Meerjarennota emancipatiebeleid; Brief staatssecretaris met het op basis van de Meerjarennota Emancipatiebeleid uitgewerkte Meerjarenbeleidsplan
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27061, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

27-11-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27061 nr. 3

15-11-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamINHOUDSOPGAVE 1. ALGEMEEN1.1 Inleiding1.2 Adviezen en reactiesAdviezenCommissie Gelijke BehandelingOnderwijsraadRaad voor Maatschappelijke OntwikkelingRaad voor het Openbaar BestuurRaad voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en MilieuSociaal-Economische RaadWetenschappelijke Raad voor het RegeringsbeleidReacties maatschappelijke en vrouwenorganisaties1.3 Beleidskader...het scheppen van voorwaarden......gelijke kansen, rechten, vrijheden, verantwoordelijkheden......een pluriforme maatschappij......een zelfstandig bestaan...1.4 TweesporenbeleidVernieuwing aanjagenEmancipatie-effectrapportageEmancipatiemonitorOnderzoekCommunicatieEmancipatie verankeren in regulier beleidInzichtelijk maken van de geldstromen die gemoeid zijn
met het emancipatiebeleidInterdepartementale WerkgroepStrategische allianties1.5 Opbouw meerjarenbeleidsplan emancipatie2. ARBEID, ZORG EN INKOMEN2.1 Samenvatting meerjarennota emancipatiebeleidAnalyseBeleidsrichtingen2.2 Adviezen en reactiesAdviezenCommissie Gelijke BehandelingOnderwijsraadRaad voor Maatschappelijke OntwikkelingSociaal-Economische RaadWetenschappelijke Raad voor het RegeringsbeleidReacties van maatschappelijke en vrouwenorganisaties2.3 BeleidDoelstellingenConcrete doelenGrotere arbeidsparticipatie en economische zelfstandigheidHerintredende vrouwenAllochtone vrouwenInvesteren in de kwaliteit van arbeidVrouwelijk ondernemerschapFiscaal beleidBeloningsverschillen en segregatieEconomische zelfstandigheid en partnerschapHuwelijksgoederenrechtGrotere zorgverantwoordelijkheidVernieuwing in de organisatie van arbeid en zorgVersterking sociale zorginfrastructuurBeeldvorming en herwaardering van zorgBetere combineerbaarheid arbeid en zorgAlleenstaande ouders in de bijstandAlimentatie en het combineren van arbeid en zorgKinderopvangVerlofregelingenHet sociale stelsel in levensloopperspectiefOverzicht beleidsacties en -voornemens Arbeid, Zorg en
Inkomen 3. DAGINDELING3.1 Samenvatting meerjarennota emancipatiebeleidAnalyseBeleidsrichtingen3.2 Adviezen en reactiesAdviezenRaad voor Volkhuisvesting, Ruimtelijke Ordening en MilieuSociaal-Economische RaadStuurgroep DagindelingReacties van maatschappelijke en vrouwenorganisaties3.3 BeleidDoelstellingenBetere afstemming van tijdenCommissie Dagarrangementen voor ouders en kinderenPlan van aanpak afstemming tijdenWerk-privé balans en arbeidstijdenmanagementBereikbaarheidsscenarioRuimtelijke ordening in een nieuwe samenlevingZorgknooppuntenFlexibel te gebruiken ruimtes op lokaal niveauVoorzieningen dagindeling opnemen in (grond)exploitatieAanpassen woningvoorraadVirtueel Kenniscentrum en VisiepoolVoorzieningen toegankelijk en bereikbaar makenSociaal-economische toegankelijkheid van voorzieningen
dagindelingDagindeling en allochtonenLandelijk gebied: stimuleringsimpuls arbeid en zorgPersoonlijke dienstverlening en zorgondernemerschapOntwikkelen nieuwe bedrijfstakZorgondernemersschapDagindelingsbeleid op basis van resultaten stimuleringsmaatregelInterbestuurlijke- en Interdepartementale WerkgroepESF-programmaMonitor experimenten dagindelingOverzicht beleidsacties en -voornemens Dagindeling B = reeds opgenomen in Begrotingsbrief Emancipatiebeleid
2001 4. MACHT EN BESLUITVORMING4.1 Samenvatting meerjarennota emancipatiebeleidAnalyseBeleidsrichtingen4.2 Adviezen en reactiesAdviezenCommissie Gelijke BehandelingOnderwijsraadRaad voor Maatschappelijke OntwikkelingRaad voor het Openbaar BestuurSociaal-Economische RaadWetenschappelijke Raad voor het RegeringsbeleidReacties van maatschappelijke en vrouwenorganisaties4.3 BeleidDoelstellingenConcrete doelenEvenredige vertegenwoordiging vrouwen in politiek en openbaar
bestuurKieslijsten en kiesstelselPolitiek en zorgDiversiteit in de politiekPolitieke cultuurHet Europese en internationale niveauLokale politiekHogere openbare bestuursfunctiesMeer vrouwen naar en in de top van bedrijfsleven en non-profit
sectorStimuleren en faciliterenInformatie en communicatieOndersteuning en het ontwikkelen van instrumentenMiddenkaderOverheid als (voorbeeld)werkgeverOverzicht beleidsacties en -voornemensMacht en besluitvorming 5. MENSENRECHTEN5.1 Samenvatting meerjarennota emancipatiebeleidAnalyseBeleidsrichtingen5.2 Adviezen en reactiesAdviezenAdviesraad Internationale VraagstukkenCommissie Gelijke BehandelingReacties maatschappelijke en vrouwenorganisaties5.3 BeleidDoelstellingenBevorderen van gelijke rechten en bestrijden van discriminatieVerdieping van instrumentenImplementatie VN-VrouwenverdragOngezien onderscheidMaatschappelijke baten van een geëmancipeerde samenlevingIntensivering voorkomen en bestrijden geweld tegen vrouwenHuiselijk geweldGenitale verminkingVrouwenhandelVersnelde ontwikkeling en uitvoering internationaal beleidInternationale ontwikkelingenVrede en veiligheidBesluitvormingSeksuele en reproductieve rechtenMaatschappelijk verantwoord ondernemenEuropese ontwikkelingenEuropese werkgelegenheidsstrategie en EQUALRaamstrategie en vijfde actieprogramma gelijkheid tussen
vrouwen en mannenOverzicht beleidsacties en -voornemens Mensenrechten 6. KENNISSAMENLEVING6.1 Samenvatting meerjarennota emancipatiebeleidAnalyseBeleidsrichtingen6.2 Adviezen en reactiesAdviezenCommissie Gelijke BehandelingOnderwijsraadRaad voor de Maatschappelijke OntwikkelingRaad voor het Openbaar BestuurSociaal-Economische RaadWetenschappelijke Raad voor het RegeringsbeleidReacties van maatschappelijke en vrouwenorganisaties6.3 BeleidDoelstellingenConcrete doelenKennissamenleving als «versneller» emancipatieprocesCombinatie arbeid en zorgStimuleren gebruik ICT en ICT-toepassingen voor verbeterde
beleidsinformatiePositieversterking van vrouwen door middel van ICTICT-impuls voor vrouwenorganisatiesVersterking emancipatie laagopgeleide jongeren met behulp
van ICTLandelijk Netwerk EVAVersterking positie vrouwen in ICTSekseverschillen in ICT-onderwijsWerken in de ICT-sector: aantrekkelijk voor vrouwenEmancipatieperspectief in ICT-initiatieven: KenniswijkOverzicht beleidsacties en -voornemens Informatiesamenleving BIJLAGE 1 OVERZICHT MAATSCHAPPELIJKE EN VROUWENORGANISATIES DIE HEBBEN
GEREAGEERD OP DE MEERJARENNOTABIJLAGE 2 VIJF JAAR NA «BEIJING»Nederlandse prioriteiten uit het slotdocument Beijing
+ 5
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27061Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 287 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 061Meerjarennota emancipatiebeleidnr. 3BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEIDAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 15 november 2000Hierbij bied ik u het Meerjarenbeleidsplan Emancipatie aan.In het Meerjarenbeleidsplan zijn de hoofdlijnen uit de Meerjarennota Emancipatiebeleid
van maart dit jaar uitgewerkt in maatregelen voor de korte en middellange
termijn. Hierbij zijn de adviezen van een achttal adviesorganen en de ruim
veertig reacties van maatschappelijke en vrouwenorganisaties betrokken.1Vooruitlopend op het Meerjarenbeleidsplan is in de Begrotingsbrief Emancipatiebeleid
2001 al een aantal beleidsmaatregelen uit het beleidsplan opgenomen.De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,A. E. Verstand-Bogaert INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 1. ALGEMEEN31.1Inleiding3 1.2Adviezen en reacties4 1.3Beleidskader71.4Tweesporenbeleid9 1.5Opbouw Meerjarenbeleidsplan
emancipatie13 HOOFDSTUK 2. ARBEID, ZORG EN INKOMEN152.1Samenvatting meerjarennota
emancipatiebeleid15 2.2Adviezen en reacties16 2.3Beleid19  Doelstellingen19 Grotere arbeidsparticipatie en economische zelfstandigheid19  Grotere zorgverantwoordelijkheid26 Betere combineerbaarheid arbeid en
zorg30 Overzicht beleidsacties en -voornemens37 HOOFDSTUK 3. DAGINDELING393.1Samenvatting meerjarennota emancipatiebeleid39 3.2Adviezen en reacties403.3Beleid41  Doelstellingen41  Betere afstemming van
tijden42  Ruimtelijke ordening in een nieuwe samenleving44  Voorzieningen toegankelijk
en bereikbaar maken47  Persoonlijke dienstverlening en zorgondernemerschap48  Dagindelingsbeleid op basis van resultaten stimuleringsmaatregel50 Overzicht beleidsacties en -voornemens51 HOOFDSTUK 4. MACHT EN BESLUITVORMING544.1Samenvatting meerjarennota emancipatiebeleid54 4.2Adviezen en reacties544.3Beleid57  Doelstellingen57  Evenredige vertegenwoordiging
vrouwen in politiek en openbaar bestuur59 Meer vrouwen naar en in de top
van het bedrijfsleven en non-profitsector63 Overzicht
beleidsacties en -voornemens67 HOOFDSTUK
5. MENSENRECHTEN695.1Samenvatting
meerjarennota emancipatiebeleid69 5.2Adviezen en reacties705.3Beleid70  Doelstellingen70  Bevorderen van gelijke rechten en bestrijden van
discriminatie71 Intensivering voorkomen en bestrijden geweld tegen vrouwen75  Versnelde ontwikkeling en uitvoering internationaal beleid 78 Overzicht beleidsacties en -voornemens85 HOOFDSTUK 6. KENNISSAMENLEVING876.1Samenvatting meerjarennota emancipatiebeleid87 6.2Adviezen en reacties886.3Beleid90  Doelstellingen90 Kennissamenleving als
«versneller» emancipatieproces90 Versterking positie
vrouwen in ICT92 Overzicht beleidsacties en -voornemens96 BIJLAGE 1. OVERZICHT ORGANISATIES EN INDIVIDUEN DIE HEBBEN GEREAGEERD
OP DE MEERJARENNOTA97BIJLAGE 2. VIJF JAAR NA BEIJING981. ALGEMEENEmancipatie is in een nieuwe fase beland. Wat voorheen
strijdpunten waren, is geleidelijk meer vanzelfsprekend geworden. Vrouwen
zijn de afgelopen vijftien jaar in groten getale gaan werken. Mannen zijn
meer tijd gaan besteden aan kinderen en huishouden. Vrouwen stromen beter,
zij het erg langzaam, door naar hogere functies. Huiselijk en seksueel geweld
wordt als probleem erkend. Het emancipatiebeleid richt zich op een verbetering
van de kwaliteit van de samenleving. Een samenleving die vrij is van discriminatie
en geweld, waar gender een logisch onderdeel is van beleid, waar voorwaarden
worden gecreëerd ten behoeve van de keuzevrijheden en flexibiliteit van
individuele burgers als gevolg van wisselende wensen al naar gelang leefpatroon
en levensloop.Daarom is de opgaaf voor het emancipatiebeleid anno
2000 de kloof tussen wens en werkelijkheid verder te slechten. Dat is niet
alleen van belang voor individuele burgers, maar ook voor de maatschappij
in haar geheel. Extra aandacht is nodig voor het ongeziene onderscheid, voor
machtsverschillen tussen mannen en vrouwen. Maatregelen dienen getroffen te
worden voor vrouwen die een voorhoedefunctie vervullen én voor vrouwen
die extra ondersteuning behoeven omdat ze met specifieke obstakels te maken
hebben.Rode draad in dit Meerjarenbeleidsplan Emancipatie
is de noodzaak rekening te houden met de toenemende diversiteit in de levensloop
en leefpatronen van mensen. Onze samenleving is toe aan nieuwe afspraken.1.1 InleidingHet kabinet heeft in maart 2000 de Meerjarennota Emancipatiebeleid Van vrouwenstrijd naar vanzelfsprekendheid gepresenteerd.
Daarin zijn de hoofdlijnen van het emancipatiebeleid voor de middellange termijn
geschetst1. Het kabinet concludeert in de nota
dat de formele gelijke rechten voor mannen en vrouwen nagenoeg zijn gerealiseerd,
maar dat gelijke kansen in de praktijk nog niet vanzelfsprekend zijn. Het
emancipatieproces zal zich zeker verder voortzetten. Het kabinet wil dit proces
versnellen. Bovendien moet worden voorkomen dat bepaalde groepen vrouwen en
mannen de boot missen (bijvoorbeeld vanwege leeftijd, opleiding, etniciteit
of handicap). Kansen zijn er volop. Bijvoorbeeld om de arbeidsparticipatie
van vrouwen en daarmee hun economische zelfstandigheid te bevorderen. Maar
emancipatie is meer dan dat. Het heeft een toegevoegde waarde voor zowel individuele
burgers, als voor de samenleving in haar geheel. In feite gaat het om de kwaliteit
van het bestaan. Dit houdt onder meer in dat alle burgers als vanzelfsprekend
kunnen vertrouwen op respect voor hun lichamelijke en psychische integriteit
en dat vrouwen en mannen zowel in de publieke als in de de privé-sfeer
hun talenten kunnen ontplooien.Versnelling en verbreding van het emancipatieproces is een kansrijke,
maar ook een complexe opgave. Uit de analyse in de Meerjarennota blijkt namelijk
dat het nu vooral zaak is de institutionele en sociaal-culturele barrières
te slechten. Zo bevat het sociale stelsel nog voorzieningen die het alleenverdienerschap
ondersteunen, houdt het loopbaan- en personeelsbeleid van veel organisaties
nog te weinig rekening met de wens van steeds meer mensen om werk en privé
beter met elkaar in evenwicht te brengen en sluit de masculiene organisatiecultuur
van veel bedrijven niet aan bij moderne waardepatronen van vrouwen en een
toenemend aantal mannen. Regelingen en instituties in de samenleving zijn vaak nog gebaseerd op achterhaalde beelden van hoe mannen en vrouwen
hun leven wensen in te vullen. De opgaaf waar de samenleving anno 2000 voor
staat is te komen tot een nieuw «sociaal contract» waarin niet
langer – expliciet of impliciet – onderscheid wordt gemaakt in
de rechten en plichten van mannelijke en vrouwelijke burgers. Draagvlak in
de samenleving en samenwerking met maatschappelijke organisaties zijn onmisbare
voorwaarden om te komen tot een maatschappij waarin, zoals Brouns het formuleert,
klassieke mannelijke en vrouwelijke waarden evenwichtig met elkaar verbonden
zijn: concurrentie en solidariteit, prestatie en zorgzaamheid.1Het gaat erom het emancipatiebeleid op een nieuwe leest te schoeien. Dat
is de reden dat het kabinet het belangrijk vond met het uitbrengen van de
Meerjarennota eerst de maatschappelijke dialoog aan te gaan alvorens de beleidsrichtingen
concreet uit te werken. Daarom heeft het kabinet tal van maatschappelijke
organisaties en de betrokken adviesraden verzocht om hun visie op de nota
te geven. De meeste adviezen zijn in september en oktober 2000 uitgebracht.
Het kabinet hechtte er aan deze adviezen samen met de visies van maatschappelijke
en vrouwenorganisaties te verwerken in het Meerjarenbeleidsplan. Om tegemoet
te komen aan de door de Tweede Kamer gewenste voortvarendheid – die
het kabinet onderschrijft – is een deel van de maatregelen voor 2001
reeds in de Begrotingsbrief Emancipatiebeleid 2001 aangekondigd.2 De activiteiten uit deze begrotingsbrief zijn in het Meerjarenbeleidsplan
opgenomen.3 Ook de Nederlandse prioriteiten uit
het slotdocument van de Speciale Algemene Vergadering van de Verenigde Naties
«Vijf jaar na Beijing» zijn mede gehanteerd bij de invulling van
dit beleidsplan.4In dit Meerjarenbeleidsplan geeft het kabinet aan waar voor de middellange
termijn in het emancipatiebeleid het accent op komt te liggen. De doelstellingen
die in het plan worden voorgesteld beslaan een periode van tien jaar. Emancipatie
komt daarbij in de volle breedte aan de orde. Vanwege de dynamiek van de samenleving
op het economische, sociale en culturele vlak, kiest het kabinet ervoor de
voorgestelde maatregelen een termijn van hoogstens vier jaar te laten omspannen.
Na die vier jaar zal het kabinet die maatregelen evalueren en zonodig zijn
beleid op basis van die evaluatie bijstellen. Aan de hand van de geboekte
resultaten en voortschrijdende inzichten geeft het kabinet jaarlijks in een
Begrotingsbrief Emancipatiebeleid een nadere concretisering en actualisering
van de activiteiten.In het onderhavige hoofdstuk gaat het kabinet allereerst in op de ontvangen
adviezen en reacties voorzover deze algemeen van aard zijn. Vervolgens komt
in het beleidskader de algemene doelstelling van het emancipatiebeleid aan
de orde, gevolgd door een uiteenzetting van het tweesporenbeleid dat het kabinet
voorstaat.1.2 Adviezen en reactiesDe meeste adviezen en reacties op de Meerjarennota gaan zowel in op de
nota in zijn geheel als op de verschillende onderdelen.5 De meer algemene opmerkingen geeft het kabinet hieronder weer. Het
overige commentaar komt bij de afzonderlijke hoofdstukken aan bod.AdviezenCommissie Gelijke BehandelingDe Commissie Gelijke Behandeling (CGB) gaat ervan uit dat een succesvol
emancipatiebeleid ongelijke behandeling aanzienlijk kan verminderen. De CGB onderschrijft het belang dat het kabinet hecht aan economische
zelfstandigheid. Maar emancipatiebeleid is meer dan dat. Aandacht voor doelstellingen
op het gebied van onder meer zorg, privacy, lichamelijke integriteit en machtsongelijkheid
is evenzeer noodzakelijk, aldus de Commissie. Niet alleen de doelstellingen
moeten zo concreet mogelijk worden geformuleerd, ook het theoretisch kader
wil de Commissie zo nauwkeurig mogelijk omschreven zien. Vooral een uitwerking
van het begrip diversiteit vindt de CGB van belang in verband met de grote
verschillen tussen vrouwen onderling (rijk/arm, hoog opgeleid/laag opgeleid,
oud/jong, autochtoon/allochtoon, enz.). Ook vraagt de Commissie nadrukkelijker
aandacht voor de inbedding van het emancipatiebeleid in het beleid van andere
departementen en de toerusting van de emancipatie-ondersteuningsstructuur
in de toekomst. De inzet en effecten van beleid voor verschillende groepen
vrouwen wil de CGB graag zichtbaar hebben. De CGB noemt in dit verband allochtone
vrouwen, herintreedsters, vrouwen met een handicap en lesbische vrouwen.OnderwijsraadDe Onderwijsraad hecht veel waarde aan onderwijsemancipatiebeleid, omdat
onderwijs in belangrijke mate kan bijdragen aan emancipatieprocessen. Onderwijs
is volgens de Raad echter niet de allesbepalende factor. Voor de verdere ontwikkeling
van het emancipatieproces acht de Raad het vooral ook van belang om het ongezien
onderscheid naar sekse aan te pakken. De Raad wijst er op dat het nog steeds
voorkomt dat de status van een beroep daalt als er meer vrouwen instromen,
terwijl omgekeerd de status van een beroep juist stijgt als er meer mannen
toetreden. Daarom vindt de Onderwijsraad het noodzakelijk dat er naast aandacht
voor externe, sociologische processen meer aandacht komt voor de interne,
meer psychologische factoren die mede bepalend zijn voor bestaande verschillen
in voorkeuren en interesses tussen de beide seksen. Daardoor kan duidelijker
worden wanneer het beleid zich vooral moet richten op het wegnemen van belemmeringen
(wel willen maar niet kunnen) of op een stimulering van animo (wel kunnen
maar niet willen). De Raad constateert dat het beleidsinstrumentarium van
het emancipatiebeleid zich de afgelopen tien jaar heeft ontwikkeld van het
gebruik van voornamelijk overtuiging naar een mix van wetgeving, overtuiging
en ruil. Hij vindt dit een goede ontwikkeling omdat complexe situaties om
een mix van instrumenten vragen.Raad voor Maatschappelijke OntwikkelingDe Raad voor Maarschappelijke Ontwikkeling (RMO) onderschrijft de hoofdlijnen
van de Meerjarennota. Verruiming van de arbeidsparticipatie en economische
zelfstandigheid van vrouwen, nadruk op een verbetering van de zorginfrastructuur
en het besef dat emancipatiebeleid een verdere «ontschotting»
van beleid noodzakelijk maakt kunnen op instemming van de Raad rekenen. Wel
vindt de Raad het nodig meer aandacht te schenken aan het verschil tussen
discriminatie en diversiteit. Het huidige emancipatiebeleid, aldus de RMO,
bevindt zich ergens halverwege tussen het bestrijden van ongewenst onderscheid
(discriminatie) en het bevorderen van een op gewenst onderscheid gebaseerde,
gevarieerde samenleving (diversiteit). In dit tussengebied hebben we te maken
met taaie institutionele regelingen. Zo zijn er nog weinig vrouwen op topposities
te vinden, daalt een beroep al gauw in status zodra vrouwen in de meerderheid
zijn - denk aan het onderwijs en de zorg - en zijn (onbetaalde) zorgtaken
nog steeds de eerste verantwoordelijkheid van vrouwen. Om díe vanzelfsprekendheden
uit de weg te ruimen is een versnelling van het emancipatieproces noodzakelijk.
De Raad wijst op de valkuilen daarbij. Hij wijst daarbij op een zekere samenhang
tussen het bevorderen van economische zelfstandigheid van vrouwen
en wat wel de feminisering van de armoede wordt genoemd. Om dit laatste te
voorkomen zijn maatregelen nodig voor vrouwen die op eigen kracht die inhaalslag
niet kunnen maken. Meer in het algemeen wijst de Raad erop dat de levensloop
van mensen lang niet meer uniform verloopt en dat vooral vrouwen hun arbeidsleven
meerdere keren onderbreken. Daarom moet er iets op gevonden worden om tijdelijk
niet opgebouwde sociale rechten te compenseren. Dit zou ook de feminisering
van de armoede kunnen tegengaan.Raad voor het Openbaar BestuurDe Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) gaat in zijn advies niet alleen
uit van ongelijkheid tussen mannen en vrouwen, maar ook van ongelijkheid tussen
autochtonen en allochtonen. Als het gaat om de trits individuele, institutionele
en culturele belemmeringen, vindt de ROB dat laatstgenoemde het hardnekkigst
zijn als het gaat om de ondervertegenwoor-diging van vrouwen en allochtonen
in de maatschappelijke besluitvorming. Deze culturele belemmeringen zijn vooral
terug te voeren op het denken over mannen en vrouwen in termen van «mannelijkheid»
en «vrouwelijkheid», ook wel ongezien onderscheid of de verborgen
machtswerking van sekse genoemd. Wel vraagt de ROB zich af of de overheid
invloed kan uitoefenen op wat hij de belangrijkste factor noemt, namelijk
de culturele barrières.Raad voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en MilieuDe Raad voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM-Raad)
is positief over nieuwe aandachtsgebieden als informatiesamenleving en dagindeling
in de Meerjarennota. Ook is de Raad te spreken over de ruime aandacht voor
diversiteit. Alleen vindt hij het jammer dat differentiatie van huishoudens
geen rol speelt in de nota. Ook vindt de Raad dat de economische invalshoek
een te centrale rol krijgt toebedeeld.Sociaal-Economische RaadDe Sociaal-Economische Raad (SER) vindt dat betaalde arbeid de hoofdroute
moet (blijven) vormen voor economische zelfstandigheid. De Raad constateert
dat de toenemende variaties in arbeidsduur en loopbaanonderbreking gevolgen
hebben voor rechten in de sfeer van sociale zekerheid en de pensioenen. De
levensloopbenadering zoals die in de Meerjarennota naar voren komt vindt de
SER te eenzijdig geconcentreerd op de levensfase waarin de zorg voor jonge
kinderen centraal staat. Daarom adviseert de SER de levensloopbenadering te
betrekken bij de herbezinning op het sociale stelsel die het kabinet heeft
aangekondigd.Wetenschappelijke Raad voor het RegeringsbeleidDe Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) heeft in zijn
rapport Doorgroei van arbeidsparticipatie een
empirische analyse ondernomen om beter zicht te krijgen op de consequenties
van een verdere stijging van de arbeidsparticipatie in de komende tien à
twintig jaar.1 Van welke groepen zal de arbeidsdeelname
omhoog moeten worden gebracht en in welke richting dienen beleidsmaatregelen
te gaan? De Raad constateert dat arbeid steeds meer het karakter krijgt van
hoofdarbeid met een belangrijk ICT-component. Steeds vaker, zo constateert
de WRR, zijn nieuwe aanpakken en creatieve oplossingen vereist. Vooral in
contactberoepen zijn sociaal-communicatieve vaardigheden steeds belangrijker.
Ook brengen kennisintensivering en dynamiek op de arbeidsmarkt met zich
mee dat loopbanen minder via geijkte en voorspelbare patronen zullen verlopen.
Meer dan voorheen, zo stelt de WRR, zullen mensen willen inspelen op veranderingen
en onverwachte wendingen in hun loopbaan. De Raad constateert dat bij vrouwen
de autonome trend spontaan de richting zal blijven uitgaan van een verdere
groei van de arbeidsparticipatie .Sterker nog, de totale groei van de arbeidsparticipatie
in de afgelopen jaren kan vrijwel volledig op het conto van vrouwen worden
geschreven. Er is dan ook volgens de WRR betrekkelijk weinig additionele beleidsinspanning
nodig om deze sterke trend voort te zetten. Wel benadrukt de Raad dat een
goede organisatie en voldoende flexibiliteit in de werkomstandigheden meer
dan ooit vereist zijn om te zorgen dat arbeid, zorg en vrije tijd met elkaar
in goed evenwicht blijven.Reacties maatschappelijke en vrouwenorganisatiesDe reacties die het kabinet gekregen heeft op de Meerjarennota gaan wat
het algemene deel betreft vooral in op de omschrijving van de begrippen sociaal
contract, diversiteit en mainstreaming. Verschillende organisaties onderschrijven
de noodzaak om tot een nieuw «sociaal contract» te komen. De ongeschreven
regels en normen kunnen ook aangeduid worden met de begrippen «beeldvorming»
of «ongezien onderscheid». Deze organisaties zien het als een
goede mogelijkheid om relevante partijen te committeren aan nieuwe afspraken
in de context van een veranderende samenleving. Anderen hebben juist kritiek
op het gebruik van de term sociaal contract. Een contract, zo stellen zij,
impliceert twee gelijkwaardige partijen, tussen wie een contract afdwingbaar
is. Historisch gezien zijn vrouwen nooit partij geweest.Wat betreft het begrip diversiteit vinden de meeste organisaties dat dit
begrip, hoe belangrijk ook, te weinig is uitgewerkt. Diversiteit betekent
maatwerk in plaats van uniforme regels.Tenslotte komt in de meeste reacties naar voren dat het kabinet met kracht
een mainstreamingstrategie moet gaan inzetten. Ook is men het erover eens
dat een tweesporenbeleid absoluut noodzakelijk is. Het kabinet, zo stellen
de reacties, moet een heldere visie uitdragen over wat mainstreaming inhoudt,
zowel richting departementen, als richting maatschappelijk middenveld.1.3 BeleidskaderDe hoofddoelstelling van het emancipatiebeleid, zoals geformuleerd in
de Meerjarennota, handhaaft het kabinet. Het gaat om «het scheppen van
voorwaarden voor een pluriforme maatschappij waarin ieder ongeacht sekse,
in wisselwerking met andere maatschappelijke ordeningsprincipes, zoals etniciteit,
leeftijd, burgerlijke staat, validiteit en seksuele voorkeur, de mogelijkheid
heeft een zelfstandig bestaan te verwerven en waarin vrouwen en mannen gelijke
rechten, kansen, vrijheden en (sociale) verantwoordelijkheden kunnen realiseren».Hoewel deze doelstelling in de kern sinds 1985 hetzelfde is gebleven,
is de context in de loop van de tijd veranderd en zijn de accenten verschoven....het scheppen van voorwaarden...In onze geïndividualiseerde en mondige samenleving zal het emancipatieproces
zich in belangrijke mate autonoom voltrekken. Het kabinet wil dit proces stimuleren
door de juiste economische, culturele en sociale voorwaarden te scheppen.
Deze voorwaarden beogen geen nieuwe standaardnorm in het leven te roepen,
maar juist flexibele keuzemogelijkheden te bieden. Het gaat erom dat burgers
afhankelijk van de fase in hun leven en de behoeften die zij hebben in wisselende
combinaties tijd kunnen besteden aan werk, zorg en andere activiteiten. Een
pas afgestudeerde heeft nu eenmaal andere behoeften dan een werkende
ouder met jonge kinderen of iemand die zijn werk (gedeeltelijk) tijdelijk
heeft stopgezet om voor zijn zieke partner of andere dierbaren te zorgen.
Uitgangspunt is en blijft dat burgers zelf verantwoordelijk zijn voor de keuzes
die zij maken en de consequenties die daaraan verbonden zijn. Uitgangspunt
is ook dat samenwerking met en medeverantwoordelijkheid van maatschappelijke
(vrouwen)organisaties, waaronder in het bijzonder de sociale partners, hiervoor
onontbeerlijk is....gelijke kansen, rechten, vrijheden, verantwoordelijkheden...Het emancipatiebeleid bestrijdt discriminatie, handhaaft en bewaakt mensenrechten
en schept gelijke mogelijkheden voor vrouwen en mannen. Dit laatste betekent
dat individuele burgers in het publieke en het privé-domein op zelfgekozen
wijze hun kansen, rechten, vrijheden en verantwoordelijkheden kunnen realiseren.
Dit vraagt om een herziening van wat als metafoor het sociaal contract wordt
genoemd.1 Het gaat dan om veelal impliciete afspraken
over «mannelijkheid» en «vrouwelijkheid», ook wel
ongezien onderscheid genoemd. Het huidige, in veel opzichten verouderde contract
verbindt vrouwen primair met plichten in de privé-sfeer («vrouwen behoren te zorgen») en rechten in de publieke sfeer
(«... en mogen betaald werken), terwijl voor mannen het omgekeerde geldt.
Naarmate steeds meer vrouwen en mannen hun rechten en plichten anders willen
invullen dan volgens deze impliciete, in instituties vastgelegde afspraken,
begint het bestaande sociale contract scheuren te vertonen en nemen de fricties
tussen feitelijk en gewenst gedrag toe.2Die fricties weg te nemen is niet alleen van belang voor individuele burgers,
maar ook voor de kwaliteit van de samenleving in haar geheel. In een geëmancipeerde
samenleving bestaan geen expliciete of impliciete afspraken meer die verschillend
uitpakken voor vrouwen en mannen....een pluriforme maatschappij...Een pluriforme maatschappij kenmerkt zich door diversiteit, ook wel gewenst
onderscheid genoemd. Deze diversiteit betekent een verrijking van de samenleving
en kent een individuele én een sociale dimensie. Individueel betekent
het dat de levensloop van mensen geen standaardverloop meer kent. Individuen
hebben steeds meer behoefte aan flexibiliteit en keuzevrijheid en wisselen
tijdens hun leven regelmatig hun leefpatroon. De sociale dimensie van diversiteit
heeft te maken met de rijke schakering aan levensstijlen van groepen mensen
die mede is terug te voeren op hun culturele achtergrond. Het beleid richt
zich op de positieve effecten van zowel de individuele als de sociale dimensie
van diversiteit. Beide vormen van diversiteit zijn gewenst en van belang voor
het emancipatieproces. Voorwaarde is wel dat daarbij rekening wordt gehouden
met vrouwen die minder kansen hebben vanwege de in de hoofddoelstelling genoemde
maatschappelijke ordeningsprincipes, zoals etniciteit of leeftijd. Een factor
die daarbij steeds meer van doorslaggevend belang wordt is het opleidingsniveau.De Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling wijst er in zijn advies op
dat er naast gewenst onderscheid ook sprake is van ongewenst onderscheid die
het resultaat is van discriminatie of van in het verleden opgelopen achterstanden.
Het gaat dan om onderscheid tussen mensen op basis van kenmerken waar ze zelf
geen invloed op hebben. De belangrijkste daarvan zijn geslacht, leeftijd,
etniciteit of huidskleur. Voor deze vorm van ongewenst onderscheid kan en
mag uiteraard geen plaats zijn in een pluriforme maatschappij.Rekening houden met diversiteit betekent niet dat er voor de (vele) verschillende
groepen vrouwen apart beleid wordt ontwikkeld. Het betekent wel dat in het
reguliere beleid nadrukkelijk rekening wordt gehouden met mogelijke
verschillen in effecten van beleid. Daarnaast kunnen extra inspanningen nuttig
en gerechtvaardigd zijn voor groepen die onvoldoende baat hebben bij regulier
beleid, ook al houdt dit in zijn uitwerking rekening met diversiteit. Het
kan daarbij zowel gaan om groepen die een voorhoedefunctie vervullen (zoals
vrouwen in topfuncties of vrouwelijke ondernemers), als om groepen die extra
maatregelen behoeven omdat ze met specifieke obstakels te maken hebben (laagopgeleide,
allochtone of herintredende vrouwen)....een zelfstandig bestaan...Het kabinet ziet het bevorderen van de economische zelfstandigheid van
vrouwen door middel van arbeidsparticipatie nog altijd als de kern van het
emancipatiebeleid. Het is de basisvoorwaarde om op zelfgekozen wijze en in
vrijheid het eigen leven in te richten, met de verantwoordelijkheden die daarbij
horen. Niet alleen de krappe arbeidsmarktsituatie van nu, maar ook de kennis-
en diensteneconomie van morgen en de vergrijsde samenleving van overmorgen
vragen om een betere spreiding van betaalde arbeid over meer mensen en over
een langere levensperiode dan nu het geval is. Maar het gaat om meer dan alleen
sociaal-economische belangen. Zo draagt economische zelfstandigheid van vrouwen
bij aan een evenwichtiger machtsbalans in de privé-sfeer. Een recent
onderzoek noemt financiële zelfstandigheid van vrouwen een basisvoorwaarde
om (huiselijk) geweld te voorkómen en mensenrechten te beschermen.1 Bevordering van de arbeidsparticipatie van vrouwen is
ook maatschappelijk van belang. Zo kan er daardoor voldoende personeel zijn
in sectoren die buitengewoon belangrijk zijn voor de kwaliteit van de samenleving,
zoals de zorg en het onderwijs. Ook de instandhouding van een goed sociaal
stelsel voor de generaties na ons is gebaat bij een grotere deelname van vrouwen
aan de arbeidsmarkt. Datzelfde geldt voor een meer democratische verdeling
van de maatschappelijke macht. Een laatste argument dat het kabinet wil noemen
is het zingevingsargument dat de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
aandraagt in zijn rapport Doorgroei van arbeidsparticipatie. Arbeid is steeds minder vaak fysieke «labeur» en kan
een belangrijke zingeving aan het leven zijn, juist omdat het uitdaagt inhoudelijke
interesses en sociale contacten te ontwikkelen.1.4 TweesporenbeleidIn de afgelopen decennia heeft het overheidsemancipatiebeleid een ander
karakter gekregen. Emancipatie is meer en meer deel gaan uitmaken van het
beleid van andere departementen. Daarbij is het accent verschoven van het
uitsluiten van discriminatie in wet- en regelgeving naar het rekening houden
met verschil in effecten van beleid. Steeds meer maatwerk is nodig wil beleid
in de uitvoering recht doen aan de groeiende diversiteit in de samenleving.
Daarbij gaat het om twee sporen van beleid. In feite vertegenwoordigen zij
twee kanten van dezelfde medaille. Aan de ene kant beleid dat vanuit een overkoepelende
visie vernieuwing aanjaagt, nieuwe thema's op de politieke agenda plaatst,
instrumenten aandraagt en strategische allianties aangaat met maatschappelijke
partners. Aan de andere kant beleid dat de emancipatiedoelstellingen verankert
in alle geledingen van het reguliere beleid.Vernieuwing aanjagenDe twee sporen van beleid zijn nauw met elkaar verweven. Zo is de expertise
die in het ene spoor wordt opgebouwd een belangrijke voorwaarde voor de strategie
die in het andere spoor wordt toegepast. Om het «spoor van vernieuwing»
te kunnen intensiveren zet het kabinet een aantal instrumenten
in die in de komende periode verfijnd en uitgebreid zullen worden.Emancipatie-effectrapportageDe Emancipatie-effectrapportage (EER) is bedoeld om in de beleidsontwikkeling
ongeziene emancipatie-effecten in beeld te krijgen. Om te kunnen beoordelen
of een EER relevant is en waar men bij de planning rekening mee moet houden,
is een EER-handleiding ontwikkeld.1 Daarnaast
wordt een emancipatiechecklist ontwikkeld met een aantal korte vragen. Deze
emancipatiechecklist zal in 2001 worden gedigitaliseerd en verspreid, onder
andere via internet.De EER toetst op ongezien en onbedoeld onderscheid naar sekse en daarbinnen
in beperkte mate op ander onderscheid, zoals leeftijd en etniciteit. Op dit
moment wordt eraan gewerkt om de EER in formulering en benaderingswijze nog
nauwer te laten aansluiten op beleid. Daarnaast zal de EER worden verfijnd
naar de maatschappelijke ordeningsprincipes uit de hoofddoelstelling van het
emancipatiebeleid: etniciteit, leeftijd, burgerlijke staat, validiteit en
seksuele voorkeur. Vertrekpunt blijft echter onderscheid naar sekse. Diverse
departementen zullen deze verfijning van de EER in 2001 in pilots toetsen.2Om de EER op het juiste moment te kunnen inzetten is het nodig om strategische
informatie te krijgen over beleid dat in ontwikkeling is. Hiertoe wordt een
strategische scan ontwikkeld. Deze scan genereert een tijdig en zo compleet
mogelijk overzicht van beleidsvoornemens die relevant zijn voor het emancipatiebeleid.
Dit overzicht stelt de departementen in staat om instrumenten, waaronder een
EER, in te zetten op het moment dat het beleid nog bij te stellen is.EmancipatiemonitorTegelijk met dit Meerjarenbeleidsplan verschijnt de eerste Emancipatiemonitor.
De monitor komt ook digitaal beschikbaar, via de internetsite van het Sociaal
en Cultureel Planbureau (SCP). De monitor, die elke twee jaar zal verschijnen,
volgt het emancipatieproces in de samenleving in relatie tot het gevoerde
beleid. De eerste monitor richt zich op vier centrale thema's van het emancipatiebeleid:
arbeid, zorg en inkomen; onderwijs; macht en besluitvorming; geweld tegen
vrouwen. De thema's dagindeling en informatiesamenleving komen in een volgende
versie aan bod. Het gaat daarbij niet alleen over de feitelijke stand van
zaken in termen van aantallen, omvang of verdeling, maar ook om opvattingen
over de positie van vrouwen en mannen op de genoemde terreinen.De Emancipatiemonitor heeft noodzakelijkerwijs het karakter van een groeimodel.
Aan de ene kant gaat het er namelijk om reguliere statistieken zo te verbeteren
dat zij adequate gegevens opleveren voor de Emancipatiemonitor. Aan de andere
kant start er nieuw aanvullend onderzoek om lacunes in de informatie over
bepaalde onderwerpen te dichten. De Emancipatiemonitor is een belangrijk instrument
om de effecten van beleid beter inzichtelijk en toetsbaar te maken. Niet alleen
door na te gaan wat er kwantitatief is bereikt, maar ook door zicht te krijgen
op veranderingen in maatschappelijke opvattingen.OnderzoekOm het emancipatieproces op diverse deelterreinen te verdiepen en te verfijnen
is onderzoek veelal een onmisbare eerste stap als het gaat om bewustwording
en als basis voor beleid. Ook internationale vergelijkende studies zijn in
dit kader van belang. Zo zal de reeks verdiepende onderzoeken naar de betekenis
van het VN-Vrouwenverdrag voor het Nederlandse beleid in 2001 worden voortgezet
met een onderzoek naar ongezien onderscheid in de organisatie
van betaalde arbeid en onbetaalde zorg. Ook verhoogt het kabinet de subsidie
aan het Internationaal Informatiecentrum en Archief voor de Vrouwenbeweging
(IIAV) met 100 000 gulden als bijdrage aan de bijzondere leerstoel Gender
en Etniciteit. In de volgende hoofdstukken komt het onderzoek aan bod dat
rechtstreeks verbonden is met de verschillende beleidsterreinen.CommunicatieHet emancipatiebeleid zal in de komende jaren vooral ook gericht zijn
op het bereiken van een cultuuromslag en verandering van beeldvorming. Wie
denkt er bij een chirurg, rechter of directeur nog steeds niet in eerste instantie
aan een blanke man? Ook al weten mensen dat de werkelijkheid er anders uitziet,
toch grijpen ze onbewust terug op stereotype beelden. Om daar iets aan te
doen is communicatie een onmisbaar instrument. Informeren over bestaande en
nieuwe wet- en regelgeving die werk en privé beter in balans brengt
is één belangrijk communicatiespoor. Echter, kennisvermeerdering
alleen leidt niet vanzelfsprekend tot andere keuzes. Daarvoor is bewustwording
nodig. Ook is het wenselijk resultaten en goede voorbeelden te laten zien.
Daar richt het kabinet zijn communicatiestrategie op.Gericht onderzoek is nodig om te kijken hoe en waar communicatie effectief
is in te zetten. Het kabinet kiest daarbij voor een aantal speerpunten. In
de eerste plaats economische zelfstandigheid van vooral lager opgeleide vrouwen.
In de tweede plaats gaat de aandacht uit naar veranderingen in de rol van
mannen. Naarmate meer vrouwen langduriger instromen op de arbeidsmarkt wordt
herverdeling van zorg een belangrijk issue. Om effect te bereiken is het belangrijk
positieve resultaten te laten zien: mannen zijn de afgelopen tien jaar meer
gaan zorgen en vinden het leuk meer tijd te besteden aan hun kinderen. Ook
zal het kabinet nagaan hoe communicatie een actieve rol kan spelen bij het
doorbreken van het «glazen plafond» en een doelgroepenonderzoek
onder allochtone vrouwen doen. Achter die doelgroep gaat een grote diversiteit
schuil aan subdoelgroepen met verschillende culturele achtergronden. Over
deze subdoelgroepen is meer kennis nodig om tot een goed communicatiebeleid
te komen.Meer in het algemeen is voor het veranderen van ingesleten gewoontes structurele
aandacht voor beeldvorming van essentieel belang. Niet alleen de overheid
heeft hierin een taak, ook maatschappelijke organisaties in het algemeen en
de media in het bijzonder. Daarom is het van belang ervaringen met veranderingsstrategieën
uit te wisselen en te leren van elkaars instrumenten en acties.Tenslotte zal een internetsite over het emancipatiebeleid een belangrijke
plaats in het communicatiebeleid innemen.1 Dit
geldt ook voor de bestaande internetsite Dagindeling. Beide sites worden verdiept
en uitgebouwd en zullen een meer interactief karakter gaan krijgen in de komende
jaren. Ook kijkt het kabinet of het tijdschrift «Op Gelijke Voet»
en het Jaarboek Emancipatie in een andere vorm meer effect kunnen sorteren.Emancipatie verankeren in regulier beleidDe instrumenten die hiervoor zijn genoemd zijn bedoeld om beleidsprocessen
op zo'n manier te (re)organiseren, verbeteren, ontwikkelen en evalueren dat
de actoren die normaal het beleid maken het perspectief van gendergelijkheid
inbouwen in al het beleid.2 In internationaal
verband heet dit «mainstreaming». In het Platform voor Actie (Wereldvrouwenconferentie
te Beijing in 1995) is deze strategie op de internationale agenda gezet.3 Ook de Raad van Europa en de Europese Unie werken ermee.
Zo moeten in het EQUAL-programma van de Europese Unie alle initiatieven en
projecten nadrukkelijk de beleidseffecten voor vrouwen laten zien.4 De reacties op de Meerjarennota onderschrijven het belang van mainstreaming, omdat het traditionele opvattingen in het beleid
zichtbaar maakt, de effecten van beleid voor bepaalde groepen in beeld brengt
en het beleid daardoor aan kwaliteit en effectiviteit wint.Belangrijke aanzetten voor verankering in het reguliere beleid op rijksniveau
zijn te vinden in de CEDAW-rapportage en het Actieplan Emancipatietaakstellingen
Departementen 1999–2002.1 De Tijdelijke
Expertisecommissie Emancipatie in het Nieuwe Adviesstelsel (TECENA) rondt
in december 2000 een onderzoek af naar hoe het proces van mainstreaming bij
departementen verloopt. Het accent ligt op het inventariseren van goede praktijkvoorbeelden
en het aandragen van oplossingen voor knelpunten.Het duurzaam integreren van gelijke beleidseffecten voor vrouwen en mannen
speelt ook bij provincies, gemeenten en particuliere organisaties. Daarom
is er een onderzoek uitgezet om meer inzicht te krijgen hoe dit proces daar
gestalte krijgt.Inzichtelijk maken van de geldstromen die gemoeid zijn
met het emancipatiebeleidTen aanzien van het emancipatiebeleid op het eigen beleidsterrein dragen
de departementen ten volle hun verantwoordelijkheid. Het kabinetsbrede emancipatiebeleid
komt daarom het beste tot uitdrukking in de departementale beleidsstukken
en begrotingen, waarin de eigen emancipatiedoelstellingen en de daaraan gerelateerde
uitgaven expliciet worden gemaakt. De mogelijkheden zullen worden onderzocht
om in de departementale begrotingen een overzicht op te nemen met relevante
bestedingen ten behoeve van de departementale emancipatiedoelstellingen. Er
moeten goede criteria komen die bepalen wat emancipatierelevante bestedingen
zijn en wat niet. Een Interdepartementale Werkgroep, die hierna aan de orde
komt, zal deze criteria verder uitwerken.Daarnaast kiest het kabinet er in het kader van de begroting nieuwe stijl
(VBTB-traject2) voor een samenhangend overzicht,
in het rijksbrede beleidsartikel «emancipatie», in de begroting
van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid op te nemen. In dit
overzicht zullen de uitgaven van departementen die zijn gerelateerd aan de
emancipatiedoelstellingen bijeen worden gezet. Dit overzicht is informatief
van aard. Bij het indienen van de financiële verantwoording van het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid op de derde woensdag in mei 2001, zal
een eerste proeve van het overzicht worden gepresenteerd. Nadere uitwerking
zal plaatsvinden in het kader van het VBTB-traject.Interdepartementale WerkgroepBelangrijk voor de effectiviteit van mainstreaming is dat de departementen
zelf verantwoordelijkheid dragen voor het integreren van de emancipatiedimensie
op hun beleidsterrein. Om die integratie goed te laten verlopen is het nodig
bestaande organisatorische structuren te wijzigen en nieuwe te introduceren.
Ook de strategische ontwikkeling en de uitvoering van beleid in de praktijk
vragen om aandacht. Daarom gaat begin 2001 een Interdepartementale Werkgroep
op hoog niveau aan de slag om samenhangende beleidsvoorstellen te doen die
emancipatie beter en sneller verankeren in het reguliere beleid. De werkgroep
zal advies uitbrengen over de volgende punten.• Hoe te bewerkstelligen dat gelijke beleidseffecten voor mannen
en vrouwen duurzaam geïntegreerd worden in het reguliere beleid («mainstreaming»).
De werkgroep doet hiervoor voorstellen mede op basis van een aantal onderzoeken
en rapportages.3• Hoe te bereiken dat de Emancipatie-effectrapportage (EER) verder
kan worden verfijnd; op welke dossiers moet een EER worden toegepast
en welke maatregelen zijn nodig om te zorgen dat dit tijdig gebeurd.• Welke criteria moeten er komen om te bepalen wat emancipatierelevante
bestedingen zijn en op welke wijze kunnen deze zichtbaar worden gemaakt in
de departementale begrotingen.• Welke organisatiestructuur is het meest geschikt om emancipatie
in te bedden in het reguliere departementale beleid. Vragen daarbij zijn wat
departementen hieraan kunnen verbeteren en hoe daarbij de rol van de coördinerend
bewindspersoon voor emancipatie en, in het verlengde daarvan, van de Interdepartementale
Commissie Emancipatiebeleid zo effectief mogelijk kan worden ingevuld.• Hoe kan het emancipatiedossier adequaat verbonden worden met zowel
het doelgroepenbeleid van departementen, als met andere belangrijke maatschappelijke
dossiers.Medio 2001 komt deze Interdepartementale Werkgroep met concrete voorstellen
die er toe moeten leiden dat emancipatie een vanzelfsprekend onderdeel wordt
van het reguliere beleid van departementen.Strategische alliantiesWil de emancipatiedimensie versneld verankerd raken in het reguliere beleid,
dan zijn strategische allianties met maatschappelijke partners onmisbaar.
Het kabinet denkt daarbij onder andere aan de sociale partners, het bedrijfsleven,
andere overheden en de (allochtone) vrouwenorganisaties.Met name de vrouwenorganisaties kunnen een schakel zijn tussen hun achterban
en de overheid. Mede op basis van de resultaten van de evaluatie van het emancipatie-ondersteuningsbeleid,
zal samen met de vrouwenorganisaties in beeld worden gebracht hoe deze rol
bij de formulering en uitvoering van het emancipatiebeleid vruchtbaar ingevuld
kan worden.1.5 Opbouw meerjarenbeleidsplan emancipatieIn de volgende hoofdstukken staan dezelfde beleidsterreinen centraal als
in de Meerjarennota. Per terrein is, mede op basis van de binnengekomen adviezen
en reacties, gekeken of de beleidsrichtingen gehandhaafd dan wel verdiept
moeten worden. Elk hoofdstuk begint met een samenvatting van de Meerjarennota
en een overzicht van de adviezen en reacties die het kabinet op het desbetreffende
terrein heeft ontvangen. Vervolgens presenteert het kabinet een pakket van
beleidsvoornemens voor zowel de korte, als de middellange termijn. Dit pakket
betreft de relevante aspecten van het reguliere beleid met extra inspanningen
voor groepen vrouwen die onvoldoende baat hebben bij regulier beleid. Het
gaat daarbij zowel om groepen die een voorhoedefunctie vervullen als om groepen
die met specifieke obstakels te maken hebben.De terreinen die dit Meerjarenbeleidsplan beslaat bevinden zich evenwel
in verschillende stadia van beleidsvorming. Zo is het terrein Arbeid, Zorg
en Inkomen, dat in hoofdstuk 2 aan bod komt, verder geconcretiseerd dan bijvoorbeeld
het terrein Dagindeling, dat in hoofdstuk 3 centraal staat. Via experimenten
krijgt «dagindeling» geleidelijk voet aan de grond. Dit heeft
consequenties voor de cijfermatige onderbouwing van het beleid. Zo kan het
eerstgenoemde terrein periodiek prestatiegegevens leveren, terwijl het tweede
terrein nog in de experimenteerfase verkeert. Macht en Besluitvorming, waar
hoofdstuk 4 over gaat, leent zich er weer vrij gemakkelijk voor om cijfermatig
te volgen of streefcijfers worden gehaald. Hoofdstuk 5 behandelt het thema
Mensenrechten, waarbij het accent ligt op het voorkómen en bestrijden
van geweld tegen vrouwen. Dit onderwerp leent zich moeilijk voor het formuleren
van streefcijfers. Het laatste hoofdstuk gaat over de Kennissamenleving.
Dit terrein is nog zo nieuw dat monitoren vooralsnog de beste strategie lijkt.Het belangrijke terrein van onderwijs komt in een aparte nota van het
ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCenW) aan de orde. Elementen
ervan worden wel in diverse hoofdstukken aangestipt. De nota van OCenW krijgt
de vorm van een geactualiseerde beleidsagenda en wordt in interactie met het
onderwijsveld en andere betrokkenen opgesteld. Vanwege de tijd die daarmee
is gemoeid, was opname in dit plan niet mogelijk. De beleidsagenda voor het
actuele emancipatiebeleid van OCenW zal eind 2000 verschijnen.12. ARBEID, ZORG EN INKOMENDe arbeidsparticipatie van vrouwen is de afgelopen
jaren fors gegroeid en zal, ondersteund door het kabinetsbeleid, blijven groeien.
Door de grotere arbeidsdeelname van vrouwen wordt niet alleen hun economische
zelfstandigheid, maar ook het draagvlak voor sociale voorzieningen vergroot.
Werk heeft daarnaast een sociale functie en geeft ook zin aan het bestaan.
Voorwaarde is dat vrouwen én mannen niet alleen economisch zelfstandig
kunnen zijn, maar ook in perioden dat dit nodig is zorgverantwoordelijkheid
kunnen dragen. Richtsnoer voor het beleid is het scheppen van voorwaarden
om werken en zorgen goed te kunnen combineren. Dat sluit het beste aan bij
de wensen van de Nederlandse burgers. Echter, tussen wens en werkelijkheid
bestaat nog altijd een grote kloof. Die te dichten is het streven van het
kabinet. Daarbij zal het accent veel meer dan tot nu toe komen te liggen op
de levensloopbenadering. Het beleid zal, met andere woorden, rekening houden
met een groeiende diversiteit in de levensloop van en tussen individuen. Daarom
wordt eraan gewerkt om sociale zekerheidsregelingen en pensioenstelsels een
meer «levensloopbestendig» karakter te geven.2.1 Samenvatting meerjarennota emancipatiebeleidAnalyseIn de afgelopen twee decennia is de verdeling tussen arbeid en zorg over
mannen en vrouwen ingrijpend veranderd. Het aandeel vrouwen met een betaalde
baan van 12 uur per week of meer groeide tussen 1988 en 1999 van 36 naar 51%:
een stijging van 1¼ procentpunt per jaar. Het aandeel mannen in de
onbetaalde arbeid steeg van 32% in 1985 naar 35% in 1995: een jaarlijkse groei
van 0.3 procentpunt. Toch blijven de verschillen groot. Een groot deel van
de vrouwen werkt in (kleine) deeltijdbanen en aan de onbetaalde arbeid besteden
ze tweemaal zoveel tijd als mannen.Het aandeel economisch zelfstandige vrouwen in de leeftijd van 15–65
jaar is toegenomen van ongeveer 19% in 1985 naar 39% in 1998. Dat is een gemiddelde
groei van ruim 1½ procentpunt per jaar. Vergelijken we dit percentage
met het aandeel mannen dat economisch zelfstandig is, 68%, dan is het verschil
nog steeds groot. Van de vrouwen met jonge kinderen (0 tot 12 jaar) is een
kleiner deel economisch zelfstandig: in 1995 was dat slechts 20%. De belangrijkste
oorzaak van de beperkte economische zelfstandigheid van vrouwen is dat de
meesten van hen in deeltijd werken. De meeste mannen werken voltijds.De beschikbaarheid van deeltijdwerk in Nederland heeft ook een voordeel:
naast betaalde arbeid kunnen mensen zelf zorgen voor kinderen, naasten of
de bredere leefomgeving.Uit diverse onderzoeken is gebleken dat op het niveau van huishoudens
veelal niet de arbeidsverdeling gerealiseerd wordt die de partners verkiezen.
De gewenste arbeidsverdeling is over het algemeen gelijkmatiger dan de feitelijk
gerealiseerde. Tijdbestedingsonderzoek onder paren laat zien dat zowel vrouwen
als mannen een taakverdeling waarbij man en vrouw beiden een baan van (maximaal)
32 uur hebben het meest ideaal vinden. Gezien de feitelijke situatie –
de meeste mannen werken meer, de meeste vrouwen minder – betekent dit
dat vrouwen gemiddeld genomen grotere banen wensen dan zij nu hebben en mannen
kleinere.1 Om deze wensen ook in de praktijk
mogelijk te maken, zal de zorgverantwoordelijkheid endeelname van mannen moeten
toenemen. BeleidsrichtingenHoofddoelstelling van het beleid op het terrein van arbeid, zorg en inkomen
is het bereiken van een duurzame situatie waarin zoveel mogelijk mensen gedurende
hun levensloop een economisch zelfstandig bestaan met zorgverantwoordelijkheid
kunnen combineren.Het kabinet kiest voor het combinatiescenario als oriëntatiepunt
voor het beleid. In dit scenario is de organisatie van betaalde arbeid afgestemd
op de situatie en de behoefte van de werknemer die afhankelijk van de levensfase
meer of minder zorgverantwoordelijkheid draagt. In een levensfase met veel
zorgtaken werkt een werknemer in een grote deeltijdbaan, zodat hij of zij
de zorg gedeeltelijk zelf kan uitvoeren (ondersteund door verlofregelingen)
en gedeeltelijk kan uitbesteden (kinderopvang en thuiszorg). Over een mensenleven
bezien komt de gemiddelde arbeidsduur uit op 30–32 uur, waarbij soms
meer en soms minder wordt gewerkt. Het kabinet wijst er met nadruk op dat
het combinatiescenario geen nieuw keurslijf is, maar een beleidsuitgangspunt
dat juist de mogelijkheid van een keuze impliceert. Mannen én vrouwen
kunnen kiezen voor wisselende combinaties van werken, zelf zorgen en zorg
uitbesteden zonder dat dit van invloed is op hun perspectieven op de arbeidsmarkt.Om deze hoofddoelstelling te bereiken, zal in de eerste plaats de arbeidsparticipatie
en daarmee de economische zelfstandigheid van vrouwen verder worden bevorderd.
De inzet van het kabinet is om de sterke stijging van de arbeidsparticipatie
van vrouwen in de afgelopen tien jaar ook in de komende jaren vast te houden.
In de tweede plaats zal het kabinet faciliteren dat ook mannen zorgverantwoordelijkheid
kunnen dragen. Ook op dit punt is het streven de trend van de afgelopen tien
jaar vast te houden. Tenslotte zal de combineerbaarheid van arbeid en zorg
over de hele levensloop van mannen en vrouwen verder worden verbeterd.2.2 Adviezen en reactiesAdviezenCommissie Gelijke BehandelingDe Commissie Gelijke Behandeling (CGB) onderschrijft de keuze en invulling
van de hoofddoelstelling op het terrein van arbeid, zorg en inkomen en de
daaruit voortvloeiende beleidsrichtingen. De Commissie vraagt speciale aandacht
voor groepen vrouwen voor wie naar het oordeel van de Commissie specifiek
beleid geboden is. De Commissie denkt hierbij aan allochtone vrouwen, herintreedsters,
vrouwen met een handicap en lesbische vrouwen. Ten aanzien van herintreedsters
wijst zij erop dat deze groep tegen uiteenlopende problemen oploopt. Eén
daarvan is dat bij hun inschaling onvoldoende rekening wordt gehouden met
relevante onbetaalde werkervaring. In algemene zin geldt voor deze groep dat
zij sterk de negatieve effecten ervaart van regelingen die op een kostwinnersmodel
zijn geënt (bijvoorbeeld een pensioenachterstand). De Commissie lijkt
het dan ook onwenselijk dat op het terrein van arbeid en zorg het combinatiescenario
verder ingang vindt, terwijl op andere terreinen (zoals sociale zekerheid
en pensioenen) feitelijk nog sprake is van het kostwinnersmodel.Verder vindt de Commissie het belangrijk dat er tijdig onderzoek plaatsvindt
naar de effecten van voorgenomen wetswijzigingen. Daarbij gaat het om onderzoek
naar de mate waarin de (gewijzigde) regelingen toegankelijk zijn voor mannen
en vrouwen, naar eventuele te verwachten verschillen in gebruik door mannen
en vrouwen en de mogelijke consequenties daarvan. OnderwijsraadDe Onderwijsraad (OR) wijst erop dat vooral vanuit de arbeidsmarkt nog
een belangrijke bijdrage geleverd kan worden aan de verdere ontwikkeling van
het emancipatieproces. Volgens de Raad is er in de arbeidsvoorwaardelijke
sfeer nog een wereld te winnen. Hiervoor is evenwel inzicht nodig in de impliciete
processen van maatschappelijke ordening, macht en status. In deze processen
wordt het mannelijke vrijwel altijd hoger gewaardeerd dan het vrouwelijke.
Dit ongezien onderscheid naar sekse is nog sterk verankerd in de samenleving,
zo stelt de OR. Dit geldt niet alleen op het macroniveau van de samenleving
en het mesoniveau van arbeidsorganisaties, maar ook op het microniveau van
individuen.Concreet acht de OR een brede maatschappelijke acceptatie van deeltijdwerk,
speciaal ten aanzien van managementfuncties, essentieel voor een vermindering
van de verticale segregatie op de arbeidsmarkt. Naar het oordeel van de Raad
zal daarin pas verandering optreden als de verdeling van zorgtaken tussen
mannen en vrouwen evenwichtiger is én de eis verdwijnt dat men voor
hogere functies fulltime beschikbaar moet zijn. Bij het doorbreken van de
horizontale segregatie gaat het behalve om verschillende voorkeuren van mannen
en vrouwen voor vakken, vervolgopleidingen en daarmee samenhangende beroepen
ook om het aanspreken van mannen op zorgtaken. De Raad juicht projecten toe
die gericht zijn op herwaardering van zorg en het doorbreken van beeldvorming
van zorg als vrouwentaak. Hij acht ook de ruimere mogelijkheden voor flexibele
arbeidspatronen van belang. Dit maakt volgens de OR een groter aandeel van
mannen in de onbetaalde zorg mogelijk.Raad voor Maatschappelijke OntwikkelingDe Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) vindt de bevordering
van economische zelfstandigheid van vrouwen van groot belang. Niettemin plaatst
de Raad ook enkele kanttekeningen. De RMO is van mening dat het «combinatiescenario»
te veel als een vanzelfsprekenheid en arbeid en zorg nog te zeer als tegenstelling
worden opgevat: arbeid wordt meer geassocieerd met economisch belang of nuttigheid,
en zorg met solidariteit en humaniteit. Hij bepleit met klem een aanmerkelijke
verbetering en maatschappelijke integratie van de zorginfrastructuur. Daarnaast
vraagt de Raad aandacht voor de in internationaal opzicht achterblijvende
arbeidsparticipatie van vrouwen, de «feminisering van de armoede»
en de specifieke problematiek van vrouwen in relatie tot de WAO.Sociaal-Economische RaadDe Sociaal-Economische Raad (SER) onderschrijft de hoofddoelstelling van
beleid op het terrein van arbeid, zorg en inkomen, maar plaatst wel enkele
opmerkingen bij de beleidsrichtingen. Ten eerste ziet de Raad het «combinatiemodel»
niet als uitgangspunt voor het beleid gericht op het verbeteren van de combineerbaarheid
van arbeid met zorg, maar als hulpmiddel voor het bepalen van de richting
van toekomstig beleid. Ten tweede is hij van mening dat er een extra impuls
nodig is om de beoogde stijging van de arbeidsparticipatie van vrouwen naar
65% in 2010 te realiseren. Ook plaatst de Raad vraagtekens bij de sturingsmogelijkheden
van de overheid als het gaat om de vergroting van het aandeel van mannen in
zorgtaken.De SER pleit voor meer aandacht voor de groeiende diversiteit in levenslopen,
de inschakeling van herintreedsters in het arbeidsproces en de kwetsbare positie
van allochtone vrouwen. Daarnaast vraagt de Raad aandacht voor de gevolgen
van variaties in arbeidsduur en loopbaanonderbreking voor rechten in de sfeer
van de sociale zekerheid en pensioenen. De Raad stelt voor dit mee te nemen
bij de herbezinning die het kabinet heeft aangekondigd op het
sociale stelsel. Tot slot wijst de SER op de wenselijkheid van een cultuuromslag
als het gaat om de waardering van persoonlijke dienstverlening.Wetenschappelijke Raad voor het RegeringsbeleidDe Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) besteedt in zijn
rapport Doorgroei van arbeidsparticipatie op verschillende
terreinen aandacht aan de positie van vrouwen. Hoofdstuk 7 van het rapport
is gewijd aan «arbeidsparticipatie en zorg». Daarbij gaat het
naast de zorg voor kinderen ook om de mantelzorg en in het bijzonder de zorg
voor ouderen.De WRR wijst in dit verband op onderzoek waaruit blijkt dat in 22% van
de huishoudens een voorkeur bestaat voor het combineren van betaalde arbeid
en zorg zoals in het combinatiescenario wordt voorzien, maar dat slechts 5%
deze voorkeur in de praktijk heeft kunnen realiseren.1 De Raad concludeert dat een toename van de arbeidsparticipatie in
het algemeen niet hoeft te leiden tot knelpunten in de onbetaalde zorg. Weliswaar
beperkt arbeidsdeelname de beschikbaarheid om te zorgen, maar een deel van
deze zorg kan worden uitbesteed. De zorg die minder aan tijd gebonden is,
zoals persoonlijke aandacht, zou volgens de WRR niet onder de stijgende participatiegraad
hoeven te lijden.Meer specifiek stelt de WRR dat het toezicht op kinderen door de stijgende
arbeidsparticipatie relatief het meest in de knel kan komen. Via kinderopvang
en verlofregelingen zijn hiervoor evenwel goede oplossingen te vinden. De
(mantel)zorg aan ouderen zal in de komende decennia een groeiend probleem
worden: niet door een hogere arbeidsparticipatie van vrouwen, maar vooral
door de vergrijzing van de bevolking. Er zijn indicaties dat het aantal per
oudere beschikbare (mantelzorg)uren in 2020 vergeleken met 1975 gehalveerd
zal zijn. De Raad verwacht dat de problemen zullen leiden tot een verschuiving
van mantelzorg naar betaalde zorg. Welvarende ouderen zullen in staat zijn
op eigen kosten in deze zorg te voorzien, maar ook de druk op de publieke
zorg zal waarschijnlijk toenemen.Reacties van maatschappelijke en vrouwenorganisatiesHet onderwerp arbeid, zorg en inkomen heeft van alle onderwerpen in de
Meerjarennota Emancipatiebeleid de meeste reacties opgeleverd. Veel reacties
vragen om meer aandacht voor de brede diversiteit aan (groepen) vrouwen met
wie in het beleid rekening gehouden zou moeten worden. Daarbij wordt met name
gewezen op vrouwen afkomstig uit verschillende etnische minderheden, op vrouwen
die wonen en werken in rurale gebieden, alleenstaande vrouwen, vrouwen met
uiteenlopende seksuele voorkeuren en vrouwelijke onderneemsters en kleine
zelfstandigen. Verder wordt gepleit voor specifieke maatregelen ter verbetering
van de sociaal-economische positie van zwarte, migranten en vluchtelingenvrouwen,
oudere vrouwen en vrouwen met een handicap of chronische ziekte. Goede en
betaalbare kinderopvang als belangrijke voorwaarde voor arbeidsparticipatie
wordt onderstreept. Sommige reacties bevelen aan om de oorzaken van de relatief
hoge instroom van vrouwen in de WAO beter in kaart te brengen.Het belang van beeldvorming en specifieke elementen van de organisatiecultuur
voor het emancipatieproces komt eveneens regelmatig aan de orde. Niet alleen
wijzen sommigen op de remmende invloed van stereotype impliciete beelden,
maar ook op de stimulerende en verruimende betekenis van alternatieven.Meermalen wordt gesteld dat aandacht voor arbeid en inkomen gelijk op
moet gaan met aandacht voor onbetaalde of mantelzorg. Thema's ter nadere overdenking
zijn, zo stellen de reacties: de intrinsieke waarde van onbetaalde
zorg en de plaats en betekenis ervan in een geëmancipeerde samenleving,
voorwaarden voor behoud van de kwaliteit van deze zorg, de beschikbaarheid
ervan in niet-stedelijke gebieden en regelingen die verschillende groepen
op de arbeidsmarkt bij het combineren van arbeid en zorg ondersteunen. Gevraagd
wordt om een visie op een toekomstige sociale zorginfrastructuur.2.3 BeleidDoelstellingenDe adviezen en reacties geven geen aanleiding tot het bijstellen van de
hoofddoelstelling zoals geformuleerd in de Meerjarennota Emancipatiebeleid:
het bereiken van een duurzame situatie waarin zoveel mogelijk mensen gedurende
hun levensloop een economisch zelfstandig bestaan met zorgverantwoordelijkheid
kunnen combineren. Om dit te bereiken is het nodig verdere vooruitgang te
boeken op de volgende drie terreinen: het bevorderen van de arbeidsparticipatie
en economische zelfstandigheid van vrouwen, het bevorderen van het aandeel
van mannen in de zorgverantwoordelijkheid en het verbeteren van de combineerbaarheid
van arbeid met zorg over de hele levensloop van mannen en vrouwen.Concrete doelenConcreet is het kabinetsbeleid erop gericht dat in 2010:• de netto arbeidsparticipatie van vrouwen 65% is;• het percentage economisch zelfstandige vrouwen boven de 60% uitstijgt;• het aandeel van vrouwen in het totale inkomen uit arbeid ruim 35%
bedraagt;• het aandeel van mannen in de zorg minimaal 40% is.1 Deze doelen sluiten goed aan op het Europese werkgelegenheidsbeleid
(Nationale Actieprogramma's). Met betrekking tot de arbeidsparticipatie van
vrouwen hebben de lidstaten van de Europese Unie in maart 2000 tijdens de
Europese Top in Lissabon afgesproken te streven naar een participatiegraad
van minimaal 60% in 2010. De bovengenoemde gekwantificeerde doelstellingen
beogen vooral een bijdrage te leveren aan de kwaliteit van de samenleving
en van het leven van individuele burgers en degenen voor wie zij zorgen. Daarom
investeert het kabinet niet alleen in de bevordering van de arbeidsdeelname
en economische zelfstandigheid, maar ook in de kwaliteit van het werk, in
de combineerbaarheid van werk en privé en in de (sociale) zorg. De
inzet van het kabinet is hierbij om de tijdsdruk als gevolg van intensieve
zorgtaken omlaag te brengen door het scheppen van voorwaarden voor een betere
balans tussen werk en privé bezien over de levensloop in zijn geheel.Grotere arbeidsparticipatie en economische zelfstandigheidDe arbeidsparticipatie en economische zelfstandigheid van vrouwen is de
afgelopen jaren sterk toegenomen. De arbeidsparticipatie van laagopgeleide
vrouwen groeit weliswaar, maar blijft nog sterk achter bij die van hoger opgeleide
vrouwen. Naast opleidingsniveau speelt ook etniciteit een rol. Zo is de participatie
van Surinaamse vrouwen hoger dan die van autochtone vrouwen, terwijl die van
Turkse en Marokaanse vrouwen juist lager is.Onder de jongere generatie laagopgeleide vrouwen is de arbeidsdeelname
al veel hoger dan onder de oudere generatie, ook in de levensfase dat er jonge
kinderen zijn. Toch stopt deze groep veel vaker dan hoger opgeleide vrouwen
met werken na de geboorte van het eerste kind. Dit heeft te maken
met een complex van factoren, zoals traditionele rolopvattingen, kwaliteit
van het werk, beloningsverschillen tussen mannen en vrouwen en de doorwerking
van inkomensafhankelijke regelingen. Niettemin heeft een groot deel van de
laagopgeleide vrouwen een andere voorkeur voor de verdeling van werk en zorg
dan zij in de praktijk realiseren.1 Daarom wil
het kabinet voorwaarden scheppen om deze vrouwen in staat te stellen hun voorkeur
voor het combineren van een baan met kinderen vaker te realiseren.De SER beveelt drie sporen aan om de arbeidsparticipatie van laagopgeleide
vrouwen te bevorderen. Het eerste spoor betreft onderwijs, scholing en inburgering.
Een tweede spoor betreft het effectief stimuleren van arbeidsdeelname door
onder meer investeringen in de kwaliteit van het werk en het oplossen van
de armoedeval. Het derde spoor is het wegnemen van toetredingsbelemmeringen
in het arbeidsbestel, onder meer door vaardigheden die vrouwen buiten de arbeidsmarkt
hebben verworven te erkennen.In navolging van de adviezen en de vele reacties uit het veld, besteedt
het kabinet dan ook bijzondere aandacht aan het vergroten van de kansen voor
(her)intreding en de kwaliteit van het werk van laagopgeleide vrouwen. In
de voorstellen van het kabinet zijn de drie sporen die de SER aanbeveelt,
meegenomen. Daarnaast schenkt het kabinet aandacht aan de positie van allochtone
vrouwen en de mogelijkheden voor vrouwelijk ondernemerschap. Tenslotte gaat
het in deze paragraaf om maatregelen die ten goede komen aan de economische
zelfstandigheid van vrouwen. Het betreft beleid ter bestrijding van de beloningsverschillen
tussen mannen en vrouwen, het fiscale beleid en het stimuleren van bewustwording
van de jongere generatie over de (financiële) gevolgen van keuzes ten
aanzien van werk en privé.Herintredende vrouwenBij herintredende vrouwen gaat het om vrouwen die vanwege de zorg voor
kinderen gedurende enige tijd de arbeidsmarkt verlaten hebben. Dat kunnen
oudere vrouwen zijn die geen kinderen meer te verzorgen hebben of jongere
vrouwen die wel nog grotere kinderen verzorgen en daarmee ook nog behoefte
aan opvangmogelijkheden kunnen hebben. Een belangrijke categorie zijn de potentiële
herintredende vrouwen. Deze groep bedraagt in 1999 maar liefst 520 0002 vrouwen. Hiervan zijn 172 000 vrouwen direct (binnen
twee weken) beschikbaar voor de arbeidsmarkt. De overige 348 000 vrouwen
zijn weliswaar niet direct beschikbaar, maar willen wel een baan van 12 uur
of meer per week.De herintredende vrouwen die zich als werkzoekenden hebben ingeschreven
kunnen gebruik maken van de mogelijkheden die de zogenaamde sluitende aanpak
biedt. Dit betekent dat jaarlijks circa 50 miljoen beschikbaar komt voor niet-uitkeringsgerechtigde
werkzoekenden. Daarnaast zet Arbeidsvoorziening in 2001 ongeveer 150 miljoen
in voor scholing en bemiddeling van deze categorie. Zolang de Wet basisvoorziening
kinderopvang nog niet in werking is getreden kan de kinderopvang voor herintredende
vrouwen gefinancierd worden uit middelen van het Europees Sociaal Fonds (ESF).
Het kabinet zal in de monitor voor de sluitende aanpak uitdrukkelijk naar
de positie van herintredende vrouwen kijken.Voor de participatiebeslissing van herintredende vrouwen zijn ook inkomensafhankelijke
regelingen van groot belang.3 Niet alleen zal
er na intrede op de arbeidsmarkt vaak vooréén of meer dagen
kinderopvang betaald moeten worden via een inkomensafhankelijke bijdrage.
Ook kan het recht op andere inkomensafhankelijke regelingen dalen. Dit probleem
speelt met name in gezinnen met lage inkomens waar het gebruik van inkomensafhankelijke
regelingen hoog is. In de meerjarige aanpak van de armoedeval zal ook dit
knelpunt in de overwegingen worden betrokken. Vanaf 2001
zullen de arbeidskorting, die ook voor kleine banen geldt, en de combinatiekorting
deze armoedeval verminderen.De nieuwe beleidsinitiatieven zal het kabinet met name richten op vrouwen
die zich nog niet formeel voor de arbeidsmarkt beschikbaar hebben gesteld.
Om herintredende vrouwen te stimuleren zich aan te melden voor werk, zal voorlichtingsmateriaal
worden ontwikkeld. De resultaten van een in 2000 door de FNV georganiseerde
probleeminventarisatie1 onder herintreedsters
zullen gebruikt worden voor een onderzoek naar de omvang van deze groep, eventuele
belemmeringen voor arbeidsdeelname en mogelijke oplossingsrichtingen daarvoor.
Lopende initiatieven voor het werven van herintreedsters in diverse sectoren,
zoals de zorg en het onderwijs, worden in overleg met Arbeidsvoorziening en
sociale partners in kaart gebracht om na te gaan wat succesen faalfactoren
zijn. Arbeidsvoorziening zal haar beleid als het gaat om de bemiddeling van
herintreedsters toetsen en inventariseren. Scholing is in onze snel veranderende
kennissamenleving van essentieel belang om een goede positie op de arbeidsmarkt
te verwerven en te behouden. Het kabinet wil daarom in het Najaarsoverleg
afspraken maken met sociale partners over een scholingsimpuls ter verhoging
van het onderwijspeil van de beroepsbevolking, waarbij de aandacht ook uitdrukkelijk
uitgaat naar werkenden en werkzoekenden zonder startkwalificatie en naar herintreedsters.Om de (her)intrede mogelijkheden op de arbeidsmarkt te verbeteren zal
het kabinet voorts in een aantal sectoren en regio's experimenten in het kader
van het EQUAL-programma starten. Hierbij zal de aanpak van lokale initiatieven,
zoals in Rotterdam, worden gevolgd, waar laagopgeleide vrouwen van verschillende
etnische achtergronden in projecten zelf in kaart brengen welke belemmeringen
ze ervaren en hoe ze die kunnen oplossen.2 Bij
de keuze van sectoren zal gebruik gemaakt worden van de kansen die sectoren
met personeelstekorten bieden. Het gaat daarbij zowel om de meer traditionele
vrouwensectoren als kinderopvang en zorg, als ook om nieuwe sectoren waarin
vrouwen nog slecht vertegenwoordigd zijn, zoals ICT. Op basis van de resultaten
zal in 2002 bezien worden of een meer structurele aanpak nodig is.Het kabinet is met de Commissie gelijke behandeling van mening dat rekening
gehouden moet worden met relevante onbetaalde werkervaring van herintreedsters.
Een middel om deze vaardigheden zichtbaar te maken zijn de Elders Verworven
Competenties (EVC). Dan gaat het bijvoorbeeld om kennis, ervaring en vaardigheden
die in het werk, thuis of in het vrijwilligerswerk zijn verworven. Het EVC-systeem
zal aansluiting moeten krijgen op het door de overheid erkende onderwijssysteem.
Tijdens het Voorjaarsoverleg 2000 is het belang van EVC met de sociale partners
besproken. De ministeries van EZ, OC&W en SZW zullen samen begin 2001
het Kenniscentrum EVC oprichten. Dit centrum krijgt tot taak om EVC-beleid
op het niveau van branches en sectoren uit te werken en uit te dragen. Hierbij
zal er bijzondere aandacht besteed worden aan het stimuleren van EVC voor
(her)intreedsters, onder wie allochtone vrouwen.Allochtone vrouwenIn het onderzoeksrapport Variatie in participatie
stelt het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) dat beter inzicht in achtergrondkenmerken
en succes- en faalfactoren van allochtone vrouwen per subgroep van groot belang
is als uitgangspunt voor nieuwe, aanvullende beleidsmaatregelen. Het SCP pleit
voor analyse van de situatie van deze groepen en noemt in het bijzonder Surinaamse
vrouwen met een gemiddeld relatief hoog arbeidsparticipatieniveau maar een
relatief laag functieniveau, de non-participatie van kinderloze vrouwen, en
de sterke kanten van Surinaamse en Antilliaanse huishoudens met kinderen en
Surinaamse éénouderhuishoudens. Daarnaast is het
belangrijk het potentieel onder relatief vaak hoogopgeleide vluchtelingenvrouwen
beter te benutten. Dit is van belang in verband met zowel de toename van deze
groep, als met de krapte op de arbeidsmarkt.Het kabinet start in reactie op het bovengenoemde SCP-rapport nog in 2000
een onderzoek naar de kansen, belemmeringen en stimulansen van allochtone
(alleenstaande) vrouwen om te participeren op de arbeidsmarkt. Dit onderzoek
zal in samenhang met bovengenoemd onderzoek naar herintredende vrouwen worden
uitgevoerd. Zo kunnen beide groepen met elkaar vergeleken worden. Aan bod
komen onder meer economische motieven om te werken, de manier waarop culturele
factoren toetreding tot de arbeidsmarkt mogelijk tegenwerken of juist bevorderen
en de rol van institutionele factoren. Extra aandacht zal worden besteed aan
de behoefte aan kinderopvang, waarbij vooral de meer kwalitatieve aspecten
aan de orde komen, zoals bijvoorbeeld een multiculturele aanpak die aansluit
bij de pedagogische opvattingen van allochtone ouders.Dit onderzoek dient onder meer als basis voor de werkzaamheden van de
commissie Arbeidsdeelname Vrouwen uit Etnische Minderheidsgroepen (AVEM),
die begin 2001 door de minister van Grotesteden- en Integratiebeleid en de
staatssecretaris voor Arbeid, zorg en emancipatie zal worden ingesteld. Deze
commissie heeft tot taak om de knelpunten voor de toetreding tot de arbeidsmarkt
in kaart te brengen. Daarbij worden ook «best practices» meegenomen.
De commissie zal op basis hiervan eind 2001 adviseren hoe de maatschappelijke
en arbeidsparticipatie van allochtone vrouwen bevorderd kan worden.Het bovengenoemde SCP-rapport benadrukt tenslotte het belang van de deelname
van vrouwen aan inburgeringsprogramma's. Problemen met de aansluiting van
de lestijden bij de schooltijden en de opvang van de jongere kinderen blijken
in de praktijk belemmerend te werken voor vrouwen. Het kabinet werkt daarom
aan maatregelen voor «moedervriendelijke agenda's en speciale herintredingsprogramma's.
Voorts zullen voor vrouwen die een inburgeringstraject volgen mogelijkheden
worden gecreëerd om in aparte vrouwengroepen taallessen te volgen.Investeren in de kwaliteit van arbeidDe kwaliteit van arbeid en de duurzaamheid van de arbeidsparticipatie
van vrouwen hangen onmiskenbaar met elkaar samen. Dit geldt vooral voor laagopgeleide
vrouwen. Het onderzoek Investeren in kwaliteit loont
laat zien dat een verbetering van de kwaliteit van het werk aan de onderkant
van de arbeidsmarkt gunstige effecten heeft.1
Dit onderzoek bevat de resultaten van een enquête onder laagopgeleide
vrouwen naar de kwaliteit van arbeid. De ondervraagde vrouwen waren eensgezind
in wat zij hieronder verstaan: een vast arbeidscontract, een goed inkomen,
een goede werksfeer en voldoende verantwoordelijkheid en zelfstandigheid in
de functie.Investeringen in de kwaliteit van de arbeid kunnen niet alleen laagopgeleide
vrouwen bij de arbeidsmarkt betrekken, maar ook de instroom in de WAO beperken.
Bekend is dat tegenwoordig ruim de helft van deze instroom bestaat uit vrouwen,
terwijl zij nog geen 40% van de werkzame beroepsbevolking vertegenwoordigen.
Uit onderzoek blijkt dat de grotere kans op WAO-instroom van vrouwen voor
meer dan de helft (53%) kan worden verklaard door het verschil in arbeidsomstandigheden.
Vrouwen werken vaker dan mannen in beroepen en sectoren met een ongunstig
werkklimaat, zoals weinig promotiekansen, ontplooiingsmogelijkheden of autonomie,
en in beroepen met een ongezond hoge werkdruk. Onderzoek naar seksuele intimidatie
bij de politie laat zien dat vrouwen op het werk vaker dan mannen te maken
hebben met een cultuur waarbij ze zich niet thuis voelen. Daarnaast
geldt dat sommige arbeidsomstandigheden, zoals een slechte werksfeer, geen
plezier in het werk en fysiek zwaar werk, weliswaar niet vaker voorkomen bij
vrouwen, maar voor hen wel een groter WAO-risico inhouden dan voor mannen.Om meer zicht te krijgen op de relatie tussen vrouwen en de WAO voert
het ministerie van SZW op het ogenblik twee onderzoeken uit1. Het eerste onderzoek betreft een uitgebreide (internationale) literatuurstudie.
Daarin staat de vraag centraal of er aanwijzingen zijn dat verschillen in
verwerkingsvermogen tussen vrouwen en mannen een belangrijke verklarende factor
vormen voor het gesignaleerde verschil in ziekteverzuim en WAO-instroom tussen
vrouwen en mannen. In het tweede onderzoek wordt gekeken naar eventuele verschillen
in de manier waarop vrouwen en mannen en hun omgeving omgaan met langerdurend
ziekteverzuim. Het eerste onderzoek wordt begin 2001 afgerond, het tweede
in de loop van 2001. Mogelijk geven deze onderzoeken enig zicht op verklarende
factoren voor de relatief hoge instroom van vrouwen in de WAO. Zolang dat
zicht er niet is, is het ook niet goed mogelijk specifiek beleid gericht op
preventie in te zetten. Waar oorzaken bekend zijn, gebeurt dit wel. Zo wordt
er in de zorg met behulp van arboconvenanten aandacht gegeven aan het tillen
en andere vormen van fysieke belasting. Daarnaast is bekend dat vrouwen vaker
uitvallen met psychische klachten. In arboconvenanten gaat men hier per sector
op in. De verwachting is dat de Commissie Psychische arbeidsongeschiktheid
met gerichte aanbevelingen zal komen.Werkgevers kunnen zich profileren als een aantrekkelijke werkgever voor
lager opgeleid vrouwelijk personeel. Daarom neemt het kabinet een aantal initiatieven
om werkgevers te stimuleren in de kwaliteit van het werk van vooral laagopgeleide
vrouwen te investeren. Het ministerie van SZW laat sectorgewijs quick scans
uitvoeren om bedrijven er uit te lichten met relatief veel vrouwelijk personeel,
die aantoonbaar geïnvesteerd hebben in de kwaliteit van de arbeid. Het
personeelsbeleid van deze bedrijven zal via sectorgewijze voorlichting als
«good practice» ten voorbeeld worden gesteld. Eveneens zal met
behulp van deze goede voorbeelden een checklist worden ontwikkeld voor de
Centra voor Werk en Inkomen, uitzendbureaus en bedrijven. De checklist bevat
een lijst met criteria waaraan het werk idealiter zou moeten voldoen in de
sfeer van arbeidsvoorwaarden, arbeidsverhoudingen en arbeidsomstandigheden,
willen werkgevers met name lager opgeleide vrouwen aan zich binden. Uitvoerders
en adviseurs bij bovengenoemde instanties kunnen dan samen met werkgevers
nagaan in hoeverre het aangeboden werk aan de criteria voldoet. Zo niet, dan
zal de werkgever worden geadviseerd de werkplek te «upgraden».Verder zal het ministerie van SZW door middel van een haalbaarheidsonderzoek
nagaan in hoeverre bedrijven bereid zijn mee te werken aan het uitzetten van
experimentele pilots die zich richten op een verbetering van de kwaliteit
van het werk in de onderste functieniveaus, met name aansluitend op de arbeidswensen
van laagopgeleide vrouwen. Indien voldoende bedrijven zich bereid tonen hieraan
mee te werken, zal in een aantal bedrijven een pilot worden uitgezet, bij
voorkeur in mannensectoren, onder begeleiding van een aantal speciaal hiervoor
aangestelde adviseurs. In aansluiting hierop kan worden bezien of op deze
adviseurs door meer bedrijven een beroep kan worden gedaan. Daarbij zal worden
bekeken of deze adviseurs bij reeds bestaande organisaties kunnen worden geplaatst
of dat er een zelfstandige organisatie voor deze adviesfunctie in het leven
kan worden geroepen (vergelijkbaar met de door de overheid gesubsidieerde
adviesorganisatie Opportunity in Bedrijf).Vrouwelijk ondernemerschapDe stijgende arbeidsparticipatie van vrouwen komt ook tot uitdrukking
in een toenemend aantal vrouwen dat een eigen bedrijf start.
Het aandeel vrouwelijke starters steeg van 27% in 1994 naar 34% in 1999. Uit
onderzoek van het Economisch Instituut voor het Midden- en Kleinbedrijf (EIM)
blijkt dat het aantal vrouwelijke starters in Nederland in 1996 hoger was
dan in België, Denemarken, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk, en vergelijkbaar
met Japan en de Verenigde Staten.1 Het kabinet
blijft de ontwikkelingen op het gebied van vrouwelijk ondernemerschap goed
volgen, mede door het doen van gericht onderzoek en het organiseren van netwerkactiviteiten.Particuliere dienstverlening is onderwerp van een nieuw traject Marktwerking,
Deregulering en Wetgevingskwaliteit (MDW) dat momenteel van start gaat (zie
hoofdstuk 3). Daarnaast zal het kabinet initiatieven stimuleren die knelpunten
voor vrouwelijk ondernemerschap oplossen. Waar mogelijk en nodig bevordert
het kabinet de mogelijkheden voor vrouwelijk ondernemerschap in de kinderopvang.
Speciale aandacht gaat daarbij uit naar de consequenties van de nieuwe fiscale
regelgeving voor de gastouderopvang. Ook in het kader van het EQUAL-programma
is het mogelijk experimenten te starten om het vrouwelijk ondernemerschap
te bevorderen.Het kabinet zal voorts in 2001 de regelgeving voor zwangere (mede-)onderneemsters
onder de loep nemen. Het gaat daarbij om de fiscale regelingen voor zelfstandigen
en de Wet Arbeidsongeschiktheidsverzekering Zelfstandigen (WAZ). Fiscale regelingen
voor zelfstandigen, zoals de zelfstandigenaftrek en de startersaftrek, kennen
een urencriterium. Dit urencriterium houdt in dat zelfstandigen moeten kunnen
aantonen dat zij tenminste 1225 uur per jaar werkzaam zijn in hun eigen bedrijf
voordat zij van dergelijke fiscale regelingen gebruik kunnen maken. De periode
van het zwangerschaps- en bevallingsverlof wordt als niet gewerkte periode
beschouwd, waardoor een zelfstandig onderneemster soms niet aan dit aantal
van 1225 gewerkte uren komt. Op grond van de WAZ hebben zwangere (mede-) onderneemsters
en vrije beroepsbeoefenaren recht op een zwangerschaps- en bevallingsuitkering,
die is afgestemd op de inkomensderving. De hoogte van deze uitkering bedraagt
maximaal het minimumloon en is afhankelijk van het inkomen uit zelfstandige
arbeid of van de winst uit de onderneming. De WAZ wordt najaar 2000 geëvalueerd.
Daarbij zal tevens de inkomenspositie van zwangere zelfstandigen en beroepsbeoefenaren
betrokken worden. Het kabinet zal de fiscale regelingen en de WAZ, mede gelet
op het VN-Vrouwenverdrag, in samenhang bezien. Daarbij zullen de resultaten
van het onderzoek van de land- en tuinbouworganisaties (LTO-Nederland)2 en anderen over ervaringen van agrarische vrouwen met
de zwangerschaps- en bevallingsuitkering in de WAZ betrokken worden. Het kabinet
zal op basis van de uitkomsten van het evaluatieonderzoek en van de inbreng
van het Landelijk instituut sociale verzekeringen (Lisv) en het College van
toezicht sociale verzekeringen (Ctsv) zijn standpunt bepalen.Fiscaal beleidIn het kader van de belastingherziening 2001 is een groot aantal maatregelen
genomen om de arbeidsparticipatie en de economische zelfstandigheid te vergroten.
Deze maatregelen, zoals de arbeidskorting, de individuele heffingskorting
en de lagere belastingtarieven, hebben ook een positief emancipatie-effect.
Daarnaast zijn er specifieke maatregelen die de combinatie van arbeid en zorg
bevorderen, zoals de combinatiekorting, de fiscale behandeling van de kosten
van kinderopvang en de fiscale begeleiding van betaald ouderschapsverlof.
Deze maatregelen gaan voor een deel terug op de Verkenning Belastingen in
de 21e eeuw, die onder het vorige kabinet tot stand kwam. Op deze Verkenning
en op de beleidsvoornemens op fiscaal gebied in het regeerakkoord is een emancipatie-effectrapportage uitgevoerd.1 De resultaten
daarvan zijn betrokken bij de vormgeving van de uiteindelijke wetgeving.In de loop van 2001 zal opnieuw een Fiscale Verkenning verschijnen.2 Arbeidsmarkt, inkomenspolitiek en fiscaliteit vormen
de kern van deze verkenning, waarbij ook naar emancipatie-effecten, zoals
bevordering economische zelfstandigheid en een meer gelijke verdeling van
arbeid en zorg tussen mannen en vrouwen, zal worden gekeken. Na afronding
van de Fiscale Verkenning zullen eventuele concrete beleidsvarianten aan een
verkorte emancipatie-effectrapportage worden onderworpen. De resultaten zullen
vóór de opstelling van het nieuwe regeerakkoord beschikbaar
zijn. Deze rapportage wordt toegevoegd aan de departementale emancipatietaakstellingen
van het ministerie van Financiën.Beloningsverschillen en segregatieDe beloningsverschillen tussen mannen en vrouwen zijn nog steeds omvangrijk
en blijken slechts langzaam af te nemen. Uit het onderzoek van de Arbeidsinspectie
naar de positie van mannen en vrouwen in het bedrijfsleven blijkt dat vrouwen
gemiddeld 23% minder verdienen dan mannen. Van dit verschil blijft na correctie
voor functie- en persoonskenmerken nog 7% over. Dit verschil kan mogelijk
worden verklaard door seksediscriminatie, maar het kan ook een gevolg zijn
van andere factoren.In het Plan van aanpak gelijke beloning3,
dat op 8 mei 2000 naar de Tweede Kamer is gezonden, kondigt het kabinet een
aantal maatregelen aan. Uitgangspunt is dat werkgevers en werknemers meer
verantwoordelijkheid nemen voor de gelijke beloning. Er wordt een kwaliteitstoets
ontwikkeld waarmee organisaties hun functiewaarderingssystemen kunnen doorlichten
op sekseneutraliteit. Door periodiek onderzoek zullen de ontwikkelingen ten
aanzien van beloningsverschillen op de voet worden gevolgd.Over het Plan van aanpak gelijke beloning heeft het kabinet advies gevraagd
aan de Stichting van de Arbeid, de Raad voor het Overheidspersoneelsbeleid
en de Commissie gelijke behandeling. Op basis van deze adviezen zal het kabinet
begin 2001 een definitief standpunt innemen. Daarbij zal ook de vraag beantwoord
worden of en wanneer de meer dwingende maatregelen uit het Plan van aanpak
ingezet moeten worden.Eén van de factoren die de ongelijke beloning tussen mannen en
vrouwen in stand houdt, is de segregatie van mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt.
Deze segregatie is een hardnekkig verschijnsel, zowel horizontaal (de concentratie
van vrouwen en mannen in verschillende sectoren en beroepen), als verticaal
(de geringe aanwezigheid van vrouwen in de hogere functieniveaus).4 Het kabinet zal bij de uitvoering van het EQUAL-programma
vernieuwende initiatieven bevorderen om de horizontale segregatie op de arbeidsmarkt
te doorbreken. Daarnaast bevat dit programma scholingsactiviteiten die de
deelname van meisjes en vrouwen aan technisch onderwijs op verschillende niveaus
vergroten, alsmede projecten gericht op groepen met een relatieve achterstand
in het gebruik van ICT (lager opgeleide en oudere vrouwen).Economische zelfstandigheid en partnerschapSamen met de ministeries van VWS en GSI wordt op korte termijn voorlichting
ontwikkeld gericht op mannen en vrouwen van de 1990-generatie.5 De bedoeling is hen meer bewust te maken van de (financiële)
gevolgen van keuzes die zij in hun leven maken. Ook digitale voorlichtingsinstrumenten
als internet worden hierbij ingezet. Voorts zal in de meerjarige publiekscampagne
Combinatie van werk en privé speciale aandacht worden besteed aan de
doelgroep lager opgeleide partners. HuwelijksgoederenrechtHet Nederlandse huwelijksvermogensrecht wordt momenteel gemoderniseerd.
Daartoe zijn verschillende voorstellen in voorbereiding. Een eerste voorstel
is aanhangig bij de Tweede Kamer. Daarin wordt onder andere beoogd de samenwoningsplicht
van echtgenoten af te schaffen. Een tweede voorstel, dat voorziet in algemene
regels voor verrekenbedingen in huwelijkse voorwaarden, is begin september
2000 voor advies aan de Raad van State aangeboden. Veel huwelijkse voorwaarden
bevatten regels voor verrekenbedingen. Thans wordt nagedacht over wijzigingen
in het basishuwelijksvermogensregime. Een notitie met algemene uitgangspunten
wordt op dit moment besproken met personen uit de wetenschap, advocatuur,
notariaat en de zittende magistratuur. Deze notitie is tevens onderwerp van
een emancipatie-effectrapportage, opdat ook emancipatoire effecten van de
voorstellen goed in kaart zijn gebracht voordat regelgeving voorbereid gaat
worden.In de notitie huwelijksgoederenrecht zijn vijf uitgangspunten geformuleerd
die voor een keuze voor een hoofdstelsel van belang worden geacht, te weten:
er moet sprake zijn van een eenduidig en eenvoudig stelsel met een voor iedereen
heldere en begrijpelijke regeling; het stelsel moet breed toepasbaar en goed
hanteerbaar zijn; in ieder geval behoort bij echtscheiding het door individuele
of gemeenschappelijke arbeidsinspanningen van beide echtgenoten tijdens het
huwelijk bij elkaar vergaarde vermogen gemeenschappelijk te zijn; in het stelsel
moet de gelijkheid van echtgenoten tot uitdrukking komen; en ten slotte behoort
het stelsel niet te zeer te verschillen van de huwelijksgoederenstelsels in
moderne buitenlandse wetgeving. Daarnaast zal het stelsel uiteraard goed moeten
aansluiten bij ontwikkelingen in de samenleving, zoals de toenemende economische
zelfstandigheid en een veranderende verdeling van arbeid en zorg tussen partners.Grotere zorgverantwoordelijkheidAls het gaat om het bevorderen van de zorgverantwoordelijkheid van mannen
worden diverse initiatieven ontplooid. Door wetgeving en samenwerking met
sociale partners stimuleert het kabinet vernieuwingen in de organisatie van
de arbeid die afstemming van het werk op de zorg beter mogelijk maken. Daarnaast
wordt gewerkt aan versterking van de sociale zorginfrastructuur door betere
ondersteuning en verbreding van het draagvlak voor mantelzorg. Met onderzoek,
voorlichting en het stimuleren van het maatschappelijk debat poogt het kabinet
de beeldvorming zo te beïnvloeden dat zorg ook aantrekkelijk wordt voor
mannen.Vernieuwing in de organisatie van arbeid en zorgHet is van groot belang dat de arbeidsorganisatie mogelijkheden biedt
voor structurele en incidentele aanpassing van het werk aan de zorg en dat
deze mogelijkheden behoren tot de reguliere arbeidsvoorwaarden. Dat geldt
voor vrouwen, maar vooral ook voor mannen. Uit onderzoek blijkt dat bij een
deel van de mannen weliswaar een wens tot korter werken bestaat, maar dat
zij aarzelen om die wens te realiseren. Wanneer in arbeidsorganisaties aan
zorgverantwoordelijkheid aangepaste arbeidstijden, deeltijdwerk en verlof
omwille van zorg gebruikelijk worden of zelfs het nieuwe arbeidspatroon gaan
vormen, dan zal het voor mannen makkelijker worden om de wens tot korter werken
in praktijk te brengen. Voor werkgevers is op dit punt een belangrijke rol
weggelegd. Immers, een goed «arbeidstijdenmanagement» in de organisatie
kan zorgen voor een betere afstemming tussen werk en privé (zie ook
hoofdstuk 3). Ook het kabinet onderkent het belang hiervan en plaatst het
flexibiliseren van arbeids(duur)patronen in relatie tot het levensloopperspectief
op de agenda van het komende Najaarsoverleg. Dit agenderen gebeurt
mede omdat er in bedrijfstakken en sectoren uiteenlopende mogelijkheden zijn
om flexibel te werken en verlof op te nemen. Het SCP-rapport De kunst van het combineren onderscheidt op basis van gegevens over
CAO's vier clusters van meer dan wel minder emancipatoire bedrijfsgroepen.
Daarbij is gelet op de kwaliteit van regelingen met betrekking tot ouderschapsverlof,
deeltijdwerk en vermindering van arbeidsduur, kinderopvang en andere verlofrechten.
De bedrijfsgroepen die op alle vier de terreinen regelingen hebben getroffen
zijn als de meest emancipatoire te beschouwen. Dit zijn onder meer het openbaar
bestuur, de gezondheids- en welzijnszorg en de financiële dienstverlening.
De minst emancipatoire bedrijfgroepen, waar regelingen veelal ontbreken, zijn
vooral de detailhandel en de zakelijke dienstverlening.Daarnaast is het belangrijk dat de positie van deeltijders gelijk is aan
die van voltijders. Over onderscheid naar arbeidsduur in CAO's heeft het kabinet
een brief aan de Tweede Kamer gestuurd.1 Daarin
wordt aangegeven dat de ontwikkelingen op dit terrein nauwlettend in de gaten
worden gehouden. Ook is het van belang de mogelijkheid om deeltijd te werken
in hogere functies te bevorderen. Hier deelt het kabinet de mening van de
Onderwijsraad. In de publiciteitscampagne Arbeid en Zorg komt hiervoor aandacht.
Tevens zal worden bevorderd dat het onderwerp«arbeidstijdenen diversiteitsmanagement»
in het onderwijspakket van personeels- en managementsopleidingen wordt opgenomen.Daarnaast zullen in het kader van het EQUAL-programma vernieuwingen in
de organisatie van de arbeid worden gestimuleerd, die de keuzemogelijkheden
voor mannen en vrouwen verruimen om arbeid en zorg te combineren en zo de
traditionele taakverdeling te doorbreken. Zo ontwikkelt het kabinet samen
met de sociale partners voorstellen om de employability te vergroten van vrouwen
en mannen die in verband met zorgtaken tijdelijk niet of minder werken.Meer in het algemeen dragen de Arbeidstijdenwet, de Wet aanpassing arbeidsduur
en de voorgestelde Wet arbeid en zorg bij aan het creëren van moderne
arbeidspatronen. Op deze manier kan wetgeving bijdragen aan een cultuurverandering
in arbeidsorganisaties. De Arbeidstijdenwet (ATW) bepaalt dat de werkgever
de verplichting heeft om bij zijn arbeids- en rusttijdenbeleid rekening te
houden met de persoonlijke omstandigheden van de werknemers. Daaronder vallen
ook zorgverantwoordelijkheden. In de evaluatie van de ATW, eind 2000, komt
ook de vraag aan de orde of het verbeteren van de combineerbaarheid van arbeid
en zorg bereikt wordt met de instrumenten die deze wet daarvoor biedt.De Wet aanpassing arbeidsduur (WAA), die per 1 juli 2000 van kracht werd,
biedt werknemers de mogelijkheid arbeid en zorg structureel op elkaar af te
stemmen door hen het geclausuleerde recht te geven op vermindering dan wel
vermeerdering van de arbeidsduur. De wet heeft als doel te stimuleren dat
niet alleen vrouwen en mannen onbetaalde en betaalde arbeid evenwichtig onder
elkaar kunnen verdelen, maar ook dat een evenwichtige combinatie van werk
en zorg in het leven van de individuele werknemer mogelijk is. Twee jaar na
de inwerkingtreding van de wet geeft het kabinet in een tussenstand aan wat
de effecten zijn geweest. Ook komt er een monitor die nagaat in welke mate
mannen van de WAA gebruikmaken om hun werktijd te verkorten. Drie jaar na
inwerkingtreding van de wet vindt een evaluatie plaats.Terwijl de WAA een structurele afstemming van arbeid en zorg mogelijk
maakt, omvat de voorgestelde Wet arbeid en zorg, die in juni 2000 naar de
Tweede Kamer is gestuurd, tal van regelingen waarmee arbeid en zorg gecombineerd
kunnen worden tijdens incidentele pieken in de zorgtaken. Voor mannen geldt
dat zij vaker gebruikmaken van een recht op verlof naarmate er (meer) betaling
tegenover staat. Mede daarom is in de wet voor een aantal vormen
van verlof behalve een recht op verlof ook een recht op betaling geregeld
(zie ook de subparagraaf verlofregelingen).Versterking sociale zorginfrastructuurHet kabinet heeft in de afgelopen jaren ruime aandacht besteed aan de
relatie tussen de (gewenste) toenemende arbeidsparticipatie van vrouwen en
de zorginfrastructuur ten behoeve van kinderen (kinderopvang, verlofregelingen,
stimuleringsregeling Dagindeling). Nu op dit terrein vorderingen zijn gemaakt,
doet zich de vraag voor in hoeverre de bestaande sociale zorginfrastructuur
tegemoet komt aan de zorg voor zieken, ouderen en gehandicapten door hun naasten,
de zogenaamde mantelzorg. Het kabinet is het eens met de RMO, de SER en de
WRR dat de ruimere zorginfrastructuur aandacht behoeft (zie hiervoor ook hoofdstuk
3). Beleid ten behoeve van een goede sociale zorginfrastructuur is noodzakelijk
gezien de vergrijzing, kleinere gezinnen en minder hechte verbanden van verwanten,
die bovendien vaak ver van elkaar wonen. Meer vraag naar en minder aanbod
van mantelzorg kan in de toekomst tot problematische situaties leiden.1 Niet elke vorm van mantelzorg is problematisch. Boodschappen
doen voor een buurvrouw met een griepje is geen mantelzorg die vraagt om beleid,
net zomin als de onderlinge zorg die mensen in een leefverband aan elkaar
besteden. Dat is zorg die mensen doorgaans gewoon inpassen in hun dagelijks
leven. De vorm van mantelzorg die aandacht van de overheid behoeft, is de
extra zorg voor (chronisch) zieken, gehandicapten en ouderen.2 Daarbij is vervolgens nog onderscheid te maken naar zorgsituatie.
Kortdurende en intensieve zorg (zorg voor een terminale patiënt of een
revaliderende) vraagt bijvoorbeeld om andere beleidsmaatregelen dan langdurige
intensieve zorg voor chronisch zieken.3 In deze
gevallen gaat het om intensieve zorgsituaties die de combinatie met arbeid
en andere levensterreinen (vrijwilligerswerk, zorg voor eigen kinderen, vrije
tijd, opleiding etc.) moeilijk of zelfs onmogelijk maken.De zorg van het kabinet gaat vooral uit naar mantelzorgers in bovengenoemde
situaties. Niet alleen omdat een hogere arbeidsparticipatie een belangrijke
beleidsdoelstelling is, maar ook om de kwaliteit van zorg te handhaven. Daarin
investeren is nodig voor de kwaliteit van de samenleving en de onderlinge
betrekkingen tussen mensen.Nederland telde in 1991 ruim 1,3 miljoen mantelzorgers, meer dan 10% van
de volwassen bevolking. Onder deze groep zijn vrouwen tussen de 35 en 65 jaar,
zonder baan of met een kleine parttime baan, laagopgeleid en met een verleden
als professional in de zorg oververtegenwoordigd. Mantelzorg is een meeromvattend
en complexer fenomeen dan de zorg voor gezonde kinderen. Er zijn meer uiteenlopende
(familie)relaties mee gemoeid (ouders zorgen voor kinderen, maar ook kinderen
voor zieke ouders, partnerzorg) en het zorgpakket omvat veel verschillende
taken en verantwoordelijkheden (tot verpleegkundige handelingen toe). Wil
de sociale zorginfrastructuur ook allochtone mantelzorgers kunnen ondersteunen,
dan zal er rekening gehouden moeten worden met een diversiteit aan zorgopvattingen.De zorg voor ouderen, zieken en gehandicapten zal in de toekomst allereerst
over meer schouders verdeeld moeten worden. Bij de verbreding van een draagvlak
voor mantelzorg valt te denken aan het stimuleren van een grotere zorgverantwoordelijkheid
van mannen. Maar gezien de eveneens ongelijke verdeling van mantelzorg naar
leeftijd gaat het ook om een herverdeling van zorg over verschillende leeftijdscategorieën.
Jongeren en vitale ouderen zouden evenzeer gestimuleerd kunnen en moeten worden
om deel te hebben aan de mantelzorg. Het kabinet heeft dan ook besloten tot
het uitvoeren van een verkenning naar langerdurend zorgverlof.
Deze wordt uitgevoerd door het SCP en het Centraal Plan Bureau (CPB). Daarin
gaan zij na hoe een (geclausuleerd) recht op een dergelijk verlof gestalte
zou kunnen krijgen. Ook de mogelijkheid van betaling van langerdurend verlof
en het niveau van eventuele betaling vormen onderwerp van de verkenning, evenals
de kring van zorgvragers ten behoeve van wie verlof kan worden opgenomen en
de eventuele duur van een dergelijk verlof. Het kabinet streeft ernaar in
het eerste kwartaal van 2001 met een standpunt over langerdurend verlof te
komen. Het streven is er verder op gericht daarbij ook de eerste resultaten
van het traject Marktwerking, Deregulering en Wetgevingskwaliteit (MDW)«Vouchers
en persoonsgebonden budgetten» te betrekken.1Voorts zal de professionele hulp goed moeten aansluiten op andere zorgculturen,
waardoor allochtone mantelzorgers zich niet genoodzaakt zien af te zien van
professionele hulp.In de loop van 2001 zal het kabinet zijn visie presenteren op de sociale
zorginfrastructuur in het licht van de toenemende arbeidsparticipatie en de
gevolgen daarvan voor de onbetaalde zorg. Daarbij zal het ook het eerdergenoemde
rapport van de WRR betrekken.Bij de opbouw van een verbeterde sociale zorginfrastructuur zal er, net
als nu bij de opbouw van een zorginfrastructuur ten behoeve van gezonde kinderen,
gestreefd worden naar samenhang tussen de inzet van verschillende domeinen.
Voor de zorg en opvang van kinderen is een proces in gang gezet waarin samenwerkingsrelaties
tussen de drie betrokken milieus – ouders, school en buurt – worden
opgebouwd. Een voorbeeld is de Brede School. Analoog aan deze vernieuwingen
in de kinderzorg zou de zorg voor (chronisch) zieken, ouderen en gehandicapten
uit kunnen gaan van mantelzorg als het eerste milieu en de professionele zorg
als het tweede milieu. Het derde milieu bestaat in dit geval uit zorg die
is ingebed in sociale netwerken in de buurt en wijk, deels informeel en deels
opererend vanuit welzijnsinstellingen en het vrijwilligerswerk. Deze drie
domeinen zouden zowel praktisch-organisatorisch als in termen van een visie
op zorgkwaliteit met elkaar in verband kunnen worden gebracht en samen mantelzorgers
kunnen ondersteunen met maatwerk.Beeldvorming en herwaardering van zorgDe arbeidspatronen van vrouwen en mannen laten een convergerende tendens
zien: het eerst en het meest voor hoger opgeleiden, maar in de toekomst waarschijnlijk
ook voor lager opgeleiden. Vrouwen en mannen hebben, als het gaat om betaalde
arbeid, formeel dezelfde rechten. En toch is er nog sprake van «ongezien
onderscheid». Het nieuwe beeld van de werknemer met zorgtaken m/v vindt
nog maar schoorvoetend ingang. Vrouwen worden door velen primair als (potentiële)
moeder gezien. De term «werkende moeder» spreekt wat dit betreft
duidelijke taal. Mannen ziet men vooral als werker. Het gevolg is dat mannen
die ouderschapsverlof opnemen het risico lopen dat ze als «watje»
worden gebrandmerkt. Vrouwen hebben juist kans dat ze in hun werk niet serieus
worden genomen, wat hen vooral op kan breken als ze tot de hoogste regionen
van een arbeidsorganisatie willen doordringen.Evenals de Onderwijsraad is het kabinet van mening dat beeldvorming voor
het emancipatiebeleid een thema van evident belang is. Samen met het SCP en
de Nederlandse Gezinsraad (NGR) zal in het voorjaar van 2001 een werkconferentie
worden georganiseerd over de wenselijkheid van de «modernisering van
het sociaal contract». Met deze term wordt verwezen naar de expliciete
en impliciete afspraken die in de samenleving bestaan over de verschillende
rechten en plichten van mannelijke en vrouwelijke burgers. In dit «contract»
is bovendien opgenomen hoe regels en instituties de rechten en plichten van
mannen en vrouwen ondersteunen. Het huidige «sociaal contract»
is gebaseerd op een rolverdeling tussen mannen en vrouwen die
inmiddels sterk is veranderd. In de werkconferentie komt de vraag aan de orde
op welke punten en in welke zin het «sociaal contract» aan vernieuwing
toe is. De resultaten van deze conferentie zullen worden betrokken bij het
kabinetsstandpunt over de sociale zorginfrastructuur.Het beleidsuitgangspunt is dat het voor iedere burger mogelijk moet zijn
arbeid en zorg te combineren. In het verlengde daarvan is het belangrijk systematisch
na te gaan in hoeverre de bestaande beeldvorming en de daarop gebaseerde instituties
het realiseren van dit uitgangspunt nog in de weg staan. Naast het mesoniveau
van de arbeidsorganisaties, dat hiervoor al aan de orde is geweest, gaat het
daarbij om het macroniveau van de samenleving als geheel en het microniveau
van huishoudens en individuen.Op macroniveau gaat het om het tegen het licht houden van de beeldvorming
die ten grondslag ligt aan wet- en regelgeving op het terrein van de belastingen,
sociale zekerheid, pensioenen en het zorgstelsel. Een klassiek probleem is
verder dat de maatschappelijke en economische waarde van de onbetaalde zorgarbeid
niet zichtbaar is in de gangbare economische statistieken en modellen. Evenmin
is duidelijk wat onbetaalde arbeid betekent voor het sociaal-economisch beleid
en omgekeerd. In de emancipatietaakstelling «Integratie van onbetaalde
arbeid in de sociaal-economische beleidsvoorbereiding» wordt deze verhouding
verhelderd.1 Dat gebeurt door zichtbaar te maken
welke rol onbetaalde arbeid speelt in het bereiken van sociaal-economische
beleidsdoelen en door na te gaan of informatie over onbetaalde arbeid in de
de macro-economische modellen van het CPB kan worden opgenomen en welke effecten
daarvan te verwachten zijn. Begin 2001 wordt een internationale werkconferentie
georganiseerd om meer zicht te krijgen op de vraag hoe andere landen onbetaalde
arbeid bij de beleidsvoorbereiding betrekken. Eind 2001 worden de resultaten
van de onderzoeken van het SCP en het CPB gepresenteerd op een nationale werkconferentie.
Daar worden ook de aanknopingspunten voor het beleid besproken. Waar het gaat
om de betekenis van sociaal-economisch beleid voor de onbetaalde arbeid, rijst
de vraag of deze zorg niet maatschappelijk moet worden hergewaardeerd om de
concurrentie met betaalde arbeid niet te verliezen. Verschillende organisaties
hebben op dit thema projectvoorstellen ingediend. De resultaten worden betrokken
bij de slotmanifestatie van het Zorg & Arbeid Debat in 2001.2 Op het microniveau van huishoudens en individuen, lijkt het met name
belangrijk, zoals ook de Onderwijsraad stelt, om de beeldvorming zo te beïnvloeden
dat zorg ook aantrekkelijk wordt voor mannen. Daarvoor is het noodzakelijk
dat zorg niet alleen geassocieerd wordt met vrouwen, zorgelijkheid en een
zware last. Veel mensen, vrouwen, maar langzamerhand ook meer mannen, kiezen
ervoor zorg een expliciete plaats te geven in hun dagelijkse en beroepsleven.
Ze doen dat niet alleen uit plichtsbesef, maar ook omdat ze zorgen waardevol
en plezierig vinden. Het onderwerp «mannen en herwaardering van zorg»
zal deel uitmaken van de meerjarige campagne Arbeid, Zorg en Dagindeling.
Hierbij staat het communiceren van positieve resultaten, zoals het stijgende
aandeel van mannen in de zorg, voorop. Ook bij projecten uit het EQUAL-programma
zal de aandacht uitgaan naar de vraag hoe de zorgverantwoordelijkheid van
mannen bevorderd kan worden.Betere combineerbaarheid arbeid en zorgDe organisatie van arbeid en zorg bevindt zich nog in een overgangsfase.
Werkende ouders, maar ook mensen zonder kinderen met intensieve mantelzorgtaken
kunnen de combinatie van arbeid en zorg soms nauwelijks aan. Daarom wil het
kabinet voorwaarden scheppen voor een betere balans tussen werk en privé.
De kinderopvang wordt in de huidige kabinetsperiode fors uitgebreid en verlofregelingen
worden gebundeld in het Wetsvoorstel arbeid en zorg. Een bijzondere
groep vormen alleenstaande ouders in de bijstand. Daarvoor stelt het kabinet
een participatiebeleid voor en heeft het kabinet afspraken gemaakt met de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG).Alleenstaande ouders in de bijstandIn de Begrotingsbrief Emancipatiebeleid 2001 is reeds aandacht besteed
aan de positie van alleenstaande ouders in de bijstand. Inmiddels heeft het
kabinet de Tweede Kamer geïnformeerd over hoe het het participatiebeleid
voor deze groep wil vormgeven.1 De aanpak omvat
drie hoofdlijnen.• Met de gemeenten wordt afgesproken dat alle alleenstaande ouders
in de bijstand van de gemeente ondersteuning krijgen in de vorm van een passend
aanbod, waarbij gemeenten rekening houden met de persoonlijke situatie en
dus maatwerk leveren.• Intensivering van het ondersteuningsbeleid voor alleenstaande ouders
in de bijstand.• Voor alleenstaande ouders met kinderen jonger dan vijf jaar wordt
thans geen actieve sollicitatieplicht ingevoerd.Bij deze voornemens staan voor het kabinet twee uitgangspunten centraal:
het belang van de alleenstaande ouder bij het verbeteren van de mogelijkheden
om arbeid en zorg te combineren en de belangen van het kind. Daarnaast is
de inzet van het kabinet dat de afstand van alleenstaande ouders tot de arbeidsmarkt,
gegeven de situatie van betrokkenen, zo klein mogelijk gehouden wordt om een
langdurig beroep op de bijstand te voorkomen en ook de kans op sociaal isolement
te beperken.Alle alleenstaande ouders met een kind tot 16 jaar die nieuw instromen
in de bijstand krijgen een passend aanbod voor een (deeltijd)baan, een reïntegratietraject,
scholing of sociale activering, met als dat nodig is kinderopvang. Gemeenten
dienen hierbij zoveel mogelijk maatwerk te leveren, dat wil zeggen dat zij
rekening moeten houden met de kwalificaties van de betrokkene en de mogelijkheden
die deze heeft om arbeid en zorg te combineren.In het kader van het ondersteuningsbeleid voor alleenstaande ouders is
de Regeling kinderopvang en buitenschoolse opvang alleenstaande ouders (KOA-regeling)
reeds in 2000 uitgebreid. Met ingang van 2000 is de KOA-regeling ook toegankelijk
voor minderjarige alleenstaande ouders en alleenstaande ouders die deelnemen
aan activiteiten in het kader van sociale activering. Voorts omvat het voorgestelde
ondersteuningsbeleid een verruiming van de mogelijkheid voor bijstandsgerechtigden
om met behoud van hun uitkering scholing te volgen, zorgverlof op te nemen
zoals voorgesteld in het Wetsvoorstel arbeid en zorg en financiële prikkels
te krijgen om werk te aanvaarden. Wat dit laatste betreft heeft het kabinet
voorgesteld om de huidige vrijlatingsbepaling te vervangen door een nieuwe
regeling. Deze houdt in dat de arbeidskorting die in het nieuwe belastingstelsel
geldt niet wordt betrokken bij de inkomstenverrekening in de bijstand. Dit
geeft een prikkel om een (deeltijd)baan te aanvaarden. Wat betreft de arbeidsverplichting
wil het kabinet geen actieve sollicitatieverplichting opleggen aan alleenstaande
ouders met een kind jonger dan vijf jaar. Het niet opleggen van een actieve
sollicitatieverplichting benadrukt het belang dat gehecht moet worden aan
het door de gemeente te leveren maatwerk.Bij een aanbod aan een alleenstaande ouder zal een gemeente rekening moeten
houden met onder andere de combinatie van arbeid en zorg, de beschikbaarheid
van kinderopvang en het belang van het kind. Uitgangspunt is daarbij ook dat
als er een passende afspraak is gemaakt tussen gemeente en de alleenstaande
ouder, er sprake is van rechten en verplichtingen. Mochten er onverhoopt alleenstaande
ouders zijn met wie het in redelijkheid niet mogelijk blijkt
om afspraken te maken, dan heeft de gemeente de bevoegdheid daaraan sancties
te verbinden. Wanneer deelname aan arbeid of een reïntegratietraject
door individuele omstandigheden echt niet tot de mogelijkheden behoort, dan
blijft voor de gemeente de mogelijkheid bestaan om de betrokkene een individuele
ontheffing van de arbeidsverplichting te verlenen.Voor alleenstaande ouders met een jongste kind ouder dan vijf jaar blijft
in het kabinetsvoorstel de volledige arbeidsverplichting gelden zoals die
in de huidige Algemene bijstandswet is opgenomen. Ook voor deze groep alleenstaande
ouders dient de activering toegesneden te zijn op de kwalificaties van betrokkene
en de mogelijkheden om arbeid en zorg te combineren.Verder is de Tweede Kamer op 1 mei en 22 augustus 2000 geïnformeerd
over het kabinetsvoornemen om voor bijstandsgerechtigden de mogelijkheid te
verruimen om met behoud van uitkering scholing te volgen.1 Aan alleenstaande ouders die van arbeidsverplichtingen ontheven zijn
zullen, net als aan overige bijstandsgerechtigden die geen arbeidsverplichting
hebben, geen criteria meer worden gesteld wat betreft de aard van de scholing
die zij tijdens de bijstand kunnen volgen. Voorts is ook voor alleenstaande
ouders van belang dat in meer gevallen en onder bepaalde voorwaarden tijdens
de bijstand een hogere voltijdsopleiding gevolgd kan worden.. In alle gevallen
geldt uiteraard dat wanneer aanspraak bestaat op een voorziening als studiefinanciering,
scholing onder de Algemene bijstandswet niet mogelijk is.Alimentatie en het combineren van arbeid en zorgEen sociaal stelsel dat levensloopbestendig is, zal met name de wijziging
die een scheiding teweeg brengt moeten kunnen opvangen. In het bijzonder voor
de partner (bijna altijd de vrouw) die het grootste deel van de zorgtaken
voor de kinderen verricht. In het kostwinnersmodel nam de overheid in de vorm
van bijstandsverlening als het ware de rol van de kostwinner over wanneer
geen of niet genoeg alimentatie betaald werd. De zorgverantwoordelijkheid
voor minderjarige kinderen bleef tot in de jaren negentig een reden om geen
arbeidsverplichting aan de alleenstaande ouder op te leggen.De herziening van de Algemene Bijstandswet in 1996 en de hierboven gepresenteerde
nieuwe beleidsrichting voor alleenstaande ouders geven aan dat het uitgangspunt
van economische zelfstandigheid voor steeds meer alleenstaande ouders zal
gaan gelden. De vraag wordt dan niet of, maar hoe de alleenstaande ouder na
een scheiding op een verantwoorde manier arbeid en zorg kan combineren. Het
beleid is erop gericht om voorwaarden te scheppen om ook in deze levensfase
en leefsituatie, die hoe dan ook tijdelijk is, economisch zelfstandig te kunnen
blijven. In het verlengde hiervan is het de vraag hoe de wisselwerking is
tussen de verschillende onderdelen van het doorgaans «samengestelde
inkomen» van een gescheiden alleenstaande ouder (alimentatie, arbeidsinkomen
en bijstandsverlening). Kinderalimentatie is minder afhankelijk is van het
eigen arbeidsinkomen van de alleenstaande ouder dan de partneralimentatie.
Bij een bedrag van enkele honderden guldens per maand zou kinderalimentatie
een belangrijke basis kunnen bieden om ook met een deeltijdbaan een inkomen
te verwerven dat boven bijstandsniveau ligt. De relatie tussen (kinder)alimentatie
en bijstandsverlening zal onderzocht worden vanuit de vraag in hoeverre deze
een belemmering of een stimulans vormt voor het verwerven van economische
zelfstandigheid door alleenstaande ouders na een scheiding. Waar nodig zal
het kabinet met voorstellen voor verbetering komen. KinderopvangNaar verwachting zal de behoefte aan kinderopvang bij een toenemende arbeidsparticipatie
van vrouwen niet alleen op de korte, maar ook op de middellange termijn nog
fors toenemen. Het kabinet heeft de nodige maatregelen getroffen om de al
in het regeerakkoord afgesproken vergroting van het aantal kinderopvangplaatsen
te versnellen. Zo streeft het kabinet er met alle betrokkenen naar om het
aantal kinderopvangplaatsen eind 2002 te hebben uitgebreid tot 160 000.
Er zal een informatiepunt worden geopend voor het oplossen van knelpunten
die verband houden met de forse uitbreiding van de kinderopvang (personeelsvoorziening
en accommodatie). Ook na 2002 zal een forse uitbreiding van de kinderopvang
nodig zijn. Momenteel vindt in dit kader onderzoek plaats naar de toekomstige
vraag naar kinderopvang.Voor de langere termijn krijgt deze sector een eigen wettelijk kader:
de Wet basisvoorziening kinderopvang (WBK) die naar verwachting in 2003 in
werking zal treden. Uitgangspunt van deze wet is een gezamenlijke verantwoordelijkheid
van ouders, werkgevers en overheid, die tot uitdrukking komt in de financiering
van het nieuwe model. Het onderscheid tussen subsidieplaatsen, bedrijfsplaatsen
en particuliere plaatsen komt te vervallen.Werkgevers worden geacht een vaste bijdrage van eenderde van de kosten
van kinderopvang te betalen. De overheid en ouders betalen de resterende kosten,
waarbij de overheidsbijdrage inkomensafhankelijk is. Zelfstandigen vormen
een specifieke categorie. Zij zijn eigen werkgever. Vanuit die invalshoek
zou voor deze groep het werkgeversdeel voor eigen rekening moeten komen. Zelfstandigen
vallen onder hetzelfde regime als werknemers met een ontbrekende werkgeversbijdrage:
deze ontbrekende werkgeversbijdrage wordt met een inkomensafhankelijke regeling
aangevuld. Op deze manier worden zelfstandigen met een laag inkomen tegemoetgekomen.Verder komt er een omslag van aanbodfinanciering naar vraagfinanciering.
Dit versterkt de invloed van ouders. Het kabinet zal in 2002 samen met sociale
partners de stand van zaken over kinderopvangafspraken in CAO's onderzoeken.
De resultaten van dit onderzoek zullen worden gebruikt om de prestaties van
sectoren met elkaar te vergelijken en tot onderwerp van gesprek te maken met
de sociale partners.Omdat marktwerking in de nabije toekomst een belangrijke rol gaat spelen,
kan de prijs van kinderopvangplaatsen uiteen gaan lopen. Bij de concrete vormgeving
van het nieuwe stelsel zal het kabinet apart aandacht schenken aan de vormgeving
van de ouderbijdrage voor de laagste inkomens. Uitgangspunt daarbij is dat
voor de laagste inkomens (waaronder eenoudergezinnen) na uitstroom uit de
bijstand geen sprake mag zijn van inkomensachteruitgang (armoedeval) door
verlies van inkomensafhankelijke regelingen. Een punt van aandacht is tenslotte
de kwaliteit van de tussenschoolse opvang, zowel wat betreft de opleiding
van opvangkrachten als de verbetering van de accommodatie. Nog in 2000 worden
de financiële en bestuurlijke consequenties van kwaliteitsverbetering
nagegaan. De onderzoeksresultaten zullen betrokken worden bij de vraag of
tussenschoolse opvang moet worden opgenomen in de WBK. In 2001 neemt het kabinet
hierover een standpunt in.VerlofregelingenDe Wet arbeid en zorg moet het beter mogelijk maken werk met zorg te combineren.
In juni 2000 is een voorstel voor deze wet bij de Tweede Kamer ingediend.1 Hierin worden bestaande en nieuwe verlofregelingen gebundeld
en op elkaar afgestemd. Een recht op betaald kortdurend zorgverlof van maximaal
10 dagen per jaar, een recht op betaald adoptieverlof van drie weken voor
elke adoptief ouder en een recht op twee dagen betaald kraamverlof
zijn nieuwe rechten waar de wet in voorziet. Ook wordt het ouderschapsverlof
geflexibiliseerd en komt er een fiscale stimuleringsmaatregel voor werkgevers
die tijdens het ouderschapsverlof het loon (gedeeltelijk) doorbetalen. Het
recht op kortdurend zorgverlof zal ook voor pleegouders gelden. Of voor pleegouders
ook nog andere zorgverlofregelingen opengesteld moeten worden, wordt nog onderzocht.
Een besluit hierover kan het kabinet pas nemen als de juridische vormgeving
van de pleegzorg in de nabije toekomst definitief is vastgesteld. Verder streeft
het kabinet ernaar, zoals hiervoor al werd aangekondigd, in het eerste kwartaal
van 2001 met een standpunt te komen over een geclausuleerd recht op langdurend
zorgverlof.Uitgangspunt bij de Wet arbeid en zorg is geweest dat regelingen en voorzieningen
op het terrein van arbeid en zorg gebaseerd dienen te zijn op een mengvorm
van overheidsregulering en zelfregulering door sociale partners. Bij elke
verlofvorm is onderzocht of wettelijke bescherming nodig is of dat maatwerk
in sectoren, ondernemingen of organisaties gewenst is. Bovendien is steeds
nagegaan welke manier van financiering het meest adequaat leek. Daarbij werd
onder meer gelet op het doel en de doelgroep van de regeling, het gewenste
overheidsaandeel in de financiering en de individuele verantwoordelijkheid.Binnen drie jaar na inwerkingtreding van de Wet arbeid en zorg zal deze
worden geëvalueerd. Daarbij wordt onder meer aandacht besteed aan de
verantwoordelijkheidsverdeling tussen overheid, werkgevers en werknemers zoals
deze feitelijk na inwerkingtreding van de wet gestalte heeft gekregen, de
financiering van de verschillende verlofregelingen en de samenhang tussen
de financieringsvormen, de betekenis van de wet voor de positie van lagere
inkomensgroepen en alleenstaande ouders en het gebruik van regelingen in de
wet door mannen. Naar aanleiding van deze evaluatie kan worden bezien of de
wet met het oog op één van deze punten gewijzigd zou moeten
worden. Het kabinet zal in elk geval op termijn de mogelijke integratie van
de verschillende zwangerschaps- en bevallingsregelingen voor werknemers en
zelfstandigen bezien.Het sociale stelsel in levensloopperspectiefIn de kostwinnerssamenleving van de jaren vijftig en zestig, de tijd waarin
ons sociale zekerheidsstelstel en pensioenstelsel gestalte kreeg, had de levensloop
van mannen en die van vrouwen een «standaardverloop». Voor mannen
was de standaardvolgorde: leren, werken, pensioen. Voor vrouwen gold: leren,
eventueel korte tijd werken, zorgen, plus eventueel een klein eigen pensioen
of een weduwenpensioen. Inmiddels is deze volgorde steeds minder standaard
en ontstaat er steeds meer diversiteit. Veel vrouwen blijven langer leren,
verwisselen hun baan niet voor fulltime zorg, maar combineren werken en zorgen
en bouwen aan een eigen volwaardig pensioen. En een groeiend deel van de mannen
zet inmiddels vraagtekens bij een volwassen leven dat geheel in het teken
van werken staat.Vandaar dat er in de wetenschap en in de beleidsvoorbereiding in toenemende
mate aandacht is voor de groeiende diversiteit in levenslopen. Daarbij weegt
ook mee dat een betere spreiding van de carrière over de levensloop
de (over)belasting van werkende mensen tussen 25 en 45 jaar kan verminderen.Maar ook in andere levensfasen zou volgens de SER een op diversiteit en
levensloop gerichte benadering een plaats dienen te krijgen. De SER vraagt
aandacht voor het verschijnsel dat «patch work biographies» genoemd
wordt, dat wil zeggen een loopbaan die letterlijk vertaald een «lappendeken»
is. Een dergelijk patroon doet zich tot nu toe in het bijzonder bij vrouwen
voor, terwijl bij mannen vaker sprake is van een patroon van een levenlang
voltijds en ononderbroken werken. Variaties in arbeidsduur of loopbaanonderbreking
die kunnen samenhangen met arbeid en zorg, reïntegratie,
een leven lang leren of de behoefte aan opfrissen en bijtanken zullen in de
toekomst steeds vaker deel uit gaan maken van een «gemiddelde»
loopbaan. Dergelijke variaties in arbeidsduur en loopbaanonderbreking kunnen
ook gevolgen hebben in de sfeer van de sociale zekerheid en pensioenen. De
SER bepleit dat dit betrokken wordt bij de in de Meerjarennota Emancipatiebeleid
aangekondigde herbezinning op het sociale stelsel.Bij een nadere beschouwing van het sociale stelsel vanuit de levensloopbenadering
spelen de volgende uitgangspunten een belangrijke rol:• mensen kunnen in principe gedurende hun hele levensloop economisch
zelfstandig zijn;• mensen kunnen in een wisselende mate arbeid combineren met zorg
met enige bescherming van de zorgtijd;• mensen worden in staat gesteld gedurende de hele levensloop hun
employability in stand te houden;• meer mensen kunnen hun loopbaan vormgeven in de vorm van zelfstandig
ondernemerschap.Op de vraag of het huidige sociale zekerheidsstelsel en het pensioenstelsel
in voldoende mate rekening houden met deze veranderende levenslopen, kan het
volgende overzicht worden gegeven.Voor de volksverzekeringen speelt de levensloop van de verzekerden niet
of nauwelijks een rol. De aanspraken op een uitkering op grond van de AOW
of de ANW worden niet beïnvloed door wisselende patronen in het arbeidsverleden.
De werknemersverzekeringen (ZW, WAO en WW) kennen als uitgangspunt het beginsel
van inkomensderving. In het na 1987 ontwikkelde stelsel van werknemersverzekeringen
zijn een aantal voorzieningen opgenomen waarmee nadelige effecten van een
wisselende arbeidsduur en loopbaanonderbrekingen worden tegengegaan. Zo tellen
kalenderjaren waarin geen arbeid wordt verricht (deels) mee voor de opbouw
van de duur van de loongerelateerde WW-uitkering (verzorgingsforfait), indien
in die jaren kinderen onder de 12 jaar worden verzorgd. Datzelfde wordt voorgesteld
bij de WAO, zodra de duur van de loondervingsuitkering aan het arbeidsverleden
wordt gerelateerd. Een periode waarin onbetaald verlof (voltijd of deeltijd)
wordt genoten heeft, tot een maximum van 18 maanden, geen nadelige effecten
voor de eventuele uitkering bij arbeidsongeschiktheid en werkloosheid na afloop
van dat verlof. Verder zijn de referte-eisen in de WW in 1987 aangepast aan
de flexibilisering van arbeidspatronen. Uit onderzoek blijkt dat het overgrote
deel van de flexwerkers voldoet aan deze eisen.Aanvullende pensioenregelingen zijn deels nog steeds gebaseerd op een
standaardlevensloop. In veel regelingen wordt verondersteld dat mensen vóór
hun pensioen 40 jaren werkzaam zijn. Bij een opbouwpercentage van 1,75% zal
in 40 jaar, zoals nog steeds bij de meeste regelingen het geval is, op 65-jarige
leeftijd globaal een pensioen ter hoogte van 70% van het laatstverdiende of
gemiddeld verdiende loon ontvangen worden. Echter, door loopbaanonderbrekingen
en wisselingen in arbeidsduur zal niet iedereen een binnen de regelingen maximaal
te bereiken pensioen kunnen opbouwen. Immers, voor zover men niet werkt, bouwt
men ook geen rechten op. In de onlangs uitgevoerde emancipatie-effectrapportage
wordt geconstateerd dat dit één van de belangrijkste oorzaken
is voor het verschil in pensioenresultaten tussen mannen en vrouwen.Zoals in de brief aan de Tweede Kamer naar aanleiding van deze emancipatie-effectrapportage
al is gesteld1, heeft het kabinet al op een aantal
terreinen beleid in gang gezet dat de nadelen van loopbaanonderbrekingen of
wisselingen in arbeidsduur kan ondervangen. Zo is het fiscale kader in 1999
in die zin verruimd, dat het mogelijk is gemaakt om in een periode
van 35 jaar een pensioen van 70% van het eindloon op te bouwen, waardoor mensen
die de arbeidsmarkt tijdelijk verlaten of tijdelijk minder werken eerder een
volledig pensioen op kunnen bouwen. Voorts streeft het kabinet ernaar wachttijden,
evenals leeftijddrempels, bij de toetreding tot een aanvullende pensioenregeling
te verbieden. Daardoor kunnen meer werknemers, en met name degenen die vaak
van baan veranderen, pensioenrechten opbouwen. Hierover ligt op dit moment
een adviesaanvraag bij de SER. Voorts vindt het kabinet het van belang dat
tijdens verlofperioden pensioenopbouw op vrijwillige basis kan worden voortgezet.
Uit onlangs gehouden onderzoek blijkt dat dit in veel pensioenregelingen voor
het ouderdomspensioen reeds het geval is. Tot slot kan gewezen worden op de
afspraken van het kabinet met sociale partners over een verlaging van de franchise
in het Convenant inzake arbeidspensioenen. Deze afspraken zullen ertoe leiden
dat werknemers eerder een arbeidspensioen kunnen opbouwen.In het kader van de levensloopbenadering zullen de verschillende regelingen
en arrangementen worden bezien aan de hand van de vraag of ze voldoende bescherming
bieden aan personen met wisselende arbeidspatronen en loopbaanonderbrekingen.
Indien zou blijken dat bijvoorbeeld voor het bevorderen van arbeid en zorg
combinaties verdere aanpassingen in het stelsel van sociale zekerheid nodig
zijn, dan moet worden bepaald op welke wijze dit het beste vorm kan worden
gegeven. Hierbij zou bijvoorbeeld gedacht kunnen worden aan het verruimen
van de mogelijkheid om zelf, als individu, over een langere periode rechten
op te bouwen. Daardoor zou het individuele uitkeringsrecht minder afhankelijk
kunnen worden van het arbeidspatroon dat men toevallig had op het moment dat
het recht op uitkering ontstond. Daarbij zal evenwel voldoende recht moeten
worden gedaan aan het uitgangspunt van de sociale verzekeringen: de daarin
verankerde solidariteitsgedachte.Het kabinet laat voorts onderzoeken of, en zo ja welke knelpunten in het
sociale stelsel in zijn geheel invloed hebben op de arbeidsparticipatie van
(lager opgeleide) vrouwen en op de betere verdeling van zorg tussen mannen
en vrouwen, en welke mogelijkheden voor verbetering er zijn in de overgang
van een kostwinnersmodel naar een rond de combinatie van arbeid en zorg opgebouwde
levensloopbenadering.Het kabinet zal ook bij de vormgeving van een nieuw basisstelsel gezondheidszorg
met emancipatie-aspecten rekening houden.Het kabinet bepaalt tenslotte in de loop van 2001 zijn standpunt over
de onder meer door de SER en de RMO aan de orde gestelde vraag of het sociale
stelsel voldoende «levensloopbestendig» is. Overzicht beleidsacties en -voornemens Arbeid, Zorg en
Inkomen Actie/voornemenLooptijd 2001–2004VoortouwOverigen1234ARBEIDSPARTICIPATIEHerintredende vrouwen      Tijdelijke regeling kinderopvang
herintredende vrouwen via ESFB   SZWVWSBetrekken doel vergroten arbeidsparticipatie
vrouwen bij bestrijden armoedeval    SZWFINIn kaart brengen en intensiveren arbeidsvoorzieningenbeleid
voor niet-uitkeringsgerechtigde (her)intredende vrouwen    SZWArbvoVerbeteren arbeidsmarktkansen van herintreedsters door
onderzoek, voorlichting, pilotprojecten en experimenten in kader EQUALB   SZWBZK-GSIAfspraken
in Najaarsoverleg over algemene scholingsimpuls met specifieke aandacht voor
onder meer herintreedsters    SZW, OC&WSociale partners Zichtbaar maken van kennis, vaardigheden en ervaringen
die herintreedsters hebben opgedaan buiten formele onderwijssysteem via EVC-trajecten     EZSZW, OC&W Allochtone
vrouwen      Vergroten arbeids-
en maatschappelijke participatie allochtone vrouwen door onderzoek en beleidsontwikkelingB   SZWBZK-GSIBevorderen maatschappelijke participatie en arbeidsparticipatie allochtone
vrouwen door instelling commissie Arbeidsdeelname Vrouwen uit Etnische MinderhedenB   SZWBZK-GSIMaatregelen voor maatwerk in inburgeringsprogramma's t.b.v. allochtone vrouwenB   BZK-GSISZWInvesteren in de kwaliteit van arbeid      Onderzoek naar oorzaken relatief grote instroom
vrouwen in de WAO    SZW Bedrijven stimuleren
om te investeren in kwaliteit van de arbeid (van vrouwen) door verzamelen
good practices en sectorgewijze voorlichting hierover    SZW Ontwikkelen «checklist» kwaliteit van de arbeid van m.n. lageropgeleide
vrouwen voor CWI's en uitzendbureau's t.b.v. advisering werkgevers     SZW Haalbaarheidsonderzoek naar opzetten van een
adviespunt voor bedrijven inzake verbetering kwaliteit arbeid (vrouwen) in
onderste functieniveaus     SZW Vrouwelijk ondernemerschap      Bevorderen ondernemerschap vrouwen door monitoring, organiseren
netwerkactiviteiten en vernieuwende initiatievenB   EZ SZWLNV Kabinetsstandpunt over regelgeving
zwangere en pas bevallen (mede)-onderneemstersB   SZWFIN, EZ Fiscaal
beleid      Nieuwe verkenning
fiscaal stelsel (inclusief EER)    FINSZWBeloningsverschillen en segregatie      Monitoring beloningsverschillen mannen en vrouwen
en ontwikkeling toets sekseneutraliteit functiewaarderingssystemenB   SZW Kabinetsstandpunt
gelijke beloning op basis van adviezenB   SZW Economische zelfstandigheid en partnerschap      Voorlichtingscampagne gericht op jongeren (1990-generatie) via
o.a. internetB   SZWVWS, BZK Huwelijksgoederenrecht      Wijziging in het basishuwelijksvermogensregime
(inclusief EER)    Justitie ZORGVERANTWOORDELIJKHEIDVernieuwing organisatie arbeid en zorg      Flexibilisering van arbeids(duur)patronen in
relatie tot levensloopperspectief op agenda NajaarsoverlegB   SZWSociale partners Samen met sociale
partners voorstellen ontwikkelen gericht op employability van vrouwen en mannen
die in verband met zorgtaken tijdelijk niet of minder werkenB   SZWSociale partners Experimenten gericht op vernieuwingen in de organisatie van de
arbeid (grote en kleine bedrijven) die mogelijkheden voor combinatie arbeid
en zorg vergroten (zo mogelijk ook in kader EQUAL)B   SZWLNVMonitoring en evaluatie van Arbeidstijdenwet
en Wet aanpassing arbeidsduur op gebruik door mannen en vrouwen    SZW Versterking sociale zorginfrastructuur      Kabinetsstandpunt langerdurend
verlofB   SZW Kabinetvisie op de sociale zorginfrastructuur
in het licht van de toenemende arbeidsparticipatie en de vergrijzingB   VWSSZW/LNVBeeldvorming en herwaardering van zorg      Werkconferentie over de modernisering van het
sociaal contract in relatie tot zorgB   SZWSCP, NGR Onderzoek naar de integratie
van onbetaalde arbeid in de sociaal-economische beleidsvoorbereidingB   SZWSCP, CBS Projecten gericht op het vergroten van de zorgverantwoordelijkheid van mannen
in kader EQUALB   SZW Meerjarige publiekscampagne werk en privé met onder andere
aandacht voor mannen en zorg    SZW Slotmanifestatie
Zorg & Arbeid Debat over de verdeling en organisatie van de zorg in de
21e eeuwB   VWSSZWCOMBINATIE ARBEID & ZORGAlleenstaande ouders in de bijstand      Bevorderen uitstroom van alleenstaande ouders uit de bijstand door maatwerk
en sluitende aanpak, voldoende kinderopvang en verlof en gematigde arbeidsverplichting    SZWgemeentenKabinetsvoornemen tot verruiming
mogelijkheid om in bijstand scholing te volgen    SZWgemeentenAlimentatie en het combineren van arbeid en zorg      Onderzoek naar invloed alimentatie
op participatiebeslissing van alleenstaande ouders in de bijstandB   SZW Kinderopvang      Uitbreiding capaciteit en versterking toezicht op kwaliteit kinderopvangB   VWS Voorbereiding
Wet basisvoorziening kinderopvangB   VWSSZW, FIN Opzetten Netwerkbureau ter
oplossing knelpunten personeelsvoorziening en accomodatie kinderopvang in
relatie tot capaciteitsuitbreidingB   VWS CAO-onderzoek naar afspraken kinderopvang om
prestaties sectoren in overleg met sociale partners te vergelijken    SZWVWSBetere toegankelijkheid kinderopvang
voor lage inkomens door betere vormgeving buitengewone lastenaftrek en ouderbijdrageB   SZWVWS, FIN Onderzoek knelpunten tussenschoolse opvang ter voorbereiding WbkB   VWSSZW, OC&WKabinetsstandpunt over opname tussenschoolse opvang
in Wbk    VWSSZW, OC&W Verlofregelingen      Fiscale stimuleringsmaatregel ouderschapsverlofB   SZWFINHet sociale stelsel in levensloopperspectief      Onderzoek naar de invloed van
de inrichting van de sociale zekerheid en pensioenstelsel op de arbeidsparticipatie
van (lager opgeleide) vrouwen en de verdeling van arbeid en zorg tussen mannen
en vrouwenB   SZW Kabinetsstandpunt over «levensloopbestendig» sociaal
stelselB   SZW B = reeds opgenomen in Begrotingsbrief
Emancipatiebeleid 2001. 3. DAGINDELINGNieuwe afspraken zijn nodig om de verdeling van ruimte
en tijd af te stemmen op de combinatie van arbeid, zorg en vrije tijd. Het
gaat om uiteenlopende maatregelen die deze combinatie ook daadwerkelijk mogelijk
maken. Winkels, voorzieningen, scholen, crèches en sportvelden liggen
ver uit elkaar. Arbeidstijden en openingstijden van voorzieningen kunnen beter
op elkaar worden afgestemd. Willen mensen arbeid en zorg met elkaar kunnen
combineren, dan zal hun tijdsindeling daarop moeten worden afgestemd. Daarbij
is het van belang rekening te houden met een grote variëteit aan leefstijlen,
woonmilieus en zorgbehoeften.Behoefte aan meer tijd is voor veel mensen in de plaats
gekomen van schaarste aan geld. Bij de sociale partners is de factor tijd
een belangrijk agendapunt. Zaken als flexibilisering van arbeidstijden en
verlofsparen zijn een terugkerend thema. Alle betrokken partijen moeten komen
tot nieuwe afspraken om werk- en maatschappelijke tijden beter op elkaar af
te stemmen. Cultuurverandering in arbeidsorganisaties speelt hierbij een rol.
Bij het denken over tijd staat het levensloopperspectief van individuen en
maatschappelijke diversiteit centraal. Minder tijdsdruk voor individuen leidt
bovendien tot een groter welzijn en een betere lichamelijke en geestelijke
gezondheid voor iedereen.3.1 Samenvatting meerjarennota emancipatiebeleidAnalyseDe manier waarop de samenleving is ingericht wat betreft tijd en ruimte
bepaalt mede de mogelijkheden voor vrouwen en mannen om arbeid, zorg, maatschappelijke
activiteiten en vrije tijd op een evenwichtige manier te combineren. Bij de
overgang van een samenleving waarin het kostwinnersmodel de overhand had naar
een moderne samenleving waarin het combineren van werk en privé centraal
staat, zijn fricties op te lossen. Veel maatregelen zijn al genomen. Zo blijven
winkels langer open, worden verlofregelingen uitgebreid en is de kinderopvang
bezig een inhaalslag te maken. Maar er is meer nodig.Zo zullen arbeidsorganisaties een cultuuromslag moeten maken wil er sprake
kunnen zijn van een nieuw evenwicht tussen wat mensen doen voor hun werk en
voor hun dierbaren. Arbeidstijdenmanagement is daarbij een sleutelwoord: het
zo plannen en organiseren van de arbeidstijden van medewerkers dat recht wordt
gedaan aan de werkgevers- én werknemersbelangen. Niet door nieuwe collectieve
standaarden in te voeren, maar door de mogelijkheden van individuele arbeidsduuraanpassingen
ten volle te benutten. Ook tijd- en plaatsonafhankelijk werken, ook wel telewerken
genoemd, kan hiervoor een oplossing bieden. Bereikbaarheid voor het werk zou
dan gedeeltelijk in de plaats komen van aanwezigheid op het werk.Er is nog een wereld te winnen in de wijze waarop planologen en bestuurders
relaties leggen tussen de ruimtelijke ordening, vervoer en dagindeling. In
de plannen voor stedelijke netwerken groeit de aandacht voor de integratie
van functies op knooppunten. Een pleidooi voor de multifunctionaliteit van
panden en het concentreren van voorzieningen past hierbij. Het gaat daarbij
bijvoorbeeld om het op één locatie aanbieden van bijvoorbeeld
onderwijs, kinderopvang, zorgvoorzieningen en persoonlijke dienstverlening.
Taakcombineerders kunnen zo makkelijker een deel van de zorgtaken uitbesteden.
Mogelijkheden zijn bijvoorbeeld een uitbreiding van het dienstenaanbod door
bestaande voorzieningen: het kinderdagverblijf dat een boodschappenservice
heeft of het bejaardentehuis dat zijn warme maaltijden ook aan niet-bewoners
aanbiedt. BeleidsrichtingenHet kabinet ziet als hoofddoelstelling van beleid voor het thema dagindeling
het realiseren van een zodanige verdeling en afstemming van ruimte en tijd
dat het makkelijker is taken te combineren in de verschillende levensfasen.
Een betere organisatie van ruimte en tijd en een samenhangend aanbod van voorzieningen
en diensten vormen de rode draad voor de ontwikkeling van beleid als het gaat
om dagindeling. Dit raakt vrijwel alle beleidsterreinen. Daarom moet de organisatie
van het beleid «ontkokerd» worden.3.2 Adviezen en reactiesAdviezenRaad voor Volkhuisvesting, Ruimtelijke Ordening en MilieuDe Raad voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (VROM-Raad)
bepleit dat het beleid meer rekening houdt met de groeiende diversiteit in
typen huishoudens en de grote differentiatie in woonmilieus: naast compact
stedelijke zijn ook suburbane en landelijke woonmilieus van belang. De Raad
ziet naast tijd en ruimte ook een knelpunt in de sociaal-economische toegankelijkheid
van voorzieningen. Verder bepleit hij de knooppuntgedachte voor zorgvoorzieningen
als crèches en scholen verder te onderzoeken. Door schaalvergroting
en toegenomen mobiliteit is het draagvlak voor deze voorzieningen op wijk-
en dorpsniveau bijzonder kwetsbaar.De Raad doet een aantal aanbevelingen voor de schaalgrootte van voorzieningen
op wat hij zorgknooppunten noemt, plaatst het idee van tijdwinst door nabijheid
en concentratie van voorzieningen in een bredere context en constateert dat
er geen «standaardpakket» te ontwikkelen is gelet op de grote
diversiteit in leefstijlen en woonmilieus. De Raad suggereert flexibel te
benutten ruimtes te vestigen op kansrijke locaties op wijk- of buurtniveau
voor initiatieven die de combinatie van taken verlichten. Wel waarschuwt hij
dat de exploitatie daarvan zelden kostendekkend zal zijn.Sociaal-Economische RaadDe Sociaal-Economische Raad (SER) onderschrijft in grote lijnen de beleidsrichtingen
die voor dagindeling worden geschetst. De SER verwacht veel van persoonlijke
dienstverlening als nieuwe bedrijfstak. Uitbesteding van zorgtaken kan het
combineren van arbeid en zorg aanzienlijk verlichten. De Raad ziet nieuwe
werkgelegenheidsperspectieven voor laaggeschoolden op de markt van de persoonlijke
dienstverlening. Positief is de SER ook als het gaat om een betere afstemming
van arbeidstijden en openingstijden van openbare en andere voorzieningen.
Het bedrijfsleven kan via het instrument van arbeidstijdenmanagement bijdragen
aan betere combinatiemogelijkheden van arbeid en zorg. Ook de toegenomen behoefte
aan flexibiliteit in het bedrijfsleven vergroot de belangstelling voor arbeidstijdenmanagement.
Daarom pleit de SER ervoor de resultaten van de experimenten dagindeling waar
arbeidstijdenmanagement een rol speelt, breed bekend te maken bij werkgevers-
en werknemersorganisaties.Stuurgroep DagindelingDe Stuurgroep Dagindeling benadrukt het belang van een samenhangend en
integraal beleid als het gaat om dagindeling. Zo'n beleid kan alleen tot stand
komen binnen een bestuurscultuur die geënt is op nauwere samenwerking
tussen verschillende, traditioneel gescheiden bestuursterreinen. Een heldere
langetermijnvisie is nodig om het begrip dagindeling ook een plaats te geven
in het beleid na de verkiezingen van 2002. De Stuurgroep pleit er dan ook
voor de positieve resultaten van de experimenten dagindeling zo snel mogelijk
bruikbaar te maken voor beleid. Dit kan nu al als het gaat om de brede school,
zorgknooppunten, zowel in en om steden als in het landelijk gebied, arbeidstijdenmanagement
en de nieuwe bedrijfstak persoonlijke dienstverlening.De Stuurgroep vindt dat het beleid inzake dagindeling expliciet rekening
moet houden met de diversiteit in culturen binnen onze samenleving. Zo pleit
zij voor het gebruik van kennis en vaardigheden van allochtone groeperingen
bij dagindelingsvraagstukken. Tenslotte moet het combineren van taken en het
gebruik van voorzieningen betaalbaar en bereikbaar zijn voor iedereen, ongeacht
inkomen.Reacties van maatschappelijke en vrouwenorganisatiesDe reacties op het thema dagindeling zijn positief. Monitoring van dagindelingsmaatregelen
is nodig, al is het alleen maar om te voorkómen dat regelingen en voorzieningen
alleen toegankelijk zijn voor goedbetaalde tweeverdieners. Op basis van zo'n
monitoring kan bijsturing plaatsvinden. Meer zeggenschap over werktijden komt
in veel reacties terug.Bij de planontwikkeling in de ruimtelijke ordening zal een omslag moeten
plaatsvinden van een aanbod- naar een vraaggerichte benadering van de ruimtelijke
structuur. Speciale aandacht vragen sommigen voor praktische, kleinschalige
oplossingen voor het combineren van voorzieningen in landelijke gebieden.
Zo kunnen centra die persoonlijke diensten aanbieden vervangende werkgelegenheid
bieden aan vrouwen die uit de agrarische sector uitstromen. Tenslotte kan
flexibel vervoer op maat en een veiliger verkeerssituatie in het landelijk
gebied de toegankelijkheid van kleinschalige voorzieningen bevorderen. Verschillende
keren wordt de vraag gesteld «hoe nu verder met dagindeling» na
afloop van de Stimuleringsmaatregel.3.3 BeleidDoelstellingenDe adviezen en reacties over dagindeling ondersteunen het beleid dat voor
dit thema in de Meerjarennota Emancipatiebeleid staat aangegeven: een betere
aansluiting van het ruimte-tijd beleid bij de moderne werk-privé samenleving
op zo'n manier dat het in elke levensfase makkelijker is om taken te combineren.
Dit vraagt om een samenhangend aanbod van voorzieningen en diensten dat voor
iedereen die arbeid en zorg combineert bereikbaar is, ongeacht inkomen, maatschappelijke
positie of levensstijl. De experimenten dagindeling moeten informatie opleveren
voor beleidsvernieuwing. In deze experimenten speelt diversiteit een rol:
voorzieningen dagindeling zijn beschikbaar voor iedereen. Dagindeling overschrijdt
in veel gevallen traditionele beleidsgrenzen. Dit betekent dat vanuit een
samenhangende visie dit nieuwe beleidsterrein gestalte krijgt. Voor de middellange
termijn is het dagindelingsbeleid vooralsnog indicatief. De resultaten van
de experimenten dagindeling spelen een rol bij de voorstellen voor vernieuwend
beleid en eventuele aanpassing van wet- en regelgeving. In de beleidsvoorstellen
zullen waar mogelijk ook prestatie-indicatoren opgenomen worden. Betere afstemming van tijdenTijd is een sociaal ordeningsprincipe. De wijze waarop de tijd in onze
samenleving geordend is, zal de komende jaren op politiek, economisch en maatschappelijk
terrein een belangrijk thema zijn. Het betreft zowel de tijdsbesteding en
tijdsbeleving van mensen, als de ordening van tijd en de daarbij behorende
(sociale) infrastructuur. Zo zouden arbeidstijden en openingstijden van scholen,
kinderopvangvoorzieningen, musea, winkels en andere vormen van publieke dienstverlening
beter op elkaar moeten aansluiten. Dit is niet alleen in het belang van de
werk-privé combinatie van werknemers, maar ook in het belang van de
werkgevers. Kabinet en sociale partners hebben tijdens het voorjaarsoverleg
onderkend dat de factor «tijd» steeds belangrijker wordt in de
arbeidsvoorwaardensfeer.Het gaat daarbij om «tijd» in de brede zin van het woord,
zoals flexibilisering van arbeids(duur)patronen, de combinatie van werk en
privé en de combinatie van bereikbaar en aanwezig zijn..Commissie Dagarrangementen voor ouders en kinderenEind 2000 start de Commissie Dagarrangementen voor ouders en kinderen
naar aanleiding van het advies van de Stuurgroep Dagindeling 4 + 2 = 7.1 De ministeries
van OC&W, VWS, BZK, EZ en SZW namen het initiatief voor deze commissie.
Hoe kunnen er nieuwe, sluitende en klantgerichte dagarrangementen voor ouders
en kinderen gestimuleerd en gefaciliteerd worden, waarbij de behoeften van
kinderen en hun taken combinerende ouders uitgangspunt zijn? Voorop staat
de samenhang tussen onderwijs, de voor-, tussen- en naschoolse opvang, verschillende
vormen van voor- en vroegschoolse educatie, sport en andere vrijetijdactiviteiten.
Het gaat om tijdarrangementen voor kinderen en ouders, met bijbehorende regelingen
die passen bij de moderne samenleving.In aanvulling op alle initiatieven die het kabinet hiervoor neemt, zoals
de Wet Basisvoorziening Kinderopvang (WBK), het beleid op het terrein van
de brede school, de Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) en beleid voor de
tussenschoolse opvang, zal de Commissie Dagarrangementen voorstellen ontwikkelen.
De commissie heeft tot taak om verder te bouwen aan een samenhangende visie
op nieuwe dagarrangementen voor ouders en kinderen. Onderdeel hiervan is om
vanuit de optiek van ontkokering en ontschotting bestaande beleidstrajecten
te analyseren op kansen en knelpunten voor deze dagarrangementen. Daarbij
worden de inzichten en ideeën van de gebruikers, kinderen, hun ouder(s)
en andere belanghebbenden, onder wie werkgevers, betrokken. Het gaat hierbij
om een betere afstemming van diverse beleidstrajecten waarbij de gemeente
de regierol heeft. Hoofdvraag is hoe de beoogde samenhang van voorzieningen
sneller te realiseren valt en hoe de geldstromen van de diverse overheden
ontkokerd en gebundeld kunnen worden. Ook het concept van het multifunctionele
gebouw en benodigde nieuwe bestuurlijke arrangementen zal de Commissie in
praktische voorstellen uitwerken. Begin 2002 komt zij met haar adviezen.Behalve bij de overheid, ligt er ook een grote verantwoordelijkheid bij
het bedrijfsleven als het gaat om het vormgeven van nieuwe dagarrangementen
voor taken combinerende ouders.Plan van aanpak afstemming tijdenHet kabinetsbeleid is gericht op een betere afstemming tussen tijden in
arbeidsorganisaties en openingstijden van publieke en commerciële voorzieningen,
inclusief instellingen op het gebied van cultuur, ontspanning en recreatie.
De SER heeft met instemming kennis genomen van de initiatieven van het kabinet
op dit terrein.2 In de loop van 2001 zullen door
middel van de monitor Tijdinfrastructuur «tijdknelpunten» in de
samenleving in kaart gebracht worden. Waar schort het aan afstemming
tussen werken openingstijden, waar liggen de grootste knelpunten, wat zijn
de gevolgen daarvan voor betrokkenen? Ook de mogelijke consequenties van zo'n
afstemming van tijden voor het middenen kleinbedrijf komen aan bod. Het kabinet
betrekt hierbij de evaluatie van de Arbeidstijdenwet.De monitor Tijdinfrastructuur leidt in 2002 tot een plan van aanpak afstemming
tijden. Dit gebeurt mede op basis van experimenten dagindeling. Zo is onlangs
in Amersfoort een experiment «Tijden van de stad» gestart. In
dit plan van aanpak zal het kabinet, in samenspraak met andere overheden en
sociale partners, bekijken welke maatregelen een effectief middel vormen om
een impuls op dit terrein te geven.Een belangrijk aandachtspunt is de flexibilisering en verruiming van openingstijden
in de kinderopvang. Op dit vlak ontwikkelt het kabinet een stimuleringsbeleid,
onder meer door extra geld beschikbaar te stellen aan gemeentes en door informatie-uitwisseling.Hoezeer aandacht voor een dergelijke afstemming van tijden van belang
is, blijkt uit het rapport Tijden in de Gezondheidszorg.1 Het rapport signaleert een groeiende
maatschappelijke behoefte aan uitbreiding van spreekuren van huisartsen en
poliklinieken buiten de reguliere werktijden, met name in de avonduren. Bijna
de helft van de consumenten heeft hieraan behoefte, maar huisartsen bieden
nauwelijks avondspreekuren aan. De spreekuurtijden voor kleine huisdieren
zijn wat dit betreft aanzienlijk beter geregeld dan voor mensen: de meeste
dierenartsen kennen wél avondspreekuren. Het rapport besteedt ook aandacht
aan het experiment «Zeiten der Stadt» in de Hamburgse stadswijk
Barmbek-Uhlenhorst. Openstellingen van gezondheidscentra in de avonduren zijn
daar succesvol.Werk-privé balans en arbeidstijdenmanagement«Arbeidstijdenmanagement» is een goed instrument om eigentijdse
werk-privé arrangementen mogelijk te maken. Het gaat om het zo plannen
en organiseren van de arbeidstijden van medewerkers dat recht wordt gedaan
aan werkgevers- én werknemersbelangen. In experimenten dagindeling
doen bedrijven, ziekenhuizen en thuiszorg daar ervaring mee op.De SER benadrukt in zijn advies de waarde van deze experimenten en pleit
ervoor hieraan via voorlichting, mede via organisaties van werkgevers en werknemers,
de nodige bekendheid te geven.2 Daarom zullen
de positieve voorbeelden van de betrokken experimenten in de loop van 2002
gebundeld en breed verspreid worden.Arbeidstijdenmanagement vraagt om cultuurverandering binnen arbeidsorganisaties.
Mede op basis van gegevens uit de monitoring van experimenten zal het kabinet
hierover een standpunt innemen.BereikbaarheidsscenarioHet bereikbaarheidsscenario is een belangrijk instrument om een betere
combinatie van arbeid- en zorgtaken te realiseren. Daarin kan bereikbaarheid
voor collega's, leidinggevenden en klanten, in samenhang met arbeidstijdenmanagement,
gedeeltelijk in de plaats komen van aanwezigheid op het werk. De ministeries
van EZ, V&W, VROM en SZW zijn betrokken bij een verdere uitwerking van
zo'n scenario. De Tweede Kamer heeft in juni 2000, als uitvloeisel van de
gezamenlijke emancipatietaakstelling van genoemde ministeries, een eerste
verkenning op dit terrein ontvangen.3 Bij de
uitwerking van het bereikbaarheidsscenario zijn de aanbevelingen voor de sociale
partners en het maatschappelijk middenveld4 uitgangspunt.Aanbevelingen zijn onder meer:• een andere inrichting van zorgfaciliteiten, zoals een verdere integratie
van onderwijs, opvang en vrijetijdvoorzieningen;• mantelzorg en thuiszorg dienen elkaar goed aan te vullen;• architecten en ontwikkelaars kunnen op verschillende manieren inspelen
op het bereikbaarheidsscenario door kantoren te ontwerpen die flexibel zijn
en ruimte bieden voor stille flexplekken naast prettige ontmoetingsruimten
voor kleine en grote groepen;• het inrichten van satellietplekken waar «mobiele» werknemers
via strippenkaarten of vouchers kunnen afrekenen.Het spreiden van flexibel in te vullen arbeidstijden over de dag en over
de week speelt een rol in het bereikbaarheidsscenario. Veel deeltijdwerk vindt
nu plaats in de morgenuren, in toenemende mate nemen mensen vrijdag vrij.
Spreiding vermindert de verkeerscongestie en vergroot de mogelijkheden om
arbeid en zorg te combineren. De mogelijk negatieve effecten van thuiswerken
voor vrouwen krijgen extra aandacht: te gemakkelijk gaan mensen ervan uit
dat zij al thuiswerkend de zorgtaken er wel bij kunnen doen. Maar het gaat
er juist om arbeid- en zorgtaken gelijkelijk over mannen en vrouwen te verdelen.Het kabinet brengt bovenstaande punten in in het overleg met de sociale
partners en zal daarbij aandringen op het maken van concrete afspraken hierover
in CAO's. Ook komt er een leidraad implementatie bereikbaarheidsscenario.
De resultaten van een aantal pilots telewerken binnen bedrijven en overheidsorganisaties,
zoals het ministerie van Financiën, spelen daarbij een rol. Tenslotte
komt het kabinet in 2002 met een plan van aanpak voor de toepassing van dit
scenario.Ruimtelijke ordening in een nieuwe samenlevingNaast een eigentijdse ordening van de tijd, is ook een betere afstemming
van de ruimte noodzakelijk. Wat dit laatste betreft richt het kabinet zich
op drie hoofdthema's.• Het ontwikkelen op (sub)regionaal niveau van «zorgknooppunten»
met een voor iedereen toegankelijk, beschikbaar en bereikbaar aanbod van zorgvoorzieningen.• Het op wijk-, buurtniveau of dorpsniveau verwerven en beheren van
flexibel te benutten ruimtes voor initiatieven die arbeid, zorg en vrije tijd
combineren.• De fysieke en sociaal-economische toegankelijkheid van dergelijke
voorzieningen voor iedereen.Het ruimtelijke beleid is nog te veel gericht op economische doelmatigheid.1 De komende jaren komt het accent meer te liggen op «leefbaarheid»,
kwaliteit en de behoefte van taakcombineerders. Deze accenten zullen bij de
uitwerking van de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening een belangrijke rol spelen.
Dit gebeurt onder meer door een emancipatie-effectrapportage in te voeren.
Ook de clustering van voorzieningen en multifunctioneel gebouwengebruik komen
hierbij aan de orde.ZorgknooppuntenHet kabinet is voorstander van zogenaamde zorgknooppunten en zal daarvoor
voorwaarden scheppen in ruimtelijke regelgeving. Op dergelijke zorgknooppunten
bevinden zich concentraties van voorzieningen.2
Mensen kunnen zo beroepsbezigheden, zorgtaken en vrijetijdactiviteiten soepel
combineren. De zorgknooppunten kunnen plaats bieden aan crèches, scholen,
medische voorzieningen, horecafaciliteiten, maar ook aan bibliotheken, winkels
en particuliere dienstverlening. Ook kunnen ze als uitvalsbasis dienen voor
maaltijdbezorgers, individuele vervoerfaciliteiten en een centrum vormen voor
sociaal-culturele activiteiten en vrijetijdvoorzieningen. Ook mantelzorgsteunpunten
en voorzieningen voor vrijwilligerswerk kunnen er een plaats vinden. Per verzorgingsgebied
zal een minimum aan zorgvoorzieningen gegarandeerd dienen te
zijn. Ook de afstemming van openingstijden is belangrijk.Om deze clustering van private en commerciële functies in zorgknooppunten
mogelijk te maken, wordt het «partneringmodel» ontwikkeld.1 Dit model brengt «goedkope vierkante meters»
van bijvoorbeeld kinderopvang of een dienstenloket in de «dure vierkante
meters» van ontwikkelaars door de meerwaarde die dergelijke zorgvoorzieningen
met zich meebrengen te betrekken bij de ontwikkeling en exploitatie. Om dit
te realiseren ontwikkelt het kabinet een financierings- en exploitatiemodel
volgens een Publiek-Private Samenwerkingsconstructie.In de loop van 2002 komt het kabinet met ruimtelijke, fysieke en economische
randvoorwaarden voor dergelijke zorgknooppunten. Dit gebeurt mede op basis
van experimenten. Aandachtspunten zijn sociale veiligheid in de avonduren
en eventuele concurrentie met kleinschalige voorzieningen op buurtniveau.Begin
2003 komen de resultaten beschikbaar van een studie van de ministeries van
VROM en V&W. Daarin gaat het om een afweging tussen factoren als nabijheid,
(auto)mobiliteit, kwaliteit, economisch en sociaal draagvlak en duurzaamheid.Een Interbestuurlijke- en Interdepartementale Werkgroep (zie verderop
in dit hoofdstuk) zal het kabinet adviseren over inhoudelijke aanpassingen
van streek-, structuur- en bestemmingsplannen, nodig om nieuwe voorzieningen
als zorgknooppunten of multifunctionele gebouwen te kunnen invoegen in te
ontwikkelen of reeds bestaande bestemmingsplannen. De werkgroep komt met voorstellen
voor een nieuwe bestemming zorgknooppunt waarbinnen uiteenlopende deelbestemmingen,
die in het belang van taakcombineerders zijn, ondergebracht kunnen worden.
Verkorting en versnelling van procedures bij eventueel noodzakelijke bestemmingswijzigingen
ten behoeve van dergelijke faciliteiten zijn zeer wenselijk. Daaraan wordt
reeds gewerkt in het kader van de al aangekondigde fundamentele herziening
van de Wet Ruimtelijke Ordening.Dagindelingsaspecten zullen, net als financiële en milieuaspecten,
uitgangspunt zijn bij het toetsen van bestemmingsplannen. Het kabinet komt
met voorstellen op dit terrein. Hierbij kijkt het naar de mogelijkheden voor
de vestiging van kinderopvangvoorzieningen, uiteenlopende deelbestemmingen
binnen zorgknooppunten en multifunctionele gebouwen op wijk- en buurtniveau,
alsmede naar het terugdringen van het zogenaamde ketenvervoer tussen dergelijke,
thans veelal verspreid liggende voorzieningen.Om inzicht te krijgen in de spreiding en bereikbaarheid van voorzieningen
en werkplekken komt er tenslotte een Nieuwe Kaart van Nederland. Daarop staan
woon- en werkplekken die gunstig zijn voor taakcombineerders, duidelijk herkenbaar
aangegeven. Hierdoor krijgt de individuele taakcombineerder meer inzicht in
de relatie tussen enerzijds afstand en tijd en anderzijds locaties van wonen,
werken en voorzieningen.Flexibel te gebruiken ruimtes op lokaal niveauDe SER pleit in zijn advies voor een fysieke samenhang tussen voorzieningen
voor kinderopvang en andere voorzieningen voor de jeugd in woonbuurten.2 Het kabinet zal terdege rekening houden met dit pleidooi.
Ook de knelpunten die zich kunnen voordoen bij het vinden van locaties voor
bijvoorbeeld kinderopvang in volgebouwde wijken vragen om aandacht.De VROM-raad pleit in zijn advies voor flexibel te gebruiken ruimtes op
lokaal niveau. Dergelijke ruimtes zijn in Nederland een schaars goed aan het
worden, vooral in bestaand stedelijk gebied en in recent gebouwde stadsuitbreidingen
als VINEX-locaties.3 Via ruimtelijke ordening
en volkshuisvesting zal hiervoor op buurt- of dorpsniveau letterlijk ruimte
gezocht moeten worden. Het gaat dan om een kleinschalige aanvulling «om
de hoek» op de eerder genoemde grootschaliger zorgknooppunten.
Bijvoorbeeld kleinschalige kinderopvang in de woonomgeving, particuliere dienstverlening,
telewerkvoorzieningen of experimenteerruimtes voor nieuwe (werk)initiatieven.
De overheid zal zich actief bemoeien met het verwerven en beheren van zulke
ruimtes. Het kabinet zal samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG) en andere betrokkenen modellen ontwikkelen voor dergelijke multifunctionele
gebouwen. De diverse initiatieven op dit gebied zal het kabinet bundelen in
beleid, onder meer bij de uitwerking van de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening
en de Architectuurnota.Voorzieningen dagindeling opnemen in (grond)exploitatieOm de kosten aanvaardbaar te houden, is het van belang de stichtingskosten
van gebouwen met voorzieningen zoals hierboven genoemd onder meer via de grondexploitatie
te dekken. Daarom heeft het kabinet ervoor gepleit om de stichtingskosten
voor kinderopvang in de grondexploitatie van nieuwbouwwijken op te nemen.
Nog in 2000 komt het kabinet met een standpunt in het kader van de nota Grondbeleid.
Daarbij worden behalve de kosten van kinderopvang ook die van zorgknooppunten
meegenomen.In het verlengde hiervan gaat het kabinet na hoe dergelijke kosten geheel
of gedeeltelijk doorberekend kunnen worden in de exploitatie van renovatieprojecten
in naoorlogse wijken. Hierbij wordt de verwerving en het beheer van flexibel
te benutten ruimtes voor initiatieven op het gebied van het combineren van
arbeid, zorg en vrije tijd op kansrijke locaties in wijken betrokken.Aanpassen woningvoorraadAanpassing van de woningvoorraad aan de behoefte van thuiswerken verdient
de komende jaren aandacht. Kleinschalig ondernemerschap in de informele en
formele sfeer heeft ruimte nodig. Dergelijke extra ruimte in een woning is
niet alleen relatief goedkoop, maar maakt taakcombinatie ook makkelijker.
De VROM-Raad pleit in zijn advies voor de «brede» woning, waar
thuiswerk en thuiszorg makkelijker te combineren zijn. Om dit mogelijk te
maken is het nodig het geldende regelsysteem voor het bestemmen en inrichten
van woningen te versoepelen.1 In de nota Wonen in de 21e eeuw komt de verbreding van de functie
van de woning aan de orde. In de loop van 2002 komt het kabinet met beleid
voor aanpassing van de woningvoorraad, waaronder een model voor de financiering
van deze verbreding. Het «eigen opdrachtgeverschap» voor de bouw
of verbreding van woningen wordt hierbij betrokken.Virtueel Kenniscentrum en VisiepoolEr komt een helpdesk om provinciale en lokale autoriteiten te ondersteunen
bij modern planologisch denken. Deze helpdesk maakt deel uit van een Virtueel
Kenniscentrum Dagindeling dat gebruik zal maken van de ervaringen opgedaan
in een vergelijkbaar virtueel kenniscentrum Grote Stedenbeleid. In het kader
van het Bestuursakkoord Nieuwe Stijl (BANS) zullen de VNG en het Interprovinciaal
Overleg (IPO) hierbij betrokken worden. Dit kenniscentrum zal onder meer actief
zijn bij het opstellen van dagindelingsscenario's als hulpmiddel bij nieuw
te vormen beleid.Daarnaast zal het ontwerpatelier dat binnen het ministerie van VROM actief
is met een aantal vernieuwende ontwerpen komen om ruimtelijke ordening en
dagindeling beter op elkaar af te stemmen. Deze ontwerpen worden gepresenteerd
op een conferentie voor leden van alle betrokken beroepsgroepen. Het kabinet
bevordert de samenwerking in een zogenaamde visiepool: uitwisseling van ervaringen
en nieuwe ideeën over de afstemming van ruimtelijke ordening
en taakcombinatie staan daarbij centraal. Ook zal het kabinet lesmodules laten
ontwikkelen om dergelijke nieuwe visies in het (hoger) onderwijs te introduceren.Voorzieningen toegankelijk en bereikbaar makenVoorzieningen die het mogelijk maken verschillende taken met elkaar te
combineren moeten toegankelijk zijn voor iedereen, ongeacht inkomen en ongeacht
de plaats waar mensen wonen. Dit betekent dat ook mensen met lagere inkomens
er gebruik van kunnen maken en dat ook in het landelijk gebied de combinatie
van arbeid en zorg gestimuleerd wordt.Sociaal-economische toegankelijkheid van voorzieningen
dagindelingElk lid van de samenleving heeft recht om gebruik te maken van alle voorzieningen
die een combinatie van taken vergemakkelijken. De VROM-raad vraagt in zijn
advies uitdrukkelijk aandacht voor de sociaal-economische toegankelijkheid
van voorzieningen dagindeling en noemt onder meer het prijspeil van aangeboden
diensten en goederen. De Raad verwijst de Meerjarennota Emancipatiebeleid,
waarin staat dat persoonlijke dienstverlening ook toegankelijk moet zijn voor
laagbetaalden. Ook de Stuurgroep Dagindeling pleit in haar advies voor één
integrale regeling voor de toegankelijkheid van voorzieningen dagindeling,
zoals particuliere dienstverlening, voor-, tussen- en naschoolse opvang, kinderopvang
en dergelijke.1 Het kabinet zal zo'n samenhangende
regeling Toegankelijkheid voorzieningen dagindeling ontwerpen. Eenvoud en
samenhang in regelgeving is hierbij uitgangspunt. Bij de voorbereiding zullen
aspecten als een vouchersysteem en persoonsgebonden budgetteneen rol spelen. Dagindeling en allochtonen2De Stuurgroep Dagindeling organiseert eind 2000 een expertmeeting over
Dagindeling in multicultureel perspectief. Hierbij wordt onder meer gekeken
naar de informele netwerken in delen van de allochtone gemeenschap die een
rol spelen bij kinderopvang en mantelzorg. De resultaten van deze expertmeeting
worden gebruikt voor een conferentie over de toegankelijkheid van arbeid en
zorg arrangementen voor allochtone taakcombineerders en worden ook ingebracht
in experimenten dagindeling. Indien nodig vindt aanvullend onderzoek plaats.Mede op basis van de resultaten van deze conferentie en van de experimenten
kijkt het kabinet of en op welke wijze specifiek beleid voor bepaalde groepen
allochtone taakcombineerders noodzakelijk is. In het kader van het ESF-programma
zal vanuit het perspectief van «Local Social Capital» speciale
aandacht worden besteed aan deze groepen (zie onder ESF-programma in dit hoofdstuk).Landelijk gebied: stimuleringsimpuls arbeid en zorgDe knelpunten rond de combinatie van arbeid en zorg in het landelijk gebied
blijven ook op de middellange termijn om aandacht vragen. In 2001 formuleert
het kabinet wat het minimaal noodzakelijke voorzieningenniveau in het landelijke
gebied moet zijn. Het ministerie van LNV werkt nauw samen met een aantal experimenten
dagindeling. Daarbij is het beleid gericht op een vitaal platteland uitgangspunt.
In 2002 onderzoekt het kabinet in welke delen van het landelijk gebied de
kloof het grootst is tussen aanwezige en minimaal noodzakelijke voorzieningen
voor een betere afstemming tussen arbeid en zorg. Op basis van deze inventarisatie
zal het kabinet in de loop van 2003 starten met een meerjarige Stimuleringsimpuls
combinatie arbeid en zorg in het landelijk gebied. Deze Stimuleringsimpuls richt zich op een drietal onderdelen.• Opwaarderen van het aanwezige voorzieningenniveau tot een niveau
dat minimaal noodzakelijk is voor het combineren van arbeid en zorg. Uitbreiden
van bestaande dorpshuizen tot kleinschalige zorgknooppunten of centra voor
arbeid en zorg speelt daarbij een rol.• Verbeteren van de vervoersarrangementen zodat arbeid en zorg beter
op elkaar afgestemd kunnen worden. Enerzijds zal het niveau van het openbaar
vervoer aangepast worden aan de vraag, anderzijds zal het accent liggen op
het verbeteren van de veiligheid van (fiets)routes van kinderen tussen woning,
onderwijs- en opvangfaciliteiten.• Creëren van nieuwe vormen van werkgelegenheid voor vrouwen
en mannen die arbeid en zorg willen combineren. De forse herstructurering
binnen de agrarische sector heeft gevolgen voor de arbeidsparticipatie van
vrouwen. Samen met organisaties als het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt
(NAJK) en de Land- en Tuinbouw Organisatie (LTO) zoekt het kabinet naar nieuwe
mogelijkheden voor werkgelegenheid voor vrouwen en mannen in het landelijk
gebied.Persoonlijke dienstverlening en zorgondernemerschapDe vraag naar persoonlijke dienstverlening groeit. Voor wie arbeid en
zorg wil combineren kan het een uitkomst zijn. Marktontwikkeling speelt een
steeds belangrijkere rol. Er is een duidelijke trend waarneembaar waarbij
dienstverlening vanuit het informele circuit verschuift naar formele circuits.
Het gaat dan vaak om het in combinatie aanbieden van diensten: de thuishulp
neemt een deel van de opvang voor zijn of haar rekening, doet boodschappen,
strijkt of doet het tuinonderhoud. Mogelijkheden tot uitbesteding van zorgtaken
komen niet alleen tegemoet aan behoeften van werkenden, maar scheppen ook
werkgelegenheid. De SER benadrukt het belang van een cultuuromslag in de waardering
van de uitbesteding van persoonlijke dienstverlening. De allocatie tussen
vraag en aanbod moet verbeterd worden en de administratieve rompslomp moet
voor vragers en aanbieders zo gering mogelijk zijn.1 Om voldoend gekwalificeerd personeel voor deze nieuwe bedrijfstak
te vinden verdient het aanboren van een nieuwe arbeidsmarkt een hoge prioriteit.2Ontwikkelen nieuwe bedrijfstakOm de kloof tussen de sterk groeiende vraag naar persoonlijke dienstverlening
en het beschikbare aanbod te verkleinen zal het kabinet de komende jaren randvoorwaarden
scheppen om te stimuleren dat persoonlijke dienstverlening een nieuwe en volwaardige
bedrijfstak wordt. Dit gebeurt in nauw overleg met de sociale partners, brancheorganisaties
en het midden- en kleinbedrijf. Uitgangspunt is een vraaggestuurd model. Met
een goed ontwikkeld aanbod van persoonlijke dienstverlening wil het kabinet
bevorderen dat mensen arbeid en zorg kunnen combineren.Het rapport Persoonlijke Dienstverlening3
geeft daartoe een aanzet. Het signaleert een groeiend aanbod in de commerciële
sfeer, zoals thuisbezorgservices van supermarkten, was- en strijkdiensten,
niet alleen voor bedrijven, maar ook voor particulieren. Ook bieden werkgevers
steeds vaker diensten aan als employee of client benefits. Woningbouwcorporaties
doen dit ook voor bewoners en verzekeringsmaatschappijen voor hun verzekerden.Bij de ontwikkeling van deze nieuwe bedrijfstak zijn de volgende aspecten
van belang.• Verbeteren van de kwaliteit en het vastleggen van kwaliteitscriteria
van de aangeboden diensten. Dit is primair een verantwoordelijkheid van de
betrokken bedrijven en brancheorganisaties. Maar het kabinet zal zonodig
initiatieven nemen om te bevorderen dat dergelijke criteria er komen. Zo kunnen
functie- en taaksplitsing en een opwaardering van het beroepsprofiel de kwaliteit
van het werk verhogen.• Verbeteren van de rechtspositie van werknemers in de bedrijfstak.
In overleg met de sociale partners zal het kabinet stimuleren dat er een CAO
persoonlijke dienstverlening tot stand komt.• In samenwerking met de betrokken brancheorganisaties en vakbonden
worden scholingstrajecten opgezet.• Verbeteren van het imago van de bedrijfstak.• Stimuleren van modellen voor zorgondernemerschap. Zo biedt het
franchisemodel perspectieven voor bijvoorbeeld gastouderschap.• Stimuleren van microkredieten voor startende kleinschalige ondernemers.Het kabinet heeft inmiddels het initiatief genomen om een traject Marktwerking,
Deregulering en Wetgevingskwaliteit (MDW) particuliere dienstverlening in
gang te zetten.1 In april 2001 zal de MDW-werkgroep
rapporteren. De resultaten worden betrokken bij de ontwikkeling van de nieuwe
bedrijfstak persoonlijke dienstverlening.Slechts een gering deel van de diensten kan momenteel in een commerciële
markt overleven. Dit vereist bijzondere aandacht. Het kabinet zal in Europees
verband nagaan of een btw-verlaging, zoals bij andere arbeidsintensieve diensten,
een mogelijkheid is om de kostprijs van persoonlijke dienstverlening laag
te houden.ZorgondernemersschapBij de groei van persoonlijke dienstverlening tot een volwaardige bedrijfstak
neemt het zorgondernemerschap een belangrijke plaats in. Het kabinet wil dit
stimuleren. Vooral de mantelzorg zal daarin de komende jaren een steeds belangrijker
rol gaan spelen.Het WRR-rapport Doorgroei van Arbeidsparticipatie2 beschrijft onder meer hoe in de toekomst zorg die aan
tijd gebonden is, zoals de fysieke verzorging van en het toezicht op kinderen
en ouderen, zal verminderen. De WRR stelt dat voorzieningen en een betere
afstemming van arbeid en zorg mogelijke knelpunten kunnen voorkomen. Zowel
een grotere arbeidsparticipatie, als de toenemende vergrijzing beperken de
beschikbaarheid van traditionele mantelzorgers. Dit geldt extra op het platteland
ver van stedelijke gebieden. Op dit punt signaleert de WRR een groeiend probleem.
Er zijn indicaties dat het aantal per oudere beschikbare mantelzorguren in
2020 in vergelijking met 1975 gehalveerd zal zijn. De WRR verwacht dan ook
een verschuiving van onbetaalde naar geprofessionaliseerde, betaalde mantelzorg.
De druk op publieke zorg zal waarschijnlijk toenemen.Daarom zal het kabinet onderzoeken of het wenselijk en mogelijk is de
(mantel)zorg te formaliseren en te monitariseren. Bij de ontwikkeling van
dit op professionele mantelzorg gerichte zorgondernemerschap gelden de volgende
uitgangspunten.• De vraag van degene die mantelzorg nodig heeft.• Een mogelijke samenhang tussen kleinschalig zorgondernemerschap
in de kinderopvang en in de mantelzorg.• De functie en betekenis van formele en informele sociale netwerken
voor kinderopvang en mantelzorg.Het kabinet ontwikkelt, mede op basis van de betrokken experimenten dagindeling,
modellen voor kleinschalig zorgondernemerschap. Etnisch ondernemerschap hoort
hier ook bij.In het kader van het EQUAL-programma gaan in 2001 een aantal pilots kleinschalig
zorgondernemerschap van start. Daarnaast bekijkt het kabinet of het franchisemodel
mogelijkheden biedt voor dit type ondernemerschap. Met de Stimuleringsmaatregel
Dagindeling wordt daarmee ervaring opgedaan in het landelijk gebied en in
een stadswijk.1Dit kleinschalig zorgondernemerschap kan een belangrijke rol spelen bij
het aanbieden van bijvoorbeeld kinderopvang in gebieden waar geen voorzieningen
beschikbaar zijn en waar toch behoefte bestaat om werk en privé beter
te kunnen combineren. Het kabinet zal de introductie van het franchisemodel
bij persoonlijke dienstverlening en zorgondernemerschap stimuleren. Knelpunten
die daarbij optreden wil het kabinet oplossen door de bestaande wet- en regelgeving
aan te passen.Dagindelingsbeleid op basis van resultaten stimuleringsmaatregelDe eerste contouren van een dagindelingsbeleid dienen zich reeds aan.
Maatschappelijk en economisch bestaat er behoefte aan een andere ordening
van ruimte en tijd. Eind 2001 ontvangt de Tweede Kamer een nota met de tussenstand
van de experimenten dagindeling. Daarin geeft het kabinet aan hoe de resultaten
van de experimenten bruikbaar gemaakt kunnen worden voor bestaand of nieuw
beleid na afloop van de Stimuleringsmaatregel Dagindeling op 1 januari 2003.Interbestuurlijke- en Interdepartementale WerkgroepNu al wil het kabinet de mogelijkheden nagaan om wat nu nog experimenten
zijn in te voegen in bestaand of nieuw beleid. Dit gebeurt in een Interbestuurlijke-
en Interdepartementale Werkgroep, zo mogelijk in het kader van BANS, het Bestuurs
Akkoord Nieuwe Stijl. Deze werkgroep adviseert over de inbedding van de resultaten
van de Stimuleringsmaatregel in toekomstig beleid. Daarnaast verkent de werkgroep
nieuwe modellen om dagindeling in bestaande of nieuwe bestuurlijke structuren
in te bedden. Zij doet dit mede op basis van een analyse van problemen als
het gaat om het combineren van arbeid en zorg.Deze Interbestuurlijke- en Interdepartementale Werkgroep stelt het eigen
karakter van dagindeling voorop: het overstijgt traditionele beleidsgrenzen
en raakt tal van beleidsterreinen. Die moeten dan ook inhoudelijk en temporeel
goed op elkaar afgestemd worden. Gebeurt dit niet, dan stagneert de uitwerking
van een dagindelingsbeleid. De werkgroep komt met voorstellen voor beleidsmodellen.
Daarbij betrekt ze wat wel ketenaspecten binnen de beleidsontwikkeling op
aanpalende terreinen wordt genoemd, zowel interdepartementaal als in relatie
tot lokale en provinciale overheden. Tot slot komt de werkgroep met voorstellen
voor rekenmodellen die de kosten en baten van diverse dagindelingsmaatregelen
voor de samenleving als geheel en het bedrijfsleven in het bijzonder zichtbaar
maken.ESF-programmaNa 2003 kan een aantal experimenten dagindeling voortgezet worden met
middelen uit het Europees Sociaal Fonds. Het Projectbureau Dagindeling wordt
binnen de nieuwe ESF-structuur het zesde cluster van het ESF-3 programma «Local
Social Capital». Dit maakt het mogelijk om onderdelen van het beoogde
dagindelingsbeleid verder te onderzoeken en uit te werken op lokaal niveau.
Hierbij valt te denken aan experimenten op het gebied van allochtone taakcombineerders,
telewerken of versterken van lokale informele netwerken.Tot 2006 zal per jaar
5 miljoen gulden beschikbaar zijn ten behoeve van circa 25 dagindelingsprojecten.
Een onderdeel van het ESF-programma is ook de uitwisseling van ervaringen
en resultaten met andere lidstaten. Het kabinet zal de buitenlandse ervaringen
verwerken in het beleid. Monitor experimenten dagindelingOm resultaten te kunnen benoemen van de Stimuleringsmaatregel Dagindeling
is in 2000 de monitor experimenten dagindeling van start gegaan. Het is de
verwachting dat de resultaten van deze monitor aanleiding zijn tot onderzoek
op diverse terreinen. Dit is van belang voor de evaluatie en beleidsbepaling
voor de langere termijn.Het kabinet zal het initiatief nemen voor een onderzoeksprogramma. Daarbij
gaat het onder meer om de vraag wat de in de toekomst geprojecteerde behoeften
zijn van verschillende groepen mensen als het gaat om voorzieningen die het
combineren van taken vergemakkelijkt. Zo kan er een duidelijk zicht ontstaan
op de zorgbehoeften en benodigde dagindelingsarrangementen in de diverse levensstadia
van mensen in relatie tot hun leefstijl, woonmilieu, levensloop, arbeid en
vrije tijd. Bijvoorbeeld als het gaat om kinderopvang, faciliteiten voor senioren,
mantelzorg, vrije tijdvoorzieningen en dergelijke. Op 1 februari 2001 zullen
ruim 130 experimenten dagindeling, verspreid over het hele land en een groot
aantal terreinen, de bouwstenen leveren voor vernieuwend beleid om werk en
privé beter op elkaar af te stemmen. Begin 2003 zullen de resultaten
van de Stimuleringsmaatregel Dagindeling, waarvan de eerste contouren in dit
hoofdstuk geschetst zijn, duidelijk zichtbaar worden in vernieuwend beleid
en in voorstellen om wet- en regelgeving aan te passen. Onze samenleving is
toe aan nieuwe afspraken.Overzicht beleidsacties en -voornemens Dagindeling Actie/voornemenLooptijd 2001–2004VoortouwOverigen1234 TIJDBetere afstemming tijden      Commissie Dagarrangementen voor ouders en kinderen: betere afstemming en versnelling
beleid inzake aanbieden opvang, onderwijs en vrije tijd.B   SZWOCW, VWS, BZK, EZ, Monitor Tijdinfrastructuur:
inzicht in tijdknelpunten in de samenlevingB   SZWEZ, MKB Plan van aanpak Afstemming tijden    SZWEZ, soc. partners Flexibilisering en verruiming openingstijden
kinderopvangB   VWSSZWWerk-privé balans en arbeidstijdenmanagement: «good
practices» bundelen en verspreidenB   SZWEZ, soc. partners, Opportunity in bedrijf Bevorderen cultuurverandering in bedrijven inzake verbetering werk-privé
balansB   SZWEZ, soc. Partners, Opportunity
in Bedrijf Uitwerken bereikbaarheidsscenario,
afstemmen beleid andere betrokken ministeries, leidraad implementatieB   SZWEZ, V&W, VROM Ontwikkelen pilots
bereikbaarheidsscenario, telewerkenB   SZWEZ, V&W, VROM Bereikbaarheidsscenario inbrengen in overleg met sociale partners    SZWSoc. partners Plan van aanpak toepassing
bereikbaarheidsscenario    SZWSoc. partners, EZ, V&W, FIN, VROM, SZW RUIMTERuimtelijke ordening in een nieuwe samenleving      Behoeften taakcombineerders
betrekken bij uitwerking 5e nota RO, onder meer door Emancipatie Effect ToetsB   VROMSZWOntwikkelen ruimtelijke, fysieke en economische randvoorwaarden t.b.v. zorgknooppunten
op basis van breed onderzoek    VROMSZW, EZ, VWS, V&W, OCW Uitwerken partneringmodel t.b.v. integreren «dagindelingsfuncties»
in zorgknooppunten    SZWVROMUitwerking financierings-/exploitatiemodel (PPS-constructie) t.b.v. samenwerking
publieke en private partners in zorgknooppunten    SZWEZ, FIN, VWS, OCW, VROM Meervoudige functies t.b.v. dagindeling
en zorgknooppunten opnemen in bestemmingsplannen, inclusief nieuwe bestemming
zorgknooppunt    IPO, VNGVROM Dagindelingaspecten toetssteen bestemmingsplannen    VROMVNG, IPO Nieuwe Kaart van Nederland t.b.v. functies
taakcombinatie    VROMSZWModellen ontwikkelen voor multifunctionele gebouwen en ontwikkelingen bundelen
in een beleid, o.a. door publicatie met stimulerende voorbeeldenB   OCWVWS, VROM, SZW Multifunctionele gebouwen/ruimtes betrekken bij uitwerken 5e nota RO en Architectuurnota    VROMVWS, SZW, OCW In kabinetsstandpunt
grondbeleid aandacht voor opnemen stichtingskosten kinderopvang en zorgknooppunten
in grondexploitatie nieuwe wijkenB   VROMSZW, VWS, Kosten voorzieningen dagindeling
(waaronder verwerving en beheer flexibel te benutten ruimtes) in oudere wijken
opnemen in exploitatie renovatie    IPO, VNGVROM, VWS, SZW Aanpassen woningvoorraad t.b.v taakcombinatie,
kleinschalig ondernemerschap, «brede» woning. (eigen opdrachtgeverschap
stimuleren)    VROM Dagindeling opnemen
in collegeprogramma's gemeenten en provinciesB   SZWVNG, IPO Helpdesk t.b.v. ondersteuning lokale en provinciale autoriteiten bij modern
planologisch denkenB   VROMSZW, IPO, VNG Virtueel kenniscentrum modern planologisch
denken    VROMSZW, IPO, VNG Opstellen aantal toekomstscenario's t.b.v. dagindeling    SZWVROMVernieuwende (voorbeeld)ontwerpen moderne ruimtelijke
ordening    VROM Visiepool voor ervaringsuitwisseling
betrokken beroepsgroepen modern planologisch denken    VROMSZW, V&W, beroepsgroepen Doen ontwikkelen lesmodulen en instrumenten
t.b.v. modern planologisch denken t.b.v (hogere) beroepsopleidingen en beroepsgroepenB   VROMSZW, OCW TOEGANGVoorzieningen toegankelijk
en bereikbaar maken      Ontwerpen van samenhangende
regeling toegankelijkheid voorzieningen dagindeling    SZWVROM, VWS, OCW, BZK, EZ,
FIN Speciale aandacht voor allochtone
taakcombineerders    SZWBZK/gsiExpertmeeting dagindeling in multicultureel perspectief, gevolgd door conferentieB   SZW Indien noodzakelijk
extra impuls taakcombinatie onder allochtonen    SZWVWS, EZ, BZK/GSI Vaststellen minimaal noodzakelijk voorzieningenniveau
landelijk gebiedB   LNVSZW, VWS Vaststellen gebieden met hoogste urgentie voorzieningenniveau    LNVSZW, VWS Stimuleringsprogramma Combinatie
arbeid en zorg in landelijk gebied    LNVSZW, V&W, VWS, VNG,
IPO, LTO, NAJK PERS. DIENSTENPersoonlijke dienstverlening en zorgondernemerschap      Verkenning persoonlijke dienstverlening als
nieuwe bedrijfstakB   SZWEZ, FIN Ontwikkelen randvoorwaarden om persoonlijke dienstverlening
tot volwaardige bedrijfstak te maken    SZ/SZWVWS, FIN, EZ, Soc. partners,
brancheorg. MDW-traject particuliere
dienstverleningB   EZSZW, FIN Ontwikkelen en stimuleren modellen voor zorgondernemerschap    SZWVWS, EZ, MKB, brancheorg. In kader
van EQUAL-programma starten van pilots kleinschalig zorgondernemerschap    SZW Stimuleren franchisemodel bij kleinschalig
zorgondernemerschapB   SZW, VWS,MKB, FIN brancheorg.,
EZ Oplossen knelpunten en indien nodig
aanpassen wet- en regelgeving inzake ontwikkeling persoonlijke dienstverlening/zorgondernemerschap    SZW, EZVWS, FINVERVOLGDagindelingsbeleid op basis resultaten stimuleringsmaatregel      Nota tussenstand experimenten dagindelingB   SZW Interbestuurlijke-, Interdepartementale Werkgroep
Verankering dagindeling in bestaand en nieuw beleid    SZWV&W, FIN, VWS, EZ,
OCW, VROM, LNV,BZK, VNG, IPO Start
ESF-programma Local Social CapitalB   SZW Monitor experimenten dagindelingB   SZW Beschrijving «good
practices» (experimenten dagindeling)    SZW Expertmeetings, startconferentie experimenten vierde tranche en Dagindeling
Ideeëndag    SZW Evaluatie/eindadvies
Stimuleringsmaatregel Dagindeling    SZW  Voorstellen voor onderzoeksprogramma dagindeling,
o.a. naar behoeften dagindelingsarrangementen en zorginfrastructuur    SZWSCP, CBS Meerjarige communicatiecampagne
Dagindeling    SZW B = reeds opgenomen in Begrotingsbrief Emancipatiebeleid
2001 4. MACHT EN BESLUITVORMINGHet is tijd voor een doorbraak van vrouwen op hogere
posities. Of het nu gaat om politieke functies, het bedrijfsleven, het openbaar
bestuur of de non-profit sector. Zo'n doorbraak is belangrijk uit oogpunt
van democratie. Het is immers wenselijk dat beslissingen worden genomen door
een grotere groep betrokkenen die divers is samengesteld. Maar ook is het
economisch noodzakelijk talenten van vrouwen te benutten en de top van organisaties
een afspiegeling te laten zijn van de samenleving (kiezers en klanten).Initiatieven zijn er genoeg, de omstandigheden voor
een positieve omslag zijn gunstig. Steeds meer vrouwen bereiken de kweekvijver
van het middenmanagement. Er is sprake van krapte op de arbeidsmarkt, er komen
door de vergrijzing de komende jaren de nodige functies vrij en de kennis-
en diensteneconomie kan niet buiten de talenten van vrouwen. Bedrijven zien
in dat het een kans is voor de kwaliteit van hun bedrijfsvoering als ze het
potentieel aan goed opgeleide vrouwen benutten. Een nieuwe generatie rukt
op. Dat biedt perspectieven voor vrouwen én mannen.4.1 Samenvatting meerjarennota emancipatiebeleidAnalyseHet klimaat voor een evenredige vertegenwoordiging van vrouwen en mannen
op het gebied van macht en besluitvorming is anno 2000 positief te noemen.
Een grotere deelname van vrouwen, maar ook van andere ondervertegenwoordigde
groepen betekent winst voor de kwaliteit van de besluitvorming. Het aandeel
vrouwen in de landelijke politiek is de afgelopen decennia sterk gestegen.
Op andere niveaus (gemeenteraden, provincies, waterschappen) en in invloedrijke
sectoren van de samenleving is er echter minder groei of zelfs stagnatie.
De doorstroming van vrouwen naar topfuncties in de wetenschap, de non-profitsector
en het bedrijfsleven komt wel op gang, maar tegelijk is er sprake van een
«draaideureffect»: de uitstroom van vrouwen uit invloedrijke functies
is te groot. Dit heeft vooral te maken met de organisatie- of bedrijfscultuur
die nog te vaak geënt is op de kostwinnerssamenleving. Het glazen plafond
wordt dunner in bepaalde sectoren, maar bestaat nog steeds.BeleidsrichtingenHoofddoel van beleid als het gaat om macht en besluitvorming is het bereiken
van een evenredige vertegenwoordiging van vrouwen op invloedrijke posities
in de samenleving. Dus zowel in de politiek en het openbaar bestuur, als in
de non-profit en profitsector.Doel van het beleid is niet alleen de instroom van vrouwen vergroten,
maar ook hun doorstroom bevorderen en uitstroom tegengaan. Dit betekent investeren
in kwantiteit, en vooral in kwaliteit.4.2 Adviezen en reactiesAdviezenCommissie Gelijke BehandelingDe Commissie Gelijke Behandeling (CGB) pleit voor een zwangerschaps- en
bevallingsverlof voor politieke ambtsdragers en vraagt aandacht voor de positie
van allochtone vrouwen, zowel in de politiek als op de arbeidsmarkt. Daarbij
moet een betere koppeling plaatsvinden met het integratiebeleid en het Grote-Stedenbeleid.
De Commissie wil de culturele integratie op de werkvloer bevorderen
en wil zelf graag een grotere bevoegdheid krijgen om audits in branches en
sectoren uit te voeren. Ook pleit de CGB voor het instellen van een Servicepunt
Intercultureel Management.OnderwijsraadDe Onderwijsraad pleit voor meer expliciete aandacht voor psychologische
processen en organisatieculturen. Dit is nodig om te doorgronden waarom het
streven naar evenredige vertegenwoording van vrouwen en de herverdeling van
macht op sommige terreinen, zoals het onderwijs, zo moeizaam tot resultaten
leidt. De Raad adviseert om zowel mannelijke als vrouwelijke leidinggevenden
in hogere posities persoonlijk te coachen en om workshops te organiseren om
de kloof te slechten tussen het beeld dat men heeft van de top en het middenkader.
Verder adviseert de Raad een experiment te starten met duo-banen in hogere
leidinggevende functies, gecombineerd met voorlichting over (het combineren
van) leiderschap. Ook staat de Raad positief tegenover onderzoek naar het
imago van deeltijdwerk, naar organisatieculturen en een goede balans van werk
en privé. Tenslotte sluit de Onderwijsraad zich aan bij de aanbeveling
van de Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid om onderwijsinstellingen
krachtiger aan te spreken op het realiseren van streefcijfers voor het aandeel
vrouwen in hogere functies. Die streefcijfers hebben onderwijsinstellingen
opgesteld in het kader van de Wet Evenredige Vertegenwoordiging.Raad voor Maatschappelijke OntwikkelingDe Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) onderschrijft de stelling
dat er nog veel te weinig vrouwen op topposities te vinden zijn. Dit heeft
volgens de RMO niet zozeer te maken met discriminatie, maar meer met «de
macht van de vanzelfsprekendheid», vervat in taaie institutionele regelingen.
De RMO sluit zich aan bij de SER als het gaat om het doorbreken van het glazen
plafond. De bedrijfscultuur is het belangrijkste struikelblok voor vrouwen
om door te stromen naar topfuncties en versnelt ook hun uitval. Diversiteitsmanagement
en management development kunnen hierin verandering brengen. De RMO beveelt
aan daarbij streefcijfers te hanteren, de beleidsresultaten te monitoren en
mentorschappen te introduceren. De overheid kan een voorbeeldfunctie vervullen
door meer vrouwen in hoge posities te benoemen.Raad voor het Openbaar BestuurDe Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) onderstreept het belang van een
evenredige vertegenwoordiging van mannen en vrouwen in politiek en openbaar
bestuur. Het grootste probleem, aldus de ROB, ligt in de huidige politieke
cultuur. Het is maar beperkt mogelijk sturend op te treden om cultuurverandering
te bewerkstelligen. Daarom pleit de Raad voor het (blijven) inzetten van communicatieve
beleidsinstrumenten: pilotprojecten zoals «vernieuwing lokale politieke
cultuur», aansluiten bij de aanbevelingen van de Commissie Elzinga over
cultuurverandering1, monitoren en bekendmaken
van bijvoorbeeld het «draaideureffect». Ook vindt de Raad dat
nieuwe besluitvormingstechnieken en de «verplaatsing van de politiek»
(decentralisatie) niet automatisch een positieve invloed hebben op het aandeel
van ondervertegenwoordigde groepen. Bij de inrichting van (digitale) debatten
en de onderwerpkeuzes moet hier beter op worden gelet. Er zijn wel kansen:
het economische tij zit mee, politieke partijen en organisaties voelen steeds
meer de noodzaak om aandacht te besteden aan diversiteit. Tenslotte pleit
de ROB voor het verbeteren van voorzieningen die mannen en vrouwen in staat
stellen werk, zorg en politiek te combineren. Net als de CGB
is hij voor zwangerschaps- en bevallingsverlof voor politieke ambtsdragers.
Daarnaast wil hij een regeling voor kinderopvang en ouderschapsverlof voor
politici met jonge kinderen.Sociaal-Economische RaadDe Sociaal-Economische Raad (SER) noemt het «glazen plafond»
een hardnekkig fenomeen. Het is een gevolg van een subtiel en complex samenspel
van factoren. Om dit plafond te doorbreken pleit de SER voor een mix van maatregelen,
gericht op in- en doorstroom van vrouwen en het tegengaan van hun uitstroom.
Overheid en sociale partners moeten samen afspraken maken over strategieën,
good practices promoten, gelijke kansen bevorderen en ontwikkelingen monitoren.
Via collectieve onderhandelingen kunnen zij bevorderen dat meer vrouwen op
strategische posities binnen instellingen terechtkomen, werkgevers- en werknemersorganisaties
moeten zelf actief bevorderen dat binnen hun eigen organisaties vrouwen topposities
bereiken en de overheid moet het gelijke-kansenbeleid integreren in het gehele
onderwijsstelsel, om stereotypering te voorkomen en te bevorderen dat meer
vrouwen kiezen voor niet-traditionele beroepsrichtingen. De SER beveelt tenslotte
diversiteitsmanagement aan: transparante wervings- en promotieprocedures,
objectieve functiebeschrijvingen en beoordelingssystemen, streefcijfers en
mentorsystemen om vrouwen meer te laten participeren in formele en informele
netwerken binnen en buiten werkorganisaties.Wetenschappelijke Raad voor het RegeringsbeleidDe Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) plaatst in zijn
rapport Doorgroei van arbeidsparticipatie1 kanttekeningen
bij de metafoor «glazen plafond». Het gebrek aan doorstroom van
vrouwen naar hogere functies heeft volgens de Raad vooral betrekking op de
combineerbaarheid van arbeid en zorg. De keuzes van vrouwen zelf vormen een
steeds belangrijker deel van de verklaring: er is een duidelijke samenhang
tussen het participatiegedrag van vrouwen en de gezinsfase waarin zij zich
bevinden. Het is mogelijk dat werkgevers anticiperen op de veronderstelde
prioriteiten van vrouwen (de zorg voor kinderen is belangrijker dan de eigen
carrière) en daarom minder investeren in vrouwen. Daarnaast kan het
zijn dat vrouwen nog te kort in de kweekvijver van het middenmanagement aanwezig
zijn om al te kunnen doorstromen naar de top. De metafoor van «lange
ladders» is dan een beter beeld. De Raad stelt dat het van publiek belang
is te voorkomen dat vrouwen in de fuik van de eenmaal gekozen rolverdeling
lopen wanneer zij hun loopbaan onderbreken voor kinderzorg. Daarnaast is het
rekening houden met de privépositie van werknemers een noodzakelijke
voorwaarde voor een goede personeelsvoorziening van werkgevers. Het beeld
dat vrouwen beduidend minder deelnemen aan de arbeidsmarkt dan mannen, ook
in omvang van de werkweek, zal in 2020 grotendeels achterhaald zijn. Subsidiëring
van kinderopvang en individualiseren van het belastingstelsel faciliteren
deze trend.Reacties van maatschappelijke en vrouwenorganisatiesDe organisaties die hebben gereageerd op het thema macht en besluitvorming
vragen om meer aandacht voor cultuurverandering. Daarbij zou er een analyse
moeten komen van de meerwaarde van vrouwen in hogere functies. Politieke participatie
moet breder worden opgevat en zou ook sociale bewegingen, buurtcomités
en vrijwilligersorganisaties moeten omvatten. Tevens zou het beleid meer gericht
moeten zijn op allochtone vrouwen. Die hebben andere barrières te overwinnen.
Verandering van de politieke cultuur en het tegengaan van de uitstroom van
vrouwen worden vaak als aandachtspunt naar voren gebracht. Suggestie:
ga op zoek naar politieke en bestuurlijke kweekvijvers van vrouwen, bijvoorbeeld
op universiteiten.Het beleid om het glazen plafond in bedrijven te doorbreken zou moeten
worden verbreed en gekoppeld aan leeftijdbewust personeelsbeleid en diversiteitsmanagement.
De trage doorstroom en grote uitstroom van vrouwen speelt niet alleen aan
de top: voor veel vrouwen ligt het glazen plafond lager. Daarom pleiten organisaties
ervoor de macht en invloed van vrouwen in al hun diversiteit te vergroten,
dus ook aan de onderkant van het loongebouw. Het raakt niet alleen een elite,
maar een grote verscheidenheid aan burgers. Dit komt de kwaliteit en effectiviteit
van het beleid ten goede. De overheid zelf zou het goede voorbeeld moeten
geven.4.3 BeleidDoelstellingenHet kabinet streeft naar een evenredige deelname van vrouwen en mannen
in:• politieke functies op alle niveaus:• leidinggevende en besluitvormende posities in de private en publieke
sector.Concrete doelenOp grond van de Emancipatiemonitor 2000 en de Toptelling 20001 stelt het kabinet een aantal kwantitatieve doelen voor
2010. Deze doelen of ijkpunten zijn gebaseerd op het versneld doorzetten van
de positieve trends die zich aftekenen in de doorstroom van vrouwen naar besluitvormende
posities en op het potentieel aan vrouwen dat beschikbaar is voor deze functies.Het stellen van kwantitatieve doelen door de landelijke overheid is niet
onomstreden. Het kabinet beseft dat het halen van die doelen voor een groot
deel afhangt van de inzet van anderen: politieke partijen, maatschappelijke
organisaties, bedrijven in de profit- en non-profitsector, gemeentelijke en
provinciale overheden, enzovoort. Zij hebben elk hun eigen verantwoordelijkheid
en bevoegdheid. De kwantitatieve doelen geven de ambities van het kabinet
aan, die mede door anderen waargemaakt zullen moeten worden. De gestelde doelen
zijn geen dogma's. Een versnelde doorstroom van vrouwen naar hogere functies
is echter niet alleen wenselijk, maar ook mogelijk gezien de huidige vraag
naar gekwalificeerde arbeidskrachten, het potentieel aan vrouwen in het (hogere)
middenkader en het aantal functies dat door de vergrijzing de komende jaren
vrij zal komen. De landelijke overheid heeft hierbij behalve een voorbeeldfunctie
als werkgever, vooral een stimulerende, faciliterende en ondersteunende taak.De kwantitatieve doelen zijn bedoeld als prestatie-indicatoren voor alle
betrokkenen: ze maken het mogelijk ontwikkelingen in de tijd te volgen en
na te gaan of de inspanningen op dit terrein succes hebben of dat er aanvullende
maatregelen nodig zijn. Ook bieden ze handvatten voor organisaties en bedrijven
om desgewenst zelf prestatie-indicatoren te stellen.Bij het stellen van de prestatie-indicatoren hanteert het kabinet de volgende
uitgangspunten:• voor de politieke functies zijn de eerder gestelde streefcijfers
gehandhaafd (een verhoging van 5% per verkiezing2
) tot evenredigheid is bereikt;• voor de hogere functies in openbaar bestuur, ambtenarij en bedrijfsleven
(inclusief Commissarissen van de Koningin en Besturen Waterschappen) waar
nu nog sprake is van een laag aandeel vrouwen (<= 10%), is uitgegaan van
een verdubbeling in de deelname van vrouwen in de komende vier jaar en daarna
2 procentpunt groei per jaar;• voor de overige hogere functies in openbaar bestuur, ambtenarij
en bedrijfsleven (inclusief burgemeesters) waar nu al sprake is van een redelijk
aandeel vrouwen ( > 10%), is uitgegaan van 2 procentpunt groei per jaar van
het aandeel vrouwen;Hierbij is uitgegaan van de huidige trend van circa 1 procentpunt groei
per jaar van het aandeel vrouwen in hogere functies in politiek, openbaar
bestuur en ambtenarij en van de verdubbeling van het aandeel vrouwen in topfuncties
in het bedrijfsleven in de afgelopen 7 jaar.1 De gestelde prestatie-indicatoren
betekenen dus een versneld doorzetten van die trends.Voor de deelname van vrouwen aan de politiek
blijven de gestelde streefcijfers gehandhaafd. Iedere verkiezing worden ze
met 5% opgehoogd tot evenredige deelname is bereikt.2 Dat betekent
dat voor 2010 voor de Tweede en Eerste Kamer, het Europarlement en de Provinciale
Staten een streefcijfer van 50% geldt, voor de gemeenteraden van 45%. Voor
het kabinet geldt een streefcijfer van 50% in 2010. Voor de burgemeesters
wordt voor 2010 het streefcijfer op 40% gesteld, voor de bestuurders van de
Waterschappen geldt voor 2010 een streefcijfer van 30%, evenals voor de Commissarissen
van de Koningin (minstens 4 van de 12).Voor hoge functies in het openbaar bestuur
geldt nu de aanbeveling dat wordt gestreefd naar evenredige vertegenwoordiging.
Dat doel is nog ver uit het zicht. Voor 2010 is het wenselijk dat in de functies
waar vrouwen nu nog sterk ondervertegenwoordigd zijn (voorzitters externe
adviesorganen, voorzitters samenwerkingsorganen gemeenten, voorzitters en
secretarissen van zelfstandige bestuursorganen en de top van het politiekorps)
het percentage van 20 à 30% vrouwen wordt gehaald. Dat kan alleen als
het aanwezige potentieel beter wordt benut.Voor de andere functies (Hoge colleges van staat en externe adviesorganen)
wordt een streefcijfer van 40 à 45% gesteld, met uitzondering van de
Magistratuur; in 2004 kan de deelname van vrouwen daar 50% zijn.Voor de ambtelijke top gelden nu geen algemene
kwantitatieve doelen. Enkele departementen en andere overheidsinstellingen
hebben streefcijfers opgesteld, maar die gelden alleen voor hun eigen organisatie.3 De deelname van vrouwen aan de ambtelijke top is laag: gemiddeld 7%
op de departementen. Een streefcijfer van 25% voor 2010 in de functies van
schaal 18 en hoger is reëel: secretaris-generaal, directeur-generaal,
plaatsvervangend directeur-generaal, griffiers (provincie), gemeentesecretarissen
en secretarissen van de Waterschappen. Voor de functies tussen schaal 15 en
18 op de departementen is het percentage vrouwen 9%. Dat kan in 2010 30% zijn.Voor het bedrijfsleven streeft het kabinet
naar een verdubbeling van het aandeel vrouwen in de topfuncties in de profitsector
(Raden van Bestuur en Raden van Commissarissen) in 2004 en een verdere groei
met 2 procentpunt per jaar. Voor de honderd grootste bedrijven in Nederland
betekent dat een toename van 4% naar 8% in 2004 en naar 20% in 2010. Dat komt
overeen met de streefcijfers van een bedrijf als Shell. Voor de non-profitsector
wordt gestreefd naar 45% vrouwen in de topfuncties in de sector zorg en welzijn
in 2010 en 35% in de sociaal-economische non-profitsector.1Het gaat hier niet om streefcijfers die de overheid aan het bedrijfsleven
oplegt. Het is aan bedrijven zelf om streefcijfers te stellen en maatregelen
te nemen om hun doelen te halen. Een belangrijk hulpmiddel hierbij is een benchmark die in 2001 door het ministerie van Economische
Zaken in samenspraak met het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
expertorganisaties als Toplink en Opportunity in Bedrijf en het bedrijfsleven
zal worden ontwikkeld. Arbeidsorganisaties, met name de 100 grootste bedrijven,
worden uitgenodigd cijfermateriaal te leveren, zodat de dikte van het glazen
plafond (het verschil tussen het potentieel aan vrouwen in het hogere middenkader
en het aandeel vrouwen in de topfuncties) voor verschillende sectoren kan
worden vastgesteld en ontwikkelingen daarin kunnen worden gevolgd. Bedrijven
kunnen zichzelf vergelijken met andere organisaties en desgewenst prestatie-indicatoren
stellen.1HOGERE FUNCTIESStand van zaken1Streefcijfer voor 20042Streefcijfer voor 2010Kabinet31%40%50% Tweede Kamer36%40%50% Eerste Kamer28%40%50%Europarlement36%40%50% Provinciale Staten31%40%50%Gemeenteraden23%35%45% Commissarissen
van de Koningin8%15%30%Burgemeesters17%30%40% Besturen Waterschappen9%20%30% Raad van State, Algemene Rekenkamer, Externe
Adviesorganen16–22%30–35%40–45%Magistratuur38%50%50% Top politiekorps,
Interdepartementale Commissies, Zelfstandige Bestuursorganen4–10%8–20%20–30% Topambtenaren
(vanaf schaal 18)7%15%25% Hogere ambtenaren   (schaal
15–18)9%20%30% Top bedrijfsleven
(top 100, Raden van Besturen en Raden van Commissarissen)4%8%20% Topfuncties non-profit: zorg en welzijn (RvB & RvC)25%35%45% Topfuncties non-profit: overig
(RvB & RvC)13%20%35%1 Peildatum is voor de meeste functies 1998. Peildatum voor
Eerste Kamer, Europarlement, Provinciale Staten, ambtelijke top en bedrijfsleven
is 1999. Voor de non-profitsector is de peildatum 2000. NB: in 2000 is het
percentage Commissarissen van de Koningin gedaald tot 0%.2 De streefcijfers zijn ook voor 2004 weergegeven, omdat dan
dit Meerjarenbeleidsplan geëvalueerd zal worden.Evenredige vertegenwoordiging vrouwen in politiek en openbaar
bestuurDe deelname van (allochtone en autochtone) vrouwen aan politiek en openbaar
bestuur staat al lange tijd op de agenda. In de landelijke politiek zijn duidelijk
resultaten geboekt, maar op enkele terreinen, met name de lokale politiek,
is sprake van stagnatie. Ook is er nog weinig aandacht besteed aan het Europese
en internationale niveau, terwijl steeds meer besluiten daar worden genomen.
De politieke macht verplaatst zich ook op een andere manier: naar allerlei
netwerken en nieuwe vormen van (interactieve) besluitvorming. Deze politieke
vernieuwingen zijn niet bij voorbaat gunstig voor de deelname van vrouwen,
extra aandacht is nodig. Wat betreft het openbaar bestuur is de situatie minder
gunstig dan in de politiek: de cijfers van de Emancipatiemonitor 2000 laten
zien dat er nog weinig progressie zit in de deelname van vrouwen aan deze
functies. Een versnelling op dit terrein is dan ook noodzakelijk. Het openbaar bestuur is immers een belangrijke drager van beleid en vervult een
voorbeeldfunctie.Kieslijsten en kiesstelselOm te bevorderen dat kieslijsten divers zijn samengesteld, komt er voor
iedere verkiezing een leidraad met tips voor werving en selectie van vrouwelijke
en allochtone kandidaten. Deze leidraad wordt onder andere via internet verspreid.
Op grond van de bevindingen in 2002 met de Tweede-Kamerverkiezingen en gemeenteraadsverkiezingen
zal het kabinet zo nodig het beleid intensiveren.Bij het uitwerken van de keuze van de Tweede Kamer voor een nieuw kiesstelsel
wordt via een verkorte Emancipatie-effectrapportage gekeken naar de kansen
voor vrouwen en allochtonen om een zetel te verwerven.Politiek en zorgVoor provinciale en gemeentelijke politici komen er in 2001 voorzieningen
om arbeid en zorg te combineren.1 In 2002 wordt
gemonitord in hoeverre deze voorzieningen de deelname van vrouwen aan de politiek
vergroten en of er aanvullende regelingen nodig zijn. Ook start het kabinet
met het voorbereiden van de grondwetswijziging die nodig is om het zwangerschaps-
en bevallingsverlof voor politieke ambtsdragers te regelen.Diversiteit in de politiekOp alle niveaus blijft aandacht voor diversiteit in de politiek belangrijk.
Het diversiteitsbeleid is nog niet stevig verankerd in organisaties. Het kabinet
zal partijen hierop blijven aanspreken via regulier overleg met de partijvoorzitters.
Ook wordt de belangstelling van de politieke partijen gepolst voor een overlegplatform
van de scholingsinstituten gericht op dit thema. Zij hebben eerder op dit
punt samengewerkt en deze lijn kan worden voortgezet.Er is nog veel onbenut
potentieel aanwezig in politieke partijen. Zo'n 15 à 20% van de partijleden
vormt een reservoir van mensen die belangstelling hebben voor een politieke
functie.2 Dit biedt mogelijkheden om vrouwen
te werven voor dergelijke functies. Daarnaast doen politieke partijen steeds
vaker een beroep op kandidaten die nog weinig actief bij de politiek betrokken
zijn via een lidmaatschap, maar die wel interesse hebben en/of expertise op
diverse terreinen. Op deze trend zal worden aangesloten door te stimuleren
dat partijen daarbij actief op zoek gaan naar vrouwelijke kandidaten. Het
overleg met de partijvoorzitters en het eventueel te starten overlegplatform
is daarvoor een goed kanaal, ook voor het opzetten van gerichte projecten,
zoals kweekvijvers voor allochtone vrouwen, voor jong talent en grijs élan.
Omdat allochtone vrouwen sterk zijn ondervertegenwoordigd in de gekozen organen,
zijn zij een specifieke doelgroep van het beleid. Het project «kweekvijver
allochtone vrouwen» loopt tot 2002. Dit project van het ministerie van
BZK en de Stichting Multicultureel Instituut voor Politieke Participatie bereidt
allochtone vrouwen voor op een politieke functie. De politieke loopbaan van
deze vrouwen zal vanaf 2001 worden gemonitord. Op grond daarvan worden
verdere initiatieven voor allochtone vrouwen genomen. Het actief zoeken naar
jong talent en grijs élan met interesse in de landelijke politiek is
nog een gat in de politieke markt. Hierbij kan het project voor allochtone
vrouwen als voorbeeld dienen. Veel jongeren willen zich nog niet vastleggen
op het lidmaatschap voor een bepaalde politieke partij. Naast jongerenprojecten
in de eigen partij zouden de politieke partijen samen programma's kunnen ontwikkelen
voor geïnteresseerde jonge vrouwen (al dan niet samen met jonge mannen):
scholing, stages, mentorschappen, trajecten en uitwisselingsprogramma's. Veel
jonge, hoogopgeleide vrouwen zijn bijvoorbeeld actief in studentenorganisaties
en hbo- en universiteitsraden, een interessante doelgroep voor de politiek.
Voor ouderen, met name vrouwen, geldt dat zij soms al lang lid zijn van een
partij, maar nog niet eerder zijn «ontdekt» als politiek talent.
Of ze waren een tijd door drukke (zorg)werkzaamheden niet beschikbaar voor
een politieke functie. De expertise en ervaring van deze «herintreders
in de politiek» kan door partijen benut worden. Voor oudere vrouwen
die geen lid zijn van een partij, geldt hetzelfde als voor jongeren: zich
direct vastleggen op een bepaalde partij kan een drempel zijn. Partijbrede
(bij)scholing en netwerkvorming van deze vrouwen kan dan een goed middel zijn.
Het kabinet zal de organisatie van dergelijke, door politieke partijen gezamenlijk
vormgegeven kweekvijverprojecten stimuleren en faciliteren. Hierbij kunnen
de politieke partijen goed samenwerken met organisaties die betrokken zijn
bij het bevorderen van politieke participatie, zoals de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG), het Instituut voor Publiek en Politiek (IPP), de emancipatiebureaus
en Toplink.Politieke cultuurCultuurverandering is één van de sleutels tot meer diversiteit.
Dit blijkt uit pilots voor lokale politieke vernieuwing van het ministerie
van BZK. Concrete activiteiten zijn bijvoorbeeld het analyseren van de eigen
politieke cultuur, inwerkprogramma's voor nieuwkomers en workshops over vergaderculturen
met ruimte voor verschillen. Ook in de vernieuwingsimpuls «Dualisme
en lokale democratie» van het ministerie van BZK en de VNG als uitwerking
van de aanbeveling van de staatscommissie Elzinga1,
geldt diversiteit nadrukkelijk als een aandachtspunt. Een belangrijk doel
is het «openbreken» van de politieke cultuur: door cultuurverandering
in de richting van meer dualisme kunnen raadsleden zich meer gaan profileren
als volksvertegenwoordigers. Daardoor wordt het ambt aantrekkelijker. Verder
zullen nieuwe vormen van inspraak en medezeggenschap, zoals digitale debatten
en interactieve besluitvorming, gemonitord worden op de deelname van diverse
groepen burgers, zowel vooraf als achteraf.De experimenten voor cultuurverandering in de lokale politiek zullen worden
uitgebreid naar andere niveaus en groepen, waarbij zowel de link met democratische
vernieuwing als meer diversiteit in participatie van belang is. De politieke
partijen zullen worden gestimuleerd om dergelijke experimenten op landelijk
en provinciaal niveau op te zetten en gebruik te maken van de goede voorbeelden
uit de lokale politiek. Het al eerder genoemde landelijk overlegplatform van
scholingsinstituten kan hierbij een rol spelen. Daarnaast zullen instanties
als het IPP stimuleren dat ook maatschappelijke organisaties gebruik kunnen
maken van de instrumenten die de politiek ontwikkelt voor cultuurverandering.
De verschillende departementen zullen in 2002 inventariseren welke organisaties
op hun terrein interesse hebben voor deze instrumenten.Het Europese en internationale niveauDe macht verplaatst zich steeds meer naar het Europese en internationale
niveau. Met de vertegenwoordiging van vrouwen in het Europarlement gaat het
redelijk (36%) Dit is niet het geval als het gaat om de deelname van vrouwen
aan Nederlandse delegaties en commissies op internationaal niveau, zoals de
Verenigde Naties. De interesse voor de besluitvormingsprocessen in Europa
en internationale organisaties is bovendien bij Nederlandse burgers niet groot,
ook niet als het gaat om kwesties die van invloed zijn op de positie van vrouwen
in Nederland.Om dit te veranderen komen er campagnes rond de eerstkomende Euroverkiezingen
en grote internationale conferenties waar de positie van vrouwen direct of
indirect aan de orde komt. Bij deze campagnes zullen politieke partijen en
relevante niet-gouvermentele organisaties (NGO's) worden betrokken. Het gaat
dan om een inventarisatie van hun standpunten en activiteiten
betreffende emancipatie-aspecten rond Europese en internationale thema's,
van de manier waarop zij vrouwen betrekken bij het formuleren van die standpunten
tot de wijze waarop zij hun leden en achterban hierover informeren.Daarnaast start het ministerie van BZK in 2002 in samenwerking met het
ministerie van BuZa een gezamenlijk project van de politieke partijen, NGO's
en instanties als het Instituut voor Publiek en Politiek (IPP) om vrouwen
met expertise en interesse te betrekken bij de vormgeving van Europees en
internationaal beleid. In dat project gaat het om instrumenten als werkgroepen,
stageplaatsen en uitwisselingsprogramma's met andere landen, met als doel
kweekvijvers te creëren en machtsvorming van vrouwen op dit terrein te
bevorderen. Lokale politiekDe participatie van vrouwen in de lokale politiek stagneert. Om dit te
doorbreken, zullen nieuwe initiatieven genomen worden en nieuwe samenwerkingsverbanden
worden gezocht. Daarbij is het nodig aan te sluiten bij ontwikkelingen in
plaatselijke medezeggenschap (Vernieuwingsimpuls Dualisme en Lokale Democratie)
en het Grote-Stedenbeleid. Ook is het belangrijk in te spelen op het specifieke
karakter van de lokale politiek. Het raadlidmaatschap is in tegenstelling
tot veel andere politieke functies een nevenfunctie naast ander betaald en
onbetaald werk en gemeenteraadsleden zijn met name gericht op plaatselijke
politieke aangelegenheden. Politieke partijen werven hun potentiële raadsleden
steeds meer onder leden en sympathisanten van plaatselijk actieve groepen,
van belangenverenigingen tot vrijwilligersorganisaties, netwerken van vrouwen
en allochtonen tot jongerenraden. Daarbij spreken ze burgers aan op hun expertise.
Politieke partijen kunnen zo ook vrouwen en allochtonen betrekken bij de plaatselijke
politiek. Het mogelijk te starten overlegplatform van scholingsinstituten
van politieke partijen kan dit te stimuleren. Dit overlegplatform kan mede
als taak krijgen om instrumenten en pilots te ontwikkelen voor de werving
en scholing van plaatselijk politiek talent. Samenwerking met projecten in
het kader van de vernieuwingsimpuls «Dualisme en de lokale democratie»
ligt daarbij voor de hand.Daarnaast is aandacht nodig voor de uitstroom van vrouwen uit de lokale
politiek. In 2001 vindt een onderzoek hiernaar plaats. Op basis daarvan komen
er beleidsinstrumenten die mede geïnspireerd zullen zijn door de maatregelen
die het bedrijfsleven neemt om de uitstroom van vrouwen tegen te gaan. Deze
instrumenten zijn dan nog voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2002 inzetbaar
en kunnen onder andere via het overlegplatform van scholingsinstituten van
politieke partijen ingang vinden. Extra aandacht is nodig voor lokale partijen.
Deze spreken een toenemend aantal burgers aan, mede omdat ze zich exclusief
richten op lokale thema's. De participatie van vrouwen is in deze partijen
echter minder groot dan in veel andere partijen. Het landelijk overleg van
lokale partijen zal daarom uitdrukkelijk worden betrokken bij het eerder genoemde
overlegplatform.Daarnaast komt er aandacht voor de participatie van vrouwen in buurtcomités,
maatschappelijke organisaties en vrijwilligersorganisaties. Deze groepen leveren
een bijdrage aan de plaatselijke politiek en zijn dus een machtsfactor. Het
zijn nu nog vooral mannen die de besluitvormende posities in deze organisaties
innemen. Om dit te doorbreken kunnen organisaties gebruik maken van instrumenten
als de Diversiteits Audit (DIVA).1 Ook zullen
zij betrokken worden bij projecten voor lokale politieke vernieuwing. Tenslotte
is ondersteuning nodig voor de scholing van vrouwen voor bestuursfuncties.
De VNG en emancipatiebureaus krijgen de mogelijkheid om hiervoor programma's
op te zetten. Maatschappelijke organisaties worden gestimuleerd van deze programma's
gebruik te maken. Hogere openbare bestuursfunctiesOm de kwantitatieve doelen in het openbaar bestuur te halen, zullen bestaande
initiatieven om de doorstroom van vrouwen naar hoge functies in het openbaar
bestuur te bevorderen, worden geïntensiveerd. Instanties die invloed
hebben op de werving, selectie en benoemingen voor hoge openbare bestuursfuncties
krijgen een stimulans om meer onderling samen te werken: gemeenten, provincies,
politieke partijen, waterschappen. Het ministerie van BZK start in 2001 een
project/netwerk «vrouwen in hogere openbare bestuursfuncties».
Daarbij gaat het om het vaststellen van knelpunten en mogelijkheden voor de
verschillende functies en het opzetten van instrumenten, zoals het samenbrengen
van vraag en aanbod. Hierbij is samenwerking mogelijk met organisaties als
Toplink en andere expertorganisaties op het terrein van werving en selectie.
In 2002 ontvangt de Tweede Kamer een eerste rapportage van deze activiteiten.Meer vrouwen naar en in de top van bedrijfsleven en non-profit
sectorHet opleidingsniveau van mannen en vrouwen is anno 2000 nagenoeg gelijk
en de arbeidsdeelname van vrouwen is sterk gegroeid. Desondanks zijn de verschillen
in posities van mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt nog aanzienlijk. Het
aandeel vrouwen in topfuncties in de profitsector is laag, in de non-profitsector
is het aandeel hoger. Uit de Emancipatiemonitor 2000 en de Toptelling 2000
blijkt dat in de 100 grootste bedrijven in de profitsector het percentage
vrouwen in topfuncties (Raden van Bestuur en Raden van Commissarissen) 4%
bedraagt. In de sociaal-economische non-profitsector is dat 13% en in de non-profitsector
zorg en welzijn 30%. De omstandigheden voor een omslag zijn echter gunstig:
steeds meer bedrijven onderkennen het bedrijfsbelang van het bevorderen van
doorstroom van vrouwen en het tegengaan van uitstroom en nemen maatregelen.
De laatste jaren groeit het aandeel vrouwen in topfuncties in het bedrijfsleven
en steeds meer vrouwen bereiken de kweekvijver van het middenmanagement (gemiddeld
26% van het hogere middenkader is vrouw).1 Voor
2001 zijn een aantal nieuwe lijnen uitgezet waarlangs het kabinet het proces
van doorstroom van vrouwen naar hogere posities in bedrijven zal versnellen:
overleg met sociale partners, stimuleren dat bedrijven zelf doelen en/of streefcijfers
formuleren en beleid ontwikkelen, het starten van een netwerk van voortrekkers
uit het bedrijfsleven die aandacht voor het thema aanjagen, een communicatieplan
om informatie breed te verspreiden en een meer prominente voortrekkersrol
van de overheid als werkgever. Deze lijnen trekt het kabinet in de komende
jaren door. Het intensiveert zijn beleid en zal daarbij over het voetlicht
brengen dat het wegnemen van het glazen plafond een algemeen maatschappelijk
en bedrijfseconomisch belang dient. Natuurlijk vervult de overheid als werkgever
een belangrijke voorbeeldfunctie.Stimuleren en faciliterenHet kabinet streeft een veranderingsproces na dat moet leiden tot gelijke
kansen voor vrouwen om aan de top te komen en te blijven. Bij de uitwerking
van het beleid volgt het kabinet de aanbevelingen van de Internationale Arbeidsorganisatie
(ILO) uit 19972 en de daarop voortbouwende adviezen
van de Sociaal-Economische Raad (SER) en de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling
(RMO). De eerste verantwoordelijkheid blijft daar waar het primaire belang
ligt: bij de individuele bedrijven en organisaties. Het kabinet maakt afspraken
met sociale partners en bedrijven over strategieën, bevordert de uitwisseling
van goede praktijkvoorbeelden, draagt bij aan het inzetten van
praktische instrumenten en monitort de ontwikkelingen.Concreet houdt dit in dat het kabinet het thema glazen plafond agendeert
in het reguliere overleg met de sociale partners, vanaf het eerstkomende voorjaarsoverleg.In 2001 zal een voortrekkersnetwerk van start gaan van prominenten uit
bedrijfsleven en overheid die als ambassadeurs andere bedrijven en organisaties
informeren en enthousiasmeren over de mogelijkheden en instrumenten om de
doorstroom van vrouwen naar hogere functies te bevorderen.Verder is de bij de streefcijfers genoemde benchmark een belangrijk initiatief
om bedrijven in staat te stellen gericht beleid te voeren en om het succes
van dat beleid te meten. Een aantal bedrijven, zoals Shell, heeft zelf streefcijfers
opgesteld voor het aandeel vrouwen in hogere managementfuncties (20% voor
de komende tien jaar). Voor een aantal non-profit organisaties gelden eveneens
streefcijfers, zoals in het onderwijs (Wet Evenredige Vertegenwoordiging).1 De benchmark, waarvoor bedrijven worden uitgenodigd
cijfermatige gegevens te leveren, is bedoeld als stimulans voor bedrijven
om zelf beleid te voeren om streefcijfers te halen. De gegevens worden sectorgewijs
weergegeven, bedrijven worden niet met name genoemd. Ook wordt zoveel mogelijk
in kaart gebracht hoe dik het glazen plafond in de verschillende sectoren
is voor allochtone vrouwen.Daarnaast zal het kabinet samen met het bedrijfsleven en expertorganisaties
als Opportunity in Bedrijf, Toplink, Social Adventures en Preparing Women
to Lead (internationale) uitwisselingsprogramma's opzetten voor vrouwen in
hogere managementfuncties en zullen goede praktijkvoorbeelden worden uitgewisseld.Informatie en communicatieOm het bewustwordingsproces in bedrijven verder te bevorderen, zal het
kabinet stimuleren dat de meerwaarde van diversiteit voor organisaties en
bedrijven beter zichtbaar wordt gemaakt, zowel voor de kwaliteit van de besluitvorming
als in economische zin. In 2000 en 2001 rondt het ministerie van SZW twee
onderzoeken op dit terrein af: eind 2000 een onderzoek naar de economische
kosten van de onderbenutting van het potentieel aan hoogopgeleide vrouwen2 en in 2001 een onderzoek naar de meerwaarde van diversiteit
in hoge functies. Ook verschijnt eind 2000 het Jaarboek Emancipatie met als
thema «Het glazen plafond». Eerder, in 1998, verscheen een checklist
van De Baak voor een betere balans tussen werk en privé.3Op basis van deze publicaties zal het ministerie van SZW in 2001 een communicatieplan
opstellen om via internet de informatie breed en effectief te verspreiden.
Daarbij gaat de aandacht ook uit naar het bereik van netwerken van vrouwen,
branche-organisaties en ondernemingsraden.Verder voert het ministerie van SZW in 2001 een campagne voor «carrière
in deeltijd», zowel voor mannen als voor vrouwen. Het gaat daarbij om
flexibele werktijden, nadruk op bereikbaarheid in plaats van aanwezigheid,
mogelijkheden om een loopbaan te combineren met andere activiteiten. Daarbij
komen goede praktijkvoorbeelden aan de orde: welke initiatieven heeft het
bedrijfsleven genomen om het werken in deeltijd in hogere functies mogelijk
te maken, wat zijn de succesfactoren, welke oplossingen zijn gevonden voor
knelpunten? Het doel van de campagne is om meer bekendheid te geven aan de
wet Aanpassing Arbeidsduur en de mogelijkheden die de wet biedt voor mannen
en vrouwen in hogere functies. Ondersteuning en het ontwikkelen van instrumentenHet blijft belangrijk om nieuwe instrumenten te ontwikkelen en te implementeren
om cultuurverandering in organisaties te stimuleren in de richting van een
«balanced workforce». Uit recent onderzoek, uitgevoerd bij onder
andere de ministeries van SZW en LNV, komt naar voren dat de uitgangspunten
van HRM-management zijn doorgedrongen tot de ideaalbeelden van werknemers
en managers: de ideale organisatiecultuur heeft «feminiene» trekken
(samenwerking, communicatie, combinatie van werk en zorg). Het beeld van de
ideale leidinggevende is echter tamelijk «masculien» (competitie,
volledige beschikbaarheid) en de cultuur, vooral in de hogere functies, is
in de praktijk minder feminien dan vooral vrouwen wensen. De weinige vrouwen
die doorstromen naar hogere functies hebben een proces doorgemaakt van selectie
en zelfselectie: weinigen breken door het glazen plafond. Om dit mechanisme
te doorbreken is werving en selectie nodig die de kwaliteitseisen voor hogere
functies screent. Ook is het wenselijk dat organisaties en bedrijven coaching
van leidinggevenden in bedrijven opzetten, zowel om vrouwen in leidinggevende
functies te ondersteunen als om nieuwe ideeën en praktijken over diversiteitsmanagement
te laten doordringen in de hele organisatie. In 2001 wordt een onderzoek naar
coaching van leidinggevenden in bedrijven afgerond, wat zal resulteren in
praktische tips & tools voor het bedrijfsleven. Deze zullen vervolgens
actief worden verspreid via het eerder genoemde voortrekkersnetwerk, de netwerken
van de verschillende ministeries en Opportunity in Bedrijf.De expertise op het terrein van diversiteitsbeleid moet tot de kwalificaties
van hogere managers gaan behoren. Het kabinet ondersteunt dit door te bevorderen
dat het vak «diversiteitsmanagement» (met aandacht voor de arbeid-zorg
balans en voor mechanismen van «ongezien onderscheid») op wordt
genomen in het onderwijs aan managers. Ook streeft het naar het instellen
van een (tijdelijke) leerstoel aan een universiteit of hogeschool waarin diversiteitsmanagement
wordt onderwezen en onderzocht. Bedrijven worden gestimuleerd om gebruik te
maken van «genderbewuste» instrumenten voor werving, selectie
en loopbaanbeleid (coaching, mentoring, cultuurverandering, «werk-leven»
projecten, het opbouwen van netwerken). Hiertoe ondersteunt het kabinet tot
2003 Opportunity in Bedrijf (OIB), waar bedrijven zich bij kunnen aansluiten.
Daarbij bevordert het kabinet de omvorming van OIB tot een commerciële
organisatie. In 2001 zal OIB een marktverkenning uitvoeren en een commercieel
bedrijfsplan opstellen. Tegelijkertijd vindt een onderzoek plaats naar de
mogelijkheden van de Nederlandse overheid om de doorstroom van vrouwen naar
de top te stimuleren. Op grond van vergelijkingen met andere landen, zullen
verdere plannen worden ontwikkeld voor gerichte samenwerking tussen overheid,
sociale partners, bedrijven en expertorganisaties zoals OIB en Toplink en
voor nieuwe strategieën en instrumenten om het glazen plafond te doorbreken.
Een resultaat hiervan moet zijn dat bedrijven meer op maat toegesneden diensten
kunnen inkopen bij deze expertorganisaties of andere instanties met expertise
op dit terrein.MiddenkaderOm meer vrouwen naar hogere functies te laten doorstromen, is het nodig
de kweekvijver van vrouwen in het hogere middenkader te benutten.In veel organisaties
is sprake van tussenschotten, «plastic plafonds»1 en «dead end jobs» waar vrouwen in vastlopen. Doorstroom
van ondersteunende functies naar beleidsbanen is bijvoorbeeld nauwelijks mogelijk.
Organisaties kunnen een beter loopbaanbeleid, gerelateerd aan leeftijdbewust
personeelsmanagement en minderhedenbeleid, voeren: meer kansen op verticale
doorstroom, maar ook op horizontale doorstroom en afwisseling
in omvang van de werkweek. De reeds genoemde benchmark zal in 2002 verder
worden ontwikkeld en verfijnd, zodat knelpunten en mogelijkheden in het middenkader
zichtbaar worden en ontwikkelingen kunnen worden gemonitord. Daarnaast worden
projecten van bedrijven en van expertorganisaties ondersteund die gericht
zijn op de doorstroom van vrouwen van lagere functies naar het midden- en
hogere kader. Extra aandacht is daarbij nodig voor de positie van allochtone
vrouwen (netwerkvorming, mentorprojecten, coaching).1 Verder is in een aantal sectoren van de arbeidsmarkt het aandeel vrouwen
niet alleen in de hogere functies gering, maar ook in de lagen daaronder (industrie,
energie- en waterleidingbedrijven, bouwnijverheid, vervoer en communicatie).
Om in die sectoren de instroom van vrouwen naar hogere functies te bevorderen,
wordt in 2002 in samenwerking met de sociale partners een Task Force «Vrouwen
in mannenberoepen» opgericht.2Overheid als (voorbeeld)werkgeverDe meeste departementen hebben in hun emancipatietaakstellingen als doel
gesteld de evenredige deelname van vrouwen te bevorderen in de sectoren die
tot het beleidsterrein van de departementen behoren.3 Uit de trendnota Arbeidszaken overheid 20014 blijkt dat in 2000 50% van de instroom bij de sector Rijk bestaat
uit vrouwen. In het sectorale beleid kan de aandacht voor evenredige vertegenwoordiging
daarom verschuiven naar de doorstroom van vrouwen naar hogere functies. Met
name provincies, waterschappen en gemeenten zullen de lat hoger moeten leggen
bij het bevorderen van de doorstroom van vrouwen naar de ambtelijke top. Dergelijk
beleid kan bij geen enkele overheidsorganisatie meer ontbreken. Naast het
openbaar bestuur is de overheid immers een belangrijke vormgever van beleid
en heeft zij een voorbeeldfunctie. Het kabinet zal bevorderen dat dit punt
op de agenda komt van het Overhedenoverleg in 2002, in het kader van het Bestuursakkoord
nieuwe stijl (BANS). Intussen intensiveert het kabinet de activiteiten om
het aandeel vrouwen in de ambtelijke top te vergroten. Hierbij worden drie
sporen gevolgd.Het eerste spoor is dat alle departementen een plan van aanpak opstellen
om de doorstroom van vrouwen in de eigen organisatie te vergroten, met streefcijfers
voor het aandeel vrouwen in de hogere functies, uitgesplitst naar hoger middenkader
(schaal 13 en 14), groeifuncties (schaal 15–17) en topfuncties (vanaf
schaal 18). Voor 2004 streeft het kabinet naar een verdubbeling van het aandeel
vrouwen in de ambtelijke groeien topfuncties op ministeries en naar een verdere
groei van 2 procentpunt per jaar. Departementen rapporteren jaarlijks aan
het ministerie van BZK, dat het initiatief neemt voor een jaarlijks overleg
van de ministeries over «Vrouwen aan de top» (SG-beraad), waarbij
ervaringen worden uitgewisseld. De ministeries die hierin vooroplopen, zoals
LNV, kunnen als voorbeeld en voortrekker fungeren. Ook kunnen praktijkvoorbeelden
worden uitgewisseld met het bedrijfsleven.Daarnaast blijft aandacht voor de groei van het potentieel aan vrouwen
voor hogere functies belangrijk. Meer dan 50% van de deelnemers aan het traineeproject
rijksoverheid is op dit moment vrouw. Ook voor de volgende tranches van het
traineeproject blijft dit percentage gehandhaafd. Bij de rijksoverheid kunnen
alle vacatures ook in deeltijd vervuld worden. In de wervingsadvertenties
zullen de departementen hieraan meer expliciet aandacht besteden.Het tweede spoor is een betere samenwerking tussen de verschillende overheidslagen.
Voor de departmenten voert het bureau Algemene Bestuursdienst (ABD) de laatste
jaren een voortvarend beleid om meer vrouwen in de ambtelijke top te werven,
selecteren en voor te dragen voor benoeming. In het beraad van secretarissen-generaal
komt de doorstroom van vrouwelijke kandidaten regelmatig aan de orde. Het
aandeel vrouwen in de ambtelijke top op ministeries is dan ook de laatste
jaren gestegen met gemiddeld 1 procentpunt per jaar.1 Dit geldt nog niet voor gemeentes, provincies en waterschappen,
althans in de topfuncties, zo blijkt uit de Emancipatiemonitor 2000. De provinciale
en gemeentelijke overheden en waterschappen hebben een eigen verantwoordelijkheid
op dit terrein, maar samenwerking tussen de verschillende overheidslagen kan
een bijdrage leveren aan een verbetering van de positie van vrouwen. Het bureau
ABD wil de komende tijd op basis van wederkerigheid relaties aangaan met andere
overheden. In dat kader zal het aandacht besteden aan het aandeel vrouwen
in hoge functies. Het IPO en de VNG kunnen daarbij een belangrijke rol vervullen.
De mogelijkheden daartoe worden in 2001 verkend. Er wordt gedacht aan het
uitwisselen van ervaringen en het versterken van de expertise op het terrein
van diversiteitsmanagement, «genderbewuste» werving en selectie,
alsmede cultuurverandering. Daarnaast zullen instanties als de VNG en het
IPO worden ondersteund bij het opzetten van eigen projecten.Het derde spoor is dat de overheid als werkgever ernaar zal streven het
concept van diversiteitsmanagement in brede zin (middenkader, organisatiecultuur)
verder te ontwikkelen. Het kabinet stimuleert de verschillende overheidsorganisaties
om in het kader van hun personeelsbeleid het diversiteitsmanagement op te
nemen in het scholingspakket voor het personeel en adviseert hen kennis van
en ervaring met diversiteitsmanagement op te nemen in de functie-eisen van
hogere ambtenaren.Overzicht beleidsacties en -voornemensMacht en besluitvorming Actie/voornemenLooptijd 2001–2004VoortouwOverigen1234 POLITIEK EN OPENBAAR BESTUURKieslijsten en kiesstelsel      Leidraad (o.a. op internet) voor werving en selectie vrouwelijke en allochtone
kandidaten bij iedere verkiezingB   BZKSZWBij uitwerking nieuw kiesstelsel
kijken naar kansen voor vrouwen en minderheden om een zetel te verwerven (emancipatie-effectrapportage)B   BZKSZWPolitiek en zorg      Voorzieningen voor combineren arbeid en zorg voor lokale en provinciale politiciB   BZKSZWEvaluatie voorzieningen en evt. aanvullende maatregelen treffen      Voorstel grondwetswijziging zwangerschap- en bevallingsverlof politiciB   BZKSZWDiversiteit in de politiek      Overleg met de partijvoorzitters    BZKPol. partijen Overlegplatform scholingsinstitutenpolitieke
partijen    Pol.partijenBZK, IPP Kweekvijver allochtone vrouwen: volgsysteem en nieuwe initiatievenB   BZKPol. Partijen, VNG, IPP Kweekvijvers jong talent en grijs élan    Pol.partijenBZK, SZW, VNG, IPP, e-bureaus, univ.en hoge-scholen, ToplilinkPolitieke cultuur      Vernieuwingsimpuls dualisme
en lokale democratieB   BZKSZW,VNG, IPP Monitoren politieke vernieuwingen op participatie
vrouwen    BZKSZWOverlegplatform
scholingsinstituten: ontwikkelen en implementeren instrumenten    Pol. partijenBZK, SZW, IPP, Voorlichting
over instrumenten aan maatschappelijke bewegingen    IPPBZK, SZW Europese en internationale politiek      Campagnes rond verkiezingen
en bijeenkomsten    BZKSZW, BuZa, pol. partijen Kweekvijvers vrouwen met Europese en internationale interesse    BZK/BuZaSZW, pol. PartijenLokale politiek      Uitstroom vrouwen monitoren en maatregelen ontwikkelenB   BZKSZWOverlegplatform scholingsinstituten:
werven plaatselijk politiek talent    Politieke partijenBZK, SZW,
IPP, landelijk platform lokale pol. partijenOntwikkelen programma's diversiteit in lokale (politieke) middenveld    IPPBZK, SZW, Pol partijen Aanbieden diversiteitsprogramma's
en scholing vrouwen aan lokale (politieke) middenveld    IPP, e-burBZK, SZW Hogere openbare bestuursfuncties      Project «vrouwen in hogere openbare bestuursfuncties»    BZK/SZWdep.,provincies, waterschappen, gemeenten, IPO, VNG, ToplinkBEDRIJFSLEVENHogere functies in profit- en non-profitsector      Benchmark ontwikkelen en daarmee ontwikkelingen monitorenB   EZSZW, SCP/CBS, OIB Uitwisselingsprogramma's overheid-bedrijfsleven    BZK/EZSZW, Toplink, OIB, bedr.leven Zichtbaar
maken meerwaarde diversiteit (economisch en procesmatig)    SZW Verder ontwikkelen instrumenten overheid en expertise-org.    SZWOIB, Toplink Overleg sociale partners    SZW/EZBZKCampagne deeltijd in hogere functies    SZWEZVoortrekkersnetwerkB   SZW/EZBedrijfslevenMiddenkader      Benchmark verfijnen: ook gericht
op middenkader    EZSZW, SCP/CBS, OIB Ondersteuning projecten doorstroom middenkader    SZW/EZEqual, OIB Ondersteuning projecten
doorstroom allochtone vrouwen    SZW/EZEqual, OIB Task Force vrouwen in mannenberoepen    EZSZWInstrumenten ontwikkelen      Selectie- en zelfselectiemechanismen
in bedrijfscultuur zichtbaar maken bij doorstroom naar hogere functiesB   SZW Opzetten betere coaching
voor leidinggevenden in bedrijvenB   SZWbedrijfsleven, OIB Diversiteitsmanagement
in functie-eisen voor hogere managers    SZWbedrijfslevenDiversiteitsmanagement in opleiding managers    OCWopleidings-institutenDiversiteitsmanagement
in (evt. tijdelijke bijzondere) leerstoelen    SZWuniversiteiten en hogescholen Overheid als werkgever      Streefcijfers en actieplannen in iedere overheidsinstelling, jaarlijks overleg
departementen    BZKdep., provincies, waterschappen, gemeenten,
IPO, VNGDiversiteitsmanagement in functie-eisen
hogere managers    BZK/SZWalle departementen Diversiteitsmanagement in opleiding hogere managers    BZKOCW, departementen Ondersteunen projecten
VNG en IPO op terrein doorstroming vrouwen naar de ambtelijke top    BZKVNG, IPO In het kader van de verkenning
van samenwerking bureau ABD met andere overheden aandacht voor het aandeel
vrouwen in hogere functies    BZKVNG,IPOB = reeds opgenomen in Begrotingsbrief Emancipatiebeleid
2001 5. MENSENRECHTENHet VN-Vrouwenverdrag verplicht tot het invoeren van
gelijkheid voor de wet, het werken aan de positieverbetering van vrouwen en
het doorbreken van de op traditionele rolpatronen en vooroordelen gebaseerde
cultuur. Generatieverschillen, etnische verschillen, verschillen in levensstijl,
milieu, opleiding en toegang tot de arbeidsmarkt, zijn alle van invloed op
de uitgangspositie en de mogelijkheden van individuele mensen om invulling
te geven aan het eigen bestaan. Juist in een samenleving die zich kenmerkt
door een vermenging van tradities, levensstijlen, religies en culturen bestaat
de noodzaak om het universele karakter van mensenrechten en fundamentele vrijheden
te benadrukken en te garanderen.Om de mensenrechten van vrouwen te waarborgen is het
VN-Vrouwenverdrag en Europese en nationale wet- en regelgeving van belang.
De naleving van mensenrechten is niet alleen een zaak van de overheid. Ook
individuele burgers, maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven hebben
daarbij een taak. In dit hoofdstuk gaat het om het realiseren en naleven van
mensenrechten in Nederland en in internationaal verband.5.1 Samenvatting meerjarennota emancipatiebeleidAnalyseMensenrechten – burgerlijke, culturele, economische, politieke en
sociale – zijn universeel, ondeelbaar, onderling afhankelijk en onderling
samenhangend. Zij gelden voor iedereen, mannen en vrouwen, waar dan ook.1 Anno 2000 staan ze stevig op de internationale agenda.
Internationaal zijn er inmiddels veel verdragen, besluiten en richtlijnen
die vrouwenrechten verankeren in internationaal recht en beleid. Maar dat
is niet voldoende. Wereldwijd is er nog te weinig verbetering te bespeuren
in de positie van vrouwen.Armoede onder vrouwen, seksueel geweld tegen vrouwen en meisjes, vrouwenhandel,
gebrek aan onderwijs, aan zeggenschap en aan economische zelfstandigheid zijn
ondanks rechten op papier in de praktijk in de meeste landen nog aan de orde
van de dag In Nederland is de implementatie van het VN-Vrouwenverdrag hoger
op de politieke agenda gekomen, mede dankzij de rapportage hierover van de
Commissie Groenman2. Er zijn interdepartementale
initiatieven genomen voor een effectievere bestrijding van geweld, vrouwenhandel
en seksuele exploitatie van kinderen. Dat beleid is hard nodig. Zo zijn in
Nederland jaarlijks nog altijd ongeveer 200 000 vrouwen slachtoffer van
mishandeling door hun (ex-)partner. In 50 000 gevallen gaat het om zwaar
geweld. De prijs hiervoor is hoog. Ook in letterlijke zin. De kosten van politie,
justitie, gezondheidszorg, hulpverlening en sociale zekerheid bedragen meer
dan 300 miljoen gulden op jaarbasis.3BeleidsrichtingenHet kabinet ziet als hoofddoelstelling van beleid zowel nationaal als
internationaal het realiseren en naleven van vrouwenrechten als een onvervreemdbaar,
integraal onderdeel van universele mensenrechten en fundamentele vrijheden.
Het volledig en op gelijke wijze kunnen uitoefenen ervan door vrouwen en meisjes
is van essentieel belang voor de verbetering van hun positie.Hoewel inmiddels veel rechten van vrouwen nationaal en internationaal
gecodificeerd zijn, zijn ze lang niet allemaal in juridisch afdwingbare documenten
opgenomen. Daarom zal het kabinet zich de komende jaren inspannen
om ze in wetgeving, regelgeving en beleid te verankeren. Daarnaast zal het
in internationaal verband bevorderen dat mensenrechten van vrouwen expliciet
worden erkend en nageleefd.5.2 Adviezen en reactiesAdviezenAdviesraad Internationale VraagstukkenHet kabinet heeft de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) advies
gevraagd over het hoofdstuk Mensenrechten en vrouwen in de Meerjarennota Emancipatiebeleid.
Daarbij is het vooral geïnteresseerd in een actualisering van het advies
van de AIV over Universaliteit van de Rechten van de Mens en Culturele Verscheidenheid
uit 1998. Met de komst van «nieuwe» Nederlanders komen ook andere
opvattingen over vrouwenrechten ons land binnen. Soms leiden die tot schendingen
van mensenrechten, zoals genitale verminking of eerwraak. Hoe kan de verdere
implementatie van vrouwenrechten deze praktijken voorkomen? Ook heeft het
kabinet de AIV advies gevraagd over de uitwerking, al dan niet in juridisch
bindende instrumenten, van gevoelige begrippen als reproductieve en seksuele
rechten. Het kabinet heeft echter nog geen advies van de AIV mogen ontvangen.
Zodra het advies beschikbaar is, zal het kabinet hierover een standpunt bepalen.Commissie Gelijke BehandelingDe Commissie Gelijke Behandeling (CGB) mist een bredere analyse van de
genderaspecten van mensenrechten. Zij vindt dat de kennis, kwaliteit en voortgang
van het beleid ontbreekt bij de uitvoering van het VN-Vrouwenverdrag en dat
er zowel interdepartementaal, als grensoverschrijdend te weinig samenhang
is. De handhaving van internationale rechten dient volgens de CGB uiteindelijk
met name op nationaal niveau plaats te vinden. Zij acht het daarom van belang
dat zij haar oordelen ook rechtstreeks aan internationale normen kan toetsen.
De CGB is verder voorstander van een nationale mensenrechtencommissie.Reacties maatschappelijke en vrouwenorganisatiesMensenrechten van vrouwen, zo staat in de reacties, omvatten meer dan
gelijke behandeling veilig stellen en geweld tegen vrouwen bestrijden. Ook
gaat het erom het aspect «gender» daadwerkelijk op alle beleidsterreinen
boven tafel te krijgen en te integreren in het gangbare beleid. Het belang
van een betere informatievoorziening over mensenrechten van vrouwen wordt
breed onderschreven. Veel reacties gaan in op het voorkómen en bestrijden
van geweld tegen vrouwen, zoals huiselijk geweld, maar ook vrouwenhandel en
genitale verminking. Het vreemdelingenbeleid komt veelvuldig aan de orde.
Daarbij worden knelpunten genoemd als het gaat om de inkomenseis, het afhankelijk
verblijfsrecht, de Koppelingswet, de Wet arbeid vreemdelingen en de Remigratiewet.5.3 BeleidDoelstellingenOp het terrein van mensenrechten blijft de doelstelling van het kabinet
zowel nationaal als internationaal de mensenrechten van vrouwen te realiseren
en na te leven als een onvervreemdbaar, integraal onderdeel van universele
mensenrechten en fundamentele vrijheden.Gelet op de adviezen en reacties die het kabinet heeft binnengekregen richt het zich in de eerste plaats op het verder bevorderen van gelijke
rechten in wet- en regelgeving en verdragen, alsmede op het bestrijden van
discriminatie. In de tweede plaats intensiveert het kabinet het voorkomen
en bestrijden van geweld tegen vrouwen. In de derde plaats gaat de aandacht
in de komende jaren uit naar een versnelde ontwikkeling en uitvoering van
internationaal beleid in de praktijk.De mogelijkheden voor het operationaliseren van de gestelde doelen zijn
nog niet uitgekristalliseerd. Het brede scala aan maatregelen op internationaal
terrein dient grensoverschrijdend in internationale gremia met de diverse
lidstaten te worden aangepakt.Om binnenlandse ontwikkelingen in de aard en omvang van geweld te monitoren
maakt het kabinet gebruik van politie- en justitiestatistieken van het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS), van diverse registraties van hulpverleningsinstanties
en van slachtofferenquêtes. Bij de voorbereiding van de Emancipatiemonitor
2000 is gebleken dat de door de politie geregistreerde criminaliteit tot nu
toe onvoldoende informatie over slachtoffers verschaft. De verwachting is
dat dit in de toekomst gaat veranderen. Het CBS kan namelijk meer geregistreerde
gegevens over misdrijven bij de samenstelling van de statistieken gebruiken.
De meeste onzekerheid bestaat als het gaat om mishandeling.De in de Emancipatiemonitor 2000 geconstateerde stijging van door de politie
geregistreerd geweld kan verschillende oorzaken hebben. Vermoedelijk spelen
een grotere aangiftebereidheid onder slachtoffers en een actievere houding
van de politie een rol. Ook veranderingen in de wijze van gegevensverzameling
kunnen hierin meespelen. Dit maakt het moeilijk op basis van deze gegevens
vast te stellen of er in de praktijk een verandering is opgetreden in het
voorkomen van de verschillende vormen van geweld.Het kabinet zet voor de middellange termijn in op een verdere verfijning
van de Emancipatiemonitor, zodat op den duur ook een operationele doelstelling
kan gelden voor het voorkómen en bestrijden van geweld tegen vrouwen.
Vanuit dit zelfde perspectief zal de inzet van overheidsmiddelen zoveel mogelijk
gekoppeld worden aan prestatie-indicatoren.Bevorderen van gelijke rechten en bestrijden van discriminatieVerdieping van instrumentenIn de afgelopen jaren heeft het kabinet gewerkt aan een verbetering van
wetgeving met betrekking tot gelijke behandeling en bestrijding van discriminatie.
Het heeft zich ook ingespannen voor het tot stand komen van het Verdrag van
Amsterdam en bevordert dat het facultatief protocol bij het VN-Vrouwenverdrag
en het protocol voor het nemen van maatregelen tegen discriminatie bij het
Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden van kracht worden.1 Ook is het kabinet
voornemens zich in te zetten voor de uitbreiding van discriminatiegronden
bij het Verdrag van de Internationale Arbeids Organisatie (ILO) tegen discriminatie
bij arbeid en beroep.2 Het wetgevingsinstrumentarium
voor gelijke behandeling is inmiddels redelijk uitgebreid en wordt in de nabije
toekomst nog aangevuld met wetgeving op de gronden leeftijd en handicap.In de Europese Unie (EU) zijn inmiddels aanvullingen op de bestaande gelijke
behandelingswetgeving afgesproken: te weten twee richtlijnen en een actieprogramma
op grond van artikel 13 van het EG-verdrag.3
De eerste richtlijn bevat regels om in arbeid en beroep discriminatie op grond
van godsdienst of levensovertuiging, handicap, leeftijd en seksuele voorkeur
tegen te gaan. De materiële werkingssfeer van de richtlijn strekt zich
uit tot toegang tot werkgelegenheid en beroep, promotiekansen, beroepsopleiding,
arbeidsvoorwaarden en arbeidsomstandigheden met inbegrip van
ontslag en beloning en het lidmaatschap van bepaalde organen zoals werknemers-
of werkgeversorganisaties.De tweede richtlijn verplicht de lidstaten de naleving van het beginsel
van gelijke behandeling ongeacht ras of etnische afstamming ter hand te nemen.
Deze richtlijn heeft niet alleen betrekking op de werksituatie, maar ook op
sociale zekerheid, bijstand, onderwijs en het aanbieden van goederen en diensten.
Deze Rassendiscriminatierichtlijn is op 19 juli 2000 in werking getreden.
De Richtlijn tot instelling van een algemeen kader voor gelijke behandeling
in werkgelegenheid en beroep is in oktober 2000 aangenomen.Beide richtlijnen ter uitwerking van artikel 13 van het EG-verdrag bieden
op onderdelen een betere bescherming tegen discriminatie (ras, etniciteit,
leeftijd, handicap, godsdienst en levensovertuiging, seksuele voorkeur) dan
de bestaande richtlijnen op grond van geslacht. Zo ontbreekt in de huidige
richtlijnen een regeling voor seksuele intimidatie. Het kabinet vindt dit
onwenselijk en wil dat ook voor discriminatie op grond van geslacht een gelijkwaardige
bescherming wordt geboden. De Europese Commissie heeft inmiddels toegezegd
hiervoor voorstellen te ontwikkelen. Het kabinet zal deze voorstellen beoordelen
en zo nodig met nadere voorstellen richting Commissie gaan.De Europese Commissie heeft ook een voorstel gepubliceerd tot wijziging
van Richtlijn 76/207/EEG over het uitvoeren van het beginsel van gelijke behandeling
voor mannen en vrouwen inzake werkgelegenheid, beroepsopleiding, promotie
en werkomstandigheden. Naar verwachting starten de onderhandelingen over dit
voorstel najaar 2000. Het kabinet zal zich ook als het gaat om deze richtlijn
inzetten voor een gelijkwaardig beschermingsniveau. Tenslotte is het wetsvoorstel
ter implementatie van de Europese richtlijn over de (verschuiving van de)
bewijslast in gevallen van discriminatie op grond van geslacht in de Tweede
Kamer behandeld en voor verdere parlementaire behandeling naar de Eerste Kamer
gezonden.1Genoemde maatregelen verstevigen het internationale raamwerk voor het
bevorderen van gelijke behandeling en het bestrijden van discriminatie. Op
de middellange termijn blijven de inspanningen van het kabinet gericht op
verbetering van het wettelijk gelijke behandelingskader. Het gaat daarbij
vooral om het stroomlijnen, op elkaar afstemmen en het bevorderen van de toegankelijkheid
van de regelgeving. Niet alleen de hierboven beschreven internationale ontwikkelingen
noodzaken daartoe. Ook de evaluatie van de Algemene Wet Gelijke Behandeling
vraagt hierom. Gebleken is namelijk dat de gelijke behandelingsnormen weinig
bekendheid genieten. Het kabinetsstandpunt over deze evaluatie en het rapport
van de Commissie Gelijke Behandeling hierover zal eind 2000 verschijnen. Hierin
zal ook worden ingegaan op de mogelijkheden om de bewijslast bij ongelijke
behandeling in de sociale zekerheid te verschuiven.2 Daarnaast zal het kabinet om de bekendheid met de gelijke behandelingsnormen
te vergroten de wetgeving en jurisprudentie op dit gebied toegankelijker maken.
De Commissie Gelijke Behandeling speelt hierbij een belangrijke rol.Meer in het algemeen gaat het kabinet na welke maatregelen het kan treffen
ten behoeve van de daadwerkelijke naleving van de gelijke-behandelingsnormen.
Noodzakelijk hierbij is een duidelijk representatief beeld over hoe de in
principe deugdelijke wetgeving op het terrein van gelijke behandeling «leeft»
en wordt nageleefd in alle geledingen van de samenleving. Het basismateriaal
hiervoor kan ontleend worden aan het rechtssociologische deel van de evaluatie
van de Algemene Wet Gelijke Behandeling.Tenslotte wil het kabinet de kennis over de mensenrechten van vrouwen,
de gelijke behandelingswetgeving en het VN-Vrouwenverdrag verbreden en verdiepen.
De bedoeling is dat vrouwen er sneller een beroep op doen, de
bevolking het beter naleeft en juristen het meer toepassen. Het Informatiepunt
gelijke behandeling m/v dat in 2001 zal starten, moet hierbij een belangrijke
rol gaan vervullen.1 Op dit moment worden plannen
uitgewerkt voor het opzetten van dit informatiepunt. Het zal in elk geval
informatie verstrekken over gelijke behandeling van mannen en vrouwen in het
algemeen en het VN-Vrouwenverdrag in het bijzonder.Het kabinet zet in de komende jaren ook in op de actieve uitvoering van
het communautair initiatief EQUAL (zie verderop in dit hoofdstuk). Doel daarbij
is de bestrijding van arbeidsmarktgerelateerde discriminatie van vrouwen die
opnieuw willen intreden in het arbeidsproces. Tot slot zal de ratificatieprocedure
ten aanzien van het facultatief protocol bij het VN-Vrouwenverdrag en het
protocol voor het nemen van maatregelen tegen discriminatie bij het Europees
Verdrag tot bescherming van rechten van de mens en de fundamentele vrijheden
(protocol 12, EVRM) worden afgerond. Ook zullen de richtlijnen op grond van
artikel 13 van het EG-Verdrag gevolgen hebben voor wet- en regelgeving.Implementatie VN-VrouwenverdragNaast het bevorderen van gelijke behandeling en het bestrijden van discriminatie
zet het kabinet de uitvoering van het VN-Vrouwenverdrag voort. Op grond van
de Goedkeuringswet van het Vrouwenverdrag rapporteert het kabinet een maal
in de vier jaar aan het VN-Comité voor de uitbanning van alle vormen
van discriminatie jegens vrouwen (CEDAW). Hieraan vooraf gaat een nationale
rapportage die aan de Tweede Kamer wordt voorgelegd. De derde rapportage is
onlangs bij het CEDAW ingediend. In de zomer van 2001 zullen de tweede en
de derde rapportage gelijktijdig in de Verenigde Naties behandeld worden.2Het kabinet volgt een tweejaarlijkse rapportagecyclus. Dit betekent dat
in 2002 wederom een nationale rapportage voor de Tweede Kamer volgt en in
2004 de vierde CEDAW-rapportage voor de Verenigde Naties.3Voor de eerstvolgende nationale rapportage aan de Tweede Kamer, die in
2002 verschijnt, benoemt het kabinet een rapporteur en een co-rapporteur.
Deze rapportage geeft de stand van zaken weer sinds de eerste rapportage van
de Commissie Groenman. Om tegemoet te komen aan tal van reacties van maatschappelijke
organisaties over het vreemdelingenrecht zal de rapportage ingaan op de gendersensitiviteit
van en de relatie tussen het mensenrechtenbeleid, het vreemdelingenbeleid,
het nieuwkomersbeleid, het integratiebeleid en het terugkeerbeleid. Dit alles
in het licht van de relevante artikelen van het Vrouwenverdrag en de notitie
over de rechtspositie van vrouwen in het vreemdelingenbeleid, waar de Tweede
Kamer in juni 2000 over heeft besloten.4Ongezien onderscheidDe reeks verdiepende onderzoeken naar de betekenis van het VN-Vrouwenverdrag
in de Nederlandse rechtsorde wordt in 2001 voortgezet. Het is noodzakelijk
te komen tot een nieuwe bepaling van de rechten en plichten van burgers, het
maatschappelijk middenveld en overheden met betrekking tot arbeid en zorg
(een nieuw sociaal contract). Daarom zal het Vijfde verdiepende onderzoek
dat artikel 5 van het Verdrag5 meer«handen
en voeten» moet geven, gericht zijn op het doorbreken van het ongezien
onderscheid tussen mannen en vrouwen op het beleidsterrein arbeid, zorg en
inkomen.6 Dit kan door het in vrouwen- en genderstudies
ontwikkelde instrumentarium te gebruiken voor een analyse van de huidige instituties
die de organisatie van arbeid en zorg en de verdeling van het levensinkomen
tussen vrouwen en mannen reguleren. Sommige maatschappelijke organisaties
vragen in hun reacties aandacht voor het feit dat formele gelijkheid waarbij
vrouwen precies hetzelfde worden behandeld als mannen in bepaalde gevallen
tot bestendiging van ongelijke maatschappelijke mogelijkheden
leidt.1 De Commissie Gelijke Behandeling bepleit
in haar advies te inventariseren welke kostwinnersbepalingen uit het verleden
nog doorwerken in de voorwaarden waaronder heringetreden vrouwen werken en
deze bepalingen aan te passen aan de vereisten van deze tijd. Het genoemde
onderzoek biedt een goede gelegenheid om deze fundamentele punten uit de adviezen
en reacties op een integrale manier uit te werken.Maatschappelijke baten van een geëmancipeerde samenlevingHet Wereldbevolkingsrapport 20002 behandelt
de vertaling van het motto «vrouwenrechten zijn mensenrechten»
naar verschillende terreinen, zoals gezondheid, geweld en economische zelfstandigheid.
In het rapport wordt ervan uitgegaan dat gelijkheid tussen vrouwen en mannen
op zichzelf een belangrijk mensenrecht is en wordt de noodzaak benadrukt om
de kosten van ongelijkheid in kaart te brengen.3Genderongelijkheid gaat in veel gevallen verder dan het verschil in de
statistieken tussen mannen en vrouwen. De realiteit van de levens van vrouwen
op alle niveaus van de samenleving blijft vaak onzichtbaar in vergelijking
met die van mannen. Hetzelfde geldt voor de bijdrage van vrouwen aan de duurzame
ontwikkeling van de samenleving. Uit diverse internationale studies blijkt
dat een toename in het inkomen van vrouwen een groter effect heeft op de gezondheid
en ontwikkeling van de gezinsleden dan eenzelfde toename in het inkomen van
mannen.4 Tal van rapporten van de Verenigde Naties
verwijzen naar de omvangrijke werkgelegenheid van vrouwen in de informele
sector in Azië, Afrika en Latijns-Amerika.5
In Nederland kan hierbij gedacht worden aan de bijdrage die vooral vrouwen
leveren aan de instandhouding van onze samenleving door onbetaalde zorgarbeid
en vrijwilligerswerk.Het Wereldbevolkingsrapport gaat uitgebreid in op «de prijs van
genderongelijkheid» en de noodzaak om de kosten daarvan te erkennen
en zichtbaar te maken. Beklemtoond wordt dat verbetering van de positie van
vrouwen een belangrijk mensenrecht op zichzelf is, en dat een uitsluitend
economische analyse van genderongelijkheid zou leiden tot een ongewenste reductie
van mannen en vrouwen tot hun economische waarde. Maar de economische dimensie
van meer gelijkheid tussen mannen en vrouwen moet ook niet over het hoofd
worden gezien. Economische zelfstandigheid van vrouwen is immers een mensenrecht
op zich.6 Daarom is het van belang op een aantal
terreinen de economische en sociale baten van een geëmancipeerde samenleving
in kaart te brengen. Niet alleen voor een versnelling van het emancipatieproces,
maar ook voor een verbetering van de kwaliteit van individuele levens en van
de samenleving in zijn geheel. Op sommige terreinen heeft het kabinet daartoe
al initiatieven genomen.Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid gaat na hoe de onbetaalde
arbeid kan worden geïntegreerd in de sociaal- economische beleidsvoorbereiding.
Het doel is zichtbaar te maken wat de rol is van de onbetaalde arbeid bij
het bereiken van de beleidsdoelen en wat de mogelijkheden zijn om de informatie
over de onbetaalde arbeid mee te nemen in de statistieken van het CBS en het
Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Deze verkenning is in de loop van 2001
gereed.Daarnaast heeft het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid het
CPB gevraagd een analyse te maken van de macro-economische baten van een stijging
van de arbeidsparticipatie van vrouwen tot 65 % in 2010. Te denken valt aan
een verbreding van het draagvlak voor sociale voorzieningen in een vergrijzende
samenleving en een verlichting van de knellende arbeidsmarktproblematiek.
Het CPB is ook gevraagd de eventuele belemmeringen voor de toename van de
arbeidsparticipatie van vrouwen in beeld te brengen en mogelijke oplossingen
daarvoor aan te dragen. Naar verwachting zal deze analyse in de loop van 2001
gereed zijn. Daarna bepaalt het kabinet een standpunt over de
mogelijke gevolgen voor het beleid en de regelgeving. Eind 2000 zullen ook
de resultaten bekend zijn van een onderzoek van de Stuurgroep Dagindeling
en Opportunity in Bedrijf naar de economische kosten van de onderbenutting
van het potentieel aan hoogopgeleide vrouwen.Een voorbeeld uit een heel andere hoek is het onderzoek naar «de
economische kosten van thuisgeweld tegen vrouwen».1 Volgens dit onderzoek zouden de kosten van politie en justitie, gezondheidszorg,
psychosociale hulpverlening en sociale zekerheid meer dan 300 miljoen op jaarbasis
bedragen.Vanuit de invalshoek van de maatschappelijke baten van een geëmancipeerde
samenleving gekoppeld aan het mensenrechtenperspectief is een dergelijke berekening
zinvol. Zeker als het gaat om preventie. In het Plan van Aanpak bestrijding
van geweld tegen vrouwen zal de inzet van extra overheidsmiddelen zoveel mogelijk
gekoppeld worden aan prestatie-indicatoren op dit terrein.In het verlengde van de hierboven genoemde onderzoeken zal het kabinet
een multidisciplinair onderzoek laten doen naar de economische en sociale
baten van een geëmancipeerde samenleving. De toegevoegde waarde voor
de kwaliteit van de samenleving en van individuele levens van burgers zijn
daarvoor het uitgangspunt. Een belangrijke inspiratiebron hierbij is het jaarlijkse
Human Development Report van de Verenigde Naties2,
dat al jarenlang laat zien dat het mogelijk is om mensenrechten ook met cijfers
in beeld te brengen.Intensivering voorkomen en bestrijden geweld tegen vrouwenGezien de omvang en de ernst van het probleem en de gemaakte afspraken
op internationaal niveau, zet het kabinet in de komende jaren in op een intensivering
van het beleid ter voorkoming en bestrijding van geweld tegen vrouwen. Belangrijke
reden hiervoor is dat vrouwen hun rechten en vrijheden vaak niet kunnen benutten
als zij geconfronteerd worden met (de dreiging van) geweld. Respect voor de
lichamelijke en geestelijke integriteit is absolute voorwaarde. Geweld tegen
vrouwen is mede een gevolg van de structurele machtsongelijkheid tussen mannen
en vrouwen. Niet alleen komt geweld tegen vrouwen aanzienlijk vaker voor dan
tegen mannen, ook gaat het om andere vormen van geweld. Het betreft seksespecifiek
geweld, zoals huiselijk geweld, seksueel geweld, seksuele intimidatie (op
de werkplek), verkrachting, genitale verminking, vrouwenhandel, systematische
verkrachting tijdens oorlogen en conflicten en inbreuken op seksuele en reproductieve
rechten.Uit het onderzoek Het voorkomen en bestrijden van geweld
tegen vrouwen3 blijkt dat er een samenhang
bestaat tussen het ontbreken van economische zelfstandigheid en het slachtoffer
zijn van geweld. Ook traditionele beeldvorming in termen van mannelijkheid
en vrouwelijkheid draagt hiertoe bij. Het onderzoek gaat over seksuele intimidatie,
geweld in de huiselijke sfeer, vrouwenhandel en seksuele exploitatie en inbreuk
op seksuele en reproductieve rechten en dringt aan op interdisciplinaire coördinatie.
Op basis van de inventarisatie bij alle betrokken departementen komt het kabinet
in 2001 met een beleidsreactie op de bevindingen van genoemd onderzoek en
een Plan van Aanpak voor het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen
en meisjes. Het plan zal ook aandacht besteden aan de manier waarop samenwerking
het beste gestalte kan krijgen tussen de verschillende instanties, zoals politie,
justitie, hulpverleningsinstanties, onderwijsinstellingen, huisartsen, gezondheidszorginstellingen,
gemeenten, vrouwenorganisaties en expertisecentra. Voorts komt er aandacht
voor informatieverspreiding op dit terrein, zodat nieuwe initiatieven kunnen
profiteren van ervaringen elders. Het kabinet stelt volgend jaar 0,7 miljoen
beschikbaar voor projecten op het terrein van beeldvorming en geweld tegen
vrouwen. Huiselijk geweldIn Nederland komt huiselijk geweld tegen vrouwen nog op een omvangrijke
schaal voor. Op de instellingen voor vrouwenopvang wordt in verreweg de meeste
gevallen een beroep gedaan vanwege seksueel geweld.1 De noodzaak van beleid blijkt ook uit cijfers. Jaarlijks zijn in Nederland
ongeveer 200 000 vrouwen slachtoffer van mishandeling door hun (ex-)
partner. In 50 000 gevallen betreft het zwaar geweld. De prijs hiervoor
is aanzienlijk. Ook in geld uitgedrukt. De kosten van politie en justitie,
gezondheidszorg, psychosociale hulpverlening en sociale zekerheid bedragen
gezamenlijk meer dan 300 miljoen gulden op jaarbasis.2 Het gaat hier om ernstige schendingen van de lichamelijke en geestelijke
integriteit.In 2001 gaat een Interdepartementale Stuurgroep op hoog ambtelijk niveau
beleid ter voorkoming en bestrijding van geweld in de huiselijke sfeer ontwikkelen
en coördineren. Daarbij gaat het om maatregelen ter verhoging van de
maximale celstraf voor eenvoudige mishandeling van twee naar drie jaar, een
uitbreiding van de mogelijkheden om daders van huiselijk geweld sneller op
te pakken en hen direct in voorlopige hechtenis te nemen, betere informatieverschaffing
over dit soort delicten door politie en openbaar ministerie en verbetering
van de hulp aan slachtoffers. Ook wordt in 2001 een grootschalig landelijk
onderzoek gestart naar huiselijk geweld onder de allochtone bevolking. Daarnaast
wordt het verband tussen stalking, het hinderlijk belagen van bijvoorbeeld
ex-partners en geweld in huiselijke kring onder de loep genomen. Het werkterrein
van de stuurgroep kan later verbreed worden naar andere vormen van geweld
om inzicht te krijgen in de omvang en aard ervan en om te komen tot een toegespitste
registratie.Genitale verminkingHet kabinet zal ook verdergaand beleid ontwikkelen om genitale verminking
te voorkomen en te bestrijden In het afgelopen decennium heeft het kabinet
op basis van het kabinetsstandpunt dat in 1993 is geformuleerd al initiatieven
genomen tegen genitale verminking van meisjes en vrouwen. Zo zijn er maatregelen
getroffen om vrouwen die in Nederland wonen en afkomstig zijn uit landen waar
vrouwenbesnijdenis een traditioneel gebruik is, te informeren en te ondersteunen.
Ambassades ondersteunen projecten die bijdragen aan voorlichting, bewustwording
en bestrijding van vrouwenbesnijdenis in hulp ontvangende landen. Ook wordt
structureel bijgedragen aan het programma van de Inter-African Committee on
Traditional Practices Affecting the Health of Women and Children en wordt
het werk van de Speciale VN-Rapporteurs inzake geweld tegen vrouwen en inzake
traditionele gebruiken die schadelijk zijn voor de gezondheid van vrouwen
en meisjes actief ondersteund.Genitale verminking komt echter nog steeds op te grote schaal voor. Gelet
op de multiculturele samenleving en te verwachten migratieontwikkelingen ziet
het kabinet het als zijn plicht om een helder en krachtig signaal af te geven.
Deze zeer ernstige schending van mensenrechten dient nationaal en internationaal
bestreden en uitgebannen te worden. Op basis van informatie van en overleg
met migrantenorganisaties en deskundigen neemt het kabinet samenhangende beleidsmaatregelen.
Uitgangspunt is dat strafrechtelijke en maatschappelijke normen geen ruimte
bieden voor enige vorm van gedogen. Het is van het grootste belang dat de
betrokken gemeenschappen doordrongen raken van de gevolgen van genitale verminking.
Daarom gaat het kabinet genitale verminking structureel aanpakken. Preventie
speelt hierbij een belangrijke rol. Ingezet wordt op heldere communicatie
met de relevante gemeenschappen over de in Nederland geldende normen en waarden
ten aanzien van genitale verminking en de maatschappelijke gelijkheid
van mannen en vrouwen.Verschillende ministeries integreren hun beleid tot één
gezamenlijk beleid en stemmen het af met relevante maatschappelijke organisaties.
In de eerste helft van 2001 wordt de Tweede Kamer hierover geïnformeerd.
Op basis van het lopende beleid komt er een Interdepartementaal Actieprogramma
dat in elk geval ingaat op de volgende onderdelen.• Voortzetten van de voorlichting en stimuleren van het debat in
de betrokken gemeenschappen, ook in de eigen taal.• Ondersteunen van ouders en meisjes die zich verzetten tegen de
praktijk van genitale verminking en zich willen inzetten voor de preventie
en bestrijding ervan.• Scholing en opleiding gericht op de overdracht van kennis en inzicht
over de gevolgen van genitale verminking voor gezondheid en seksualiteit.• Opstellen van protocollen voor huisartsen, GGD's (jeugdgezondheidszorg),
scholen, kinderbescherming en politiekorpsen, gericht op vroegtijdige signalering
van risico's en optreden bij vermoedens van (dreigende) genitale verminking
en bij uitgevoerde verminking.• Beschikbaar stellen van informatie en het bieden van hulp en ondersteuning
in de eigen taal via een helpdesk en een website.• Bevorderen van kinderbeschermingsmaatregelen ter voorkoming van
genitale verminking in het belang van het kind.• Opleiden van politie- en justitiefunctionarissen voor de opsporing
en vervolging van daders van genitale verminking.• Samenwerken met de desbetreffende landen van herkomst en in internationale
verbanden om tot een gezamenlijke aanpak te komen, met name op uitvoeringsniveau.Tot slot gaat het kabinet na of een aanpassing van het strafrecht bij
opheffing van de eis van dubbele strafbaarheidsstelling, zoals in andere EU-lidstaten
is doorgevoerd1, bij kan dragen aan de oplossing
van het probleem.VrouwenhandelOp het terrein van vrouwenhandel stuurt het kabinet aan op een intensivering
van de internationale samenwerking. De interdisciplinaire gecoördineerde
aanpak die op Nederlands initiatief sinds de Verklaring van Den Haag is ingezet,
heeft geleid tot tal van maatregelen die in de komende jaren verder worden
uitgevoerd.2 Hierbij wordt waar mogelijk aangesloten
bij het Europees gemeenschappelijk optreden inzake de bestrijding van mensenhandel
en seksuele uitbuiting van kinderen, het Europees beleid ter bestrijding van
geweld tegen kinderen, jongeren en vrouwen en de aanbeveling van het Comité
van Ministers van de Raad van Europa ter voorkoming en bestrijding van mensenhandel
en seksuele uitbuiting van kinderen. In de komende jaren neemt Nederland deel
aan een werkgroep van de Raad van Europa die rapporteert over de gevolgen
van het gebruik van ICT voor vrouwenhandel. Ook verwelkomt het kabinet de
samenwerking tussen de Commissie Gelijke Kansen van de Raad van Europa, de
Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van Verenigde Naties, de Organisatie
voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) en de Internationale Organisatie
voor Migratie (OIM) om te komen tot een regionaal actieplan in het kader van
de Task Force mensenhandel onder het stabiliteitspact voor Zuid-Oost Europa.
Aan de onderhandelingen voor het op handen zijnde Internationale Verdrag inzake
Bestrijding Georganiseerde Misdaad, waaronder een protocol voor de bestrijding
van mensenhandel en de seksuele uitbuiting van kinderen, neemt het kabinet
actief deel. Nederland heeft als eerste land met ingang van 1 april 2000, in navolging
van de Verklaring van Den Haag, een «nationaal rapporteur mensenhandel»
aangesteld die jaarlijks aan de regering rapporteert en aanbevelingen doet
over oorzaken, factoren en trends van vrouwenhandel. De nationaal rapporteur
presenteert in 2001 haar eerste openbare rapport. Dit rapport geeft onder
meer inzicht in de aard, omvang en mechanismen van mensenhandel, de opsporing
en vervolging van daders en voorlichting en hulpverlening aan slachtoffers.
De aanbevelingen in het rapport kunnen zich richten tot de centrale overheid,
de lokale overheid en andere bestuursorganen, tot de (Nederlandse inbreng)
in internationale organisaties en tot niet-gouvernementele organisaties (NGO's).In de komende jaren zal het kabinet er bij andere EU-landen op aandringen
ook een nationaal rapporteur te benoemen, zodat zij informatie kunnen uitwisselen
en kunnen werken aan een grensoverschrijdende afstemming van dataverzameling
enbeheer. Daarnaast zal het kabinet, mede in het kader van de communautaire
raamstrategie voor gelijkheid tussen mannen en vrouwen, zich inzetten voor
het aanstellen van een Europees rapporteur vrouwenhandel.Versnelde ontwikkeling en uitvoering internationaal beleidDoor reeds bestaande afspraken versneld uit te voeren wil het kabinet
de juridische en feitelijke betekenis van mensenrechten van vrouwen op internationaal
en nationaal niveau versterken en een verdergaand internationaal beleid stimuleren.
Internationale ontwikkelingen spelen een steeds belangrijkere rol in het Nederlandse
emancipatiebeleid. Sinds de VN-Wereldvrouwenconferentie in Beijing in 1995
is de wisselwerking tussen nationaal beleid en internationaal beleid aanzienlijk
versterkt. De inzichten, ervaringen en «good practices» uit het
nationale emancipatiebeleid brengt het kabinet in bij internationale gremia,
zoals de Verenigde Naties (VN), de Europese Unie (EU), de Raad van Europa,
de Internationale Arbeids Organisatie (ILO) en de Organisatie voor Economische
Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). Tegelijkertijd gaat het om de gevolgen
van internationale afspraken en thema's voor het nationale beleid. Net als
in het nationale beleid stuurt Nederland in internationaal verband aan op
de wisselwerking tussen nationaal en internationaal emancipatiebeleid volgens
twee sporen. Het ene spoor betreft de vernieuwing, monitoring en evaluatie
van het emancipatiebeleid. Langs het tweede spoor wordt gewerkt aan mainstreaming
ofwel verankering van emancipatieaspecten in alle geledingen van het reguliere
beleid. Voor beide sporen wordt bewust gezocht naar onverwachte invalshoeken
en naar aansluiting bij de grote maatschappelijke thema's van deze tijd. Hiermee
streeft het kabinet ook een verbreding van het draagvlak in binnen- en buitenland
na. Voor een volledige uitvoering van afspraken is immers nodig dat buiten
de kring van emancipatiedeskundigen binnen en buiten de overheid wordt gezocht
naar partners waarmee nieuwe allianties kunnen worden aangegaan, zoals het
bedrijfsleven en de media. De aandacht wordt ook in de communicatie gericht
op wederzijds belang, zoals bijvoorbeeld het belang van mannen bij emancipatie
en de economische noodzaak voor het bedrijfsleven om te investeren in vrouwen.Ook in Europees verband is deze verbreding van draagvlak zichtbaar. Zo
geeft het Verdrag van Amsterdam aanleiding tot het integreren van het gelijke-kansenbeleid
in het werkgelegenheidsbeleid en beschikken organisaties zoals de Raad van
Europa, de OESO en de OVSE inmiddels over een gendermainstreamingstrategie.
De versnelde uitvoering van het Platform voor Actie1 en de initiatieven tot mainstreaming in VN-verband stimuleren ook
niet-emancipatiedeskundigen tot het leveren van een inbreng. Kortom, het internationale
emancipatiebeleid is zich aan het verbreden tot het algemene beleid, hetgeen
nieuwe eisen stelt aan de coördinerende en vernieuwende
rol van de «national machinery»1
en de beschikbare instrumenten.Voor de coördinatie van het emancipatiebeleid is in toenemende mate
behoefte aan overzicht, analyses van trends, risico's en kansen en monitoring,
maar ook aan een transparante en pragmatische wijze van werken waarbij de
uitvoering van beleidsvoornemens centraal staat. Het kabinet zal daarom vanuit
het coördinerend internationaal emancipatiebeleid per jaar een of twee
thema's centraal stellen waarop vernieuwende initiatieven zullen worden genomen.
Voor 2001 zijn dat seksuele en reproductieve rechten van vrouwen. Bij de uitwerking
daarvan worden vakdepartementen en niet-gouvermentele organisaties (NGO's)
zoveel mogelijk betrokken. De resultaten kunnen daarna worden geïntegreerd
in het reguliere beleid.Internationale ontwikkelingenHet kabinet is tevreden met het resultaat dat in de Speciale Zitting «Vijf
jaar na Beijing» van de Algemene Vergadering van de VN (SAVVN) is bereikt.2 Al geven de opnieuw gebleken mondiale partijvorming
en de gevoerde onderhandelingen reden tot een zekere bezorgdheid. Het beperkte
aantal behoudende landen dat wenste af te dingen op de afspraken in het Platform
voor Actie (vierde VN Wereldvrouwenconferentie in Beijing), zal ook de komende
jaren zijn stempel blijven drukken op het werk in VN-verband. De SAVVN heeft
wereldwijd geleid tot hernieuwde politieke aandacht voor het nationale en
internationale emancipatiebeleid. Het stellen van prioriteiten voor acties
op de korte en middellange termijn moet leiden tot een versnelde uitvoering
van het Platform voor Actie. Zo heeft het kabinet de Nederlandse prioriteiten
uit het slotdocument «Vijf jaar na Beijing» mede gehanteerd voor
de invulling van dit Meerjarenbeleidsplan.3 Omgekeerd
zal dit Meerjarenbeleidsplan algemene leidraad zijn voor de stellingname van
de Nederlandse delegatie in de Commissie voor de positieverbetering van vrouwen.
Deze Commissie stelt in 2001 voor de komende vijf jaar een werkprogramma vast
voor versnelde uitvoering van het Platform voor Actie. Dit werkprogramma bevat
de prioriteiten waartoe is besloten tijdens de Speciale Zitting van de Algemene
Vergadering. Voor de zitting van de Commissie voor de Positieverbetering van
Vrouwen in 2001 zijn de thema's van discussie: HIV/AIDS en de relatie tussen
seksediscriminatie en andere vormen van discriminatie, zoals rassendiscriminatie,
vreemdelingenhaat en andere vormen van intolerantie.In de Verenigde Naties zal het kabinet zich inzetten voor een gecoördineerd
vervolg als het gaat om toetsing van de uitvoering van de afspraken die gemaakt
zijn in de VN-Commissies voor milieu, mensenrechten, bevolking en ontwikkeling,
emancipatiebeleid, en sociale ontwikkeling. Ook zal aangedrongen worden op
integratie van vrouwenrechten in het beleid van genoemde commissies en bij
andere internationale organisaties. Hierbij zet het kabinet onder meer in
op een verdergaande samenwerking tussen de VN Commissie voor de Positieverbetering
van Vrouwen (CSW) en de VN Mensenrechten Commissie (CHR).Vrede en veiligheidBij de preventie en oplossing van internationale conflictsituaties is
de aandacht voor de positie van vrouwen de afgelopen jaren gegroeid. Het kabinet
ondersteunt deze ontwikkeling om de bijdrage van vrouwen en de inbreng van
genderdeskundigheid te versterken. Ook de emancipatietaakstelling van het
ministerie van Buitenlandse Zaken, in het kader van de vergrote aandacht voor
de «menselijke dimensie», is gericht op die versterking van genderdeskundigheid
bij de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa
(OVSE). Aansluitend bij het actieplan voor gelijkheid van vrouwen en mannen
van de OVSE zal de Raad van Europa de komende jaren meer aandacht besteden
aan de rol van vrouwen in conflictpreventie, conflictoplossing en post-conflictsituaties.
Het kabinet zal een actieve bijdrage leveren aan de voorbereidingen van een
forum over de rol van vrouwen in pre- en postconflictsituaties en tijdens
gewapende conflicten in het geografische gebied van de Raad van Europa. Daarnaast
zal het kabinet nagaan hoe de rol van vrouwen en de inbreng van genderdeskundigheid
in conflictpreventie enoplossing en in post-conflictsituaties kan worden versterkt.
Hierbij wordt gedacht aan humanitaire vredesmissies, internationale gerechtshoven,
waaronder het toekomstig Internationaal Strafhof, en onderzoekscommissies
en verdragcomités.BesluitvormingEvenredige participatie van vrouwen kan op zichzelf een bijdrage leveren
aan de integratie van vrouwenrechten.1 Mede daarom
zal het kabinet zich actief inzetten voor de benoeming van meer vrouwen op
hoge posten bij internationale organen.Ook in het watermanagement maken nog weinig vrouwen deel uit van de besluitvormende
organen en de top van de bedrijven. Dat geldt op alle niveaus: lokaal, regionaal,
nationaal en internationaal. Vrouwen zijn opvallend afwezig in de «waterstaat».
Tijdens de Ministeriële Conferentie over Water (maart 2000 in Den Haag)
hebben de afgevaardigden afgesproken dat zij een internationale subcommissie
«Water en gender» instellen om voorstellen uit te werken voor
het Derde Wereld Water Forum (Japan, 2003). Nederland heeft toegezegd hierover
een informele ministeriële bijeenkomst te organiseren. In 2001 start
de voorbereiding hiervan.Seksuele en reproductieve rechtenHet is voor vrouwen en meisjes van groot belang dat hun seksuele en reproductieve
rechten gegarandeerd zijn. Inbreuk hierop heeft grote gevolgen voor hun geestelijke
en lichamelijke gezondheid. Helaas bleek het niet mogelijk de seksuele rechten
van vrouwen en het uitgangspunt van non-discriminatie op grond van seksuele
voorkeur, zoals vastgelegd in artikel 13 van het EG Verdrag, expliciet opgenomen
te krijgen in het slotdocument «Vijf jaar na Beijing». Daarom
blijft het kabinet in internationaal verband de komende jaren uitdrukkelijk
opkomen voor het fundamentele recht van vrouwen en meisjes om zeggenschap
te hebben op hun seksuele, reproductieve en gezondheidsrechten. Ook het verbod
op discriminatie op grond van seksuele voorkeur valt hieronder.Deze doelstelling betekent voor Nederland een situatie waarin mensen ongeacht
hun seksuele voorkeur op voet van gelijkheid aan alle facetten van het maatschappelijk
leven kunnen deelnemen. In de Nederlandse samenleving wordt seksuele voorkeur
steeds breder gedragen. Daarom heeft het kabinet in navolging van geregistreerd
partnerschap besloten tot een wettelijke regeling voor het homohuwelijk. De
specifieke belangen van lesbische vrouwen zijn een aspect van het homo-emancipatiebeleid.Tegen deze achtergrond heeft het kabinet onderzoek laten verrichten naar
de positie van homoseksuele en lesbische ouderen in Nederland. Hieruit blijkt
dat een deel van de oudere lesbische vrouwen een slechtere positie heeft dan
ouderen in het algemeen. Dit geld met name voor hun inkomenspositie en hun
psychisch welbevinden. In de Voortgangsnota homo- en lesbisch emancipatiebeleid,
die eind 2000 verschijnt, gaat het kabinet hierop in.Het VN-Vrouwenverdrag bevat bepalingen die erop gericht zijn bescherming
tegen geweld te verlenen. Daaronder vallen ook seksuele en reproductieve rechten.
Deze verschaffen vrouwen de vrijheid om zelf te beslissen wanneer en of zij kinderen krijgen. Vrouwen zijn vrij om
op persoonlijke wijze en naar eigen inzicht hun seksueel en reproductief gedrag
vorm te geven. Deze vrijheid is een fundamenteel mensenrecht met een specifieke
betekenis voor vrouwen. Toegang tot voorlichting en voorbehoedsmiddelen is
daarbij een essentiële voorwaarde. In Nederland is de gemiddelde leeftijd
waarop vrouwen hun eerste kind krijgen tussen 1970 en 1998 gestegen van 24,2
naar 29,1 jaar. Voorts zijn in Nederland opmerkelijk veel vrouwen definitief
kinderloos, namelijk 18 procent. In Europa is dit percentage alleen in Duitsland
hoger.1 Uit een in opdracht van het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid door het NIDI uitgevoerd onderzoek blijkt
het onderwijsniveau een belangrijke factor te zijn.2 Hoger opgeleide vrouwen krijgen momenteel hun eerste kind als zij
gemiddeld ruim 32 jaar zijn, lager opgeleide vrouwen als zij 26 jaar zijn.
Ook in andere landen zijn deze trends vastgesteld. Wanneer deze leeftijd blijft
stijgen, ontstaan in toenemende mate medische en gezondheidsrisico's voor
zowel moeder als kind. Daarnaast spelen psychosociale en maatschappelijke
kosten (medische kosten, arbeidsverzuim) een rol. Een consequentie is voorts
een toename van de onvrijwillige kinderloosheid.Het kabinet zal laten onderzoeken of hier sprake is van een min of meer
autonome, sociaal-culturele ontwikkeling, of van belemmeringen van de individuele
keuzevrijheid door een gebrek aan combinatievoorzieningen, samengaand met
sociologische en psychologische factoren. Positief geformuleerd: welke effecten
zou een verdere verbetering van combinatievoorzieningen kunnen hebben op de
individueel gewenste timing van het krijgen van kinderen?3Een tegenovergestelde trend die zich in Nederland voordoet is de toename
van het aantal abortussen, tienerzwangerschappen en tienermoeders, met name
onder allochtone meisjes. In 2001 laat het kabinet een conferentie «Van
tienermoeder tot carrièrepil» organiseren om meer inzicht te
krijgen in de omstandigheden en cultuurverschillen die aan deze tegengestelde
«keuzen» ten grondslag liggen. Doel is om te kijken of er aanknopingspunten
zijn voor mogelijk vervolgbeleid. Tenslotte zal het kabinet in de komende
jaren bijzondere aandacht besteden aan de seksuele voorlichting van allochtone
jongeren, de vrije toegang tot voorzieningen voor gezinsplanning, inclusief
abortus, en de opvang en ondersteuning van zwangere tieners en tienermoeders.
In vervolg op bovengenoemd onderzoek naar de stijgende gemiddelde leeftijd
waarop vrouwen hun eerste kind krijgen zal het kabinet ook de medische, sociale
en economische gevolgen daarvan in kaart laten brengen. De resultaten van
deze verkenning zullen medio 2002 gereed zijn. Op basis van onderzoek en de
uitkomsten van de conferentie zal het kabinet bepalen of en welke maatregelen
nodig zijn. Maatschappelijk verantwoord ondernemenZowel op nationaal als op internationaal niveau gaat steeds meer aandacht
uit naar maatschappelijk verantwoord ondernemen, waaronder duurzaam ondernemen
en respect voor mensenrechten. Maatschappelijk verantwoord ondernemen vindt
plaats met behoud van publieke en private verantwoordelijkheden. Het is één
van de speerpunten van het EQUAL-programma. De wijze waarop maatschappelijk
ondernemen wordt ingezet om problemen op te lossen, is een opgave voor ondernemers,
bestuurders en andere organisaties uit een stad of regio. De internationale
dimensie richt zich op het bevorderen van de naleving van de fundamentele
arbeidsnormen van de ILO en van de universele mensenrechten, inclusief die
van vrouwen, door bedrijven en hun partners bij hun activiteiten in het buitenland.Het kabinet hecht grote waarde aan maatschappelijk verantwoord ondernemen.
In een adviesaanvraag hierover aan de SER ligt het accent op de Nederlandse
context, maar er is ook een internationale component opgenomen.
Na ontvangst van het advies, dat najaar 2000 wordt verwacht, zal een kabinetsstandpunt
worden geformuleerd. Het kabinet zal in het kader van de uitvoering van het
EQUAL-programma projecten rond maatschappelijk verantwoord ondernemen stimuleren.
Daaronder wordt ook verstaan het naleven van fundamentele arbeidsnormen en
universele mensenrechten, inclusief die van vrouwen, door ondersteuning van
bedrijven in hun maatschappelijke activiteiten.Europese ontwikkelingenMet het Verdrag van Amsterdam is het opheffen van ongelijkheid en het
bevorderen van gelijkheid tussen mannen en vrouwen een «horizontale»
doelstelling van de Europese Unie geworden (artikel 2 en 3). Emancipatiebeleid
is tweesporenbeleid. Enerzijds is sprake van vernieuwing, monitoring en evaluatie
van het emancipatiebeleid, anderzijds van verankering van emancipatiedoelstellingen
in alle geledingen van het reguliere beleid. Bovendien heeft de Raad de bevoegdheid
gekregen maatregelen te nemen tegen discriminatie (artikel 13) en voor positieve
actie en gelijke beloning (artikel 137 en 141). De Europese Commissie heeft
daartoe diverse voorstellen gedaan. De integratie van gelijke kansen voor
vrouwen en mannen in het Europese sociaal beleid (gendermainstreaming) is
een vast punt geworden op de agenda van de Sociale Raad. De Europese werkgelegenheidsstrategie
wordt jaarlijks uitgewerkt in richtsnoeren voor het werkgelegenheidsbeleid,
die op hun beurt leiden tot nationale actieplannen voor werkgelegenheid. Vast
onderdeel hiervan is de integratie en toetsing van de gelijke-kansendimensie.
Ook bij de hervorming van de Europese Structuurfondsen (2001 – 2006)
heeft het gelijke-kansenperspectief zijn beslag gekregen en vormt het een
integraal onderdeel hiervan.1 Omdat mainstreaming
vraagt om effectieve coördinatie, evaluatie en monitoring zal de komende
jaren nog sprake zijn van een Vijfde communautair actieprogramma voor gelijkheid
tussen vrouwen en mannen (2001–2005).Europese werkgelegenheidsstrategie en EQUALIn het kader van de uitvoering van de Europese werkgelegenheidsstrategie
wordt in 2001 getoetst in hoeverre EU lidstaten in nationaal beleid maatregelen
nemen om de participatie van vrouwen te laten stijgen tot gemiddeld 60% in
2010. In dit Meerjarenbeleidsplan is dit cijfer voor Nederland op 65% gesteld.2 Dit jaar zal als follow-up van gemaakte afspraken tijdens
de Europese top in Lissabon de nadruk liggen op het ontwikkelen van concrete
nationale streefcijfers op het terrein van de kinderopvang. De daarna volgende
EU voorzitterschappen zullen hun eigen prioriteitsthema ten aanzien van de
Europese werkgelegenheidsstrategie vaststellen.Het communautair initiatief EQUAL is een nieuw, transnationaal programma
dat loopt van 2001 tot 2006 als onderdeel van de Europese Structuurfondsen.
Het EQUAL-programma is bedoeld om via grensoverschrijdende samenwerking nieuwe
benaderingen te stimuleren voor de bestrijding van discriminatie en ongelijkheid
op de arbeidsmarkt. De lidstaten zijn door de Europese Commissie uitgenodigd
om met het EQUAL-programma grootschalige experimenten in het arbeidsmarktbeleid
op te zetten die alle vormen van discriminatie tegen gaan (op grond van geslacht,
ras of etnische afkomst, godsdienst of levensovertuiging, handicap, leeftijd
of seksuele voorkeur). De Europese Commissie heeft voor Nederland 440 miljoen
gulden gereserveerd voor de periode 2001 – 2006. Daartegenover moet
50% aan co-financieringsmiddelen staan. Een deel van het geld wordt besteed
aan emancipatiebeleid. Het kabinet is al begonnen met de voorbereidingen voor het EQUAL-programma,
dat naar verwachting na goedkeuring door de Europese Commissie in februari
2001 van start kan gaan.Vernieuwende initatieven kunnen worden gefinancierd door de inzet van
de vier pijlers van de Europese werkgelegenheidsstrategie: inzetbaarheid,
ondernemerschap, aanpasingsvermogen en gelijke kansen voor vrouwen en mannen.
De bevordering van de gelijkheid tussen vrouwen en mannen (gendermainstreaming)
is een integraal onderdeel van de thematische terrein van alle vier pijlers.Het kabinet zal relevante partners betrekken bij de invulling van samenwerkingsverbanden
die projecten willen ontwikkelen. Dit betreft gemeenten, arbeidsbureaus, niet
gouvernementele organisaties zoals belangenorganisaties voor vrouwen, minderheden,
gehandicapten en ouderen, het bedrijfsleven, onderwijsinstellingen en de sociale
partners. Deelname van NGO's zal een voorwaarde zijn om voor subsidie in aanmerking
te komen. Het kabinet neemt – als de Europese Commissie het voorgestelde
programma goedkeurt – in het kader van de twee sporen van het emancipatiebeleid
in 2001 het voortouw bij een aantal transnationale projecten. De projecten
zullen worden uitgevoerd in de periode 2001–2006. Het gaat om projecten1 met de volgende thema's:• Verbeteren inzetbaarheid: het verbeteren
van de (her)intredemogelijkheden, het bestrijden van discriminatie en het
bevorderen van gelijke behandeling op de arbeidsmarkt.• Ondernemerschap bevorderen: het scheppen
van mogelijkheden om een bedrijf te starten en het versterken van de sociale
economie.• Aanpassingsvermogen: het bevorderen
van een levenlang leren en van integrerende manieren van werken alsmede het
versterken van het vermogen van bedrijven om gebruik te maken van informatietechnologie
en andere nieuwe technologieën• Gelijke kansen voor vrouwen en mannen:
het bevorderen van het combineren van arbeid en zorg en het verkleinen van
de horizontale en verticale segregatie op de arbeidsmarkt.Raamstrategie en vijfde actieprogramma gelijkheid tussen
vrouwen en mannenDe communautaire raamstrategie voor gelijkheid tussen vrouwen en mannen
(2001 – 2005) zet uiteen welke strategie de Europese Commissie in de
komende vijf jaar wil volgen om de gelijke behandeling van mannen en vrouwen
te bevorderen. Doel is een kader vast te stellen waarbinnen alle communautaire
activiteiten kunnen bijdragen aan de bestrijding van ongelijkheden en de bevordering
van de gelijke behandeling van mannen en vrouwen.Uitgangspunten hierbij zijn:• de wetgeving inzake gelijke kansen voor mannen en vrouwen en de
uitspraken hierover van het Europese Hof van Justitie;• het tijdens het vierde VN-Wereldvrouwenconferentie in Beijing goedgekeurde
Platform voor Actie;• de aangescherpte bepalingen van het Verdrag van Amsterdam (artikel
13).De doelstellingen hierbij zijn de bevordering van:• de gelijke behandeling van mannen en vrouwen in het economisch
leven (waaronder gendermainstreaming op alle beleidsterreinen en met name
in de Europese werkgelegenheidsstrategie en de Europese structuurfondsen);• gelijke deelname en vertegenwoordiging (waaronder economische en
politiek besluitvorming);• gelijke toegang tot en het volledig genieten van sociale rechten
voor mannen en vrouwen (waaronder maatregelen voor arbeid en zorg);• gelijke behandeling van mannen en vrouwen in het burgerlijke leven
(waaronder naleving van wetgeving, bevorderen van mensenrechten, en bestrijden
van seksespecifiek geweld)• het doorbreken van rollenpatronen en stereotypen (waaronder ongezien
onderscheid).Tevens worden een aantal nieuwe activiteiten op touw gezet, dit zijn onder
andere versterking van:• de samenwerking met de nationale autoriteiten in de EU die bij
de genderproblematiek betrokken zijn en coördinatie van de activiteiten;• de structuren van de Commissie;• de samenwerking tussen de communautaire instellingen;• het partnerschap door samenwerking op Europees niveau met de sociale
partners, de niet gouvernementele organisaties en andere internationale organisaties;• indicatoren en evaluatiecriteria.Het ondersteunende vijfde actieprogramma heeft tot doel de horizontale
en coördinerende activiteiten van de algemene raamstrategie inzake gelijke
behandeling van mannen en vrouwen te coördineren, te ondersteunen en
te financieren. Het programma zal bijdragen aan de integratie van de genderdimensie
in alle beleidsmaatregelen en de benutting van het potentieel daarvan ter
bevordering van de gelijke behandeling van mannen en vrouwen.Drie hoofddoelen staan hierbij centraal:• bewustmaking;• analyse en evaluatie van factoren en beleidsmaatregelen in verband
met gelijke behandeling van mannen en vrouwen;• versterking van de capaciteit van de sleutelfactoren om gelijke
behandeling van mannen en vrouwen te bevorderen.Het programma staat ook open voor kandidaatslanden van de Europese Unie
als onderdeel van de pre toetredingsstrategie.De Nederlandse prioriteiten voor de raamstrategie en het het vijfde actieprogramma,
zijn: het bevorderen van gelijke beloning, het doorbreken van de horizontale
en verticale segregatie op de arbeidsmarkt; het stimuleren van maatregelen
voor het combineren van arbeid en zorg, het bevorderen van de naleving van
mensenrechten van vrouwen, het stimuleren van gendermainstreaming in het algemeen
Europees beleid door middel van het ontwikkelen van instrumenten voor evaluatie,
monitoring en benchmarking op voor emancipatiebeleid relevante terreinen en
de uitvoering van emancipatie-effectrapportages op voorstellen van de Europese
Commissie en het vernieuwen van de coördinatie, evaluatie en monitoring
van het tweesporenbeleid op het niveau van de Werkgroepen en de Raad van Ministers.Het kabinet heeft een positieve grondhouding ten aanzien van het Commissie
voorstel. Het is belangrijk dat er op EU-niveau nog een vijfde actieprogramma
tot stand komt. Het ontwerp-programma sluit goed aan bij de Nederlandse behoefte
aan een tweesporenbeleid: specifieke acties en gendermainstreaming. De gestelde
inhoudelijke prioriteiten komen overeen met de Nederlandse prioriteiten op
gebied van gelijke behandeling. Dankzij de aanpak van een raamstrategie kunnen
de talrijke communautaire activiteiten ter bevordering van gelijkheid van
mannen en vrouwen beter tot hun recht komen. Het kabinet kiest voor een actieve
opstelling in de onderhandelingen over het vijfde actieprogramma die najaar
2000 zijn begonnen. De Sociale Raad neemt naar verwachting begin 2001 een
besluit. Daarna wordt het programma in de periode 2001– 2005 uitgevoerd. Overzicht beleidsacties en -voornemens Mensenrechten Actie/voornemenLooptijd 2001–2004VoortouwOverigen1234 GELIJKE BEHANDELINGVerdieping van instrumenten      Beschermingsniveau
artikel 13 EG-verdrag ook toepassen voor bestaande richtlijnen op grond van
geslacht; uitwerking richtlijnen artikel 13 en artikel 141 Europese CommissieB   SZWBZK, JUS, VWS Uitvoering plan van aanpak gelijke beloningB    SZWOpstarten en vestigen informatiepunt
en communicatieplan gelijke behandelingB   SZWSZW,JUS, BZK, VWS Experimenten gericht
op het bestrijden van discriminatie en het bevorderen van gelijke behandeling
op de arbeidsmarkt in het kader van EQUALB   SZWBZK, JUS, VWS Implementatie
VN-vrouwenverdrag      Ratificatie klachtrecht van vrouwen bij VN vrouwenverdragB   SZWrijksbreedOndertekening en ratificatie protocol nr. 12 bij
het Europese Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden    BUIZAJUS, BZK, SZW Uitbreiding van discriminatiegronden bij ILO verdrag 111    SZW Tweede nationale rapportage in het kader van het VN-Vrouwenverdrag over gendersensitiviteit
van het mensenrechtenbeleid, het vreemdelingenbeleid, het nieuwkomersbeleid,
het integratiebeleid en het terugkeerbeleidB   SZWBUIZA, JUS, BZK-GSI Ongezien onderscheid      Vijfde verdiepend onderzoek in het kader van het
VN-Vrouwenverdrag over ongezien onderscheid in de organisatie van de betaalde
arbeid en zorgB   SZWSZW, VWS Maatschappelijke
baten geëmancipeerde samenleving      Multidisciplinair onderzoek economische en sociale baten van een geëmancipeerde
samenleving    SZW BESTRIJDENVoorkomen en bestrijden geweld tegen vrouwen      Kabinetsreactie verdiepend onderzoek
voorkomen en bestrijden geweld tegen vrouwenB   SZWJUS, VWS, BZK, BUIZA, OC&W Plan
van aanpak voorkomen en bestrijden geweld tegen vrouwen en meisjesB   SZWSZW, VWS, BZK, BUIZA, OC&W Subsidiemogelijkheid voor projecten beeldvorming
en geweld tegen vrouwenB   SZW Huiselijk geweld      Interdepartementale stuurgroep voor de coördinatie van het beleid ter
voorkoming en bestrijding van huiselijk geweld die maatregelen zal voorbereiden
op het terrein van verhoging maximale celstraf, aanpak daders, informatieverschaffing
door politie en openbaar ministerie en hulp aan slachtoffers, relatie stalking,
hinderlijk belagen door ex-partners en geweld in huiselijke sfeer    JUSVWS, BZK, SZW, BUIZA, OC&W SZW Landelijk onderzoek naar huiselijk geweld onder de allochtone bevolking    JUS GEWELDGenitale verminking      Initiatieven
en integratie van het beleid ter voorkoming en bestrijding van genitale verminking    JUSVWS, SZW, BUIZA, JUS Ondersteunen werk
VN Speciaal Rapporteur inzake geweld tegen vrouwen en VN Speciaal Rapporteur
inzake traditionele gebruiken    BUIZASZW, JUS Vrouwenhandel      Uitvoering Verklaring van Den Haag: uitbrengen jaarlijkse rapportage door
nationaal rapporteur mensenhandel, stimuleren aanstelling rapporteurs in andere
landen en uitwisseling van rapportages en aanstelling Europees rapporteur
vrouwenhandel    JUSSZW, BZK, BUIZA, VWS; andere lid-staten int.
gremia Onderhandeling en zo mogelijk
ondertekening en ratificatie Internaal Verdrag inzake Bestrijding Georganiseerde
Misdaad, waaronder protocol voor bestrijding van mensenhandel en seksuele
uitbuiting van kinderen    JUSBUIZASZWDeelname in werkgroep Commissie Gelijke Kansen van Raad van Europa ter verkenning
risico's van gebruikmaking ict voor internationale vrouwenhandelB   SZWandere lid-staten Raad van Europa Stimuleren van samenwerking tussen Commissie
Gelijke Kansen van de Raad van Europa, de Hoge Commissaris voor de Rechten
van de Mens van de Verenigde Naties, de Organisatie voor Veiligheid en Europese
Samenwerking (OVSE) en de Internationale Organisatie voor Migratie om te komen
tot een regionaal actieplan van de Taskforce mensenhandel onder het stabiliteitspact
voor Zuid-Oost Europa    SZWBUIZA genoemde internationale organisaties INTERNATIONAAL BELEIDInternationale ontwikkelingen      Inzichten, ervaringen en «good
practices» uit het nationale emancipatiebeleid inbrengen in internationale
gremia zoals de VN, de EU, de ILO, de OESO en de Raad van Europa en vice versa
internationale afspraken omzetten in nationaal beleidB   SZWBUIZA en overige.de-partementen Gecoördineerd
vervolg voor toetsing van de uitvoering van de afspraken die gemaakt zijn
door de VN commissie voor milieu, mensenrechten, bevolking en ontwikkeling,
emancipatiebeleid en sociale ontwikkeling en integratie van vrouwenrechten
in het beleid van de relevante VN Commissies    BUIZA e.v. VROM, V&W, VWS, SZW  Integratie van vrouwenrechten in het beleid
van internationale organen    BUIZARijksbreedBevorderen van verdergaande samenwerking tussen de VN Commissie voor de Positieverbetering
van Vrouwen (CSW) en de VN Mensenrechten Commissie (CHR)    SZWBUIZAVaststellen vijfjarig werkprogramma VN-commissie voor
de Positieverbetering van Vrouwen (CSW) t.b.v. versnelde uitvoering Platform
voor ActieB   SZWBUIZA, lidstaten VN Onderhandeling 45e zitting VN Commissie voor
de Positieverbetering van Vrouwen over HIV/AIDS en de relatie tussen seksediscriminatie
en andere vormen van discriminatieB   SZWBUIZA lidstaten VN Vrede en veiligheid      Onderzoek versterking van de rol van vrouwen en genderdeskundigheid
in conflict-preventie, -oplossing en post-conflictsituaties (humanitaire vredesmissies,
internationale gerechtshoven, waaronder het toekomstig Internationaal Strafhof,
onderzoekscommissies en verdragscomités) en actieve bijdrage aan voorbereidingen
forum Gelijke Kansen Commissie Raad van Europa over de rol van vrouwen in
pre- en postconflictsituatiesB   SZWBUIZA, DEF Besluitvorming      Instellen internationale subcommissie «Water
en Gender» en organiseren van informele ministeriële conferentieB   SZWV&W, BUIZA Seksuele en reproductieve rechten      Conferentie «Van tienermoeder
tot carrièrepil» en onderzoek gericht op aanbevelingen voor vervolgbeleid
seksuele en reproductieve rechtenB   SZWVWSSZWUitbrengen advies AIV en uitwerking
in VN en Europees onderhandelingskader op grond van advies AIV, al dan niet
in juridisch bindende instrumenten, van de seksuele, reproductieve en gezondheidsrechten
van vrouwen en meisjes, inclusief het verband uitbannen discriminatie op grond
van seksuele voorkeur    BUIZA, SZWJUS, VWS Maatschappelijk verantwoord ondernemen      Maatschappelijk verantwoord
ondernemen in het kader van EQUALB   SZWEZ, SZW Europese
ontwikkelingen en Equal      Onderhandeling en uitvoering communautair actieprogramma ter ondersteuning
van een integrale strategie voor gelijkheid tussen mannen en vrouwenB   SZWEU-lidstatenUitvoering van de vier pijlers (inzetbaarheid, ondernemerschap, aanpassingsvermogen,
gelijke kansen voor vrouwen en mannen) van het EQUAL programma volgens de
twee sporen van het emancipatiebeleidB   SZWSZW, EZ, VWS, OC&W, BUIZAB = reeds opgenomen in Begrotingsbrief Emancipatiebeleid
2001 6. KENNISSAMENLEVINGNederland ontwikkelt zich in rap tempo tot een samenleving
waarin de mogelijkheden van informatie- en communicatietechnologie (ICT) steeds
centraler komen te staan. Geen terrein kan zich onttrekken aan de invloed
van ICT. Dit betekent nieuwe aangrijpingspunten voor het emancipatieproces,
mits gelet wordt op verschillen in gebruik, stijl en toepassing. Ervaring,
vaardigheid en attitude zijn bepalend voor de opbouw van kennis. Daarom is
het beter te spreken van kennissamenleving dan van informatiesamenleving.De kennissamenleving, en daarmee ICT, kan een belangrijke
bijdrage leveren aan het versnellen van het emancipatieproces. Het biedt immers
kansen om arbeid en zorg te combineren, interactief maatschappelijk te participeren
en een verscheidenheid aan netwerken te onderhouden. De participatie van vrouwen
in de internetwereld stijgt, maar hun deelname aan ICT-opleidingen en -functies
stagneert. Doorbreken van deze stagnatie is belangrijk om de kansen die de
kennissamenleving biedt ten volle te benutten.6.1 Samenvatting meerjarennota emancipatiebeleidAnalyseAls het gaat om de wisselwerking tussen ICT en emancipatie zijn er meer
vragen dan antwoorden. Wel dienen zich mogelijkheden aan om met behulp van
ICT de doelen van het emancipatiebeleid dichterbij te brengen. Zo biedt ICT
kansen om arbeid en zorg beter te combineren doordat de scheiding tussen werk
en privé minder groot hoeft te zijn. Besluitvormingsprocessen kunnen
dankzij ICT toegankelijker worden voor een breed publiek. En ook e-commerce
biedt vrouwen die een bedrijf willen beginnen nieuwe kansen.Geleidelijk komt de communicatieve kant van ICT centraal te staan. Ook
meer in het algemeen is de verwachting dat in een hoogwaardige kennisintensieve
samenleving betaalde arbeid, meer dan voorheen, mogelijkheden biedt om inhoudelijke
interesses te ontwikkelen en sociale contacten te onderhouden. In het onderwijs
staat bij ICT de deskundigheids-bevordering en niet de techniek centraal.
Dit biedt kansen voor meisjes en vrouwen. Te meer daar er ook gerichte aandacht
is voor het omgaan met sekseverschillen in het computeronderwijs.Naast kansen zijn er ook risico's. Vrouwen zijn sterk ondervertegenwoordigd
in ICT-opleidingen en de ICT-sector. De grensvervaging tussen werk en privé
stelt hoge eisen aan de beschikbaarheid van individuen. De economische «drive»
om met behulp van ICT 24 uur «on line» te zijn verhoogt de druk
op het sociale leven en daarmee de kansen op stress. Ook worden sociaal-economische
drempels genoemd als het gaat om de toegankelijkheid en bereikbaarheid van
ICT, en wordt het zogenoemd «trickle down effect» – waarbij
de ICT-vernieuwing langzaam tot alle lagen van de bevolking zal doordringen –
betwijfeld. Als nieuwe ICT-middelen steeds meer in de plaats komen van de
«oude» media, kunnen grotere sociale verschillen ontstaan. Dit
is een risico voor het emancipatieproces in de samenleving. Ook brengt het
internet risico's met zich mee doordat het bijvoorbeeld vrouwenhandel kan
vergemakkelijken. Voor geweld en porno op het net geldt dat evenzeer. BeleidsrichtingenHet kabinet constateert dat in de kennissamenleving een geïntegreerde
beleidsoriëntatie op maatschappelijke knelpunten noodzakelijk is. Dit
impliceert automatisch dat een emancipatoire dimensie deel uit maakt van deze
beleidsoriëntatie. Daarom is het van het grootste belang vanaf het begin
emancipatie-aspecten expliciet bij het beleid te betrekken. Het kabinet wil
dan ook de kansen die de kennissamenleving biedt voor diversiteit, voor versterking
van de positie van vrouwen en voor meer geëmancipeerde sociale verhoudingen
nadrukkelijk naar voren halen in initiatieven die het zelf op dit gebied onderneemt.6.2 Adviezen en reactiesAdviezenCommissie Gelijke BehandelingOm voor het emancipatiebeleid relevante informatie te genereren is volgens
de Commissie Gelijke Behandeling (CGB) de inzet van ICT inmiddels onmisbaar.
Zo meldt zij het veelvuldig gebruik van haar eigen website, waardoor haar
oordelen gemakkelijker worden ontsloten. Ook is ICT niet meer weg te denken
als het gaat om het kennisnemen en interpreteren van internationale verdragsverplichtingen.OnderwijsraadDe Onderwijsraad benadrukt dat het onderwijs een belangrijke taak heeft
in het voorkómen van een tweedeling in de samenleving tussen mensen
die beschikken over de vaardigheden om te werken met ICT-middelen en mensen
die daarover niet beschikken.1 De Raad heeft
dit risico aangemerkt als een van de meest cruciale aandachtspunten bij de
verdere vormgeving van het ICT-beleid.De Raad concludeert mede op basis van een reviewstudie naar sekseverschillen
in het computeronderwijs2 dat aanzienlijke verschillen
tussen jongens en meisjes in computergebruik zijn ontstaan. Deze verschillen
lijken eerder groter dan kleiner te worden. Voor een deel lijken attitude-aspecten
de oorzaak voor deze verschillen. Uit het onderzoek komt echter ook naar voren
dat meisjes minder worden gestimuleerd om met computers te werken en de lessen
en het lesmateriaal nog weinig aansluiten bij hun voorkeuren en leerstijlen.
Daarbij heeft ICT een «mannelijk» imago. Mede hierom doen meisjes
minder ervaring op met ICT. De Onderwijsraad concludeert dat er dus nog het
nodige moet gebeuren om tot een meer evenwichtige inzet van ICT in het onderwijs
te komen, die alert is op relevante sekseverschillen. Een mix van beleidsinstrumenten
lijkt daarbij het beste resultaat te beloven. Het gaat bij deze sekseverschillen
overigens niet zo zeer om«achterstanden» van meisjes, maar vooral
om een aanpak of voorkeur in termen van stimuleringsprojecten met een expliciete
emancipatiedoelstelling. Dit kunnen projecten zijn die experimenteren met
aparte meisjesklassen voor ICT, projecten die de overdraagbaarheid van bevindingen
uit goede praktijkvoorbeelden betreffen of projecten die werken met het inhuren
van vrouwelijke gastdocenten in de functie van rolmodel.Positief staat de Onderwijsraad tot slot ook tegenover de initiatieven
die in het kader van de Task Force «Werken aan ICT» worden ondernomen.
Het gaat hier om het bijscholen van vrouwen, het aanpassen van curricula van
ICT-opleidingen in hbo en wo en het aanpassen van arbeidsvoorwaarden en arbeidsomstandigheden. Raad voor de Maatschappelijke OntwikkelingDe Raad voor de Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) verwacht een grote
invloed van ICT op terreinen als arbeid, zorg en inkomen, macht en besluitvorming,
dagindeling en in zekere zin ook mensenrechten. Vragen over de mogelijkheden
en bedreigingen van ICT moet het kabinet geïntegreerd oppakken. In plaats
van achterstanden van bepaalde groepen te vergroten kan ICT deze juist verkleinen,
vindt de RMO. Dankzij ICT kunnen efficiëntie en effectiviteit worden
vergroot, op maat gesneden arrangementen worden ontworpen en ontstaan er nieuwe
mogelijkheden om netwerken te vormen. De RMO signaleert dat vrouwen minder
gebruik maken van computers en internet dan mannen. Hieraan ligt bij vrouwen
geen drempelvrees voor het medium ten grondslag, maar een andere inschatting
van de gebruikswaarde ervan.ICT ondersteunt een samenleving waarin ruimte is voor diversiteit, zonder
dat de samenhang daarbij hoeft te verdwijnen, aldus de RMO.Raad voor het Openbaar BestuurDe Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) wijst erop dat de inzet van ICT,
bijvoorbeeld in experimenten met besluitvorming op afstand, digitale debatten
en referenda, geacht wordt een positieve invloed te hebben op de participatie
van vrouwen en allochtonen. Gebleken is echter dat dit niet vanzelfsprekend
het geval is. Met name in de onderwerpkeuze en vormgeving dient men aan te
sluiten bij de leefwereld van de potentiële gebruikersgroepen, om uitsluitingseffecten
te voorkomen. Pas dan biedt ICT biedt nieuwe mogelijkheden voor vergroting
van politieke participatie en, niet te vergeten, diversiteit in besluitvormingsprocessen.Sociaal-Economische RaadDe Sociaal-Economische Raad (SER) vindt het belangrijk «oude»
media, zoals de televisie, te handhaven. De integratie van oude met nieuwe
media kan tot een groter bereik leiden. Een risicogroep in termen van behoud
van empoyability, zoals jonge vrouwen met kinderen of (her)intreedsters, verdient
in dit verband extra aandacht.Wetenschappelijke Raad voor het RegeringsbeleidDe Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) verwacht dat
in een hoogwaardige kennisintensieve samenleving betaald werk meer dan voorheen
inhoudelijk interessant zal zijn en sociaal-communicatieve vaardigheden vereist.
Dankzij ICT zal de kwaliteit van de arbeid structureel omhoog gaan, aldus
de WRR. Dit maakt het aantrekkelijker betaalde arbeid te verrichten. Wel wijst
de WRR op een keerzijde: de zich steeds sneller ontwikkelende kenniseconomie
vraagt een grote dynamiek van de beroepsbevolking. Dit kan voor sommige mensen
een grotere dreiging van uitval uit het arbeidsproces tot gevolg hebben.Reacties van maatschappelijke en vrouwenorganisatiesVeel organisaties hebben gereageerd op het thema informatiesamenleving.
Zij wijzen onder meer op het risico van sociale ongelijkheid die een verdergaande
informatisering met zich mee kan brengen. Zij vragen dan ook van het kabinet
speciale aandacht voor «klassieke» risicogroepen, zoals laagopgeleide
en allochtone vrouwen en meisjes, voor wie de toegang en het gebruik van ICT
niet vanzelfsprekend is. ICT-experimenten voor deze risicogroepen zijn van
het allergrootste belang. Ook vragen zij aandacht voor de mogelijkheden die
ICT biedt voor vrouwen op het platteland, waar ICT bijvoorbeeld
ingezet kan worden om het gebruik van voorzieningen te bevorderen (o.a. teleleren).Verschillende reacties gaan niet alleen in op de gebruikerskant, maar
ook op de vormgeving, onderwerpkeuzes en het taalgebruik van ICT. De expertise
die binnen het onderwijs is opgebouwd als het gaat om de werking van gender
en etniciteit zou doorgetrokken moeten worden naar de software-ontwikkeling
voor onderwijs- en vormingsdoeleinden. Beeldvorming, en met name de eenzijdige
beeldvorming van computers en ICT als iets wat met mannelijkheid, rationaliteit,
nerds en hackers wordt geassocieerd, wordt herhaaldelijk genoemd als een belangrijke
invalshoek waar het emancipatiebeleid sterker op zou kunnen insteken.6.3 BeleidDoelstellingenWat betekent de komst van een kennissamenleving voor de doelstellingen
van het emancipatiebeleid? En, omgekeerd, welke thema's in het beleid dat
zich richt op die kennissamenleving zijn relevant als het gaat om emancipatiekwesties?
Zoveel is zeker dat er zich tal van mogelijkheden aandienen om de doelen van
het emancipatiebeleid dichter bij te brengen. Wel is het nodig dat vanaf het
begin emancipatiedoelstellingen een onlosmakelijk onderdeel zijn van beleid
en initiatieven die gebruik en productie van ICT stimuleren en ondersteunen.
Zo wil het kabinet bevorderen dat vrouwen en mannen van meet af aan op een
evenwichtige manier kunnen participeren in de kennissamenleving. ICT kan de
combinatie van arbeid, zorg en maatschappelijke participatie vergemakkelijken
en diversiteit in gebruiksmogelijkheden tot zijn recht laten komen. Om dit
mogelijk te maken is het zaak ten volle de kansen die de kennissamenleving
biedt, te benutten om het emancipatieproces te versnellen. Daarnaast is het
nodig de positie van vrouwen en meisjes in ICT-opleidingen en de ICT-sector
te versterken. Het mag immers niet zo zijn dat het «mannelijk»
imago in deze sector de overhand krijgt.Concrete doelenDe wisselwerking tussen ICT en het emancipatieproces is een nog grotendeels
onontgonnen terrein. Het stellen van concrete, kwantitatieve doelen is daarom
moeilijker dan op andere terreinen. Toch kunnen op grond van beschikbare gegevens
lijnen voor de toekomst worden getrokken. Het aantal vrouwen dat gebruik maakt
van ICT stijgt, maar het aandeel van vrouwen in de ICT-sector zelf is nog
laag (10%). Op grond van de enorme personeelstekorten in deze sector en het
potentieel aan vrouwelijk talent is een flinke verhoging van het aandeel vrouwen
in de ICT-sector reëel. Bij de deeltijdopleidingen is informatica en
computergebruik met name onder vrouwen populair.1
Gegeven de ambities om bijvoorbeeld 900 vrouwen in de periode 2000–2002
om te scholen naar ICT-beroepen en de prestatie-indicaties van enkele IT-bedrijven
die als voorbeeldbedrijf willen fungeren door het aandeel vrouwen in hun branche
te verhogen, streeft het kabinet ernaar om voor 2010 het aandeel vrouwen in
de ICT-sector te vergroten naar 30 procent. In 2004 zou het percentage minstens
15 procent moeten zijn.Kennissamenleving als «versneller» emancipatieprocesICT kan de autonomie en handelingsruimte van mensen vergroten en zo een
belangrijke bijdrage leveren aan het combineren van verschillende rollen in
het maatschappelijk leven. Iedereen is er inmiddels van overtuigd dat de toekomstige
kennissamenleving niet alleen andere communicatiestructuren, maar ook andere
sociale structuren met zich mee zal brengen. Het kabinet wil
daarop inspelen en vanaf het begin optimaal gebruik maken van de mogelijkheden
die de kennissamenleving kan bieden om de emancipatiedoelstellingen versneld
te realiseren. Zo wil het bijvoorbeeld met behulp van ICT de mogelijkheid
verbeteren om arbeid en zorg te combineren. Ook wil het kabinet een netwerkstructuur
opzetten die adviseert over vernieuwingen in het emancipatiebeleid. Daarnaast
worden vrouwen uit risicogroepen met behulp van ICT mogelijkheden geboden
om hun positie te versterken. Nieuwe technologieën brengen ook risico's
met zich mee. Daarom gaat het kabinet actief participeren in een werkgroep
van de Raad van Europa die het gebruik van ICT voor vrouwenhandel en andere
schendingen van de mensenrechten in kaart gaat brengen.Combinatie arbeid en zorgICT kan de combinatiemogelijkheden van arbeid en zorg verbeteren. Daarom
wil het kabinet een extra impuls geven aan projecten die bereikbaarheidsscenario's
uitwerken met behulp van ICT en vormen van telewerken. Naast reeds bestaande
beleidsexperimenten, zoals projecten op het gebied van dagindeling, zijn er
mogelijkheden om binnen het EQUAL-programma innovatieve projecten te starten.
Het kabinet denkt daarbij aan vormen van telewerken en teleleren. Uitgangspunt
is de sociale dimensie van werk, waarbij alertheid is geboden op het ontstaan
van een (nieuwe) tweedeling tussen mannen en vrouwen: de inzet van ICT mag
er niet toe leiden dat vrouwen repetitief thuiswerk gaan doen en mannen hoogwaardige
arbeid. Ook in het INFODROME-programma van het ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschappen komen de sociale implicaties van ICT aan de orde. Zo brengt
het programma «verschuivende maatschappelijke arrangementen» bijbehorende
beleidsopties in kaart. Te denken valt aan voorwaarden voor een betere combinatie
van arbeid en zorg, moderne oplossingen voor dagindeling en het opstellen
van bereikbaarheidscenario's.Stimuleren gebruik ICT en ICT-toepassingen voor verbeterde
beleidsinformatieOm voor het emancipatiebeleid zowel nationaal als wereldwijd relevante
informatie te genereren is de inzet van ICT onmisbaar. Vrouwennetwerken maken
steeds vaker gebruik van ICT om te lobbyen, informatie te verspreiden of het
beleid te beïnvloeden. Zo kan informatie over vrouwenrechten of het VN-Vrouwenverdrag
via internet mondiaal worden verspreid. Ook misstanden, risico's of juist
positieve gegevens over een bepaalde situatie kunnen op deze manier pijlsnel
in vele landen tegelijk bekend worden. ICT kan zo de beleidsoriëntatie
als het gaat om emancipatievraagstukken versnellen. Het kabinet zal initiatieven
op dit vlak dan ook ondersteunen. Het gaat daarbij om het verbeteren van en
het versneld toegang krijgen tot emancipatierelevantie informatie met behulp
van ICT. Organisaties, met name emancipatie- en vrouwenorganisaties, worden
uitgenodigd hiertoe voorstellen in te dienen.Positieversterking van vrouwen door middel van ICTIn de toegang tot en het gebruik van ICT is er sprake van sociale ongelijkheid.
Het gaat hierbij vooral om vrouwen die niet of onvoldoende mogelijkheden hebben
zich maatschappelijk te manifesteren: allochtone en laagopgeleide vrouwen,
vrouwen met een handicap, alleenstaande bijstandsmoeders, vrouwen die niet
(meer) actief zijn op de arbeidsmarkt of oudere vrouwen. Om emancipatiedoelstellingen
voor deze groepen dichterbij te brengen ziet het kabinet mogelijkheden in
de inzet van ICT. Lokale organisaties (emancipatiebureaus, welzijnsinstellingen, plattelandsvrouwenorganisaties, zorginstellingen, buurthuizen) starten
daarom op diverse plekken in het land, zowel in stedelijke als in landelijke
gebieden, projecten in samenwerking met gemeenten. Het gaat dan om het beschikbaar
stellen van computers en het geven van scholing in het gebruik ervan. Daarbij
is het mogelijk aan te sluiten bij reeds lopende initiatieven zoals de Digitale
Trapveldjes, waar inmiddels 20 miljoen gulden voor is uitgetrokken, of het
Seniorenweb. Van Digitale Trapveldjes kunnen bijvoorbeeld Digitale Landbouwveldjes
gemaakt worden voor vrouwen op het platteland. Tenslotte denkt het kabinet
in dit verband ook aan ICT-projecten die een kwaliteitsimpuls kunnen geven
aan de (thuis)zorg. Daarbij kan het bijvoorbeeld gaan om voorstellen waarbij
met behulp van ICT snellere en specifiekere communicatie tussen zorgvragenden
en zorgverlener plaatsvindt, of anderszins toepassingen die de specifieke
situatie of omstandigheden van de zorgvragende en/of de zorgverlenende verder
vergemakkelijken en verbeteren.ICT-impuls voor vrouwenorganisatiesVoor de versnelling van het emancipatieproces zijn strategische allianties
met maatschappelijke partners een conditio sine qua non, zo staat in het eerste
hoofdstuk van dit Meerjarenbeleidsplan. Vooral vrouwenorganisaties kunnen
een schakel zijn tussen hun achterban en de overheid. Daarom reserveert het
kabinet in 2001 1 miljoen gulden voor het verbeteren van de digitale infrastructuur
en de ICT-professionaliteit binnen vrouwenorganisaties, in het bijzonder voor
allochtone en plattelandsvrouwenorganisaties. Zo'n extra informatiseringsimpuls
komt zowel de organisaties zelf, als de individuele leden ten goede.Versterking emancipatie laagopgeleide jongeren met behulp
van ICTHet kabinet realiseert zich dat eigentijdse middelen als ICT nodig zijn
om jongeren te bereiken. Willen initiatieven succesvol zijn, dan is het absoluut
noodzakelijk jongens en meisjes zelf bij de opzet en vormgeving te betrekken.
Onderzoek laat zien dat jongeren het niet over emancipatie willen hebben,
maar wel over concrete onderwerpen die te maken hebben met hun eigen leefwereld.1 Het gaat dan over de situatie thuis, over opleiding
en scholing, werken en zorgen, taakverdeling tussen meisjes en jongens, seksualiteit,
vrijetijdsbesteding en toekomst.Omdat veel jongeren uit middenklasse en hogere milieus beschikken over
computers, via het ouderlijk huis of via school, heeft het kabinet besloten
in 2001 een project te starten dat zich richt op laagopgeleide, kansarme meisjes
en jongens. Doel van dit ICT-jongerenproject is tweeledig. Aan de ene kant
de meningsvorming en bewustwording over emancipatiegerelateerde onderwerpen
stimuleren, aan de andere kant ICT-vaardigheden van deze jongeren versterken.
Het is juist deze categorie jongeren die wat emancipatiebeleid betreft tot
op heden moeilijk te bereiken is, en die evenmin gemakkelijk toegang heeft
tot ICT.Landelijk Netwerk EVADe overgang naar een kennissamenleving heeft onvermijdelijk gevolgen voor
sociale verbanden en daarmee ook voor de verhoudingen tussen vrouwen en mannen.
Zo trad in de industriële samenleving een sterke scheiding op tussen
de openbare en de privé-sfeer, met duidelijke implicaties voor de posities
van vrouwen en mannen. In de kennissamenleving daarentegen krijgen de concepten
tijd en plaats een andere, minder letterlijke betekenis. Dit biedt kansen
om de strakke scheiding tussen openbaar en privé, tussen het «mannelijke»
en het «vrouwelijke» domein in nieuwe verbanden te doen opgaan.
Ook vernieuwingen in het organisatieconcept van de overheid zijn
noodzakelijk om samenhang in beleid te realiseren. Een meer geïntegreerde
en vooral een meer interactieve beleidsstrategie is in een kennissamenleving
een vereiste. Steeds vaker zullen nieuwe, multidisciplinaire netwerkstructuren
ontstaan, gekenmerkt door nieuwe, emancipatoire verhoudingen tussen mannen
en vrouwen en een bottom-up benadering die als een rode draad door dergelijke
structuren heen lopen. Een interactieve en integrale beleidsstrategie vraagt
om diversiteit in de aanpak van maatschappelijke vraagstukken. Dit impliceert
als vanzelfsprekend een emancipatoire invalshoek. Het emancipatiebeleid is
zo op weg zich in de kennissamenleving een nieuwe positie te verwerven. Wel
is het nodig de maatschappelijke dynamiek op de voet te volgen om de issues
te kunnen bepalen die in een hoogwaardige kennissamenleving de kwaliteit van
leven en werken kunnen verbeteren. Dit zal het werkterrein worden van een
op te richten Landelijk Netwerk genaamd EVA: Ervaring, Kennis, Attituden in
de kennissamenleving. De bedoeling is te komen tot«kenniskringen»
van personen en organisaties die met een toekomstgerichte visie op de komst
van een kennissamenleving het kabinet adviseren over een vernieuwd emancipatiebeleid.
Aandacht zal daarbij vooral uitgaan naar meer samenhang in beleidsterreinen
met behulp van een virtuele infrastructuur. Door de aard van zijn samenstelling
en de structuur in kenniskringen bundelt zo'n netwerk expertise en visies
en zorgt het voor draagvlak in de samenleving. Doel van het netwerk is om
op interactieve wijze relevante issues te bepalen. Dit kan onder meer door
onderzoek te (laten) doen en te participeren in besluitvorming op verschillende
niveaus. Het gaat erom dat emancipatie-organisaties, NGO's, kennisinstellingen,
ICT-experts en het bedrijfsleven hier gezamenlijk adequaat invulling aan geven.
Voorjaar 2001 gaat dit netwerk van start met een reeks initiërende bijeenkomsten.
Het kabinet neemt hierin het voortouw.Versterking positie vrouwen in ICTICT breekt met de klassieke manier van kennisoverdracht en nodigt uit
tot een diversiteit aan gebruiksmogelijkheden, communicatie, dwarsverbindingen
en overdracht van informatie. Dit biedt kansen om de traditionele man-vrouwverdeling
(hij de techniek/zij de communicatie) te doorbreken. Dit betekent niet dat
er geen verschillen tussen vrouwen en mannen zijn. Die manifesteren zich vooral
in stijl van gebruik van ICT én in een ondervertegenwoordiging van
vrouwen in ICT-opleidingen en -beroepen. De Onderwijsraad constateert in zijn
advies zelfs dat de verschillen tussen jongens en meisjes in computerattitude
de afgelopen jaren zijn toegenomen, waarbij jongens een aanmerkelijk positievere
computerattitude laten zien dan meisjes. De Raad acht het niet onwaarschijnlijk
dat dit mede samenhangt met de manier waarop ouders reeds in de basisschoolperiode
vooral jongens stimuleren om met computers om te gaan. De inzet van het onderwijs
om sekseverschillen in computeronderwijs tegen te gaan, zou vooral moeten
zijn: een voor zowel meisjes als jongens zinvol didactisch gebruik van computers.
Zo blijken zowel coöperatieve werkvormen als praktische gebruiksmogelijkheden
vooral aan te slaan bij de wensen van meisjes. Om de kansen die ICT biedt
voor vrouwen te vergroten en de risico's te verkleinen is een kwantitatieve
en kwalitatieve inhaalslag nodig. Slechts een op de tien werknemers in de
ICT-sector is vrouw, terwijl er in de sector als geheel een enorm tekort aan
werknemers bestaat. En dat geldt niet alleen voor ICT-ers die binnen de automatiseringsbranche
hun brood verdienen. Juist in andere maatschappelijke sectoren, zoals de gezondheidszorg,
het onderwijs en de zakelijke dienstverlening, bestaat een schreeuwend tekort
aan ICT-ers. Dat er zo weinig vrouwen in de ICT-branche werkzaam zijn, heeft
onder meer te maken met hun studiekeuzes, maar ook met het «mannelijke»
imago van de branche, de cultuur van de bedrijfsorganisatie en zaken als arbeidsvoorwaarden
en arbeidsomstandigheden. Wil men de ICT-sector voor vrouwen
aantrekkelijker te maken, dan is het zaak aandacht aan bovengenoemde factoren
te schenken en de gebruiksmogelijkheden te benadrukken. Het kabinet onderkent
dit en heeft reeds verschillende initiatieven en maatregelen genomen. Maar
er is meer nodig om de positie van vrouwen in de ICT-sector te versterken.
Zo komt er de komende tijd extra aandacht voor sekseverschillen in computergebruik
in het onderwijs, starten er projecten die vrouwen stimuleren tot een carrière
in de ICT-sector en gaan er initiatieven van start die verschillende perspectieven
van vrouwen en mannen in ICT-gebruik monitoren om daaruit lering te trekken
voor nieuwe accenten in het emancipatiebeleid.Sekseverschillen in ICT-onderwijsDe onderwijsemancipatienota Kristal van Kansen, de recente nota Onderwijs
Online en het bovengenoemde advies van de Onderwijsraad onderstrepen het belang
van nieuw beleid op het gebied van onderwijs, emancipatie en ICT. Dit krijgt
ruime aandacht in de geactualiseerde beleidsagenda van het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, die eind 2000 verschijnt. Aanvankelijk
ging het er vooral om scholen uit te rusten met de benodigde hardware en computergebruik
te bevorderen. Geleidelijk komt er meer aandacht voor de onderwijskundige
en didactische aspecten van ICT. Zo blijkt uit een recent verricht onderzoek
naar sekseverschillen en ICT in primair en voortgezet onderwijs dat meisjes
niet alleen minder dan jongens deelnemen aan computeronderwijs en aan het
keuzevak informatica, maar ook dat het leren met computers hen minder aantrekt.
En dat in een tijd dat ICT steeds meer als leermiddel wordt ingezet.1 Aandacht voor deze problematiek is dan ook absolute
noodzaak. Met de Onderwijsraad is het kabinet van mening dat de volgende maatregelen
noodzakelijk zijn:• nascholingsbeleid voor docenten op het gebied van sekseverschillen
in computeronderwijs;• de opzet van pilots en experimenten die rekening houden met sekseverschillen
in ICT-gebruik;• stimuleren dat software en ander ICT-lesmateriaal tegemoetkomt
aan de leerstijlen van zowel meisjes als jongens en van leerlingen van verschillende
etnische achtergronden. Het doorbreken van eenzijdige beeldvorming als het
gaat om ICT staat daarbij voorop.Bovengenoemde maatregelen werkt het kabinet nog in 2000 uit in een actualisatie
van de nota Kristal van Kansen. In eerste instantie hebben ze betrekking op
het computeronderwijs in het primair en voortgezet onderwijs. Maar ook op
andere terreinen van onderwijs en scholing blijft het kabinet de komende jaren
extra investeren in het versterken van de positie van vrouwen als het gaat
om ICT. Zo heeft onder andere mainstreaming van projectresultaten uit het
Communautair Initiatief Employment plaatsgevonden voor wat betreft scholing
van herintreedsters in ICT-beroepen. Ook is het ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen betrokken bij de verschillende experimenten uit de
Task Force «Werken aan ICT».Werken in de ICT-sector: aantrekkelijk voor vrouwenDe Task Force «Werken aan ICT» probeert het structurele tekort
aan ICT-ers weg te werken. Eén van de projecten van deze Task Force
stimuleert vrouwen tot een carrière in de ICT-sector. Dit project,
Vrouwen/mannen – balans bij ICT, houdt rekening met verschillen in omgang
met en gebruik van ICT. Doelstellingen van dit project zijn:• uitbreiding van (om)scholingstrajecten voor vrouwen in ICT-beroepen;• ICT-opleidingen zo om te vormen dat het voor meisjes aantrekkelijker
wordt om er op wo- of hbo-niveau voor te kiezen; – de cultuur en arbeidsvoorwaarden in ICT-bedrijven zodanig te veranderen
dat meer vrouwen daadwerkelijk kiezen voor een ICT-beroep.Dit project, waarvoor in eerste instantie 4 miljoen gulden is uitgetrokken,
is in handen van een team dat enerzijds bestaat uit organisaties die ervaring
hebben met de toeleiding van vrouwen en meisjes naar ICT-opleidingen en -beroepen
en anderzijds uit bedrijven die een voorhoederol willen vervullen in het toegankelijker
maken van de ICT-sector voor vrouwen. Het ministerie van Economische Zaken
heeft het voortouw in genoemd project. Er vindt afstemming plaats met andere
initiatieven van de Task Force. Dit betreft met name het ICT-punt Beeldvorming
en de projecten Color IT en Vluchtelingen. Onderdeel van deze initiatieven
is zowel om allochtone vrouwen te interesseren voor een ICT-beroep, als om
vluchtelingenvrouwen en asielzoeksters met een hbo/wo-opleiding om- of op
te scholen in zo'n beroep. Vooral voor vrouwen die in het land van herkomst
een technische opleiding hebben genoten kan dit perspectief bieden.Tenslotte gaan er projecten van start die vanuit een transnationaal samenwerkingsverband
vernieuwende oplossingen aandragen voor een versterking van de positie van
vrouwen in de ICT-sector (EQUAL). Het kan hierbij gaan om omscholingstrajecten
van bijvoorbeeld herintredende vrouwen, het bevorderen van de deelname van
meisjes aan technische opleidingen en het stimuleren van e-commerce door vrouwelijke
ondernemers.Emancipatieperspectief in ICT-initiatieven: KenniswijkHet kabinet is van mening dat emancipatiebeleidsdoelen vanaf het begin
bij ICT-initiatieven betrokken moeten zijn. Het emancipatiebeleid kan zo de
reikwijdte van het overheidsbeleid dat zich richt op de kennissamenleving
versterken. Het kan bijvoorbeeld gaan om de al eerder genoemde inspanningen
om tekorten in de ICT-sector weg te werken of om projecten die een laagdrempelige
toegang tot ICT-middelen bewerkstelligen. Ook de hiervoor genoemde Digitale
Trapveldjes of het opzetten van digitale debatten horen daarbij. Bij al deze
initiatieven zal het kabinet vanaf het begin het «gender»-perspectief
ofwel verschillen in gebruik tussen vrouwen en mannen monitoren zodat er lering
uit kan worden getrokken voor nieuw te formuleren accenten in het beleid.Dit gebeurt ook in het project Kenniswijk. Dit is een initiatief van de
rijksoverheid dat in nauwe samenwerking met bedrijven, maatschappelijke organisaties
en lokale overheden, een locatie van een hoogwaardige ICT-infrastructuur voorziet
met een ruim aanbod van elektronische diensten. In het project Kenniswijk
wordt reeds in de ontwerpfase rekening gehouden met de aanwezigheid van ICT
in de sociale infrastructuur. Daarbij wordt een toekomstige marktsituatie
nagebootst in een reële setting. Het experiment biedt de mogelijkheid
om innovaties op het gebied van ICT-voorzieningen en elektronische diensten
dichter bij de burger te brengen. Voorbeelden hiervan zijn teleleren, gemeenteloket-aan-huis,
monitoring van patiënten, virtuele buurtwacht, digitaal bestellen van
boodschappen. Het stimuleert vernieuwingsprocessen gericht op de consument.
Daarnaast biedt het inzicht in de effecten die ICT-ontwikkelingen zullen hebben
op het handelen van mensen en bedrijven in de zin van veranderingen in sociale,
ruimtelijke en mobiliteitspatronen. Het project Kenniswijk biedt interessante
aanknopingspunten voor onderzoek naar de wijze waarop zowel allochtone als
autochtone vrouwen en mannen gebruik maken van de nieuwe mogelijkheden die
de kennissamenleving biedt. Tenslotte zal het kabinet bij de recent aangekondigde
extra investeringen in het kader van Kenniseconomie in Zicht1 erop toezien dat waar mogelijk en relevant issues die te maken hebben
met nieuwe verhoudingen tussen mannen en vrouwen de aandacht krijgen die ze
verdienen. Het gaat hier om een bedrag van 2, 5 miljard, waarvan 1,32 miljard voor onderwijs en scholing, 0,14 miljard voor kennis en innovatie,
0,4 miljard voor ICT-investeringen en 0,7 miljard voor arbeid/sociale zekerheid.Overzicht beleidsacties en -voornemens Informatiesamenleving Actie/voornemenLooptijd 2001–2004VoortouwOverigen1234 KENNISSAMENLEVINGTelewerken en teleleren:       Extra impulsen voor telewerken en teleleren
o.m. binnen EQUALB   SZW Gendereffecten in ict-experimenten (Kenniswijk)      Afspraken over monitoring
van en onderzoek naar genderdimensies in recent gestarte en nieuw op te zetten
ICT-experimenten en initiatieven, waaronder aandacht voor bereikbaarheidsscenario's
in Kenniswijk    SZW Nationaal
netwerk kennissamenleving      Oprichting
van een nationaal netwerk met een structuur van kenniskringen rond emancipatie    SZWVWS, EZ, OCW e.a. Positieversterking vrouwengroepen      Het verbeteren van de digitale infrastructuur en de ICT-professionaliteit
binnen vrouwenorganisaties d.m.v. een extra InformatiseringsimpulsB   SZWVrouwen-organisatiesHet stimuleren van samenwerkingsexperimenten in stedelijke gebieden
en op het platteland, gericht op de inzet van ICT voor de verbetering van
de persoonlijke en sociale leefsituaties kansarme vrouwen.    SZW, LNV BZK-GSIVWS VROUWEN & ICTEmancipatiebewustwording/ICT-vaardigheden laagopgeleide jongeren      Het stimuleren van meningsvorming en bewustwording
over emancipatiegerelateerde onderwerpen bij met name laagopgeleide meisjes
en jongens, d.m.v. een ICT-project..    SZWBZK/ VWS Beleidsinformatie en ICT      Het ondersteunen van initiatieven die met behulp van ICT
voor emancipatiedoelen relevante beleidsinformatie, nationaal en internationaal
versneld en verbeterd toegankelijk maken.    SZWBZK, JUS Het verkennen van de risico's van het gebruik van ICT voor vrouwenhandel
en andere schendingen van de mensenrechten, door actieve participatie aan
een speciaal hiertoe opgerichte werkgroep.B   SZWBZK, JUS Sekseverschillen in computeronderwijs      Maatregelen en acties in het kader van het plan van aanpak
sekseverschillen in computeronderwijs in het primair en voortgezet onderwijs.    OC&W Versterken
positie vrouwen in ICT      In het project Vrouwen/mannen- balans bij ICT, worden maatregelen
uitgewerkt die de participatie van meisjes/vrouwen in ICT-opleidingen enbedrijven
gaan vergroten.    EZOC&WIn het kader van
EQUAL op te zetten transnationale vernieuwings-projecten binnen EU-verband. B    SZWOC&W, EZB = reeds opgenomen in Begrotingsbrief Emancipatiebeleid
2001 BIJLAGE 1 OVERZICHT MAATSCHAPPELIJKE EN VROUWENORGANISATIES DIE HEBBEN
GEREAGEERD OP DE MEERJARENNOTAAdviesgroep Emancipatie HoornBureau voor Emancipatiezaken Noord-BrabantClara Wichmann InstituutE-QualityEquivalentExpertisecentrum Landbouw, Natuurbeheer en VisserijGezamenlijke reactie van een aantal maatschappelijke en vrouwenorganisatiesGroenLinks Feministisch NetwerkInternationaal Informatiecentrum en Archief voor de VrouwenbewegingInternational Training Centre for WomenKomitee Zelfstandig Verblijfsrecht MigrantenvrouwenLandelijk Bureau LeeftijdsdiscriminatieNederlands Agrarisch Jongeren KontaktNederlandse Bond van PlattelandsvrouwenNederlandse GezinsraadNederlandse Omroep Stichting – Werkgroep en Bureau BeeldvormingNederlandse Vereniging tot Integratie van Homoseksualiteit – COCNederlandse Vereniging voor Vrouwenbelangen, Vrouwenarbeid en Gelijk StaatsburgerschapNederlandse Vrouwen RaadOpportunity in BedrijfOverlegkader Vrouwen uit MinderhedenPlatform Actieplan 2000Politiek VrouwenoverlegRaad van Kerken – Sectie Vrouwen in Kerk en SamenlevingScalaStichting AvantiStichting K&O – Fonds Fie van der HoopStichting Landelijk Netwerk van Provinciale en Grootstedelijke VrouwenradenSurinaamse Vrouwen RaadTecenaTiye InternationalTransactUnie van Katholieke Bonden van OuderenVrouwen AlliantieVrouwen VVDVrouwenpartij voor Feministische PolitiekWouw-Vlechtwerk – een Vereniging van Maatschappij-kritische Wijze
Oudere Vrouwen BIJLAGE 2 VIJF JAAR NA «BEIJING»Nederland heeft tijdens de 23e Speciale Algemene Vergadering van de Verenigde
Naties «Vrouwen 2000: Gelijkheid, Ontwikkeling en Vrede in de 21e eeuw»
uitgedragen dat in een pluriforme samenleving diversiteit en gelijke rechten
parallel samen moeten gaan. Vrouwen en mannen moeten de mogelijkheid hebben
een zelfstandig bestaan op te bouwen op grond van gelijke rechten, kansen
en vrijheden, zonder dat verschillen in etniciteit, godsdienst of overtuiging,
burgerlijke staat, validiteit, leeftijd en seksuele voorkeur, daarin een rol
spelen. Essentieel is de keuzevrijheid van vrouwen en mannen: deze moet in
elke levensfase tot zijn recht kunnen komen. Ieder individu heeft aanspraak
op een economisch zelfstandig bestaan en op een eerlijke verdeling van arbeid,
zorg en inkomen, vrij van armoede en geweld. Deze visie staat geen schending
van mensenrechten toe.In het slotdocument erkent de wereldgemeenschap dat voor het realiseren
van gelijkheid tussen vrouwen en mannen rekening moet worden gehouden met
diversiteit in omstandigheden en dat verschillen niet mogen leiden tot het
niet kunnen realiseren van gelijke rechten, kansen en vrijheden.Sinds «Beijing» zijn zowel wereldwijd als ook in ons land
de richting en strategie van het beleid verschoven naar tweesporenbeleid.
Enerzijds is het beleid gericht op coördinatie, vernieuwing, evaluatie
en monitoring. Anderzijds streeft het kabinet naar het verankeren van emancipatie
in het algemene beleid (mainstreaming). Door nieuwe allianties met relevante
beleidsmakers en maatschappelijke partners wordt gewerkt aan de verbreding
van het draagvlak. Deze lijn in de SAVVN geconsolideerd.Nederlandse prioriteiten uit het slotdocument Beijing
+ 5Hieronder volgt een overzicht van de door Nederland in de SAVVN ingebrachte
prioriteiten, die tevens aandachtspunten zijn geweest bij de uitwerking van
het meerjarenbeleidsplan.• Het integreren van een genderperspectief in nationale en sectorale
begrotingen en macro-economisch beleid (zogenaamde «gender sensitive
budgetting»)• Het ontwikkelen van statistieken en indicatoren gedisagregeerd
naar sekse en leeftijd, die leiden tot meetbare, tijdsgebonden resultaten,
evaluatie, monitoring en benchmarking op voor emancipatiebeleid relevante
terreinen• Het verbeteren van de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt door
het nemen van maatregelen voor het combineren van betaalde arbeid en onbetaalde
zorg, bestrijden van ongelijke beloning, doorbreken van horizontale en verticale
seksesegregatie op de arbeidsmarkt, wegnemen van fiscale belemmeringen, bevorderen
van employability, een levenlang leren en het bestrijden van feminisering
van de armoede• Het bevorderen van maatschappelijk verantwoord ondernemen• Het uitbannen van alle vormen van geweld tegen vrouwen door een
samenhangende, interdisciplinaire, gecoördineerde beleidsaanpak. Het
gaat om signaleren, preventie, opsporen en vervolgen, opvang, hulpverlenen,
regie en communicatie. Bijzondere aandacht is er voor huiselijk geweld, schadelijke
traditionele praktijken (zoals genitale verminking en eerwraak), systematische
verkrachting in conflictsituaties en de opvang van slachtoffers • Het voorkomen en bestrijden van vrouwenhandel. Onder andere door
het aanstellen van een nationaal rapporteur om informatie uit te wisselen
en te rapporteren over gegevens, oorzaken, factoren en trends• Het ratificeren van het facultatief protocol bij het VN Vrouwenverdrag• Het bestrijden van alle vormen van discriminatie van vrouwen en
meisjes• Het erkennen van de zeggenschap van vrouwen en meisjes over eigen
gezondheid en seksualiteit als mensenrecht – de zogenaamde seksuele
en reproductieve gezondheid en rechten – waartoe volgens de Europese
Unie ook het verbod van discriminatie op grond van seksuele voorkeur kan worden
gerekend. Hierbij gaat speciale aandacht uit naar seksuele voorlichting aan
jongeren, vrije toegang tot voorzieningen voor family planning inclusief abortus
en opvang en ondersteuning van zwangere tieners en tienermoeders• Het bestrijden van HIV/AIDS, onder andere door goede informatie
te verschaffen en het bevorderen van veilig seksueel gedrag• Het daar waar passend mainstreamen van een genderperspectief in
nationaal vreemdelingen- en asielbeleid om de rechten van vrouwen te bevorderen
en te beschermen. Hieronder valt ook het nemen van stappen om seksespecifieke
vervolging en geweld te erkennen als grond voor het verlenen van een vluchtelingenstatus
en van asiel• Het integreren van vrouwenrechten in het beleid van internationale
organen gericht op de naleving van universele mensenrechten en versterken
van genderdeskundigheid en het versterken van de rol van vrouwen in conflictpreventie,
conflictoplossing en post-conflictsituaties zoals in humanitaire en vredesmissies
alsmede internationale gerechtshoven, waaronder het toekomstig Internationaal
Strafhof en onderzoekscommissies en verdragscomités• Het erkennen van de rol van vrouwen bij duurzame ontwikkeling en
in de besluitvorming en het beheer van natuurlijke hulpbronnen zoals water• Het realiseren van gelijke kansen voor vrouwen en meisjes in culturele,
recreatieve en sportactiviteiten op alle niveaus, zoals bij toegang, training,
competitie, beloning en prijzen• Het stimuleren van zelfregulering en gedragscodes (media) bij het
gebruik van ICT met het oog op het bestrijden van stereotiepe beeldvorming• Onderstrepen van de belangrijke rol die NGO's vervullen bij het
realiseren van gelijkheid tussen vrouwen en mannenXNoot1Ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire Documentatie.XNoot1Kamerstukken, II, 1999–2000, 27 061, nrs. 1 en 2.XNoot1In Op Gelijke Voet, juni 2000. XNoot2Kamerstukken II, 2000–2001, 27 411, nr. 1. XNoot3Om de leesbaarheid te vergroten is niet in de tekst aangegeven welke beleidsacties
al aangekondigd zijn in de begrotingsbrief emancipatie 2001. Wel is in het
schema met alle beleidsvoornemens aangegeven welke punten al eerder genoemd
zijn in de begrotingsbrief. Deze worden aangeduid met een «B». XNoot4De Adviesraad voor Internationale Vraagstukken (AIV), de Commissie Gelijke
Behandeling (CGB), de Onderwijsraad, de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling
(RMO), de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB), de Raad voor Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieu, de Sociaal-Economische Raad (SER) en de Wetenschappelijke
Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) zijn gevraagd te reageren op de Meerjarennota
Emancipatiebeleid. Ook de Stuurgroep Dagindeling is om advies gevraagd op
onderdelen van de nota. De binnengekomen adviezen zullen tegelijk met dit
Meerjarenbeleidsplan aan de Tweede Kamer worden aangeboden, met uitzondering
van het rapport van de WRR, dat zelfstandig is gepubliceerd. De AIV heeft
nog geen advies uitgebracht. Zodra het advies beschikbaar is, zal het kabinet
hierover een standpunt bepalen. Ook de ontvangen reacties van maatschappelijke
en vrouwenorganisaties zullen worden gebundeld en tegelijk met het plan aan
de Tweede Kamer worden aangeboden. In totaal zijn ruim veertig reacties ontvangen.
In bijlage 1 wordt een overzicht gegeven van de organisaties die hebben gereageerd.XNoot5Voor een omschrijving van de prioriteiten en de wijze waarop ze in het
beleid zijn verwerkt, zie bijlage 2.XNoot1Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2000), Doorgroei van arbeidsparticipatie. Rapporten aan de Regering nr.
57, Den Haag, Sdu Uitgeverij.XNoot1De term sociaal contract wordt hier gebruikt in navolging van de OESO
in zijn rapport Vorm geven aan structurele verandering.
De rol van vrouwen. Parijs, 1991.XNoot2Sociaal en Cultureel Planbureau, De kunst van het combineren. Sdu Uitgeverij, Den Haag, 2000.XNoot1Boerefijn, I., M. M. van der Liet-Sanders en T. Loenen, Het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen. Ministerie
van SZW/ Elsevier Bedrijfsinformatie BV, Den Haag, juli 2000.XNoot1Emancipatie in beleid: Handleiding Mainstreaming.
31 mei 2000, SZW0000543.XNoot2De ministeries van SZW en VROM zullen als eerste van start gaan.XNoot1De internetsite maakt deel uit van de website van het ministerie van SZW
(www.minszw.nl). Op deze site treft men niet alleen de teksten van Meerjarennota,
Begrotingsbrief en dit Meerjarenbeleidsplan aan, maar ook de binnengekomen
reacties en adviezen, persberichten en diverse links naar andere relevante
informatie.XNoot2Gender mainstreaming: conceptual framework, methodology
and presentation of good practices. Raad van Europa. Straatsburg,
mei 1998. EG-S-MS (98) 2.XNoot3Vierde Wereldvrouwenconferentie te Beijing, Nederlandstalig verslag, 4–15
september 1995, Ministerie van SZW, september 1996/B 730. Bijlage II.XNoot4Het communautair initiatief EQUAL is een nieuw, transnationaal programma
dat loopt van 2001 tot 2006 als onderdeel van de Europese Structuurfondsen.
Zie voor een beschrijving van de inhoud en aandachtspunten voor dit programma
het hoofdstuk over mensenrechten en Kamerstukken II, 2000–2001, 26 642,
nr. 11.XNoot1Voor de CEDAW-rapportage: zie Kamerstukken II, 1998–1999, 25 893,
nr. 7. Voor het Actieplan Emancipatietaakstellingen Departementen: zie Kamerstukken,
II, 1998–1999, 26 206, nr. 11.XNoot2VBTB=Van Beleidsbegroting Tot Beleidsverantwoording.XNoot3Het betreft: het onderzoek naar een Informatie- en Servicepunt Mainstreaming,
de eindrapportage en het onderzoek mainstreaming van TECENA (die op 1 januari
2001 ophoudt te bestaan), het onderzoek en de evaluatie van het emancipatie-ondersteuningsbeleid
en de inventarisatie van mainstreamingsinitiatieven bij provincies, gemeenten
en particuliere organisaties.XNoot1De Tweede Kamer is hiervan op de hoogte gebracht bij brief van de staatssecretaris
van OCenW d.d. 19 juli 2000, Actualisering nota «Een
kristal van kansen».Vaste Kamercommissie OC&W, OCW0000901.XNoot1Recent onderzoek bevestigt deze constatering: slechts 4% realiseert deze
taakverdeling, terwijl die door ruim 20% van de paren gewenst wordt. Zie S.
Keuzenkamp en E. Hooghiemstra (red.), De kunst van het combineren. Taakverdeling
onder partners. Den Haag (SCP), oktober 2000, pagina 9–28. Zie ook SCP/CBS,
Emancipatiemonitor 2000, pagina 46.XNoot1De WRR baseert zich op onderzoek van het NIDI dat vergelijkbaar is met
het onderzoek van het SCP naar de gewenste taakverdeling tussen partners.XNoot1Zie Meerjarennota Emancipatiebeleid, pagina
18. Ook dit is een ambitieuze doelstelling omdat een deel van de toegenomen
zorgparticipatie van mannen in de afgelopen decennia samenhangt met de voorheen
ruimere mogelijkheden voor vervroegde uittreding voor oudere werknemers.XNoot1M. Turkenburg, Een baan & een kind, aspiraties
en strategieën van laagopgeleide vrouwen. Sociaal en Cultureel
Planbureau, 1995.XNoot2Tot potentiële herintreedsters worden gerekend: de niet-werkende
vrouwen die betaald werk willen voor ten minste 12 uur per week. Zie Sociale Nota 2001, pag. 139.XNoot3Zie kabinetsstandpunt bij het rapport Armoedeval, analyse
en oplossingen van de werkgroep Harmonisatie inkomensafhankelijke
regelingen, Kamerstukken II, 1999–2000, 26 800, nr. 72, pag. 36–37.XNoot1Terug van wegggeweest: een onderzoek naar de positie
van herintreedsters op de arbeidsmarkt. FNV, d.d. 10 oktober 2000.XNoot2R. Bouhalhoul en J. Van der Zwaard, Een kwestie van
vertrouwen, gespreksgroepen met Marokkaanse ouders, Rotterdam, SWB
Rijnmond, z.j.XNoot1A.Van Doorne-Huiskes en J. Eekman, Investeren in kwaliteit
loont. Elsevier, 1999.XNoot1Emancipatietaakstelling Departement van SZW. Zie Kamerstukken II, 1998–1999,
26 206, nr. 11.XNoot1EIM, Benchmark Ondernemerschap, Tabellenboek.
Zoetermeer, december 1999.XNoot2De bonte WAZ, LTO/NAJK, d.d. februari 2000.XNoot1EER verkenning belastingstelsel 21ste eeuw.
Universiteit van Utrecht d.d. 8 juni 1999.XNoot2Toezegging minister van Financiën in het Algemeen Overleg Emancipatietaakstellingen
departement Financiën, d.d. 11 oktober 2000.XNoot3Kamerstukken, II, 1999–2000, 27 099, nr. 1.XNoot4Zie hiervoor hoofdstuk 4..XNoot5In 1990 is de Toeslagenwet, die kostwinners met een lage uitkering een
aanvulling geeft tot aan het niveau van de bijstand voor een gezin, afgeschaft
voor personen geboren op of na 1 januari 1972, tenzij er kinderen jonger dan
12 jaar in het huishouden zijn.XNoot1Kamerstukken II, 1999–2000, SZW0000634, brief aan de Staatssecretaris
van SZW d.d. 29 juni 2000.XNoot1NIZW, Nieuwe tijden, nieuwe zorgvormen. Intern
werkdocument, 2000.XNoot2A. Vaalburg en A. Schippers, Een open gesprek. Indicatiestelling
en mantelzorg. Utrecht, NIZW, 2000.XNoot3M. Morée, Wie zorgt straks voor ouderen, zieken
en gehandicapten? In: Jaarboek Emancipatie 1999, pag. 50–60.XNoot1Brief van de ministers van Economische Zaken en van Justitie d.d. 27 juni
2000. Kamerstukken II, 1999–2000, 24 036, nr. 165.XNoot1Emancipatietaakstelling departement SZW. Kamerstukken II, 1998–1999,
26 206, nr. 11.XNoot2Brief van de minister van VWS d.d. 4 juli 2000. Kamerstuk 26 814,
nr. 13.XNoot1Brief van de minister van SZW d.d. 29 september 2000, Kamerstukken II,
2000–2001, 26 447, nr. 37.XNoot1Kamerstukken II, 1999–2000, SZW0000709.XNoot1Kamerstukken II, 1999–2000, 27 207, nrs. 1 t/m 3.XNoot1Kamerstukken II, 1999–2000, SZW0000438. Brief van staatssecretaris
van SZW d.d. 2 mei 2000.XNoot14+2=7, Combineren van onderwijs, opvang en vrije tijd. Advies van de Stuurgroep Dagindeling, 15 december 1999.XNoot2SER-advies Meerjarennota Emancipatiebeleid, pag. 65.XNoot1Tijden in de gezondheidszorg. In opdracht
van het Projectbureau Dagindeling opgesteld door het NIVEL, 2000.XNoot2Ibidem, noot 2.XNoot3Brief van de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, dd.
29 juni 2000, Kamerstukken 1999–2000, SZW0000630.XNoot4Bereikbaarheidsscenario: verkenning van een extra optie
voor taakcombineerders, eindrapportage.Pag. 38 e.v., 21 juni 2000,
als bijlage bij de in noot 5 genoemde brief aan de Tweede Kamer aangeboden.XNoot1Dagindeling geordend?. Advies Raad voor Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieu. pag. 41.XNoot2Ibidem, pag. 36.XNoot1In het kader van een experiment dagindeling wordt hiermee ervaring opgedaan
bij de ontwikkeling van voorzieningen op de Zuid-as in Amsterdam. Dit gebeurt
in samenwerking met een voetbalclub, een kinderopvangorganisatie, de gemeente,
ontwikkelaars en de TU Delft.XNoot2SER-advies, Meerjarennota Emancipatiebeleid, pag. 40.XNoot3Ibidem, noot 7, pag. 35.XNoot1Ibidem, noot 7, pag. 38.XNoot1Advies Stuurgroep Dagindeling op de Meerjarennota Emancipatiebeleid, pag.
3.XNoot2Hoofdstuk 2 besteedt eveneens aandacht aan dit onderwerp.XNoot1Ibidem, noot 2, pag. 54.XNoot2Ibidem, noot 13, pag. 3.XNoot3Persoonlijke Dienstverlening, rapport in opdracht
van het Projectbureau Dagindeling opgesteld door Regioplan Onderzoek Advies
en Informatie B.V., 2000.XNoot1Brief aan de Ministers van Economische Zaken en van Justitie, kamerstukken
II, d.d. 27 juni 2000, vergaderjaar 1999–2000, 24 036, nr 165.XNoot2Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2000), Doorgroei van arbeidsparticipatie, Rapporten aan de Regering nr.
57, Den Haag, Sdu Uitgeverij, pag. 141 e.v.XNoot1Het platteland van Groningen, Tholen en in wijken van Hoorn en Zaanstad.XNoot1Dualisme en democratie. Staatscommissie Elzinga.
Zie voor het kabinetsstandpunt: Kamerstukken II, 1999–2000, 26 800
VII, nr. 42.XNoot1Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Rapporten aan de regering
57, Doorgroei in de arbeidsparticipatie. Den Haag,
Sdu Uitgeverij, 2000.XNoot1Toptelling 2000 bevat gegevens over vrouwen in het bedrijfsleven.XNoot2In de oorspronkelijke opzet is het uitgangspunt dat de streefcijfers worden
verhoogd als ze worden gehaald tot evenredigheid is bereikt. In deze opzet
is uitgegaan van het scenario dat ze inderdaad worden gehaald. Met name voor
de gemeenteraden is dat een verhoging van het ambitieniveau.XNoot11De feitelijke trend is dat in de Tweede Kamer de laatste vier jaar het
percentage vrouwen inderdaad is gestegen met 4%, in de Eerste Kamer met 5%,
in het Europarlement met 4%. In het Provinciale Staten en de gemeenteraden
is echter sprake van stagnatie. Om de streefcijfers te halen zullen politieke
partijen zich dus extra in moeten spannen om meer vrouwen kandidaat te stellen.
Dat geldt ook voor het voordragen van vrouwen voor een burgemeesterspost.
In het openbaar bestuur en de ambtelijke top is de trend tussen 1993 en 1998
als volgt: 2 procentpunt groei per jaar bij de leden en voorzitters van de
externe adviesorganen, 1 procentpunt groei per jaar in de besturen van de
Waterschappen, bij de burgemeesters en de magistratuur, ½ procentpunt
groei per jaar bij de top van het politiekorps, de gemeentesecretarissen en
de directeuren-generaal, geen groei of zelfs een afname bij de Commissarissen
van de Koningin, de Raad van State, de Algemene Rekenkamer, voorzitters samenwerkingsorganen
gemeenten, de secretarissen-generaal en de griffiers (provincie). In het bedrijfsleven
is de trend een verdubbeling in het aandeel vrouwen in topposities (Raden
van Besturen en Raden van Commissarissen) in de periode 1992–1999. In
de non-profitsector zijn gegevens over dergelijke trends niet beschikbaar.
Bron: Emancipatiemonitor 2000. 2 Kamerstukken II 1996–1997
22 777 nr. 10. Brief minister BZK d.d. 15-7-1997. 3 Ministeries
van BZK, LNV, VROM.XNoot1Er zijn namelijk grote verschillen tussen sectoren; in de industrie- en
delfstofwinning is het percentage vrouwen in topfuncties bijvoorbeeld slechts
2,4%, in de handel en horeca 1,9%.XNoot1Notitie rechtspositie politieke ambtsdragers in gemeenten
en provincies.Brief van de minister van BZK aan de Vaste Commissie
voor BZK in de Tweede Kamer, dd. 14 juli 2000 (BW 2000/U 79294).XNoot2Koole, R. A., J.J.M. van Holsteyn en J.A. Elkink, Rekrutering en representatie in een representatief stelsel. Bevindingen van
een empirisch onderzoek onder leden en kiezers van het CDA, D66, PvdA en VVD. Universiteit Leiden, mei 2000.XNoot1Dualisme en democratie,staatscommissie Elzinga.
Zie voor het kabinetsstandpunt: Kamerstukken II, 1999–2000, 26 800
VII, nr. 42.XNoot1De Diversiteits Audit is ontwikkeld door organisatie-adviesbureau De Beuk
(in samenspraak met de politieke partijen) en is een instrument waarmee afdelingen
van politieke partijen hun toegankelijkheid voor nieuwkomers (nieuwe leden,
vrouwen, jongeren, allochtonen, ouderen) kunnen toetsen, vergelijken met andere
afdelingen in hun partij en die van andere partijen. De audit bestaat uit
een programma voor de PC met vragen die men individueel of samen in kan vullen.
Op grond van de uitslag geeft het programma bovendien gerichte tips voor verbetering
van de cultuur.XNoot1Balansmeter 1999. Opportunity in Bedrijf.XNoot2International Labour Organization, Conclusions on breaking
through the glass ceiling: Women in management. Geneva, December
1997.XNoot1Wet Evenredige Vertegenwoordiging van vrouwen in leidinggevende functies
in het onderwijs, 7 maart 1997. Deze wet is een stimulans voor het hele onderwijsveld,
van basisschool tot universiteit. Onderwijsinstellingen dienen een plan van
aanpak en streefcijfers neer te leggen in een document (de onderwijsinstellingen
bepalen zelf de inhoud). Aan de hand van dit document leggen onderwijsinstellingen
verantwoording af over hun beleid tegenover alle direct betrokkenen en de
inspectie. (Een kristal van kansen. Emancipatienota
1998–2002, ministerie OCW).XNoot2SCP, De Jong & Van Doorne-Huiskes, Trimbosinstituut en Nyfer.XNoot3Baakbericht 153. 1998.XNoot1Deze term duidt op het stokken van doorstroom in het middenkader. Waar
laagopgeleide mannen vaak nog wel doorgroeien naar middenfuncties, blijven
laagopgeleide vrouwen meestal steken in de lagere posities.XNoot1Het EQUAL-programma is een mogelijke financieringsbron.XNoot2Ibidem.XNoot3LNV, VROM, OCW, BZK, Defensie, EZ, V&W, VWS en SZW. Zie Taakstellingen
Emancipatiebeleid Departementen. Kamerstukken II, 1998–1999, 26 206,
nr. 11.XNoot4Kamerstukken II, 2000–2001, 27 403, nr. 1.XNoot1Gebaseerd op cijfers van het ministerie van BZK (1997–1998–1999).
Voor de topfuncties op de ministeries wordt dan het (gemiddelde) streefcijfer
15% voor 2004 en 25% in 2010, voor de groeifuncties 18% voor 2004 en 30% in
2010, voor het hogere middenkader 25% in 2004 en 40% in 2010. XNoot1Verklaring en Actieprogramma Mensenrechtenconferentie. Verenigde Naties, 1993.XNoot2Groenman e.a., Het Vrouwenverdrag in Nederland anno
1997. Verslag van de Rapportage commissie Internationaal Verdrag tegen Discriminatie
van Vrouwen. Den Haag, SZW/VUGA, 1997.XNoot3Korf, D.J. e.a., Economische kosten van thuisgeweld
tegen vrouwen. Utrecht, 1997.XNoot1Protocol 12 bij het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.XNoot2ILO-Verdrag 111.XNoot3Zie Sociale Nota 2001, hoofdstuk 3.XNoot1Wetsvoorstel wijziging van de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen
en van Titel 7.10 van het Burgerlijk Wetboek ter uitvoering van de EG-richtlijn
inzake de bewijslast in gevallen van discriminatie op grond van geslacht,
Kamerstukken II, 1999–2000, 27 026.XNoot2De aangehouden motie van de leden Santi en Schimmel van 27 september 2000 –
Kamerstukken II, 2000–2001, 27 026, nr. 6 – zal hierbij worden
betrokken.XNoot1Zie brief van de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
van 10 mei 2000, Kamerstukken II, 1999–2000, 26 814, nr. 9.XNoot2Zie 2e en 3e Nederlandse rapportage aan het VN Comité voor de uitbanning
van alle vormen van discriminatie jegens vrouwen (CEDAW).XNoot3Kamerstukken, II, 1998–1999, 25 893, nr. 7.XNoot4Kamerstukken, II, 1999–2000, 27 111, nr. 1 en nr. 2.XNoot5 Art. 5, onder (a), bepaalt: «De Staten (-) nemen alle passende
maatregelen om: (a) het sociale en culturele gedragspatroon van de man en
de vrouw te veranderen ten einde te komen tot de uitbanning van vooroordelen,
van gewoonten en van alle andere gebruiken, die zijn gebaseerd op de gedachte
van de minderwaardigheid of meerderwaardigheid van één van beide
geslachten of op de stereotiepe rollen van mannen en vrouwen». Zie:
J.C. Hes en C.E. van Vleuten, Het Vrouwenverdrag in de
Nederlandse rechtsorde. VUGA/Ministerie van SZW, Den Haag, 1996,
pag. 242–3.XNoot6De Commissie Groenman spreekt in haar rapportage van de «dominante
genderideologie».XNoot1Zie o.a. Clara Wichmann Instituut, Strategieplan, pag. 4.XNoot2 Wereldbevolkingsrapport, Samen leven in aparte werelden; mannen en vrouwen
in een tijd van verandering. UNFPA, augustus 2000.XNoot3Ibidem, pag. 1.XNoot4Ibidem, pag. 46, kader 24.XNoot5Zie het VN-rapport The World's Women Trends and Statistics
2000. Pag. 122, Verenigde Naties.XNoot6Ibidem, pag. 45.XNoot1Ibidem, noot 3.XNoot2Zie bijv. Human Development Report 2000. Bij
de internationale vergelijking staat Nederland zowel bij de Human Development
Index, als bij de Gender-related Development Index en de Gender Empowerment
Measure op de achtste plaats.XNoot3Boerefijn, M.M., van der Liet-Sansers en T. Loenen, Den Haag, Het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen. Een verdiepend
onderzoek naar het Nederlandse beleid in het licht van de verplichtingen die
voortvloeien uit het VN-Vrouwenverdrag. Ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid/Elsevier Bedrijfsinformatie bv, juli 2000. Aangeboden aan
Tweede Kamer, d.d. 13 juli 2000 (DCE/00/44457).XNoot1Volgens De Maatschappelijke Opvang 1998 en 1999; cijfers
en actuele ontwikkelingen van de Federatie Opvang/NIZW (2000) biedt
de opvang van vrouwen, veelal met kinderen, in Blijf van m'n Lijfhuizen, Fiomhuizen
en vrouwenopvangcentra een indicatie van de omvang van het geweld tegen vrouwen.
In 1998 meldden 22 908 vrouwen zich aan, in 1998 waren dat er 25 823.
In 1998 bedroeg het aantal aanwezige vrouwen en kinderen 9462, in 1999 waren
dat er 11 048. In de Blijfhuizen kwam in 1999 bij 95% van de cliënten
een vorm van geweld voor (seksueel en/of ander geweld). In de Fiomhuizen en
de vrouwenopvangcentra bedroeg het percentage 62.XNoot2Ibidem, noot 3.XNoot1Wellicht kunnen de door Frankrijk en Zweden gedane aanpassingen voor Nederland
fungeren als «good practice».XNoot2Ibidem, noot 10.XNoot1Platform voor Actie, Nederlands verslag van
de Vierde VN-Wereldvrouwenconferentie te Beijing, 4–15 september 1995,
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, september 1996/B 730, Bijlage
II.XNoot1Directie Coördinatie Emancipatiebeleid (DCE).XNoot2Verklaring en slotdocument van de 23e Speciale Algemene Vergadering van
de Verenigde Naties, Vrouwen 2000: Gelijkheid, Ontwikkeling
en Vrede in de 21ste eeuw, (Vijf jaar na Beijing), 5 t/m 9 juni 2000,
New York.XNoot3Zie bijlage 2: Vijf jaar na Beijing.XNoot1Zie Kaderwet Adviescolleges.XNoot1Sociaal Cultureel Rapport 2000, Nederland in Europa. Sociaal en Cultureel Planbureau, 2000.XNoot2Nidi, De timing van het eerste kind in Nederland en
Europa,. Binnenkort te verschijnen.XNoot3Samen leven in Aparte Werelden, Mannen en Vrouwen in
een Tijd van Verandering. United Nations Population Fund (UNFPA),
september 2000.XNoot1Een goed voorbeeld is het EQUAL programma.XNoot2Zie hiervoor hoofdstuk 2.XNoot1Zie hiervoor de hoofdstukken 2, 3, 4 en 5.XNoot1Uit een onderzoek van het SCP blijkt dat vrouwen over de gehele linie
minder toegang hebben tot ICT dan (hun) mannen en daarvan minder gebruik maken.
Deze verschillen zijn groter bij het gebruik van PC en internet dan bij andere
onderzochte nieuwe technologieën. Wel blijken deze verschillen tussen
mannen en vrouwen onder de jongste ondervraagden wat kleiner te zijn. Van
Dijk, L., J. de Haan en S. Rijken. Digitalisering van de
leefwereld. Een onderzoek naar informatie- en communicatietechnologie en sociale
ongelijkheid. SCP, Den Haag, mei 2000.XNoot2Van Eck , E. e.a, (1999). Nieuwe media, nieuwe verschillen.
Een reviewstudie over sekseverschillen en ICT in het primair en voortgezet
onderwijs. SCO-Kohnstamm-instituut Amsterdam.XNoot1Emancipatiemonitor 2000.XNoot1Naber, P. e.a., Jongeren & emancipatie. Ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 1999.XNoot1Ibidem, noot 2.XNoot1Nota «De Kenniseconomie in Zicht», d.d. 19 september 2000,
Kamerstukken II, 2000–2001, 27 406, nrs. 1 en 2. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27061-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl