Embryowet; Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27423, nr. 5

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

03-07-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27423 nr. 5

26-06-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamHoofdstuk 1 InleidingHoofdstuk 2 Hoofdlijnen en algemene bepalingen2.2 Hoofdlijnen2.3 Algemene bepalingen2.4 De IVF-behandelingHoofdstuk 3 Zeggenschap over geslachtscellen en embryo's3.1 Inleiding3.2 De bescherming van de belangen van ouder en kind3.3 Zeggenschap over geslachtscellen3.3.1 Beschikbaar komen van geslachtscellen3.3.2 Voorwaarden en grenzen3.3.3 Extra bescherming van de geslachtsceldonor3.3.4 Voortplanting na overlijdenHoofdstuk 4 Wetenschappelijk onderzoek met embryo's in
vitro4.1 Inleiding4.2 Doeleinden van wetenschappelijk onderzoek met restembryo's4.3 Speciaal tot stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk
onderzoek4.4 Voorwaarden voor wetenschappelijk onderzoek met embryo'sHoofdstuk 5 Gebruik van embryonale stamcellenHoofdstuk 6 Wetenschappelijk onderzoek met embryo's die
geïmplanteerd wordenHoofdstuk 7 Wetenschappelijk onderzoek met foetussenHoofdstuk 8 Verboden handelingen8.1 Ontwikkelingsgrens8.2 Kloneren8.3 KiembaangentherapieHet wetsvoorstel8.4 Bijzondere combinaties8.5 GeslachtskeuzeArtikelsgewijsArtikel 1Artikel 2Artikel 2, juncto 8Artikel 4Artikel 7Artikel 8Artikelen 9, 10 en 11Artikel 10Artikel 17Artikelen 19 en 20Artikel 24Artikel 25Artikel 26Artikel 28Artikel 29Ondertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27423Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 292 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 423Wet houdende regels inzake handelingen met geslachtscellen en embryo's
(Embryowet)nr. 5NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 26 juni 2001Hoofdstuk 1 InleidingMet veel belangstelling hebben wij kennis genomen van de omvangrijke beschouwingen,
vragen en opmerkingen waartoe het voorstel voor een Embryowet de leden van
de verschillende fracties aanleiding heeft gegeven. Ook daaruit blijkt weer
dat het gaat om een moeilijk onderwerp. Moeilijk omdat het raakt aan fundamentele
opvattingen over de waarde van menselijk leven, maar ook omdat nieuwe technische
ontwikkelingen die opvattingen voortdurend in een ander daglicht stellen.
Dat is ook de reden waarom, zoals de leden van enkele fracties vragen, de
voorbereiding van het wetsvoorstel meer tijd in beslag heeft genomen dan mocht
worden verwacht na de instemming van een meerderheid van de Tweede Kamer met
de Uitgangspunten voor een regeling van wetenschappelijk onderzoek met embryo's
uit 1995. Evenzeer heeft daarbij een rol gespeeld het sedertdien gegroeide
inzicht dat de regeling niet beperkt zou moeten blijven tot wetenschappelijk
onderzoek met embryo's, maar gezien de onverbrekelijke samenhang ook betrekking
zou moeten hebben op andere, reguliere, vormen van gebruik van geslachtscellen
en embryo's. Die mogelijke andere vormen beperken zich, zo leren de ontwikkelingen,
niet tot gebruik voor voortplantingsdoeleinden. Daarmee verviel ook de grondslag
voor een afzonderlijke wettelijke regeling betreffende fertilisatietechnieken,
hetgeen op zijn beurt juist bijdraagt aan beperking van de totale tijd die
gemoeid is met het tot stand brengen van de noodzakelijke wetgeving op dit
terrein. Wij delen overigens de door de leden van verschillende fracties uitgesproken
opvatting dat het zaak is dat de wetgever nu een kader vaststelt voor de ontwikkelingen
op dit terrein. Dat betekent dat het kabinet zeer hecht aan een spoedige afhandeling
van dit wetsvoorstel en daar ook het zijne aan wil bijdragen.De verschillende bijdragen aan het verslag bevatten een aantal thema's
waarop wij in algemene zin willen ingaan alvorens de specifieke vragen en
opmerkingen te behandelen. Zij hebben betrekking op de uitgangspunten die
aan het wetsvoorstel ten grondslag liggen en de aanvaardbare doeleinden voor
gebruik van embryo's die daaruit voortvloeien en op de rol van overheid, politiek
en maatschappij bij vaststelling van die uitgangspunten en doeleinden.Uitgangspunten van het kabinet zijn, zoals in de memorie van toelichting gesteld, de menselijke waardigheid en respect voor menselijk leven
in het algemeen, echter ook rekening houdend met andere waarden zoals genezing
van zieken of bevordering van hun gezondheid, het welzijn van onvruchtbare
paren en het welzijn van het toekomstige kind. In deze formulering liggen
twee belangrijke elementen opgesloten. Aan de ene kant dat respect voor menselijk
leven niet leidt tot absolute normen waar nooit en te nimmer enige inbreuk
op zou kunnen worden gemaakt en aan de andere kant dat die andere waarden
nooit ten koste van alles mogen worden gerealiseerd. Zo delen wij niet de –
overigens te respecteren – gedachte van de leden van een aantal fracties,
dat een embryo vanaf het prilste begin absolute beschermwaardigheid zou bezitten.
Maar evenmin zijn wij van mening dat gebruik van embryo's, ongeacht hun herkomst,
acceptabel is als het maar voor medische doeleinden is zoals wij met name
naar aanleiding van opmerkingen van de leden van de VVD-fractie willen zeggen.Deze benadering noopt tot afwegingen die men bij het uitgangspunt van
absolute beschermwaardigheid van het embryo niet wil en ook niet hoeft te
maken en tot keuzes waaraan men bij dat uitgangspunt niet toekomt en waarvoor
dan geen enkele motivering deugdelijk kan zijn. De afwegingen en keuzes die
naar onze mening gemaakt moeten worden, zijn niet eenvoudig. Het kader waarbinnen
afwegingen en keuzes gemaakt moeten worden, moet niet alleen een leidraad
geven voor het antwoord op de vragen van nu, maar ook op die van morgen. Ons
staat een samenleving voor ogen waarin grondrechten gerespecteerd worden,
waarin ruimte is voor verschillende opvattingen en diverse levensbeschouwingen,
waarin alle burgers gelijkwaardig zijn, waarin respect bestaat voor autonomie
van mensen, waarin respect bestaat voor menselijk leven en waarin gezondheid
en welzijn van mensen wordt nagestreefd. Het kabinet ziet het dan ook als
zijn taak zorg te dragen voor een goede, toegankelijke gezondheidszorg die
door wetenschappelijk onderzoek verder vooruit kan gaan en beter kan bijdragen
aan verwezenlijking van de samenleving die ons voor ogen staat. Die vooruitgang
moet dan ook gericht zijn op meer gezondheid en niet op meer perfectie. In
die samenleving is altijd plaats voor mensen met een geestelijke of lichamelijke
handicap die ook altijd aanspraak kunnen blijven maken op bijzondere zorg
en bescherming van de overheid. De leden van de VVD-fractie vragen ons dat
met zoveel woorden uit te spreken en wij willen daarmee elke suggestie van
het tegendeel met kracht weerspreken, onverschillig van wie die afkomstig
is.Wij realiseren ons dat uit dit algemene beeld van de samenleving die ons
voor ogen staat nog niet direct een concreet antwoord valt af te leiden op
de vraag van de leden van de PvdA-fractie wanneer echt sprake is van bevordering
van gezondheid, welzijn en kwaliteit van het menselijk leven en tegen welke
prijs wij daartoe bereid zijn. Voor wat betreft het terrein van dit wetsvoorstel
gaat het er echter met name om aan het gebruik van embryo's te stellen grenzen.
Die grenzen worden, zoals gezegd, bepaald door enerzijds de menselijke waardigheid
en het respect voor menselijk leven en anderzijds het belang van bevordering
van gezondheid en welzijn. In de daaruit voorvloeiende afweging zijn het beginsel
van toenemende beschermwaardigheid van het embryo en het onderscheid tussen
restembryo's en speciaal tot stand gebrachte embryo's – op beide komen
wij nog terug – in belangrijke mate bepalend voor de uitkomst. Menselijke
waardigheid en respect voor menselijk leven betekenen voor ons dat gebruik
van embryo's niet voor elk doel acceptabel is en dat daarbij onderscheid moet
worden gemaakt naar gelang van de herkomst en de bestemming van de embryo's.
Daarbij kunnen ook emotionele en intuïtieve overwegingen een rol spelen
zoals de leden van de PvdA-fractie terecht onderkennen.De in het wetsvoorstel vastgelegde grenzen, gebruik van restembryo's voor
medische doeleinden en een voorlopig verbod op het speciaal tot stand brengen
van embryo's met op termijn vervanging van dat verbod door toelating
onder strikte voorwaarden, geven het kader voor nu en de voorzienbare toekomst.
Daarmee wordt juist voorkomen dat de wetgever, zoals de leden van de CDA-fractie
vrezen, achter de feiten aanloopt en dat de praktijk de norm gaat bepalen.
Wij delen de opvatting van deze leden dat wetenschapsbeoefening op dit terrein
zich niet autonoom maar genormeerd en getoetst dient te ontwikkelen. Die norm
ligt naar onze mening echter niet in absolute bescherming van het embryo vanaf
het prilste begin. Daarmee zou de vooruitgang van de geneeskunde bij voorbaat
kunnen worden geblokkeerd en wordt tekort gedaan aan de zorg en hulp die de
samenleving verschuldigd is aan zieke mensen. Die norm ligt wel in een zorgvuldige
afweging van de wijze waarop en de mate waarin gebruik van embryo's kan bijdragen
aan bevordering van de gezondheidszorg tegen het centrale uitgangspunt van
de menselijke waardigheid en respect voor menselijk leven. De uitkomst van
die afweging is voor de huidige stand van de medische wetenschap en voorzienbare
ontwikkelingen op dat terrein vastgelegd in het wetsvoorstel.De ontwikkelingen gaan echter door. Soms zijn er duidelijk wetenschappelijke
doorbraken waarna de ontwikkeling van een technologie zeer snel kan gaan.
De ontdekking van de restrictie-enzymen waarmee het mogelijk is geworden om
DNA te recombineren is zo'n doorbraak. De vondst van een methode om buiten
het lichaam menselijke embryo's tot stand te laten komen is dat evenzeer.
Met het besef dat van een doorbraak sprake is, is meestal niet meteen duidelijk
welke consequenties die zal kunnen hebben. Toepassingen voor de geneeskunde
komen geleidelijk in zicht, zodat pas na verloop van tijd een indruk van de
consequenties wordt verkregen. Pas dan kan een reflectie op de ethische aspecten
van de toepassing van de nieuwe technologie zinvol plaatsvinden. Nieuwe ontwikkelingen
vereisen nieuwe afwegingen, zij het binnen de hiervoor geschetste algemene
grenzen. Voorkomen moet worden dat wetgever en politiek alsnog achterop raken.
Wij hechten daarom veel waarde aan vroege signalering van nieuwe ontwikkelingen
waarvoor onder meer in het wetsvoorstel een procedure is vastgelegd. Daardoor
wordt voorkomen dat overheid en politiek buiten spel worden gezet. Dat het
wetsvoorstel niet uitgaat van een absolute norm met betrekking tot de bescherming
van embryo's, die bij voorbaat antwoord geeft op veel vragen, betekent niet
dat de overheid ruimte laat voor ongebreidelde ontwikkeling van nieuwe technieken
ten koste van beginnend leven. Het betekent evenmin dat de politiek geen leiding
en sturing geeft aan de ontwikkelingen zoals de leden van de CDA-fractie stellen.
Het betekent wel dat zo goed mogelijke waarborgen moeten worden gecreëerd
voor democratische besluitvorming over nieuwe ontwikkelingen waarvoor thans
nog geen antwoorden bestaan. De suggestie van de leden van alle fracties om
de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO) bedoeld in de WMO niet
eenmaal per drie jaar, maar jaarlijks te laten rapporteren over nieuwe ontwikkelingen
hebben wij dan ook in de nota van wijziging graag overgenomen.Niet alleen moet worden voorkomen dat de praktijk de norm gaat bepalen,
evenzeer moet worden voorkomen dat voor de uitkomst van medisch-ethische afwegingen
onvoldoende draagvlak in de maatschappij zou bestaan. Wij hechten daarom juist
op dit terrein veel waarde aan overleg met maatschappelijke organisaties en
inbreng vanuit de maatschappij, zij het dat de uiteindelijke beslissing bij
de politiek verantwoordelijke organen behoort te liggen. Wij delen dus de
opvatting van de leden van de CDA-fractie dat de opdracht van regering en
parlement niet is het louter volgen en in wetgeving laten neerslaan van feitelijke
ontwikkelingen, zij het dat in een benadering waar binnen grenzen steeds nieuwe
afwegingen moeten worden gemaakt, meer plaats is voor inbreng vanuit de maatschappij
dan in een benadering waarin wordt uitgegaan van absolute normen. In laatstbedoelde
opvatting bestaat naar onze mening in het geheel geen ruimte om rekening te
houden met nieuwe omstandigheden en daarmee samenhangende veranderingen
van opvattingen in de maatschappij.Alvorens verder in te gaan op de vragen en opmerkingen van de leden van
de fracties in de inleiding van het verslag willen wij nog een aantal onderwerpen
die, door verschillende van hen, zij het niet altijd vanuit dezelfde invalshoek,
aan de orde zijn gesteld. Wij doelen dan op de beschermwaardigheid van het
embryo, het verschil tussen bij IVF-behandelingen overblijvende embryo's en
speciaal tot stand gebrachte embryo's en de concrete doeleinden ten behoeve
waarvan gebruik van embryo's naar onze mening toelaatbaar zou kunnen zijn.
In de door ons hierboven uiteengezette benadering zijn dat de onderwerpen
die centraal staan in de in het wetsvoorstel gemaakte keuzes.De leden van de fracties van de PvdA, de VVD, het CDA, de ChristenUnie
en de SGP besteden in hun bijdragen ruim aandacht aan het beginsel van toenemende
beschermwaardigheid. Deze leden concluderen dat dit beginsel ten grondslag
ligt aan de keuzes die wij in het wetsvoorstel hebben gemaakt. De leden van
de fracties van de PvdA, de VVD en het CDA komen onder meer tot die conclusie
omdat in het wetsvoorstel een verbod is opgenomen om een embryo zich buiten
het lichaam langer dan veertien dagen te laten ontwikkelen. De leden van de
CDA-fractie vragen of hun conclusie juist is en hoe dit beginsel zich verhoudt
tot de in het wetsvoorstel gehanteerde uitgangspunten en de daaruit voortvloeiende
beschermwaardigheid van het embryo. De leden van de ChristenUnie vragen of
de stelling dat alle leven, van het begin tot het eind, in gelijke mate beschermwaardig
is, niet alleen logischer is, maar ook een sterkere dam opwerpt tegen onverantwoord
gebruik en zelfs misbruik van (beginnend) leven. De leden van de SGP-fractie
zien, evenals de leden van de CDA-fractie, de ontwikkeling van het embryo
vanaf de conceptie tot de geboorte en verder, in biologisch opzicht als een
continue ontwikkeling waarin niet een bepaald moment is aan te wijzen waarop
iets fundamenteel nieuws optreedt.Als algemeen uitgangspunt hebben wij, zoals gezegd, genomen de menselijke
waardigheid en het beginsel van respect voor menselijk leven in het algemeen.
Dit zijn beginselen die het kabinet belangrijk vindt omdat het beginselen
zijn die in de samenleving in het algemeen op alle terreinen doorwerken en
ook gedragen worden door de samenleving. Daar waar aantasting dreigt van die
beginselen kan wetgeving een dam opwerpen tegen een te vergaande inbreuk op
die beginselen. De ontwikkelingen op het terrein van in-vitrofertilisatie
en de daaruit voortvloeiende mogelijkheden vormen een voorbeeld van een terrein
waarop een dergelijke dam moet worden opgeworpen. Deze mening van het kabinet
wordt blijkens het verslag kamerbreed ondersteund. Verschil van mening is
er over de plaats waar die dam moet liggen. In de visie van de leden van de
fracties van het CDA, de ChristenUnie en de SGP moet het beginsel van respect
voor menselijk leven zijn weerslag vinden in regelgeving waarbij het embryo
vanaf de conceptie absolute bescherming krijgt. In die visie kan geen enkel
doel, hoe belangrijk ook, een inbreuk op het respect voor menselijk leven
rechtvaardigen. In de visie van het kabinet kunnen er, zoals gezegd, echter
doelen zijn die een dergelijke inbreuk wel kunnen rechtvaardigen. Om die reden
is ervoor gekozen handelingen met geslachtscellen en embryo's onder strikte
voorwaarden toe te laten. Voor het kabinet is vooral de mate van waarschijnlijkheid
dat het embryo tot mens zal uitgroeien van belang voor het antwoord op de
vraag hoe strikt de wettelijke bescherming moet zijn. In het algemeen neemt
de kans dat een embryo of foetus zal uitgroeien tot mens toe met de mate van
ontwikkeling. Zo is bekend dat «in de natuur» meer dan de helft
van de bevruchte embryo's verloren gaat. Er kan dan ook inderdaad gesteld worden dat het kabinet zich in het algemeen baseert op het uitgangspunt
van toenemende beschermwaardigheid.Voor het wetsvoorstel heeft dit uitgangspunt onder meer de volgende consequentie.
Het wetsvoorstel heeft betrekking op situaties waarbij het embryo zeker teloor
zal gaan en op situaties waarbij het embryo geïmplanteerd zal worden
of zich in de baarmoeder bevindt. In de laatste situaties is de mate van waarschijnlijkheid
dat het embryo uit zal groeien tot mens groot. Ten aanzien van embryo's die
geïmplanteerd zullen worden en van embryo's in de baarmoeder, foetussen
in de terminologie van het wetsvoorstel, zijn de voorwaarden voor handelingen
dan ook strikter dan voor embryo's die teloor zullen gaan. Wij zijn het dus
niet eens met de leden van de ChristenUnie die stellen dat alle leven, van
het begin tot het eind, in gelijke mate beschermwaardig is. Als een embryo
nooit tot mens zal uitgroeien, vinden wij dat het niet dezelfde bescherming
behoeft als bijvoorbeeld een volwassen mens of als een embryo dat geïmplanteerd
zal worden. Overigens geeft de Nederlandse wetgeving, waaronder bijvoorbeeld
de WMO, volwassenen ook geen absolute bescherming. Onder strikte voorwaarden
zijn inbreuken op de integriteit toegestaan. Dit betekent dat een gelijke
mate van bescherming van alle leven van begin tot het eind naar onze mening,
ook geen sterkere dam opwerpt tegen onverantwoord gebruik of misbruik van
(beginnend) leven. Een absoluut verbod zou wel een sterkere dam opwerpen.
Met een dergelijke dam zou echter de IVF-praktijk onmogelijk worden. Dat zouden
wij niet wenselijk vinden.Voor het kabinet betekenen de beginselen van menselijke waardigheid en
respect voor het leven wel dat een aantal specifieke handelingen absoluut
verboden moet worden. Handelingen die in het licht van die uitgangspunten
ontegenzeggelijk ontoelaatbaar zijn, zoals bijvoorbeeld het totstandbrengen
van mens-diercombinaties en van genetisch identieke individuen. Wij komen
op de verboden later in deze nota nog terug. Een absoluut verbod geldt ook
voor het zich buiten het lichaam langer dan veertien dagen laten ontwikkelen
van een embryo. De leden van een aantal fracties zien dit verbod ook als een
uitvloeisel van het beginsel van toenemende beschermwaardigheid. Afgezien
hiervan ligt voor ons het argument vooral in het beginsel van respect voor
het leven als zodanig, waarmee pogingen om embryo's buiten de baarmoeder op
te laten groeien niet te verenigen zijn. Wij zien evenals de leden van de
SGP-fractie en de leden van de CDA-fractie de ontwikkeling van het embryo
in biologisch opzicht als een continuüm. Toch beschouwen we in de situatie
van een IVF-behandeling, zoals gezegd, het moment waarop het embryo is geïmplanteerd
als een moment waarop er iets zo fundamenteel is veranderd dat meer bescherming
nodig is. De grens die we trekken ten aanzien van ontwikkeling van een embryo
buiten het lichaam is arbitrair omdat die inderdaad niet gekoppeld is aan
een moment waarop er iets fundamenteel verandert. Het is wel een moment waarop
er anatomisch iets veranderd is, waardoor het verbod handhaafbaar zou zijn
als een embryo buiten de baarmoeder zich zo lang zou kunnen ontwikkelen. Het
verbod heeft enerzijds dan ook vooral een preventief karakter. Pogingen die
zich uitsluitend erop richten een embryo zich zo ver mogelijk buiten het lichaam
te laten ontwikkelen worden daarmee zinloos.De leden van de fracties van de SGP en van de ChristenUnie bespeuren in
het wetsvoorstel de zienswijze waarbij de notie van toenemende beschermwaardigheid
in relatie wordt gebracht met waarneembare eigenschappen of vermogens. De
leden van deze fracties zien daarin het gevaar dat gesteld zou kunnen worden
dat het leven van (categorieën) mensen die bepaalde eigenschappen of
vermogens niet of niet meer bezitten evenzeer minder beschermwaardig is. Deze
categorieën mensen zouden, aldus de leden van deze fracties, dan immers
evenmin aan de criteria «volwaardig menszijn» voldoen en derhalve
beschouwd kunnen worden als materiaal om mee te kunnen experimenteren. De leden van de CDA-fractie vragen aandacht voor een vergelijkbare redenering
waarin «toenemende beschermwaardigheid» ook toegepast zou kunnen
worden op reeds geboren leven. Deze leden menen ervan uit te kunnen gaan dat
de regering de redenering niet ook bij reeds geboren leven wenst te hanteren
in een omgekeerde redenering van «afnemende beschermwaardigheid».
Zij vragen de argumenten tegen zo'n redenering expliciet te verwoorden.Het uitgangspunt van toenemende beschermwaardigheid heeft voor ons slechts
een relatie met waarneembare eigenschappen of vermogens voor zover het gaat
om de indicatie die die waarneembare eigenschappen geeft voor de mate van
ontwikkeling van een embryo of foetus. Zoals gezegd relateren wij de beschermwaardigheid
aan de mate van waarschijnlijkheid dat een embryo of foetus tot een mens zal
uitgroeien. Die waarschijnlijkheid wordt vooral bepaald door de ontwikkeling
gerekend in tijd. Als indicatie voor de «leeftijd» van het embryo
kunnen bijvoorbeeld de hartactie of de afmetingen van het embryo of de foetus
gebruikt worden. Het gevaar dat deze leden van de fracties van de SGP en van
de ChristenUnie zien dat het leven van mensen die bepaalde eigenschappen of
vermogens niet of niet meer bezitten minder beschermwaardig zou zijn, zien
wij in het geheel niet. Wij beschouwen een mens die bepaalde eigenschappen
of vermogens niet of niet meer heeft immers als een volwaardig mens.Zo begrijpen wij evenmin hoe de leden van de CDA-fractie op het idee komen
dat een redenering gevoerd zou kunnen worden van «afnemende beschermwaardigheid».
Wij herinneren de leden van deze drie fracties er graag aan dat ten aanzien
van medisch-wetenschappelijk onderzoek er kamerbreed voor is gekozen om deze
(categorieën) mensen vergaand te beschermen met bepalingen in de WMO
gebaseerd op een «nee, tenzij-principe». Gezien de constructieve
sfeer waarin deze regeling tot stand is gekomen, betreuren wij dat deze leden
nu redenen zien om in dit verband termen te gebruiken als «materiaal
om mee te kunnen experimenteren». Wij zien niet in waarom de indiening
van een wetsvoorstel ter regeling van de bescherming van embryo's –
die die bescherming nu ontberen – iets zou hebben kunnen veranderen
aan onze opstelling ten aanzien van mensen met een handicap.Evenals de leden van de VVD-fractie verwijzen de leden van de CDA-fractie
naar de reactie van de Federatie van Ouderverenigingen op het wetsvoorstel
waaruit blijkt dat «de Federatie zich zorgen maakt over de mogelijkheden
die het wetsvoorstel opent en de verstrekkende gevolgen die het wetsvoorstel
heeft voor mensen met een verstandelijke handicap» en dat «mensen
met een verstandelijke handicap welkom dienen te zijn en te blijven in onze
maatschappij» en «gehandicapt zijn niet beschouwd dient te worden
als een gebrek of een ziekte die te allen tijde bestreden en uitgebannen dient
te worden». Deze leden halen in het verlengde hiervan die opmerkingen
van de Raad van State aan – waaraan ook de leden van de SP en de SGP
verderop in het verslag refereren – waarmee de Raad wijst op de vraag
die gaat komen naar de verantwoordelijkheid in gevallen dat bepaalde ziektes
en handicaps niet voorkomen zijn hoewel dit mogelijk was.In het vorengaande hebben wij aangegeven vanuit welke visie op de samenleving
het wetsvoorstel is geschreven. Wij hebben daarbij onder meer aangegeven dat
wij vinden dat de vooruitgang die, met name in de gezondheidszorg door wetenschappelijk
onderzoek nagestreefd wordt, moet bijdragen aan meer en betere gezondheid,
maar niet aan perfectie. Wij zijn van mening dat het streven naar gezondheid
een gerechtvaardigd streven is, zowel op individueel niveau als op collectief
niveau. Dit neemt niet weg dat wij ons de vrees en bezorgdheid van mensen
met een handicap of chronische ziekte (en hun vertegenwoordigers) goed kunnen
voorstellen. Wij denken dat het goed is deze vrees ook te zien tegen de brede
achtergrond van visies en opvattingen in de samenleving. Er lijkt in de maatschappij meer en meer een tendens waar te nemen waarin mensen
geneigd zijn veeleer maximaal geluk na te streven dan een evenwichtig bestaan
waarin alle soorten van levensgebeurtenissen, zowel positieve als negatieve,
kunnen worden opgevangen. In een dergelijke visie waarin geluk vooral ook
lijkt te worden afgemeten aan materiële verworvenheden kan gemakkelijk
de neiging ontstaan te denken dat mensen met een handicap ongelukkig zullen
zijn en dat hen de last van dat bestaan bespaard zou moeten worden. Het kabinet
is van mening dat er tegengas gegeven moet worden tegen een dergelijke mensvisie,
omdat deze zich niet verdraagt met de morele grondslag van onze samenleving.
Tegelijkertijd vindt het kabinet dat dit niet betekent dat inspanningen om
nieuwe mogelijkheden om ziekten en handicaps te genezen en te voorkomen niet
gefaciliteerd zouden moeten worden, zoals bijvoorbeeld door het Embryowetsvoorstel.
Wij zijn van mening dat mensen ervoor mogen kiezen om van die mogelijkheden
gebruik te maken en dat een keus om dat te doen even gerechtvaardigd is als
de keus om dat niet te doen. Het blijkt ook steeds opnieuw dat mensen op die
manier met de hen geboden mogelijkheden omgaan. Aan overheidszijde ligt er
een verantwoordelijkheid om de keuzevrijheid te waarborgen en maatschappelijke
vooroordelen en belemmeringen weg te nemen. De verantwoordelijkheid voor de
uiteindelijke keuze zelf ligt bij de betrokkene(n). Het is vervolgens een
taak voor de overheid faciliteiten en condities te scheppen voor opvang, begeleiding
en integratie van mensen met een handicap in de samenleving. De overheid zal
ook eventuele belemmeringen bij toegang tot de zorg, die bijvoorbeeld zouden
kunnen ontstaan door angst voor discriminatie bij de toegang tot verzekeringen,
uit de weg trachten te ruimen, zoals bijvoorbeeld deels reeds door middel
van de Wet medische keuringen gebeurt. Deze gedachtewisseling vindt momenteel
gerichter plaats naar aanleiding van de nota Humane genetica (Kamerstukken
II 2000–2001, 27 543, nr. 1)).De leden van verschillende fracties hebben aandacht besteed aan het verschil
dat in het wetsvoorstel wordt gemaakt tussen handelingen met restembryo's
en handelingen waarbij embryo's speciaal tot stand worden gebracht en dat
gevolgen heeft voor de doeleinden waarvoor embryo's mogen worden gebruikt.
De leden van de VVD-fractie vinden het maken van onderscheid omdat er verschil
is in de intentie waarmee het embryo tot stand wordt gebracht, niet overtuigend.
De leden van de CDA-fractie stellen in hoofdstuk 4 van het verslag dat de
origine van het embryo irrelevant is voor zijn status. De leden van de PvdA-fractie
daarentegen hebben begrip voor de gegeven argumentatie om ook de intentie
waarmee een embryo tot stand wordt gebracht, een rol te laten spelen bij het
bepalen van de doeleinden waarvoor het gebruik van embryo's toelaatbaar wordt
geacht.Naar aanleiding daarvan merken wij op dat ook wij op zichzelf uit een
oogpunt van beschermwaardigheid geen verschil zien tussen embryo's als zij
eenmaal tot stand zijn gebracht, hetzij oorspronkelijk met het tot stand brengen
van zwangerschap als doel, hetzij oorspronkelijk met een ander doel. Beide
zijn zelfde vormen van leven. Uit onze opvatting over respect voor menselijk
leven vloeit echter voort dat in beginsel embryo's alleen tot stand behoren
te worden gebracht met als doel het tot stand brengen van een zwangerschap.
Een andere intentie bij het tot stand brengen van embryo's keuren wij nu derhalve
af. Op basis daarvan wordt het speciaal tot stand brengen van embryo's voor
andere doeleinden dan zwangerschap dan ook in het wetsvoorstel voorshands
verboden. Zoals in de memorie van toelichting uitgebreid is toegelicht, kunnen
wij ons echter voorstellen dat een zodanige verandering van omstandigheden
optreedt dat het speciaal tot stand brengen van embryo's onder strikte voorwaarden
en alleen voor bepaalde doeleinden acceptabel kan worden. [Wij komen daarop
terug in hoofdstuk 4. ] De leden van de VVD-fractie besteden veel aandacht
aan de afweging doel-middel. Terecht merken zij deze afweging
aan als zijnde centraal voor de keuzes in het wetsvoorstel. Wij stelden reeds
dat het wetsvoorstel is gebaseerd op de uitgangspunten van menselijk waardigheid
en respect voor menselijk leven, maar ook dat we behalve met die uitgangspunten
tevens met andere waarden rekening willen houden. Het gaat daarbij niet om
willekeurig welke waarden dan ook. Het dilemma van de afweging doel –
middel dient zich namelijk niet aan in de vorm van de vraag wat er met embryo's
gedaan zou kunnen worden nu de techniek van in-vitrobevruchting ze als het
ware beschikbaar heeft gemaakt. Het dilemma wordt opgeroepen door de mogelijkheid
bepaalde kennis te verwerven of nood te lenigen door embryo's te gebruiken.
Om deze reden is de principiële vraag gerezen of embryo's instrumenteel
gebruikt mogen worden. Bij de afweging die dan plaats vindt, wordt bezien
of het doel dat bereikt kan worden wel zo belangrijk is dat een zekere inbreuk
op het respect voor menselijk leven gerechtvaardigd is. In de opzet van het
wetsvoorstel is voorzien in een procedure om die afweging te maken naar aanleiding
van een concreet onderzoeksprotocol. De wet moet echter grenzen aangeven waarbinnen
die toetsing plaats kan vinden, onder meer in de vorm van een aanduiding van
categorieën van doeleinden die zo belangrijk zijn dat onderzoek met embryo's
te rechtvaardigen kan zijn.Het onderscheid tussen handelingen met restembryo's en handelingen waarbij
embryo's speciaal tot stand worden gebracht brengt voor ons met zich mee dat
de inbreuk die gedaan wordt op het respect voor menselijk leven eerder te
rechtvaardigen is als het gaat om gebruik van restembryo's dan wanneer het
gaat om het speciaal kweken van embryo's. In het bijzonder naar aanleiding
van de ontwikkeling van het kweken van stamcellen uit embryo's is het duidelijk
geworden dat er naast de doeleinden die in de notitie van 1995 werden genoemd,
andere doeleinden in de gezondheidszorg zijn die van groot belang zijn. Zoals
ook aangegeven in de memorie van toelichting worden het welzijn en de gezondheid
van mensen in de maatschappij allerwegen van grote waarde geacht. Een waarde
die zo groot is dat in beginsel een inbreuk te rechtvaardigen is op andere
waarden zoals de integriteit van proefpersonen of het welzijn van dieren.
Wij zijn van mening dat onderzoek dat kan leiden tot nieuwe inzichten op het
terrein van de medische wetenschap in beginsel ook een inbreuk op het respect
voor menselijk leven zal kunnen rechtvaardigen. Doeleinden buiten de medische
wetenschap, zoals de diergeneeskunde of de ontwikkeling van cosmetica zouden
een onaanvaardbare schending van het respect voor menselijk leven inhouden.Met het speciaal tot stand brengen van embryo's wordt een vorm van instrumenteel
gebruik van embryo's geïntroduceerd die wij a priori als een grotere
inbreuk op het respect voor menselijk leven zien dan het gebruik van embryo's
die bij een IVF-behandeling zijn overgebleven en anders toch verloren zouden
gaan. Ervan uitgaande dat de tijd op enig moment rijp zal worden voor opheffing
van het verbod, komen wij tot de volgende overwegingen.Die – grotere – inbreuk op het uitgangspunt van respect voor
menselijk leven zal, naar onze mening, slechts acceptabel kunnen zijn onder
voorwaarden die strikter zijn, en alleen voor doeleinden die beperkter zijn
dan wanneer het gaat om handelingen met embryo's die van IVF-behandelingen
zijn overgebleven. Het wetsvoorstel bevat dan ook een «nee, tenzij-beginsel»:
het is verboden wetenschappelijk onderzoek te verrichten met embryo's die
speciaal daarvoor tot stand worden gebracht, tenzij het onderzoek betreft
voor specifiek in de wet genoemde doelen en het bovendien slechts uitgevoerd
kan worden als embryo's daartoe speciaal tot stand worden gebracht. Er zijn
vier terreinen van onderzoek waarvan nu bekend is dat de wetenschap vooruit
kan gaan als embryo's speciaal voor onderzoek tot stand gebracht kunnen worden:
het terrein van onvruchtbaarheid, van kunstmatige voortplantingstechnieken,
van erfelijke of aangeboren aandoeningen en van de transplantatiegeneeskunde.
Het belang dat met vooruitgang van de wetenschap op deze terreinen is gediend,
vinden wij zo groot dat het de grotere inbreuk die speciaal tot stand brengen
van embryo's met zich brengt, kan rechtvaardigen. Bedacht moet overigens worden
dat vervolgens de CCMO nog moet bepalen of een concreet onderzoeksvoorstel
wel voldoet aan de wettelijke eisen en criteria. Ook voor reguliere handelingen
waarbij embryo's speciaal tot stand worden gebracht, bevat het wetsvoorstel
een «nee, tenzij-beginsel». Embryo's mogen uitsluitend speciaal
tot stand worden gebracht ten behoeve van het kweken van embryonale cellen
met het oog op transplantaties als de transplantatie niet op een andere wijze
even goed kan worden verricht. Op deze wijze is in het wetsvoorstel gevolg
gegeven aan het verschil tussen de intenties waarmee een embryo tot stand
kan zijn gebracht.Wij willen ons met betrekking tot deze keuzes overigens graag aansluiten
bij het betoog van de leden van de PvdA-fractie dat bij deze keuzes ook overwegingen
van gevoel en intuïtie een rol spelen en dat dergelijke overwegingen
als uiting van moreel besef geen slechte leidraad zijn bij een precair onderwerp
als het onderhavige.Na deze reactie op algemene, door leden van verschillende fracties aan
de orde gestelde onderwerpen willen wij nog ingaan op specifieke vragen en
opmerkingen. De vragen van de leden van de PvdA-fractie over aan toekomstige
ontwikkelingen te stellen grenzen en het onderscheid tussen restembryo's en
speciaal tot stand gebrachte embryo's zijn in onze inleiding reeds aan de
orde geweest. Wij kunnen ons zeer goed vinden in de genuanceerde benadering
van deze leden van het dilemma tussen respect voor het embryo als potentieel
menselijk leven aan de ene kant en het belang van bevordering van de gezondheidszorg
aan de andere kant. Nieuwe ontwikkelingen vragen nieuwe afwegingen, maar gegeven
het in de inleiding geschetste kader, de in het wetsvoorstel vastgelegde grenzen
voor gebruik van embryo's en de voorgestelde procedures betreffende nieuwe
ontwikkelingen, denken wij absoluut niet dat sprake zal zijn van ontwikkelingen
als het sluipenderwijs toelaten van wensgeneeskunde of stigmatisering van
mensen met een aangeboren aandoening of handicap of hun ouders. Zoals ook
reeds in de inleidende opmerkingen gesteld, kunnen wij instemmen met het voorstel
van zowel de leden van de aan het woord zijnde fractie als alle andere fracties
om de CCMO niet eenmaal per drie jaar maar jaarlijks te laten rapporteren
over nieuwe ontwikkelingen betreffende handelingen met geslachtscellen en
embryo's.De leden van de VVD-fractie komen in hun betoog over doel en middelen,
waarop ook in onze inleidende opmerkingen reeds is ingegaan, tot een aantal
concrete vragen voortvloeiende uit het feit dat in het wetsvoorstel zwaarwegende
doelen worden gezien als mogelijke rechtvaardiging voor toekomstig gebruik
van speciaal gekweekte embryo's. Zou dan, zo vragen zij, voor het gebruik
van restembryo's niet een horizonbepaling moeten worden opgenomen voor het
geval de ontwikkelingen minder perspectiefvol blijken te zijn. En is het niet
onlogisch om perspectiefvol onderzoek slechts voor een deel mogelijk te maken,
namelijk niet met speciaal gekweekte embryo's, zo vragen deze leden.Naar aanleiding daarvan merken wij op dat als de ontwikkelingen minder
perspectief op genezing van bepaalde ziekten en handicaps zouden blijken te
bieden dan wij nu denken, de behoefte aan het gebruik van embryo's ongetwijfeld
automatisch zal afnemen. Het is niet nodig in dat geval de wettelijke grenzen
voor het gebruik van embryo's te verengen. Zoals uit onze opmerkingen in de
inleiding al volgt, rechtvaardigt naar onze mening niet elk doel de middelen,
zelfs niet elk goed doel. Wij signaleren dat ook de leden van de VVD-fractie
in hun betoog over doel en middelen en mogelijke verruiming van de doeleinden
waarvoor embryo's gebruikt mogen worden, van mening zijn dat zelfs indien
het doel (voorkomen of verminderen van menselijk leed, ziekte
of handicap) doorslaggevend is, nimmer alles wat medisch technologisch kan,
ook moet kunnen. Speciaal kweken van embryo's vinden wij in de huidige omstandigheden
een te grote inbreuk op het respect voor menselijk leven in het algemeen en
op den duur zouden wij deze inbreuk hooguit gerechtvaardigd achten voor wetenschappelijk
onderzoek dat kan leiden tot nieuwe inzichten op het terrein van onvruchtbaarheid,
kunstmatige voortplantingstechnieken, erfelijke of aangeboren aandoeningen
of de transplantatiegeneeskunde. Waar het gaat om ontwikkeling van technieken
waarvoor het speciaal kweken van embryo's noodzakelijk is, achten wij het
dan ook niet aangewezen om, zoals de aan het woord zijnde leden vragen, op
dit moment Nederland samen met het Verenigd Koninkrijk op voorsprong te zetten
wat betreft de kennisintensieve biotechnologie.De leden van de VVD-fractie menen dat onvoldoende helder is gemaakt waarom
er in de toekomst eigenlijk behoefte kan bestaan aan het speciaal voor wetenschappelijk
onderzoek tot stand brengen van embryo's.Een belangrijk voorbeeld van onderzoek waarvoor het nodig is embryo's
speciaal tot stand te brengen is het onderzoek naar mogelijkheden van in-vitro
opkweken van eicellen (in-vitromaturatie) en invriezen van eicellen. Er moet
bij dit soort onderzoek altijd een fase zijn waarin wordt bezien of een embryo
dat tot stand is gebracht nadat de eicel aan dergelijke handelingen is onderworpen
zich normaal ontwikkelt. Uit een oogpunt van belasting van de vrouw is het
van belang deze technieken te ontwikkelen. Als invriezen van eicellen mogelijk
is, zal zij minder vaak een hormoonstimulatie behoeven te ondergaan. Uit het
advies van de Gezondheidsraad blijkt dat de verwachting is dat invriezen van
onrijpe eicellen beter zal gaan dan van rijpe eicellen. Daarom is het eveneens
van belang de techniek van in-vitromaturatie te ontwikkelen.Het advies «Celkerntransplantatie bij mutaties in het mitochondriale
DNA» beschrijft ook onderzoek waarvoor het nodig is embryo's speciaal
tot stand te brengen. Ook hier zal op een gegeven moment moeten worden nagegaan
of embryo's zich normaal ontwikkelen als er sprake is geweest van celkerntransplantatie,
of dit nu plaats vond bij de eicel of bij het embryo zelf (zie ook het bijgevoegde
standpunt op dit advies, 27 423, nr. 7). De suggestie van deze leden
dat het verschil in kwaliteit van restembryo's een rol zou kunnen spelen,
kunnen wij niet geheel weerspreken. Voor wetenschappelijk onderzoek zijn gelijke
omstandigheden altijd van groot belang, zo niet een absolute voorwaarde.Deze leden veronderstellen verder dat bij «lichaamseigen»
stamcelkweken ten behoeve van transplantatie speciaal kweken van embryo's
nodig zal zijn. Wetenschappelijk onderzoek ter ontwikkeling van deze techniek
kan gebeuren met restembryo's. Als de stand van de wetenschap zo ver zou zijn
dat klinische toepassingen plaats kunnen vinden, is weefselovereenkomst pas
van belang. In dat geval moeten via de techniek van celkerntransplantatie
enkele embryo's speciaal tot stand worden gebracht. Dit onderwerp komt in
hoofdstuk 5 uitgebreider ter sprake.Deze leden zijn bovendien geïnteresseerd in het actieplan van de
regering om het ontwikkelen van alternatieven aan te moedigen ten einde zo
weinig mogelijk «eigen» embryo's tot stand te hoeven brengen voor
wetenschappelijk onderzoek of transplantatiedoeleinden.In januari 2001 heeft eerste ondergetekende de Kamer laten weten dat zij
de Gezondheidsraad om advies heeft gevraagd over de stand van de wetenschap
met betrekking tot humane stamcellen (Kamerstukken II 2000–2001, 26 639,
nr. 15). Het advies zal gaan over stamcellen van diverse bronnen, namelijk
embryo's, foetussen en volwassenen. Op basis van de huidige stand van de wetenschap
is nog niet te zeggen welke van deze bronnen uiteindelijk het meest belovend
zal blijken te zijn. Pas als zojuist genoemd advies zal zijn uitgebracht kan
worden bezien of, en zo ja hoe de ontwikkeling van stamcellen van een bepaalde
bron gestimuleerd moet worden. Voorts vragen de leden van de VVD-fractie of het onderscheid in regeling
wat betreft restembryo's en speciaal gekweekte embryo's altijd handhaafbaar
is in een geïnternationaliseerde onderzoekswereld. Wordt het importeren
van in het buitenland speciaal tot stand gebrachte embryo's en het onderzoek
met die embryo's verboden en is zo'n verbod handhaafbaar. Hoe zit het verder
met het aanbieden van diensten als het therapeutisch kloneren of het invriezen
van embryonale stamcellen ten behoeve van mogelijk later gebruik, zo vragen
zij ook.Wij merken in de eerste plaats op dat het verbieden van het speciaal tot
stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek geen bij uitstek
Nederlandse zaak is. Ook veel andere landen kennen een verbod of zullen dat
treffen op grond van het op 4 april 1997 te Oviedo tot stand gekomen Verdrag
inzake de rechten van de mens en de biogeneeskunde (VRMB) van de Raad van
Europa. Het wetsvoorstel verbiedt zowel het speciaal kweken van embryo's voor
andere doeleinden dan het tot stand brengen van een zwangerschap als het gebruik
van dergelijke embryo's voor die andere doeleinden. Het laatste geldt onafhankelijk
van de vraag of de betrokken embryo's in Nederland of elders tot stand zijn
gebracht. Op grond van artikel 2 zijn de instellingen verplicht de herkomst
en bewaring van embryo's in hun administratie vast te leggen. Bovendien zal
in de protocollen voor wetenschappelijk onderzoek met embryo's aangegeven
moeten worden wat de herkomst is van de embryo's. Daardoor ontstaat de mogelijkheid
te controleren op naleving van genoemde verboden. Een expliciet verbod daarenboven
op het importeren van speciaal gekweekte embryo's zou daaraan, ook al omdat
een dergelijk verbod aan de grens moeilijk handhaafbaar zou zijn, weinig toevoegen.
Ook het aanbieden van diensten als bedoeld door de aan het woord zijnde leden
of het invriezen van embryonale stamcellen valt niet als zodanig onder het
wettelijk verbod maar alleen als dat gepaard gaat met de in artikel 24 verboden
handelingen. Ook hiervoor geldt dat de controle kan plaatsvinden via de instellingen
die zich met deze activiteiten bezig houden. Overigens geldt de verplichting
tot het vaststellen van een instellingsprotocol volgens de formulering van
artikel 2 alleen voor instellingen waar buiten het lichaam embryo's tot stand
worden gebracht. Mede met het oog op de noodzaak tot vastleggen van de herkomst
van embryo's wordt in de nota van wijziging voorgesteld deze verplichting
uit te breiden tot instellingen waar handelingen met embryo's worden verricht
zonder dat in die instelling ook embryo's tot stand worden gebracht.De leden van VVD-fractie hebben het op prijs gesteld dat een helder overzicht
werd gegeven van wetgeving in de ons omringende landen en zij vragen of het
betreffende overzicht in bijlage 1 nog actualisatie behoeft.Wij danken deze leden voor dit compliment en kunnen naar aanleiding van
recente ontwikkelingen nog het volgende opmerken. In het Verenigd Koninkrijk
is begin 2001 een wetsvoorstel ingediend («Deceased Father's Bill»)
ten aanzien van postume voortplanting. De huidige situatie is dat postume
voortplanting toegestaan is als de overleden man toestemming heeft gegeven
voor gebruik na zijn overlijden (section 28(6) en Schedule 3 paragraph 5).
In tegenstelling tot in Nederland kunnen vrouwen de overleden echtgenoot of
partner echter niet laten registreren als de vader van hun kind. Dit wetsvoorstel –
dat vooral totstandgekomen is naar aanleiding van de «Diane Blood case» –
beoogt de Human Fertilisation and Embryology Act (HFE Act) op dit punt te
wijzigen. Voorgesteld wordt om de wet zodanig aan te passen dat deze vaders
voortaan op de geboorteakte kunnen worden geregistreerd; het kind kan aan
de registratie echter geen enkele juridische status of rechten ontlenen. Overigens
kon het wetsvoorstel niet meer voor de verkiezingen in het Verenigd Koninkrijk
door het parlement worden aangenomen, maar gezien de uitslag kan men veronderstellen
dat de behandeling van het wetsvoorstel gewoon wordt voortgezet. In België is bij de Senaat onlangs een aantal voorstellen ingediend
om te komen tot wetgeving voor het gebruik van geslachtscellen en embryo's.
Voorgesteld wordt onder andere om het speciaal tot stand brengen van embryo's
voor wetenschappelijk onderzoek (onder voorwaarden) toe te staan. Deze wettelijke
regeling zou het tevens mogelijk maken om bij de ratificatie van het VRMB
een voorbehoud te maken ten aanzien van artikel 18, tweede lid.1 Voorts vragen deze leden of nader gepreciseerd kan worden wat er in
het Verenigd Koninkrijk op grond van de recente wetswijziging van de Human
Fertilisation and Embryology Act (HFE Act) wel mag wat in ons land –
als het wetsvoorstel zoals het voorligt zou worden aangenomen – niet
geoorloofd is.Onderzoek met embryo's mag in het Verenigd Koninkrijk alleen worden uitgevoerd
met een vergunning van de Human Fertilisation and Embryology
Authority (HFEA). De vergunning staat het speciaal tot stand brengen
van embryo's toe en hun gebruik voor gespecificeerde onderzoeksprojecten.
Het onderzoek moet gericht zijn op één of meerdere doelen die
in de HFE Act zijn omschreven en wordt alleen afgegeven wanneer de HFEA ervan
overtuigd is dat het onderzoek noodzakelijk en wenselijk is. Begin 2001 is
de wet uitgebreid met drie nieuwe doelstellingen (HFE Act, Paragraph 3, Schedule
2):• Kennisvermeerdering op het gebied van de ontwikkeling van embryo's;• Kennisvermeerdering op het gebied van ernstige ziekten;• Het mogelijk maken om deze kennis toe te passen bij de ontwikkeling
van behandelingen voor ernstige ziekten.De wetgeving in het Verenigd Koninkrijk is hiermee ruimer dan het onderhavige
wetsvoorstel, omdat op grond van deze nieuwe formulering het in kweek brengen
van embryonale stamcellen uit speciaal daarvoor totstandgebrachte embryo's
toegestaan is voor (de ontwikkeling van) medisch-therapeutische toepassingen.
In de Embryowet wordt voorgesteld hiervoor een algeheel verbod op te nemen
(artikel 24,onderdeel a). Dit algehele verbod kan, als de tijd daarvoor rijp
is, ten minste drie jaar na inwerkingtreding van de wet worden vervangen door
een geclausuleerd verbod (artikel 32, tweede lid). Vanaf dat moment zal het
wel toegestaan zijn om met het oog op transplantaties bij de mens embryonale
stamcellen in kweek te brengen uit speciaal daarvoor totstandgebrachte embryo's
(artikel 9, eerste lid, onder a en artikel 11).De leden van de VVD-fractie vragen verder of een globaal overzicht kan
worden gegeven van de wetgeving terzake in landen waarmee wij op het terrein
van medisch-wetenschappelijk onderzoek nauwe relaties hebben, zoals de Verenigde
Staten, Australië, Japan en China.Ten aanzien van de wetgeving in Japan kan het volgende worden opgemerkt.
Wetenschappelijk onderzoek met restembryo's is in Japan nog niet officieel
geregeld (en dus toegestaan). In principe geeft het Ministerie van Onderwijs
voor ieder wetenschappelijk onderzoek een vergunning af. De doeleinden van
deze onderzoeksactiviteiten zijn echter nog niet helder gedefinieerd. Het
is de bedoeling dat onder de verantwoordelijkheid van de onlangs geformeerde
«Algemene Wetenschaps en Technologie Raad» in de toekomst meer
samenhangend beleid zal worden geformuleerd. Op dit moment voorziet de wetgeving
ook nog niet in een regeling voor het speciaal tot stand brengen van embryo's
voor wetenschappelijk onderzoek. Veeleer is een (ethische) richtlijn van toepassing
van de «Obstetrie en Gynaecologie Gemeenschap» die een beroep
doet op vrijwilligheid van onderzoekers om zichzelf beperkingen op te leggen.Het Japanse parlement heeft op 30 november 2000 een wet aangenomen (inwerkingtreding
juni 2001) inzake een verbod op het kloneren van mensen. Het doneren van geslachtscellen
aan derden ten behoeve van een zwangerschap is niet wettelijk geregeld, maar
in beginsel staat de Japanse regering hier positief tegenover. Gebruikmaking
van draagmoeders wordt niet toegestaan. Kiezen op geslacht is niet geregeld
bij wet, evenmin dat onderscheid wordt gemaakt op grond van medische
of niet-medische redenen. Postume procreatie is niet wettelijk geregeld maar
wordt positief beoordeeld, een aanbeveling op dit terrein wordt ingewacht
van de Institutional Review Board of Japanese Collection
of Research Bioresources Cell Bank. Het tot stand brengen van chimèren
en hybriden is niet toegestaan. Preïmplantatie genetische diagnostiek
(PGD) is niet bij wet geregeld, maar wordt toegepast binnen de marges die
worden bepaald door de relevante academische kringen. Tot slot is ook het
kweken van embryonale stamcellen niet bij wet geregeld; wel zal dit aspect
worden opgenomen in een aanbevelingsrapport aan de Minister van Onderwijs.Over Australië kan gezegd worden dat dit land geen federale wetgeving
kent. Drie staten – Zuid Australië, West Australië en Victoria –
kennen wel wetgeving op het terrein van kunstmatige voortplanting. Daarin
komt het gebruik van geslachtscellen en embryo's voor andere doeleinden zijdelings
aan de orde.Op landelijk niveau bestaat een gezaghebbende richtlijn (uit 1996) van
de National Health and Medical Research Council
(NHMRC).1 Volgens deze richtlijn dient embryo-onderzoek
in principe beperkt te worden tot procedures waarbij het embryo nog geïmplanteerd
kan worden (dus niet beschadigd raakt). Onderzoek waarbij het embryo verloren
gaat, mag alleen worden uitgevoerd in uitzonderingssituaties. Voorwaarden
die daarbij gelden, zijn:• er bestaat een reële kans op kennisvermeerdering of -verbetering
van behandelingstechnologieën als resultaat van het onderzoek;• voor het onderzoek wordt een beperkt aantal embryo's gebruikt;• de donoren van de geslachtscellen moeten toestemming geven voor
het specifieke onderzoek.Deze voorwaarden hebben zowel betrekking op restembryo's als op speciaal
totstandgebrachte embryo's. De richtlijn verbiedt onder andere het langer
dan 14 dagen doorkweken van embryo's, het tot stand brengen van hybriden en
chimèren, het tot stand brengen van genetisch identieke individuen
en commerciële handel in gameten en embryo's. Relevant is tevens het
advies van de ethische commissie van de NHMRC over het kloneren van mensen
(1998).2 De minister wordt daarin geadviseerd
om alle (overige) staten aan te sporen wetgeving te ontwikkelen op het gebied
van kloneren en daarin onderscheid te maken tussen het tot stand brengen van
genetisch identieke individuen en niet-reproductief kloneren. Voor dit laatste
kan ruimte geboden worden als het in overeenstemming is met de genoemde richtlijn.Over de Verenigde Staten kan ten aanzien van de federale wet- en regelgeving
het volgende worden opgemerkt.3 Er bestaat feitelijk
alleen regelgeving voor hetgeen in de overheidssector plaatsvindt of hetgeen
met federale financiering wordt uitgevoerd. Enkele jaren geleden heeft het
Congres, tijdens de behandeling van de«appropriations
bill» – dat wil zeggen de wet waarmee jaarlijks het budget
van het ministerie van volksgezondheid wordt vastgesteld – bepaald dat
overheidsinstellingen of onderzoekers die federale financiering krijgen, geen
(verbruikend) onderzoek mogen doen met embryo's. Het speciaal tot stand brengen
van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek is tevens verboden. Strikt genomen
is onderzoek met embryo's niet verboden in de private sector; volgens verkregen
informatie zou dergelijk onderzoek dan ook op beperkte schaal in de private
sector plaatsvinden.Postume procreatie is formeel niet verboden maar wordt wel ontmoedigd;
toch zou het op beperkte schaal plaatsvinden. Preïmplantatie genetische
diagnostiek is in overheidsinstellingen niet toegestaan (en in projecten met
federale financiering). PGD wordt echter op vrij grote schaal toegepast in
de private sector. Er bestaat geen wettelijke regeling voor kiezen op geslacht;
in de medische wereld wordt geslachtskeuze om niet-medische redenen over het
algemeen onaanvaardbaar geacht. Toch kan niet uitgesloten worden
dat het in de private sector wel gebeurt. Kiembaangentherapie is niet bij
wet verboden. Het is wel een algemeen verspreide opvatting in de wetenschappelijke
wereld dat men geen veranderingen in het genoom aanbrengt die naar volgende
generaties worden overgedragen. Zowel de federale overheid als de National Institutes of Health (NIH) ontraden dergelijke
procedures sterk.In augustus 2000 heeft de NIH richtlijnen uitgevaardigd voor onderzoek
met stamcellen afkomstig van (bevroren) menselijke embryo's en foetaal weefsel.
Onderzoek met stamcellen mag alleen met federale gelden gefinancierd worden
wanneer ze in kweek zijn gebracht uit restembryo's die afkomstig zijn van
vruchtbaarheidsklinieken. De handeling van het in kweek brengen van embryonale
stamcellen is echter voor federaal gefinancierde onderzoekers niet toegestaan,
omdat het restembryo hierbij verloren gaat. In de praktijk betekent dit dat
federaal gefinancierde onderzoekers stamcellen kunnen gebruiken, vanaf het
moment dat private onderzoekers de stamcellen uit de embryo's hebben geïsoleerd.
Verder is in de richtlijnen therapeutisch kloneren specifiek verboden. Donoren
kunnen niet bepalen aan wie de embryo's toegewezen worden en ze mogen er niet
voor betaald worden (m.u.v. onkostenvergoeding). De donatievraag mag niet
worden gesteld, voordat de embryo's zijn gekwalificeerd als zijnde restembryo.Een recente ontwikkeling is dat de NIH informeel van de regering Bush
de instructie heeft gekregen dat het beoordelingsproces van projectvoorstellen
terzake opgeschort dient te worden tot een definitief besluit met betrekking
tot herziening van de richtlijnen bekend is gemaakt. Een andere beweging is
dat twee senatoren wetgeving hebben voorgesteld om (federaal gefinancierd)
onderzoek waarbij stamcellen in kweek worden gebracht uit restembryo's toe
te staan.De regelgeving in China op het terrein van geslachtscellen en embryo's
is van recente datum (februari 2001) en regelt de oprichting van spermabanken
en de toepassing van kunstmatige voortplantingstechnieken. Uitgangspunt is
dat het ministerie van volksgezondheid aan beide zijn goedkeuring moet verlenen.
De volgende bepalingen zijn relevant voor onderhavig wetsvoorstel: de donatie
van gameten of embryo's aan onvruchtbare paren is toegestaan; het dient echter
wel om niet te gebeuren. Medische instituten die IVF en soortgelijke behandelingen
uitvoeren, mogen geen sekseselectie toepassen (met uitzondering van –
niet nader aangegeven – specifieke gevallen). De toepassing van (kiembaan)gentherapie
is verboden, alsook het tot stand brengen van hybriden en chimèren.De leden van VVD-fractie informeren naar het volgordelijke tijdpad dat
de regering thans voor ogen heeft ten aanzien van het tot stand brengen van
de Embryowet en de ratificatie van het VRMB.De behandeling in de Tweede Kamer van het Embryowetsvoorstel en het wetsvoorstel
ter goedkeuring van het VRMB en het protocol kloneren kan in principe los
van elkaar geschieden. Pas bij ratificatie van het verdrag (bij de Raad van
Europa door middel van het nederleggen van een akte van bekrachtiging bij
de depositaris) is de volgorde van belang en dient rekening gehouden te worden
met de Embryowet in die zin dat deze laatste wet met het oog op de geldigheid
van de voorbehouden in werking moet zijn getreden.Zoals meegedeeld bij brief van 5 april 2001 (CSZ/ME-2 167 909)
kan – vanwege een noodzakelijke prioriteitenstelling – met de
afronding van het goedkeuringswetsvoorstel niet eerder worden aangevangen
dan nadat de nota naar aanleiding van het verslag van onderhavig wetsvoorstel
naar de Tweede Kamer is gezonden. De voorbereidingen ter indiening van het
wetsvoorstel zullen na die tijd ter hand worden genomen.Op de vragen van de leden van de CDA-fractie betreffende het langer dan
verwacht uitblijven van het wetsvoorstel na de gedachtewisseling met de Kamer over het standpunt van het eerste kabinet-Kok uit 1995 en het
afzien van twee afzonderlijke wetsvoorstellen zijn wij reeds ingegaan in onze
inleiding. Aangezien vóór het bedoelde kabinetsstandpunt geen
sprake was van een geldende wettelijke regeling voor handelingen met embryo's
en dus op dat punt in het geheel geen verboden bestonden, kan voor de praktijk
het standpunt uit 1995 niet als verruiming van de onderzoeksmogelijkheden
beschouwd worden. Een concreet overzicht van de resultaten daarvan, zoals
de aan het woord zijnde leden vragen, kan daarom niet gegeven worden.Zoals uit onze inleidende opmerkingen al blijkt, delen wij de opvatting
van de leden van de CDA-fractie dat wetenschapsbeoefening geen autonoom proces
is, maar wordt uitgevoerd in een maatschappelijke context en zich genormeerd
en getoetst dient te ontplooien. Op het terrein van handelingen met geslachtscellen
en embryo's geeft het wetsvoorstel daarvoor het kader. Sommige handelingen
worden geheel verboden, andere worden alleen onder voorwaarden toegelaten
en concrete onderzoeksvoorstellen worden vooraf getoetst aan in de wet vastgelegde
normen. Nieuwe ontwikkelingen worden overeenkomstig de eerder beschreven procedures
vooraf gemeld en kunnen aldus tijdig onderwerp worden van maatschappelijke
discussie en politieke besluitvorming. Het verschil van mening met de leden
van de CDA-fractie heeft betrekking op de vraag of beschermwaardigheid van
het embryo als absolute norm geldt voor verdere ontwikkelingen op dit terrein.
Anders dan de leden van de CDA-fractie menen wij dat daardoor de medische
wetenschap die – zoals zij terecht stellen – veel leed en verdriet
bij mensen kan voorkomen, oplossen en verzachten, te zeer zou worden geblokkeerd.
Uit het feit echter dat in het wetsvoorstel op dat punt een andere invulling
aan de norm wordt gegeven kan en mag niet worden afgeleid dat volgens het
kabinet de wetenschap zich ongenormeerd zou mogen ontwikkelen zodat de politiek
niets anders rest dan goedkeuring achteraf.Voor de leden van de CDA-fractie geldt dat rentmeesterschap en verantwoordelijkheid
inhouden dat de mens niet ondergeschikt mag raken aan wetenschap en techniek.
De leden van de CDA-fractie vragen of de regering die visie deelt en hoe daaraan
concreet gestalte wordt gegeven op een zodanige wijze dat regering en parlement
in de toekomst niet (meer) voor voldongen feiten zullen worden geplaatst.Ook de regering onderschrijft het beginsel dat de belangen en het welzijn
van de mens niet ondergeschikt mogen raken aan wetenschappelijke belangen.
De overheid dient er zorg voor te dragen dat een klimaat ontstaat waarin het
recht op onaantastbaarheid van het lichaam, zoals neergelegd in artikel 11
van de Grondwet, daadwerkelijk gestalte krijgt. Een belangrijk toepassingsveld
in dit verband is het wetenschappelijk onderzoek. Teneinde een onevenredige
inbreuk op de belangen en het welzijn van het individu te voorkomen, stelt
de WMO regels voor wetenschappelijk onderzoek met proefpersonen.De leden van de CDA-fractie vragen hoe regering en parlement tijdig zicht
kunnen krijgen op wat er aan onderzoek loopt en welke vragen daarbij aan de
orde moeten komen. Daarnaast vragen zij zich af hoe die gewenste vroegsignalering
meer effectief gestalte kan worden gegeven en of dit meer nadrukkelijk een
plaats kan worden gegeven binnen de bestaande kaders, waarbinnen de ethische
aspecten van wetenschappelijk onderzoek geacht worden aan de orde te komen.In artikel 4 van het wetsvoorstel is een bepaling opgenomen waarin staat
dat de CCMO aan de Minister verslag uitbrengt over de toepassing van de wet,
waarbij met name aandacht wordt besteed aan nieuwe ontwikkelingen betreffende
handelingen met geslachtscellen en embryo's. Zoals eerder aangegeven in deze
nota is bij nota van wijziging artikel 4 in die zin aangepast, dat de CCMO
niet eenmaal in de drie jaar, maar jaarlijks verslag dient uit te brengen. De leden van de CDA-fractie vragen of het beraad van de regering «op
de meest wenselijke vorm van maatschappelijke consultatie» al tot uitkomsten
heeft geleid en tot welke keuzen de regering dit heeft gebracht.Wij gaan ervan uit dat de leden van de CDA-fractie doelen op de interne
bezinning binnen het ministerie van VWS over de meest wenselijke aanpak voor
de organisatie van publieke debatten over medisch-ethische vraagstukken. De
resultaten en bevindingen van deze ambtelijke studie werden in het rapport
«Over de organisatie van publieke debatten over medisch-ethische vraagstukken»
gepresenteerd. Daaromtrent werd de Tweede Kamer geïnformeerd in een brief
over het kabinetsstandpunt inzake het RVZ-advies »Ethiek en beleid»
van 14 april 2000. Een exemplaar van het rapport werd als bijlage bij bovengenoemde
brief gevoegd. Het rapport vormde de aanzet tot een tweede ambtelijke studie
naar de vraag hoe en wanneer het grote publiek betrokken moet worden en welke
rol de verschillende maatschappelijke actoren in deze communicatieprocessen
spelen.Deze studie «Communicatiestrategieën voor onbekende technologieën:
over de overheid en andere sectoren in het publieke debat over medisch-ethische
vraagstukken» werd in augustus 2000 afgerond1.
De studie maakt duidelijk dat aan een groot aantal voorwaarden voldaan moet
worden om een publiek debat tot een succes te maken. Een publiek debat moet
bijvoorbeeld niet zondermeer worden georganiseerd, maar alleen wanneer er
een maatschappelijk belang is bij een nieuwe technologische ontwikkeling en
deze nieuwe ontwikkeling ethische en praktische problemen oproept. Het moet
duidelijk zijn dat via de consultatie van het grote publiek sociale leerprocessen
gestimuleerd worden. Het moet politiek en beleidsmatig van belang geacht worden
om meer dan tot nu toe mensen uit de samenleving een rol te laten spelen in
het voortraject van politieke besluitvorming. Pas wanneer praktische toepassingen
van de technologie in het verschiet liggen en er voldoende ruimte is om de
gewenste oplossingsrichtingen te implementeren in het beleid is er sprake
van het goede moment om de consultatie te organiseren. Het moet mogelijk zijn
om het vertrouwen van het grote publiek te winnen in de organisatie die de
informatie verschaft en in het communicatieproces. Er moet duidelijkheid zijn
over de rollen van de verschillende actoren, zoals de politiek, de overheid,
de journalistiek en het grote publiek. Tenslotte moet er bij de inrichting
van een publiek debat ruimte zijn voor emoties van het publiek en is het belangrijk
een mix van communicatievormen te gebruiken. De studie werkt de bovenomschreven
randvoorwaarden verder uit en geeft aan op welke wijze daaraan in de praktijk
invulling gegeven kan worden.In aanvulling op deze interne studies heeft het ministerie van VWS subsidie
verleend aan het project Assessing Debate and Participatory Technology Assessment
(Adapta) (BIo-CT98–0318) van het Biotechnologieprogramma van de Europese
Unie. De centrale vraagstelling in dit project gaat uit naar de invloed van
een publiek debat en PTA (vormen van technologiebeoordeling waarbij burgers
zijn betrokken) op de publieke discussie over moderne biotechnologie en op
de technologieontwikkeling en het beleid over biotechnologie. In dit Europese
onderzoek is een internationale vergelijking gemaakt tussen Nederland en de
andere aan het project deelnemende landen (Frankrijk, Duitsland, Denemarken,
Groot-Brittannië en Portugal). De resultaten van het project zijn in
de tweede helft van dit jaar te verwachten.Voor het vergroten van de betrokkenheid van de samenleving in toekomstige
debatten achten wij het van belang dat meer dan tot nu toe aandacht wordt
gegeven aan factoren die relevant zijn bij de organisatie van een publiek
debat, zoals beschreven in bovengenoemde studies. Tevens zullen de resultaten
van lopende en toekomstige debatten dit inzicht verder kunnen vergroten. Gebruik
kan worden gemaakt van de resultaten van het debat «biotechnologie en
voedsel», dat in januari 2000 is gestart en naar verwachting
afgerond wordt in januari 2002 en van het debat«xenotransplantatie»
dat startte in mei 1999 en naar verwachting afgerond wordt in de zomer van
2001. Voor de verdere ontwikkeling van het beleid op onderhavig terrein achten
wij het leggen van verbanden tussen de resultaten van literatuuronderzoek
en de resultaten van thans lopende en toekomstige debatten een belangrijk
aandachtspunt.Ook op het door de leden van de CDA-fractie aan de orde gestelde kader
dat bepalend is voor de in het wetsvoorstel gemaakte keuzes en het gewicht
dat wij hechten aan beschermwaardigheid en respect voor het leven is in de
inleidende opmerkingen reeds ingegaan. Hetzelfde geldt voor de vraag naar
de rolverdeling tussen overheid en maatschappelijke organisaties en de verantwoordelijkheid
van beide voor invulling van dat kader. Terecht stellen de aan het woord zijnde
leden dat gangbare opvattingen in de maatschappij niet normgevend kunnen zijn
louter vanwege hun al dan niet vermeend maatschappelijk draagvlak. Ook wij
zijn van mening dat op dit terrein de praktijk niet de norm mag gaan bepalen.
Daarom stelt het wetsvoorstel grenzen en biedt het een procedure voor passende
kanalisatie van nieuwe ontwikkelingen binnen de politieke besluitvorming,
maar wel rekening houdend met opvattingen in de maatschappij. Wij zijn het
dan ook evenzeer eens met de uitspraak van de leden van de CDA-fractie dat
een overheid die er wil zijn ten behoeve van haar burgers, nooit over de hoofden
heen van diezelfde burgers zal mogen regeren. Wij denken dat de opvattingen
van de leden van de CDA-fractie met betrekking tot het omgaan met embryo's
als beginnend menselijk leven daarom te weinig recht doet aan hun eigen uitspraak
omdat zij geen enkele ruimte laten voor nieuwe afwegingen ten aanzien van
nieuwe ontwikkelingen. Waar deze leden ons een aantal malen menen te kunnen
confronteren met onze uitspraak dat de keuzes een zekere bestendigheid moeten
hebben tegen voortschrijding van de medische mogelijkheden zien zij over het
hoofd dat wij bewust hebben gesproken over een zekere bestendigheid en niet
over bestendigheid zonder meer. Wij menen immers dat nieuwe medische mogelijkheden
beoordeeld moeten kunnen worden op hun betekenis voor de gezondheidszorg.
Anders dan de leden van de CDA-fractie veronderstellen menen wij dat die keuzes,
nu en in de toekomst, niet geïsoleerd van de gekozen uitgangspunten mogen
worden gemaakt, maar telkens in het licht van het uitgangspunt van het respect
voor menselijk leven. Dat leidt tot de grenzen die in het wetsvoorstel zijn
vastgelegd, niet alleen voor nu, maar ook voor het moment dat het algehele
verbod op het speciaal tot stand brengen van embryo's wordt vervangen door
een beperkte toelating onder strikte voorwaarden. Voor wat betreft de desbetreffende
kritiek van de Raad van State waaraan de leden van de CDA-fractie ook op dit
punt refereren, verwijzen wij naar het nader rapport waarin wij daarop uitvoerig
zijn ingegaan zonder dat het ons tot een ander standpunt heeft geleid.Op het betoog van de leden van de CDA-fractie betreffende de beschermwaardigheid
van het embryo in relatie tot de beschermwaardigheid van reeds geboren leven
zijn wij, mede naar aanleiding van vragen van leden van andere fracties, reeds
ingegaan in de inleidende opmerkingen. Hetzelfde geldt voor de opmerkingen
ten aanzien van de in het wetsvoorstel gekozen termijn van veertien dagen
en de betekenis daarvan voor de beschermwaardigheid van het embryo.De leden van de CDA-fractie vragen of er bij de voorbereiding van onderhavig
wetsvoorstel overleg is geweest met de Federatie van Ouderverenigingen, de
Chronisch Zieken en Gehandicaptenraad en andere organisaties van lichamelijk
en/ of geestelijk gehandicapten.Beide genoemde organisaties zijn niet betrokken geweest bij de consultatiebijeenkomsten
over wetenschappelijk onderzoek met embryo's ter voorbereiding op onderhavig
wetsvoorstel (zie ook bijlage 2 memorie van toelichting). Bij die gelegenheid
zijn de VSOP en Freya uitgenodigd om het patiëntenperspectief
te belichten. Tegelijk met de indiening van het Embryowetsvoorstel bij de
Tweede Kamer zijn echter ruim 100 organisaties en/ of personen – waaronder
de Federatie van Ouderverenigingen en de Chronisch Zieken en Gehandicapten
Raad – aangeschreven met de uitnodiging om te reageren op het wetsvoorstel.
Genoemde organisaties zijn tevens gericht benaderd met de vraag of zij geïnteresseerd
zijn in een gesprek op het ministerie van VWS. Bovendien zijn zij in kennis
gesteld van de mogelijkheid om hun standpunt ten aanzien van dit wetsvoorstel
kenbaar te maken bij de Vaste Commissie voor VWS. Beide organisaties hebben
gereageerd middels een brief aan de Vaste Commissie van VWS. Vanzelfsprekend
zijn wij bereid om met beide organisaties, als zij dit wensen, van gedachten
te wisselen.Het Wetsvoorstel gelijke behandeling op grond van een handicap of chronische
ziekte zal tot doel hebben discriminatie vanwege een handicap of chronische
ziekte te bestrijden en gelijke behandeling van mensen met een handicap of
chronische ziekte te bevorderen. Zoals de Kamer is gemeld (TK 2000–2001,
24 170, nr. 63) is het de bedoeling dit wetsvoorstel voor de zomer van
2001 voor advies aan de Raad van State toe te sturen. Recent is een ontwerp
voor het wetsvoorstel aan maatschappelijke organisaties toegezonden met het
verzoek te reageren.De leden van CDA-fractie zijn in dit verband nog van mening dat onderzoek
dat een louter experimenteel karakter heeft en waarbij het embryo puur instrumenteel
wordt gebruikt, verboden dient te worden, omdat de Declaratie van Génève
uit 1948 zegt «Ik zal de allergrootste eerbied bewaren voor het menselijk
leven vanaf de conceptie».Wij kunnen hierover opmerken dat de formulering in de Verklaring van Génève
van de World Medical Association uit 1948 is vervangen door de formulering
«Ik zal de allergrootste eerbied bewaren voor het menselijk leven vanaf het begin («from its beginning»)».
Wij zijn met de KNMG van mening dat deze nieuwe formulering ruimte laat voor
het hanteren van het uitgangspunt van toenemende beschermwaardigheid. Het
wetsvoorstel biedt het embryo bescherming vanaf het moment dat het de potentie
heeft uit te groeien tot een mens, wat wil zeggen in ieder geval ook vanaf
de conceptie als het embryo op die wijze tot stand is gekomen. Dit is weliswaar
geen absolute bescherming in de zin van een algeheel verbod, maar wel een
bescherming die naar onze mening van allergrootste eerbied getuigt voor het
menselijk leven.Het verheugt ons dat de leden van de D66-fractie met waardering kennis
hebben genomen van het wetsvoorstel. Deze leden zijn van mening dat het wetsvoorstel
een duidelijke keuze maakt voor de mogelijkheid van wetenschappelijk onderzoek
met embryonale stamcellen terwijl tegelijkertijd de medisch-ethische waarden
niet uit het oog worden verloren. De leden onderschrijven onze opvatting dat
het doen van wetenschappelijk onderzoek geen doel op zich moet worden, maar
een duidelijke meerwaarde moet hebben voor, in dit geval, de gezondheidszorg.Deze leden vragen waarom het wetsvoorstel zo lang op zich heeft laten
wachten. Voor het antwoord op deze vraag verwijzen wij naar het antwoord hiervoor,
op dezelfde vraag van de leden van de CDA-fractie.Naar aanleiding van een krantenartikel over het Hubrechtlaboratorium geven
deze leden aan dat prestatiedrang van wetenschappers, waaruit ongeduld met
betrekking tot de totstandkoming van regelgeving voortkomt, voor hen niet
de eerste reden vormt om voorliggend wetsvoorstel positief te beoordelen.
Wij hebben niet de indruk dat de wetenschappers van het Hubrechtlaboratorium
voornamelijk gedreven worden door prestatiedrang. Wij zijn het met deze leden
eens dat prestatiedrang van de wetenschap niet een argument moet vormen snel
akkoord te gaan met het wetsvoorstel.Tenslotte spreken de genoemde leden de mening uit dat commerciële
doeleinden absoluut geen rol mogen spelen. Niet bij de donorouders maar
ook niet bij het verspreiden van kennis. Zij vragen of de regering kan toelichten
hoe dit bereikt kan worden als vooralsnog slechts Geron de octrooien op het
kweken van embryonale stamcellen in handen heeft.Commerciële motieven van donorouders worden door het wetsvoorstel
tegengegaan door de eis dat terbeschikkingstelling slechts om niet kan gebeuren.
Overtreding van deze eis in artikel 5, tweede lid, en artikel 8, tweede lid,
is strafbaar.De «Rijksoctrooiwet 1995» en «Richtlijn nr. 98/44/EG
van het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie van 6 juli 1998
betreffende de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen»
voorkomen onder meer dat commerciële belangen de verspreiding van kennis
tegenhouden.Ter toelichting op de vraag over hoe commercie wordt uitgesloten terwijl
slechts één instituut octrooi heeft het volgende. Op basis van
de Rijksoctrooiwet 1995 zijn uitvindingen vatbaar voor octrooi die nieuw zijn,
op uitvinderswerkzaamheid berusten en toegepast kunnen worden op het gebied
van de nijverheid (ROW, artikel 2). Het moet dus gaan om uitvindingen die
voor een deskundige niet voor de hand liggen (ROW, artikel 6).Bij een uitvinding kan het gaan om voortbrengselen (producten, stoffen
of samenstellingen) of om werkwijzen (processen). Er is geen sprake van inbreuk
op een octrooi wanneer men slechts onderzoek uitvoert met de geoctrooieerde
materie (ROW, artikel 53, derde lid). Ook geldt geen octrooibescherming voor
methoden van behandeling van onder meer het menselijke lichaam door chirurgische
ingrepen of voor geneeskundige behandeling en diagnosemethoden die worden
toegepast op onder meer het menselijke lichaam. Deze uitzondering is echter
niet van toepassing op voortbrengselen, met name stoffen of samenstellingen,
voor de toepassing van één van deze methoden (ROW artikel 7,
tweede lid). Dergelijke stoffen zijn dus wel voor octrooi vatbaar.De vigerende richtlijn 98/44/EG betreffende de rechtsbescherming van biotechnologische
uitvindingen, hierna genoemd de biotechnologierichtlijn 98/44/EG, bepaalt
dat het menselijk lichaam in zijn verschillende stadia van vorming en ontwikkeling
niet octrooieerbaar is (artikel 5, eerste lid). Evenmin octrooieerbaar is
het gebruik van menselijke embryo's voor commerciële en industriële
doeleinden (artikel 6, eerste lid, juncto artikel 6, tweede lid, onder c).
Uitvindingen met een therapeutisch of diagnostisch doel, die toegepast worden
of nuttig zijn voor het menselijk embryo zijn daarentegen wel octrooieerbaar.
Eveneens vatbaar voor octrooiering zijn die uitvindingen waarbij het gaat
om een deel van het menselijk lichaam dat werd geïsoleerd of dat anderszins
door een technische werkwijze werd verkregen (artikel 5, tweede lid). Voor
een uitgebreidere uitleg over de octrooieerbaarheid van uitvindingen waarbij
menselijke embryo's een rol spelen verwijs ik u naar de brief van 21 november
2000 van de Staatssecretaris van Economische Zaken (Kamerstukken II 1999–2000,
26 568 (R 1638), nr.28)) In het belang van kennisverspreiding vereist
het octrooisysteem van de uitvinder dat deze, in ruil voor het verlenen van
octrooibescherming, de uitvinding openbaar maakt 18 maanden na indiening van
de aanvraag om octrooi. Derhalve zijn de aldus beschermde onderzoeksresultaten
voor iedereen toegankelijk via deze octrooipublicaties, waardoor verspreiding
van kennis mogelijk wordt gemaakt. Het onthouden van octrooibescherming aan
bepaalde uitvindingen kan er toe leiden dat bedrijven hun toevlucht nemen
tot een andere beschermingsvorm bijvoorbeeld classificatie als bedrijfsgeheim.
Op deze wijze kunnen anderen geen kennis meer nemen van de resultaten, deze
niet meer controleren op effectiviteit, deze niet meer verbeteren of er op
voortbouwen. Dat kan er toe leiden dat nodeloos wordt geïnvesteerd in
onderzoek en ontwikkeling waarvan de resultaten bekend hadden kunnen zijn
als er voor de betrokken uitvindingen octrooibescherming was verleend.In het licht van de octrooiregelgeving kan geen octrooibescherming verkregen
worden voor uitvindingen betreffende een bevruchte eicel, alle tussenliggende
stadia van een zich steeds verder ontwikkelend embryo tot en met een volgroeid
menselijk lichaam (Richtlijn, artikel 5, eerste lid). Wel kan octrooibescherming
verkregen worden voor uitvindingen betreffende embryonale stamcellen, indien
er bij deze cellen tenminste sprake is van geïsoleerde delen van het
menselijk lichaam, of delen die anderszins door een technische werkwijze zijn
verkregen (Richtlijn, artikel 5, tweede lid) ook indien ze kunnen worden aangewend
in het kader van therapie of diagnostiek op mensen, inclusief menselijke embryo's
(ROW, artikel 7, tweede lid, en Richtlijn overweging 42, tweede deel).Wanneer een bedrijf eenmaal octrooibescherming voor deze uitvindingen
verkregen heeft, zijn de aldus beschermde onderzoeksresultaten met betrekking
tot embryonale stamcellen openbaar en voor iedereen toegankelijk. Het zal
daarbij kunnen gaan om onderzoeksresultaten betreffende technieken voor isolatie
van embryonale stamcellen uit restembryo's, technieken voor het in kweek houden
van deze cellen en technieken voor de ontwikkeling van onder meer therapeutische
toepassingen zoals cellen en weefsels voor transplantatie.Eenmaal verkregen octrooibescherming voor een uitvinding geeft op zich
nog geen recht de betrokken uitvinding ook toe te passen. Een octrooi geeft
aan de octrooihouder alleen het recht ieder ander te verbieden de geoctrooieerde
uitvinding toe te passen voor commerciële doeleinden. Andere wetgeving
kan het de octrooihouder onmogelijk maken om de geoctrooieerde uitvinding
toe te passen. Het Embryowetsvoorstel is daar een voorbeeld van. Daarin wordt
het gebruik van embryo's die van een IVF-behandeling zijn overgebleven toelaatbaar
geacht, zij het voor specifiek omschreven doelen. Een verbod geldt echter
voor het speciaal tot stand brengen van menselijke embryo's en ook op het
isoleren van embryonale stamcellen uit die embryo's. Gevolg daarvan is dat
ondanks een mogelijk ruimere octrooibescherming bedrijven voorlopig alleen
uitvindingen mogen toepassen die betrekking hebben op werkwijzen dan wel toepassingen
met embryonale stamcellen die geïsoleerd zijn uit embryo's die van een
IVF behandeling zijn overgebleven. Ten aanzien van de vraag van deze leden
kan geconcludeerd worden dat noch de verspreiding van kennis, noch de toegankelijkheid
van de betrokken kennis in relatie tot embryonale stamcellen wordt belemmerd.
De commerciële toepassing van de geoctrooieerde uitvindingen vereist
echter toestemming van de octrooihouder, zolang het octrooirecht geldig is
op de plaats waar de toepassing van de uitvinding plaatsvindt.Voor wat betreft de octrooiaanvragen van Geron Corporation leverde navraag
bij het Bureau voor de Industriële Eigendom op dat het bedrijf eind april
2001 193 octrooiaanvragen op zijn naam heeft staan. Alle aanvragen die
langer dan 18 maanden geleden zijn ingediend zijn gepubliceerd. Dat waren
er 193 in april 2001. Geen van deze aanvragen is gerelateerd aan de (embryonale)
stamceltechnologie. Het merendeel van deze aanvragen, 187 in totaal, hebben
betrekking op telomerases en de relatie daarvan met telomerase-activiteit-geassocieerde
ziektebeelden. Een aantal octrooien is reeds in de Verenigde Staten van Amerika
verleend. De resterende 6 aanvragen betreffen een werkwijze voor het in kweek
houden van oerkiemcellen (embryonale cellen waaruit de gameten ontstaan, ook
wel human primordial germ cells of human embryonic germ cells genoemd) en
het gebruik van specifieke groeimedia daartoe. In Australië is het octrooi
hiervoor inmiddels verleend. Voor andere landen, waaronder Nederland is de
aanvraag nog in behandeling. Omdat het octrooi tot op heden in de meeste landen
nog niet is verleend, betekent dit dat Geron niet het monopolie bezit op het
in kweek houden van oerkiemcellen. De mogelijkheid bestaat nog steeds dat
de aanvraag in deze landen wordt afgewezen. Geron heeft inmiddels wel exclusieve
licenties op een octrooi van het John Hopkins Institute. Op basis daarvan
heeft Geron het exclusieve gebruiksrecht om oerkiemcellen te isoleren uit
dode (geaborteerde) foetussen en op het maken van bepaalde cellijnen van oerkiemcellen. Geron heeft, voor zover nu bekend, geen aanvraag ingediend die betrekking
heeft op werkwijzen om embryonale stamcellen te ontwikkelen, te isoleren,
te manipuleren of toe te passen. Wel heeft het bedrijf een exclusieve licentie
op een octrooi van de Universiteit van Wisconsin en op basis daarvan het exclusieve
gebruiksrecht om embryonale stamcellen te isoleren uit restembryo's van IVF
klinieken.Er zijn echter verschillende methoden om embryonale stamcellen te isoleren
en evenzo verschillende methoden voor het in kweek houden van deze cellen
en voor de verdere ontwikkeling ervan. Het lijkt dan ook waarschijnlijk dat
in de toekomst andere bedrijven dan Geron octrooiaanvragen op dit terrein
zullen doen.Het levert dan ook een vertekend beeld op wanneer alleen de octrooipositie
van Geron Corporation in ogenschouw wordt genomen. Door verschillende universiteiten,
onderzoeksinstellingen en bedrijven zijn voor vele aspecten van de embryotechnologie
octrooiaanvragen ingediend. Geron Corporation is dus niet de enige en ook
niet de belangrijkste speler op dit terrein. Dat viel te verwachten aangezien
biotechnologie wetenschappers op de hele wereld op dit terrein actief zijn
sinds de eerste isolatie van (embryonale) stamcellen in 1997. Het gevolg hiervan
is een enorme ontwikkeling van nieuwe technieken en methoden om embryonale
stamcellen te isoleren en speciaal tot stand te brengen, om ze in kweek te
brengen of te houden, om ze in te vriezen en om ze te gebruiken voor de ontwikkeling
van verschillende medische toepassingen. Voor uitvindingen met betrekking
tot al deze methoden, technieken en toepassingen zijn octrooiaanvragen ingediend,
door een enorme diversiteit van aanvragers, waarvan Geron Corporation er slechts één
is. Wij achten het onmogelijk dat slechts één bedrijf alle rechten
in handen krijgt op het totaal aan de diverse in omloop zijnde technieken
met betrekking tot embryonale stamcellen. Er zijn reeds teveel spelers in
het spel. De octrooiwetgeving in de Verenigde Staten van Amerika is minder
beperkend op het terrein van de embryotechnologie dan de Richtlijn biotechnologie
98/44/EG. Dit kan er toe leiden dat in de VS ook octrooiaanvragen gehonoreerd
kunnen worden die betrekking hebben op werkwijzen gericht op het speciaal
tot stand brengen van embryo's ter isolatie van embryonale stamcellen via
celkerntransplantatie. Een groot aantal octrooiaanvragen dat hierop betrekking
heeft is reeds ingediend.De leden van de D66-fractie vragen in het verlengde van hun vragen over
het berusten van octrooien voor het kweken van stamcellen wat de regering
vindt van het bedrijf Cryo-Cell in Zutphen dat embryonale stamcellen tegen
betaling opslaat. Ongevraagd krijgen aanstaande ouders momenteel hierover
informatie in de brievenbus. Deze leden vragen de regering of hier tegen opgetreden
kan worden en zo ja, of dit dan ook gaat gebeuren.In de antwoorden op de vragen die mw. Kant van de SP-fractie respectievelijk
mw. Ross-Van Dorp van de CDA-fractie eerder dit jaar over deze kwestie hebben
gesteld, heeft eerste ondergetekende meegedeeld dat zij de door het bedrijf
verstrekte informatie weliswaar misleidend acht, maar dat in een met het bedrijf
te houden overleg eerst zal worden gewezen op de bezwaren die de verspreiding
van de betreffende folder met zich meebrengt (Tweede Kamer, vergaderjaar 2000–2001,
Aanhangsel 1793 respectievelijk 2271). Op 6 juni 2001 heeft een oriënterend
gesprek plaatsgehad en deze zomer zal nog een vervolggesprek met het bedrijf
plaatshebben. De verdere acties zijn mede ook afhankelijk van de uitkomsten
daarvan.De Stichting Eurocord Nederland heeft aan de beroepsverenigingen (de Nederlandse
Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie en de Nederlandse Organisatie van
Verloskundigen) verzocht een standpunt te bepalen en hun leden te adviseren
medewerking te onthouden aan de activiteiten van Cryo-Cell. De eerste ondergetekende zal deze beroepsverenigingen vragen naar hun
beleid terzake.De leden van de D66-fractie zijn verheugd over de vraag van de regering
aan de Gezondheidsraad om een toelichting te geven over de stand van de wetenschap
ten aanzien van het gebruik van embryonale of foetale (stam)cellen dan wel
adulte (stam)cellen voor het kweken van (delen van) organen, weefsels en cellen
voor transplantatiedoeleinden in brede zin. Deze leden vragen of ook aanvullend
onderzoek wordt gedaan naar de meest kansrijke bron voor het «inwinnen»
van stamcellen (navelstrengbloed, embryonaal weefsel, bloed of beenmerg).
Zij vragen verder op wat voor manier en door wie de afweging hieromtrent wordt
gedaan.Wij nemen aan dat de aan het woord zijnde leden in hun vraag refereren
aan het verzoek aan de Gezondheidsraad terzake waarover de Kamer in januari
jongstleden is geïnformeerd (Kamerstukken II 2000–2001, 26 639,
nr. 15). Nadien heeft eerste ondergetekende aan de Gezondheidsraad verzocht
om eveneens te rapporteren over de stand van wetenschap inzake het gebruik
van hematopoiëtische stamcellen voor onderzoek, diagnostiek en therapie)
en de bronnen daarvoor (beenmerg, perifeer bloed, navelstrengbloed).De adviezen die de Gezondheidsraad te zijner tijd over het geschetste
gebruik zal uitbrengen, zullen – althans voor zover er voldoende voortgang
is geboekt met het verdere (hetzij fundamentele, hetzij toepassingsgerichte)
onderzoek naar de mogelijkheden van het gebruik van de verschillende soorten
(stam)cellen – hopelijk niet alleen duidelijk kunnen maken welke soorten
cellen uiteindelijk technisch gezien het meest kansrijk zijn voor bijvoorbeeld
het kweken van bepaalde organen, maar ook welke beperkingen of problemen ten
aanzien van de beschikbaarheid daarbij mogelijk aan de orde zijn.In de standpunten over de adviezen zal het kabinet ook zo veel mogelijk
de uitkomsten van de afwegingen die het maakt terzake van de verschillenden
bronnen en de beschikbaarheid daarvan aangeven, zulks met name ook met het
oog op een vruchtbare discussie met de Kamer over de mate waarin een bepaalde
bron als kansrijk mag worden beoordeeld.Zoals eerder uiteengezet hebben wij, mede naar aanleiding van de desbetreffende
opmerking van de leden van de D66-fractie, bij nota van wijziging een jaarlijkse
rapportage door de CCMO geïntroduceerd.De leden van de fractie van GroenLinks hebben met belangstelling kennis
genomen van het wetsvoorstel. Zij wijzen op het ontstaan van weer nieuwe mogelijkheden
en vragen of de grenzen niet meer expliciet bediscussieerd dienen te worden
alvorens tot wetgeving over te gaan.Discussie over de nodige grenzen heeft plaatsgevonden in de jaren voorafgaand
aan het wetsvoorstel en vindt nu plaats ter gelegenheid van de besluitvorming
door de wetgever. Juist omdat steeds nieuwe mogelijkheden ontstaan is het
tijd nu de ook in de samenleving weerklank vindende grenzen vast te leggen.
Nieuwe ontwikkelingen zullen volgens het wetsvoorstel leiden tot nieuwe discussies
en voor zover nodig nieuwe besluitvorming. Dit betekent dat van een technocratische
aanpak geen sprake is.De leden van de SP-fractie hebben met veel belangstelling kennisgenomen
van het wetvoorstel. Voor deze leden gelden de menselijke waardigheid en het
beginsel van respect voor menselijk leven in het algemeen als uitgangspunt.
Zij erkennen dat de afwegingen niet eenvoudig zijn, maar begrijpen niet hoe
op grond van de beschermwaardigheid van het embryo en het respect voor het
leven tot een verbod op het speciaal tot stand brengen van embryo's wordt
gekomen, terwijl het wetsvoorstel tegelijkertijd de mogelijkheid biedt dat
het verbod vervalt. Zoals wij eerder hebben uiteengezet vloeit uit de beschermwaardigheid
van het embryo voor ons niet voort een absolute norm van onaantastbaarheid.
Bij de beoordeling van de toelaatbaarheid van medische technieken waarbij
sprake is van handelingen met embryo's, is met name ook van belang de vraag
in hoeverre die handelingen kunnen bijdragen aan voorkoming of genezing van
ziekten. Bij die afweging speelt ook een rol in hoeverre daarvoor zowel nationaal
als internationaal een maatschappelijk draagvlak bestaat. Op basis van deze
verschillende factoren zijn wij tot de conclusie gekomen dat op dit moment
een verbod op het speciaal tot stand brengen van embryo's aangewezen is. Afhankelijk
van de ontwikkelingen sluiten wij echter niet uit dat diezelfde afweging over
een aantal jaren tot een minder restrictief resultaat kan leiden. Wij komen
daar in hoofdstuk 4 meer uitgebreid op terug.De leden van de SP-fractie wijzen er in het verlengde van de Raad van
State op dat indien het op termijn wordt toegestaan menselijke kiembaancellen
opzettelijk te wijzigen, de vraag naar die wijzigingen zal toenemen.Het risico van het hellende vlak dat indien het een wordt toegestaan het
andere niet meer tegen is te houden, is een risico dat altijd aandacht behoeft.
Het risico is te keren als het ongewenste goed is tegen te houden door middel
van een duidelijk af te grenzen verbod. In dit geval zou dat de grens betreffen
tussen wel en niet-therapeutisch ingrijpen. Wij zijn van mening dat die grens
goed zal zijn af te bakenen. In de nabije toekomst behoeft er echter in het
geheel geen vrees te bestaan voor afglijden op het hellend vlak, omdat bij
nota van wijziging het verbod van opzettelijk wijzigen van het genetisch materiaal
van de kern van menselijke kiembaancellen een permanent karakter heeft gekregen.
In paragraaf 8.3 gaan wij daarop nader in.Op de vragen van de leden van de SP-fractie betreffende de verantwoordelijkheid
in gevallen bepaalde handicaps en ziekten niet voorkomen zijn, zijn wij in
de inleiding op dit hoofdstuk ingegaan.De leden van de ChristenUnie hebben met teleurstelling en bezorgdheid
kennis genomen van het wetsvoorstel. Zij zien bescherming van het (beginnend)
leven als één van de belangrijkste kerntaken van de overheid
en hebben ernstig bezwaar tegen de gedachte van toenemende of relatieve beschermwaardigheid.
Beschermwaardigheid van het leven houdt naar hun mening op het terrein van
IVF in dat embryo's voor geen ander doel mogen worden gebruikt dan waarvoor
ze bestemd zijn, namelijk om tot een zwangerschap te komen. Daarin zou ook
het kader gevonden moeten worden voor het eventueel toestaan van handelingen
en onderzoek met embryo's.Wij respecteren uiteraard deze opvattingen maar delen ze niet zoals uit
ons betoog eerder in deze inleiding valt af te leiden. Wij verwijzen daarnaar,
maar willen ook jegens deze leden nog eens expliciet benadrukken dat de aan
dit wetsvoorstel ten grondslag liggende gedachten in geen enkel opzicht kunnen
leiden tot de stelling dat het leven van (categorieën) mensen die bepaalde
eigenschappen of vermogens niet of niet meer bezitten, minder beschermwaardig
zou zijn.Wij hebben kennis genomen van de opvatting van de leden van de fractie
van de ChristenUnie dat gebruikmaking van vruchtbaarheidstechnieken, voor
zover die al aanvaardbaar worden geacht, slechts dient te geschieden binnen
een huwelijksrelatie. Ook die opvatting wordt door ons gerespecteerd zij het
echter niet gedeeld.Vervolgens informeren de leden van de aan het woord zijnde fractie waarom
ten aanzien van in-vitrofertilisatie in Nederland niet net als in Duitsland
is bepaald dat slechts een beperkt aantal eicellen mag worden bevrucht en
bij de vrouw ingebracht teneinde het ontstaan van overtollige embryo's te
voorkomen.In Nederland wordt getracht alle eicellen die zijn gepuncteerd te bevruchten.
Ruim de helft raakt inderdaad bevrucht. De bevruchte eicellen groeien
vervolgens niet allemaal uit tot embryo's die geïmplanteerd kunnen worden.
De eicellen worden dus in de eerste plaats uit een oogpunt van kans op succes
allemaal bevrucht. Als er meer dan twee embryo's zijn die voor implantatie
in aanmerking komen en deze ook geschikt zijn om een invriesproces te kunnen
doorstaan worden de extra embryo's (boventallige embryo's) ingevroren. Bij
een volgende behandeling hoeft de vrouw dan geen hormoonstimulatie te ondergaan.
Dit is de tweede reden waarom alle eicellen worden bevrucht.De leden van de ChristenUnie stellen dat de grens tussen het laten ontstaan
van onnodig veel restembryo's en het speciaal kweken van embryo's wel eens
een heel vage zou kunnen zijn. Zij vragen of de regering het denkbaar acht
dat de behoefte aan embryo's voor wetenschappelijk onderzoek een rol gaat
spelen bij de beslissing omtrent het aantal te bevruchten eicellen in het
kader van IVF.Wij zijn van mening dat, zoals aangegeven in het antwoord op de voorafgaande
vraag van deze leden, bij die beslissing alleen overwegingen die de behandeling
zelf betreffen en die overeenkomen met de stand van de wetenschap op dat punt
een rol behoren te spelen. Wij hebben er alle vertrouwen in dat de behandelend
artsen zich ook alleen daardoor zullen laten leiden. In het protocol dat de
IVF-instelling op grond van artikel 2 zal moeten opstellen, worden ter zake
regels gesteld waarop de instelling en de betrokken artsen aanspreekbaar zijn.
Wij onderkennen dat beperking van wetenschappelijk onderzoek met embryo's
tot onderzoek dat aan het betreffende embryo ten goede komt, een manier zou
zijn om de door de aan het woord zijnde leden gevreesde ontwikkeling tegen
te gaan, maar wij zijn daarvan om eerder aangegeven redenen geen voorstander.Ook de leden van de fractie van de ChristenUnie vragen zich af hoe het
mogelijk is dat de uitgangspunten van het wetsvoorstel zich thans verzetten
tegen het doen ontstaan van embryo's voor onderzoeksdoeleinden, maar over
enkele jaren niet meer.Eerder in dit hoofdstuk zijn wij daarop in algemene zin al ingegaan, terwijl
in hoofdstuk 4 het speciaal tot stand brengen van embryo's verder aan de orde
komt. Wij verwijzen daarnaar.De leden van de SGP-fractie hebben met bezorgdheid kennis genomen van
het wetsvoorstel en bepleiten een zeer stringente, definitieve verbodsregeling
op het terrein van handelingen met geslachtscellen en embryo's.Zoals uit ons betoog tot dusverre al is gebleken, delen wij die opvatting
niet.Hoofdstuk 2 Hoofdlijnen en algemene bepalingen2.2 HoofdlijnenDe leden van de PvdA-fractie merken op, dat de regels betreffende zeggenschap
voor geslachtscellen en embryo's ook van toepassing zouden moeten zijn op
regulier gebruik voor de eigen zwangerschap. Deze leden spitsen dit toe op
het gebruik van embryo's ten behoeve van het tot stand brengen van een zwangerschap
na echtscheiding of het anderszins beëindigen van de relatie met de partner.
De concrete vraag van deze leden of het onthouden van toestemming voor het
gebruik van embryo's en geslachtscellen ten behoeve van de zwangerschap van
de ex-partner, daadwerkelijk kan worden geëffectueerd, beantwoorden wij
als volgt.Indien het huwelijk of het geregistreerd partnerschap is geëindigd,
of indien aan een andere relatie tussen de betrokkenen een einde is gekomen,
kan niet meer worden gesteld dat het gaat om regulier gebruik voor de eigen
zwangerschap. Het ligt in zulke situaties ook niet voor de hand dat de voormalige
partners nog een gemeenschappelijk kind zouden wensen. Het gaat hier dan ook
om een mogelijke terbeschikkingstelling en een mogelijk gebruik voor de zwangerschap
van een ander. Dáárvoor is geen toestemming als
bedoeld in de artikelen 5 en 8 gegeven, zodat zulks ook niet geoorloofd is.
Het ligt op de weg van de desbetreffende partner om stappen te ondernemen
die leiden tot beëindiging van de beschikbaarheid en tot het voorkomen
van het gebruik van de geslachtscellen of de embryo's.Voor de zwangerschap van (nog) een ander zullen zij evenmin kunnen worden
benut: de toestemming van artikel 5 respectievelijk artikel 8 is ten behoeve
van deze situaties immers evenmin gegeven.De leden van de VVD-fractie vragen of er in de instellingen waar buiten
het menselijk lichaam embryo's tot stand worden gebracht op dit ogenblik handelingen
worden verricht c.q. wetenschappelijk onderzoek wordt gedaan dat niet meer
mogelijk zal zijn als het onderhavige wetsvoorstel onveranderd zou worden
aangenomen.In Nederland worden op dit moment geen handelingen met embryo's verricht
die na (ongewijzigde) inwerkingtreding van de Embryowet niet langer toegestaan
zullen zijn.De leden van de GroenLinks-fractie vragen wat de reden is dat de regering
de toezegging in de memorie van toelichting begroting VWS 2000 tot het voeren
van een breed maatschappelijk debat over de voornemens voor wetgeving op medisch-ethisch
terrein, zoals de Embryowet, niet is nagekomen. Deze leden vragen of de regering
mogelijkheden ziet om hieraan alsnog aandacht te besteden.Tegelijkertijd met de indiening van de Embryowet bij de Tweede Kamer hebben
ruim honderd organisaties en/ of personen een informatiepakket over dit wetsvoorstel
ontvangen. Het ging hierbij om levensbeschouwelijke organisaties, patiëntenverenigingen,
vrouwenorganisaties, wetenschappelijke onderzoeksinstituten en beroepsverenigingen.
Daarnaast zijn diverse media op de hoogte gebracht en is op de internetsite
van het ministerie van VWS informatie over het wetsvoorstel geplaatst. Om
mensen met belangstelling voor dit onderwerp te informeren en discussiestof
te geven, is een brochure uitgebracht, die in eenvoudige bewoordingen de belangrijkste
onderwerpen van het wetsvoorstel bespreekt. De aangeschreven organisaties
hebben alle deze brochure ontvangen en hun is tevens aangeboden om met hulp
van het ministerie van VWS gesprekken op te zetten in eigen kring. De meest
betrokken organisaties zijn na verzending van het informatiepakket bovendien
gebeld met de vraag of ze geïnteresseerd zijn in een gesprek op het ministerie
van VWS; daarbij zijn zij ook in kennis gesteld van de mogelijkheid om hun
standpunt ten aanzien van dit wetsvoorstel kenbaar te maken bij de Vaste Commissie
voor VWS. Organisaties hebben op verschillende wijzen gereageerd: sommige
organisaties hebben aangegeven geen interesse te hebben, andere organisaties
geven er de voorkeur aan zelf hierover een discussie op te zetten. Een kleiner
aantal organisaties heeft te kennen gegeven (later) hierover contact op te
nemen met het ministerie van VWS.Wij hechten dus net als de leden van GroenLinks aan goede informatieverstrekking
en het is dan ook zeker niet zo dat wij een brede maatschappelijke discussie
over dit onderwerp niet stimuleren. Het is, ook in de toekomst, van belang
dat wij met de samenleving in gesprek blijven over nieuwe ontwikkelingen op
dit terrein.De leden van de GroenLinks-fractie, de VVD-fractie en de SP-fractie vragen
of het niet gepast zou zijn om, juist gelet op de snelle ontwikkelingen, de
CCMO jaarlijks in plaats van minimaal driejaarlijks te laten rapporteren.Zoals reeds aangegeven in de inleiding kan de regering instemmen met het
voorstel van alle fracties om de CCMO niet eenmaal per drie jaar, maar jaarlijks
te laten rapporteren. Artikel 4 is daartoe bij nota van wijziging aangepast. De leden van de GroenLinks-fractie vragen wat de verhouding is van de
in artikel 4 geregelde rapportages en het verslag waarnaar in de evaluatiebepaling
van artikel 31 wordt verwezen.Het evaluatieverslag van artikel 31 is gericht op de vraag of de met de
wet beoogde doeleinden worden bereikt en zo nee, in hoeverre de wet en/ of
die doeleinden aanpassing behoeven. Het verslag heeft betrekking op het totale
functioneren van de wet, zowel inhoudelijk als procedureel, en wordt uitgebracht
door de daarvoor verantwoordelijke minister. De rapportage van artikel 4 heeft
betrekking op de toepassing van de wet , dat wil zeggen de wijze waarop in
de praktijk met embryo's en geslachtscellen wordt omgegaan en met name op
nieuwe ontwikkelingen op dat terrein. Dit verslag wordt opgesteld door de
instantie die in de praktijk van de toepassing van de wet een centrale rol
speelt, namelijk de CCMO.De leden van de ChristenUnie hebben uit de stukken begrepen dat de regering
een verdere wettelijke specificatie van de doelstellingen van wetenschappelijk
onderzoek met embryo's waarmee geen zwangerschap tot stand wordt gebracht
niet wenselijk acht, maar dit wil delegeren aan de CCMO. Zij dringen erop
aan dit standpunt te heroverwegen en willen bij of krachtens de wet zelf meer
richting geven aan de CCMO.Het wetsvoorstel geeft in de absolute verboden van de artikelen 24, 25
en 26, de criteria van artikel 10 waaraan elk wetenschappelijk onderzoek met
embryo's moet worden getoetst en de beperking van de doeleinden in artikel
11 het kader waarbinnen wetenschappelijk onderzoek met embryo's mag plaatsvinden.
Wij menen dat de wetgever daarmee voldoende duidelijke grenzen heeft gesteld
en dat de vraag of een concreet onderzoeksvoorstel binnen die grenzen past,
aan de CCMO kan worden overgelaten.De leden van de SGP-fractie geven hun opvatting over beschermwaardigheid
van menselijk leven vanaf het prilste begin en menen in het wetsvoorstel een
zienswijze te bespeuren waarin zij een bedreiging zien voor categorieën
mensen die bepaalde eigenschappen of vermogens niet of niet meer bezitten.
Zij zien het wetsvoorstel als een eerste stap naar verdere instrumentalisering
van beginnend menselijk leven en menen in het voetspoor van de Raad van State
dat niet duidelijk is hoe de voorgestelde regeling is te herleiden tot de
uitgangspunten.Op deze opvattingen, die door ons niet worden gedeeld, zijn wij in de
inleiding reeds uitgebreid ingegaan.De moeite die de leden van de SGP-fractie met het wetsvoorstel hebben
ligt onder meer in hun vrees dat nu de aanvaardbaarheid van het gebruik van
embryo's afhangt van het nut van de toepassing, elk aanbod zijn eigen vraag
zal creëren. Indien dan op termijn ook nog de kiembaangentherapie mogelijk
wordt, zal, zo vrezen deze leden, ook de vraag naar genetische manipulatie
voor niet-therapeutische doelen toenemen.In het wetsvoorstel is de toelaatbaarheid van onderzoek en handelingen
met embryo's inderdaad afhankelijk van het doel waartoe dat onderzoek of die
handelingen worden verricht. In het wetsvoorstel zijn enkele concrete doelen
genoemd die wij van dusdanig belang achten dat de inbreuk die het onderzoek
en de handelingen betekenen op het respect voor menselijk leven, te rechtvaardigen
is. Deze doelen zijn limitatief opgesomd. De formulering dat de aanvaardbaarheid
van het gebruik van embryo's afhangt van het nut van de toepassing is dan
ook te algemeen. Met betrekking tot kiembaangentherapie hebben wij besloten
de tijdelijkheid van het verbod van artikel 24, onder e, te schrappen. In
paragraaf 8.3 van deze nota is dit toegelicht.Deze leden wijzen tevens op de morele effecten die van het wetsvoorstel
uitgaan op het maatschappelijk draagvlak voor de verantwoordelijkheid en zorg
voor mensen met bepaalde handicaps. Deze vraag van deze leden is beantwoord in het algemene inleidende deel
van hoofdstuk 1 van deze nota.2.3 Algemene bepalingenDe leden van de PvdA-fractie hebben met instemming vastgesteld dat het
wetsvoorstel de CCMO verplicht bij de verslaglegging in het bijzonder aandacht
te besteden aan nieuwe ontwikkelingen en dat de regering daarover bij haar
rapportage aan de kamers haar eigen opvatting moet geven. Zij vragen of er
al nadere ideeën zijn over hoe in de voorgestelde algemene maatregel
van bestuur gestalte zal worden gegeven aan de wijze waarop de regering haar
opvatting over nieuwe ontwikkelingen voorbereidt.Wij denken niet onmiddellijk behoefte te hebben aan de algemene maatregel
van bestuur die op basis van artikel 4, derde lid, kan worden opgesteld. Het
ligt voor de hand opnieuw enkele organisaties te raadplegen die het betreffende
onderwerp aangaat. Wellicht brengt de aard van een nieuwe ontwikkeling met
zich mee om voor een andere wijze te kiezen. Wij stellen ons voor dat, nadat
enkele malen ervaring is opgedaan, de wijze van voorbereiding van de opvatting
concreter gestalte zal kunnen krijgen.2.4 De IVF-behandelingDe leden van de SP-fractie vragen of de minister kan ingrijpen indien
het gaat om nieuwe grensoverschrijdende of ongewenste ontwikkelingen.Zoals de aan het woord zijnde leden al stellen, kan op grond van de Wet
op bijzondere medische verrichtingen bij algemene maatregel van bestuur in
spoedeisende gevallen een tijdelijk verbod worden uitgevaardigd. Als daar
aanleiding voor is, zal van dat instrument in afwachting van een regeling
bij formele wet zeker gebruik worden gemaakt, uiteraard met de door de wet
voorgeschreven betrokkenheid van het parlement. In ieder geval door middel
van de rapportages van de CCMO, die volgens het gewijzigde voorstel jaarlijks
zullen plaatsvinden, komt de minister op de hoogte. Zou het gaan om plotselinge
ontwikkelingen die met spoed ingrijpen vereisen, dan kan uiteraard ook tussentijds
gerapporteerd worden. Mede gelet op de voor de algemene maatregel van bestuur
geldende procedure – advies Raad van State en voorhangprocedure bij
parlement – kan een tijdelijk verbod binnen enkele maanden tot stand
worden gebracht. De uiteindelijke regeling bij formele wet daarna neemt meer
tijd in beslag.De leden van de VVD-fractie vragen of degene die nadrukkelijk toestemming
heeft gegeven om na overlijden zijn of haar geslachtscellen te gebruiken voor
het verwekken van een kind, ook vrij is in het bepalen van de bewaartermijn
van de te gebruiken geslachtscellen. In Italië werd 9 jaar na het
overlijden van de donor van geslachtscellen nog een embryo teruggeplaatst
ten einde een zwangerschap tot stand te brengen. Deze leden vragen de regering
toe te lichten of een dergelijke handelwijze wel in het belang is van het
te verwekken kind.Artikel 6 brengt onder andere met zich mee dat bij de terbeschikkingstelling
van geslachtscellen expliciet afspraken worden gemaakt over de bewaartermijn.
Dat geldt ook indien geslachtscellen ten behoeve van later eigen gebruik,
dat wil zeggen buiten het kader van een reguliere IVF- of KI-behandeling,
worden bewaard. Twijfel daarover zou kunnen ontstaan doordat in artikel 5,
op grond waarvan geslachtscellen ter beschikking worden gesteld, sprake is
van terbeschikkingstelling «anders dan ten behoeve van eigen gebruik».
In de nota van wijziging is die mogelijke twijfel door aanpassing van deze
formulering in artikel 5 weggenomen. Mutatis mutandis geldt hetzelfde voor
eigen gebruik van embryo's anders dan in het kader van een reguliere
IVF-behandeling. Ook dan is artikel 6 van (overeenkomstige) toepassing en
wel op grond van artikel 8, derde lid.Voorts bepaalt artikel 2, derde lid, onder e en f, van het wetsvoorstel
dat het protocol van de instelling regels dient te bevatten ten aanzien van
de termijn gedurende welke geslachtscellen worden bewaard en de gang van zaken
daarna en de werkwijze betreffende het ter beschikking stellen van geslachtscellen
en embryo's voor andere doeleinden en gebruik na overlijden. Het protocol
en eventuele wijzigingen daarvan dienen ter kennis te worden gebracht aan
de CCMO en de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (artikel 2, vierde
lid). Iemand die zijn geslachtscellen in bewaring laat nemen, is dus gebonden
aan de voorwaarden die het instellingsprotocol stelt. Voor eventueel gebruik
van geslachtscellen na overlijden geldt bovendien de werkwijze zoals vastgelegd
in het protocol. De regering beoogt met de eisen die aan het protocol worden
gesteld, te verzekeren dat niet slechts de wensen van het individu maatgevend
zijn, maar ook voldoende aandacht uitgaat naar bijvoorbeeld de belangen van
het te verwekken kind.Tegen de achtergrond van hun constatering dat de regering de menselijke
waardigheid en respect voor menselijk leven als uitgangspunt heeft genomen,
vragen de leden van de GroenLinks-fractie waarom er in de memorie van toelichting
geen aandacht is besteed aan de psychische en fysieke belasting die met de
huidige IVF-procedures gemoeid zijn.In de memorie van toelichting hebben wij in het kort een stapsgewijze
beschrijving gegeven van de IVF-behandeling omdat ons dit voor een goed begrip
van een groot deel van de teksten nuttig leek. Aan de psychische en fysiek
belasting is wel ruim aandacht besteed in het op de Wet op bijzondere medische
verrichtingen gebaseerde Planningsbesluit in-vitrofertilisatie (Besluit van
1 april 1998, Stcrt. 95) in die zin dat daar diverse voorschriften zijn opgenomen
voor de toepassing van een IVF-behandeling (waaronder ook ICSI wordt gerekend).
Een van de voorwaarden is dat de behandeling plaats moet vinden met inachtneming
van een protocol. Het Planningsbesluit stelt onder meer als eis aan dit protocol
dat het regels bevat met betrekking tot de voorlichting over de aard, de mogelijke
risico's en de gevolgen van de behandeling en regels betreffende de begeleiding
voor, tijdens en na de behandeling. Deze eisen zijn in het bijzonder opgenomen
vanwege de niet te onderschatten fysieke en psychische belasting van een IVF-behandeling.Deze leden vragen vervolgens hoe de regering staat tegenover systematisch
langdurig follow-up onderzoek van vrouwen die met hormoonstimulatie zijn behandeld.De mate waarin en de wijze waarop hormoonstimulatie plaatsvindt is heden
ten dage anders (minder krachtig) dan in de beginjaren van IVF/ICSI behandelingen.
Sinds de introductie van deze behandelingen in Nederland is er veel gewijzigd
op dit gebied. Systematisch langdurig follow-up onderzoek van vrouwen die
met hormoonstimulatie zijn behandeld is minder zinvol omdat de uitkomsten
daarvan nauwelijks kunnen worden toegepast op de populatie vrouwen die deze
behandelingen nu ondergaan. Nederland is overigens geen eiland; de beroepsgroep
voegt zich uiteraard ook naar de internationale maatstaven op dit gebied.
Zie verder ook het antwoord op vragen van leden van de CDA-fractie in paragraaf 4.3
van deze nota, waarin wij ingaan op verschillende onderzoeken op het gebied
van IVF/ICSI.Deze leden vragen ook of er lering is getrokken uit de DES ervaringen.Uit de DES-affaire is eens te meer komen vast te staan welke risico's
verbonden kunnen zijn aan het gebruik van geneesmiddelen en de noodzaak van
goede systemen van geneesmiddelenbewaking (pharmacovigilance). Hiermee zijn
bijwerkingen vroegtijdig op te sporen en kunnen de soms zeer ernstige effecten
daarvan zo snel mogelijk worden uitgebannen. Een en ander vergt een constante
waakzaamheid. Met name in Europees verband is gekeken naar dergelijke
systemen voor het melden van bijwerkingen. Dit heeft geleid tot het uniformeren
van procedures in lidstaten tot de melding van bijwerkingen van geneesmiddelen.
Thans is ter implementatie van richtlijn nr. 2000/38/EG een wijziging van
het Besluit registratie van geneesmiddelen in voorbereiding.De leden van de GroenLinks-fractie wijzen erop dat vanwege de terugplaatsing
van twee embryo's bij IVF de kans op een meerlingzwangerschap toeneemt; dit
leidt vaak tot premature geboorte met risico's voor de kinderen en soms ook
voor de moeder. Deze leden vragen waarom geen aandacht wordt besteed aan deze
nadelen van de voortplantingsgeneeskunde.Vanwege de kans op een meerlingzwangerschap is het reeds enkele jaren
gebruikelijk dat niet langer drie of vier embryo's worden teruggeplaatst,
maar maximaal twee. Met dit aantal is een balans gevonden tussen enerzijds
de nadelen van een meerlingzwangerschap en anderzijds de succeskansen van
IVF. Op dit moment leidt 20–25% van de IVF-zwangerschappen tot de geboorte
van een tweeling. In de informatie aan de paren die een IVF-behandeling wensen,
wordt hieraan aandacht besteed. In populaire publicaties blijft dit aspect
naar onze indruk helaas nog onderbelicht.Overigens leidt een aantal tweelingzwangerschappen bij IVF tot te vroeg
geboren kinderen. Een onderzoek van dr. C. Lambeek (VU, Amsterdam) laat zien
dat de zwangerschapsuitkomst van tweelingen na IVF iets ongunstiger is in
vergelijking met natuurlijk ontstane tweelingen (bevalling vindt gemiddeld
3,5 dag eerder plaats en het gemiddelde geboortegewicht is circa 50 gram lager).De leden van de SP-fractie vragen hoever wij als samenleving willen gaan
met de verbetering en uitbreiding van de mogelijkheden van IVF en of het geen
tijd is voor reflectie. In dit verband vragen zij of er sprake is van een
stijging van de vraag naar IVF en zo ja, of dat te maken heeft met het langer
uitstellen van de kinderwens. Deze leden vragen wat de gevolgen zijn voor
het kind en of hier onderzoek naar is gedaan en zo nee, of de regering bereid
is lange termijn onderzoek hiernaar op gang te zetten.Op dit moment is er een stijgende vraag naar IVF die inderdaad mede samenhangt
met het uitstellen van de kinderwens. De indicatie «onbegrepen infertiliteit»
is in feite infertiliteit op grond van de hogere leeftijd van de vrouw. Bij
het uitstellen van de kinderwens speelt een groot aantal factoren een rol.
Eén van de factoren wordt gevormd door de mogelijkheid zorg en arbeid
te combineren. Zoals bekend, is het kabinetsbeleid erop gericht de belemmeringen
zoveel mogelijk weg te nemen.Hoofdstuk 3 Zeggenschap over geslachtscellen en embryo's3.1 InleidingDe leden van de PvdA-fractie vragen of bij het reeds overleden zijn van
een van de biologische ouders nadat het embryo tot stand is gebracht, doch
voor het moment waarop deze als restembryo ter beschikking kan worden gesteld,
de beschikking kan plaatsvinden door de andere biologische ouder alleen. Eenzelfde
vraag stellen deze leden ten aanzien van eventuele onvindbaarheid van een
biologische ouder.Indien een der biologische «ouders» is overleden nadat een
embryo tot stand is gebracht, doch het overlijden heeft plaatsgevonden vóór
het moment waarop dit als restembryo ter beschikking kan worden gesteld, kan
de overblijvende ouder niet alléén de terbeschikkingstelling
daarvan voor de zwangerschap van een ander bewerkstelligen. Het wetsvoorstel
gaat er, zo blijkt uit het gebruik van het meervoud (meerderjarigen) in artikel
8, eerste lid, en uit artikel 8, tweede lid, van uit dat hiervoor de toestemming
van beide betrokken «ouders» vereist is. Hetzelfde geldt bij onvindbaarheid van één van de biologisch ouders. Op
grond van artikel 8, derde lid, is in deze gevallen artikel 7 van overeenkomstige
toepassing, hetgeen betekent dat de embryo's worden vernietigd nadat bij degene
die ze bewaart het overlijden bekend is geworden (tenzij de overledene schriftelijk
toestemming heeft gegeven voor gebruik na overlijden).De leden van de PvdA-fractie onderschrijven dat aan terbeschikkingstelling
van geslachtscellen en embryo's voor andere doeleinden strengere voorwaarden
worden gesteld dan aan terbeschikkingstelling van ander lichaamsmateriaal
voor nader gebruik. Zij vragen wanneer het Wetsvoorstel zeggenschap lichaamsmateriaal
bij de Tweede Kamer zal worden ingediend en of daarnaast nog apart sprake
zal zijn van een Wetsvoorstel betreffende de kwaliteitsaspecten van lichaamsmateriaal.
In de brief bij de aanbieding van het rapport van de Inspectie voor de Gezondheidszorg
over haar onderzoek naar de praktijk rond obducties in Nederland (Kamerstukken
II 2000–2001, Aanhangsel, 1390) heeft eerste ondergetekende bericht
te hopen de Kamer het Wetsvoorstel zeggenschap lichaamsmateriaal uiterlijk
in december van dit jaar te kunnen toezenden. Op dit moment lijkt zulks nog
steeds haalbaar. Het (aparte) Wetsvoorstel kwaliteit en veiligheid van lichaamsmateriaal
kan naar verwachting dit najaar bij de Tweede Kamer worden ingediend.De leden van de VVD-fractie willen graag een overzicht hebben of en zo
ja, waar het wetsvoorstel op het punt van de zeggenschap afwijkt van eerdere
wetten zoals de WMO, de Wet afbreking zwangerschap, de Wet op de orgaandonatie
en het voorstel voor de Wet foetaal weefsel die een regeling inhouden betreffende
toestemming en informatieplicht.Naar aanleiding daarvan merken wij op dat alle door deze leden genoemde
wettelijke regelingen gebaseerd zijn op het uitgangspunt van informed consent.
De wijze waarop de procedure van informatie en toestemming concreet vorm is
gegeven, wordt in sterke mate bepaald door de omstandigheden van ieder geval.
De wijze waarop vrouwen die een abortus wensen, moeten worden geïnformeerd,
leert ons weinig tot niets over de vraag hoe potentiële orgaandonoren
moeten worden geïnformeerd. Essentieel voor alle gevallen is alleen dat
er toestemming is vereist en dat die toestemming gebaseerd moet zijn op zodanige
informatie dat men redelijkerwijs in staat is om een verantwoorde beslissing
over de toestemming te kunnen nemen. Aan die eis voldoen alle door de aan
het woord zijnde leden genoemde wettelijke regelingen.De vraag naar de vergelijkbaarheid van de verschillende regelingen is
wel relevant op het punt van de leeftijdsgrenzen en de positie van wilsonbekwamen.
Wat betreft de leeftijdsgrenzen is de algemene lijn van het kabinet de volgende.
Aan de ene kant is uitgangspunt dat de algemene meerderjarigheidsgrens in
Nederland op 18 jaar is gesteld en aan de andere kant is van belang dat bij
zaken betreffende de eigen medische behandeling is gekozen voor een leeftijdsgrens
van 16 jaar. Daarnaast geldt betreffende de eigen medische behandeling voor
de leeftijdscategorie tussen 12 en 16 jaar een dubbele toestemmingseis, namelijk
van de betrokkene zelf en van diens ouders of voogd. Voor andere gevallen
dan de eigen medische behandeling, die immers altijd alleen in het belang
van de betrokkene zelf is, moet in de visie van het kabinet gekeken worden
in hoeverre in de specifieke situatie ook andere belangen een rol spelen.
Overheersen die andere belangen dan is het uit een oogpunt van bescherming
van de betrokkene zelf naar onze mening niet verstandig om voor het geven
van toestemming af te wijken van de algemene regel, inhoudende dat men bij
het bereiken van de meerderjarigheidsleeftijd volledig handelingsbekwaam wordt.
Op grond daarvan is in de WMO ervoor gekozen om niet van de meerderjarigheidsleeftijd
af te wijken. Hetzelfde geldt op grond van dezelfde argumenten voor orgaandonatie
bij leven. Ook in het ingediende voorstel voor de Wet foetaal weefsel werd
vanwege de in het geding zijnde belangen van derden niet van de meerderjarigheidsleeftijd
afgeweken, maar bij amendement is in die wet in verband met de
bijzondere samenhang met de beslissing tot de abortus zelf alsnog gekozen
voor een leeftijdsgrens van 16 jaar. Ook bij orgaandonatie na overlijden is
sprake van belangen van derden, maar in verband met het feit dat in dat geval
het gezondheidsbelang van de betrokkene zelf niet meer geschaad kan worden
en in verband met het feit dat op dat terrein vaak al op heel jonge leeftijd
bewust solidariteit met anderen wordt gevoeld, kan men in beginsel al vanaf
de leeftijd van 12 jaar zelf toestemming verlenen voor orgaandonatie na overlijden.
Daarbij moet ook worden bedacht dat het in die gevallen een toestemming is
die pas op termijn, vaak pas ná het bereiken van de meerderjarigheid,
effect heeft.Het wetsvoorstel regelt verschillende situaties waarbij leeftijdsgrenzen
een rol spelen, namelijk het ter beschikking stellen van geslachtscellen voor
donatie of voor wetenschappelijk onderzoek (artikel 5), het ter beschikking
stellen van restembryo's voor donatie, voor het in kweek brengen van embryonale
stamcellen of voor wetenschappelijk onderzoek (artikel 8) en het ter beschikking
stellen van geslachtscellen voor het speciaal kweken van embryo's (artikel
9). Bijzondere gevallen zijn daarnaast het doen van wetenschappelijk onderzoek
met embryo's die teruggeplaatst zullen worden (artikel 17) en wetenschappelijk
onderzoek met foetussen (artikel 21).In de eerste vier gevallen is geen sprake van een behandelingsbelang van
de betrokkene zelf. Telkens geschiedt de terbeschikkingstelling in het belang
van derden. Daarmee ligt vergelijking met de WMO het meest in de rede. Evenals
in die wet menen wij daarom dat er in casu geen reden is van de algemene meerderjarigheidsleeftijd
af te wijken. Nu voorts het ter beschikking stellen van geslachtscellen of
embryo's door kinderen onder de twaalf jaar en kinderen vanaf twaalf jaar
fysiek niet mogelijk, respectievelijk niet noodzakelijk is voor een verdere
ontwikkeling van de medische wetenschap of anderszins, verkiezen wij bovendien
in verband met de aard van deze materie, anders dan in de WMO, het ter beschikking
stellen van geslachtscellen en embryo's door niet-meerderjarigen in het geheel
niet mogelijk te maken, ook niet met plaatsvervangende toestemming.Dit ligt naar onze mening anders voor het vijfde in het wetsvoorstel geregelde
geval, namelijk het wetenschappelijk onderzoek met foetussen. Ook daarbij
spelen andere belangen dan van de betrokkene zelf een rol, maar het gaat tevens
per definitie om onderzoek dat kan bijdragen aan de diagnostiek, de voorkoming
of de behandeling van ernstige aandoeningen bij de foetus en dat niet kan
worden uitgesteld tot na de geboorte. Om die reden menen wij dat dat onderzoek
ook mogelijk moet zijn indien de vrouw minderjarig is. Artikel 21, eerste
lid, opent die mogelijkheid op gelijke wijze als in de WMO, namelijk dubbele
toestemming van zowel de betrokken vrouw als degenen die over haar het gezag
uitoefenen. Gegeven de aard van de materie menen wij dat in dit geval geen
behoefte bestaat aan een specifieke regeling voor de leeftijdscategorie onder
de twaalf jaar.Een ander punt waar de vergelijking met andere regelingen aan de orde
is, is de positie van wilsonbekwamen. Voor hen geldt naar onze mening een
redenering die vergelijkbaar is met die betreffende minderjarigen. Ook bij
terbeschikkingstelling van geslachtscellen en embryo's door wilsonbekwamen
voor de in deze wet geregelde doeleinden is geen sprake van een behandelingsbelang
van de betrokkene zelf. Voor zover donatie van eicellen, zaadcellen of embryo's
door wilsonbekwamen al meer is dan een gedachte-experiment, merken wij bovendien
het volgende op. Indien in een concreet geval in de praktijk een wilsonbekwame
er blijk van zou geven zeer bewust haar of zijn eicellen, zaadcellen of embryo's
voor een goed doel ter beschikking te willen stellen, is er geen sprake van
een situatie waarin de betrokkene ter zake onbekwaam moet worden geacht en
kan hij of zij daar dus zelf toestemming voor geven. Een geval echter waarin
bijvoorbeeld eicellen of zaadcellen alleen met toestemming van een ander zouden
kunnen worden afgenomen, zouden wij in willekeurige volgorde
willen kwalificeren als van zeer hoog theoretisch gehalte en een onkiese inbreuk
op de persoonlijke integriteit. Daarom vinden wij het onjuist om daarvoor
in deze wet de mogelijkheid te openen. Wij realiseren ons dat daarmee op dit
terrein aan wilsonbekwamen de mogelijkheid wordt onthouden zich ten dienste
te stellen van anderen, maar wij menen dat het hier niet gaat om een handelen
dat in meer algemene zin doorslaggevend of heel bepalend kan worden geacht
voor de vraag of mensen bereid zijn zich ten dienste van anderen te stellen
en een volwaardige functie in de maatschappij te vervullen. Dezelfde keuze
is niet gemaakt in de WMO, omdat daar in sommige gevallen verbetering van
de medische zorg voor met name wilsonbekwamen zelf, niet mogelijk is zonder
met hen onderzoek te doen. Dezelfde keuze is daarentegen wel gemaakt in het
beter vergelijkbare geval van orgaandonatie na overlijden: orgaandonatie na
overlijden door wilsonbekwamen is niet mogelijk gemaakt.Ook in het geval van wilsonbekwaamheid ligt naar ons oordeel de zaak slechts
anders bij medisch-wetenschappelijk onderzoek met foetussen. Omdat een therapeutisch
belang van de foetus in het geding is, moet de vraag of wetenschappelijk onderzoek
met de foetus mogelijk is, niet afhankelijk zijn van de vraag of de zwangere
vrouw wilsbekwaam is of niet. Daarom kent artikel 21, tweede lid, voor dat
geval de mogelijkheid van plaatsvervangende toestemming.Overigens kunnen de leden van de VVD-fractie zich goed vinden in het stellen
van strengere voorwaarden, ook ten aanzien van derden, vanwege het andere
karakter dat geslachtscellen en embryo's hebben in vergelijk met ander lichaamsmateriaal.
Zij zijn benieuwd in hoeverre het aangekondigde Wetsvoorstel zeggenschap lichaamsmateriaal,
waarin het algemene kader wordt gegeven voor de zeggenschap over gebruik van
lichaamsmateriaal voor andere doeleinden dan waarvoor het werd afgenomen,
betreffende bepalingen in reeds bestaande wetgeving overbodig maakt c.q. gaat
vervangen.Thans zijn slechts in twee andere wettelijke regelingen, in casu de Wet
geneeskundige behandelingsovereenkomst (art. 7:446 en volgende van het Burgerlijk
Wetboek (BW)) en de Wet op de orgaandonatie, bepalingen opgenomen die direct
betrekking hebben op de zeggenschap ten aanzien van gebruik van lichaamsmateriaal
voor andere doeleinden dan waarvoor het is afgenomen. Wat de genoemde regelingen
betreft zal ná de inwerkingtreding van de Wet zeggenschap lichaamsmateriaal
vermoedelijk alleen ten aanzien van artikel 467 van Boek 7 van het BW gesproken
kunnen worden van overbodigheid.De leden van de VVD-fractie geven aan geporteerd te zijn voor één
landelijk geldend protocol in plaats van talrijke protocollen die per instelling
worden vastgesteld. Het komt hen voor dat een landelijk vastgesteld protocol
dat voor iedere instelling geldt de transparantie ten goede komt en de handhaafbaarheid
van de wet vergroot.Wij zijn het met deze leden eens dat een landelijk protocol vele voordelen
heeft. Eerste ondergetekende heeft dan ook de Nederlandse Vereniging voor
Obstetrie en Gynaecologie verzocht een standaardprotocol op te stellen dat
de individuele instellingen als uitgangspunt kunnen hanteren om aan hun protocolverplichting
te voldoen. Op deze wijze is er ruimte voor eventueel gewenste lokale invulling,
maar worden de belangrijkste onderwerpen die voortkomen uit de wettelijke
eisen landelijk opgesteld. De NVOG heeft reeds een gevestigde traditie op
dit terrein, er zijn al diverse protocollen vastgesteld, zoals de richtlijnen:
«Indicaties voor IVF», «Oriënterend fertiliteitsonderzoek»
en «Hoogtechnologisch draagmoederschap in-vitrofertilisatie».Wij kunnen ervan uitgaan dat in de praktijk niet gemakkelijk van die landelijke
regels wordt afgeweken. Immers op basis van artikel 2, vierde lid, moeten
de instellingen hun protocol ter kennis brengen aan de CCMO en de Minister
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. 3.2 De bescherming van de belangen van ouder en kindDe leden van de VVD-fractie geven aan zich reeds eerder uitgesproken te
hebben voor de zelfstandige professionele verantwoordelijkheid van de arts
om in het kader van de voortplantingstechnologie na een marginale toetsing
ten aanzien van de toekomstige situatie van het te verwekken kind, geen behandelingen
uit te voeren die moreel niet acceptabel zijn, met name wanneer het belang
van dat te verwekken kind ernstig bedreigd wordt.In de opvatting van deze leden doen zich nieuwe dilemma's voor nu de medische
technologie nieuwe mogelijkheden biedt, zoals de mogelijkheid vele jaren na
overlijden van degene die de geslachtscellen doneerde een zwangerschap tot
stand te brengen. Deze leden vragen zich in het algemeen af of het tot stand
brengen van een zwangerschap met geslachtscellen van een dierbare overledene
wel in het belang van het psychosociale welzijn van het kind is, wanneer de
moeder nog midden in een rouwproces zit.Wij zijn het met deze leden eens dat de nieuwe mogelijkheden ook dilemma's
met zich brengen. Daarmee wordt te meer het belang onderstreept van de totstandkoming
van de Embryowet. Over de mogelijkheid van voortplanting na overlijden hebben
wij ons diepgaand beraden, waarbij wij tot de conclusie kwamen geen doorslaggevende
redenen te zien om dit volledig uit te sluiten. Wel vonden we het vanzelfsprekend
in ieder geval een schriftelijke verklaring van de betrokkene als voorwaarde
te stellen. Bij aanwezigheid van zo'n verklaring mag er naar ons idee van
worden uitgegaan dat er een bewuste keuze is gemaakt, die over het algemeen
bovendien tot stand zal zijn gekomen in overleg tussen de partners onderling.
Wij denken dat met deze voorwaarden een eerste waarborg is gegeven ter voorkoming
van psychische problemen bij het kind. Overige waarborgen moeten gevonden
worden in het op te stellen protocol, waarin aandacht kan worden besteed aan
de procedures die met de wensouder moeten worden doorlopen. Procedures waarin
gesprekken met de wensouder ongetwijfeld een centrale plaats zullen hebben,
zodat wederzijds een goed beeld wordt verkregen van de te verwachten gebeurtenissen
en situatie. Rouwverwerkingsproblemen moeten uiteraard mede in ogenschouw
worden genomen, hetgeen zal kunnen betekenen dat een periode van bezinning
in acht moet worden genomen. Bij de opstelling van het protocol zal moeten
worden bezien in hoeverre een algemeen geldende leidraad kan worden opgesteld
voor de betreffende situaties. Hoewel er ongetwijfeld een algemene noemer
zal blijken te zijn, moet er ook zoveel flexibiliteit zijn dat het protocol
toepasbaar is op individueel uiteenlopende situaties. Uitgangspunt voor het
protocol zal het belang van het kind moeten zijn.Deze leden brengen vervolgens een andere casus ter sprake waarin wensouders
in aanmerking willen komen voor preïmplantatie genetische diagnostiek
omdat een van de ouders een erfelijke ziekte heeft. Zij vragen in hoeverre
wordt getoetst of de nieuwe kinderwens niet primair voortkomt uit de wens
een broertje of zusje «te maken» dat hopelijk een geschikte donor
zal blijken te zijn voor bijvoorbeeld een reddende beenmergtransplantatie
voor een eerder geboren kind met een erfelijke ziekte.PGD bevindt zich nog in een stadium van wetenschappelijk onderzoek en
wordt alleen in het academisch ziekenhuis Maastricht (azM) uitgevoerd. Uitgangspunt
bij de indicatiestelling is dat de wensouders een verhoogd risico moeten hebben
op een kind met een erfelijke aandoening of ziekte. Het aantal ziekten waarvoor
PGD wordt verricht is overigens nog beperkt.PGD wordt in Maastricht sinds zeven jaar uitgevoerd en in die periode
hebben 421 paren zich aangemeld voor een behandeling. Bij alle aanmeldingen
is diepgaand met de wensouders gesproken over hun wens en de reden waarom
zij wilden kiezen voor PGD. Van al deze paren zijn uiteindelijk
60 paren daadwerkelijk behandeld. Tot nu toe zijn 22 kinderen geboren na PGD.
Dit aantal is zeer overzichtelijk en de motieven van de wensouders voor het
krijgen van een kind zijn dan ook bekend.In Maastricht is tot nu toe drie keer gevraagd om PGD met als primaire
reden om een kind te krijgen dat als donor kan dienen voor een ander kind.
Deze verzoeken zijn niet ingewilligd om zowel technische als morele redenen.
De technische reden heeft te maken met het feit dat het ontwikkelen van de
specifieke test zeer moeilijk is en dat de vooruitzichten op een succesvolle
behandeling zeer klein zijn.1 Daarnaast acht
men, en in die visie kunnen wij ons vinden, het verzoek niet direct in het
belang van het nieuw geboren kind.Deze leden vragen tenslotte waar een arts, gesteld voor zo'n vraag terecht
zou kunnen ter toetsing van zijn eigen professionele meningsvorming. Zij vragen
of dat ook de ethische commissie is hoewel deze doorgaans niet betrokken is
bij een aanvraag voor IVF-behandeling.Binnen het azM bestaat een speciale werkgroep voor PGD die zeer regelmatig
bijeenkomt en multidisciplinair is. Deze werkgroep is mede opgezet om de morele
vragen te bespreken die zich kunnen voordoen bij PGD. Het is ook deze commissie
die met volledige overeenstemming heeft besloten om PGD voor bovenstaande
casus niet uit te voeren.Het doet ons genoegen dat ook de leden van de GroenLinks-fractie zich
kunnen vinden in onze opmerkingen over psychosociale toetsing.De leden van de SP-fractie vragen in hoeverre psychosociale toetsing van
de toekomstige situatie van het kind ook werkelijk plaatsvindt.In de praktijk vindt altijd een psychosociale toetsing plaats. Voor weigering
van de behandeling op die grond bestaat echter slechts sporadisch aanleiding,
bijvoorbeeld in geval van paren waarbij iemand eerder uit het ouderlijke gezag
is ontzet wegens kindermishandeling.Deze leden vragen welk standpunt wordt ingenomen bij eenoudergezinnen.Zoals ook aangegeven in de brief die wij, mede namens de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, op 28 juni 2000 aan de Commissie
gelijke behandeling hebben gestuurd en waarvan de Kamer een afschrift heeft
ontvangen (DBO-CB-U-2 068 355), huldigt het kabinet de opvatting
dat ook andere relaties dan het huwelijk erkenning verdienen en ook andere
leefvormen dan het traditionele gezin met een vader en een moeder een zorgzaam
en stabiel opvoedingsklimaat kunnen bieden. Uit onderzoek komt naar voren
dat het feit dat één ouder het kind opvoedt geen nadelige invloed
op het kind blijkt te hebben. Naast andere factoren blijken met name de pedagogische
kwaliteiten van de ouder van belang voor de ontwikkeling van een kind en zijn
factoren als financiële problemen, conflicten tussen ouder en kind en
de psychische ouder de belangrijkste veroorzakers van problemen. Andere leefvormen
dan het traditionele huwelijk tussen een man en een vrouw mogen, naar onze
mening daarom niet worden achtergesteld ten opzichte van die traditionele
leefvorm, tenzij daarvoor gewichtige en objectieve redenen zijn aan te wijzen.
Daarvan zou sprake kunnen zijn wanneer er naar het oordeel van de arts grote
kans bestaat dat het te verwekken kind ernstige schade wordt berokkend.Verder vragen deze leden hoe de praktijk is in Nederland bij bijzondere
wensen zoals bijvoorbeeld twee vrouwen van wie de een de eicel wil doneren
en de ander de zwangerschap wil dragen. Zij vragen of de regering deze normstelling
geheel aan de medische professie wil overlaten.Gezien de complicaties en risico's bij eiceldonatie acht de beroepsgroep
het terecht onverantwoord om in de beschreven casus een IVF-behandeling aan
te bieden. Het gaat immers om vrouwen die relatief eenvoudig zonder risico's
via KI zwanger kunnen worden. Nu de beroepsgroep deze norm hanteert, zien
wij geen reden tot eigen normstelling. 3.3 Zeggenschap over geslachtscellen3.3.1 Beschikbaar komen van geslachtscellenDe leden van de CDA-fractie menen dat vanwege de aard van de gameten sprake
is van persoonsgebondenheid. Zij vragen hoe dat vertaling heeft gekregen in
de voorliggende wettekst.De opvatting van de leden van de CDA-fractie, dat vanwege de aard van
de gameten sprake is van persoonsgebondenheid onderschrijven wij, en hebben
wij geconcretiseerd door voorwaarden en grenzen aan te geven waaronder (slechts)
door wilsbekwame meerderjarigen daarover zeggenschap kan worden uitgeoefend.
De vraag of de eigendom van gameten bij overlijden overgaat op de erfgenamen,
beantwoorden wij ontkennend, reeds omdat het hier niet gaat om een goed, dat
voorwerp van eigendom kan zijn of voor vererving vatbaar is. Ingeval geslachtscellen
voor de zwangerschap van een ander zijn gedoneerd, doet hieraan niet af dat
de betrokkene inmiddels is gescheiden. De toestemming voor de terbeschikkingstelling
kan echter wel, voor zover de geslachtscellen nog niet zijn gebruikt, te allen
tijde en zonder opgave van reden (dus zeker in deze situatie) worden herroepen.
Het persoonsgebonden karakter van de geslachtscellen komt juist ook in deze
regel (van artikel 5, tweede lid, tweede volzin) in het bijzonder tot uitdrukking.De leden van de ChristenUnie vragen of de regering grondig kan toelichten
waarom zij geen voorstander is van een verbod op het beschikbaar stellen van
geslachtscellen ten behoeve van een zwangerschap van een alleenstaande vrouw.Voor het antwoord op deze vraag verwijzen wij naar een gelijkluidende
vraag van de leden van de SP-fractie in paragraaf 3.2 van deze nota.Deze leden refereren vervolgens aan de brief van de Minister van Justitie
met betrekking tot de zeggenschap over erfelijk materiaal (Kamerstukken II
2000–2001, 26 639, nr. 22) en stellen daarover in het algemeen
de vraag op welke wijze de materie in dat wetsvoorstel en in het onderhavige
is verwerkt.In beide wetsvoorstellen is er zeggenschap gecreëerd voor de biologische
«ouder». In het Wetsvoorstel foetaal weefsel gaat het dan met
name om de rol van de biologische «vader»; in onderhavig wetsvoorstel
is een vorm van zeggenschap gegeven aan zowel de zaadcel- als de eiceldonor.
In antwoord op vragen die onder paragraaf 3.4 zijn gesteld, is dit toegelicht.3.3.2 Voorwaarden en grenzenDe leden van de GroenLinks-fractie vragen de regering waarom de suggestie
van de Raad van State niet is overgenomen om een definitie te formuleren van
degene die geslachtscellen in bewaring heeft alsmede om eisen te stellen aan
de instelling die geslachtscellen bewaart en aan het bewaren van geslachtscellen
zelf. Zij vragen of de regering artikel 7:600 Burgerlijk Wetboek (BW) geheel
van toepassing acht op de bewaarneming van geslachtscellen en zo nee of het
dan niet wijzer is om voor deze overeenkomst andere termen te kiezen.In het nader rapport hebben wij aangegeven geen meerwaarde te verwachten
van een definitie van degene die geslachtscellen bewaart. Daarom is een zodanige
omschrijving ook niet in het wetsvoorstel opgenomen. Tot het stellen van eisen
aan het bewaren van geslachtscellen of aan de instelling die deze bewaart,
is ons niet van een noodzaak gebleken. Dáárom hebben wij, zoals
in het nader rapport is aangegeven, zulke eisen niet voorgesteld.Omtrent de toepasselijkheid van de artikelen 7:600 e.v. BW op de bewaarneming
van embryo's en geslachtscellen behoeven geen vragen te rijzen. Zulke
overeenkomsten komen ter zake in de praktijk reeds voor, waarbij met de specifieke
omstandigheden van de hier bedoelde bewaring rekening wordt (en kan worden)
gehouden, zoals in het nader rapport en in de memorie van toelichting ook
nog is aangegeven. Het kiezen van een andere term zou slechts zin hebben,
indien tevens voor een andere bijzondere overeenkomst terzake zou worden gekozen.
Daarvoor is echter geen reden.De leden van de SP-fractie vragen of de regering nog eens de opmerking
van de Raad van State wil onderschrijven dat de eis van terbeschikkingstelling
van geslachtscellen en embryo's uitsluitend om niet, niet alleen van belang
is in de verhouding tussen donor en instelling maar ook in de verhouding tussen
instelling en mogelijk volgende afnemers.Wij vinden handel in geslachtscellen en embryo's in geen enkele situatie
aanvaardbaar. De terbeschikkingstelling van geslachtscellen en embryo's in
de verhouding tussen instelling en mogelijk volgende afnemers, mag daarom
ook uitsluitend om niet plaatsvinden. Om dit uitgangspunt meer kracht bij
te zetten, hebben wij bij nota van wijziging een artikel 26a ingevoegd dat
handel in geslachtscellen en embryo's tussen instellingen verbiedt. Het is
wel toegestaan om een vergoeding te vragen voor de kosten die een rechtstreeks
gevolg zijn van de handelingen die met de geslachtscellen of embryo's zijn
verricht.3.3.3 Extra bescherming van de geslachtsceldonorDe leden van de PvdA-fractie onderstrepen nog eens het precaire van eiceldonatie
en betuigen hun steun aan onze keus vrouwen die eicellen ter beschikking stellen
extra wettelijke bescherming te geven. Wij zijn hen daarvoor erkentelijk.De leden van de SP-fractie geven aan vraagtekens te hebben bij onze conclusie
dat beide situaties waarin vrouwen eicellen kunnen doneren ethisch acceptabel
kunnen zijn. In het geval er sprake is van een afhankelijkheidsrelatie willen
zij weten welke maatregelen wij denken te nemen om echte keuzevrijheid te
bewaken.De tweede volzin van artikel 5, derde lid, bepaalt dat de ethische commissie
die ingevolge de WMO belast is met de toetsing van wetenschappelijk onderzoek
dat in de instelling wordt uitgevoerd, moet beoordelen of in het geval van
eiceldonatie de betrokken vrouw mede gezien haar omstandigheden in vrijheid
kan beslissen. Door op deze manier een onafhankelijk wakend oog van derden
in te schakelen hopen wij de keuzevrijheid te bevorderen.Deze leden zeggen nog meer moeite te hebben met de situatie waarin de
donatie op gespannen voet staat met de beginselen van weldoen en niet-schaden.
Zij vragen of het moreel aanvaardbaar is vrouwen te vragen om ter wille van
wetenschappelijk onderzoek een behandeling te ondergaan die voor hun eigen
gezondheid niet zonder risico's is.Hoewel wij met deze leden eens zijn dat op het eerste gezicht aarzeling
bestaat om vrouwen een dergelijk verzoek om medewerking te doen, kwamen wij
tot de conclusie dat er geen principieel verschil is met andere situaties
waarin proefpersonen om medewerking wordt gevraagd voor wetenschappelijk onderzoek.
Ook in die situaties kan het onderzoek én belastend én niet
zonder risico zijn. Of de belasting en de risico's opwegen tegen het belang
van het onderzoek wordt aan de hand van het protocol beoordeeld door de CCMO,
als uit de eicellen ook embryo's tot stand worden gebracht, of, als dat niet
het geval is, door de lokale toetsingscommissie, die ingevolge de WMO belast
is met het beoordelen van onderzoeksvoorstellen voor medisch-wetenschappelijk
onderzoek. Pas als deze een positief oordeel hebben gegeven mogen vrouwen
met een verzoek om medewerking worden benaderd. Vervolgens moet in die gevallen de lokale ethische commissie ook beoordelen of het belang
van de terbeschikkingstelling door de individuele vrouw in evenredige verhouding
staat tot de risico's en bezwaren van de ingreep, mede gelet op haar omstandigheden.
Die omstandigheden kunnen in het bijzonder betrekking hebben op de mate van
vrijheid waarin de vrouw tijdens haar beslissing verkeert.Tenslotte vragen deze leden of het aanvaardbaar is een vrouw die zelf
een IVF-behandeling ondergaat te vragen eicellen af te staan en daarmee haar
eigen kans op IVF-succes te verkleinen.Wij denken dat het aanvaardbaar zou kunnen zijn wanneer van een vrouw
een groot aantal eicellen is verkregen en in een eerdere poging een hoog bevruchtingspercentage
werd bereikt, zodat er geen sprake is van een verkleining van haar succeskans.
De hierboven genoemde ethische commissie moet dat bij haar beoordeling in
ogenschouw nemen.3.3.4 Voortplanting na overlijdenDe leden van de PvdA-fractie zijn het volstrekt eens met de uitspraak
van de regering dat postuum gebruik van geslachtscellen zonder uitdrukkelijke
toestemming bij leven onaanvaardbaar is. Zij kunnen zich postuum gebruik voorstellen
indien tevoren bij beide partners de kinderwens aanwezig was en ook postuum
gebruik ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek stuit bij hen niet op bezwaren.
Wel hebben zij aarzeling bij de mogelijkheid postuum geslachtscellen ter beschikking
te stellen voor donatie, dus voor de zwangerschap van een ander dan de voormalige
partner.Wij zijn de aan het woord zijnde leden erkentelijk voor hun steun ten
aanzien van de door ons op dit punt gemaakte keuzes. Wat betreft donatie na
overlijden ten behoeve van een ander dan de voormalige partner merken wij
vooreerst op, dat hoofdregel is dat de geslachtscellen worden vernietigd nadat
bij degene die deze bewaart, bekend is geworden dat de betrokkene is overleden.
Dit is alleen anders indien de betrokkene tevens uitdrukkelijk schriftelijk
ermee had ingestemd dat zijn geslachtscellen ook na zijn overlijden zouden
kunnen worden gebruikt.Anders dan de leden van de PvdA-fractie zouden wij hier niet willen spreken
van een «leed» dat men kinderen zou moeten besparen. Het zal hier
immers, zoals deze leden ook aangeven, gaan om personen die het kind ook werkelijk
wensen. Indien het kind later zou willen weten wie de donor is, dan is dit,
onder de voorwaarden die het voorstel van wet Donorgegevens kunstmatige bevruchting
stelt, zeker mogelijk. Van strijd met dit wetsvoorstel of met de geest daarvan
is derhalve geen sprake.De leden van de VVD-fractie vragen of er landelijk geldende minimumeisen
worden gesteld aan het deel van het instellingsprotocol dat gaat over gebruik
van geslachtscellen en embryo's na overlijden. Zij doen daarvoor de suggestie
van het te allen tijde door middel van een «second opinion» in
beroep kunnen gaan van een negatieve beslissing over het verzoek of de verplichting
te verwijzen naar een andere instelling in geval een instelling principiële
bezwaren heeft tegen postume procreatie.Het instellingsprotocol moet op basis van artikel 2, tweede lid, onder
f, regels bevatten over de werkwijze betreffende het ter beschikkingstellen
van geslachtscellen en embryo's voor gebruik na overlijden. Wij zijn van mening
dat landelijke geldigheid van het instellingsprotocol niet bij wet behoeft
te worden afgedwongen. In het vierde lid van artikel 2 is het vereiste vastgelegd
dat het instellingsprotocol ter kennis moet worden gebracht aan de CCMO en
aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Zoals ook aangegeven
in het antwoord op een eerder vraag van deze leden, zal dat betekenen dat
niet gemakkelijk van het standaardprotocol dat de Nederlandse Vereniging voor
Obstetrie en Gynaecologie zal opstellen, zal worden afgeweken. Wij gaan er
vanuit dat bij de opstelling van het landelijke protocol gebruik
zal worden gemaakt van de aanbevelingen van de Gezondheidsraad in zijn rapporten
over IVF. Zo besteedt het advies «Het planningsbesluit IVF» ruim
aandacht aan de beoordeling van de individuele hulpvraag in het perspectief
van het belang van het kind. De suggestie van een second opinion wordt daarin
niet gedaan. Wel wordt onderstreept dat de arts zeer voorzichtig moet zijn
bij het stellen van een contra-indicatie. Hij moet deze alleen stellen als
hij ervan overtuigd is dat ingaan op de hulpvraag voor het te verwekken kind
een groot risico op ernstige schade met zich mee zou brengen. Ten aanzien
van instellingen die niet aan voortplanting na overlijden willen meewerken,
vinden wij het wel vanzelfsprekend dat zij naar een andere instelling verwijzen
als zij met een dergelijk verzoek worden benaderd en daaraan ook medewerking
verlenen.De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat ingeval een donor betrokken
is bij de voortplanting, de zaadcellen bij zijn overlijden dienen te worden
vernietigd, omdat anders een eventueel na overlijden van de donor verwekt
kind bij voorbaat de mogelijkheid zou worden ontnomen te onderzoeken wie zijn
biologische vader is.Deze leden zullen zoëven hebben gelezen, dat wij in die gevallen
waarin de donor van geslachtscellen is overleden, de mogelijkheid dat die
geslachtscellen ook postuum worden gebruikt ook bij nadere overweging niet
bij voorbaat afwijzen. De mogelijkheid die het Wetsvoorstel Donorgegevens
kunstmatige bevruchting geeft om de identiteit van de donor te kunnen kennen,
is immers niet gegeven om in alle gevallen óók betrokkenheid
van de donor met het kind mogelijk te maken. Het gaat er niet meer en niet
minder om dan dat het kind kan weten van wie het afstamt. Ook in andere gevallen
dan hier aan de orde kan het overigens zeer wel voorkomen dat de donor inmiddels
is overleden en dat betrokkenheid van de donor evenmin mogelijk is.Deze leden willen in dit verband tevens antwoord op de vraag hoe door
de commissie wordt beoordeeld of «de doeleinden van de terbeschikkingstelling»
(..) «ethisch acceptabel» zijn. Zij vragen aan de hand van welke
criteria dat wordt bepaald en door wie die zijn gegeven c.q. vastgesteld.De enige passage in de memorie van toelichting waarin wij de aangehaalde
woorden van deze leden kunnen vinden luidt als volgt: «Bovenstaande
afwegende komen wij tot de conclusie dat het verkrijgen van geslachtscellen
voor andere doeleinden in beide bovenbeschreven situaties ethisch acceptabel
kan zijn. Wel achten wij in beide gevallen extra beschermingsmaatregelen wenselijk.»
De in deze tekst bedoelde «bovenbeschreven situaties» zijn de
twee situaties waarop wij ook zijn ingegaan in paragraaf 3.3.3 naar aanleiding
van vragen van de SP-fractie, namelijk het ter beschikking stellen van geslachtscellen
die door middel van een invasieve ingreep verkregen moeten worden voor andere
doeleinden dan de eigen zwangerschap. Die doeleinden kunnen op grond van het
wetsvoorstel zijn: donatie ten behoeve van zwangerschap van een ander en wetenschappelijk
onderzoek. De ethische commissie behoeft dus niet te beoordelen of de doeleinden
ethisch acceptabel zijn. Zij moet beoordelen of in een concreet geval in een
van deze beide situaties het individu dat geslachtscellen ter beschikking
zal stellen in voldoende vrijheid heeft kunnen beslissen.De leden van de CDA-fractie zijn vooralsnog niet overtuigd van de aanvaardbaarheid
van postmortale voortplanting. Zij vragen zich af in hoeverre de regering
het belang van het kind voorop stelt; naar hun mening gaat het daarbij niet
zozeer om de gewenstheid van het kind door de inmiddels overleden ouder alswel
om het nog in leven zijn van beide ouders.Postmortale voortplanting wordt door ons aanvaardbaar geacht, mits, zo
voegen wij toe, degene van wie de geslachtscellen afkomstig zijn, uitdrukkelijk
schriftelijk toestemming heeft gegeven voor zodanig gebruik óók
na overlijden. Uitgangspunt is immers dat de geslachtscellen
worden vernietigd nadat bij degene die deze bewaart bekend is geworden dat
degene van wie zij afkomstig zijn is overleden.Deze toestemming houdt evenwel, zo gaven wij in de memorie van toelichting
ook aan, niet in dat de medische hulp voor voortplanting ook zonder meer wordt
geboden. De arts, die moet nagaan of de belangen van de vrouw en vooral ook
van het toekomstige kind voldoende gewaarborgd zijn, zal hier in beginsel
het «nee, tenzij» hanteren, zoals dit reeds thans merendeels het
geval is. Het belang van het toekomstige kind staat daarbij voorop, de kinderwens
van de ouder en diens overleden partner is niet doorslaggevend. Indien zou
blijken dat deze kinderwens voortkomt uit pathologische rouwverwerking, dan
zal gebruik van de geslachtscellen al zeker niet aanvaardbaar zijn. Anderzijds
is het eveneens zo dat de situatie waarin een kind in een één-oudergezin
geboren wordt en (wellicht) ook verder zal opgroeien, niet per se en bij voorbaat
in strijd met zijn belang moet worden geacht. De omstandigheid dat het kind
gewenst is door ouder en overleden partner, is een belangrijke, maar niet
een bepalende factor. Evenmin achten wij een voorwaarde, de aanwezigheid –
het nog in leven zijn – van de beide ouders. Zou dat het geval zijn,
dan zouden wij artikel 7 in deze vorm niet hebben voorgesteld. Of het belang
van het desbetreffende kind zich al dan niet verzet tegen postume procreatie,
zal, zo gaven wij in de memorie van toelichting aan, een beoordeling van geval
tot geval vereisen, zulks behalve op beroepsstandaarden, gebaseerd op het
protocol, bedoeld in artikel 2, derde lid, van het wetsvoorstel.De vergelijking met IVF bij vrouwen boven de zestig jaar, die de leden
van de CDA-fractie in navolging van Hub Zwart maken – gaat onzes inziens
niet op. Dáárbij is de natuur inderdaad geen oriëntatiepunt
meer, terwijl het in de onderhavige situaties zeer wel kan gaan om een nog
jonge ouder die haar kind een verantwoorde gezinssituatie kan bieden. In het
antwoord op een vraag van de leden van de SP-fractie in paragraaf 3.2
van deze nota gingen wij reeds in op de situatie van het alleen-ouderschap.
Het protocol dat door de instelling (ook) hieromtrent (zie artikel 2, derde
lid, onder f) moet worden opgesteld, behoeft het advies van de desbetreffende
commissie bedoeld in de Wet medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen.
Dit, en de omstandigheid dat het protocol ter kennis moet worden gebracht
van de CCMO en van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, kunnen
bewerkstellingen, dat het protocol zodanig zal zijn dat het belang van het
kind ook daadwerkelijk voorop zal kunnen staan.De leden van de CDA-fractie vragen vervolgens wat de laatste stand van
zaken is met betrekking tot de ontwikkeling door de NVOG van een protocol
voor postmortale voortplanting.De NVOG heeft besloten om te wachten met de ontwikkeling van een protocol
voor postume voortplanting, totdat het onderhavige wetsvoorstel daadwerkelijk
is aangenomen door de Tweede Kamer. Daarna zal dit onderwerp per centrum worden
uitgewerkt.Deze leden vragen wat het betekent dat het protocol «ruimte heeft
voor lokale invulling».Het protocol dat ontwikkeld wordt, is een minimumstandaard die gehanteerd
moet worden als instellingen medewerking willen verlenen aan postmortale voortplanting.
Ruimte voor lokale invulling betekent dat de individuele centra ook strengere
criteria kunnen hanteren. De eis die in artikel 3, tweede lid, onder f, wordt
gesteld dat het instellingsprotocol aandacht moet besteden aan voortplanting
na overlijden betekent niet dat instellingen verplicht zijn behandelingen
uit te voeren ter vervulling van een kinderwens na overlijden. Instellingen
die principiële bezwaren hebben tegen postume procreatie, behoeven uiteraard
geen aandacht te besteden aan voortplanting na overlijden in het instellingsprotocol. Deze leden hebben de indruk dat, gelet op de reacties van het veld, ten
tijde van de opstelling van het wetsvoorstel geen overleg is gevoerd over
dit specifieke vraagstuk met de betrokken deskundigen.Er is overleg geweest met de Nederlands-Belgische Vereniging voor KI en,
zoals ook uit de memorie van toelichting blijkt, met de Nederlandse Vereniging
voor Obstetrie en Gynaecologie. Daarbij bleek dat er nog geen landelijk beleid
was, maar dat de instellingen merendeels een «nee, tenzij-principe»
hanteren. Naar aanleiding van de mededeling dat de NVOG bezig was een «minimal
standard» te ontwikkelen hebben wij destijds besloten eerst het resultaat
af te wachten.Indien de geslachtscellen van een donor reeds zijn gebruikt en er daardoor
een of meer embryo's tot stand zijn gebracht, wie heeft dan de zeggenschap
daarover na het vervolgens overlijden van de donor, zo vragen de leden van
de CDA-fractie. En kan in voorkomend geval de overgebleven biologische ouder
beschikken over al dan niet ter beschikkingstellen, vragen deze leden verder.Vastgesteld moet worden dat, indien een embryo vóór een
overlijden als in deze situatie aan de orde, reeds tot stand is gebracht,
en dit reeds ter beschikking is gesteld ten behoeve van de zwangerschap van
een ander, de zeggenschap is komen te berusten bij degene voor wie die embryo's
tot stand zijn gebracht, te weten de wensouders. De donor doet de donatie
bewust, ook van dit gevolg. Bij de donatie zal uiteraard ook over consequenties
als deze expliciet inlichtingen moeten worden verstrekt. Wel is het zo, dat
de terbeschikkingstelling te allen tijde – in dit geval door de overblijvende
donor (de «biologische ouder») – kan worden herroepen, doch
zulks alleen voorzover het embryo nog niet is gebruikt (zie artikel 8, tweede
lid, derde volzin).Deze leden vragen welke gevolgen het kan hebben voor een kind in bijvoorbeeld
erfrechtelijke zin, indien het wordt geboren als een embryo na de dood van
de donor voor een IVF-behandeling wordt gebruikt en er zwangerschap ontstaat.
Zij vragen ook of zij het goed zien dat alvorens als erfgenaam te kunnen optreden,
het kind moet bestaan op het moment dat de erfenis is opengevallen.In een dergelijk geval kan voor wat betreft de erfrechtelijke gevolgen
het volgende worden opgemerkt. Het kind dat uit die zwangerschap geboren wordt,
zal in versterferfrechtelijke zin slechts kunnen erven van degenen die in
afstammingsrechtelijke zin als vader en moeder kunnen worden beschouwd, met
andere woorden, de wensouders. Het kind erft dus niet van degenen, die het
embryo dat tot de zwangerschap heeft geleid, hebben gedoneerd.Om als erfgenaam te kunnen optreden moet men inderdaad bestaan op het
moment dat de erfenis is opengevallen. Deze vaststelling is evenwel meer van
belang voor de situatie waarin sprake is van postume procreatie bij de overblijvende
ouder. Hetzelfde geldt voor de omstandigheid dat een kind dat tijdens het
openvallen van de erfenis nog niet is verwekt, geen erfgenaam kan zijn, waarop
de leden van de CDA-fractie eveneens wijzen. Op deze punten zijn wij uitvoerig
ingegaan in de memorie van toelichting, blz. 19/20.De leden van de D66-fractie vragen of de bepalingen in het wetsvoorstel
ten aanzien van voortplanting na overlijden betekenen dat de levende (wens)ouder
met een eventuele nieuwe partner ook gebruik kunnen maken van de eicel/ zaadcel/
embryo.De bepalingen van het wetsvoorstel verzetten zich hier niet tegen. In
de praktijk zal de afweging van het belang van het toekomstige kind er veelal
toe leiden dat een dergelijk verzoek wordt geweigerd.Deze leden vroegen hetzelfde met betrekking tot de partner van de overleden
donor.Indien de overleden schriftelijk heeft ingestemd met voortplanting na
overlijden kan dit. In de voorafgaande antwoorden op vragen in deze paragraaf
van deze nota is ingegaan op de voorwaarden die in acht moeten worden genomen
bij een verzoek om voortplanting na overlijden.De leden van de D66-fractie vragen hoe de regering denkt over een onlangs
in Spanje geboren jongetje, met als allereerste reden om als donor voor zijn
zieke zusje te dienen.Wij achten een dergelijke motivatie voor het krijgen van een kind onjuist.
Een paar neemt naar onze mening in zo'n geval een onverantwoord risico om
het belang van het nieuw geboren kind en misschien zelfs van het reeds geboren
kind te schaden. Zoals eerder beschreven in dit hoofdstuk naar aanleiding
van een vraag van de leden van de VVD-fractie heeft het azM een dergelijk
verzoek ook niet ingewilligd. Gaarne verwijzen wij daarnaar.De leden van de SP-fractie vragen of de regering voornemens is erop toe
te zien het «nee, tenzij-beleid» van instellingen ten aanzien
van voortplanting na overlijden landelijk te formaliseren.In artikel 2, derde lid, onder f, is bepaald dat het protocol dat een
instelling op grond van artikel 2, eerste lid, moet vaststellen aandacht moet
besteden aan het gebruik van geslachtscellen en embryo's na overlijden. Zoals
aangegeven in antwoord op vragen van de VVD-fractie in paragraaf 3.1
van deze nota zal eerste ondergetekende de beroepsgroep verzoeken een standaardprotocol
op te stellen. De landelijke «minimale standaard» die bij de Nederlandse
Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie zal worden ontwikkeld, zal dan deel
kunnen gaan uitmaken van het standaardprotocol. Dit hoeft echter niet. Een
instelling kan ook besluiten geen medewerking aan postmortale te verlenen.De leden van de fractie van de ChristenUnie kunnen zich goed voorstellen
dat voortplanting na overlijden van de partner allerlei negatieve effecten
kan hebben op de latere psychologische ontwikkeling van het kind.Specifiek wetenschappelijk onderzoek terzake dat hierop wijst is, zo antwoorden
wij, ons niet bekend. Wel willen wij erop wijzen dat binnen de Nederlandse
Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie een «minimal standard»
zal worden ontwikkeld. Juist de omstandigheid, dat te allen tijde wordt nagegaan
of de belangen (vooral) van het kind voldoende gewaarborgd zullen zijn, er
derhalve in elk individueel geval een beoordeling en risicoinschatting zal
moeten plaatsvinden, heeft ons ertoe gebracht voortplanting na het overlijden
niet bij voorbaat af te wijzen. De omstandigheid dat postume procreatie in
een aantal landen is verboden, terwijl in andere landen zulks weer wel mogelijk
is, geeft niet meer en niet minder aan, dat over deze aangelegenheid verschillend
kan worden gedacht. Een benadering die niet bij voorbaat postume procreatie
wil uitsluiten, maar waarbij het belang van het toekomstige kind richtsnoer
is, achten wij in deze verantwoord.De leden van de SGP-fractie delen niet de opvatting dat in situaties waarin
mag worden aangenomen dat het kind niet slechts gewenst wordt als uitdrukking
van een rouwproces, postmortale voortplanting mogelijk moet zijn.Wij hebben, zo willen wij deze leden verzekeren, bij de voorbereiding
van het wetsvoorstel de wenselijkheid van voortplanting na overlijden nadrukkelijk
bezien vanuit de visie van het kind. Onze benadering is dan ook een voorzichtige.
Uitgangspunt is dat de geslachtscellen na overlijden van degene van wie zij
afkomstig zijn, worden vernietigd. Dat is alleen anders indien voor gebruik
ook na overlijden uitdrukkelijke toestemming is gegeven. En ook dan betekent
deze toestemming nog niet dat dan de medische hulp voor voortplanting zonder
meer geboden wordt. Overeenkomstig het terzake op te stellen protocol (artikel
2, derde lid, onder f) zal de arts op grond van zijn professionele verantwoordelijkheid
moeten nagaan of de belangen van het toekomstige kind voldoende gewaarborgd zijn. Elke serieuze contra-indicatie zal de arts ertoe moeten leiden
geen medewerking te verlenen.De leden van de PvdA-fractie vragen of de door de regering gemaakte keuze
voor het leggen van de zeggenschap bij de wensouders wel een goede is. Zij
doelen daarbij op twee gevallen. In de eerste plaats het geval dat een paar
de eigen restembryo's doneert aan een ander paar en dat paar vervolgens de
dan weer overblijvende embryo's opnieuw ter beschikking zou willen stellen.
En in de tweede plaats het geval dat restembryo's ten behoeve van de wensouders
tot stand zijn gebracht met gedoneerde geslachtscellen. De aan het woord zijnde
leden menen dat in dergelijke gevallen ook de biologische ouder(s) zeggenschap
moet(en) hebben over het verdere lot van de embryo's. Ook de leden van de
CDA-fractie menen dat de zeggenschap niet slechts in relatie tot de emotionele
betrokkenheid moet worden gezien en dat de genetische band met het embryo
tevens van betekenis is. Zij betwijfelen of deze inbreuk op de persoonlijke
levenssfeer zoals neergelegd in artikel 10 van de Grondwet en artikel 8 van
het EVRM, gerechtvaardigd is. De leden van de fractie van D66 dringen eveneens
aan op heroverweging van het standpunt dat de zeggenschap alleen bij de wensouders
en niet bij de eventuele donor wordt gelegd, terwijl ook de leden van de SP-fractie
ter zake vragen stellen.Voor zover het eerste door de leden van de PvdA-fractie genoemde geval
van embryodonatie zich in de praktijk al zou voordoen, ligt het niet voor
de hand daarbij meer embryo's van het eerste paar ter beschikking te stellen
dan nodig voor de behandeling van het tweede paar. Het verschijnsel van restembryo's
in tweede instantie en de daarmee verbonden problematiek van zeggenschap van
de biologische ouders zal zich in die vorm dus niet voordoen. Dat is wel het
geval met overtollige embryo's die tot stand zijn gebracht met geslachtscellen
van een donor. Wij blijven van mening dat in een dergelijk geval de emotionele
band van de wensouders met de ten behoeve van hen tot stand gebrachte embryo's
hun zeggenschap daarover rechtvaardigt. Naar aanleiding van de opmerkingen
van de leden van genoemde fracties zijn wij echter tot de conclusie gekomen
dat de donor zelf behoort te beslissen of hij zeggenschap wil houden over
eventuele overtollige embryo's die met zijn of haar geslachtscellen tot stand
zijn gebracht. In de nota van wijziging is daarom in artikel 6 vastgelegd
dat indien geslachtscellen ter beschikking worden gesteld ten behoeve van
de zwangerschap van een ander, de betrokkene in de gelegenheid wordt gesteld
te bepalen dat voor gebruik van met zijn geslachtscellen tot stand gebrachte
embryo's voor andere doeleinden mede zijn toestemming is vereist. Ingevolge
de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting zal iedere natuurlijke persoon
of rechtspersoon die kunstmatige donorbevruchting verricht, verplicht zijn
de donorgegevens aan de desbetreffende stichting ter beschikking te stellen.
Dat geldt ook in de gevallen hier aan de orde. Wij zien dus niet dat dit wetsvoorstel
de regeling in het Wetsvoorstel donorgegevens kunstmatige bevruchting kan
frustreren. Indien de donor in de gelegenheid wordt gesteld te bepalen dat
met zijn geslachtscellen tot stand gebrachte embryo's alleen met zijn toestemming
voor andere doeleinden mogen worden gebruikt, is er evenmin aanleiding te
veronderstellen dat dit wetsvoorstel van invloed zal zijn op het aantal potentiële
donoren zoals de leden van de fractie van D66 zich in dit verband afvragen.De leden van de PvdA-fractie vragen hoe herleidbaar tot de persoon het
materiaal van de donor is bij gebruik voor wetenschappelijk onderzoek. Zij
vragen de regering meer in het algemeen in te gaan op het aspect van privacybescherming
en of een en ander in protocollen nader wordt geregeld.Geslachtscellen die gebruikt worden voor wetenschappelijk onderzoek zullen
meestal niet herleidbaar worden bewaard. De zaadcellen kunnen echter
ook ter beschikking zijn gesteld onder de voorwaarde van artikel 6, derde
lid. Dit wil zeggen dat slechts wetenschappelijk onderzoek mag worden verricht
nadat de betrokkene precies is ingelicht over het doel van het onderzoek en
daar uitdrukkelijk toestemming voor heeft gegeven. In dit geval moeten de
zaadcellen, als er op het moment van de ter beschikkingstelling nog geen concreet
onderzoeksprotocol voorligt, wel herleidbaar worden bewaard teneinde de betrokkene
toestemming te kunnen vragen voor het gebruik in een specifiek onderzoek.
Zoals gezegd zullen bij donatie van geslachtscellen de regels van het voorstel
van Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting van toepassing zijn op grond
waarvan de donorgegevens aan de op grond van die wet op te richten stichting
ter beschikking worden gesteld. Overigens zal op verwerking van de desbetreffende
persoonsgegevens de Wet bescherming persoonsgegevens van toepassing zijn.
De melding van de verwerking van persoonsgegevens die op grond van die wet
geschiedt bij het College bescherming persoonsgegevens, behelst onder andere
de doeleinden waarvoor de gegevens zijn of worden verzameld, de doeleinden
van de verwerking van de gegevens, een beschrijving van de categorieën
van betrokkenen en van de gegevens die daarop betrekking hebben en de ontvangers
aan wie de gegevens kunnen worden verstrekt. Een en ander vormt geen onderwerp
van het instellingsprotocol.De leden van de PvdA-fractie zouden zich goed voor kunnen stellen dat
indien de verlenging van de bewaartermijn ingeval van terbeschikkingstelling
voor donatie aan de orde is, degenen die de embryo's ter beschikking hebben
gesteld alsnog toestemming geven de embryo's te gebruiken voor wetenschappelijk
onderzoek.Ook wij achten dat goed mogelijk. Het wetsvoorstel bevat daarvoor geen
belemmeringen. De mogelijkheid van artikel 5, tweede lid, de terbeschikkingstelling
te allen tijde te herroepen, betekent dat ook op andere momenten de bestemming
kan worden gewijzigd.De leden van de PvdA-fractie gaan ervan uit dat de toestemming om restembryo's
die over zijn na een eigen (laatste) IVF-behandeling te gebruiken voor wetenschappelijk
onderzoek pas gegeven mag worden op dat moment zelf en niet op voorhand.Deze veronderstelling is naar de letter van het wetsvoorstel niet geheel
juist, al zal in de praktijk de werkwijze meestal wel zo verlopen. Het wetsvoorstel
laat het echter ook toe dat in een eerder stadium afspraken worden gemaakt
over de bestemming van de embryo's op het moment dat zeker zal zijn geworden
dat deze niet meer voor een poging een eigen zwangerschap tot stand te brengen
zullen worden gebruikt. Het verdient onzes inziens aanbeveling bij de algemene
informatie over de IVF-behandeling in te gaan op de mogelijkheid dat er embryo's
overblijven en uit te leggen wat daarmee kan gebeuren. Als men zo te werk
zou gaan ligt het vervolgens voor de hand dat een eventuele afspraak die dan
reeds gemaakt zou worden, wordt bevestigd als het paar besluit nooit meer
een IVF-behandeling te zullen ondergaan (om welke reden dan ook). Omdat de
terbeschikkingstelling ook te allen tijde, zonder opgaaf van redenen kan worden
herroepen is er geen bezwaar tegen de laatst genoemde werkwijze.De leden van de VVD-fractie blijven er moeite mee houden dat de minderjarige
of degene die niet in staat is tot een redelijke waardering van haar belangen
ter zake, is uitgesloten van de mogelijkheid dat haar embryo wordt gebruikt
voor wetenschappelijk onderzoek. Waarom zou de wettelijk vertegenwoordiger,
die ook plaatsvervangende toestemming kan geven voor ingrijpende medische
behandelingen, dat niet kunnen doen voor wetenschappelijk onderzoek als bedoeld
in artikel 16, terwijl hij dat wel mag bij wetenschappelijk onderzoek met
een foetus op grond van artikel 21. Wij mogen deze leden voor onze reactie verwijzen naar het antwoord op
hun vragen in het begin van hoofdstuk 3 van het verslag over de verschillen
tussen wetten op medisch-ethisch terrein wat betreft de regeling van toestemming
en informatie.De leden van de CDA-fractie vinden dat er geen reden is ten aanzien van
het embryo-in-vitro onderscheid te maken tussen de beschikkingsmacht van de
man en de vrouw. Zij vragen of zij het goed zien dat zonder toestemming van
de man en de vrouw niet een uit beider gameten ontstaan embryo voor donatie
kan worden afgestaan.Dat zien deze leden goed. Artikel 8, eerste lid, bepaalt dat meerderjarigen
embryo's ter beschikking kunnen stellen voor, onder meer, donatie. Het tweede
lid van dit artikel stelt in de tweede volzin dat «bij verschil van
mening tussen de betrokkenen de terbeschikkingstelling niet plaatsvindt.»
En dat «ieder van de betrokkenen de terbeschikkingstelling kan herroepen».Deze leden veronderstellen verder dat zowel de man als de vrouw hebben
te besluiten of zij de ontwikkeling van het embryo-in-vitro tot kind willen
voortzetten. Met andere woorden dat elk van beiden implantatie kan weigeren.Op deze situatie zijn de regels van de WGBO van toepassing, hetgeen betekent
dat in beginsel de toestemming van de vrouw volstaat. Echter in een situatie
waarin de man implantatie weigert, lijkt er alle reden voor de hulpverlener
om zich af te vragen of het wel in het belang van het kind zal zijn om in
een dergelijke situatie geboren te worden. Het betreft een voorbeeld van een
geval waarin psychosociale toetsing van de toekomstige situatie op zijn plaats
is en een besluit geen medewerking te verlenen aan de totstandkoming van de
zwangerschap te billijken is.De leden van de fractie van het CDA vragen of er onderzoek is gedaan naar
de gevolgen voor de bereidheid onder donoren om te blijven doneren indien
hun geslachtscellen ook voor andere doeleinden dan zwangerschap gebruikt kunnen
worden. Zij stellen zich namelijk voor dat donoren vooral tot doneren bereid
zijn vanwege het feit dat een kinderwens vervuld kan worden.Naar aanleiding daarvan merken wij op dat ingevolge artikel 6, tweede
lid, van het wetsvoorstel bij de terbeschikkingstelling wordt vastgelegd voor
welke doeleinden de geslachtscellen mogen worden gebruikt. Gebruik van de
geslachtscellen voor andere doeleinden dan waarvoor de donor zelf toestemming
heeft gegeven, is dus niet toegelaten. Het door de aan het woord zijnde leden
bedoelde geval kan zich dus niet voordoen; onderzoek naar de gevolgen voor
de bereidheid zich als donor ter beschikking te stellen is niet nodig. Voor
de volledigheid wijzen wij erop dat deze kwestie een andere is dan de vraag
naar de zeggenschap van donoren over met hun geslachtscellen tot stand gebrachte
embryo's. Zoals eerder, onder andere naar aanleiding van vragen van de leden
van deze fractie, uiteengezet, is in verband daarmee het wetsvoorstel bij
nota van wijziging aangepast.De leden van de CDA-fractie vragen vervolgens of herleidbaar bewaren van
het gedoneerde embryo betekent dat door de onderzoekers kennis kan worden
genomen van de genetische kenmerken van de donoren.Een embryo bevat genetische informatie die afkomstig is van degenen met
wier geslachtscellen het embryo tot stand is gebracht, de man en de vrouw.
Analyse van het DNA van een of enkele cellen van het embryo levert, zo dit
al mogelijk zou zijn, geen specifieke kennis op over de genetische kenmerken
van de donoren, omdat niet is te zeggen welk kenmerk van welke donor afkomstig
is. Onderzoek op het DNA van een embryonale cel kan opleveren dat er sprake
is van een bepaald kenmerk, of van bepaalde afwijking. Daarvan kan echter
niet worden gezegd van welke donor die afwijking afkomstig is, als niet ook
de donoren zelf worden onderzocht op dat kenmerk of die afwijking. Bij herleidbaar
bewaren zou dat laatste in theorie mogelijk zijn. Het lijkt overigens
slecht denkbaar dat dergelijke informatie toevallig zou worden gevonden. Alleen
bij gericht onderzoek is iets over de aan of afwezigheid van een bepaald kenmerk
of van een bepaalde afwijking te zeggen.Overigens is de wijze waarop (geslachtscellen en) embryo's worden bewaard
en de wijze waarop de herkomst ervan wordt vastgelegd in de administratie,
een der onderwerpen waarover de instelling een protocol dient op te stellen.
Vanzelfsprekend zullen degenen die het embryo hebben gedoneerd ook hiervan
op de hoogte worden gesteld.De leden van de CDA-fractie vragen verder of het mogelijk is dat onderzoekers
boventallige embryo's voor onderzoek opvragen die specifieke genetische kenmerken
hebben en ten behoeve hiervan «passende donateurs» worden gezocht.Gezien het antwoord op de vorige vraag van deze leden moge duidelijk zijn
dat opvragen van boventallige embryo's met specifieke genetische kenmerken
niet mogelijk is.De leden van de CDA-fractie vragen of de regering heeft overwogen het
bewaren van gedoneerde embryo's en geslachtscellen gescheiden van de IVF-kliniek
te doen plaatsvinden, omdat mogelijke belangenverstrengeling tussen de behandelend
gynaecoloog en de aanvrager hen zeer onwenselijk lijkt.Afgezien van het feit dat bewaring van embryo's en geslachtscellen buiten
een IVF-kliniek uit kwaliteitsoverwegingen al moet worden afgewezen, wijzen
wij erop dat de instellingen een geprotocolleerde werkwijze kennen betreffende
handelingen met geslachtscellen en embryo's. Op grond van artikel 2 wordt
elke fase in het tot stand brengen van embryo's buiten het menselijk lichaam,
het tot stand brengen van een zwangerschap met die embryo's en het gebruik
van embryo's en geslachtscellen voor andere doeleinden in het protocol vastgelegd.
Wij menen dat daarmee voldoende waarborgen tegen mogelijke belangenverstrengeling
zijn gegeven.De leden van de D66-fractie vragen wat de overweging is geweest om de
suggestie van de Raad van State voor opneming in de wet van een minimumbedenktijd
niet te volgen.Wij mogen deze leden hiervoor verwijzen naar punt 4f van het nader rapport.
Daaruit zal blijken dat de opmerking van de Raad van State met name ook was
ingegeven door de vrees dat de huidige formulering van een zodanige bedenktijd
dat een verantwoorde beslissing kan worden gegeven, bij een eventuele strafvervolging
wegens overtreding van artikel 17 problemen zou kunnen opleveren. In verband
daarmee is in het ingediende wetsvoorstel de strafbaarheid beperkt tot het
eerste lid van artikel 17.Voor het antwoord op de vraag van de leden van de D66-fractie waarom in
het wetsvoorstel is gekozen voor een leeftijdsgrens van achttien jaar in plaats
van zestien jaar verwijzen wij naar onze reactie op de vragen van de leden
van de VVD-fractie betreffende een vergelijking van de verschillende regelingen
op het punt van informatie en toestemming aan het begin van hoofdstuk 3 van
deze nota.De leden van de ChristenUnie hebben zich eraan gestoord dat in dit wetsvoorstel
gebruik wordt gemaakt van de eufemistische term «teloor gaan»
van overgebleven embryo's na een IVF-behandeling, terwijl toch sprake is van
vernietigen van embryo's, oftewel het actief beëindigen van pril leven.
Zij vragen waarom de regering zich bedient van versluierend taalgebruik.Een embryo-in-vitro is zo klein dat het met het blote oog niet is te zien.
Dit betekent dat vernietigen van een embryo niet een actieve handeling kan
worden genoemd. De embryo's gaan dood zodra ze niet onder de juiste kweekomstandigheden,
zoals een temperatuur van 37 graden, worden gehouden. In de praktijk worden
embryo's die niet geïmplanteerd kunnen worden en te slecht zijn om in
te vriezen of na invriezen te slecht zijn om geïmplanteerd
te worden, weggedaan. Ze zijn dan al dood. Het woord vernietigen wekt de indruk
dat er moeite moet worden gedaan, waarmee de verkeerde beeldvorming omtrent
embryo's-in-vitro, als zijnde miniem kleine baby's in een reageerbuis, wordt
versterkt. Wij gebruiken de woorden teloor gaan om dichter bij de werkelijkheid
te blijven. We vermijden het woord weggooien omdat we van mening zijn dat
ook in het taalgebruik van respect voor het embryo moet blijken.De leden van de ChristenUnie vragen of de zeggenschapsregeling inhoudt
dat de donor geen toestemming zou behoeven te geven voor gebruik van het materiaal
voor een ander doel dan waartoe het is gegeven.Zoals hiervoor aangegeven in antwoord op vragen van andere fracties is
bij nota van wijziging deze regeling zodanig aangepast dat de donor zelf beslist
of hij zeggenschap wil houden over eventuele overtollige embryo's die met
zijn of haar geslachtscellen tot stand zijn gebracht.De leden van de fractie van de ChristenUnie wilden weten of het voorgestelde
toestemmingsregime in alle relevante opzichten in overeenstemming is met het
Wetsvoorstel foetaal weefsel.Daartoe het volgende. In de, door genoemde leden aangehaalde, brief van
de tweede ondergetekende van 31 januari 2001 (Kamerstukken II 2000–2001,
26 639, nr. 22) was in het bijzonder aan de orde de vraag of juridische
argumenten zich ertegen verzetten dat de echtgenoot, geregistreerde partner
of de persoon die anderszins haar levensgezel buiten het besluit van de desbetreffende
vrouw over terbeschikkingstelling van foetaal weefsel mag worden gehouden
en of de «biologische» vader ook een rol daarbij moest krijgen.
De conclusie was dat, indien de betrokkene niet in de gelegenheid gesteld
is geweest zich uit te spreken en eventueel bezwaar te maken, het weefsel
uitsluitend niet herleidbaar mag worden bewaard, terwijl ook de «biologische
vader» het recht dient te hebben te verzoeken het foetale weefsel niet
te bewaren of te gebruiken en dat aan deze wens gevolg moet worden gegeven.
Bovendien zou een eerst later bekend geworden biologische vader alsnog moeten
kunnen verzoeken het weefsel niet herleidbaar te bewaren.Indien het gaat om donatie van geslachtscellen en embryo's ten behoeve
van de zwangerschap van een ander, is altijd van een tot degenen van wie het
genetisch materiaal afkomstig was, herleidbaar bewaren sprake. Wij hebben
hierin reden gezien om bij nota van wijziging artikel 6 aan te vullen met
een nieuw vierde lid, hetwelk de strekking heeft degene die geslachtscellen
ter beschikking stelt ten behoeve van de zwangerschap van een ander, reeds
op dat tijdstip in de gelegenheid te stellen te bepalen dat, voor het gebruik
van met zijn geslachtscellen tot stand gebrachte embryo's voor andere doeleinden,
mede zijn toestemming is vereist. Aldus zijn er geen relevante verschillen
meer met meergenoemd Wetsvoorstel foetaal weefsel.Hoofdstuk 4 Wetenschappelijk onderzoek met embryo's in
vitro4.1 InleidingMet erkentelijkheid hebben wij er kennis van genomen dat de leden van
de PvdA-fractie de mening van de regering delen betreffende de doeleinden
van gebruik van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek. Inderdaad zijn die
doeleinden verruimd om ook perspectief op behandeling te bieden aan bijvoorbeeld
mensen met een ernstige erfelijke aandoening. Deze leden vragen volgens welke
criteria de CCMO bij de toetsing van onderzoeksprotocollen bepaalt dat er
alternatieven ontbreken, met andere woorden hoe het subsidiariteitsbeginsel
wordt gewaarborgd.Het is in eerste instantie aan de onderzoeker om in het protocol aan te
geven waarom het nieuwe inzicht dat hij wil verkrijgen niet met andere vormen
of methoden van onderzoek kan worden bereikt dan met de desbetreffende embryo's
of door onderzoek van minder ingrijpende aard (artikel 10, onder
b). Verder staan de expertise van de CCMO en de eventueel te raadplegen extra
deskundigen ervoor garant dat voldoende kennis aanwezig is om te beoordelen
of het voorgestelde onderzoek inderdaad de enige methode is om bepaalde kennis
te achterhalen.Op het betoog van de leden van de VVD-fractie over doeleinden van wetenschappelijk
onderzoek met embryo's en de al dan niet (nu of op termijn) toelaatbaarheid
van speciaal kweken van embryo's zijn wij in de inleiding reeds ingegaan.
Zoals wij in de memorie van toelichting ook hebben duidelijk gemaakt, speelt
bij de in het wetsvoorstel neergelegde constructie van mogelijkheid van opheffing
van een verbod op termijn ook een rol het gegeven dat het VRMB alleen ruimte
laat voor uitzonderingen als deze in bestaande nationale wetgeving is vastgelegd.
In dat verband informeren de aan het woord zijnde leden naar de uiterste limieten
die gelden voor behandeling van de Embryowet in de Eerste en Tweede Kamer
om aan de voorwaarde van «vastgestelde nationale wetgeving» te
kunnen voldoen voor het maken van een voorbehoud bij het verdrag.De behandeling van het voorstel voor een Embryowet is op zich niet gebonden
aan uiterste tijdslimieten, omdat ervoor zal worden zorggedragen dat het VRMB
pas wordt geratificeerd (bekrachtigd) nadat de Embryowet in werking is getreden.
Zoals eerder aangegeven in deze nota kunnen de Embryowet en het wetsvoorstel
ter goedkeuring van het VRMB los van elkaar door de Tweede Kamer worden behandeld,
omdat de precieze volgorde bij de goedkeuring van het verdrag niet van belang
is.Verder wensen deze leden gaarne commentaar op die binnengekomen juridische
reacties waarin zeer ernstige twijfel doorklinkt of de gekozen weg wel wezenlijk
zal leiden tot de erkenning dat Nederland, net als het Verenigd Koninkrijk
maar dan «op termijn» een eigen route mag bepalen na bekrachtiging
van het VRMB ten aanzien van het toelaten van het – geconditioneerd –
speciaal tot stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek.Het maken van een voorbehoud bij de ratificatie, als bedoeld in artikel
36, eerste lid, VRMB is mogelijk indien bestaande nationale regelgeving niet
in overeenstemming is met een bepaling van het verdrag. Dit betekent voor
Nederland dat een voorbehoud bij artikel 18, tweede lid, kan worden gemaakt
vanaf het moment waarop de Embryowet van kracht is. Nederland heeft dan geldend
nationaal recht dat niet volledig in overeenstemming is met het verdrag, omdat
de wet op termijn ruimte laat voor het speciaal tot stand brengen van embryo's
voor wetenschappelijk onderzoek. Ten behoeve van de verdedigbaarheid van het
voorgenomen voorbehoud hebben wij naar aanleiding van het advies van de Raad
van State in artikel 32 van het wetsvoorstel een horizonbepaling opgenomen.
Volgens die bepaling zal in ieder geval binnen vijf jaar na de inwerkingtreding
van het verbod een voordracht moeten worden gedaan voor een besluit tot vaststelling
van de datum waarop het algehele verbod komt te vervallen en wordt vervangen
door een beperkte toelating van het speciaal tot stand brengen van embryo's.
Erkenning van het voorbehoud ten aanzien van artikel 18, tweede lid, is daarmee
verzekerd. Volledigheidshalve kan tot slot nog worden opgemerkt dat het Verenigd
Koninkrijk het verdrag niet heeft ondertekend en daarom in het geheel niet
aan het VRMB gebonden is.De leden van de GroenLinks-fractie zijn van mening dat bij wetenschappelijk
onderzoek met embryo's in vitro de belangrijkste vraag is gelegen in de doeleinden
ten behoeve waarvan dergelijk onderzoek mogelijk moet zijn. Omdat de CCMO
de bevoegdheid krijgt onderzoeksvoorstellen te toetsen willen deze leden,
alvorens hierover een standpunt te bepalen, graag een notitie
van de CCMO ontvangen waarin deze reageert op de commentaren die de Raad van
State heeft uitgebracht op het wetsvoorstel.Het is juist dat de CCMO de bevoegdheid krijgt concrete onderzoeksvoorstellen
te toetsen. Zij zal dat echter doen binnen de door de wetgever vastgestelde
algemene grenzen, waaronder de toegelaten doeleinden. Over die algemene grenzen
is geadviseerd door zowel de Gezondheidsraad als de Raad van State. In het
wetsvoorstel is de opvatting van de regering vastgelegd. In de discussie met
de Staten-Generaal zal de wet zijn uiteindelijke vorm krijgen. Wij zijn niet
voornemens de CCMO ter zake nog een reactie te vragen. Staatsrechtelijk zou
dat ook minder juist zijn.De leden van de SP-fractie vragen de regering of het juist is dat het
bedrijfsleven alleen positieve onderzoeksresultaten publiceert, terwijl onafhankelijke
onderzoeksinstituten zowel positieve als negatieve resultaten publiceren.
Ook vragen deze leden of alleen twee onderzoeksgroepen te weten Thompson en
Geron, toegang hebben tot het kweken van embryonale stamcellen. Geron heeft
volgens de informatie van de leden van de SP-fractie octrooien in handen voor
het kweken van deze cellen. Tenslotte vragen de leden op welke wijze (internationale)
regeringen meer greep kunnen krijgen op onderzoek gericht op het kweken van
embryonale stamcellen.De octrooiwetgeving bepaalt dat in ruil voor het verlenen van octrooibescherming,
de uitvinding openbaar moet worden gemaakt uiterlijk 18 maanden na indiening
van de aanvraag om octrooi. Bedrijven zijn in het algemeen terughoudend met
het publiceren van onderzoeksresultaten, omdat daarmee een stuk van de bedrijfs-
of onderzoekstrategie aan de openbaarheid wordt prijs gegeven. Dat kan de
positie ten opzichte van concurrenten schaden. Bedrijven kunnen hun onderzoeksresultaten
goedkoop beschermen door ze geheim te houden. Deze resultaten zijn dan niet
toegankelijk voor concurrenten. Bedrijven kunnen deze kennis dan nog wel delen
met andere partijen, bijvoorbeeld onder verplichting van geheimhouding en
in ruil voor geld of bruikbare kennis van de wederpartij. Voor zover de onderzoeksresultaten
uitvindingen betreffen en dus iets positiefs opleveren, kan daarvoor octrooi
worden aangevraagd, met als gevolg dat de resultaten in het publiek domein
komen, zodat iedereen er kennis van kan nemen. Voor commercieel gebruik is
dan echter toestemming nodig van de octrooihouder, zolang het octrooirecht
geldig is. Voor meer algemene informatie over het octrooisysteem verwijs ik
u naar de vraag van de leden van de D66-fractie, waarvan het antwoord is opgenomen
in hoofdstuk 1.Instellingen die zich richten op het uitvoeren van onderzoek van de geoctrooieerde
materie maken geen inbreuk op een octrooi (ROW, artikel 53, derde lid), althans
voor zover dat onderzoek geen commercieel doel dient. Vanuit de onderzoeksoptiek
van deze instellingen is het mogelijk te publiceren over zowel de positieve
als de negatieve onderzoeksresultaten.Omtrent de octrooiaanvragen die Geron Corporation in april 2001 op haar
naam heeft staan en over de licenties van Geron op bepaalde octrooien geven
wij eveneens in hoofdstuk 1 een antwoord. In dit antwoord wordt verduidelijkt
dat Geron geen aanvraag heeft ingediend die betrekking heeft op werkwijzen
voor het in kweek brengen van embryonale stamcellen. Geron verkreeg een exclusieve
licentie op een octrooi dat in Amerika verkregen werd door de universiteit
van Wisconsin op een methode om embryonale stamcellen te isoleren uit restembryo's
van IVF klinieken. De universiteit van Wisconsin heeft in april 2001 een octrooiaanvraag
op haar naam staan op een methode om door middel van celkerntransplantatie
humane embryonale stamcellen te ontwikkelen, welke genetisch identiek zijn
aan de donorcellen. James Thompson wordt als uitvinder vermeld
op deze octrooiaanvraag. Bij deze aanvraag is dus eveneens geen sprake van
het in kweek brengen van embryonale stamcellen.Zoals in hoofdstuk 1 is aangegeven, zijn er vele spelers actief op het
terrein van de embryotechnologie. Verschillende methoden zijn dan ook in ontwikkeling
voor het isoleren, speciaal tot stand brengen, in kweek brengen of houden,
invriezen en ontwikkelen van verschillende medische toepassingen met betrekking
tot embryonale stamcellen. Wij achten het dan ook onmogelijk dat alleen de
onderzoeksgroepen van het bedrijf Geron en van de Universiteit van Wisconsin
alle rechten in handen krijgen op het totaal aan de diverse in omloop zijnde
technieken op dit terrein.Op zichzelf waarderen de leden van de SGP-fractie het positief dat de
regering wetenschappelijk onderzoek met embryo's alleen wil toestaan als er
geen alternatief is. Zij brengen in dit verband tevens de motie-Van der Vlies
(Kamerstuk 26 335, nr. 12) ter sprake en vragen de regering in hoeverre
deze breed ondersteunde Tweede Kameruitspraak bij de voorbereiding van voorliggend
wetsvoorstel is betrokken. In het bijzonder vragen deze leden in dit verband
de, al dan niet potentiële, relevante toepassingsmogelijkheden van stamcellen
van volwassenen in ogenschouw te nemen. Zij verzoeken de regering zich hierover
nader te verantwoorden.De hiervoor genoemde motie hebben wij in eerste instantie niet kunnen
betrekken bij de voorbereiding van het onderhavige wetsvoorstel. De genoemde
motie is immers pas in februari 2000 door de Kamer aanvaard, terwijl het ontwerp
van het wetsvoorstel al daarvóór, in casu in december 1999 ter
advisering aan de Raad van State is voorgelegd. Wij menen niet dat het wetsvoorstel
zich niet verdraagt met de motie. Deze behelst immers het verzoek om, vanuit
de overweging dat niet voorbijgegaan mag worden aan het stimuleren van geloofwaardige
alternatieven voor xenotransplantatie, het zoeken naar oplossingsrichtingen
voor het orgaantekort krachtig te (doen) richten op het ontwikkelen van die
alternatieven, daarvoor de mogelijkheden helder in kaart te brengen en de
Kamer daarover te rapporteren. Het gebruik van (stam)cellen, bijvoorbeeld
afkomstig van embryo's voor het kweken van organen, weefsels of cellen is
mogelijk een alternatief voor xenotransplantatie. Met het vragen van adviezen
aan de Gezondheidsraad over de stand van wetenschap dienaangaande, is derhalve een
eerste stap gezet om aan de motie uitvoering te geven. Uit de uitgebrachte
adviezen zal kunnen blijken of en onder welke voorwaarden er sprake zal kunnen
zijn van (ook medisch-ethisch gezien) geloofwaardige alternatieven, en welke
ontwikkelingen dan zodanig veelbelovend zijn dat verdere stimulering wenselijk
zou zijn. Uiteraard zullen te zijner tijd adviezen en kabinetsstandpunten
daarop aan de Kamer worden toegezonden.De leden van de SGP-fractie vragen de regering om de CCMO te verplichten
jaarlijks in plaats van minimaal driejaarlijks te rapporteren. Daarnaast vragen
deze leden of de regering nader kan aangeven op welke wijze de betrokkenheid
van de relevante maatschappelijke organisaties bij de standpuntbepaling door
de regering aangaande genoemde ontwikkelingen zal worden vormgegeven. In hoeverre
zal het Pro Life Overleg Platform (PLOP) hier in worden gekend, zo vragen
deze leden.Voor het antwoord op de vraag over de rapportageplicht van de CCMO verwijzen
wij naar de inleiding van deze nota. Bij haar standpuntbepaling over nieuwe
ontwikkelingen betreffende handelingen met geslachtscellen en embryo's zal
de regering, zoals te doen gebruikelijk, ook de mening van relevante maatschappelijke
organisaties betrekken. Bij de consultatiebijeenkomsten ter voorbereiding
op dit wetsvoorstel (zie ook bijlage 2 bij de memorie van toelichting) heeft
eerste ondergetekende diverse organisaties gehoord, waaronder het PLOP. Het
is denkbaar dat weer een consultatieronde wordt gehouden als nieuwe ontwikkelingen
daartoe aanleiding geven. 4.2 Doeleinden van wetenschappelijk onderzoek met restembryo'sDe leden van de CDA-fractie memoreren dat zij in de jaren tachtig geclausuleerd
hebben ingestemd met in-vitrofertilisatie. Dat er bij een IVF-behandeling
embryo's overblijven is inherent aan de beperkingen van de techniek, maar
mag in hun ogen niet leiden tot de redenering dat boventallige embryo's voor
onderzoek gebruikt mogen worden omdat zij dan voor een goed doel gebruikt
kunnen worden, terwijl zij anders toch teloor zouden gaan. Met verwijzing
naar uitspraken van het Europees parlement betreffende het voorkomen van het
ontstaan van overtollige embryo's wijzen zij op de eerder door hen bepleite
ontwikkeling van een techniek waarbij het mogelijk wordt eicellen in te vriezen.
Zij hebben kennis genomen van de tegenvallende resultaten van de eerste klinische
toepassingen en menen dat die op zichzelf geen reden zouden moeten zijn om
onderzoek op een laag pitje te zetten. De aan het woord zijnde leden vragen
in dit verband of de regering kan bevestigen dat reeds in 1986 in Australië
voor het eerst een kind geboren is dat uit een bevroren eicel is ontstaan.Het moge duidelijk zijn dat wij de opvatting van de leden van de CDA-fractie
betreffende het gebruik van restembryo's voor wetenschappelijk onderzoek niet
delen, zij het dat ook wij van belang vinden dat gestreefd wordt naar IVF-behandelingen
waarbij zo weinig mogelijk embryo's tot stand behoeven te worden gebracht.
Van verder onderzoek naar mogelijkheden voor het invriezen van eicellen zijn
wij uiteraard ook geen tegenstander, maar in hoeverre dat onderzoek voor wetenschappers
als een uitdaging zou moeten gelden, is niet aan de regering ter beoordeling.
Wij merken overigens op dat het voor de ontwikkeling van een veilige techniek
van invriezen die de weg opent naar een verantwoorde totstandbrenging van
de zwangerschap, naar onze mening onvermijdelijk zal zijn dat in de onderzoeksfase
embryo's speciaal tot stand worden gebracht zonder dat daarmee een zwangerschap
wordt bewerkstelligd.Navraag betreffende het door de aan het woord zijnde leden bedoelde geval
in Australië leert dat het hier ging om de geboorte van een kind dat
voor het eerst uit een bevroren embryo is ontstaan.De leden van de CDA-fractie vragen voorts of de regering bekend is met
de succesvolle onderzoeksresultaten van de universiteit van Bologna op het
terrein van het creëren van zwangerschappen met ingevroren eicellen.
Zij vragen wat de regering vindt van de aldaar toegepaste methoden en technieken.
Daarnaast vragen deze leden of de regering verder onderzoek nodig acht en
wat het oordeel van de regering is over het invriezen van eicellen en de voordelen
die daarmee behaald kunnen worden. Is de regering bereid en ziet zij mogelijkheden
om onderzoek op dit terrein te stimuleren, zo vragen deze leden.Wij hebben kennisgenomen van de onderzoeksresultaten van de Universiteit
van Bologna en vinden de mogelijkheid van het invriezen en bewaren van eicellen
een positieve ontwikkeling, maar achten verder preklinisch onderzoek noodzakelijk.
Wij zijn het met de Gezondheidsraad eens dat klinische experimenten pas verantwoord
kunnen worden uitgevoerd wanneer duidelijkheid is verkregen over de veiligheid
van deze techniek (met name over mogelijke chromosoomschade).1 Wanneer het inderdaad veilig zou blijken om eicellen in te vriezen
voor later gebruik (cryopreservatie) dan zou dat minstens twee voordelen hebben.
In de eerste plaats is het bij IVF dan niet langer nodig om alle verkregen
eicellen te bevruchten, zodat geen of minder restembryo's overblijven. In
de tweede plaats zou een vrouw, die als gevolg van een oncologische behandeling
voortijdig haar vruchtbaarheid verliest, haar eicellen kunnen laten invriezen
om later alsnog (met behulp van in-vitrofertilisatie) kinderen te krijgen.Een mogelijk alternatief voor het invriezen van rijpe eicellen is het
invriezen van onrijpe eicellen. Deze onrijpe eicellen kunnen na ontdooiing
alsnog in-vitro tot rijping worden gebracht en vervolgens bevrucht (in-vitromaturatie,
afgekort IVM). Volgens de Gezondheidsraad is het biologisch plausibel dat
een onrijpe eicel minder gevoelig is voor chromosoomschade dan een rijpe eicel.
Verder preklinisch onderzoek naar de veiligheid van IVM is echter noodzakelijk.
IVM zou als extra voordeel hebben dat vrouwen geen risicovolle hormoonstimulatie
hoeven te ondergaan. De Gezondheidsraad ziet vooral het beschikbaar komen
van IVM als een kwalitatieve verbetering van de IVF-behandeling. Wanneer een
onderzoeksinstituut op enig moment een onderzoek op het gebied van cryopreservatie
van eicellen of IVM zou willen starten dan staan wij daar – onder voorwaarde
dat het betreffende onderzoeksprotocol is goedgekeurd door de CCMO –
positief tegenover.Deze leden vragen de regering of het gelimiteerde aantal IVF-behandelingen
dat door de ziektekostenverzekeraars wordt vergoed mede de oorzaak vormt voor
het feit dat sprake is van «boventallige» embryo's.Als gevolg van de hormoonstimulatie komen in de regel meer eicellen tot
rijping dan het aantal (twee of ten hoogste drie) verantwoord terug te plaatsen
embryo's. Bij de huidige stand van de wetenschap is een meer precieze sturing
van dit proces niet mogelijk. Door alle eicellen te bevruchten hoopt men de
kans dat er twee embryo's die geschikt zijn voor terugplaatsing beschikbaar
komen zo groot mogelijk te maken. Als gevolg van dit beleid blijven soms enkele
«boventallige» embryo's over.In het advies «IVF: afrondende advisering» is aangegeven dat
er ten aanzien van hormoonstimulatie wordt gewerkt aan de ontwikkeling van
een nieuwe generatie medicijnen ter voorkoming van een verstoorde follikelgroei
in de IVF-cyclus. Men hoopt daarmee een vermindering van negatieve effecten
te bereiken, bij een kortere en minder forse stimulatie van de eierstokken.
Daarnaast is de wetenschappelijke belangstelling gericht op betere mogelijkheden
om te voorspellen hoe individuele patiënten op de stimulatie zullen reageren.
Indien ( wat nog niet mogelijk is) de toediening van hormonen zou kunnen worden
afgestemd op de individuele patiënt, zou dat kunnen leiden tot een verdere
reductie van het gevaar van het hyperstimulatie syndroom.Zou ervoor worden gekozen om per IVF-behandeling, minder eicellen te bevruchten,
zodat minder embryo's ontstaan, dan zou de kans op succes van de IVF-behandeling
worden verkleind. Een dergelijk «embryo-sparend» beleid zou bovendien
tot gevolg hebben dat gemiddeld meer hormoonstimulaties en puncties nodig
zijn, hetgeen voor de vrouw een vergroting van de belasting en de risico's
van de behandeling zou inhouden. Met de Gezondheidsraad zijn wij van mening
dat vooral het voorkomen van het laatste het gangbare beleid rechtvaardigt.Ook vragen deze leden de regering of zij bereid is de beperking in het
aantal toegelaten behandelingen eventueel in heroverweging te nemen.Eerste ondergetekende voert een terughoudend beleid ten aanzien van IVF
(inclusief ICSI). Dit komt onder andere tot uiting in de regeling van deze
behandeling via de WBMV en de subsidieregeling van het College voor Zorgverzekeringen
(Regeling subsidiëring Ziekenfondsraad in-vitrofertilisatie). In deze
regeling is mede met het oog op dit terughoudend beleid gekozen voor een vergoeding
van maximaal drie behandelingen per te realiseren zwangerschap. De Nederlandse
Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) en het College voor zorgverzekeringen
(CVZ) zijn begin 2001 met een gezamenlijk onderzoeksprogramma van start gegaan.
Centraal thema hierbij is de doelmatigheidsbevordering bij vruchtbaarheidsbehandelingen
waarbij het bovenstaande aspect van het aantal behandelingen wordt meegenomen.
Pas nadat de resultaten van de hieronder vallende onderzoeken bekend zijn,
zal eerste ondergetekende bezien of een heroverweging van het maximum aantal
toegestane IVF-behandelingen aan de orde is. Wij verwijzen ook naar het antwoord
over wetenschappelijk onderzoek in paragraaf 4.3.Tenslotte menen de leden van de CDA-fractie dat bij acceptatie van onderzoek met boventallige embryo's tevens moet worden toegestaan dat embryo's
louter instrumenteel worden gebruikt en er geen houdbare argumenten meer zijn
tegen het speciaal tot stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek.
De origine van het embryo is immers irrelevant voor hun status, aldus deze
leden.Op dit onderwerp zijn wij, mede naar aanleiding van vragen en opmerkingen
van de leden van andere fracties, in de inleiding van deze nota reeds ingegaan.
Wij mogen daarnaar verwijzen.Deze leden willen nog graag weten hoeveel «boventallige» embryo's
op dit moment in Nederland worden bewaard alsmede hoeveel daarvan nodig zijn
om (pre)klinisch onderzoek bij één patiënt (bijv. Parkinsonpatiënt)
te kunnen doen.In de huidige praktijk wordt van 15% van de paren die een IVF-behandeling
ondergaan één of meer embryo's ingevroren voor een volgende
behandeling. Dit betekent dat er per jaar in Nederland ongeveer 10 000
embryo's worden ingevroren. Slechts een fractie hiervan komt ter beschikking
voor andere doeleinden. Wetenschappelijk onderzoek gericht op behandeling
van patiënten, zoals bijvoorbeeld Parkinsonpatiënten, zal vooralsnog
beperkt zijn tot onderzoek naar transplantatiemogelijkheden. Voor transplantatie
is het nodig embryonale stamcellen in kweek te brengen. Voor het opzetten
van een embryonale stamcellijn is in beginsel slechts één embryo
nodig. In de praktijk slaagt echter niet altijd iedere poging om cellen in
kweek te brengen. Recentelijk hebben onderzoekers in het buitenland aangegeven
dat zij uit ongeveer helft van de embryo's een cellijn tot stand konden brengen.De leden van de CDA-fractie hebben vastgesteld dat het aan de CCMO wordt
overgelaten te beoordelen «of een voorstel voor een bepaald onderzoek
met embryo's die van IVF zijn overgebleven voor een doel buiten de drie genoemde
aanvaardbaar is». Wordt het stellen en bewaken van (ethische) grenzen
voor bedoeld onderzoek hiermee overgelaten aan de CCMO, zo vragen deze leden,
en is dat niet juist bij uitstek de taak van de wetgever.De context van het door de leden van de CDA-fractie aangehaalde citaat
uit de memorie van toelichting betreft een betoog over uitbreiding van de
in de notitie van 1995 genoemde drie doeleinden op het terrein van de gezondheidszorg
waarvoor onderzoek met restembryo's toelaatbaar werd geacht tot het doel van
de medische wetenschap in zijn algemeenheid. In dat betoog werd gesteld dat
de CCMO op grond van haar deskundigheid en ervaring heel goed kan beoordelen
of een concreet voorstel voor onderzoek met restembryo's op het terrein van
de medische wetenschap aanvaardbaar is, ook buiten de drie eerder genoemde
doeleinden. Onverlet blijft echter dat de wetgever de «buitengrens»
vaststelt voor toelaatbaar onderzoek met restembryo's. Dat is volgens het
wetsvoorstel het terrein van de medische wetenschap. Buiten die grens kan
ook de CCMO geen onderzoeksvoorstellen goedkeuren.Het verheugt ons dat de leden van de GroenLinks-fractie ermee instemmen
dat in het wetsvoorstel het gebruik van restembryo's voor wetenschappelijk
onderzoek voor het verwerven van nieuwe inzichten op het terrein van onvruchtbaarheid,
kunstmatige bevruchting en erfelijke of aangeboren aandoeningen wordt vastgelegd.
Overigens brengen wij in herinnering dat voor wat betreft het gebruik van
restembryo's voor wetenschappelijk onderzoek artikel 10 van het wetsvoorstel
nu spreekt van nieuwe inzichten op het terrein van de medische wetenschap.Ook de leden van de SP-fractie stemmen in met toelating van wetenschappelijk
onderzoek met restembryo's voor het verwerven van nieuwe inzichten op het
terrein van de medische wetenschap. Zij zijn het ermee eens dat beoordeling
van het onderzoeksprotocol aan de CCMO wordt opgedragen. Zij vragen in hoeverre
het onderzoek met geslachtscellen plaatsvindt door commerciële
bedrijven of met betrokkenheid van commerciële bedrijven.In hoeverre onderzoek met geslachtscellen plaatsvindt door commerciële
bedrijven of met betrokkenheid van commerciële bedrijven is ons niet
bekend. Ook deze bedrijven zijn echter gehouden aan de grenzen en voorwaarden
die de Embryowet stelt. Wanneer deze bedrijven hun onderzoeksresultaten publiceren,
dan zullen zij hun werkwijze en de herkomst van de geslachtscellen moeten
kunnen verantwoorden.4.3 Speciaal tot stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk
onderzoekDe leden van de PvdA-fractie stemmen in met de benadering vanuit de vier
door de regering genoemde invalshoeken van het speciaal kweken van embryo's
en met de uitkomst waartoe die benadering heeft geleid. Met verwijzing naar
het desbetreffende advies van de Gezondheidsraad benadrukken zij dat het naar
hun mening bij onderzoek bijvoorbeeld met betrekking tot in-vitromaturatie
en cryopreservatie onverantwoord zou zijn direct over te gaan tot klinisch
onderzoek of experimentele behandeling. Zij vragen een toelichting op de in
dit opzicht door de Gezondheidsraad gememoreerde misstappen uit het verleden.In de periode 1980–1985 waren in het buitenland reeds IVF-kinderen
geboren en in Nederland dreigde deze behandeling overal toegepast te gaan
worden. Van overheidswege zijn toen de volgende maatregelen getroffen:a. er werd een tijdelijke regel ontwikkeld om te voorkomen dat de toepassing
van deze behandeling overal verspreid toegepast zou gaan worden. Hiermee werd
het aantal centra met een vergunning voor de toepassing van IVF beperkt tot
12.b. de financiering van IVF kwam onder een subsidieregeling met een maximering
van het te vergoeden behandelingen; bovendien heeft de toenmalige Ziekenfondsraad
in 1986 ook een kosteneffectiviteitsonderzoek laten verrichten. Ook na dit
onderzoek is vanwege het terughoudend beleid van de overheid in Nederland
de financiering van IVF onder de subsidieregeling gehouden met daarbij een
maximering van het aantal te vergoeden behandelingen.Gezien de periode waarover het gaat, namelijk 1980–1985, kan gesteld
worden dat de overheid op een adequate wijze heeft gereageerd op de introductie
van IVF in Nederland. Uiteraard beantwoordt dit niet volledig aan een ideaalmodel
voor een zorgvuldige introductie van nieuwe medische technologie. De Gezondheidsraad
komt in het advies «IVF: afrondende advisering» tot de conclusie
dat «de vraag of de introductie van kunstmatige-voortplantingstechnieken
in ons land zorgvuldig is verlopen niet met een eenvoudig «ja»
of «nee» te beantwoorden is.» En stelt dat «enige
relativering ook op zijn plaats is want aan een ideaalbeeld kan in de praktijk
nooit voldaan worden» en dat «de praktijk in Nederland onvermijdelijk
beïnvloed wordt door de ons omringende landen». Hierbij merken
wij op dat de beroepsgroep verantwoordelijk is voor introductie van een nieuwe
techniek volgens de regelen der kunst, zijnde diversen fasen van wetenschappelijk
onderzoek.Door de ontwikkeling van nieuwe wetten, in het bijzonder de WBMV en de
WMO heeft de overheid meer instrumenten om een zorgvuldige introductie van
nieuwe medische technologie te bevorderen en er beter inzicht in te krijgen.
In het huidige beleid wordt bovendien sterke nadruk gelegd op op het principe
van «evidence based medicine» als het gaat om introductie van
nieuwe technologie in de zorg.Leden van diverse fracties hebben vragen gesteld over onderzoek op het
terrein van IVF en ICSI. Wij geven daarom hieronder een overzicht en de stand van zaken op deze terreinen die door eerste ondergetekende zijn
geïnitieerd en/of gestimuleerd.a. landelijk evaluatie-onderzoek naar IVF/ICSI Voorjaar 1993 heeft de
voorganger van eerste ondergetekende bij een mondeling overleg aan de Vaste
kamercommissie voor de volksgezondheid het voornemen kenbaar gemaakt vorm
te geven aan de zogenaamde 5% regeling ten behoeve van onderzoek in het kader
van artikel 18 van de Wet ziekenhuisvoorzieningen (thans artikel 2 WBMV).
Een van de onderwerpen die daarvoor in aanmerking komen, is onderzoek naar
diverse factoren bij de toepassing van bepaalde functies, waaronder IVF. Dit
is dan ook in het vervolg meegenomen en heeft geresulteerd in het hieronder
beschreven onderzoek.In 1993 heeft de voorganger van eerste ondergetekende op grond van het
bovenstaande subsidie verleend aan de Stichting Perinatale Epidemiologie Nederland,
onderdeel van TNO Preventie en Gezondheid, ten behoeve van een landelijk evaluatie-onderzoek
naar kinderen geboren na IVF. Het betreft een longitudinaal en grootschalig
onderzoek voor de duur van 7 jaar, het eerste in Nederland. Daarna is toestemming
verleend voor uitbreiding van dit onderzoek met een cohort van 200 na ICSI
geboren kinderen. De eerste ICSI-zwangerschap werd namelijk gemeld in de zomer
van 1994. Aanvankelijk heeft het ministerie zelf zorggedragen voor de begeleiding
en financiering van dit onderzoek. In 1996 heeft de toenmalige Ziekenfondsraad
(thans College voor zorgverzekeringen) dit onderzoek op verzoek van de voorganger
van eerste ondergetekende in zijn werkprogramma opgenomen en sindsdien de
begeleiding en financiering verzorgd. Inmiddels heeft het CVZ voor de jaren
1997 tot en met 1999 een subsidiebedrag van f 1 471 750,–
verleend aan bovengenoemde onderzoeksinstelling. In 1999 heeft TNO, vanwege
stagnatie in de uitvoering van het onderzoek, een verzoek tot verlenging van
de looptijd met 1 jaar ingediend wat betreft het IVF-deel. Het ICSI-deel wordt
in de loop van 2001 afgerond.Het onderzoek bestaat uit vier deelonderzoeken met als belangrijkste doelstellingen:1. Evaluatie van directe zwangerschapsuitkomsten met als doel inzicht
krijgen in het verloop en de uitkomsten na IVF/ ICSI.2. Evaluatie van de psychomotorische ontwikkeling van kinderen met als
doel inzicht krijgen in de psychomotorische ontwikkeling van kinderen geboren
na IVF/ICSI.3. Evaluatie van psychosociale aspecten met als doel inzicht te krijgen
in de psychosociale gevolgen voor de paren die de IVF-procedure ondergaan.4. Evaluatie van de somatische problemen bij vrouwen met als doel het
inventariseren van somatische problemen bij vrouwen die de procedure hebben
ondergaan.Inmiddels is in 2000 het onderzoek voor wat betreft het IVF-deel afgerond;
dit onderzoek vormt het door de leden van de CDA-fractie genoemde promotieonderzoek
van mevrouw Buitendijk, projectleider van het IVF/ ICSI onderzoek van de Stichting
Perinatale Epidemiologie bij TNO. De verwachting is dat in de loop van dit
jaar het onderzoek voor wat betreft het ICSI-gedeelte zal zijn afgerond. Het
College voor zorgverzekeringen zal mij daarna rapporteren over de uitkomsten
ervan, beleidsaanbevelingen formuleren en indien nodig voorstellen doen voor
vervolgonderzoek.b. update van bestanden t.b.v. eventueel vervolgonderzoek In 1997 en 1998
heb ik een subsidiebedrag van in totaal f 75 515,– aan TNO
Preventie en Gezondheid toegekend ter actualisering van het adressenbestand
van 2000 in 1994 en 1995 door IVF tot stand gekomen zwangerschappen. De overweging
hierbij was dat vervolgonderzoek naar de lange-termijn-effecten
van IVF bij de kinderen die door toepassing van deze behandeling geboren zijn,
slechts mogelijk is als de kinderen daadwerkelijk te vinden en te benaderen
zijn. Zoals de Gezondheidsraad aangeeft is nog op slechts beperkte schaal
onderzoek gedaan naar de mogelijk lange-termijn-effecten van IVF op kinderen.
De meer subtiele problemen, zoals leer- en gedragsstoornissen, blijken pas
op wat latere leeftijd. Dit is dan ook de reden dat eerste ondergetekende
het van belang vindt de mogelijkheid van onderzoek op langere termijn open
te houden. Zoals hiervoor reeds is aangegeven zal het CVZ in de loop van 2001
na afronding van het grootschalige TNO-onderzoek rapporteren over de uitkomsten
ervan, beleidsaanbevelingen formuleren en indien nodig voorstellen doen voor
vervolgonderzoek. Op basis van dit rapport zal eerste ondergetekende zich
beraden over mogelijkheden voor eventueel vervolgonderzoek.c. onderzoeksprogramma doelmatigheidsbevordering bij vruchtbaarheidsbehandelingen
(waaronder IVF en ICSI)November 1999 heeft eerste ondergetekende NWO verzocht een programma doelmatigheidsonderzoek
te ontwikkelen en daarbij ook aandacht te besteden aan diagnostische methoden
en technieken, in het bijzonder diagnostiek rond vruchtbaarheidsstoornissen.
Het CVZ heeft vanuit de eigen verantwoordelijkheid ook met onderwerpen te
maken die hiermee verband houden. Daarom is besloten tot een gezamenlijk aanpak
van dit onderwerp en begin 2001 is een gezamenlijk 3-jarig onderzoeksprogramma
van NWO en CVZ start gegaan met als centraal thema 'doelmatigheidsbevordering
bij vruchtbaarheidsbehandelingen (waaronder IVF/ ICSI). In dit programma worden
ook aspecten zoals beloop van de zwangerschap, doelmatige hormoonstimulatie,
de subsidieregeling met het huidige vastgestelde aantal behandelingen, e.d.
meegenomen. Overigens is dit programma tot stand gekomen na een door NWOCVZ
georganiseerde invitational conference eind 2000 waarbij vertegenwoordigers
van alle IVF-klinieken, de patiëntenverenigingen, zorgverzekeraars en
de beroepsgroepen aanwezig waren.d. evaluatieonderzoek Planningsbesluit in-vitrofertilisatieEerste ondergetekende heeft het CVZ verzocht het Planningsbesluit in-vitrofertilisatie
van 1998 te evalueren. Het daarvoor noodzakelijke evaluatieonderzoek zal dit
jaar aanvangen en naar verwachting in 2002 zijn afgerond. Dit onderzoek zal
ook worden betrokken bij het hierboven genoemde onderzoeksprogramma.e. MESA/ TESE onderzoekIn 1996 is door de beroepsgroep een moratorium betreffende de MESA/TESE
techniek ingesteld en dit is ook opgenomen in het Planningsbesluit IVF. Overeenkomstig
afspraken dat eerst dierexperimenteel en humaan (pre)klinisch onderzoek zou
moeten worden verricht voordat dit moratorium volledig kan worden opgeheven,
heeft eerste ondergetekende voor de periode 2001 tot en met 2003 een subsidie
van f 703 481,– beschikbaar gesteld voor het project «Evaluatie
van de DNA-integriteit van zaadcellen welke in aanmerking komen voor kunstmatige
bevruchtingstechnieken». Eerste ondergetekende ondersteunt dit project
omdat zij van mening is dat dit onderzoek van belang is om meer kennis en
inzicht te krijgen in de effecten van voornoemde techniek.Verder heeft eerste ondergetekende, zoals medegedeeld bij brief van 15
december 2000 (CSZ/ME-2 138 785), het gewijzigde moratorium van
de beroepsgroep van 21 november 2000 overgenomen in het Planningsbesluit IVF.
Deze wijziging houdt in dat het moratorium op MESA en TESE blijft bestaan
met uitzondering van door de CCMO goedgekeurde onderzoeksvoorstellen. Op dit
moment vindt in een drietal centra een (goedgekeurd) klinisch onderzoek plaats
met gebruik van MESA. Het verheugt ons dat de leden van de PvdA-fractie voorts de keuze van
de regering onderschrijven dat indien het absolute verbod op het speciaal
tot stand brengen van embryo's zou worden opgeheven, dit slechts zou mogen
gebeuren onder de in het wetsvoorstel vastgelegde voorwaarden.De leden van de PvdA-fractie en de GroenLinks-fractie vragen of meer duidelijkheid
kan worden gegeven over de vraag of, zoals de Raad van State stelt, niet is
uit te sluiten dat aan de bepalingen van het VRMB rechtstreekse werking toekomt.In het VRMB zijn zowel individuele als sociale grondrechten neergelegd.
Een aantal artikelen die individuele mensenrechten verwoorden hebben in beginsel
een ieder bindende rechtstreekse werking. Dit moet worden beoordeeld aan de
hand van de bepaling als zodanig. De Nederlandse rechter komt hierin het uiteindelijke
oordeel toe. De Hoge Raad heeft met het oog op de rechtstreekse werking van
een verdragsbepaling als criteria geformuleerd: de aard, inhoud en strekking
van een bepaling, alsmede de formulering (de bewoordingen) daarvan. Dit zijn
ook de criteria die bijvoorbeeld het EG Hof van Justitie hanteert. Ook speelt
een rol of de bepaling binnen het nationaalrechtelijk stelsel rechtstreeks
is toe te passen. Van belang is met andere woorden of de bepaling een duidelijke
en nauwkeurig omschreven verplichting behelst, voor welker uitvoering en werking
geen verdere handeling vereist is. Dat wil zeggen dat de bepaling dusdanig
is geformuleerd dat deze de rechtspositie van particulieren rechtstreeks kan
bepalen.Voor wat betreft de voorgestelde voorbehouden bij artikel 13 (kiembaangentherapie)
en artikel 18, tweede lid, (speciaal tot stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk
onderzoek) geldt dat indien en voorzover er voorbehouden zijn gemaakt, de
betreffende bepaling niet van kracht is en er derhalve geen mogelijkheid voor
rechtstreekse werking bestaat.De leden van de PvdA-fractie en de GroenLinks-fractie vragen tevens of
de uiteindelijk in het wetsvoorstel neergelegde constructie van verbodsbepalingen
die op termijn buiten werking worden gesteld juridisch wel houdbaar is in
het licht van het VRMB. Deze leden vragen in hoeverre voorbehouden bij verdragsartikelen
mogelijk zijn als op het moment van de ratificatie de verboden geldend recht
zijn.Een soortgelijke vraag ten aanzien van artikel 18, tweede lid, werd gesteld
door de leden van de VVD-fractie. Wij verwijzen dan ook gaarne naar het antwoord
op deze vraag eerder in dit hoofdstuk. Voor kiembaangentherapie geldt dat
wij de tijdelijkheid van het verbod hebben geschrapt. Het een en ander wordt
toegelicht in hoofdstuk 8.3.De leden van de PvdA-fractie vragen zich af of met het oog op de eventuele
geldigheid van de te maken voorbehouden bij het verdrag niet eerst de Embryowet
in het Staatsblad dient te worden opgenomen alvorens wordt overgegaan tot
behandeling van de goedkeuringswet.Met de behandeling van het goedkeuringswetsvoorstel inzake het verdrag
en het protocol kloneren hoeft niet te worden gewacht tot het moment waarop
de Embryowet in het Staatsblad is geplaatst. Goedkeuring van het parlement
kan op elk moment plaatsvinden. De ratificatie van het verdrag bij de Raad
van Europa (door middel van het nederleggen van een akte van bekrachtiging
bij de depositaris) dient met het oog op de geldigheid van de voorbehouden
daarentegen wél pas te geschieden nadat de Embryowet in werking is
getreden.De leden van de PvdA-fractie vragen wanneer het Aanvullend Protocol inzake
de bescherming van het embryo en de foetus ter ratificatie aan de Kamer wordt
voorgelegd en of de bewindslieden daarover inhoudelijke mededelingen willen
doen.Het protocol inzake de bescherming van embryo's en foetussen is nog in
de fase van voorbereiding. Naar verwachting zal het nog minstens drie jaar
duren voordat het betreffende protocol kan worden afgerond en ter ondertekening
kan worden aangeboden. Globaal zullen naar de huidige verwachting
de volgende onderwerpen in het protocol worden opgenomen. In de eerste plaats
algemene bepalingen als toestemming, het geven van informatie en een verbod
op financieel gewin. In de tweede plaats het embryo-in-vitro, te denken valt
aan zorgvuldigheidsbepalingen voor de IVF-behandeling, bewaarprocedures, voorwaarden
voor wetenschappelijk onderzoek met restembryo's en een verbod op het speciaal
tot stand brengen van embryo's voor dit doel, voorwaarden voor preïmplantatie
genetische diagnostiek. In de derde plaats het embryo en de foetus-in-vivo
met bepalingen omtrent onderzoek, therapie, prenatale diagnostiek en foetaal-maternale
conflicten. Nog niet beslist is of er een hoofdstuk inzake het gebruik van
embryonale en foetale cellen en weefsel in het protocol zal worden opgenomen.
Mogelijk wordt hiervoor een apart protocol ontwikkeld.Verder informeren de leden van de PvdA-fractie welke andere protocollen
inzake biomedisch onderzoek en inzake genetica thans in voorbereiding zijn
en wanneer deze worden afgerond.Het Protocol inzake orgaantransplantatie is afgerond en kan naar verwachting
dit jaar nog voor ondertekening en ratificatie worden opengesteld. De voorbereidingen
voor het Protocol inzake biomedisch onderzoek zijn in een vergevorderd stadium.
Het Protocol wordt binnenkort voor consultatie vrijgegeven en zal daarna kunnen
worden voltooid. Het Protocol inzake humane genetica bevindt zich daarentegen
nog in een beginstadium; de afronding zal naar verwachting nog zeker 2 à
3 jaar in beslag nemen.De leden van de CDA-fractie geven een, voor zover het de feiten betreft,
correcte weergave van het standpunt van de regering met betrekking tot het
speciaal tot stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek. Zij
verbinden daaraan een groot aantal vragen, opmerkingen en kwalificaties, waarvan
wij een aantal in het geheel niet kunnen onderschrijven. Van deze vragen en
opmerkingen geven wij ter verduidelijking een enkel voorbeeld. Zo vragen zij
of niet moet worden vastgesteld dat als gevolg van de benadering van de regering
de «laagste morele standaard tot norm wordt verheven» en geven
zij als indruk dat niet de door de regering geschetste uitgangspunten leidend
zijn geweest voor de keuzes, maar bovenal het «feit en de vrees dat
de bron van onderzoeksmateriaal op enig moment droog komt te staan».Het betoog van deze leden, zoals weergegeven op deze plaats in het verslag,
raakt aan de kern van het verschil van opvatting tussen deze leden en de regering.
Uit hun opvatting over beschermwaardigheid van het embryo vloeit voort dat
embryo's nimmer mogen worden gecreëerd of gebruikt voor een ander doel
dan het tot stand brengen van een zwangerschap. Bestendigheid tegen voortschrijding
van medische mogelijkheden betekent dan vanzelfsprekend dat dergelijk gebruik
van embryo's onder alle omstandigheden en voor altijd moet worden tegengegaan.
Wij willen nogmaals herhalen en benadrukken dat wij voor die opvatting alle
respect hebben. Wij benadrukken en herhalen echter ook dat wij die opvatting
niet delen. Onze mening is, zoals eerder gesteld, dat in het licht van de
uitgangspunten van menselijke waardigheid en respect voor menselijk leven,
en de daaruit voortvloeiende toenemende beschermwaardigheid van het embryo
gedurende zijn ontwikkeling, ook rekening moet worden gehouden met belangrijke
waarden als genezing van zieken en bevordering van hun gezondheid. Ook die
waarden behoren tot ons morele erfgoed. Dat betekent dat de in het wetsvoorstel
gemaakte keuzes geen absolute, maar een «zekere» bestendigheid
moeten bieden tegen voortschrijding van de medische mogelijkheden. Wij willen
niet bij voorbaat elke mogelijkheid uitsluiten dat wordt bezien welke bijdrage
nieuwe ontwikkelingen kunnen leveren aan genezing van zieke mensen en bevordering
van hun gezondheid. Wij menen dat het behoud van vaste waarden zoals ingevuld
en bepleit door de leden van de CDA-fractie wel degelijk zal
leiden tot blokkering van nieuwe heilzame ontwikkelingen, ook al stellen ook
zij nieuwe wegen te willen exploreren.De benadering van de regering leidt tot het doen van afwegingen en het
maken van keuzes die in de opvatting van de leden van de CDA-fractie in het
geheel niet aan de orde zijn en ook niet mogen zijn. Wij willen naar aanleiding
van hun commentaar met name nogmaals duidelijk maken dat onze voorstellen
noch alleen worden bepaald door het maatschappelijk draagvlak op enig moment,
noch alleen door de terughoudendheid in andere landen noch alleen onder invloed
van met wetenschappelijk onderzoek gemoeide belangen, zoals de aan het woord
zijnde leden achtereenvolgens suggereren. De eerste invalshoek bij onze afweging
is en blijft die van menselijke waardigheid en respect voor menselijk leven
op grond waarvan het gebruik van embryo's voor andere doeleinden dan het tot
stand brengen van een zwangerschap in beginsel valt af te wijzen. De tweede
invalshoek is echter het belang van onderzoek gericht op vooruitgang van de
medische wetenschap. Of en in hoeverre die invalshoek bijvoorbeeld het speciaal
tot stand brengen van embryo's voor andere doeleinden dan een zwangerschap
rechtvaardigt, wordt niet alleen bepaald door aard en doel van nieuwe mogelijkheden
zelf, maar ook door de door ons gehanteerde derde en vierde invalshoek, namelijk
de vraag of zij maatschappelijk aanvaard worden en de terzake bestaande internationale
opvattingen. Inherent aan een afweging op basis van deze invalshoeken is dat
het resultaat van de afweging afhankelijk kan zijn van technische en maatschappelijke
ontwikkelingen. Zo willen wij thans in ieder geval niet overgaan tot het toelaten
van het speciaal kweken van embryo's. Daarom bevat het wetsvoorstel een algeheel
verbod op dat punt. Wij hebben echter ook kennis genomen van de door de aan
het woord zijnde leden vermelde adviezen van de Gezondheidsraad. Daarin worden
nieuwe ontwikkelingen in de stand van de wetenschap geschetst die mogelijk
heilzame perspectieven openen, niet alleen voor mensen die kampen met onvruchtbaarheidsproblemen,
maar ook voor mensen die lijden aan ernstige ziekten waarvoor nog geen adequate
behandeling bestaat. Zoals gezegd willen wij niet, zoals de leden van de CDA-fractie
doen, bij voorbaat geheel uitsluiten dat van die nieuwe therapieën ooit
gebruik kan worden gemaakt en houden wij ook rekening met een ontwikkeling
waardoor voor die mogelijkheden meer maatschappelijk draagvlak ontstaat en
ook de internationale terughoudendheid zal verminderen. Mede gelet op de omstandigheid
dat het VRMB, zoals eerder uiteengezet, alleen voorbehouden mogelijk maakt
op basis van bestaande wetgeving, opent het wetsvoorstel daarom de mogelijkheid
om als de tijd daarvoor rijp is het algehele verbod op speciaal kweken van
embryo's te vervangen door een beperkte toelating onder strikte, nu al in
de wet vast te leggen, voorwaarden.Een beperkte toelating dus. Dat is iets anders dan de leden van de CDA-fractie
aangeven als zij spreken van een maximale verruiming van het oorspronkelijke
uitgangspunt, c.q. een ondermijning daarvan op basis van het advies van de
Gezondheidsraad.En nu reeds in de wet vast te leggen strikte voorwaarden. Ook dat is iets
anders dan de leden van de CDA-fractie ervan maken als zij stellen dat Nederland
zich kennelijk zal aanpassen aan het meest liberale land op dit terrein.De leden van de CDA-fractie vragen aandacht voor de vrouw die eicellen
moet willen doneren ten behoeve van het speciaal kweken van embryo's voor
wetenschappelijk onderzoek. Zij vragen of wij dit gezien de risico's en belasting
wel aanvaardbaar vinden. Zij wijzen erop dat de commissie van de Gezondheidsraad
hierover verdeeld was. Zij vragen naar de overwegingen van de leden van die
commissie die het onaanvaardbaar vinden en waarom wij die overwegingen niet
valide zouden vinden.De overwegingen van de leden van de Gezondheidsraadcommissie worden niet
vermeld in het advies. Het ligt echter voor de hand dat de bezwaren
die vermeld worden aan het begin van de betreffende paragraaf in het advies
«IVF: afrondende advisering» voor die leden zo zwaar wegen dat
zij van mening waren dat geen enkel doel die zou kunnen rechtvaardigen vrouwen
hiervoor te benaderen. Wij zijn echter met het overige deel van de commissie
van mening dat er een duidelijke analogie is met het werven van gezonde proefpersonen
voor medisch-wetenschappelijk onderzoek. In die gevallen kan er immers evenzeer
sprake zijn van forse belasting en van risico's voor de gezondheid. De analogie
gaat zo ver dat wetenschappelijk onderzoek met eicellen waaruit geen embryo's
tot stand worden gebracht ook onder de werkingssfeer van de WMO valt en op
basis van die wet getoetst moet worden door een lokale commissie. Het betreft
namelijk medisch-wetenschappelijk onderzoek waarvan deel uitmaakt het onderwerpen
van personen aan handelingen.De leden van de CDA-fractie constateren dat er door verschillende onderzoekers
onderzoek is gedaan naar IVF. Deze leden noemen daarbij het promotieonderzoek
van mevrouw Buitendijk en de heer Koudstaal. Beide onderzoekers pleiten voor
meer onderzoek. Volgens de heer Koudstaal zou na de introductie van IVF het
beloop en de uitkomst van IVF-zwangerschappen niet systematisch zijn geëvalueerd,
net zo min als de lange termijn effecten voor het kind. Deze leden vragen
of de regering een verklaring heeft voor het achterblijven van onderzoek naar
het beloop en de uitkomst van IVF-zwangerschappen en de lange termijn effecten
voor het kind.Bij het antwoord op een vraag van de leden van de PvdA-fractie is het
antwoord op deze vraag van deze leden meegenomen.De leden van de CDA-fractie verwijzen vervolgens naar professor dr. Te
Velde, het hoofd van de afdeling fertiliteit van het UMC die zich ongerust
maakt over de gevolgen van de ICSI-techniek. Hij stelt dat er aanwijzingen
zijn dat er op de lange duur vooral bij jongens iets vaker sprake is van genetische
afwijkingen, maar misschien ook van meer lichte geestelijke afwijkingen die
te maken hebben met emotie en intelligentie. Hij meent dat hiernaar onvoldoende
onderzoek wordt gedaan. Deze leden vragen wat het oordeel van de regering
is over deze opvattingen en vragen voorts of de regering kan bevestigen «dat
er is geprobeerd subsidie te krijgen voor het volgen van onze ICSI-kinderen,
maar dat dat niet is gelukt». De leden van de CDA-fractie vragen op
grond van welke overwegingen de aanvraag voor zo'n subsidie is afgewezen.
Zij vragen of de regering het niet wenselijk acht dat bedoeld onderzoek alsnog
wordt gedaan en of de regering alsnog bereid is daartoe subsidie te verstrekken.
Zij vragen of de regering ook signaleert dat «klinieken steeds meer
ICSI gaan doen in gevallen waarin wij vinden dat men best eerst IVF had kunnen
proberen.» Deze leden vragen of ICSI uiteindelijk IVF als voortplantingstechniek
zal gaan verdringen en of de regering dat een wenselijke ontwikkeling acht.Het is ons bekend dat TNO Preventie en Gezondheid tweemaal een aanvraag
voor subsidie heeft ingediend bij het programma preventie van ZorgOnderzoek
Nederland (ZON). Het betreft onderzoek naar het effect van IVF op de psychomotorische
ontwikkeling en het gedrag van kinderen op de leeftijd van 5 jaar en onderzoek
betreffende het gedrag en ontwikkeling van 6-jarige IVF-kinderen. Beide onderzoeksvoorstellen
zijn afgewezen en wel om de volgende redenen:a. het onderwerp van de studie zal niet leiden tot resultaten die op redelijk
korte termijn in de praktijk kunnen worden geïmplementeerd. De studie
is daarvoor te inventariserend van aard.b. de relatie van het onderwerp en preventie is onvoldoende duidelijk.Het is ons verder niet bekend dat er op het gebied van ICSI onderzoeksaanvragen
bij VWS, ZON, CVZ of NWO zijn ingediend.Voor het overige verwijzen wij naar het in het antwoord op vragen van
de leden van de PvdA-fractie aan het begin van deze paragraaf genoemd longitudinaal
en landelijk onderzoek dat door TNO wordt uitgevoerd en het onderzoeksprogramma
van het CVZ en NWO. Als de uitkomsten van deze onderzoeken zijn ontvangen
zal eerste ondergetekende zich beraden over mogelijkheden voor vervolgonderzoek.De leden van de CDA-fractie pleiten voor opneming in de wettekst van een
minimum-bedenktijd. Zij zien dat als een extra waarborg en vragen of de regering
bereid is door middel van een nota van wijziging daaraan tegemoet te komen.Zoals wij in het nader rapport naar aanleiding van de desbetreffende opmerking
van de Raad van State hebben uiteengezet zijn de situaties waarop het wetsvoorstel
betrekking heeft en waarbij een bedenktijd voor het geven van toestemming
voor het gebruik van geslachtscellen en embryo's aan de orde is, van zeer
uiteenlopende aard. Een voor alle gevallen geldende concrete wettelijke minimum-bedenktijd
is slechts mogelijk indien daarvoor de bedenktijd zou worden genomen van situaties
die slechts een zeer korte bedenktijd toelaten. In alle andere situaties zou
die minimum-bedenktijd echter onnodig kort zijn, hetgeen het tegendeel van
een extra waarborg oplevert. Wij houden daarom voorkeur voor de formulering
van het wetsvoorstel die in elke situatie de lengte van de bedenktijd evenals
in de WMO stelt op de tijd die in die situatie nodig is om op grond van de
gegeven inlichtingen een zorgvuldig overwogen beslissing te kunnen nemen.De leden van de CDA-fractie vragen hoe de regering effectief toezicht
denkt te houden op de invoer van speciaal voor onderzoek gekweekte embryo's
en hoe zij in het kader van de handhaving van de wet onderscheid denkt te
kunnen vaststellen tussen ingevoerde boventallige embryo's en in het buitenland
speciaal gekweekte embryo's.Voor de vraag naar de handhaafbaarheid van de verboden is het primair
van belang de inhoud van de verboden in het oog te houden. Het wetsvoorstel
kent geen verbod op de invoer van speciaal voor onderzoek tot stand gebrachte
embryo's. Daarop zal dan ook geen toezicht worden gehouden. Het wetsvoorstel
verbiedt wel het gebruik van speciaal tot stand gebrachte embryo's voor wetenschappelijk
onderzoek en andere doeleinden dan het tot stand brengen van een zwangerschap
los van de vraag of zij uit het buitenland afkomstig zijn. Het toezicht zal
gericht zijn op handhaving van dat verbod. Met het oog daarop zal op grond
van artikel 2 in het protocol van de instelling moeten worden vastgelegd op
welke wijze de herkomst en bewaring van geslachtscellen en embryo's worden
vastgelegd in de administratie van de instelling. Aan de hand van die gegevens
kan ook worden nagegaan of sprake is van boventallige embryo's of speciaal
gekweekte embryo's. Het onderscheid tussen beide soorten embryo's is van belang
gezien het verschil in de voor het gebruik geldende wettelijke regels.Voorts vragen deze leden of Nederlandse artsen en wetenschappers die naar
het buitenland reizen om daar gebruik te maken van speciaal gekweekte embryo's,
aldus in strijd handelen met de letter en geest van het wetsvoorstel.Nederlandse artsen en wetenschappers die naar het buitenland reizen om
daar in het kader van onderzoek gebruik te maken van speciaal gekweekte embryo's,
handelen zolang het verbod van artikel 24, onder a, geldt, in strijd met het
wetsvoorstel. Indien zodanige arts of onderzoeker zich buiten Nederland schuldig
maakt aan dat als misdrijf strafbaar gestelde feit, is de Nederlandse strafwet
op hem toepasselijk, mits op dat feit door de wet van het land waar het is
begaan, straf is gesteld (zie artikel 5, eerste lid, onder 2°, van het
Wetboek van Strafrecht).De leden van de CDA-fractie vragen of met het maken van een voorbehoud
bij artikel 18, tweede lid, niet een poging wordt gedaan om op Europese schaal
«uit de wereld te stappen» en of Nederland daarmee niet de eigen
armslag beperkt om ongewenste ontwikkelingen tegen te gaan.De veronderstelling dat een voorbehoud bij artikel 18, tweede lid, VRMB
een beperking inhoudt om ongewenste ontwikkelingen tegen te kunnen gaan,
en dat Nederland zich daarmee in een uitzonderingspositie plaatst, is niet
juist. Het maken van een dergelijk voorbehoud betekent immers niet dat op
nationaal niveau geen voorwaarden worden gesteld aan het speciaal tot stand
brengen van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek. Onderhavig wetsvoorstel
maakt slechts mogelijk dat op termijn onder zeer strikte voorwaarden en voor
beperkte doeleinden het speciaal tot stand brengen van embryo's wordt toegelaten.
De regering treedt daarmee sturend op en voorkomt dat handelingen worden verricht
die niet aanvaardbaar zijn.De leden van de CDA-fractie vragen of als gevolg van het voorgenomen voorbehoud
niet sterk afbreuk wordt gedaan aan het belang van harmonisatie van regels
op dit punt.Het maken van enkele voorbehouden betekent naar de mening van de regering
niet dat sterk afbreuk wordt gedaan aan de harmonisatie van regelgeving. Immers,
de teksten met betrekking tot alle andere belangrijke onderwerpen in dit verdrag
zullen wij voorstellen goed te keuren.De leden van het CDA vragen verder hoeveel en met name welke landen waarschijnlijk
eveneens een voorbehoud maken bij artikel 18, tweede lid. Is over dit artikel
nog onderhandeld en op grond van welke overwegingen is artikel 18 toch in
het verdrag gehandhaafd c.q. opgenomen, zo vragen deze leden.Het Verenigd Koninkrijk heeft het verdrag niet ondertekend en is daarmee
in het geheel niet gebonden aan het verdrag. Ook België heeft het verdrag
niet ondertekend, maar in dit land bestaan concrete voornemens om het verdrag
te gaan ratificeren met een voorbehoud bij artikel 18, tweede lid. Om dit
mogelijk te maken, zal echter eerst nationale wetgeving moeten worden ontwikkeld.
Het is ons niet bekend dat er andere landen zijn die bij dit artikel een voorbehoud
willen maken.Er is destijds een verbod opgenomen in het verdrag omdat eenvoudigweg
een meerderheid van de lidstaten van de Raad van Europa het speciaal tot stand
brengen van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek niet aanvaardbaar vindt.
Om lidstaten de vrijheid te geven op specifieke terreinen een eigen nationaal
beleid te blijven voeren (=geldend recht), is de mogelijkheid geopend om bij
(onder andere) dit artikel in het verdrag een voorbehoud te maken.De leden van de CDA-fractie vragen de regering of het voorgenomen voorbehoud
niet in strijd is met de geest van het VRMB en of de in het wetsvoorstel neergelegde
constructie juridisch houdbaar is.Voor het antwoord op deze vraag verwijzen wij naar het antwoord op een
gelijkluidende vraag van de leden van de PvdA-fractie.De leden van het CDA vragen ook of de regering bereid is om het wetsvoorstel
ter goedkeuring van het verdrag nog voor de plenaire behandeling van het onderhavige
wetsvoorstel bij de Kamer in te dienen. Zij vragen of de verwachting gerechtvaardigd
is dat het goedkeuringswetsvoorstel maart 2001 bij de Kamer zal worden ingediend.Zoals meegedeeld bij brief van 5 april 2001 (CSZ/ME-2 167 909)
kan – vanwege een noodzakelijke prioriteitenstelling – met de
afronding van het goedkeuringswetsvoorstel niet eerder worden aangevangen
dan nadat de nota naar aanleiding van het verslag van onderhavig wetsvoorstel
naar de Tweede Kamer is gezonden. De voorbereidingen ter indiening van het
wetsvoorstel zullen na die tijd ter hand worden genomen.De leden van de CDA-fractie hebben vastgesteld dat met betrekking tot
het ontwerp-KB betreffende het tijdstip van vervallen van het verbod op het
speciaal kweken van embryo's een voorhangprocedure wordt voorgesteld. Zij
menen dat daarmee de betrokkenheid van het parlement onvoldoende tot haar
recht kan komen en wijzen op aanwijzing 42 van de Aanwijzingen voor de regelgeving
die stelt dat met toepassing van voorwaardelijke delegatie grote terughoudendheid
wordt betracht. Zij wordt volgens die aanwijzing slechts toegepast indien
in het algemeen voor de regeling van een materie kan worden volstaan met een
lagere regeling, maar het wenselijk is de mogelijkheid open te
houden dat in bepaalde gevallen voor de totstandkoming de wetsprocedure wordt
gevolgd.Zoals de aan het woord zijnde leden terecht constateren, gaat het in casu
om het tijdstip waarop een verbod komt te vervallen en, zo voegen wij daaraan
toe, waarop in plaats daarvan enkele andere bepalingen van de wet in werking
treden. Hoewel de vaststelling van een dergelijk tijdstip normaal gesproken
bij eenvoudig koninklijk besluit kan plaatsvinden, menen wij dat gezien het
belang van de materie in dit geval voorwaardelijke delegatie op zijn plaats
is. Daardoor kan, indien door of namens een der kamers van de Staten-Generaal
of door tenminste een vijfde van het grondwettelijk aantal leden van een der
kamers de wens daartoe te kennen wordt gegeven, de vaststelling van bedoeld
tijdstip alsnog bij wet plaatsvinden zoals de leden van de CDA-fractie nu
al wensen. Op deze wijze is de betrokkenheid van het parlement bij deze beslissing
naar onze mening voldoende gewaarborgd.De leden van de CDA-fractie geven nogmaals te kennen dat zij de wetenschap
niet wensen te blokkeren, maar dat zij niet alle middelen voor dat doel wensen
te gebruiken. Zij menen dat de regering zich niet of nauwelijks wil inzetten
voor het ontwikkelen van alternatieve technieken voor het experimenteren met
embryo's. De leden van de CDA-fractie zijn sterk voorstander van technieken
die een reëel alternatief kunnen bieden voor experimenteren met embryo's.Zo vragen de leden van de CDA-fractie de regering nadrukkelijk aandacht
voor de ontwikkelingen in de somatische gentherapie. In hoeverre verwacht
de regering in de naaste toekomst resultaten op dit terrein van de genetica
die een reëel alternatief kunnen bieden voor de in het wetsvoorstel voorgestelde
omstreden ontwikkelingen, zo vragen deze leden.Naar de mening van eerste ondergetekende zal er in de naaste toekomst
nog niet zo heel vaak sprake van zijn dat somatische gentherapie daadwerkelijk
een reële oplossing is voor een bepaald gezondheidsprobleem, en aldus
een alternatief kan zijn voor ontwikkelingen die ingevolge de onderhavige
wet zouden zijn toegestaan maar althans door de leden van de CDA-fractie omstreden
worden geacht. Somatische gentherapie bevindt zich voor het merendeel nog
in het stadium van klinisch (medisch-wetenschappelijk) onderzoek. Sinds de
volledige inwerkingtreding van de WMO per 1 december 1999 aan de CCMO zijn
nog slechts 14 protocollen voor gentherapeutisch medisch-wetenschappelijk
onderzoek ter beoordeling voorgelegd. Zoals bekend mag ingevolge het Besluit
centrale beoordeling medisch-wetenschappelijk onderzoek met mensen onderzoek
op het gebied van gentherapie slechts worden uitgevoerd als daarover vooraf
een positief oordeel is afgegeven door de CCMO. Vorig jaar is in het tijdschrift
Science een artikel gepubliceerd (volume 288, blz. 669–672) over succesvol
klinisch onderzoek naar de behandeling van patiëntjes met SCID-X1 (Severe
Combined Immunodeficiency, voortvloeiend uit een afwijking op het X-chromosoom)
met een vorm van gentherapie. Tot op heden is echter door de European Medicines
Evaluation Agency in Londen nog geen enkele vector die voor gentherapie kan
worden gebruikt als geneesmiddel geregistreerd.De aan het woord zijnde leden wijzen er op dat wordt bericht (NRC Handelsblad,
12 februari 2001) dat in de wetenschappelijke bladen «Science»
en «Nature» de resultaten zullen worden gepubliceerd van de analyse
van het humane genoom. Genoemde leden kunnen zich niet aan de indruk onttrekken
dat juist ook op dit specifieke terrein de ontwikkelingen een snelle voortgang
maken. Zien zij dat goed, zo vragen zij de regering.Met de leden van de CDA-fractie is eerste ondergetekende het eens dat
kennis van de sequenties in het menselijk genoom een belangrijke voorwaarde
is voor het verder kunnen ontwikkelen van nieuwe diagnostiek en therapieën.
Maar voordat de kennis over de sequenties daartoe daadwerkelijk kan leiden,
zal eerst bepaald moeten worden welke genen precies welke functie
hebben, of anders gezegd, bij welke ziekten of aandoeningen het ontbreken
of defect zijn van welke genen een rol speelt. Het daarvoor noodzakelijke
onderzoek zal, zo schatten wij in, nog wel de nodige tijd duren.Ook hechten de leden van de CDA-fractie er aan de regering te wijzen op
de genoemde resolutie van het Europees Parlement, zoals aanvaard op 7 september
2000, die «erop aandringt zoveel mogelijk politieke, wetgevende, wetenschappelijke
en economische middelen te richten op therapieën die gebruik maken van
stamcellen die aan volwassenen zijn ontnomen». Daarbij valt te denken
aan het isoleren van stamcellen uit lichaamseigen weefsel en beenmerg en navelstrengbloed.
Deze leden vragen op welke wijze en in welke vorm de regering hieraan gevolg
zal geven.Wij merken op dat een resolutie van het Europees Parlement voor de lidstaten
geen juridisch bindende werking heeft. Het heeft het karakter van een aanbeveling
waardoor het de lidstaten vrij staat volledig zélf invulling te geven
aan het nationale beleid. De Nederlandse regering meent dat het op dit moment
nog te vroeg is voor een besluit dat er toe leidt dat alle middelen slechts
aangewend worden voor de ontwikkeling van medische toepassingen waarbij enkel
gebruik gemaakt wordt van volwassen stamcellen dan wel van stamcellen uit
foetaal navelstrengbloed. Vanwege de perspectieven die het gebruik van embryonale
stamcellen uit restembryo's biedt wil de regering ruimte bieden om ook daartoe
middelen aan te wenden. Zoals uit het wetsvoorstel blijkt acht de regering
het gebruik van via celkerntransplantatie tot stand gebrachte embryo's voor
de ontwikkeling van toepassingen op het terrein van de transplantatiegeneeskunde
op dit moment nog een stap te ver. De regering acht het voor de ontwikkeling
van de meningsvorming echter wel van belang dat beter inzicht wordt verkregen
in de stand van de wetenschap ten aanzien van het gebruik van embryonale of
foetale (stam)cellen dan wel adulte (stam)cellen voor de ontwikkeling van
medische toepassingen op het gebied van de transplantatiegeneeskunde in brede
zin. Juist daartoe is de adviesaanvraag aan de Gezondheidsraad gedaan, in
hoofdstuk 1 genoemd in de antwoorden op vragen terzake van de D66-fractie.De leden van de CDA-fractie vragen verder wat de hoogte is van de bedragen
die thans vanwege de overheid voor bedoeld onderzoek ter beschikking worden
gesteld, afgezet tegen die bedragen die beschikbaar zijn c.q. zullen komen
voor het onderzoek op embryo's.In afwachting van de antwoorden op hierna te noemen adviesaanvragen aan
de Gezondheidsraad vindt er momenteel nog geen door de overheid geïnitieerd
of ondersteund specifiek programma ter stimulering van stamcelonderzoek in
Nederland plaats.Deze leden vragen of de regering het onderzoek op adulte stamcellen van
belang acht en op welke wijze de vooruitgang en voortgang in met name dat
onderzoek van regeringszijde zal worden gestimuleerd. Het gebruik van adulte
stamcellen zou het gebruik van stamcellen afkomstige van menselijke embryo's
of menselijk foetaal weefsel zo op termijn zelfs kunnen voorkomen.Ook is het kweken van lichaamseigen weefsel, zoals bot- en orgaanweefsel,
het zogenaamde tissue-engineering, in een aantal centra in onderzoek. Deze
leden vragen wat de laatste stand van zaken is op dit onderzoeksterrein en
hoe dit door de regering wordt beoordeeld.De vragen van de leden van de CDA-fractie over het onderzoek naar het
gebruik van adulte stamcellen zijn op dit moment nog niet goed te beantwoorden.
De adviezen die de Gezondheidsraad zal uitbrengen over het gebruik van de
verschillenden soorten (stam)cellen, waaronder adulte, voor de verschillenden
soorten toepassingen, respectievelijk over het gebruik van hematopoiëtische
stamcellen voor onderzoek, diagnostiek en therapie) en de bronnen daarvoor
(beenmerg, perifeer bloed, navelstrengbloed) zullen hopelijk
ook meer inzicht geven in de te verwachten realiteitsgehaltes daarvan.De leden van de CDA-fractie vragen hoe de regering de mogelijkheid beoordeelt
om uit foetaal weefsel dat ter beschikking komt bij een spontane abortus cellijnen
op te zetten.Het is in beginsel mogelijk uit weefsel dat bij een spontane abortus ter
beschikking komt een cellijn op te zetten. Omdat een spontane miskraam op
een onverwacht moment komt, gaat het om een bijna theoretische mogelijkheid.
In de praktijk wordt foetaal weefsel dat bij een miskraam ter beschikking
komt niet direct voor wetenschappelijk onderzoek gebruikt. Er wordt in veel
gevallen pathologisch-anatomisch onderzoek (PA-onderzoek) verricht. Het weefsel
dat daarbij wordt onderzocht wordt vaak voor langere tijd bewaard en soms
tevens voor wetenschappelijk onderzoek gebruikt. Nu het PA-onderzoek van de
reikwijdte van het wetsvoorstel foetaal weefsel is uitgezonderd, zullen in
het Wetsvoorstel zeggenschap lichaamsmateriaal regels terzake worden opgenomen.Met belangstelling hebben deze leden kennis genomen dat eerste ondergetekende
van het wetsvoorstel een subsidie van f 6,4 mln. beschikbaar heeft gesteld
voor de financiering van een navelstrengbloedbank. Hier worden stamcellen
opgeslagen die uit de navelstreng worden gewonnen. Deze stamcellen kunnen
worden gebruikt bij transplantatie en kunnen het bloedbeeld herstellen bij
patiënten die aan leukemie leiden. Kan de regering een en ander toelichten,
mede in relatie tot bedoelde alternatieven, zo vragen deze leden. Zij vragen
of de bedoelde navelstrengbloedbank tevens bedoeld is als een reactie op de
activiteiten van Cryo-Cell Nederland B.V. in Zutphen waarvoor deze leden eerder
in hun bijdrage aan dit verslag indringend aandacht hebben gevraagd. Wordt
hier het navelstrengbloed van alle pasgeborenen opgeslagen c.q. is dat het
voornemen, zo vragen deze leden. Verder vragen deze leden hoe zowel de privacy
voldoende kan worden gewaarborgd als het DNA-materiaal wat daaruit ter beschikking
kan komen voor welke doeleinden dan ook.De bedoelde navelstrengbloedbank van de Stichting Eurocord Nederland mag
niet worden gezien als een reactie op de activiteiten van het bedrijf Cryo-Cell,
maar staat daar los van.Door Eurocord wordt al vanaf 1995 navelstrengbloed ingezameld en
gecryopreserveerd. Het éénmalige subsidie dat eerste ondergetekende
vorig jaar heeft verstrekt zal gebruikt worden om te groeien naar een respectabele
bankomvang (dat wil zeggen circa 5000 units), waarna de bank door de inkomsten
van de verkoop van transplantaten zelf kostendekkend navelstrengbloed kan
invriezen en bewaren. De Stichting Eurocord participeert actief in de internationale
overkoepelende organisatie Netcord. De navelstrengbloedbank zal zodanig worden
opgebouwd dat de Nederlandse transplantaten op de internationale markt kan
opereren. Inzameling en bewerking van navelstrengbloed vindt plaats in drie
regio's in Nederland. Jaarlijks worden er door de Stichting Eurocord 600 nieuwe
navelstrengbloedeenheden verzameld. Het is geenszins de bedoeling dat in de
toekomst het navelstrengbloed van alle pasgeborenen wordt opgeslagen.Voor wat betreft het voldoende waarborgen van de privacy alsmede het DNA-materiaal
merken wij het volgende op. Het handelen van de navelstrengbloedbank, het
omgaan met persoonsgegevens daaronder begrepen, zal te zijner tijd mede zijn
geregeld door de bepalingen van Wet veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal,
alsmede door algemene maatregelen van bestuur die op grond van die wet zullen
worden afgekondigd. Uiteraard zal ook voldaan moeten zijn aan de regels gesteld
bij of krachtens de Wet persoonsregistraties danwel de Wet bescherming persoonsgegevens.De leden van de fractie van D66 vragen of de regering kan toelichten in
hoeverre het verbod op het speciaal tot stand brengen van embryo's voor medisch
onderzoek realistisch is, gezien de mogelijkheden die diverse andere
landen bieden – waaronder sinds kort Groot-Brittannië – om
speciaal tot stand gebrachte embryo's te importeren.De onderzoeker die een onderzoeksprotocol aan de CCMO voorlegt, moet daarin
aangeven wat de herkomst van de embryo's is. Zolang het verbod in Nederland
van kracht is, is uitsluitend onderzoek met restembryo's geoorloofd. In het
protocol zal dan ook verwezen moeten worden naar afspraken met de instelling
of de instellingen waar de embryo's vandaan zullen komen. Ook zal in het protocol
moeten worden aangegeven hoe de toestemmingsprocedure voor de terbeschikkingstelling
in de betreffende instelling(en) luidt. Op deze wijze wordt voorkomen dat
er onderzoek wordt uitgevoerd waarvoor embryo's speciaal tot stand worden
gebracht. Overigens zal ook uit de aard van het onderzoek kunnen blijken of
het met restembryo's kan worden uitgevoerd dan wel dat er embryo's speciaal
tot stand zullen moeten worden gebracht.De leden van de D66-fractie willen graag duidelijkheid over de samenhang
van het (tijdelijke) verbod op het speciaal creëren van embryo's voor
wetenschappelijk onderzoek met het VRMB. Zoals zij begrepen hebben, tekent
Nederland dit verdrag exclusief de artikelen 13 en 18, tweede lid, als het
voorliggende wetsvoorstel wordt aangenomen. Deze leden vragen wat het betekent
als het voorliggende wetsvoorstel geen kamermeerderheid zou krijgen.In het geval dat het voorstel voor een Embryowet geen kamermeerderheid
krijgt, bestaan er twee mogelijkheden. De eerste mogelijkheid is dat Nederland
het verdrag ratificeert zonder de voorgenomen voorbehouden bij de artikelen
13 en 18, tweede lid. Dit betekent dat Nederland zich zal dienen te houden
aan het verbod op kiembaangentherapie en het speciaal tot stand brengen van
embryo's voor wetenschappelijk onderzoek. Er bestaat daarbij geen mogelijkheid
om de nationale wetgeving op een later tijdstip alsnog aan te passen. Het
verbod zal dan een min of meer permanent karakter hebben, omdat ook een eventuele
wijziging van het verdrag zelf niet makkelijk is. Wijziging van een verdrag
vergt meestal vele jaren en bovendien is de invloed van Nederland, als slechts
een van de vele verdragspartners, relatief gering. De tweede mogelijkheid,
in het geval de Embryowet geen kamermeerderheid krijgt, is om ratificatie
van het verdrag een aantal jaren uit te stellen of zelfs te besluiten in het
geheel niet tot ratificatie over te gaan. Deze optie houdt in dat Nederland
zich formeel (voorlopig) ook niet aansluit bij alle andere onderwerpen in
het verdrag waarover wel overeenstemming bestaat.De leden van de D66-fractie vragen of zij het goed hebben begrepen dat
de embryonale stamcellen die speciaal tot stand zijn gebracht, gebruikt mogen
worden voor ander wetenschappelijk onderzoek dan de stamcellen uit restembryo's.Embryonale stamcellen die afkomstig zijn van een speciaal tot stand gebracht
embryo mogen worden gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek dat gericht is
op nieuwe inzichten op het terrein van onvruchtbaarheid, kunstmatige voortplanting,
erfelijke of aangeboren aandoeningen of transplantatiegeneeskunde. Embryonale
stamcellen afkomstig uit restembryo's mogen voor ruimere doelen worden gebruikt,
namelijk voor wetenschappelijk onderzoek dat gericht is op nieuwe inzichten
in de medische wetenschap. Het onderscheid berust op het verschil dat wij
zien tussen speciaal gekweekte embryo's en restembryo's dat wij aan het begin
van deze nota nogmaals uiteen hebben gezet.Deze leden vragen of tevens kan worden toegelicht of er momenteel een
tekort is aan restembryo's voor wetenschappelijk onderzoek.Op dit moment vindt nog maar op zeer beperkte schaal wetenschappelijk
onderzoek met (rest)embryo's plaats. Er is dan ook geen tekort.De leden van de GroenLinks-fractie tonen zich terughoudend wat betreft
het speciaal tot stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek en vragen of de regering gezien de gevoeligheid van de materie
bereid is het tijdstip van de opheffing van het verbod bij wet te regelen,
zonodig via een versnelde procedure.Wij merken op dat de keuze voor voorwaardelijke delegatie van de vaststelling
van het tijdstip waarop een bepaling uit de wet vervalt en enkele andere in
plaats daarvan in werking treden niet is ingegeven door overwegingen van snelheid,
maar door de overweging dat vaststelling van een dergelijk tijdstip normaal
gesproken bij eenvoudig koninklijk besluit plaatsvindt. Overigens verwijzen
wij naar ons antwoord op de desbetreffende vraag aan de leden van de CDA-fractie
eerder in dit hoofdstuk van het verslag.De leden van de GroenLinks-fractie vragen of het juist is dat aan bepalingen
van het VRMB rechtstreekse werking toekomt en zo ja, aan welke bepalingen.
Uitgaande van het feit dat de Embryowet vóór de ratificatie
van het verdrag in werking treedt, vragen deze leden of het mogelijk zal zijn
om bij de ratificatie voorbehouden te maken op grond van de verboden die dan
op basis van de Embryowet zullen gelden. Verder vragen zij of de voorgenomen
constructie van verboden die op termijn worden opgeheven wel juridisch houdbaar
zijn in het licht van het VRMB.Voor het antwoord op deze vragen verwijzen wij naar de beantwoording eerder
in dit hoofdstuk.De leden van de SP-fractie geven aan zeer grote aarzelingen te hebben
bij het speciaal tot stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek.Op dit onderwerp zijn wij in hoofdstuk 1 van deze nota en eerder in dit
hoofdstuk reeds ingegaan.Deze leden vinden het ook een belangrijke vraag of de benodigde eicellen
op een moreel verantwoorde wijze kunnen worden verkregen. Zij vragen zich
af of het aanvaardbaar is vrouwen te vragen om ter wille van wetenschappelijk
onderzoek een behandeling te ondergaan die voor hun eigen gezondheid niet
zonder risico's is.Voor het antwoord op deze vraag verwijzen wij naar het antwoord op eenzelfde
vraag van de leden van de CDA-fractie in deze paragraaf (4.3) en naar het
antwoord op een vraag van deze leden over hetzelfde onderwerp in paragraaf 3.3.3.De leden van de SP-fractie beamen dat er een noodzaak zou kunnen zijn
voor het speciaal kweken van embryo's als het onderzoeksvragen betreft die
niet kunnen worden beantwoord door onderzoek met restembryo's zoals onderzoek
ter verbetering van de IVF-behandeling of uitbreiding van de mogelijkheden
ervan. In dat geval rijst bij hen de vraag of die mogelijkheden wel uitgebreid
zouden moeten worden.In de regeling die van kracht zal worden als het verbod op speciaal kweken
van embryo's zal worden vervangen door een regeling onder strikte voorwaarden
wordt als eis gesteld dat het onderzoek niet anders kan worden verricht dan
met gebruikmaking van speciaal daartoe gekweekte embryo's. Het gaat dan inderdaad
om bepaalde vormen van onderzoek ter verbetering van de IVF-behandeling, vooral
in die zin dat de belasting en de risico's voor de vrouw verminderd zouden
worden. Gedacht moet worden aan onderzoek naar het invriezen van eicellen
bijvoorbeeld. Als dit mogelijk zou worden zou er geen of minder hormoonstimulatie
plaats hoeven vinden. De noodzaak is in het bijzonder gelegen in het belang
van veiligheid. Dergelijk onderzoek mag uit dat oogpunt niet worden uitgevoerd
in een onderzoek waarbij de embryo's ook reeds geïmplanteerd worden.
Een ander voorbeeld vormt het onderzoek naar de mogelijkheden om uit embryonale
stamcellen weefsel te kweken ten behoeve van transplantatie dat zo groot mogelijke
weefselovereenkomst heeft met de ontvanger. Ten behoeve van dat onderzoek
zullen embryo's speciaal tot stand moeten worden gebracht door middel van
de celkerntransplantatietechniek. Deze leden zien een dilemma oprijzen. Bij een verbod in Nederland zou
onderzoek elders wel tot resultaten kunnen leiden. Zullen wij dan voor onszelf
en onze kinderen afzien van die resultaten omdat we tegen het speciaal kweken
van embryo's zijn en blijven, zo vragen deze leden zich af.Wij vrezen dat indien een en ander inderdaad zo zou gaan, dat in Nederland
wel degelijk gebruik zou gaan worden gemaakt van de resultaten van onderzoek
dat elders is verricht. Hoewel daar iets dubbels in zit, is het ethisch ook
niet te verantwoorden om bepaalde verworvenheden waardoor de behandeling minder
risicovol zou worden aan patiënten te onthouden. Vanuit deze invalshoek
is de keuze om het verbod in het wetsvoorstel geen permanent karakter te geven
mede te beargumenteren. Mocht de komende jaren, eventueel mede door toedoen
van de eerste resultaten in het buitenland, zoals bijvoorbeeld het Verenigd
Koninkrijk, blijken dat bepaalde ontwikkelingen veelbelovend zijn, dan zal,
naar wij aannemen, het draagvlak voor opheffing van het verbod, zich kunnen
verbreden.De leden van de SP-fractie erkennen dat de techniek van celkerntransplantatie
een veelbelovend perspectief van toepassingen in de transplantatiegeneeskunde
zou kunnen betekenen. Het gebruik van volwassene stamcellen die geherprogrammeerd
zouden moeten worden heeft dezelfde voordelen op het gebied van weefselovereenkomst
maar kent minder ethische bezwaren. Deze leden hebben begrepen dat in het
Britse rapport wordt gemeld dat voor het onderzoek naar de herprogrammering
van de volwassen cel experimenten met celkerntransplantatie nodig zijn. Kloppen
deze beweringen, zo vragen deze leden. Deze leden vinden dat er dringend behoefte
is aan een omvattende analyse waarin de medisch technische en ethische voor-
en nadelen van alle nieuwe transplantatietechnieken, van xenotransplantatie,
via embryonale stamcellen tot volwassen stamcellen naast elkaar worden gezet.Het antwoord op de vraag of voor het onderzoek naar de herprogrammering
van de volwassen cel experimenten met celkerntransplantatie nodig zijn, is
bevestigend. De omvattende analyse naar de mogelijkheden van het gebruik van
de verschillende soorten stamcellen zal onderdeel zijn van de adviezen die
zoals eerder vermeld eerste ondergetekende heeft gevraagd aan de Gezondheidsraad.
Naar wij aannemen zal in de adviezen ook aandacht worden besteed aan de voor-
en nadelen van de verschillende te onderscheiden toepassingsmogelijkheden.
Wanneer zich ook op andere terreinen zoals xenotransplantatie en gentherapie
nieuwe ontwikkelingen hebben voorgedaan, lijkt ons ook een vergelijkende analyse
mogelijk.De leden van de SP-fractie vragen waar de gedachte van de regering op
is gebaseerd dat gezien de snelle ontwikkelingen in de wetenschap het waarschijnlijk
is dat voor dergelijk onderzoek een breder maatschappelijk draagvlak zal ontstaan.
En hoe weet de regering dat dit over 3–5 jaar het geval zal zijn, zo
vragen deze leden.De historie heeft, in het bijzonder op dit terrein, laten zien hoe het
draagvlak zich verbreedt naarmate de ontwikkelingen voortschrijden. De wetenschappelijke
ontwikkelingen bereiken op een gegeven moment concrete klinische toepassingen
waar mensen het nut van kunnen beoordelen en vaak ook inzien. Begin jaren
tachtig waren de eerste IVF-behandelingen zelf nog controversieel. Eind jaren
tachtig werd IVF in brede kringen van de maatschappij aanvaard als behandeling
bij onvruchtbaarheid. De tijdspanne die moet verstrijken voor het draagvlak
voldoende zal zijn verbreed in een inschatting die op de zojuist beschreven
ervaringen is gebaseerd. Dit is zeker geen garantie dat wij het bij het rechte
eind zullen hebben, daarom is de periode ook flexibel: op zijn vroegst drie
jaar na inwerking van de wet, op zijn laatst vijf jaar. Niet moet worden vergeten
dat uiteindelijk ook wetswijziging altijd mogelijk is als wij de tijd werkelijk
niet rijp zouden vinden voor een regeling van speciaal kweken van embryo's
voor wetenschappelijk onderzoek onder de strikte voorwaarden die wij nu voorgesteld
hebben.De leden van SP-fractie vragen of het juist is dat indien de wet niet
de mogelijkheid zou bevatten om op termijn het tot stand brengen van embryo's
voor onderzoeksdoeleinden toe te laten, het niet mogelijk zou zijn een voorbehoud
te maken bij het VRMB.Het maken van een voorbehoud bij de ratificatie, als bedoeld in artikel
36, eerste lid, VRMB is inderdaad alleen mogelijk op grond van bestaande nationale
regelgeving die niet in overeenstemming is met een bepaling van het verdrag.De leden van de SP-fractie vragen zich af in hoeverre het VRMB een rol
speelt om niet te komen tot een verbod zonder meer wat betreft het speciaal
tot stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek als wat betreft
het opzettelijk wijzigen van de kern van menselijke kiembaancellen. Zij vragen
of de regering op beide nog eens kan ingaan.Zoals uiteengezet in de memorie van toelichting bij onderhavig wetsvoorstel
(zie 4.3) moet de keuze voor een niet-permanent verbod voor het speciaal tot
stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek inderdaad mede
worden gezien in het licht van het VRMB. Een verbod zonder meer in het wetsvoorstel
zou inhouden dat er geen mogelijkheid is een voorbehoud ten aanzien van deze
bepalingen te maken bij de bekrachtiging van het verdrag. Het verbod ten aanzien
van kiembaangentherapie heeft middels nota van wijziging een permanent karakter
gekregen. Deze wijziging is toegelicht in paragraaf 8.3 van deze nota.Verder vragen de leden van de SP-fractie of het juist is dat het intrekken
van het verbod straks niet meer ter discussie staat maar slechts het uiteindelijke
tijdstip.In artikel 32, tweede lid, wordt voorgesteld dat tenminste drie en ten
hoogste vijf jaar (speciaal kweken van embryo's) na de inwerkingtreding van
het verbod een voordracht wordt gedaan voor een koninklijk besluit waarbij
het tijdstip wordt vastgesteld waarop het algehele verbod vervalt. Het daartoe
strekkende ontwerpbesluit wordt aan beide kamers der Staten-Generaal overgelegd.
Zij hebben daarbij de keuze om vaststelling van het tijdstip waarop het verbod
komt te vervallen, bij wet te laten geschieden in plaats van bij koninklijk
besluit. Uiteindelijk zou dat tijdstip dus, indien een der kamers of tenminste
een vijfde deel van het grondwettelijk aantal leden daarvan dat wenst, alleen
bij wet kunnen worden vastgesteld. In dat geval blijft het algehele verbod
gelden totdat de wet waarbij het tijdstip wordt vastgesteld, in werking is
getreden.De leden van de SP-fractie ondersteunen onze keus om ook het gebruik van
speciaal tot stand gebrachte embryo's te verbieden, hetgeen onder meer als
consequentie heeft dat ook in het buitenland gekweekte embryo's niet mogen
worden gebruikt. Zij vragen of het juist is dat het Utrechtse Hubrechtlaboratorium
eind vorig jaar embryonale stamcellen naar Nederland heeft gehaald.Het Hubrechtlaboratorium heeft embryonale stamcellen naar Nederland gehaald
van een stamcellijn die in Australië is opgezet. De cellen zijn afkomstig
van een restembryo dat in Singapore ter beschikking is gekomen. Omdat de cellijn
is opgezet uit een restembryo kan de lijn in kweek blijven als de wet in werking
treedt.Deze leden vragen tenslotte hoe de regering denkt over deelname vanuit
Nederland aan onderzoek dat wordt verricht met dergelijke embryo's die zich
buiten Nederland bevinden.Voor het antwoord op deze vraag mogen wij de aan het woord zijnde leden
verwijzen naar ons antwoord op soortgelijke vragen van de leden van de CDA-fractie
eerder in dit hoofdstuk.De leden van de ChristenUnie vragen de regering of zij zonder bezwaren
op basis van een inschatting over mogelijke toekomstige wijzigingen in morele
opvattingen en draagvlak terzake van het kweken van embryo's, nu
al een adequate regeling daaromtrent kan ontwerpen die overeenstemt met die
mogelijke toekomstige opvattingen.Zoals uiteengezet in de memorie van toelichting van onderhavig wetsvoorstel
(par. 4.3) achten wij het van belang dat de wetgever op een terrein waar de
ontwikkelingen zeer snel gaan, sturend optreedt. Door de voorwaarden en beperkingen
voor het speciaal tot stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek
reeds nu in het wetsvoorstel op te nemen, denken wij te kunnen voorkomen dat
we achter de ontwikkelingen aan moeten lopen en op het moment dat het verbod
zou kunnen vervallen nog slechts kunnen volgen wat zich, onder druk van internationale
ontwikkelingen, als norm aan ons opdringt.Verder vragen de leden van de fractie van de ChristenUnie of de regering
het verdedigbaar acht om met het oog op de eventualiteit van zo'n regeling
in de toekomst nu een voorbehoud te maken bij de ratificatie van het verdrag.
Zij zijn van oordeel dat het toestaan van het speciaal tot stand brengen van
embryo's een zo gewichtige keuze is, dat dit via de normale wetgevingsprocedure
van een voorstel tot wijziging van de Embryowet dient te geschieden. Dat is,
zo merken deze leden op, tevens de aangewezen manier waarop duidelijkheid
kan worden verkregen omtrent de morele opvattingen en het draagvlak in parlement
en samenleving.Gezien de snelle ontwikkelingen in de wetenschap van de afgelopen jaren
en de verschuivingen in de meningsvorming die deze ook steeds tot gevolg hadden,
lijkt het waarschijnlijk dat voor wetenschappelijk onderzoek met speciaal
tot stand gebrachte embryo's een breder maatschappelijk draagvlak zal ontstaan.
Om de mogelijkheid open te houden dat op termijn enige ruimte ontstaat voor
het speciaal tot stand brengen van embryo's acht de regering het wenselijk
om reeds nu een voorbehoud te maken bij het VRMB. Een voorbehoud kan namelijk
alleen worden gemaakt bij ratificatie van het verdrag en op basis van bestaande
nationale wetgeving (artikel 36 VRMB). Dat betekent ook dat een toekomstige
wetswijziging door middel van de «normale» wetgevingsprocedure
niet mogelijk zou zijn. Overigens menen wij dat de nu voorziene procedure
voldoende mogelijkheden geeft voor democratische besluitvorming op basis van
een voldoende draagvlak in de samenleving.De leden van de fractie van de ChristenUnie willen uitsluitsel over de
vraag waarvan het moment afhankelijk zal zijn waarop precies de voordracht
wordt gedaan voor het koninklijk besluit waarbij de regeling voor het speciaal
tot stand brengen van embryo's in werking zal treden.Het wetsvoorstel bepaalt dat moment voor het speciaal tot stand brengen
van embryo's op een tijdstip drie tot vijf jaar na de inwerkingtreding van
de wet. Wij verwachten dat dan voldoende duidelijkheid zal bestaan over een
aantal ontwikkelingen die van belang zijn voor een besluit over opheffing
van het verbod. Die ontwikkelingen hebben niet alleen betrekking op het nationale
en internationale draagvlak voor het speciaal tot stand brengen van embryo's.
Ook de ontwikkeling van nieuwe therapieën en de vraag in hoeverre het
gebruik van speciaal tot stand gebrachte embryo's daarbij noodzakelijk is,
zullen een rol spelen. Exacte criteria voor het bepalen van het draagvlak
zijn niet aan te geven. Te zijner tijd zullen net zoals bij de voorbereiding
van het huidige wetsvoorstel gesprekken met de betrokken maatschappelijke
organisaties plaats vinden teneinde een indruk van de dan bestaande opvattingen
te kunnen krijgen. De in het wetsvoorstel vastgelegde procedure waarborgt
dat opheffing van het verbod uiteindelijk alleen met voldoende politiek draagvlak
kan plaatsvinden.De aan het woord zijnde leden wijzen in dit onderdeel tenslotte op het
feit dat enerzijds het speciaal kweken van embryo's wordt verboden, terwijl
anderzijds de import van speciaal gekweekte embryo's wordt toegestaan, hetgeen
zij als een discrepantie beschouwen. Zijn er doorslaggevende redenen om van
een importverbod af te zien, zo vragen zij. Terecht constateren de leden van de fractie van de ChristenUnie dat alleen
het gebruik van speciaal gekweekte embryo's (en het tot stand brengen van
die embryo's) wordt verboden maar niet de import van in het buitenland speciaal
tot stand gebrachte embryo's. Wij delen niet de opvatting van deze leden dat
daardoor de geloofwaardigheid en de betekenis van het verbod worden geschaad.
Dat zou naar onze mening juist het geval zijn indien een niet controleerbaar
en dus niet handhaafbaar importverbod in de wet zou worden opgenomen. In de
gekozen constructie kan controle op het verbod worden uitgeoefend doordat
de instellingen in hun administratie de herkomst en bewaring van geslachtscellen
en embryo's moeten vastleggen, terwijl uit het onderzoeksprotocol dat de onderzoeker
aan de CCMO moet voorleggen, eveneens blijkt wat de herkomst van de embryo's
is. Overigens herinneren wij in dit verband aan de eerder toegelichte aanvulling
van artikel 2 in de nota van wijziging op grond waarvan behalve IVF-instellingen
ook instellingen waar geen embryo's tot stand worden gebracht maar wel handelingen
met embryo's worden verricht, verplicht worden tot het vaststellen van een
protocol en vastlegging in hun administratie van herkomst en bewaring van
geslachtscellen en embryo's.De leden van de SGP-fractie constateren dat een verbod op speciaal kweken
van embryo's in de praktijk omzeild kan worden door bij IVF-behandelingen
ervoor te zorgen dat er voldoende embryo's resteren. Zij vragen hoe dit is
te voorkomen.Er zijn diverse mechanismen en voorzorgen die tegengaan dat men opzettelijk
te veel eicellen doet rijpen. In de eerste plaats is hormoonstimulatie een
handeling die conform de medische standaard moet worden uitgevoerd. Voor afwijken
van de standaard kan een arts uiteindelijk tuchtrechtelijk ter verantwoording
worden geroepen. Dit is te meer niet ondenkbeeldig omdat bij te sterke hormoonstimulatie
een onaanvaardbaar risico ontstaat op ernstige complicaties, zoals het ovarieel
hyperstimulatie syndroom. In de tweede plaats is het streven, mede gezien
dit complicatierisico, erop gericht de hormoonstimulatie te optimaliseren
en niet te maximaliseren. Wetenschappelijk onderzoek zal hieraan een bijdrage
moeten leveren. Het instellingsprotocol dat artikel 2 van het wetsvoorstel
voorschrijft moet op grond van artikel 2, derde lid, onder a, met zoveel woorden
regels bevatten met betrekking tot de wijze waarop in de instelling ovulatiestimulatie
plaatsvindt. Het landelijke standaardprotocol dat de Nederlandse Vereniging
voor Obstetrie en Gynaecologie op verzoek van eerste ondergetekende op zal
stellen, zal daaraan dus ook aandacht besteden. Wij zijn van mening dat misbruik
op deze wijze afdoende kan worden tegengegaan.Tevens vragen deze leden naar de stand van zaken met betrekking tot IVF-technieken
waarbij geen restembryo's overblijven en in hoeverre die reeds toe worden
gepast.Deze leden bedoelen de techniek waarbij de gameten in de eileider van
de vrouw worden gebracht: gamete intra-fallopian transfer (GIFT). In het advies
van de Gezondheidsraad «Het Planningsbesluit» wordt beargumenteerd
(blz 39–41) waarom deze techniek in Nederland nauwelijks ingang heeft
gevonden. De lagere succeskans en het grotere risico op meerlingzwangerschap
zijn daarvoor belangrijke redenen. Het voordeel dat deze leden zien dat er
geen embryo's overblijven is bovendien maar betrekkelijk, omdat het uit een
oogpunt van belasting voor de vrouw niet redelijk is een surplus aan eicellen
niet in-vitro te bevruchten en in een volgende cyclus de embryo's te implanteren.De leden van de SGP-fractie vragen of in geval van niet-verbruikende experimenten
met menselijke embryo's, evenals dit het geval is in de WMO, ook hier de bepalingen
van de Verklaring van Helsinki in acht worden genomen. Dit impliceert immers
dat alleen onderzoek mag worden verricht dat gericht is op een
zo gunstig mogelijke ontwikkeling van het embryo zelf en het tot stand brengen
van een zwangerschap.In de nieuwe formulering in de algemene Verklaring van Génève
van de World Medical Association (WMA) kan steun worden gevonden voor het
uitgangspunt van de (relatieve) beschermwaardigheid van het embryo. De WMA-Verklaring
van Helsinki (laatstelijk herzien in oktober 2000 in Edinburgh) ziet niet
op wetenschappelijk onderzoek met embryo's, maar bevat algemene principes
inzake wetenschappelijk onderzoek met mensen. Desondanks kunnen de in de Verklaring
van Helsinki neergelegde principes wel als richtinggevend voor de onderhavige
kwestie worden beschouwd. Uitgangspunt is dat het voor de ontwikkeling van
de medische wetenschap noodzakelijk en verdedigbaar is om wetenschappelijk
onderzoek uit te voeren, mits daarbij de benodigde zorgvuldigheidseisen in
acht worden genomen. Wetenschappelijk onderzoek met embryo's buiten het menselijk
lichaam waarmee beoogd wordt een zwangerschap tot stand te brengen, moet op
grond van onderhavig wetsvoorstel worden goedgekeurd door de CCMO en mag alleen
worden uitgevoerd wanneer het aannemelijk is dat het onderzoek zal leiden
tot de vaststelling van nieuwe inzichten inzake onderzoeks- of behandelingsmethoden,
gericht op het tot stand brengen van een zwangerschap en de geboorte van een
gezond kind. Bovendien geldt als voorwaarde dat het onderzoek niet op andere
wijze kan worden verricht. De strekking van de betreffende bepaling in de
Embryowet (artikel 16) komt derhalve overeen met de in de Verklaring van Helsinki
neergelegde principes.De leden van de SGP-fractie informeren welke landen het VRMB c.q. het
protocol kloneren inmiddels hebben ondertekend c.q. geratificeerd.Het VRMB is door 28 landen ondertekend en inmiddels door acht landen geratificeerd,
te weten: Denemarken, Griekenland, Spanje, San Marino, Slovenië, Slowakije,
Georgië en Roemenië. Het verdrag is voor de eerste landen op 1 december
1999 in werking getreden. Het protocol kloneren is door 24 landen ondertekend
en geratificeerd door zes landen: Griekenland, Spanje, Slovenië, Slowakije,
Georgië en Roemenië. Op 1 maart 2001 is het protocol kloneren
voor de eerste landen in werking getreden. Voor de volledigheid kan nog worden
opgemerkt dat in Italië een wetsvoorstel ter goedkeuring van het VRMB
en het protocol kloneren op 14 maart 2001 is aangenomen door het parlement.
Ratificatie bij de Raad van Europa zal binnen zes maanden na deze datum plaatsvinden.Het Koninkrijk der Nederlanden heeft zowel het verdrag als het protocol
kloneren (met een interpretatieve verklaring) ondertekend. Ratificatie van
het VRMB en het protocol kloneren bij de Raad van Europa zal kunnen plaatsvinden
nadat het goedkeuringswetsvoorstel is aangenomen door beide Kamers.Tevens vragen deze leden of de regering nader kan ingaan op de inhoud
en de reikwijdte van de opdracht aan de werkgroep die het op het verdrag gebaseerde
protocol inzake de bescherming van embryo's en foetussen voorbereidt.Voor het antwoord op deze vraag verwijzen wij naar het antwoord op een
gelijkluidende vraag van de leden van de PvdA-fractie.De leden van de SGP-fractie vragen de regering duidelijk aan te geven
hoe het toekomstige voornemen om het verbod op het speciaal doen ontstaan
van embryo's voor onderzoeksdoeleinden op te heffen, zich verhoudt tot de
letter en de geest van het VRMB.Ook voor het antwoord op deze vraag verwijzen wij naar het antwoord op
een gelijkluidende vraag van de leden van de PvdA-fractie.4.4 Voorwaarden voor wetenschappelijk onderzoek met embryo'sDe leden van de PvdA-fractie stellen in het verlengde van hun eerdere
betoog over de zeggenschap van de biologische ouders van door middel van IVF
tot stand gebrachte embryo's ook de zeggenschap bij het tot stand brengen
embryo's door middel van celkerntransplantatie aan de orde. Het lijkt hen
in dat geval niet vanzelfsprekend dat die zeggenschap automatisch bij de eiceldonor
blijft, omdat bij celkerntransplantatie het embryo bij uitstek de eigenschappen
bevat van degene van wie de celkern afkomstig is.Naar aanleiding daarvan merken wij op dat het tot stand brengen van embryo's
door middel van celkerntransplantatie slechts in een beperkt aantal gevallen
denkbaar is. Het gebruiken van die techniek met het oog op het tot stand brengen
van een zwangerschap is verboden omdat dat een vorm zou zijn van kloneren
die in artikel 24, onderdeel d, van het wetsvoorstel is verboden. Toepassing
van de techniek is dus hooguit aan de orde als vorm van speciaal kweken van
embryo's voor het in kweek brengen van embryonale cellen voor transplantatiedoeleinden
of daarop gericht wetenschappelijk onderzoek. Terecht constateren de aan het
woord zijnde leden dat daarvoor ingevolge het wetsvoorstel toestemming is
vereist van degene van wie de eicel afkomstig is. Dat ook toestemming is vereist
van degene van wie de lichaamscellen afkomstig zijn, dat wil zeggen de patiënt,
spreekt vanzelf maar valt buiten het bestek van dit wetsvoorstel. Aangezien
deze toepassing van celkerntransplantatie hooguit denkbaar is in de geschetste
therapeutische context, doet zich de door de aan het woord zijnde leden veronderstelde
casus van gebruik van een aldus tot stand gekomen embryo voor weer andere
doeleinden met de daaraan verbonden vragen betreffende de zeggenschap niet
voor.De leden van CDA-fractie vragen volgens welke criteria de CCMO de onderzoeksvoorstellen
beoordeelt en hechten eraan dat deze criteria onderwerp van overleg zijn met
de Kamer. Voorts vragen zij of het echt volledig is uitgesloten dat slecht
geoutilleerde instellingen die wel over een verantwoord onderzoeksprotocol
beschikken, toch toestemming krijgen om embryo's tot stand te brengen.De criteria volgens welke onderzoeksvoorstellen moeten worden beoordeeld
liggen vast in het wetsvoorstel en vormen als zodanig dus onderwerp van overleg
met de Kamer. De wijze waarop deze wettelijke criteria in concrete gevallen
worden toegepast en tot welke uitkomst dat in het concrete geval leidt, is
een verantwoordelijkheid die volgens het wetsvoorstel is opgedragen aan de
CCMO als zelfstandig bestuursorgaan. Die uitwerking en toepassing in concrete
gevallen vormt derhalve geen onderwerp van overleg met de Kamer. Wel is denkbaar
dat op basis van de rapportage van de CCMO over haar werkzaamheden wordt geconcludeerd
dat er aanleiding is tot aanpassing van de wettelijke criteria. Daarover vindt
dan uiteraard weer wel een gedachtewisseling met de Kamer plaats.De geschiktheid van de outillage van instellingen waar in-vitrofertilisatie
wordt toegepast, als zodanig is niet primair een onderwerp van dit wetsvoorstel,
maar van de Wet op bijzondere medische verrichtingen en het daarop gebaseerde
vergunningenstelsel. Op grond van die regelingen is voor het tot stand brengen
van embryo's buiten het lichaam vergunning vereist. Aan instellingen die niet
over de juiste outillage beschikken wordt geen vergunning verleend. Zou een
vergunninghoudende instelling op een gegeven moment niet meer aan de op dat
punt te stellen eisen voldoen, dan zal daartegen in het kader van het toezicht
worden opgetreden. Daarnaast wordt volgens dit wetsvoorstel aan een onderzoeksvoorstel
alleen een positief oordeel gegeven als het onderzoek «ook overigens
voldoet aan redelijkerwijs daaraan te stellen eisen». Onder omstandigheden
zou op grond daarvan een positief oordeel kunnen worden onthouden indien de
instelling niet voor het onderzoek is geoutilleerd.De leden van de CDA-fractie stellen dat de regering niet van zins is om
een maximale termijn voor het bewaren van embryo's in te stellen. Zij begrijpen
dat de instellingen dit in hun instellingsprotocol moeten regelen. Dit is inderdaad zo.Deze leden zijn van mening dat er naast onderzoekstechnische argumenten,
ook argumenten van organisatorische en sociaal-emotionele aard pleiten voor
een maximale bewaartermijn.Wij zien niet in welke onderzoekstechnische aspecten iets te maken kunnen
hebben met de bewaartermijn van embryo's zoals die wordt overeengekomen met
de «ouders». Het zijn juist de organisatorische en sociaal-emotionele
argumenten die ons ertoe hebben geleid geen absoluut maximum aan de bewaartermijn
te stellen. In de toelichting hebben wij duidelijk gemaakt dat embryo's bewaard
kunnen worden tot de vrouw niet meer in aanmerking komt voor een IVF-behandeling
en dat er uiterlijk op dat moment dus beslist moet worden wat er met de embryo's
gebeurt. Een dergelijke beslissing moet ook worden genomen als een paar afziet
van verdere behandeling. Als besloten wordt dat de embryo's bewaard mogen
worden voor wetenschappelijk onderzoek is een wettelijk maximum ook niet nodig.
Wel vinden wij dat, mede om psychologisch-emotionele redenen, op dat moment
vastgelegd moet worden hoe lang de embryo's daarvoor bewaard mogen blijven.
Artikel 6, tweede lid, bepaalt dit.De vrees van deze leden voor wildgroei delen wij dan ook niet.De leden van de CDA-fractie vragen vervolgens hoe de regering aankijkt
tegen wijziging in de situatie betreffende de bewaring van embryo's zoals
verandering van opvatting bij degenen die de embryo's ter beschikking hebben
gesteld, het wilsonbekwaam worden van hen of hun overlijden. Is de regering
niet met hen van mening dat periodiek de eens verleende toestemming zou moeten
worden verlengd om te voorkomen dat de bewaring en het gebruik van geslachtscellen
en embryo's zich geheel en al gaat onttrekken aan diegene(n) die ooit hiervoor
toestemming hebben verleend.Zoals gezegd zijn wij geen voorstander van een uniforme, wettelijk geregelde
bewaartermijn. De instellingen leggen hun gedragsregels betreffende de bewaring
en de bewaartermijnen vast in het protocol en op basis daarvan worden in het
concrete geval ter zake afspraken gemaakt tussen partijen. De wet opent expliciet
zowel de mogelijkheid van verlenging van de bewaartermijn door partijen gezamenlijk
als de mogelijkheid van herroeping van de terbeschikkingstelling. Na afloop
van de afgesproken bewaartermijn en na herroeping van de terbeschikkingstelling
wordt het materiaal vernietigd. Dat geldt in (beginsel) ook wanneer het overlijden
van een van de betrokkenen bij de instelling bekend wordt. Wij zijn van mening
dat binnen deze wettelijke bepalingen partijen redelijke afspraken kunnen
maken die er niet toe kunnen leiden dat het gebruik van geslachtscellen en
embryo's zich geheel gaat onttrekken aan degenen die oorspronkelijk toestemming
hebben verleend. Wij zien dan ook geen noodzaak voor het voorschrijven van
een periodieke verlenging van de bewaartermijn.De leden van de CDA-fractie stellen het tegengaan van handel in embryo's
tussen instellingen aan de orde. Zij vragen of het afdoende is dit over te
laten aan de instellingen zelf.Mede naar aanleiding van de opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
hebben wij in de nota van wijziging een verbod opgenomen om geslachtscellen
en embryo's die op grond van het wetsvoorstel ter beschikking zijn gesteld,
aan anderen te verstrekken tegen een vergoeding die meer bedraagt dan de kosten
die rechtstreeks voortvloeien uit de handelingen die met de geslachtscellen
of embryo's zijn verricht.De aan het woord zijnde leden vragen waarom de regering het te ver vindt
gaan om aan de minister de bevoegdheid te geven om voorgestelde technieken
of methoden tegen te houden als deze niet aanvaardbaar zijn.In een rechtsstaat als de onze behoort het aan burgers verbieden van handelingen
voorbehouden te zijn aan de wetgever. Daarbij past niet het uitvaardigen van
verboden door de uitvoerende macht. Slechts in uitzonderingsgevallen,
bijvoorbeeld als vanwege spoedeisende omstandigheden een verbod door de formele
wetgever niet kan worden afgewacht, is vooruitlopend op formele wetgeving
een tijdelijk verbod bij algemene maatregel van bestuur aanvaardbaar. Op het
onderhavige terrein biedt de Wet op bijzondere medische verrichtingen daarvoor
in artikel 4 de mogelijkheid. Interessant is dat deze bepaling bij de parlementaire
behandeling veel stof tot discussie heeft gegeven. De vraag was niet of het
instrument van een tijdelijk verbod bij algemene maatregel van bestuur moest
worden vervangen door een soepeler en snellere mogelijkheid tot ingrijpen
door de minister, maar of gezien de ingrijpendheid van een verbod niet meer
invloed van het parlement noodzakelijk was. Dat heeft geleid tot de in genoemd
artikel 4 opgenomen voorhangprocedure. Wij zien geen reden nu van de in de
Wet op bijzondere medische verrichtingen gemaakte keuze af te wijken. Ook
de WMO biedt in dit opzicht geen afwijkende regeling.De leden van de SP-fractie vragen zich af in hoeverre embryo's ten behoeve
van wetenschappelijk onderzoek of in kweek gebrachte embryonale stamcellen
ten behoeve van transplantaties, herleidbaar bewaard moeten worden.Embryo's die gebruikt worden voor wetenschappelijk onderzoek zullen over
het algemeen niet herleidbaar behoeven te worden bewaard. Embryo's kunnen
ook ter beschikking zijn gesteld onder de voorwaarde van artikel 6, derde
lid. Dit wil zeggen dat slechts wetenschappelijk onderzoek mag worden verricht
nadat de betrokkenen precies is ingelicht over het doel van het onderzoek
en daar uitdrukkelijk toestemming voor heeft gegeven. In dit geval moeten
de embryo's, als er op het moment van de ter beschikkingstelling nog geen
concreet protocol voorligt, wel herleidbaar worden bewaard teneinde de betrokkenen
toestemming te kunnen vragen voor het gebruik in een specifiek onderzoek.Als stamcellijnen gebruikt gaan worden voor (allogene) transplantaties
bij de mens zal herleidbaarheid uit een oogpunt van kwaliteit geëist
moeten worden. Bij autologe toepassingen is uiteraard altijd sprake van herleidbaarheid.De leden van de SGP-fractie vragen nader te beargumenteren op welke gronden
ervoor gekozen is een termijn van veertien dagen te hanteren als kritische
grens waarbinnen handelingen met embryo's worden toegestaan. Zij vragen in
hoeverre in de praktijk daadwerkelijk aan deze termijn de hand zal worden
gehouden, te meer daar het gebruik van materiaal van embryo's ouder dan twee
weken wel mogelijk blijkt, aldus deze leden.In beginsel willen wij het embryo-in-vitro de bescherming geven zoals
in de betreffende bepalingen in het wetsvoorstel aangegeven. Zolang het embryo
niet is geïmplanteerd is er geen reden die bescherming te differentiëren
naar ontwikkelingsstadium, vooral omdat een ontwikkelingsstadium van een dag
of zeven de grens is tot waar men een embryo in leven heeft kunnen houden.
Een embryo dat geïmplanteerd is bereikt rond de veertien een stadium
waarin onderscheid zichtbaar wordt tussen hetgeen tot het embryo zal uitgroeien
en hetgeen tot zwangerschapsondersteunend weefsel. Met betrekking tot een
situatie waarin het zover zou komen dat hetzelfde in-vitro wordt bereikt,
zijn wij het met de argumentatie van de leden van de VVD-fractie op bladzijde
64 van het verslag eens, dat dit een moment is waarop een verbod op verder
kweken handhaafbaar is. Bovendien bestaat er internationaal vrij vergaand
overeenstemming over deze grens. Gebruik van materiaal van embryo's-in-vitro
ouder dan twee weken is dus niet mogelijk. Gebruik van foetaal weefsel afkomstig
van foetussen die door een abortus provocatus of spontaneus ter wereld is
gekomen is geoorloofd onder de voorwaarden van het Wetsvoorstel foetaal weefsel. Hoofdstuk 5 Gebruik van embryonale stamcellenHet verheugt ons dat de leden van de PvdA met ons van mening zijn dat
het gebruik van restembryo's voor het in kweek brengen van embryonale stamcellen
toelaatbaar is.Ten aanzien van het door middel van celkerntransplantatie doen ontstaan
van embryo's om embryonale stamcellen in kweek te brengen vragen deze leden
of het klopt dat wij na opheffing van het absoluut verbod het gebruik van
op deze wijze tot stand gebrachte embryo's willen beperken tot transplantatiedoeleinden
en andere vormen van zgn. therapeutisch kloneren niet worden toegestaan.Speciaal tot stand gebrachte embryo's, of deze nu tot stand zijn gebracht
door middel van de samenvoeging van geslachtscellen of door middel van celkerntransplantatie,
mogen na opheffing van het verbod gebruikt worden voor wetenschappelijk onderzoek
dat gericht is op het verkrijgen van nieuwe inzichten op het terrein van onvruchtbaarheid,
kunstmatige voortplanting, erfelijke of aangeboren aandoeningen of transplantatiegeneeskunde.
De noodzaak om voor dergelijk onderzoek speciaal gekweekte embryo's te gebruiken
moet wel aangetoond worden. Als de toepassing van embryonale stamcellen voor
transplantatiedoeleinden het experimentele stadium te boven zal zijn gekomen,
zal transplantatie van weefsel dat is gekweekt uit embryonale stamcellen die
afkomstig zijn van een door middel van celkerntransplantatie speciaal gekweekt
embryo (celkerntransplantatie-embryo) regulier kunnen worden toegepast. Daarom
is in artikel 9, eerste lid, onder a, bepaald dat embryo's speciaal tot stand
mogen worden gebracht om embryonale stamcellen in kweek te brengen voor transplantatiedoeleinden.
Aan deze mogelijkheid is wel de restrictie verbonden dat duidelijk moet zijn
dat de transplantaties slechts uitgevoerd kunnen worden met gebruikmaking
van cellen afkomstig van speciaal daartoe tot stand gebrachte embryo's. De
noodzaak van gebruik van speciaal tot stand gebrachte embryo's is, zoals deze
leden ook reeds aangeven, gelegen in het belang van weefselovereenkomst bij
transplantatie. Juist vanwege deze weefselovereenkomst zal gebruik moeten
worden gemaakt van een celkern van degene die een transplantatie nodig heeft.
Omdat de zo ontstane embryonale stamcellen zo goed als genetisch identiek
zijn aan de cellen van de persoon waarvan de celkern is gebruikt, kan men
hier spreken van een vorm van kloneren. Gezien het doel waartoe dit plaats
vindt, therapie van een patiënt, noemt men dit therapeutisch kloneren.
Wij hebben het gebruik van door middel van celkerntransplantatie tot stand
gebrachte embryo's inderdaad beperkt tot transplantatiedoeleinden, omdat andere
vormen van therapeutisch kloneren volstrekt theoretisch zijn. Bedacht moet
worden dat ook het gebruik van een stamcellijn afkomstig van een celkerntransplantatie-embryo
voor het kweken van weefsel ten behoeve van transplantatie op dit moment in
wezen nog maar nauwelijks meer is dan een theoretische mogelijkheid. Momenteel
is de wetenschap nog steeds bezig de techniek van het in kweek brengen en
houden van embryonale stamcellen onder de knie te krijgen. Een volgende stap
is de stamcellijn gericht aan te zetten tot differentiatie in een bepaalde
richting. De embryonale stamcellen die momenteel in kweek worden gehouden
differentiëren wel, maar in allerlei richtingen. Naar huidige inschatting,
van met name de onderzoekers van het Hubrechtlaboratorium, duurt het nog zeker
vijf jaar voordat dit laatste onderzoek, dat verricht kan worden met stamcellen
uit restembryo's, een stadium bereikt waarbij klinische toepassingen in beeld
komen. In dat stadium, waarin weefsel daadwerkelijk getransplanteerd zal worden
bij patiënten, gaat weefselovereenkomst een rol spelen. Wij vinden het
niet opportuun om reeds nu in het wetsvoorstel de mogelijkheden voor therapeutisch
kloneren te verruimen. Er is immers nog in het geheel geen zicht op andere
toepassingen dan transplantatie. Bij die eventuele andere toepassingen ligt
het ook niet voor de hand dat weefselovereenkomst, die alleen
met speciaal tot stand gebrachte embryo's kan worden bereikt, een rol zou
spelen.Deze leden beschrijven een casus waarbij therapeutisch kloneren een oplossing
zou bieden voor mannelijke onvruchtbaarheid.In het beschreven geval wordt ervan uitgegaan dat embryonale stamcellen
zich ook zouden kunnen differentiëren tot kiemcellen, voorlopers van
geslachtscellen (mannelijke én vrouwelijke). De onderzoekers van het
Hubrechtlaboratorium betwijfelen of dit ooit zal lukken. Deze stand van de
wetenschap leidt tot de conclusie dat nog geen sprake is van een reële
mogelijkheid. Nog afgezien hiervan moet naar onze mening de vraag worden gesteld
of in dat geval de grenzen van wat qua technologisering nog aanvaardbaar is
niet worden overschreden. Als een dergelijke mogelijkheid op een gegeven moment
toch in zicht zou komen, is het, naar onze mening, tijd om een gedegen ethische
analyse plaats te laten vinden.Wij hebben er kennis van genomen dat de leden van de VVD-fractie instemmen
met het feit dat artikel 1, derde lid, van de WMO is aangevuld met de bepaling
dat de WMO niet van toepassing is op wetenschappelijk onderzoek waarvan het
onderzoeksprotocol een positief oordeel van de CCMO heeft verkregen.De leden van de VVD-fractie geven aan met uitzonderlijke belangstelling
en zelfs enige fascinatie kennis te hebben genomen van wetenschappelijke ontwikkelingen
op het terrein van het kweken van embryonale stamcellen. Wij vinden evenals
deze leden de ontwikkelingen inderdaad zeer belangwekkend. Wij zijn het met
deze leden eens dat deze ontwikkelingen exemplarisch zijn voor het tempo van
de vooruitgang van de wetenschap op dit terrein en wij onderschrijven dan
ook hun conclusie dat een beschrijving van de mogelijkheden anno 2001 slechts
de weerslag is van een momentopname. Deze leden pleiten er dan ook voor om
de fundamentele ontwikkeling van de techniek zo weinig mogelijk te blokkeren.
Zij vrezen dat uitstel ten detrimente gaat van de verbetering van de kwaliteit
van leven van patiënten voor wie tot op heden geen mogelijkheid tot verbetering
van de kwaliteit van leven voor handen is.Zoals ook in antwoord op vragen van de leden van de PvdA-fractie over
dit onderwerp aangegeven, is naar huidige verwachting voor de komende vijf
jaar het noodzakelijke onderzoek uit te voeren met behulp van restembryo's.
Tegen de tijd dat beslist moet worden over de opheffing van het verbod op
speciaal kweken van embryo's zal de stand van de wetenschap op het terrein
van embryonale stamcellen mede een argument vormen voor het al dan niet opheffen.
Wij zijn het met de leden van de VVD-fractie eens dat een helder schetsen
van de mogelijkheden en onmogelijkheden zal kunnen bijdragen tot het versterken
van het maatschappelijk draagvlak voor een regeling waarin het door middel
van celkerntransplantatie speciaal tot stand brengen van embryo's onder voorwaarden
geoorloofd is. Wij gaan ervan uit dat gedurende de eerste jaren na het inwerkingtreden
van de Embryowet er op de een of andere manier bekendheid zal worden gegeven
aan de stand van de wetenschap op het terrein van embryonale stamcellen. Zo
wordt van artikelen op dit terrein in wetenschappelijk tijdschriften veelal
verslag gedaan in populair wetenschappelijke publicaties, hetgeen dan dikwijls
weer door andere media wordt opgepakt. Daarbij zal dan ook de stand van de
wetenschap op het terrein van stamcellen van andere oorsprong wel aan de orde
komen. Denkbaar is dat iets dergelijks plaats vindt naar aanleiding van het
verschijnen van het advies van de Gezondheidsraad waartoe eerste ondergetekende
in januari jl. een verzoek aan de Gezondheidsraad heeft gedaan. In dit advies
zal aan de orde komen de stand van de wetenschap op het terrein van gebruik
van embryonale of foetale (stam)cellen en van adulte (stam)cellen voor het
kweken van (delen van) organen, weefsels en cellen voor transplantatiedoeleinden. De leden van de CDA-fractie vragen waarop wij onze opvatting dat wij het
zeer wel denkbaar achten dat juist op het terrein van embryonale stamcellen
het draagvlak snel groter wordt, baseren.Zoals uit de opmerkingen van de leden van de VVD-fractie over dit onderwerp
blijkt, zijn wij niet de enigen die van mening zijn dat op dit terrein het
draagvlak snel groter kan worden. Wat aanspreekt is het perspectief voor mensen
die geholpen zouden kunnen worden met een transplantatie van weefsel dat bovendien
een zo goed als volledige weefselovereenkomst heeft met het eigen weefsel.
Wij vinden het ook van belang, zoals wij ook aan de leden van de VVD-fractie
lieten weten, bekendheid te geven aan de mogelijkheden die een reëel
perspectief hebben.Deze leden citeren in de context van de vorige vraag als volgt uit een
brief van de Chronisch zieken en Gehandicapten Raad Nederland: «dat
het kweken van embryo's met het doel stamcellen te genereren voor praktisch
onderzoek, experimenten en algemene medicinale toepassingen strijdig is met
het instandhoudingsprincipe omdat overdracht van identiteit noch het eerst
beoogde doel is, noch de feitelijke toepassing het karakter heeft van een
één op één relatie tussen donor van weefsel en
de te ontvangen patiënt».In reactie op dit citaat willen wij allereerst opmerken dat ten aanzien
van speciaal tot stand brengen van embryo's na opheffing van het verbod in
het algemeen zal gelden dat de noodzaak van het speciaal totstandbrengen voor
het doel dat wordt beoogd vast moet staan. Het laatste zinsdeel van artikel
11 verwoordt de eis dat het wetenschappelijk onderzoek «niet dan met
gebruikmaking van in de eerste volzin bedoelde embryo's (speciaal tot stand
gebrachte) kan worden verricht». Er kan dus geen sprake zijn van zomaar
praktisch onderzoek of experimenten. Als het gaat om het speciaal tot stand
brengen van embryo's voor transplantatie geldt bovendien de eis dat de transplantatie
slechts met gebruikmaking van cellen van speciaal tot stand gebrachte embryo's
moet kunnen worden verricht (artikel 9, eerste lid, onder a). Algemene medicinale
toepassingen zijn op grond van het wetsvoorstel niet geoorloofd. Als het ooit
zou gaan om reguliere behandeling waarvoor speciaal embryo's tot stand worden
gebracht dan laat artikel 9, eerste lid, onder a, alleen transplantatie toe.
In het geval van transplantatie is juist wel sprake van een één
op één relatie: van de patiënt die de transplantatie nodig
heeft wordt immers een celkern gebruikt om een embryo tot stand te brengen.
Men zou kunnen zeggen dat de patiënt zijn eigen donor is.De leden van de CDA-fractie stellen dat het onderzoek met pluripotente
stamcellen op het eerste gezicht veelbelovend lijkt. Zij vragen echter of
zij het goed zien dat er nog veel technische hobbels moeten worden genomen.In antwoord op vragen van de leden van de PvdA-fractie hebben wij geschetst
wat de huidige stand van de wetenschap is. Er is inderdaad nog een lang traject
te gaan. Op dit moment is het nog niet reëel te veronderstellen dat het
mogelijk zal worden om hele organen te kweken uit embryonale stamcellen. Een
orgaan is immers een complex geheel van allerlei verschillende soorten weefsels.
Het bevat bijvoorbeeld bloedvaten, zenuwen, spierweefsel en klierweefsel.Deze leden vragen of de termijn waarop de regering verwacht dat het verbod
kan vervallen in dat licht gezien niet te optimistisch is.In antwoord op een vraag van de PvdA-fractie hebben wij gezegd dat er
naar huidige inschatting nog een termijn van vijf jaar nodig is alvorens klinische
toepassingen in beeld komen.Deze leden willen gezien deze stand van de wetenschap een krachtig pleidooi
houden voor het ontwikkelen van alternatieven. Naar de mening van deze leden
schenkt de regering niet of nauwelijks aandacht aan de ontwikkeling van alternatieven. Deze laatste kwalificatie verbaast ons nu deze leden aangeven dat het
hen niet is ontgaan dat eerste ondergetekende een adviesaanvraag aan de Gezondheidsraad
heeft doen uitgaan over het gebruik van stamcellen. Omdat op dit moment door
ons niet is in te schatten welke bron voor stamcelkweek het meest veelbelovend
is, heeft eerste ondergetekende gedaan wat in zo'n geval vanzelf spreekt,
namelijk het orgaan ingeschakeld dat haar adviseert over de stand van de wetenschap.Deze leden zijn er verbaasd over dat vooruitlopend op de uitkomsten van
het advies in het wetsvoorstel een bepaling is opgenomen die erin voorziet
het algehele verbod als de tijd daarvoor rijp is te vervangen door een toelating
onder strikte voorwaarden.Voor het antwoord op de vraag of de tijd rijp is, is niet alleen de stand
van de wetenschap van belang, maar ook het draagvlak voor toelaten van dergelijk
gebruik van embryo's. In antwoord op vragen van de leden van de VVD-fractie
over dit onderwerp hebben wij geschetst hoe door het geven van bekendheid
over de mogelijkheden van het gebruik van stamcellen van diverse oorsprong
een draagvlak zal kunnen ontstaan. Een draagvlak voor één van
de toepassingen zal uiteraard slechts ontstaan als de wetenschappelijke ontwikkelingen
even veelbelovend blijven.Medio 1999 bracht de Human Genetics Advisory Commission (HGAC) een advies uit aan de Britse regering met de aanbeveling
om het kloneren van embryo's voor het kweken van cellen en weefsels (ten behoeve
van transplantatiegeneeskunde) mogelijk te maken. De leden van de CDA-fractie
vragen zich af op grond van welke argumenten de Britse regering toentertijd
betreffend advies heeft afgewezen en welke overwegingen de Britse regering
tot een gewijzigde stellingname hebben gebracht na verschijning van het advies
van de Nuffield Council on Bioethics in april
2000.Navraag leert dat de Britse regering het advies van de HGAC destijds niet
zozeer heeft afgewezen; de regering beschouwde het rapport als een goede basis,
maar wenste nader onderzoek. In dat kader heeft zij de Chief Medical Officer (Liam Donaldson) gevraagd een werkgroep op
te zetten om dit complexe vraagstuk nader te bestuderen. Dit rapport van de
Nuffield Council on Bioethics is in het voorjaar van 2000 verschenen en naar
aanleiding daarvan zijn nieuwe regels voorgesteld. De Britse regering heeft
dus niet haar standpunt gewijzigd; het is eerder een proces geweest van informatieverzameling
en zorgvuldige voorbereiding op wettelijke wijzigingen.Leden van de CDA-fractie vragen zich af of het tot stand brengen van een
embryo door middel van de kloontechniek ten behoeve van wetenschappelijk onderzoek
in de VS gefinancierd wordt door het bedrijfsleven. Net als de leden van de
PvdA vragen deze leden of de Amerikaanse firma Geron Corporation zowel de
octrooien in handen heeft van de celkerntransplantatietechnieken, de stamceltechniek
als de kennis voor telomeren.In de Verenigde Staten zijn op 25 augustus 2000 NIH-richtlijnen van kracht
geworden ten aanzien van federaal gefinancierd onderzoek met stamcellen die
afkomstig zijn van (ingevroren) menselijke embryo's en foetaal weefsel. Op
basis van deze richtlijnen is het federaal gefinancierde onderzoekers niet
toegestaan de kloneringstechniek te gebruiken voor het tot stand brengen van
een embryo voor het verkrijgen van embryonale stamcellen. Federaal gefinancierd
onderzoek mag wel aangewend worden voor isolatie van embryonale stamcellen
die verkregen worden van uit vruchtbaarheidsklinieken afkomstige embryo's
en foetussen die anders vernietigd zullen worden. Federaal gefinancierde onderzoekers
dienen een verklaring aan de NIH af te geven dat het verkrijgen van de stamcellen
overeenkomstig de richtlijnen heeft plaatsgevonden. Het is een federaal gefinancierde
onderzoeker wel toegestaan om onderzoek te verrichten met reeds geïsoleerde
stamcellen welke verkregen zijn uit de private sector door bijvoorbeeld de
kloneringstechnieken. Aangezien ten aanzien van de private sector
geen formele eisen worden gesteld, betekent dit dat alleen de private sector
op grond van de bestaande regelgeving het desbetreffende onderzoek kan financieren.
Dat zal naar verwachting een commercieel doel dienen en niet primair gericht
zijn op het doen van zuiver wetenschappelijk onderzoek. Voor zover de resultaten
van dergelijk onderzoek uitvindingen betreffen komen ze in beginsel voor octrooibescherming
in aanmerking. Als alleen bedrijven dergelijk onderzoek verrichten, kunnen
alleen zij octrooirechten verwerven. Het is natuurlijk wel mogelijk dat andere
partijen octrooirechten verwerven door deze octrooirechten te kopen van de
oorspronkelijke octrooihouders.Voor wat betreft de rol van het bedrijf Geron Corporation verwijzen wij
naar het antwoord op een vraag van de leden van de D66-fractie in Hoofdstuk
1 van deze nota. De octrooiaanvragen betreffen alleen uitvindingen gericht
op het in kweek houden van kiemcellen en op telomerases en de relatie daarvan
met telomerase-activiteit-geassocieerde ziektebeelden. Ze houden geen verband
met uitvindingen gericht op de ontwikkeling en toepassing van celkerntransplantatietechnieken
dan wel andere technieken in relatie tot (embryonale) stamcellen. Wanneer
bedrijven gebruik maken van door Geron Corporation of door andere bedrijven
geoctrooieerde uitvindingen dan zullen deze bedrijven een licentie nodig hebben,
gedurende de looptijd van het octrooi, als zij dergelijke uitvindingen willen
toepassen voor commerciële doeleinden, in landen waarvoor het octrooirecht
is verleend.Niet door Geron, maar wel door de Universiteit van Wisconsin is een octrooi
aangevraagd voor een werkwijze om door middel van celkerntransplantatie embryo's
tot stand te brengen voor het isoleren van embryonale stamcellen.Geron zou indien het octrooi aan de universiteit wordt verleend kunnen
besluiten om via een licentie het commerciële gebruiksrecht te verkrijgen
voor het toepassen van deze werkwijze.De leden van de CDA-fractie duiden net zoals de leden van de D66-fractie
op de grote en belangrijke commerciële belangen die verbonden kunnen
zijn met het doen van wetenschappelijk onderzoek. De leden van de CDA-fractie
vragen specifiek naar de wijze waarop de regering de commerciële belangen
die kunnen spelen bij gebruikmaking van de kloneringstechniek in de zin van
celkerntransplantatie tegen kan gaan. Ook vragen zij of het juist is dat Nederlandse
onderzoekers financieel verbonden zijn met het commerciële bedrijfsleven
en wat het oordeel van de regering daarover is.Op de wijze waarop de regering commerciële belangen tegen kan gaan,
gingen wij reeds in bij ons antwoord op de vraag van de leden van de D66-fractie.
Graag verwijzen wij daarnaar.Voor wat betreft de commerciële belangen die specifiek kunnen spelen
bij gebruikmaking van de kloneringstechniek in de zin van celkerntransplantatie
het volgende. Het Embryowetsvoorstel verbiedt in Nederland het speciaal tot
stand brengen van embryo's via welke techniek dan ook. Als de tijd daarvoor
echter rijp is, kan dit verbod op zijn vroegst drie jaar na inwerkingtreding
van de wet, vervangen worden door een toelating onder strikte voorwaarden.
In de regeling die van kracht wordt als het verbod zal zijn opgeheven, is
het geoorloofd embryo's speciaal tot stand te brengen ten behoeve van het
in kweek brengen van embryonale stamcellen.Pas wanneer dit wettelijk is toegestaan, kunnen commerciële belangen
gaan spelen. Het heeft immers voor het bedrijfsleven geen zin om in onderzoek
te investeren wanneer het perspectief bestaat dat zij de resultaten niet commercieel
zullen mogen aanwenden. Op basis van de bepalingen in de Rijksoctrooiwet 1995
en de richtlijn nr.98/44/EG van het Europees Parlement en de Raad van 6 juli
1998 betreffende de rechtsbescherming van biotechnologische uitvindingen is
het dan mogelijk octrooibescherming te verkrijgen voor onder meer uitvindingen
betreffende embryonale stamcellen die verkregen zijn door gebruikmaking van de kloneringstechniek celkerntransplantatie. Zoals wij ook aangaven
in het antwoord op de vraag van de leden van de D66-fractie komen uitvindingen
met betrekking tot embryonale stamcellen voor octrooibescherming in aanmerking
omdat er bij deze cellen sprake is van geïsoleerde delen van het menselijk
lichaam (Richtlijn, artikel 5, tweede lid). Ze kunnen ook worden aangewend
in het kader van therapie of diagnostiek op mensen, inclusief menselijke embryo's
(ROW, artikel 7, tweede lid, en Richtlijn overweging 42, tweede deel). Het
moet hierbij vanzelfsprekend wel steeds gaan om uitvindingen die voldoen aan
de vereisten voor octrooi, namelijk nieuwheid, inventiviteit en industriële
toepasbaarheid.De regering meent dat het onderzoekinstellingen en onderzoekers in beginsel
vrij staat zich financieel te verbinden met het commerciële bedrijfsleven.
Daar is ook niets op tegen zolang de onderzoekers maar niet in strijd handelen
met relevante regelgeving en bepalingen respecteren die beperkingen kunnen
opleggen ten aanzien van bepaalde onderzoeksactiviteiten. Nederlandse onderzoekers
zijn op verschillende wijze verbonden met het commerciële bedrijfsleven.
Onderzoekers kunnen werkzaam zijn bij bedrijven, bij kennisinstellingen die
contractonderzoek uitvoeren in opdracht van bedrijven, in samenwerkingsverbanden
waarbij bedrijven onderling samenwerken en tot slot in samenwerkingsverbanden
van kennisinstellingen met bedrijven. Deze samenwerkingsrelaties tussen onderzoekers
en het bedrijfsleven zijn uiterst nuttig, omdat de betrokkenen gebruik kunnen
maken van elkaar kennis en kunde, waardoor sneller en goedkoper voortgang
kan worden geboekt. Bovendien leidt dit tot vergroting van de maatschappelijke
relevantie van onderzoek van kennisinstellingen.De leden van de CDA-fractie duiden op de opvatting van «De Chronisch
Zieken en Gehandicapten Raad Nederland' dat de toepassing van geslachtscellen
en foetaal weefsel voor industrieel geproduceerde medicijnen uitgesloten moet
worden. De Raad meent dat daartoe patentering van gemodificeerd weefsel zijnde
geslachtscellen afgewezen moet worden. U vraagt ons wat het commentaar van
de regering op deze opvatting van de Raad is.De productie van medicijnen met gebruikmaking van foetaal weefsel of geslachtscellen
staat thans nog in de kinderschoenen, maar wordt gerekend tot de geneeskundige
doeleinden die op basis van de Wet foetaal weefsel en het Wetsvoorstel Embryowet
toelaatbaar zijn.Op basis van de «Wet foetaal weefsel' is het toegestaan foetaal
weefsel te bewaren en te gebruiken ten behoeve van geneeskundige doeleinden,
medischen biologisch wetenschappelijk onderzoek en medisch- en biologisch
wetenschappelijk onderwijs (artikel 2, lid 1). Het is op basis van deze wet
ook toegestaan geslachtscellen afkomstig van een menselijke vrucht te bewaren
en te gebruiken voor geneeskundige doeleinden (artikel 10). Op basis van het
Wetsvoorstel Embryowet kunnen meerderjarigen embryo's die ten behoeve van
de eigen zwangerschap tot stand zijn gebracht en niet meer voor dat doel worden
gebruikt (restembryo's) ter beschikking stellen voor het in kweek brengen
van embryonale cellen voor geneeskundige doeleinden (artikel 8, lid 1, onderdeel
b). Het Embryowetsvoorstel verbiedt echter het speciaal tot stand brengen
van embryo's via welke techniek dan ook (artikel 24, onderdeel a). Als de
tijd daarvoor rijp is, kan dit verbod op zijn vroegst drie jaar na inwerkingtreding
van de wet, vervangen worden door een toelating onder strikte voorwaarden.
In de regeling die van kracht wordt als het verbod zal zijn opgeheven, is
het geoorloofd embryo's speciaal tot stand te brengen ten behoeve van het
in kweek brengen van embryonale stamcellen (artikel 32, tweede lid). Meerderjarigen
kunnen dan tevens hun geslachtscellen ter beschikking stellen voor het tot
stand brengen van embryo's ten behoeve van het in kweek brengen van embryonale
cellen met het oog op transplantaties bij de mens die niet dan met gebruikmaking
van cellen van speciaal tot stand gebrachte embryo's kunnen worden verricht
(artikel 9, lid1, onderdeel a). Het zijn de Wet foetaal weefsel en het Embryowetsvoorstel die de grenzen
bepalen aan wat er in Nederland toelaatbaar is op dit gebied. Pas wanneer
een bepaalde toepassing op basis van deze wetten toelaatbaar is, wordt het
mogelijk deze commercieel toe te passen. Voor wat betreft de octrooiering
van foetaal materiaal en geslachtscellen zijn de bepalingen van de vigerende
biotechnologierichtlijn 98/44/EG van belang. Op grond van deze richtlijn wordt
het gebruik van menselijke embryo's voor industriële of commerciële
doeleinden niet octrooieerbaar geacht (artikel 6, lid 2, aanhef en onder c).
Evenmin is op grond van deze richtlijn een gemodificeerd menselijk embryo
octrooieerbaar. De richtlijn bepaalt immers dat het menselijk lichaam in de
verschillende stadia van zijn vorming en zijn ontwikkeling niet octrooieerbaar
is (artikel 5, lid 1). Materiaal afgeleid van embryo's of foetussen en materiaal
afgeleid van geslachtscellen is op grond van de richtlijn wel octrooieerbaar,
aangenomen dat het dan steeds gaat om een uitvinding die aan de vereisten
voor octrooi voldoet te weten nieuwheid, inventiviteit en industriële
toepasbaarheid. De richtlijn bepaalt hieromtrent dat een deel van het menselijk
lichaam dat werd geïsoleerd of dat anderszins door een technische werkwijze
werd verkregen, met inbegrip van een sequentie of een partiële sequentie
van een gen, vatbaar is voor octrooiering, zelfs indien de structuur van dat
deel identiek is aan die van een natuurlijk deel (artikel 5, tweede lid).Op grond van de regelgeving ten aanzien van foetaal weefsel, geslachtscellen
en embryo's en octrooien kunnen wij niet meegaan met de opvatting van de Chronisch
Zieken en Gehandicaptenraad Nederland.De leden van de CDA-fractie willen de regering indringend aandacht vragen
voor de activiteiten van Cryo-Cell Nederland B.V. in Zutphen. Dit bedrijf
verzendt aan zwangere vrouwen een folder «Eén Unieke Kans. Een
unieke kans om vanaf de geboorte de gezondheid van uw kind te beschermen».
Na korte uitleg over het begrip stamcellen en het isoleren daarvan uit het
navelstrengbloed direct na de geboorte van het kind, wordt gesteld dat «het
van levensreddend belang kan zijn om stamcellen van uw kind te laten bewaren
voor uw kind». Cryo-Cell Nederland B.V. in Zutphen brengt echter voor
«de kosten van afname, transport en bewerking» een bedrag in rekening
van f 660,– en voor «de kosten van het bewaren gedurende
de eerste 20 jaar f 1510,– «, gevoegd bij de kosten voor
een zogenaamde «afnamekit» van f 165,–. Per saldo een
bedrag van f 2335,–. Deze leden vragen hoe de activiteiten van
Cryo-Cell Nederland B.V. door de regering worden beoordeeld. In hoeverre wordt
toekomstige ouders een reëel beeld geschetst en in hoeverre is sprake
van misleiding en is dan op zichzelf al geen sprake van een strafbaar feit,
zo vragen deze leden. Moet worden vastgesteld dat de commercie volop bezit
heeft genomen van het navelstrengbloed en de daarin aanwezig stamcellen? Zij
vragen de regering welke stappen, zonodig vooruitlopend op de verdere behandeling
van het voorliggende wetsvoorstel, zullen genomen worden om deze ongewenste
ontwikkelingen tegen te gaan en of de regering voor haar een rol weggelegd
acht in de sfeer van de voorlichting tegen deze praktijken. Deze leden hebben
er kennis van genomen dat enerzijds de Inspectie «verontrust is over
deze praktijken», maar dat anderzijds Cryo-Cell een uitgebreide correspondentie
met dezelfde Inspectie heeft gevoerd en het volgens het bedrijf «mag
en kan wat wij doen» (Leidsch Dagblad, 9 februari 2001). De leden van
de CDA-fractie vragen de regering of sprake is van bedoelde correspondentie
en of de Tweede Kamer daarvan in dat geval afschriften mag ontvangen.Zoals in hoofdstuk 1 is vermeld naar aanleiding van vragen van de leden
van de D66-fractie, heeft eerste ondergetekende eerder dit jaar (Kamerstukken
II 2000–2001, Aanhangsel 1793 respectievelijk 2271) in antwoord op vragen
daarover van mw. Kant van de SP-fractie en mw. Ross-Van Dorp van de CDA-fractie
onder meer meegedeeld dat zij de door het bedrijf verstrekte informatie weliswaar
misleidend acht, maar dat er thans geen juridische beletselen zijn om op een
commerciële wijze stamcellen te bewaren ten behoeve van
toekomstige geneeskundige toepassingen. Zoals in het antwoord op een eerdere
vraag is aangegeven heeft er op 6 juni 2001 een gesprek plaats gehad met het
genoemde bedrijf, en zal deze zomer nog een vervolggesprek plaats hebben.Het gaat ons te ver om te stellen dat de commercie volop bezit heeft genomen
van het navelstrengbloed en de daarin aanwezige stamcellen. Al eerder is in
dit verband verwezen naar de niet commerciële navelstrengbloedbank van
de Stichting Eurocord in Leiden. Zoals gemeld is het subsidie van eerste ondergetekende
bedoeld om die bank verder te kunnen laten groeien naar 5000 navelstrengbloedunits.
En zoals in de antwoorden op de vragen van de Kamer ook is meegedeeld, zullen
wanneer de Wet veiligheid en kwaliteit lichaamsmateriaal die thans in voorbereiding
is in werking is getreden alleen nog erkende orgaanbanken (zijnde instellingen
zonder winstoogmerk) lichaamsmateriaal als stamcellen mogen bewaren en beschikbaar
stellen. In de voorgenomen Wet zeggenschap lichaamsmateriaal zal worden geregeld
dat het afstaan van lichaamsmateriaal zoals (de stamcellen uit) navelstreng
alleen om niet mag geschieden.Cryo-cell heeft vorig jaar bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg (telefonisch)
geïnformeerd naar de relevante regelgeving, maar de Inspectie heeft het
bedrijf daarvoor verwezen naar het ministerie van VWS, en zulks ook schriftelijk
bevestigd. Op 15 augustus 2000 heeft het ministerie van VWS Cryo-cell een
brief gestuurd en hen daarin geïnformeerd over de nieuwe relevante wetstrajecten
die van toepassing zijn bij de activiteiten van het bedrijf. Vervolgens heeft
Cryo-cell begin dit jaar het ministerie schriftelijk bedankt voor die informatie.
Naar aanleiding van de Kamervragen die in dit voorjaar zijn over Cryo-cell
zijn gesteld is het bedrijf uitgenodigd voor een informatief gesprek, dat
zoals eerder is vermeld op 6 juni jongstleden heeft plaatsgehad, en er toe
heeft geleid dat nog een gesprek zal volgen. Van een uitgebreide inhoudelijke
schriftelijke correspondentie is geen sprake.De leden van de CDA-fractie vragen of wij kunnen bevestigen dat het tijdelijk
verbod in het voorliggende wetsvoorstel niet ziet op het in ons land importeren
van menselijke embryonale stamcellijnen, omdat het geen experiment met embryo's
zou betreffen.Wij kunnen dit inderdaad bevestigen. Bovendien ziet het tijdelijk verbod
niet op het gebruik van embryonale stamcellijnen die tot stand zijn gebracht
uit restembryo's. Deze cellijnen zullen gebruikt mogen worden voor geneeskundige
doeleinden, medisch- en biologisch-wetenschappelijk onderzoek en medisch-
en biologisch-wetenschappelijk onderwijs.Deze leden vragen vervolgens of het Hubrechtlaboratorium de bedoeling
heeft differentiatie-experimenten op te zetten met menselijke embryonale stamcellen
uit Australië of dat het daar al mee van start is gegaan.Het Hubrechtlaboratorium houdt op dit moment twee cellijnen uit Australië
in kweek die tot stand zijn gebracht uit restembryo's. De onderzoekers trachten
enerzijds de cellen hun stamcelkarakter te laten behouden, zodat de cellijn
gedurende lange tijd in kweek kan worden gehouden, anderzijds gaat de interesse
uit naar differentiatieprocessen en de mogelijkheden van sturing daarvan.De leden van de D66-fractie zijn weliswaar tevreden dat in de maatschappij
een debat plaats vindt over het gebruik van embryonale stamcellen, maar vrezen
dat de opvattingen van de wetenschap en geneeskunde onvoldoende zijn meegewogen,
gezien de keuze van de regering om het speciaal tot stand brengen van embryo's
voor wetenschappelijk onderzoek en kiembaangentherapie nog niet toe te staan.
Deze leden vragen vervolgens of het klopt dat er iets wordt verboden waarvan
de regering nu reeds weet dat het straks wel wordt toegestaan. Zij vragen
waarom voor deze constructie is gekozen.Deze leden hebben inderdaad goed begrepen dat de genoemde twee groepen,
de wetenschap en de geneeskunde, van opvatting zijn dat het wetsvoorstel
de mogelijkheid van speciaal kweken reeds nu zou moeten openlaten. Wij delen
die opvatting niet zoals eerder uiteengezet in de memorie van toelichting
en de hoofdstukken 1 en 4 van deze nota. Daarin is ook een toelichting te
vinden op de gekozen constructie van een tijdelijk verbod. Wat betreft kiembaangentherapie
zijn deze groepen echter ook met ons van mening dat de ontwikkelingen nog
lang niet van dien aard zijn dat toepassing binnen afzienbare termijn plaats
zou kunnen vinden. In paragraaf 8.3 van deze nota wordt toegelicht waarom
wij besloten hebben tot een definitief verbod op kiembaangentherapie.De aan het woord zijnde leden vragen vervolgens of de regering van mening
is dat in de komende drie tot vijf jaar wel een draagvlak wordt gecreëerd
en op welke wijze hieraan wordt gewerkt. Zal het verbod verlengd worden als
er nog geen draagvlak zal zijn, zo vragen deze leden.Zoals geantwoord op een vergelijkbare vraag van de VVD-fractie stellen
wij ons voor dat er gedurende de eerste jaren na inwerkingtreden van de Embryowet
op de een of andere manier bekendheid zal worden gegeven aan de stand van
de wetenschap op het terrein van embryonale stamcellen. Ook over de noodzaak
van het speciaal tot stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk onderzoek
gericht op de andere toegelaten doeleinden zullen in de loop van die jaren
wel publicaties verschijnen. Hoewel de CCMO geen concrete protocollen terzake
zal krijgen voorgelegd, lijkt het waarschijnlijk dat de commissie een beeld
zal hebben van de wetenschappelijke stand van zaken. De jaarrapportages van
de CCMO zouden dan ook wellicht een aangrijpingspunt kunnen vormen om discussie
binnen en tussen verschillende groeperingen te stimuleren. Van verlenging
van het verbod is in de gekozen constructie geen sprake, maar naar valt aan
te nemen, zal het concrete tijdstip waarop het verbod komt te vervallen, mede
afhankelijk zijn van het aanwezige draagvlak.De leden van de D66-fractie vragen of zij het goed hebben begrepen dat
de embryonale stamcellen die speciaal tot stand zijn gebracht, gebruikt mogen
worden voor ander wetenschappelijk onderzoek dan de stamcellen uit restembryo's.
Deze leden vragen of tevens kan worden toegelicht of er momenteel een tekort
is aan restembryo's voor wetenschappelijk onderzoek.Dezelfde vragen van deze leden hebben wij beantwoord in paragraaf 4.3.De aan het woord zijnde leden vragen voorts op welke wijze het verbod
op het speciaal tot stand brengen van embryo's mag worden opgeheven.Artikel 32 van het wetsvoorstel geeft het antwoord op die vraag. In een
periode van drie tot vijf jaar na de inwerkingtreding van de wet zal het dan
zittende kabinet een voordracht doen voor een koninklijk besluit dat het tijdstip
bepaalt waarop het verbod vervalt. Dat tijdstip kan liggen kort na het moment
waarop de voordracht wordt gedaan, maar ook verder in de toekomst. Vóór
de voordracht wordt gedaan krijgen beide kamers der Staten-Generaal het ontwerp
voorgelegd teneinde deze in de gelegenheid te stellen om de wens te kennen
te geven dat het tijdstip waarop het verbod vervalt, bij wet wordt geregeld.
In dat geval vervalt het verbod pas na aanneming en inwerkingtreding van een
formele wet waarbij het tijdstip van vervallen wordt vastgesteld. Op dat zelfde
tijdstip treden ook de artikelen van de wet in werking die regelen onder welke
voorwaarden het speciaal tot stand brengen van embryo's mogelijk wordt. Overigens
is het uiteraard altijd mogelijk de Embryowet te wijzigen, zij het dat een
wijziging betreffende het speciaal tot stand brengen van embryo's niet strijdig
mag zijn met het – geratificeerde – VRMB met inbegrip van de daarbij
gemaakte voorbehouden.De leden van de D66-fractie vragen wat de regering vindt van de volgende
uitspraak: «Wat is het door sommigen geconstateerde principiële
verschil tussen experimenteel onderzoek met embryo's die daarvoor speciaal
tot stand zijn gekomen en experimenteel onderzoek met embryo's die overschieten
bij of na een IVF-behandeling? De status van het embryo is hetzelfde,
de herkomst is voor de status daarvan in beginsel niet relevant.» Dit
verschil is in paragraaf 1 van deze nota toegelicht.Volgens de leden van de GroenLinks-fractie speelt het onderscheid tussen
gebruik van restembryo's en speciaal doen ontstaan van embryo's ook bij werken
met stamcellen. Ook hiervoor geldt voor deze leden dat zij alvorens tot een
standpunt te komen graag nader geïnformeerd willen worden door de CCMO.Zoals wij eerder uiteen hebben gezet zijn wij niet voornemens ter gelegenheid
van de behandeling van het wetsvoorstel commentaar van de CCMO te vragen.De leden van de SP-fractie vragen zich af of embryonale stamcellen uit
navelstrengbloed onder dit wetsvoorstel vallen.De stamcellen in navelstrengbloed zijn geen embryonale stamcellen. Navelstrengbloed valt niet onder het Embryowetsvoorstel,
noch onder het wetsvoorstel foetaal weefsel. De zogenoemde zwangerschapsondersteunende
weefsels worden beschouwd als weefsel van de moeder. Het gebruik ervan zal
onder de wettelijke regeling inzake zeggenschap lichaamsmateriaal vallen.De leden van de SP-fractie vragen zich af wat bedoeld wordt met dat uit
het oogpunt van het belang van een zo groot mogelijke weefselovereenkomst
kerntransplantatie nodig kan zijn.Voor transplantatie van weefsel is in verband met het risico van afstoting
weefselovereenkomst van belang. Als van een patiënt die een weefseltransplantatie
nodig heeft een kern uit een lichaamscel in een ontkernde eicel wordt geplaatst,
zal een embryo ontstaan dat een zo goed als volledige weefselovereenkomst
heeft met de patiënt, een overeenkomst die met allogeen weefsel niet
kan worden bereikt.Deze leden citeren vervolgens de memorie van toelichting als volgt: de
regering zegt dat «het haar vooralsnog niet denkbaar lijkt dat het noodzakelijk
kan zijn om voor transplantatiedoeleinden embryo's tot stand te brengen».In de betreffende passage (op bladzijde 34 van de memorie van toelichting)
staat dat «het ons niet denkbaar lijkt dat het noodzakelijk kan zijn
om voor transplantatiedoeleinden embryo's via in-vitrobevruchting speciaal
tot stand te brengen. Van de gewenste weefselovereenkomst is dan immers geen
sprake». Die weefselovereenkomst zal er, zoals gezegd wel zijn als een
embryo door middel van celkerntransplantatie tot stand komt. Die weefselovereenkomst
wordt van belang als de wetenschap zover is dat klinische toepassingen van
transplantatie van weefsel dat uit embryonale stamcellen is gekweekt plaats
kunnen vinden én als de techniek van kerntransplantatie zo ver is ontwikkeld
dat deze veilig kan worden toegepast.Deze leden vragen in deze context waarom dan toch al binnen 3–5
jaar het verbod wordt opgeven.Voor de vraag of het verbod kan worden opgeheven is in het bijzonder van
belang of er een maatschappelijk draagvlak is voor het toelaten van bedoeld
gebruik van embryo's. Als een dergelijk draagvlak aanwezig zou zijn, kan,
naar onze mening het verbod worden opgeheven als de stand van de wetenschap
zo ver is dat klinische toepassing een reëel perspectief is. Daarvoor
hoeft de preklinische fase niet daadwerkelijk te zijn afgerond. Zoals ook
in antwoord op vragen van de leden van de VVD aangegeven, hangt het eerste
natuurlijk nauw met het tweede samen. Naarmate het perspectief reëler
vormen aanneemt zal het draagvlak kunnen toenemen. Hoofdstuk 6 Wetenschappelijk onderzoek met embryo's die
geïmplanteerd wordenDe leden van de VVD-fractie brengen beargumenteerd hun instemming onder
woorden met hetgeen in deze paragraaf van het wetsvoorstel is geregeld.Wij danken deze leden daarvoor.De leden van de CDA-fractie wijzen op een echtpaar uit de VS dat met behulp
van genetische tests een baby heeft gekregen die de benodigde cellen kon afstaan
om het leven van hun zieke dochter te redden. Zij vragen in hoeverre het gevaar
reëel is dat op deze wijze een kind slechts geboren gaat worden ten behoeve
van een ander (kind). Deze leden vragen hoe de regering deze gang van zaken
beoordeelt mede in het licht van het voorliggende wetsvoorstel en in hoeverre
klinieken verplicht zijn aan de wensen en de behoeften van wensouders tegemoet
te komen.Een soortgelijke vraag werd gesteld door de leden van de VVD-fractie en
de D66-fractie in hoofdstuk 3. Gaarne verwijzen wij daarnaar. In aanvulling
hierop kunnen wij nog opmerken dat een kliniek nooit verplicht kan worden
om aan de wensen en de behoeften van de wensouders tegemoet te komen. Artsen
dienen ook te handelen volgens hun professionele standaard. Een goed hulpverlener
werkt niet mee aan het ter wereld laten komen van een kind dat niet in de
eerste plaats gewenst is, maar slechts als donor zou fungeren.De leden van de CDA-fractie vragen waarom de CCMO behalve over gebruik
van eicellen voor wetenschappelijke doeleinden, ook moet oordelen over eiceldonatie
ten behoeve van een zwangerschap.Op grond van artikel 5, derde lid, moet niet de CCMO oordelen over terbeschikkingstelling
van eicellen voor wetenschappelijk onderzoek of donatie, maar de op basis
van de WMO erkende lokale commissie die werkt voor de instelling waar de donatie
plaatsvindt. In paragraaf 3.3.3 van de toelichting is beschreven dat
eiceldonatie plaats kan vinden in de context van behandeling, in welk geval
de vrouw een afhankelijkheidsrelatie heeft met de behandelaar, bovendien kan
de vrijheid van de individuele vrouw in het gedrang komen als de donatie plaats
vindt ten behoeve van een specifiek persoon waarmee ze een relatie heeft in
de vorm van vriendschap of familieband. Wij hebben in die paragraaf dan ook
betoogd extra beschermende maatregelen wenselijk te vinden.Voor de volledigheid merken wij nog op dat protocollen voor wetenschappelijk
onderzoek dat uitsluitend met eicellen wordt verricht en waarbij uit die eicellen
geen embryo's tot stand worden gebracht op basis van de Embryowet niet door
de CCMO beoordeeld behoeven te worden. Wel dient op basis van de WMO een positief
oordeel van een erkende lokale commissie te worden verkregen. Omdat eicellen
slechts met behulp van een invasieve ingreep kunnen worden verkregen, valt
dergelijk wetenschappelijk onderzoek onder de reikwijdte van de WMO. Er is
namelijk sprake van wetenschappelijk onderzoek waarvan deel uitmaakt het onderwerpen
van personen aan handelingen. Dit geldt overigens ook voor de uitzonderlijke
gevallen van wetenschappelijk onderzoek waarvoor zaadcellen via een invasieve
ingreep ter beschikking moeten komen.Als er wetenschappelijk onderzoek plaatsvindt met geslachtscellen waarbij
wel embryo's tot stand worden gebracht die niet worden geïmplanteerd,
zal het protocol, in de toekomst als het verbod op speciaal kweken van embryo's
vervangen is door een regeling onder voorwaarden, getoetst moeten worden door
de CCMO.De leden van de CDA-fractie willen naar aanleiding van hun vraag over
eiceldonatie ook aandacht vragen voor IVF-behandeling na de menopauze. Zij
vragen wat de opvatting van de regering hierover is.Het begin van de menopauze kent een grote variatie. In Nederland wordt
de menopauze als prematuur beschouwd als die voor de leeftijd van veertig
begint. Het onbehagen dat mensen hebben als het gaat om IVF op hogere leeftijd,
richt zich niet op IVF bij vrouwen die de veertig net zijn gepasseerd, maar
wel op vrouwen die de vijftig zijn gepasseerd. Een belangrijk rationeel argument
waaruit dit onbehagen voortkomt is het belang van het kind bij ouderlijke
begeleiding tot de volwassenheid. Uit dit belang vloeit geen duidelijke leeftijdsgrens
voort. Een ander argument dat in deze discussie gehanteerd wordt, is dat bij
IVF-behandeling op hogere leeftijd voorbij wordt gegaan aan de door de natuur
gestelde grenzen. Natuur is in de geneeskunde geen sterk argument. We doen
in de geneeskunde niet anders dan de natuur bedwingen. Toch zouden wij aan
de natuur wel een «oriënterende betekenis» willen ontlenen.
IVF bij een vrouw boven de vijftig is, naar onze mening, zo kunstmatig dat
het natuurlijke geheel uit het zicht verdwijnt.Deze leden vragen of de maximumleeftijd voor IVF (met eiceldonatie) niet
in het wetsvoorstel regeling zou moeten vinden en of er niet een verbod zou
moeten komen op IVF na de menopauze, mede gelet op de gezondheidsrisico's
voor de betrokken vrouwen.In het Planningsbesluit IVF is als voorschrift opgenomen dat de toepassing
van in-vitrofertilisatie plaats vindt op basis van de Richtlijn «Indicaties
voor IVF» van de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie.
Bovendien moet een centrum waar IVF met eiceldonatie wordt toegepast afzonderlijk
aandacht besteden aan eiceldonatie en daarbij aanvullende regels opnemen met
betrekking tot de indicatiestelling, waaronder begrepen de maximumleeftijd
van de vrouw bij wie het embryo wordt teruggeplaatst. De beroepsgroep hanteert
daarvoor nu een leeftijd van maximaal 44 jaar. Wij zien dan ook geen noodzaak
voor wettelijke regels op het terrein van IVF op hogere leeftijd.De leden van de CDA-fractie vragen wat de regering bedoelt met de opmerking
dat onderzoeksmethoden die gericht zijn op de geboorte van een gezond kind,
derhalve therapeutisch onderzoek, geoorloofd zijn.Zoals uiteengezet in de inleiding ziet het kabinet het als zijn taak zorg
te dragen voor een goede, toegankelijke gezondheidszorg die door wetenschappelijk
onderzoek verder vooruit kan gaan en beter kan bijdragen aan verwezenlijking
van de samenleving die ons voor ogen staat. Die vooruitgang moet gericht zijn
op meer gezondheid en niet op meer perfectie. In dit licht moet ook bovenstaande
opmerking worden gezien.Deze leden vragen wat in de visie van de regering een «gezond kind»
is. Deze leden wijzen de gedachte af, dat selectie plaatsvindt louter met
het oogmerk een gezond kind geboren te laten worden. Zij vragen de regering
of dit zou betekenen dat ook embryo's die op zichzelf met het leven verenigbaar
zijn «weggeselecteerd» kunnen worden.In de huidige praktijk komt het inderdaad voor dat embryo's bij preïmplantatie
genetische diagnostiek opgespoord worden vanwege een ziekte of aandoening
die op zich met het leven verenigbaar is. Dit is vergelijkbaar met prenatale
diagnostiek waarbij een aandoening of ziekte bij een foetus tijdens de zwangerschap
wordt opgespoord. Wanneer inderdaad een afwijking wordt geconstateerd komt
het ouderpaar voor de zeer ingrijpende en moeilijke beslissing te staan of
ze de gevorderde zwangerschap al dan niet willen afbreken. De arts houdt daarbij
ook rekening met de individuele situatie. Bij PGD wordt een embryo met de
betreffende familiaire ziekte of aandoening niet geïmplanteerd in de
baarmoeder van de vrouw, zodat een abortus kan worden voorkomen.Wij hechten eraan dat de arts samen met de betrokkene(n) kijkt naar de
individuele situatie op dat moment. Een definitie van een «gezond kind»
of een indicatielijst met ziekten waarvoor prenatale diagnostiek of PGD mag
worden uitgevoerd, kunnen en willen wij dan ook niet geven. Een dergelijke
definitie of lijst zou bovendien een stigmatiserend effect kunnen hebben op
mensen in onze samenleving met een lichamelijke en/ of geestelijke
handicap. Ook deze groep in de samenleving moet altijd aanspraak kunnen blijven
maken op de bijzondere zorg en bescherming van de overheid.De leden van de CDA-fractie vragen bij wie het initiatief ligt tot het
doen van wetenschappelijk onderzoek met embryo's die geïmplanteerd worden.
Zij vragen of wensouders hiertoe een aanvraag kunnen indienen en of instellingen
dan verplicht zijn hierin tegemoet te komen.Het initiatief voor het doen van wetenschappelijk onderzoek ligt bij de
beroepsgroep en bestaat uit het opstellen van een onderzoeksprotocol waarin
de wetenschappelijke vraagstelling is verwoord en de manier wordt beschreven
waarop een antwoord op die vraag zou kunnen worden gevonden. Als de CCMO van
oordeel zou zijn dat het redelijkerwijs aannemelijk is dat het met het onderzoek
te dienen belang in evenredige verhouding staat tot de bezwaren en risico's
voor het toekomstige kind en de vrouw en dat ook aan de andere eisen van artikel
16 wordt voldaan, kan het onderzoek van start gaan. Dat betekent dat in de
praktijk de klinieken die aan het onderzoek meewerken aan patiënten vragen
of zij aan het onderzoek willen deelnemen. De vrouw en haar partner moeten
schriftelijk toestemming geven.Uit het voorafgaande is, naar wij aannemen, duidelijk geworden dat wensouders
niet het initiatief zullen kunnen nemen voor onderzoek.Deze leden vragen verder of embryo's geselecteerd worden op afwijkingen.Vóór de implantatie wordt bekeken welke embryo's er het
beste uitzien onder het microscoop. Er wordt dan bijvoorbeeld gekeken of de
cellen van het embryo zich goed en regelmatig hebben gedeeld. De beste twee
embryo's worden geïmplanteerd. Er is geen sprake van dat bij die selectie
concrete afwijkingen in de zin van later optredende aandoeningen gevonden
zouden kunnen worden.Iets heel anders is preïmplantatie genetische diagnostiek die op
indicatie wordt verricht als een paar een grote kans heeft een kind te krijgen
met een ernstige erfelijke aandoening.Het verheugt ons dat de leden van de GroenLinks-fractie zich kunnen vinden
in de voorwaarden van deze en de volgende paragraaf, omdat deze gericht zijn
op de bevordering van de gezondheid van de zwangere vrouw en het ongeboren
kind.De leden van de SP-fractie vragen of er momenteel al experimenten plaatsvinden
met preïmplantatie genetische diagnostiek.Het academisch ziekenhuis Maastricht voert sinds enkele jaren PGD uit.
PGD bevindt zich nog in een stadium van medisch-wetenschappelijk onderzoek
en zal dat naar verwachting voorlopig nog blijven. In de Nota «De toepassing
van genetica in de gezondheidszorg», die op 5 december 2000 naar de
Tweede Kamer is gezonden (TK 2000–2001, 27 543, nr. 1), is aangegeven
dat bij het tot stand brengen van de nieuwe Regeling klinisch genetisch onderzoek
en erfelijkheidsadvisering tevens aan PGD aandacht wordt gegeven. Daarbij
wordt bezien of ontwikkelingsgeneeskundig onderzoek mogelijk is. Eerste ondergetekende
is voornemens het aantal locaties waar PGD wordt toegepast tot één,
maximaal twee academische ziekenhuizen te beperken.Hoofdstuk 7 Wetenschappelijk onderzoek met foetussenDe leden van de PvdA-fractie beklemtonen terecht dat bij wetenschappelijk
onderzoek met foetussen het belang van de foetus en de gezondheid van de moeder
voorop staan. Zij vragen of zij het goed zien dat er de facto eerder sprake
is van een experimentele behandeling dan van wetenschappelijk onderzoek alleen.In het bijzonder wanneer het gaat om handelingen die gericht zijn op voorkoming of behandeling van ernstige aandoeningen bij de foetus
zal het vaak gaan om een ultimum remedium. De eis dat de handelingen niet
uitgesteld moeten kunnen worden tot na de geboorte draagt daar ook aan bij.
Dit neemt niet weg dat het noodzakelijk is een nieuwe behandeling in een deugdelijke
wetenschappelijke opzet op zijn merites te beoordelen. Wij zouden zelfs willen
stellen dat het algemene pleidooi voor evidence based medicine hier extra
kracht verdient gezien de risicovolle omstandigheden waarvan in deze gevallen
bijna altijd sprake is. De suggestie die deze leden uit vinden gaan van de
artikelen 19, 20 en 21 in samenhang, dat het belang van wetenschappelijk onderzoek
erg op de voorgrond staat is dan ook wel juist. Wij vinden echter niet dat
van deze artikelen een wervend karakter hebben in de zin dat ze gezien kunnen
worden als een aansporing om op dit terrein wetenschappelijk onderzoek te
gaan doen. Wel is de bedoeling dat het effect van experimentele behandelingen
in deugdelijk wetenschappelijk onderzoek wordt onderzocht.Deze leden vinden dat met name de laatste volzin van artikel 21, vijfde
lid, voeding aan de suggestie geeft. Zij zijn van mening dat dit vooral te
wijten is aan de zinsnede dat bij intrekken van de toestemming geen schadevergoeding
verschuldigd is. Naar hun mening zou deze zinsnede volstrekt overbodig moeten
zijn.Artikel 21, vijfde lid, is de pendant van artikel 6, zevende lid, van
de WMO waarin met betrekking tot medisch-wetenschappelijk onderzoek met proefpersonen
precies dezelfde bewoordingen zijn gebruikt. De bepaling is zowel in de WMO
als in het onderhavige wetsvoorstel opgenomen om te benadrukken dat mensen
zich te allen tijde uit het onderzoek kunnen terugtrekken. De bepaling geeft
onzes inziens naar beide partijen duidelijkheid. Als het vijfde lid van artikel
21 niet zou zijn opgenomen, zou de indruk worden gewekt dat terugtrekken in
deze situatie van wetenschappelijk onderzoek bij een foetus in de baarmoeder
niet of minder goed mogelijk zou zijn.De leden van de PvdA-fractie kunnen zich vinden in het voorstel om bij
onderzoek met foetussen alleen toestemming van de vrouw te vragen, maar menen
dat de leeftijdsgrens waarboven de vrouw toestemming kan geven, gelegd dient
te worden bij 16 jaar. Naar hun mening past die leeftijd niet alleen beter
bij de systematiek van de overige «medische» wetgeving, ook kan
daarmee de onverkwikkelijke situatie worden voorkomen dat waar zij zelf toestemming
geeft voor onderzoeken in het belang van haar eigen ongeboren kind, deze toestemming
overruled kan worden door degenen die het gezag over haar uitoefenen.Wat betreft de keuze voor de meerderjarigheid als leeftijdsgrens in plaats
van een leeftijd van 16 jaar in vergelijking met andere wetgeving op medisch-ethisch
terrein mogen wij deze leden verwijzen naar ons antwoord op de desbetreffende
vragen van de leden van de VVD-fractie in het begin van hoofdstuk 4. Ook hier
staat voorop dat situaties als door de aan het woord zijnde leden geschetst,
in de praktijk niet tot de orde van de dag behoren. Zij worden daarnaast ook
niet vermeden door verlaging van de leeftijdsgrens naar 16 jaar. Ook beneden
die leeftijd zouden dergelijke gevallen zich kunnen voordoen. Overigens heb
ik alle vertrouwen dat in de praktijk door goed overleg van de behandelende
artsen met alle betrokkenen het ontstaan van deze situatie kan worden voorkomen.
Zou werkelijk sprake zijn van een geval waarin degenen die het gezag uitoefenen,
op onverkwikkelijke wijze misbruik maken van hun bevoegdheden, dan is (tijdelijke)
ontzetting uit het ouderlijk gezag de aangewezen weg.De leden van de VVD-fractie vragen om nog eens te verduidelijken hoe consistent
het wetsvoorstel is met onder andere het nog recent in de Tweede Kamer plenair
behandelde wetvoorstel foetaal weefsel, inclusief de aangenomen amendementen
en moties ter zake enerzijds en de WMO anderzijds. Zij bedoelen dat niet alleen
qua regelgeving onder meer betrekking tot toestemmingsvereisten, kring van
betrokkenen, autoriteit van instemming met protocol c.q. reglementen,
maar ook qua definitie en omschrijvingen.Wat betreft de toestemmingsvereisten en de betrokkenen verwijzen wij naar
ons antwoord in paragraaf 3.1 op vragen van de aan het woord zijnde leden
over vergelijking van de verschillende wetten wat betreft de regeling van
de zeggenschap.Voor wat betreft goedkeuring van onderzoeksprotocollen geldt het volgende.
De Wet foetaal weefsel kent geen verplichte toetsing vooraf van wetenschappelijk
onderzoek met foetaal weefsel. De WMO draagt de toetsing van onderzoeksprotocollen
op aan de op grond van die wet erkende toetsingscommissies en – alleen
in bijzondere gevallen – aan de CCMO, terwijl in het onderhavige wetsvoorstel
de toetsing van wetenschappelijk onderzoek met embryo's in alle gevallen is
opgedragen aan de CCMO vanwege het delicate karakter van dergelijk onderzoek.
In dit verband merken wij op dat om dezelfde reden ook wetenschappelijk onderzoek
met geslachtscellen waarbij embryo's tot stand worden gebracht zonder dat
met die embryo's zelf onderzoek wordt gedaan, voor centrale toetsing in aanmerking
komt. In de nota van wijziging is daarin voorzien door aanpassing van artikel
3.Van reglementen is wat betreft de door de leden van de VVD-fractie hier
genoemde wetten of wetsvoorstellen alleen sprake in het voorstel van Wet foetaal
weefsel en het onderhavige wetsvoorstel. Deze reglementen, die worden vastgesteld
door de desbetreffende instellingen behoeven in geen enkel geval instemming
van een autoriteit. Ook wat betreft de in genoemde regelingen gehanteerde
definities is geen sprake van inconsistenties.De leden van de VVD-fractie vragen of bevestigd kan worden dat de voorwaarden
voor het toestaan van wetenschappelijk onderzoek met foetussen-in-vivo sporen
met voorwaarden die in de grote onderzoekscentra in het buitenland gelden.Opgemerkt kan worden dat in veel Europese landen geen specifieke wetgeving
bestaat voor onderzoek met foetussen-in-vivo.1
In deze landen valt dergelijk onderzoek vaak onder de algemene wetgeving voor
geneeskundig handelen en/of algemene wetgeving voor wetenschappelijk onderzoek.
Daarnaast kunnen hierover binnen de beroepsgroep afspraken zijn gemaakt.Een voorbeeld van een Europees land dat wel specifieke bepalingen kent
voor onderzoek met foetussen-in-vivo is Finland. Op grond van de Wet inzake
medisch onderzoek (1999) mag onderzoek met zwangere vrouwen of vrouwen die
borstvoeding geven alleen worden uitgevoerd wanneer het aannemelijk is dat
het bijdraagt aan de gezondheid van de moeder of het ongeboren kind of wanneer
het aannemelijk is dat het onderzoek leidt tot een gezondheidsverbetering
voor mensen in de omgeving van de vrouw, zwangere vrouwen of vrouwen die borstvoeding
geven, foetussen, nieuwgeborenen of kinderen die borstvoeding krijgen. Voor
onderzoek specifiek met de foetus-in-vivo is bovendien vereist dat het onderzoek
niet op andere wijze uitgevoerd kan worden, de risico's minimaal zijn, het
aannemelijk is dat het onderzoek ten goede komt aan de betreffende foetus
of aan andere foetussen en de moeder toestemming heeft gegeven voor het onderzoek.In de Verenigde Staten bestaat sinds 1975 federale wetgeving op het gebied
van onderzoek met foetussen-in-vivo.2 Daarin
wordt bepaald dat dergelijk onderzoek alleen mag worden uitgevoerd wanneer
het ten goede komt aan de betreffende foetus, de risico's minimaal zijn en
het onderzoek tot doel heeft belangrijke biomedische kennis te verwerven dat
niet op andere wijze kan worden verkregen. Voor het onderzoek is zowel de
toestemming van de moeder als van de vader vereist. Deze laatste voorwaarde
is net voor het einde van de ambtstermijn van president Clinton gewijzigd
in een bepaling waarin toestemming van de vrouw volstaat, omdat het toestemmingsvereiste
van beide ouders tot veel problemen in de praktijk leidde. President
Bush heeft deze wijziging echter weer tot nader order ingetrokken.De voorwaarden zoals gesteld in Finland en de VS komen redelijk overeen
met onderhavig wetsvoorstel met dien verstande dat wij voorstellen –
in tegenstelling tot Finland – om onderzoek met foetussen-in-vivo alleen
toe te staan wanneer het onderzoek ten goede komt aan de desbetreffende foetus
(alleen therapeutisch onderzoek). In tegenstelling tot de huidige situatie
in de VS kan voor het onderzoek worden volstaan met de toestemming van de
vrouw.De leden van de CDA-fractie vragen wat het standpunt van de regering is
inzake het transplanteren van ovariumweefsel van geaborteerde foetussen (met
het oog op de geboorte van een kind). Daarnaast vragen zij hoe de Raad van
Europa en de EU staan tegenover zodanig gebruik van foetaal weefsel.Het standpunt van de regering is neergelegd in artikel 10 van het Wetsvoorstel
foetaal weefsel. Daarin is een verbod opgenomen om geslachtscellen en andere
bestanddelen afkomstig van een menselijke vrucht te bewaren en te gebruiken
voor voortplantingsdoeleinden en niet-geneeskundige doeleinden. Zoals verwoord
in de memorie van toelichting bij dit wetsvoorstel moet het niet voor kunnen
komen dat iemand de boodschap krijgt dat één van zijn genetische
ouders een foetus was. Voor de Raad van Europa geldt dat, in aanvulling op
het VRMB, een Protocol inzake de bescherming van het embryo en de foetus in
voorbereiding is. Op dit moment is nog niet duidelijk of in betreffend protocol
tevens een dergelijke expliciete verbodsbepaling zal worden opgenomen. Binnen
de Europese Unie bestaat geen aanbeveling of richtlijn op dit punt.De leden van de CDA-fractie vernemen graag van de regering welk onderzoek
niet anders dan met weefsel afkomstig van (boventallige) embryo's uitgevoerd
kan worden. Kunnen dezelfde onderzoeken in de preklinische fase ook gedaan
worden met foetaal weefsel of dierlijk weefsel, zo vragen deze leden.Onderzoek dat gericht is op de verbetering van de IVF-behandeling zal
slechts uitgevoerd kunnen worden met humane embryo's, soms zal dat kunnen
met restembryo's, soms zal bepaalde kennis slechts verworven kunnen worden
door middel van onderzoek waarbij embryo's speciaal tot stand worden gebracht.
Een voorbeeld van het eerste onderzoek is onderzoek ter verbetering van de
kweekomstandigheden of van de invriestechniek. Een voorbeeld van het tweede
onderzoek is onderzoek ter ontwikkeling van een techniek voor het invriezen
van eicellen of ter ontwikkeling van in-vitromaturatie.Als het gaat om onderzoek met stamcellen kunnen bepaalde onderzoeksvragen
ook beantwoord worden door onderzoek met stamcellen afkomstig van foetaal
weefsel. Onderzoek aan dierlijk weefsel vormt nooit een alternatief. Positieve
resultaten van onderzoek met dierlijk weefsel kunnen aanleiding vormen onderzoek
te gaan doen met humaan weefsel om te bezien of dezelfde resultaten gevonden
kunnen worden.Deze leden vragen verder hoe de CCMO zal oordelen over een onderzoeksvraag
indien het gebruik van foetaal weefsel een alternatief is voor het gebruik
van embryo's.Het oordeel van de CCMO zal afhangen van de specifieke onderzoekssituatie.
Zoals altijd zal bekeken worden of er een minder bezwaarlijk alternatief is
voor dat onderzoek. Als zich de situatie voordoet, dat het onderzoek even
goed met foetaal weefsel als met embryo's kan worden uitgevoerd, dan zal de
CCMO – op grond van artikel 10, onder b, van de Embryowet – een
positief oordeel over het onderzoeksvoorstel kunnen onthouden omdat het doel
ook kan worden bereikt met andere vormen of methoden van onderzoek dan onderzoek
met de desbetreffende embryo's.De leden van de CDA-fractie vragen de regering of zij het wenselijk acht
dat embryonale geslachtscellen worden gekweekt al dan niet met geaborteerde of via IVF tot stand gekomen (boventallige) embryo's. Tevens
vragen deze leden of hiernaar reeds onderzoek wordt gedaan in Nederland en
of het ook mogelijk is om door middel van het gebruik van embryonale stamcellen
embryo's tot stand te brengen.In het betreffende interview heeft mevrouw Mummery aangegeven dat uit
vroege voorlopers van geslachtscellen (oerkiemcellen, primordial germ cells)
die in een jonge foetus aanwezig zijn (het gaat om een stadium na de innesteling)
net als uit embryonale stamcellen, alle soorten lichaamscellen kunnen ontstaan.
Deze oerkiemcellen zijn in een embryo-invitro nog niet aanwezig. Ze kunnen
dus slechts gevonden worden in foetaal weefsel dat na een abortus provocatus
of een miskraam ter beschikking komt. Er wordt in Nederland dus geen onderzoek
gedaan dat erop gericht is uit embryonale of foetale cellen embryonale geslachtscellen
te kweken.De leden van de CDA-fractie vernemen graag van de regering of zij het
gebruik van foetale geslachtscellen voor wetenschappelijk onderzoek geoorloofd
acht en of dergelijk onderzoek in binnen- of buitenland reeds actueel is.In het Wetsvoorstel foetaal weefsel (artikel 10) wordt voorgesteld het
gebruik van foetale geslachtscellen voor wetenschappelijk onderzoek toe te
staan onder voorwaarde dat het onderzoek een geneeskundig doel dient en het
niet gericht is op de geboorte van een kind. Daarnaast zullen in dit geval
ook de voorwaarden gelden die in de Embryowet zijn opgenomen voor het gebruik
van geslachtscellen anders dan voor de eigen zwangerschap. Onderzoek met foetale
geslachtscellen wordt in Nederland en ook daarbuiten reeds uitgevoerd.De leden van de CDA-fractie vragen of de zorgtaak van de zwangere vrouw
voor haar (nog) ongeboren kind analoog kan worden afgeleid uit de zorgplicht
die ouders ten opzichte van het kind na de geboorte hebben, en hoever die
zorgtaak reikt.Het is onmiskenbaar zo, dat op de zwangere vrouw, meer dan op derden,
een zorgplicht jegens het nog ongeboren kind rust. Deze behoeft niet analoog
uit de zorgplicht die ouders ten opzichte van het geboren kind hebben, te
worden afgeleid, maar kan reeds volgen uit de bijzondere verhouding die als
zodanig tussen de zwangere vrouw en het kind bestaat. Die zorgplicht omvat
in ieder geval het doen ondergaan van de gebruikelijke medische en zwangerschapscontrole.
De vraag of de vrouw tot een bepaald gedrag kan worden gedwongen en of zij
in een voorkomend geval een medische behandeling van het ongeboren kind in
haar lichaam moet toestaan, dus of die zorgplicht ook afdwingbaar is, kan
niet, althans zeker niet zonder voorbehoud, bevestigend worden beantwoord.
Niet ieder ongezond gedrag van de zwangere vrouw zal immers een inbreuk op
haar privé-leven die de dwang tot een bepaald gedrag betekent, rechtvaardigen.
Het treffen van een burgerrechterlijke maatregel van jeugdbescherming is slechts
mogelijk ten aanzien van de ouders van een reeds geboren kind. Gedwongen opneming
in een psychiatrisch ziekenhuis, en eventuele dwangbehandeling, zijn ingevolge
de wet slechts beperkt mogelijk. Bij een medische behandeling van de foetus
is, zoals de leden van de CDA-fractie terecht opmerken, in de regel óók
het recht op lichamelijke integriteit van de vrouw aan de orde. Een inbreuk
daarop is, indien de vrouw daarvoor geen toestemming geeft, slechts gerechtvaardigd
indien deze bij of krachtens de wet is toegestaan. Met betrekking tot jurisprudentie
de VS, waarnaar deze leden vroegen, kan worden vermeld dat er in de rechtspraak
in enkele gevallen sprake is van een gedwongen keizersnede. In de literatuur
is daar overigens kritisch op gereageerd.In het licht van artikel 2 van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek is in
de literatuur en rechtspraktijk de vraag aan de orde gesteld of de ouders
door het kind civielrechtelijk kunnen worden aangesproken voor een door hen
veroorzaakte schade bij het kind.Over deze eventuele aansprakelijkheid van ouders wordt verschillend gedacht.
Met name voor het geval de ouders bekend zijn met genetische risico's
en toch een kind verwekken. Indien evenwel de handicap van het kind onmiskenbaar
is veroorzaakt door het gedrag van een of beide ouders, bijvoorbeeld door
mishandeling van de zwangere vrouw door haar man, of door overmatig drank-
of druggebruik door de moeder, dan lijkt een succesvolle actie van het kind
tegen die ouders in beginsel niet uitgesloten.Hoofdstuk 8 Verboden handelingenDe leden van de D66-fractie constateren dat ook het verbod op kiembaangentherapie
een eindig verbod is. Zij vragen of dit in andere landen reeds wel mogelijk
is en zo ja, of het verbieden van een dergelijke techniek in Nederland dan
niet lastig is te handhaven.Bijlage 1 bij de memorie van toelichting, die een overzicht geeft van
wetgeving in enkele West-Europese landen, en de actualisatie ervan in antwoord
op een vraag van de leden van de VVD-fractie in hoofdstuk 1 van deze nota,
geven een divers beeld. In Duitsland en Finland is onderzoek en ontwikkeling
van kiembaangentherapie toegestaan, in Noorwegen, Oostenrijk en Zweden geldt
een verbod, in de VS geldt een verbod voor federaal gefinancierd onderzoek
en ook in China geldt een verbod.In dit verband is van belang te vermelden dat inmiddels is vastgesteld
de Europese Richtlijn betreffende de onderlinge aanpassing van de wettelijke
en bestuursrechtelijke bepalingen van de lidstaten inzake de toepassing van
goede klinische praktijken bij de uitvoering van klinische proeven met geneesmiddelen
voor menselijk gebruik van 4 april 2001 (2001/20/EG) en dat daarin een verbod
is opgenomen van kiembaangentherapie.Dit betekent dat de lidstaten van de Europese Unie in hun wetgeving een
verbod moeten opnemen op proeven met geneesmiddelen voor gentherapie die leiden
tot modificatie van de kiembaan en de daarin vastgelegde genetische identiteit
van de proefpersoon. Op de consequentie van deze bepaling in de Richtlijn
komen wij in antwoorden in paragraaf 8.3 terug.Wij zien niet in waarom een verbod op kiembaangentherapie in Nederland
moeilijk zou zijn te handhaven als dat in buitenland wel zou zijn toegestaan,
wat overigens zoals gezegd bijna nergens het geval is.Met genoegen constateren wij dat de leden van de GroenLinksfractie instemmen
met de passage over verboden handelingen waarin de grens van 14 dagen aan
de ontwikkeling van een embryo buiten het menselijk lichaam wordt gesteld
en dat de leden van de SP-fractie het belang onderschrijven van een duidelijke
grens om te voorkomen dat de neiging ontstaat de grenzen op te rekken.De leden van de SGP-fractie hebben er moeite mee dat de in het wetsvoorstel
opgenomen verboden op speciaal tot stand brengen van embryo's voor wetenschappelijk
onderzoek en op kiembaangentherapie op een gegeven moment zullen vervallen.
Deze leden vragen naar een onderbouwing van de daarvoor gegeven termijnen
van 3–5 respectievelijk 5–7 jaar en vragen of na het verstrijken
van de termijnen de verboden van kracht zullen blijven. Zij roepen de regering
op de onderdelen 2 en 3 van artikel 32 te schrappen, en indien dat niet gebeurt
het onderwerp van deze bepaling bij wet te regelen.Zoals in paragraaf 8.3 over kiembaangentherapie nog uitgebreid zal
worden toegelicht, hebben wij bij nota van wijziging het derde lid van artikel
32 laten vervallen zodat het desbetreffende verbod alsnog een permanent karakter
krijgt en alleen door een eventuele wetswijziging kan komen te vervallen.
Wat betreft het verbod op speciaal tot stand brengen van embryo's wordt de
voorgestelde constructie echter gehandhaafd. Voor de onderbouwing daarvan
mogen wij verwijzen naar ons betoog in hoofdstuk 1 en hoofdstuk 4 van deze
nota. De leden van de SGP-fractie roepen in herinnering de Kamerbreed aanvaarde
motie Van der Vlies (Kamerstukken II 26 800 XVI, nr.40) over de verkoop
van menselijk erfelijk materiaal via internet. Deze leden vragen de regering
nader aan te geven op welke wijze deze Kameruitspraak in voorliggend wetsvoorstel
is verwerkt. Tevens vragen zij naar de actuele stand van zaken met betrekking
tot de uitvoering ervan in de daartoe relevante internationale verbanden.De verkoop van menselijk erfelijk materiaal, bijvoorbeeld via internet,
is naar het oordeel van de regering niet aanvaardbaar. Om te voorkomen dat
een zodanige praktijk kan ontstaan, bevat onderhavig wetsvoorstel de voorwaarde
dat geslachtscellen en/ of embryo's slechts om niet ter beschikking mogen
worden gesteld (artikel 5, tweede lid en artikel 8, tweede lid). Zoals aangegeven
in hoofdstuk 3 hebben wij bij nota van wijziging een artikel 26a ingevoegd
betreffende handel in geslachtscellen en embryo's tussen instellingen. Wel
mag een vergoeding worden gevraagd voor de kosten die een rechtstreeks gevolg
zijn van de handelingen die met de geslachtscellen of embryo's zijn verricht.Zoals aangegeven bij brief van 25 oktober 2000 (CSZ/ME-2119 369)
heeft de eerste ondergetekende een brief aan zowel de Wereldgezondheidsorganisatie
(WHO) als de Raad van Europa geschreven met het verzoek dit onderwerp op de
agenda te plaatsen. De WHO heeft aangegeven betreffend onderwerp zo snel mogelijk
op de agenda te zetten van het Expert Advisory Panel on bioethics.Binnen de Raad van Europa is het onderwerp in december 2000 tijdens een
vergadering van de CDBI aan de orde gekomen. Overeengekomen is dat het secretariaat
van de CDBI een onderzoek uitvoert naar het feitelijke commerciële aanbod
van menselijke gameten via internet. De resultaten van dit onderzoek kunnen
een ondersteuning bieden bij de discussie over de noodzaak en mogelijkheden
om een internationaal verbod tot stand te brengen. De resultaten van dit onderzoek
zullen naar verwachting tijdens de vergadering van de CDBI in juni 2001 beschikbaar
komen.8.1 OntwikkelingsgrensWij zijn de leden van de VVD-fractie dankbaar voor hun steun voor onze
keuzes met betrekking tot de verboden handelingen die zij beargumenteerd onder
woorden hebben gebracht.8.2 KlonerenDe leden van de PvdA-fractie uiten hun teleurstelling over de resultaten
van het debat «klonen en kloneren». Ze vragen of hun indruk juist
is dat het debat zo weinig bekendheid heeft gekregen. Ook willen zij weten
of de betrokkenheid van de samenleving in komende debatten vergroot kan worden,
bijvoorbeeld in een debat over het speciaal tot stand brengen van embryo's
voor wetenschappelijk onderzoek.Met de leden van de PvdA-fractie hebben wij de indruk dat het debat weinig
bekendheid heeft gekregen en dus een gering bereik heeft gehad. Uit een evaluatieve
studie van het Rathenau Instituut «Kloneren in de polder» blijkt
dat onduidelijk is gebleven of het debat de burger vertrouwd heeft gemaakt
met het kloneren in diverse vormen. Wel kan worden aangetoond dat het ethisch
debat onderzoeksstrategieën binnen de wetenschappelijke en technologische
gemeenschap beïnvloed heeft.Het debat op de deelterreinen «reproductief kloneren van volwassen
mensen' en «niet-reproductief kloneren van embryo's' resulteerde aanvankelijk
vooral in een discussie tussen inhoudelijk deskundigen uit de wetenschappelijke,
ethische, juridische en de theologische wereld. De resultaten van deze debatten
legden wel een belangrijke basis voor debatactiviteiten in de richting van
het grote publiek.Over de vraag tot welke resultaten – in de zin van bereik en vertrouwdheid met het onderwerp – de verschillende activiteiten op de deelterreinen
in de samenleving hebben geleid, is eveneens niets te zeggen. Voor het geven
van objectieve informatie aan het grote publiek werd het boekje«Allemaal
Klonen, feiten meningen en vragen over kloneren» gepubliceerd. Een burgerpanel
werd ingesteld en er werd een opinieonderzoek naar de mening van onze samenleving
over kloneren uitgevoerd. Er werden vijf openbare debatbijeenkomsten georganiseerd
op verschillende plaatsen in Nederland. Tenslotte leverde ook de geschreven
pers een bijdrage aan het debat.Vanwege de indruk dat het grote publiek onvoldoende is bereikt besloot
het Ministerie van VWS tot een bezinning over de meest wenselijke aanpak voor
de organisatie van publieke debatten over medisch-ethische vraagstukken. Voor
een nadere toelichting daaromtrent verwijzen wij u hoofdstuk 1.De leden van de VVD-fractie menen dat het kloneren van genetisch identieke
individuen ten allen tijde verboden moet zijn. Zij menen dat deze toepassing
van kloneren strijdig is met het waarborgen van de menselijke waardigheid
en het garanderen van de uniciteit van het individu. Naar hun mening gaat
het hier om een belangrijk principe en mogen andere argumenten zoals het nog
ontbreken van voldoende kennis en inzicht – hetgeen de KNAW naar voren
brengt – geen rol spelen. Deze leden vragen of ondertekening van het
«Aanvullende Protocol inzake een verbod op het kloneren van mensen'
van de Raad van Europa garandeert dat ook bij voldoende kennis en inzicht
het kloneren van genetisch identieke individuen verboden zal blijven. Ook
vragen deze leden zich af of het verbod zoals geformuleerd in artikel 24,
onderdeel d voorkómt dat een gekloneerd embryo dat via embryosplitsing
tot stand komt en wordt ingevroren op een later tijdstip tot ontwikkeling
wordt gebracht met het doel een overleden kind te vervangen dat zich ontwikkelde
uit één van de andere embryo's die bij de embryosplitsing tot
stand kwam.Ook al zou er voldoende kennis en inzicht zijn over technieken voor het
kloneren van mensen veilig toe te passen, dan zouden wij het verbod in de
Embryowet niet laten vervallen. Wanneer Nederland het Protocol inzake een
verbod op het kloneren van mensen heeft geratificeerd, dan betekent dit een
extra garantie op handhaving van het verbod. In de toelichting op het Protocol
wordt voor wat betreft de toepassing van onderhavig protocol aangegeven dat
het aan de nationale wetgeving wordt overgelaten wat de reikwijdte is van
het begrip «menselijk wezen». Nederland verklaarde in een interpretatieve
verklaring bij ondertekening van het protocol op 4 mei 1998 onder een mens
te verstaan een reeds geboren individu, levend dan wel overleden. Dit betekent
voor Nederland dat het na ratificering verboden is een mens in bovenstaande
zin te kloneren.Het is ook zeker zo dat het op basis van artikel 24, onderdeel d, verboden
is om een ingevroren embryo tot ontwikkeling te brengen met het doel een overleden
persoon te vervangen die zich ontwikkelde uit één van de andere
embryo's die bij de embryosplitsing tot stand kwam. Hierbij is immers sprake
is van een handeling waarbij een genetisch identiek individu tot stand wordt
gebracht, waarvoor – zoals de leden zelf ook aangeven – het principiële
argument geldt dat het in strijd is met de menselijke waardigheid.Onder hoofdstuk 5 zijn wij ingegaan op de vraagtekens die de leden van
de VVD-fractie hebben bij het moment van het vervallen van het verbod van
het speciaal tot stand brengen van embryo's via celkerntransplantatie ten
behoeve van (onderzoek gericht op) transplantatiedoeleinden.De instemming van de leden van de CDA-fractie met het verbod op het tot
stand brengen van genetisch identieke individuen doet ons genoegen.De leden van de CDA-fractie wijzen ons op een resolutie van het Europees
Parlement (B5–0710, 0751, 0753 en 0764/2000) die tot doel heeft wetenschappelijk
onderzoek met speciaal tot stand gebrachte embryo's tegen te gaan en het beleid
van Europa op dit punt te harmoniseren. Deze leden vragen of het Verenigd
Koninkrijk tegemoet wil komen aan het verzoek van het Europees Parlement om
haar regelgeving aan te passen zodanig dat dergelijk onderzoek niet langer
mogelijk is. Deze leden vragen ook wat de regering vindt van het verzoek van
het Europese Parlement aan het Verenigd Koninkrijk en hoe de regering aankijkt
tegen het Embryowetsvoorstel in het licht van het door haar ondersteunde harmonisatiebeleid.
Is de regering bereid tegemoet te komen aan de wens van het Europees Parlement
om via een nota van wijziging het wetsvoorstel in overeenstemming te brengen
met het Europese beleid, zo vragen deze leden. En zo nee, wat verzet zich
daartegen.Het Verenigd Koninkrijk heeft geen gehoor gegeven aan het verzoek van
het Europees Parlement van 9 september 2000, dat zich specifiek richt op het
Engelse voornemen om medisch onderzoek mogelijk te maken waarbij gebruik gemaakt
wordt van via celkerntransplantatie verkregen embryo's. Sinds 1990 is het
in het Verenigd Koninkrijk op basis van de «Human Fertilisation and
Embryology Act 1990» reeds wettelijk toegestaan om onder strikte condities
en na het verkrijgen van een vergunning embryo's tot stand te brengen en te
gebruiken voor specifieke toepassingsgebieden. Op basis van de wet is het
mogelijk het aantal specifieke toepassingsgebieden uit te breiden bij handhaving
van de in de wet gestelde condities. Op 31 januari 2001 ging de Engelse regering
akkoord met een dergelijke uitbreiding inhoudende onderzoek met embryo's ten
behoeve van het vergroten van kennis over de ontwikkeling van embryo's, het
vergroten van kennis over ernstige ziekten en het gebruik van deze kennis
ten behoeve van de ontwikkeling van nieuwe behandelwijzen voor ernstige ziekten.
Deze uitbreiding is gebaseerd op de opvatting dat onderzoek met embryo's die
via celkerntransplantatie tot stand komen leidt tot het verkrijgen van meer
begrip van de wijze waarop lichaamseigen weefsel voor behandelwijzen tot stand
gebracht kan worden en van de wijze waarop volwassen cellen in de toekomst
opnieuw geprogrammeerd kunnen worden.Wij zijn van mening dat er vanuit gegaan kan worden dat de huidige stand
van de wetenschap veelbelovende perspectieven biedt op toepassingen zoals
die in het Verenigd Koninkrijk thans worden toegestaan. Het gebruik van daartoe
via celkerntransplantatie tot stand gebrachte embryo's acht de regering echter
op dit moment nog een stap te ver. Het wetsvoorstel bevat daarom een verbod
op dit punt, maar maakt het mogelijk dat, als de tijd daarvoor rijp is, het
algehele verbod te vervangen door een toelating onder strikte voorwaarden
(artikel 32, tweede lid). Nog onduidelijk is op dit moment hoe de meningsvorming
zich de komende jaren zal ontwikkelen op nationaal, Europees en mondiaal niveau.
Naar verwachting zal deze mening zich de komende jaren uitkristalliseren.
In afwachting van de oordeelsvorming is de regering op dit moment niet bereid
tegemoet te komen aan de wens van het Europees Parlement om via een nota van
wijziging het Embryowetsvoorstel in overeenstemming te brengen met het Europese
beleid, dat tot doel heeft wetenschappelijk onderzoek met speciaal tot stand
gebrachte embryo's tegen te gaan.De leden van het CDA-fractie vragen zich af waarom de regering zich bij
de EU sterk heeft gemaakt voor het kloneren van embryo's ten behoeve van het
kloneren van menselijke cellen. Ook vragen deze leden welke landen zich verzet
hebben tegen de wens om het kloneren van menselijke embryo's te subsidiëren.Bij de goedkeuring van het specifieke programma voor onderzoek, technologische
ontwikkeling en demonstratie (1998–2002) op het gebied van «Kwaliteit
van het bestaan en beheer van de biologische hulpbronnen» dat deel uit
maakt van het vijfde kaderprogramma van de Europese Gemeenschap
heeft Nederland haar standpunt duidelijk gemaakt over het kloneren van menselijk
celmateriaal door middel van celkerntransplantatie. Nederland gaf aan dat
de discussie in ons land over dit onderwerp nog volop aan de gang is en dat
het onwenselijk is met de voorliggende tekst in de bovengenoemde voetnoot»
een voorschot te nemen op het toekomstige Nederlandse beleid terzake. Nederland
heeft tevens – in de persoon van de minister van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschappen- een verklaring afgelegd bij de goedkeuring van het specifieke
programma «Kwaliteit van het bestaan» tijdens de vergadering van
de Onderzoeksraad van 22 december 1998. Deze luidt als volgt: («begin
citaat») Ik wens een verklaring af te leggen over de voetnoot op pagina
16 van de tekst van het kaderprogramma, die tevens betrekking heeft op de
voetnoot op pagina 26 van het specifieke programma «Kwaliteit van het
bestaan». Deze voetnoot handelt over het kloneren van menselijk materiaal.
Er zijn veel misverstanden over dit onderwerp. Nederland wil in geen geval –
zolang de discussie in Nederland nog niet is afgerond – belemmeringen
in de weg leggen aan onderzoek op dit terrein in de EU. Nederland houdt daarbij
overigens vast aan het standpunt dat gebruik van kloneringstechnieken gericht
op de geboorte van identieke individuen verboden moet zijn. In februari 1998
is Nederland akkoord gegaan met het Gemeenschappelijk Standpunt. Daarin werd
vastgelegd dat dit Gemeenschappelijke Standpunt zou worden uitgewerkt in het
Specifieke Programma. Nu blijkt dat dit niet is geschied. Nederland betreurt
dit ten zeerste. Nederland wil de nog lopende discussie over kloneren in Nederland
en de daarna te maken beleidskeuzen niet belasten. Gaarne verzoek ik u het
Nederlandse standpunt te doen opnemen in het verslag van onze vergadering
«einde citaat».De tekst in het specifieke programma, zoals geaccepteerd door de lidstaten,
biedt geen openingen om desgewenst op een later tijdstip op Europees niveau
financiering mogelijk te maken van onderzoek waarbij gebruik wordt gemaakt
van de techniek kloneren in de zin van celkerntransplantatie ten behoeve van
de ontwikkeling van lichaamseigen cellen en weefsels ten behoeve van transplantatie.
De tekst in het specifieke programma luidt: («begin citaat») Evenmin
zal onderzoek, in de zin van kloneren, worden verricht waarbij wordt gepoogd
de kern van een kiemcel of embryonale cel te vervangen door een celkern afkomstig
van een willekeurig persoon, van een embryo of van een later ontwikkelingsstadium
dan het menselijk embryonaal stadium. («einde citaat»). Tegen
financiering van zulk onderzoek op Europees niveau bleek onoverkomelijk bezwaar
te bestaan van de kant van Ierland. Dat bezwaar heeft Nederland willen respecteren.
Met de goedkeuring van het specifieke programma is Europese financiering van
het onderzoek weliswaar niet mogelijk, maar kan Nederland wel eigen beleidskeuzes
daaromtrent maken.De GroenLinks-fractie vindt het nog onduidelijk wat ingevolge de behandeling
van het wetsvoorstel onder «human being» moet worden verstaan
en welke levensduur van het embryo daarbij als criterium wordt genomen. Deze
leden vragen of het in dit licht nog mogelijk is om de interpretatieve verklaring
bij de ondertekening van het Additioneel Protocol inzake het verbod op het
kloneren van mensen bij de discussie te betrekken.Het VRMB spreekt over de bescherming van het «menselijk wezen»
(in het Engels «human being») en over het waarborgen van de rechten
en vrijheden van «iedereen» («everyone»). De toelichting
bij het verdrag wijst erop, dat het begrip «iedereen» gedefinieerd
dient te worden door het nationale recht. Nederland verstaat hieronder een
persoon, omdat alleen een individu subjectieve rechten heeft. De menselijke
waardigheid en de identiteit van het «menselijk wezen» dienen
volgens de toelichting bij het verdrag te worden geëerbiedigd «zodra
het leven begonnen is». Nederland heeft bij de ondertekening van het
protocol kloneren een interpretatieve verklaring afgelegd waarin
zij aangeeft hieronder te verstaan«een menselijk wezen dat reeds geboren
is». Met deze interpretatie bij het protocol wijst Nederland het tot
stand brengen van genetisch identieke individuen af, maar wordt tegelijkertijd
ruimte opengelaten voor niet-reproductieve kloneringstechnieken. Deze ruimte
is niet onbeperkt: op nationaal niveau worden in onderhavig wetsvoorstel grenzen
en voorwaarden gesteld aan het gebruik van embryo's. Uitgangspunt daarbij
is, zoals uiteengezet in de inleiding, dat het embryo al naar gelang zijn
ontwikkelingsstadium een toenemende rechtsbescherming wordt geboden. Overigens
heeft de interpretatieve verklaring van Nederland specifiek betrekking op
het protocol kloneren. In het verdrag blijft het uitgangspunt dat het begrip
«menselijk wezen» ook betrekking heeft op het embryo in al zijn
stadia van ontwikkeling.Kan de minister een overzicht geven van de bepalingen van het in voorbereiding
zijnde aanvullend protocol inzake de bescherming van embryo's en foetussen.
En wat is de stand van zaken met betrekking tot het protocol inzake biomedisch
onderzoek en het protocol inzake genetica, zo vragen deze leden.Voor het antwoord op deze vraag verwijzen wij naar het antwoord op een
gelijkluidende vraag van de leden van de PvdA-fractie.De leden van de SP-fractie zien de waarde van kloneringstechnieken in
de zin van celkerntransplantatie maar zien tegelijkertijd grote bezwaren zoals
het speciaal kweken van embryo's evenals het verzoek om donatie van eicellen.
Wij danken deze leden voor het naar voren brengen van deze mening. In paragraaf 4.3
respectievelijk paragraaf 3.3.3 zijn wij ingegaan op de specifieke vragen
die deze leden over de genoemde onderwerpen hebben gesteld.De leden van de fractie van de ChristenUnie constateren dat het verbod
op het kloneren van menselijke individuen niet van toepassing is op embryosplitsing
voor pre-implantatie genetische diagnostiek (PGD). Zij vragen waarom een uitzondering
wordt gemaakt voor embryosplitsing voor PGD en waartoe dit dient.De toepassing van PGD is volledig in overeenstemming met onderhavig wetsvoorstel
omdat bij deze techniek nimmer genetisch identieke individuen tot stand worden
gebracht. Het diagnostisch onderzoek bij PGD wordt uitgevoerd op een van het
embryo afgesplitste cel die bij het onderzoek verloren gaat.1 De leden van de fractie van de ChristenUnie zijn bezorgd over de al
in het wetsvoorstel geanticipeerde mogelijkheid om te komen tot celkerntransplantatie.
Zij vragen in hoeverre de regering deze transplantatie als kloneringstechniek
toelaatbaar acht en hoe haar standpunt zich verhoudt tot het uitgangspunt
dat kloneren in strijd is met de menselijke waardigheid.Het kabinet staat met betrekking tot kloneren op het standpunt dat het
opzettelijk tot stand brengen van genetisch identieke menselijke individuen
onaanvaardbaar is, waarbij een individu wordt beschouwd als een persoon die
geboren is. In dat geval is er, naar onze mening, strijd met de menselijke
waardigheid. Ten aanzien van celkerntransplantatie betekent ons standpunt
dat in ieder geval toepassing ervan gericht op de geboorte van een persoon
onaanvaardbaar is. Voor toepassing ervan gericht op het tot stand brengen
van een embryo dat niet zal worden geïmplanteerd geldt dit in beginsel
niet, omdat er immers geen sprake is van het totstandbrengen van genetisch
identieke individuen. Er wordt echter wel speciaal een embryo tot stand gebracht,
waarvoor de bezwaren gelden van speciaal kweken van embryo's voor andere doeleinden
dan zwangerschap.De leden van de SGP-fractie vragen zich af hoe initiatieven zoals die
van de Italiaanse arts Severino Antinori om binnen een jaar een mens te kloneren, op Europees niveau voorkomen kunnen worden en of de regering
zich daarvoor actief in wil zetten.Het «Protocol inzake een verbod op het kloneren van mensen»
is het enige juridische instrument op Europees niveau die het kloneren van
mensen, in de zin van genetisch identieke individuen, verbiedt. Het Protocol
werd op 4 mei 1998 voor ondertekening opengesteld en is per 1 maart 2001 van
kracht geworden voor vijf lidstaten. Op 1 augustus 2001 wordt het van kracht
voor een zesde land. Door 24 lidstaten, waaronder Nederland, maar sinds kort
ook Italië, is het Protocol wel ondertekend, maar nog niet geratificeerd.
Door 10 lidstaten is het protocol op dit moment niet ondertekend. Wanneer
nationale wetgeving in deze lidstaten het kloneren van een mens niet verbiedt,
dan is het in deze landen mogelijk een mens te kloneren. Er bestaat geen wettelijk
instrument om lidstaten die niet hebben ondertekend te verplichten dit wel
te doen. Dit zou ook strijdig zijn met het publiekrechtelijk volkenrecht.Vanzelfsprekend wil de Nederlandse regering zich actief inzetten om op
Europees niveau te voorkomen dat een mens gekloneerd wordt. Nederland zal
daarbij onder een mens verstaan een reeds geboren individu, levend dan wel
overleden.8.3 KiembaangentherapieSinds de indiening van het wetsvoorstel bij de Tweede Kamer hebben zich
ten aanzien van het onderwerp kiembaangentherapie twee nieuwe ontwikkelingen
voorgedaan. Alvorens in te gaan op de specifieke vragen van de leden van de
diverse fracties geven wij eerst aan hoe deze nieuwe ontwikkelingen zich tot
het wetsvoorstel en tot het VRMB verhouden.Het wetsvoorstelDe eerste ontwikkeling betreft het advies «Celkerntransplantatie
bij mutaties in het mitochondriale DNA» dat de Gezondheidsraad 20 maart
2001 heeft uitgebracht en de Tweede Kamer op 23 maart is toegezonden. Het
standpunt van eerste ondergetekende op dit advies is de Kamer tegelijk met
deze nota toegezonden.De tweede ontwikkeling is de totstandkoming van de Europese Richtlijn
betreffende de onderlinge aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke
bepalingen van de lidstaten inzake de toepassing van goede klinische praktijken
bij de uitvoering van klinische proeven met geneesmiddelen voor menselijk
gebruik van 4 april 2001 (2001/20/EC).Met betrekking tot de eerste ontwikkeling het volgende. In het standpunt
op het advies «Celkerntransplantatie bij mutaties in het mitochondriale
DNA», waarnaar wij ook uitdrukkelijk verwijzen, heeft eerste ondergetekende
de conclusie getrokken dat het de moeite waard is om die techniek te ontwikkelen.
De uitkomsten van de ethische analyses naar de aanvaardbaarheid van genetische
modificatie van de menselijke kiembaan verzetten zich niet tegen de toepassing
van deze techniek. De formulering van het verbod in artikel 24, onder e, van
het wetsvoorstel beperkt zich tot opzettelijk wijzigen van het materiaal van
de kern van menselijke kiembaancellen. Daarmee laat het wetsvoorstel ruimte
voor de in het advies beschreven vorm van celkerntransplantatie, omdat het
kern-DNA als zodanig ongemoeid blijft. De stand van de wetenschap op het terrein
van celkerntransplantatie bij mutaties in het mitochondriale DNA betekent
dat voorlopig nog preklinisch onderzoek moet worden verricht, waarvoor om
te beginnen nog dierexperimenteel onderzoek. Door het advies zijn wij nu tot
het inzicht gekomen dat voor de daarop volgende fase onderzoek nodig is waarvoor
embryo's speciaal tot stand zullen moeten worden gebracht. Er zal immers onder
meer moeten worden nagegaan of het verwijderen van de ene kern en implanteren
van de andere kern veilig, zonder schade voor het embryo, kan
gebeuren. Voor dat onderzoek zal tot tenminste drie jaar na inwerkingtreding
van de Embryowet een verbod gelden. Als de tijd rijp is voor vervanging van
het verbod door de regeling onder strikte voorwaarden zal wetenschappelijk
onderzoek gericht op de ontwikkeling van celkerntransplantatie ter voorkoming
van mitochondriale aandoeningen binnen die voorwaarden mogelijk zijn.De tweede ontwikkeling is relevant omdat de Richtlijn bepaalt dat «geen
klinische proeven voor gentherapie mogen worden verricht die leiden tot modificatie
van de kiembaan en de daarin vastgelegde genetische identiteit» (artikel
9, zesde lid).Implementatie van de Richtlijn betekent dat wij dit verbod in de Nederlandse
wetgeving moeten opnemen. Bij nota van wijziging hebben wij dan ook artikel
24, onder e, zodanig gewijzigd dat er een verbod gaat gelden op klinische
proeven waarbij sprake is van wijziging van het kern-DNA met als gevolg een
verandering in het genoom van nakomelingen. Dit verbod gaat enerzijds minder
ver dan het verbod in het ingediende wetsvoorstel, omdat preklinisch onderzoek
waarbij de embryo's niet geïmplanteerd worden met deze tekst wel geoorloofd
zal zijn, anderzijds gaat het verder omdat artikel 32, derde lid, is geschrapt
waardoor het verbod van artikel 24, onder e, permanent is geworden. Het verbod
op klinische toepassing van wijziging van het DNA van menselijke kiembaancellen
heeft dus geen tijdelijke karakter. Voor verruiming of opheffing zal de wet
gewijzigd moeten worden.Deze wijze van regelen past bij de volgorde waarin besluitvorming over
de stappen van wetenschappelijk onderzoek op het terrein van een ontwikkeling
als kiembaangentherapie plaatsvindt. Op dit moment is er nog weinig belangstelling
voor modificatie van kern-DNA van menselijke kiembaancellen. Als dierexperimenteel
onderzoek daarvoor veelbelovende perspectieven zou opleveren, kan dat veranderen.
Dan is de volgende fase van onderzoek preklinisch onderzoek met geslachtscellen
en embryo's. Zoals ook geldt voor de ontwikkeling van de techniek van celkerntransplantatie
zal het in deze preklinische fase noodzakelijk zijn embryo's speciaal tot
stand te brengen voor onderzoek. Dit betekent dat dergelijk onderzoek tenminste
de eerste drie jaar na inwerkingtreding van de Embryowet niet kan plaats vinden.
Als dat soort onderzoek na opheffing van het verbod zou starten, zal getracht
kunnen worden de werkzaamheid en veiligheid van toepassing van modificatie
van het kern-DNA van kiembaancellen aan te tonen. Mocht dit uiteindelijk inderdaad
aangetoond worden, dan zou de stap gezet kunnen worden naar de eerste experimentele
klinische toepassingen. Deze stap vergt echter, zoals gezegd, wijziging van
de wet, maar ook, indien het proeven bij de mens met geneesmiddelen betreft,
van de Richtlijn en voorts van het Verdrag. Wij zijn van mening dat het goed
is dat zo'n principiële stap pas wordt gezet als daar op Europees niveau
overeenstemming over is. De keuze die wij met de wijziging van het wetsvoorstel
op dit punt hebben gemaakt, houdt in dat Nederland een rol kan spelen bij
het preklinische onderzoek. Zo dat zou gebeuren kan Nederland op grond daarvan
ook een stem hebben in de internationale besluitvorming over daadwerkelijke
introductie. Het Verdrag Het advies «Celkerntransplantatie
bij mutaties in het mitochondriale DNA» heeft bij ons met betrekking
tot het VRMB tot inzicht gebracht dat klinische experimenten en reguliere
toepassingen van de in het advies beschreven techniek in strijd is met artikel
13 van het Verdrag. Dit artikel bepaalt dat «een ingreep die ten doel
heeft verandering aan te brengen in het menselijk genoom alleen mag worden
verricht voor preventieve, diagnostische of therapeutische doeleinden en uitsluitend
wanneer hiermee niet wordt beoogd een verandering aan te brengen in het genoom
van nakomelingen».De Embryowet zal klinische experimenten en reguliere toepassingen van
celkerntransplantatie bij mitochondriale aandoeningen wel toestaan, op dat punt zal er dan derhalve wetgeving van kracht zijn die in strijd
met het VRMB. Wij stellen ons dan ook voor in het wetsvoorstel ter goedkeuring
van het VRMB een voorbehoud te maken voor de klinische toepassing van celkerntransplantatie
ter voorkoming van mitochondriale aandoeningen bij het nageslacht. Dit voorbehoud
is beperkter dan wij hebben voorgesteld bij indiening van het wetsvoorstel.In het bijzonder met het oog op de ethische vragen die het onderwerp kiembaangentherapie
oproept, gaat de interesse van de leden van de PvdA-fractie uit naar het verzoek
aan de Gezondheidsraad om advies over de stand van wetenschap. Deze leden
zijn van mening dat nu wordt voorgesteld het verbod over 5, of op zijn laatst
over 7 jaar, op te heffen er alle reden is tijdig een standpunt op dat advies
te formuleren.In de memorie van toelichting is aangegeven dat eerste ondergetekende
aan de Gezondheidsraad zou verzoeken te adviseren over de stand van de wetenschap
met betrekking tot kiembaangentherapie, inclusief technieken ter voorkoming
van mitochondriale aandoeningen. Zoals wij in de inleiding bij deze paragraaf
ook hebben vermeld, heeft de Gezondheidsraad inmiddels, mede naar aanleiding
van deze aankondiging, besloten reeds een advies uit te brengen over het laatste
onderdeel, het advies «Celkerntransplantatie bij mutaties in het mitochondriale
DNA». Nu de Gezondheidsraad dit deel van het advies reeds heeft uitgebracht,
heeft eerste ondergetekende, mede gezien het programma van de Raad voor het
komende jaar, minder prioriteit gegeven aan het verzoek aan de Raad om te
adviseren over kiembaangentherapie in den brede. Een dergelijk verzoek zal
echter nog wel voor het eind van dit jaar uitgaan, zodat de Gezondheidsraad
daar in de planning voor de komende jaren rekening mee kan houden. Een andere
reden om dit verzoek niet de hoogste prioriteit te geven is gelegen in het
feit dat er geen signalen zijn dat de wetenschap reeds belangstelling heeft
om onderzoek te doen ter ontwikkeling van kiembaangentherapie. Wij gaan er
overigens vanuit dat het advies en het standpunt discussie zullen oproepen,
niet alleen vanwege de principiële ethische vragen bij kiembaantherapie,
maar ook vanwege de noodzaak in het ontwikkelingstraject wetenschappelijk
onderzoek te doen waarvoor embryo's speciaal tot stand worden gebracht. In
de discussie over dit laatste kan de ontwikkeling van celkerntransplantatie
een voorbeeld zijn van een concreet onderzoek waarvoor speciaal kweken van
embryo's noodzakelijk is. Wij zien met genoegen dat de leden van de VVD-fractie
zich kunnen vinden in onze beleidsopvattingen ten aanzien van kiembaangentherapie.
Wij hopen dat zij zich even goed kunnen vinden in de door ons voorgestelde
wijzigingen.De leden van de CDA-fractie brengen hun bezwaren onder woorden bij het
tijdelijke karakter van het verbod op kiembaangentherapie.Zoals in de inleiding bij deze paragraaf aangegeven is bij nota van wijziging
een verbod in het wetsvoorstel opgenomen van modificatie van menselijke kiembaancellen
die gebruikt zullen worden voor het tot stand brengen van zwangerschap. Het
tijdelijke karakter van het verbod is komen te vervallen.Deze leden vroegen of de onderbouwing van het verbod is ingegeven door
het feit dat de techniek wetenschappelijk nog niet toe is aan klinische toepassing
bij de mens en of, als dat wel het geval zou zijn wij ook geen reden zien
om kiembaangentherapie te verbieden.De onderbouwing voor het verbod is zowel ingegeven door de stand van de
wetenschap als door de stand van de ethische reflectie. De stand van de wetenschap
houdt in dat er nog geen zicht is op toepassing zonder de risico's waarop
deze leden wijzen. De stand van de ethische reflectie houdt in dat in het
bijzonder verder nagedacht moet worden over modificatie van het kern-DNA van
menselijke kiembaancellen in relatie tot de menselijke waardigheid over de
risico's van het hellend vlak. De leden van de CDA-fractie informeren wat de opvatting van de Raad van
Europa en de Europese Unie is waar het gaat om kiembaangentherapie.Voor wat betreft de Raad van Europa is het VRMB van belang. Artikel 13
van dit verdrag verbiedt alle ingrepen in het menselijk genoom die ten doel
hebben de genetische eigenschappen van de navolgende generaties te veranderen.
Het toelichtend rapport bij het verdrag wijst erop dat medisch onderzoek waarbij
genetische veranderingen worden aangebracht in spermatozoa of ova die niet
voor de voortplanting worden gebruikt wel is toegestaan, mits het onderzoek
in vitro wordt uitgevoerd en toestemming is verkregen van de daartoe bevoegde
(nationale) ethische of wetgevende instantie. Daarnaast worden verrichtingen
met een somatisch doel die ongewenste neveneffecten op de kiemcellen kunnen
hebben door artikel 13 niet uitgesloten. Dit geldt bijvoorbeeld voor bepaalde
behandelingen van kanker met stralings- of chemotherapie, die het voortplantingssysteem
van degene die de behandeling ondergaat kunnen aantasten.Bij de opstelling van artikel 13 is de mogelijkheid besproken een uitzondering
te maken voor bepaalde ziekten, maar de moeilijkheid om met alle implicaties
en bestaande onzekerheden rekening te houden, bracht de werkgroep ertoe om
voorlopig toch geen uitzonderingen toe te staan. Wel werd unaniem erkend dat,
gezien de huidige vooruitgang in kennis, het (volledige) verbod kan worden
herzien binnen een zekere termijn (bijvoorbeeld vijf jaar na inwerkingtreding
van het verdrag).Ten aanzien van de Europese Unie kan worden vermeld de Richtlijn betreffende
de onderlinge aanpassing van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen
van de lidstaten inzake de toepassing van goede klinische praktijken bij de
uitvoering van klinische proeven met geneesmiddelen voor menselijk gebruik
van 4 april 2001 (2001/20/EC) van toepassing. In de inleiding bij deze paragraaf
(8.3) van de nota zijn wij op deze Richtlijn ingegaan.De leden van de CDA-fractie pleiten sterk voor de ontwikkeling van de
somatische gentherapie, waarbij correctie plaatsvindt in de lichaamscellen.
Hierbij wordt de correctie niet doorgegeven aan het nageslacht, het betreft
uitsluitend de behandelde patiënt. Deze leden vragen wat de laatste stand
van wetenschap is op dit terrein en of dit onderzoek door de overheid wordt
gestimuleerd, op welke wijze en of aan intensivering daarvan wordt gedacht.De Gezondheidsraad heeft in 1997 in zijn advies «Gentherapie»
gerapporteerd over de stand van toenmalige wetenschap over in het bijzonder
de somatische gentherapie. Nadien hebben zich wel enige ontwikkelingen op
het gebied van gentherapie voor gedaan, maar somatische gentherapie bevindt
zich voor het merendeel nog in het stadium van klinisch (medisch-wetenschappelijk)
onderzoek. Zoals ook in paragraaf 4.3 is geantwoord op een vraag van
de leden van de CDA-fractie naar de betekenis van somatische gentherapie,
zal er naar de mening van eerste ondergetekende dus in de naaste toekomst
nog niet zo heel vaak sprake van zijn dat somatische gentherapie daadwerkelijk
een reële oplossing is voor een bepaald gezondheidsprobleem.In vervolg overigens op het kabinetsstandpunt op het advies van de Gezondheidsraad
(Kamerstukken II 1997–1998, 25 973, nr. 1) heeft eerste ondergetekende
onlangs aan de Kamer bericht prioriteit te geven aan de stimulering van het
translationeel onderzoek op het gebied van de gentherapie door middel van
het bij het gebied Medische Wetenschappen van de Nederlandse Organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek (MW-NWO/ZON) stationeren van een daarop gericht
programma (Kamerstukken II 2000–2001, 25 973, nr. 3). Dergelijk
translationeel onderzoek heeft tot doel om na gedegen voorbereidend onderzoek
op verantwoorde wijze de stap naar de kliniek te kunnen maken. De leden van de fractie van GroenLinks geven aan het nog te vroeg te vinden
om een standpunt in te nemen over kiembaangentherapie.Wij hopen dat het advies van de Gezondheidsraad, het standpunt daarop
en de mede naar aanleiding daarvan door ons voorgestelde wijziging van het
wetsvoorstel zoveel inzicht zal verschaffen dat een standpunt door deze leden
nu wel kan worden ingenomen.De leden van de SP-fractie hebben er grote moeite mee dat kiembaangentherapie
slechts tijdelijk wordt verboden.Zoals aangegeven in de inleiding bij deze paragraaf en in antwoord op
dezelfde bezwaren van de leden van de CDA-fractie, is de tijdelijkheid van
het verbod geschrapt.Ook de leden van de fractie van de ChristenUnie spreken hun zorgen uit
over de tijdelijkheid van het verbod op kiembaangentherapie en zij vragen
hoe zich dit verhoudt tot het moratorium van de beroepsgroep.Ook deze leden verwijzen wij graag naar de inleiding bij deze paragraaf.
Het moratorium van de beroepsgroep maakt wettelijke regeling enerzijds minder
noodzakelijk, anderzijds is het goed te constateren dat er kennelijk een draagvlak
is voor een verbod.8.4 Bijzondere combinatiesMet tevredenheid constateren wij dat de leden van de VVD-fractie zich
kunnen vinden in de beleidsopvattingen in deze paragraaf.8.5 GeslachtskeuzeDe leden van de PvdA-fractie vragen zich af of het verbod op het verrichten
van handelingen met het oogmerk het geslacht van het toekomstige kind te kiezen
zo ver moet gaan dat in geval van IVF, waarbij sprake is van selectie van
voor implantatie in aanmerking komende embryo's, bij gelijke kwaliteit, nimmer
rekening mag worden gehouden met de wens van de ouders. De selectie vindt
dan namelijk niet plaats met het oogmerk het geslacht te kunnen kiezen, maar
met het oogmerk de gezondste embryo's terug te plaatsen.Selectie van embryo's op kwaliteit bij de IVF-behandelingen levert geen
informatie op over het geslacht van het embryo. Dergelijke informatie komt
alleen beschikbaar als er preïmplantatie genetische diagnostiek wordt
gedaan. Deze leden zullen het ongetwijfeld met ons eens zijn dat PGD met als
enig doel het geslacht te bepalen terecht onder het verbod van artikel 26
valt.Wij hebben met genoegen ervan kennis genomen dat de leden van de VVD-fractie
en de leden van de SP-fractie van harte akkoord gaan met onze keuzes in deze
paragraaf.De leden van de ChristenUnie, die onze opvattingen ten aanzien van geslachtskeuze
delen, vragen om een nauwkeurige duiding van de term «een ernstige geslachtsgebonden
aandoening». Zij vragen of het uitsluitend gaat om levensbedreigende
aandoeningen en zo nee, welke de criteria zijn voor de vaststelling van de
ernst van de aandoening.Bij de invulling van het begrip ernstig hoeft het naar onze mening niet
uitsluitend te gaan om levensbedreigende aandoeningen. Wij zijn van mening
dat er geen absolute maat kan worden gegeven voor hetgeen als ernstig moet
worden aangemerkt. In het ene geval zal een handicap verstrekkender consequenties
hebben dan in het andere. Dit is mede afhankelijk van de omgeving waarin iemand
opgroeit en leeft. Wij denken dat de algemene opvattingen over wat ernstig
is en wat niet, weinig uiteenlopen, zeker niet binnen de beroepsgroep. Wij
zijn dan ook van mening dat deze indicatiestelling evenals de indicatiestelling
voor prenatale diagnostiek, aan de beroepsgroep kan worden overgelaten.
Overigens zal naarmate van meer aandoeningen bekend wordt welk afwijkend gen
de aandoening veroorzaakt, er minder vaak gebruik behoeven te worden gemaakt
van geslachtsbepalend onderzoek aan het embryo door middel van PGD. PGD zal
dan gericht kunnen worden uitgevoerd, zodat niet langer onterecht gezonde
mannelijke embryo's niet worden geïmplanteerd.Deze leden willen voorts worden geïnformeerd op welke wijze een geslachtskeuzetechniek
wordt uitgevoerd. Zij vragen of het om zaadselectie gaat of om selectie van
via IVF tot stand gekomen embryo's.Het verbod heeft betrekking op welke wijze van geslachtsbepaling en selectie
dan ook. De techniek die aanleiding vormde voor het tijdelijk verbod op geslachtskeuze
op basis van de Wet op bijzondere medische verrichtingen was een techniek
van selectie van zaad, die overigens niet erg betrouwbaar was. Via PGD is
bepaling van het geslacht van het door middel van IVF tot stand gekomen embryo
ook mogelijk.ArtikelsgewijsWij hebben kennis genomen van de mededeling van de leden van de VVD-fractie
dat zij zich het recht voorbehouden in een later stadium van de behandeling
alsnog een of meer artikelen ter discussie te stellen.Artikel 1De leden van de CDA-fractie vragen hoe al hetgeen van het menselijke lichaam
afkomstig is juridisch moet worden aangeduid, en wat de juridische status/
positie daarvan is.Toegespitst op het embryo lijkt het in de eerste plaats geen reden om
hier verschil te maken tussen een embryo in utero en een embryo in vitro.
Verschil in omstandigheden waarin zij verkeren is op zichzelf geen reden een
verschil in status aan te nemen. Vrij algemeen, ook internationaal, wordt
aangenomen dat het kweken van het embryo in vitro langer dan 14 dagen niet
toelaatbaar is en strafbaar moet worden geacht (zie ook artikel 24, onder
c, van het wetsvoorstel).Over het embryo in vitro komt beschikkingsbevoegdheid toe aan degenen
van wie de gameten afkomstig zijn. Het embryo is daarbij naar wij menen geen
voorwerp van eigendom, noch van de «ouders» noch van de arts of
instelling die het onder zich heeft. Het merendeel der schrijvers hangt die
opvatting aan. Het embryo is hoewel een voor menselijke beheersing vatbaar
stoffelijk object, daarmee nog niet iets dat voorwerp van eigendom kan zijn
of een goed dat voor vererving vatbaar is.In de literatuur in verband met artikel 2 van Boek 1 van het Burgerlijk
Wetboek, zo blijkt uit de familierechtelijke handboeken en de daar vermelde
schrijvers, wordt verschillend gedacht over de vraag of een ongeborene reeds
een rechtssubject is. Wel is een ieder het er over eens dat het embryo bescherming
verdient.De ingenestelde vrucht is onzes inziens geen zaak, althans een waarbij
eigendom mogelijk is, en evenmin een persoon zoals een geborene dat is. Ook
zij die stellen dat het hier gaat om een rechtssubject in wording (in potentie)
(of een rechtssubject onder de ontbindende voorwaarde dat het levend ter wereld
komt), verbinden hieraan eerst en vooral de conclusie dat een grotere mate
van bescherming dan aangewezen is. Dat ook wij die opvatting zijn toegedaan
blijkt behalve uit het wetsvoorstel bijvoorbeeld ook uit de memorie van toelichting
bij de Wet afbreking zwangerschap, alwaar is gesteld dat aborteren bij een
vrucht van 24 weken of ouder valt onder het doden van een vrucht die naar
redelijkerwijs verwacht mag worden in staat is buiten het moederlichaam in
leven te blijven (art. 82a en Sr).Hoewel een embryo, en hetzelfde geldt voor geslachtscellen, geen zaak vormen die voorwerp van eigendom of vererving kan zijn, ligt dit
voor bewaarneming (art. 7:600 BW) anders. Overigens menen wij dat de vraag
van eigendom een weinig bruikbare ingang tot oplossing van het probleem vormt.
Veeleer is van belang dat zeggenschap een beschikkingsbevoegdheid aan zekere
personen toekomt en dat deze«zaken» specifieke regeling verdienen,
en dat, waar het bewaarneming betreft, het gaat om een rechtshandeling die
niet door inhoud of strekking in strijd is met de goede zeden of en openbare
orde.De leden van de fractie van de ChristenUnie stellen een aantal vragen
over de definitie van embryo en foetus in het wetsvoorstel. Zo vragen zij
waarom voor deze definitie is gekozen en of het niet verwarrend is een embryo
ook te omschrijven als een cel en of deze definitie in de medische wetenschap
niet een zeer ongebruikelijke is.De definitie is in de eerste plaats zodanig gekozen dat hetgeen aan deze
omschrijving voldoet onder de reikwijdte van het wetsvoorstel valt. In de
tweede plaats is getracht aan te sluiten bij de wetenschappelijke terminologie.Een cel die het vermogen heeft uit te groeien tot een mens is een bevruchte
eicel, evenals een cel die van een totipotent embryo is afgesplitst, als een
ontkernde eicel waarin de kern van een lichaamscel is getransplanteerd. Het
woord «cel» is in de definitie dus essentieel. De bescherming
die het wetsvoorstel biedt, moet immers beginnen op het moment dat sprake
is van beginnend menselijk leven. De nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen
hebben ertoe geleid dat een embryo op diverse wijzen kan ontstaan, niet altijd
is daarbij sprake van conceptie, zoals in de door deze leden aangehaalde definitie
het geval is.Door in de definitie eveneens te spreken van «samenhangend geheel
van cellen» vallen in beginsel alle verdere stadia van ontwikkeling
van het embryo tot een mens onder de reikwijdte. De bepalingen van het wetsvoorstel
hebben echter uitsluitend betrekking op de stadia waarin het embryo nog niet
is geïmplanteerd en op stadia in utero waarbij sprake kan zijn van een
experimentele behandeling. Dit laatste is vooralsnog slechts bij gevorderde
zwangerschap mogelijk. De terminologie wijkt enigszins af van de wetenschappelijke
terminologie waarbij de termen embryo en foetus gekoppeld zijn aan ontwikkelingsstadia.
Om niet te ver buiten de wetenschappelijke praktijk te gaan, is ervoor gekozen
het embryo in het menselijk lichaam «foetus» te noemen in plaats
van in paragraaf 5 van het wetsvoorstel steeds te spreken van «embryo
in het menselijk lichaam». In het stadium van zwangerschap waarin het
wetenschappelijk onderzoek waarom het in die paragraaf gaat, plaatsvindt,
is ook in de wetenschappelijke terminologie sprake van een foetus. De grens
van twee maanden die deze leden noemen voor het einde van het wetenschappelijk
begrip embryo is voor het wetsvoorstel niet relevant. Voor het wetsvoorstel
speelt alleen het verschil tussen embryo-in-vitro of embryo in de baarmoeder
een rol. Een foetus in de baarmoeder krijgt in het wetsvoorstel meer bescherming
dan een embryo-in-vitro dat niet geïmplanteerd zal worden.Deze leden vragen ook of deze definitie ook elders voorkomt.In de Finse wetgeving wordt een definitie gebruikt die veel overeenkomsten
heeft met de definitie in het wetsvoorstel. In de Finse wet is een embryo
een levende groep van cellen die het resultaat is van bevruchting en die niet
geïmplanteerd is in het lichaam van een vrouw en een foetus een levend
embryo dat geïmplanteerd is in het lichaam van een vrouw.Artikel 2De leden van de PvdA-fractie vragen nader toe te lichten hoe de regelingen
met betrekking tot het bewaren van sperma zich onderling verhouden. Het wetsvoorstel regelt in paragraaf 2 de zeggenschap over zowel
geslachtscellen als embryo's. Daaronder valt ook de bevoegdheid tot het ter
beschikking stellen van sperma ten behoeve van kunstmatige inseminatie, die
plaats vindt in KI-instellingen. Zoals in de toelichting uiteengezet, bevat
het wetsvoorstel ten aanzien van die instellingen geen verplichting tot het
vaststellen van een protocol omdat aan het handelen daarvan geen bijzondere
aspecten zijn verbonden met betrekking tot de beschermwaardigheid van beginnend
menselijk leven. Het ter beschikking stellen van geslachtscellen kan echter
ook plaatsvinden in het kader van een IVF-behandeling. Dat gebeurt dan in
een IVF-kliniek waarvoor op grond van het Planningsbesluit IVF een vergunning
is vereist. In verband met de ethische aspecten die verbonden kunnen zijn
aan het buiten het lichaam tot stand brengen van embryo's en die het onderwerp
vormen van het wetsvoorstel, schrijft artikel 2 voor dat de IVF-kliniek een
protocol vaststelt waarin met het oog op de gewenste duidelijkheid en inzichtelijkheid
wordt beschreven op welke wijze men in die kliniek de totale werkwijze, inclusief
het verkrijgen en bewaren van geslachtscellen, heeft geregeld. Daaronder valt
ook het geval dat de IVF-kliniek zich van een spermadonor (anders dan de partner
van de betrokken vrouw) bedient. Zou dat een anonieme donor zijn, dan valt
overigens aan te nemen dat het sperma dan wordt betrokken via een KI-instelling.De leden van de CDA-fractie zijn in navolging van de Raad van State van
mening dat de minister de bevoegdheid tot ingrijpen zou moeten hebben tegen
niet aanvaardbare methoden of technieken. Zij vragen waarom dat volgens de
regering te ver zou gaan.In een rechtsstaat als de onze behoort het aan burgers verbieden van handelingen
voorbehouden te zijn aan de wetgever. Daarbij past niet het uitvaardigen van
verboden door de uitvoerende macht. Slechts in uitzonderingsgevallen, bijvoorbeeld
als vanwege spoedeisende omstandigheden een verbod door de formele wetgever
niet kan worden afgewacht, is vooruitlopend op formele wetgeving een tijdelijk
verbod bij algemene maatregel van bestuur aanvaardbaar. Op het onderhavige
terrein biedt de Wet op bijzondere medische verrichtingen daarvoor in artikel
4 de mogelijkheid. Interessant is dat deze bepaling bij de parlementaire behandeling
veel stof tot discussie heeft gegeven. De vraag was niet of het instrument
van een tijdelijk verbod bij algemene maatregel van bestuur moest worden vervangen
door een soepeler en snellere mogelijkheid tot ingrijpen door de minister,
maar of de gezien de ingrijpendheid van een verbod niet meer invloed van het
parlement noodzakelijk was. Dat heeft geleid tot de in genoemd artikel 4 opgenomen
voorhangprocedure. Wij zien geen reden nu van de in de Wet op bijzondere medische
verrichtingen gemaakte keuze af te wijken. Ook de WMO biedt in dit opzicht
geen afwijkende regeling.De aan het woord zijnde leden vragen vervolgens naar de verhouding tussen
de minister en de CCMO op het moment dat de eerstgenoemde zich niet in het
protocol kan vinden en de CCMO wel.Naar aanleiding daarvan merken wij op dat de beoordeling van concrete
onderzoeksvoorstellen is voorbehouden aan de CCMO. De wetgever regelt door
middel van absolute verboden welke vormen van onderzoek in ieder geval niet
zijn toegestaan en geeft de criteria waaraan concrete voorstellen voor -in
beginsel- toegelaten vormen van onderzoek getoetst moeten worden willen zij
mogen worden uitgevoerd. Evenals in de WMO is deze toetsing opgedragen aan
daarvoor speciaal in het leven geroepen commissies en behoort dat niet tot
de bevoegdheden van de politiek verantwoordelijke organen. Zouden deze, al
dan niet naar aanleiding van een concreet onderzoeksvoorstel, van mening zijn
dat bepaald onderzoek (alsnog) verboden moet worden, dan is wetswijziging,
eventueel voorafgegaan door de zojuist bedoelde procedure op grond van de
WBMV daarvoor de aangewezen weg. Deze leden vragen verder of de regering een opvatting heeft over «hoe
met de hormoonstimulatie moet worden omgegaan en hoe de geslachtscellen worden
verkregen».Wij zijn van mening dat deze onderwerpen in eerste instantie tot de verantwoordelijkheid
van de beroepsgroep behoren, daarom hebben we deze niet in extenso in de wet
zelf opgenomen. Door te eisen dat die onderwerpen wel regeling vinden in een
protocol wordt dit professionele handelen beter toetsbaar. Met de Gezondheidsraad
zijn wij van mening dat het aanbeveling verdient de hormoonstimulatie verder
te optimaliseren, zowel uit een oogpunt van het belang van de vrouw waarvoor
risico's moeten worden beperkt, als uit moreel oogpunt waarin het beter is
zo min mogelijk restembryo's over te houden.De leden van de CDA-fractie vragen vervolgens hoe het ter beschikking
komen van eicellen ten behoeve van het kweken van embryo's louter voor wetenschappelijke
doeleinden moet worden beoordeeld in het licht van de WMO.Vooropgesteld zij dat het speciaal kweken van embryo's voor welk doel
dan ook voorshands door het wetsvoorstel wordt verboden. Artikel 9 treedt
pas in werking bij het vervallen van dat verbod, zodat eicellen voorshands
alleen voor de in artikel 5 genoemde doeleinden ter beschikking mogen worden
gesteld. Het op termijn mogelijk ter beschikking stellen van eicellen voor
andere doeleinden zal, gezien het invasieve karakter van de vereiste ingreep
altijd vallen onder de in artikel 5, derde lid, geregelde waarborgen ter bescherming
van de vrouw: in elk concreet geval toestemming van een medisch-ethische commissie
voor de ingreep bij de vrouw. Maakt de ingreep onderdeel uit van een medisch-wetenschappelijk
onderzoek, wat overigens niet altijd het geval hoeft te zijn, dan zal bovendien
het desbetreffende onderzoeksvoorstel eerst goedgekeurd moeten zijn door de
daartoe door de wet aangewezen toetsingscommissie. In alle gevallen, zowel
wanneer sprake is van wetenschappelijk onderzoek als wanneer het speciaal
kweken van embryo's plaats zou vinden in het kader van een reguliere medische
verrichting, mag dat overigens alleen plaatsvinden in een IVF-instelling die
over de benodigde vergunning beschikt. Die eis geldt voor het toepassen van
in-vitrofertilisatie als zodanig en is niet beperkt tot het toepassen van
deze verrichting als onderdeel van een onvruchtbaarheidsbehandeling.De leden van de SP-fractie vragen of alle klinieken neigen naar een maximale
leeftijd van 44 jaar voor een IVF-behandeling.De leeftijd tot welke IVF-behandelingen plaatsvinden vormt onderdeel van
de indicatiestelling. De indicatiestelling is vastgelegd in een protocol van
de beroepsgroep, de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie
(NVOG), waarnaar in het Planningsbesluit IVF, dat gebaseerd is op de Wet op
bijzondere medische verrichtingen, wordt verwezen. Op deze wijze is de indicatiestelling
landelijk uniform. Voor een IVF-behandeling ligt de leeftijd op 40 jaar (bij
hoge uitzondering tot 42 jaar). In geval van implantatie van embryo's die
bij een eerdere IVF-behandeling zijn overgebleven toen de vrouw nog jonger
was dan 40 jaar of als er sprake is van eiceldonatie waarbij de eicel afkomstig
is van een jongere vrouw, ligt de grens bij 44 jaar.Deze leden vragen hoe de naleving van het protocol wordt gehandhaafd.De Inspectie voor de gezondheidszorg beziet steekproefsgewijs tijdens
het reguliere toezicht of het protocol wordt nageleefd.De leden van de ChristenUnie vragen waarom ten aanzien van de inhoud van
het protocol niet is voorgeschreven dat het regels bevat met betrekking tot
het (maximale) aantal embryo's dat tot stand wordt gebracht. Ze verwijzen
daarbij naar de Duitse wetgeving op grond waarvan niet meer dan drie eicellen
mogen worden bevrucht die ook alle worden teruggeplaatst. Het aantal eicellen dat rijpt door toedoen van hormoonstimulatie is niet
goed te voorspellen. Zoals ook aangegeven in de voetnoot op bladzijde 51 van
de memorie van toelichting moeten door stimulatie gerijpte eicellen wel allemaal
gepuncteerd worden. Gezien de belasting en de risico's van hormoonstimulatie
zijn wij met de beroepsgroep van mening dat het niet verantwoord is slechts
twee of drie eicellen te bevruchten en de rest weg te gooien terwijl daaruit
tot stand gebrachte embryo's bewaard zouden kunnen worden voor een volgende
behandeling waarbij hormoonstimulatie dan achterwege kan blijven.Overigens geldt in Nederland dat in beginsel niet meer dan twee embryo's
worden geïmplanteerd teneinde meerlingzwangerschappen zoveel mogelijk
te voorkomen. Slechts bij uitzondering als succes meermalen is uitgebleven
wordt wel eens van deze regel afgeweken.Artikel 2, juncto 8Het leggen van de zeggenschap over het embryo bij de wensouders impliceert,
zoals de leden van de PvdA-fractie veronderstellen, inderdaad dat bij overlijden
van hen het embryo wordt vernietigd, ook indien de biologische ouders wel
degelijk toestemming tot ander gebruik willen geven. In het algemeen deel
zijn wij overigens uitgebreid op dit onderwerp ingegaan.Artikel 4De leden van de CDA-fractie stellen een aantal vragen met betrekking tot
de 3-jaarlijkse rapportage over nieuwe ontwikkelingen waarbij zij zich zorgen
maken of er voldoende tijd voor minister en beide kamers zal zijn om zich
hierover uit te spreken.Zoals uiteengezet in het algemeen deel van deze nota, hebben wij bij nota
van wijziging voorgesteld de rapportage van de CCMO jaarlijks te doen plaatsvinden.
Mede gezien de met nieuwe ontwikkelingen gemoeide tijd menen wij dat daarmee
ook voor regering en parlement voldoende mogelijkheden ontstaan voor eventueel
gewenst geacht tijdig ingrijpen. Overigens behoeft de beoordeling van een
desbetreffend onderzoeksprotocol niet te worden aangehouden in afwachting
van een uitspraak van de politiek. De in het wetsvoorstel geregelde rapportage
is de formele, structurele, informatieverschaffing, waarop de IVF-klinieken
en de CCMO aanspreekbaar zijn. Uiteraard kan daarnaast ook langs allerlei
informele kanalen zoals media en medische, politieke en wetenschappelijke
netwerken tussentijds informatie naar boven komen die aanleiding kan zijn
tot een gedachtewisseling met het parlement en eventueel ingrijpen met toepassing
van de in de antwoorden bij artikel 2 ten behoeve van de aan het woord zijnde
leden beschreven instrumenten.Naar aanleiding van de door de leden van de CDA-fractie gevraagde toelichting
op het gestelde onder het derde lid van artikel 4 mogen wij verwijzen naar
paragraaf 2.3 van het algemene deel van deze nota.Mede naar aanleiding van de vragen van de ChristenUnie betreffende de
frequentie van de rapportage over de toepassing van de wet hebben wij, zoals
uiteengezet in het algemeen deel van het verslag, alsnog gekozen voor een
jaarlijkse rapportage.Artikel 7In antwoord op de desbetreffende vraag van de leden van de PvdA-fractie
menen wij dat onder de formulering «na het verstrijken van de termijn
waarvoor zij ter beschikking zijn gesteld» ook is begrepen het geval
dat de termijn door partijen is verlengd, zeker nu dit bij deze
in de schriftelijke behandeling van het wetsvoorstel is vastgelegd.De leden van de CDA-fractie vragen de regering te willen reageren op hun
stelling dat door het wettelijk toestaan van voortplanting na overlijden het
toekomstig rechtssubject bij voorbaat wordt «beroofd» van een
ouder en op deze wijze feitelijk keuzen worden gemaakt voor rechtssubjecten
die (nog) niet bestaan.In hoofdstuk 3, in het bijzonder in paragraaf 3.3.4, zijn wij hierop
uitgebreid ingegaan.Artikel 8De leden van de PvdA-fractie vragen of bij onvindbaarheid van een persoon
van een paar voor wie ten behoeve van een IVF-behandeling embryo's tot stand
zijn gebracht de ander gerechtigd is de embryo's alleen ter beschikking te
stellen.Het tweede lid van artikel 8 eist dat de ter beschikkingstelling slechts
kan plaatsvinden als de personen bedoeld in het eerste lid, dat wil zeggen
degenen ten behoeve van wie de embryo's tot stand zijn gebracht, zijn ingelicht
over aard en doel ervan. Dat impliceert dat terbeschikingstelling niet kan
plaatsvinden als een van deze personen onvindbaar is.De leden van de PvdA-fractie vragen de regering toe te lichten in hoeverre
het in kweek brengen van stamcellen uit navelstrengbloed kan worden gezien
als goed alternatief voor het in kweek brengen van embryonale cellen voor
geneeskundige doeleinden, medisch- en biologisch wetenschappelijk onderzoek
en -onderwijs. Deze leden vragen of eventueel met voorbeelden kan worden aangegeven
ten aanzien van welke toepassingen, respectievelijk onderzoek stamcellen uit
navelstrengbloed een minder goed alternatief zijn. Welke andere mogelijke
alternatieven zijn perspectiefvol (bijvoorbeeld het uit beenmergcellen isoleren
van volwassen stamcellen, hersencellen herprogrammeren tot stamcellen, waaruit
hartspiercellen kunnen worden verkregen etc.), zo vragen deze leden, en hoe
groot is het bedrag dat aan overheidssubsidie wordt verleend ten behoeve van
fundamenteel onderzoek naar alternatieven.Zoals ook in hoofdstuk 4 geantwoord op vragen van de leden van de CDA-fractie
over het onderzoek naar het gebruik van adulte stamcellen, zullen de adviezen
die de Gezondheidsraad zal uitbrengen over het gebruik van de verschillenden
soorten (stam)cellen, waaronder adulte, voor de verschillenden soorten toepassingen,
respectievelijk over het gebruik van hematopoiëtische stamcellen voor
onderzoek, diagnostiek en therapie) en de bronnen daarvoor (beenmerg, perifeer
bloed, navelstrengbloed) hopelijk meer inzicht geven in de te verwachten realiteitsgehaltes
daarvan. Daaruit zal dan wellicht ook kunnen blijken in hoeverre welk gebruik
van welke cellen kan worden beschouwd als alternatief voor welk gebruik van
andere cellen. Ons is overigens op dit moment niet bekend hoeveel overheidssubsidie
wordt besteed aan fundamenteel onderzoek naar de verschillende mogelijke toepassingen.Artikelen 9, 10 en 11De leden van de CDA-fractie vragen wanneer precies de tijd rijp is voor
het opheffen van het voorlopig verbod, waarom de wegingsfactoren niet in de
wettekst zijn opgenomen en hoe wordt gewaarborgd dat alternatieve onderzoeksmethoden
een serieuze beoordeling krijgen in de afweging met het onderzoek waartoe
het speciaal tot stand brengen van embryo's noodzakelijk is.Zoals wij in de memorie van toelichting uitgebreid hebben uiteengezet,
zijn verschillende factoren van belang voor een eventuele opheffing van het
verbod, namelijk het respect voor menselijk leven, de vooruitgang van de medische wetenschap ten behoeve van zieken, en het maatschappelijk
draagvlak, ook internationaal, voor speciaal tot stand brengen van embryo's.
Deze factoren lenen zich niet voor vastlegging in de wet, maar de beslissing
wordt niet dan na inschakeling van de volksvertegenwoordiging genomen. Wij
verwachten dat in een periode van 3 tot 5 jaar na de inwerkingtreding van
de wet de ontwikkelingen in een zodanig stadium zullen verkeren dat een verantwoorde
beslissing kan worden genomen.Wat betreft alternatieve onderzoeksmethoden laten zich twee aspecten onderscheiden.
In de eerste plaats in het algemeen de vraag of voor bepaalde ziekten ook
andere therapieën ontwikkeld kunnen worden dan therapieën waarvoor
het noodzakelijk is met speciaal tot stand gebrachte embryo's te werken en
in de tweede plaats de vraag of een concreet onderzoeksvoorstel ook anders
dan met speciaal tot stand gebrachte embryo's kan worden uitgevoerd. De eerste
vraag is eerder in dit verslag aan de orde geweest. Wij verwijzen daarvoor
naar hoofdstuk 4. Wat betreft de tweede vraag wijzen wij op artikel 10, onder
b, van het wetsvoorstel dat met zich meebrengt dat de CCMO bij de beoordeling
van een onderzoeksvoorstel nagaat of het doel van het onderzoek ook door andere
vormen of methoden van onderzoek kan worden gerealiseerd dan onderzoek met
de desbetreffende embryo's of door onderzoek van minder ingrijpende aard.
Bovendien impliceert artikel 11 dat onderzoek met speciaal tot stand gebrachte
embryo's ook na eventuele opheffing van het algehele verbod alleen maar is
toegelaten als het niet anders dan met speciaal tot stand gebrachte embryo's
kan worden verricht. Een onderzoeksvoorstel dat niet aan die voorwaarde voldoet
zal uiteraard niet door de CCMO worden goedgekeurd.Artikel 10De leden van de PvdA-fractie vroegen of de wettekst niet in overeenstemming
dient te worden gebracht met de memorie van toelichting bij artikel 10, waar
wordt gesteld dat het ook gaat om onderzoek in de loop waarvan embryo's speciaal
worden gekweekt.Naar aanleiding daarvan merken wij op dat in de formulering van artikel
10 nu al sprake is van onderzoek met embryo's die speciaal tot stand worden
gebracht in plaats van onderzoek met speciaal tot stand gebrachte embryo's.
Die formulering is juist gekozen om aan te geven dat het verbod niet alleen
gericht is op onderzoek dat plaats vindt met of aan speciaal tot stand gebrachte
embryo's. Onderzoek naar bijvoorbeeld het effect van invriezen op de bevruchtingscapaciteit
van eicellen kan alleen antwoord op de onderzoeksvraag geven als met de ingevroren
eicellen ook daadwerkelijk embryo's -speciaal- tot stand worden gebracht.
Dergelijk onderzoek behoort onder het verbod te vallen en doet dat dus in
de gekozen formulering ook al.De leden van de fractie van de ChristenUnie constateren dat artikel 10,
onderdeel b, voorschrijft dat geen onderzoek met embryo's zal worden uitgevoerd
indien redelijkerwijs aannemelijk is dat nieuwe inzichten verkregen kunnen
worden door andere vormen of methoden van wetenschappelijk onderzoek. Deze
leden vragen in hoeverre de regering het onderzoek naar het isoleren van stamcellen
uit lichaamseigen weefsel en beenmerg en het kweken van lichaamseigen weefsel
(tissue engineering) redelijke alternatieven acht. De minister van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport heeft bij brief van 17 januari 2001 de Gezondheidsraad opdracht
gegeven om de mogelijkheden van gebruik van onder meer volwassen stamcellen
te onderzoeken. De leden van de fractie van de ChristenUnie dringen er bij
de regering met klem op aan om in het licht van het subsidiariteitsbeginsel
zoals verwoord in artikel 10, onderdeel b, de uitkomsten van dit onderzoek
af te wachten, alvorens onderzoek met embryo's wettelijk toe te staan. Zij
verzoeken de regering om een grondig beargumenteerde reactie
op dit voor hen belangrijke punt. Zij vragen of de regering eveneens kan aangeven
wat de alternatieven zijn voor therapeutisch kloneren en in hoeverre deze
alternatieven veelbelovend zijn.Of en in hoeverre bij onderzoek naar het isoleren van stamcellen uit lichaamseigen
weefsel en beenmerg en het kweken van lichaamseigen weefsel (tissue engineering)
sprake kan zijn van redelijke alternatieven, zal naar onze mening juist moeten
blijken uit de adviezen die de Gezondheidsraad te zijner tijd uit zal brengen
naar aanleiding van adviesaanvragen van eerste ondergetekende aan de Gezondheidsraad,
waaronder het door de leden van de fractie van de ChristenUnie genoemde verzoek
van januari jongstleden. Ook de vraag of en in hoeverre therapeutisch kloneren
veelbelovend mag worden geacht, zou in de adviezen over het gebruik van (stam)cellen
zo veel mogelijk moeten worden beantwoord. Mocht bij de boordeling van een
bepaald protocol voor onderzoek met embryo's buiten het lichaam waarmeer geen
zwangerschap tot stand wordt gebracht, blijken dat het voor de daarbij beoogde
vaststelling van nieuwe inzichten niet noodzakelijk van die bepaalde embryo's
te gebruiken, dan zal de CCMO over het onderzoek geen positief oordeel kunnen
afgeven, en op dergelijk onderzoek rust dan dus de facto een verbod. Dat onderzoek
leidt de leden van de ChristenUnie op dit moment op voorhand tot generieke
negatieve beoordeling ervan, en naar wij uit hun verzoek afleiden willen zij
die visie vertaald zien in een voorlopig verbod. Wij menen echter juist dat
dergelijk onderzoek met embryo's buiten het lichaam – dat mogelijk zelfs
kan leiden tot meer inzicht in de vraag in welke gevallen niet gebruik hoeft
te worden gemaakt van embryo's waarmee geen zwangerschap tot stand wordt –
moet kunnen worden uitgevoerd als voldaan is aan de voorwaarden van artikel
10. Met andere woorden zal dan steeds bij een afzónderlijke beoordeling
van het betreffende onderzoeksvoorstel wordt bezien of aan de bedoelde voorwaarden
voldaan is.Artikel 16 De leden van de CDA-fractie willen graag weten wanneer volgens
de voorliggende wettekst sprake is van «de geboorte van een gezond kind».Voor de beantwoording verwijzen wij naar hoofdstuk 6 waar de leden van
de CDA-fractie reeds eerder deze vraag stelden.Artikel 17Met dank aan de leden van de PvdA-fractie hebben wij in de nota van wijziging
de misstellingen in artikel 17, tweede lid, verholpen.Artikelen 19 en 20De leden van de fractie van de ChristenUnie vragen hoe de bepalingen van
artikel 19, onderdeel a, en artikel 20 zich precies tot elkaar verhouden,
nu artikel 20 is gerelateerd aan de desbetreffende foetus, terwijl in artikel
19 de mogelijkheid van wetenschappelijk onderzoek met foetussen veel algemener
wordt gerelateerd aan de vaststelling van nieuwe inzichten op bepaalde gebieden
van de geneeskunst.Het antwoord luidt dat bij onderzoek aan foetussen aan beide eisen moet
worden voldaan.Artikel 24De leden van de CDA-fractie vagen de regering de door haar in onderdeel
c, gekozen periode van «veertien dagen» nadrukkelijk te willen
motiveren.Zoals ook aangegeven in het antwoord op een vraag van de leden van de
SGP-fractie in paragraaf 4.4 willen wij in beginsel het embryo-in-vitro
de bescherming geven zoals in de betreffende bepalingen van het wetsvoorstel aangegeven. Zolang het embryo niet is geïmplanteerd is
er geen reden die bescherming te differentiëren naar ontwikkelingsstadium,
vooral omdat een ontwikkelingsstadium van een dag of zeven de grens is tot
waar men een embryo in leven kan houden. Een embryo dat geïmplanteerd
is, bereikt rond de veertien dagen een stadium waarin onderscheid zichtbaar
wordt tussen hetgeen tot het embryo zal uitgroeien en hetgeen tot zwangerschapsondersteunend
weefsel. Met betrekking tot een situatie waarin het zover zou komen dat hetzelfde
in-vitro wordt bereikt en wellicht hetzelfde onderscheid zichtbaar wordt,
zijn wij het met de leden van de VVD-fractie eens dat dit een moment is waarop
een verbod op verder kweken handhaafbaar is. Bovendien bestaat er internationaal
vrij vergaand overeenstemming over deze grens.Artikel 25De leden van de CDA-fractie vragen of zij het goed zien dat de periode
van veertien dagen geen betrekking heeft op de verboden in dit artikel en
dat deze derhalve ook gelding hebben in de periode vóór bedoelde
veertien dagen.Zoals uit de tekst van artikel 25 blijkt zijn de verboden onder a, c en
d algemeen geformuleerd, dat wil zeggen niet beperkt tot embryo's boven een
bepaalde leeftijd. Hetzelfde geldt voor het in onderdeel b opgenomen verbod
op het inbrengen van een chimère in een mens of een dier. De termijn
van veertien dagen geldt echter wel voor het zich (buiten het lichaam) laten
ontwikkelen van een uit menselijke en dierlijke dan wel alleen menselijke
embryonale cellen tot stand gebrachte chimère.De leden van de ChristenUnie willen alvorens tot een definitief standpunt
te komen met betrekking tot de bepaling over het doen ontstaan van hybriden
vernemen of er in het geheel geen andere mogelijkheden zijn voor het testen
van de vruchtbaarheid van geslachtscellen dan door samenbrengen met dierlijke
geslachtscellen.In de memorie van toelichting is in voetnoot 1 op bladzijde 47 aangegeven
dat de test waarbij hamstereicellen worden gebruikt om de bevruchtingscapaciteit
van zaadcellen te onderzoeken in de praktijk momenteel niet meer wordt uitgevoerd.
In de toelichting wordt op die bladzijde echter een ander voorbeeld gegeven,
namelijk wetenschappelijk onderzoek naar de conditie van het DNA van subfertiele
mannen. De twee voorbeelden samen laten zien dat een totaal verbod zou betekenen
dat datzelfde kennis slechts verkregen zou kunnen worden met het bevruchten
van menselijke eicellen. Op dat moment zou echter sprake zijn van speciaal
kweken van embryo's voor onderzoek. Het doen ontstaan van een hybride waarbij
ervoor wordt gezorgd dat deze niet kan delen, is een alternatief dat dan ook
niet onmogelijk moet zijn.Artikel 26De leden van de CDA-fractie vragen wanneer in het kader van de voorliggende
wettekst naar ons oordeel sprake is van «een ernstige geslachtsgebonden
aandoening bij het kind» Voor het antwoord op deze vraag verwijzen wij
naar het antwoord op een gelijkluidende vraag van de leden van de ChristenUnie
in paragraaf 8.5 van deze nota.Artikel 28De leden van de CDA-fractie vragen of de Inspectie voldoende is toegerust
om de taak die het wetsvoorstel haar oplegt, uit te oefenen.De Inspectie ziet reeds toe op de naleving van het Planningsbesluit IVF.
Dit wetsvoorstel houdt een uitbreiding van die taken in. Omdat er ook een
systeem van toetsing vooraf in het wetsvoorstel is opgenomen, zal de Inspectie erop moeten toezien of van dit systeem de preventieve werking
uitgaat die ermee is bedoeld.Artikel 29De leden van de CDA-fractie vragen waarom bij de uitbreiding van het aantal
leden is gekozen voor een even aantal, welke problemen dat met zich kan brengen
bij stemmingen en wat zich verzet tegen uitbreiding van het aantal leden naar
vijftien.De uitbreiding vloeit voort uit het feit dat de commissie een wettelijke
taak krijgt op het terrein van handelingen met geslachtscellen en embryo's.
Uitbreiding van het aantal leden met meer dan één zou geen evenwichtige
samenstelling van de commissie opleveren. Wij verwachten geen problemen bij
een even aantal leden. In het reglement van de commissie is opgenomen dat
besluiten bij gewone meerderheid van stemmen worden genomen en dat bij staken
van de stemmen die van de voorzitter beslist. Overigens bepaalt het reglement
ook dat bij besluitvorming naar eenstemmigheid wordt gestreefd.De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,E. Borst-EilersDe Minister van Justitie,A. H. KorthalsXNoot1België heeft het verdrag tot op heden niet ondertekend, (mede) omdat
het zich niet wenst te binden aan artikel 18, tweede lid.XNoot1Het betreft de «Ethical guidelines on assisted reproductive technology
(1996). De drie staten waar wetgeving bestaat op het gebied van kunstmatige
voortplanting dienen zich te houden aan de betreffende wet (die boven de landelijke
richtlijn van de NHMRC gaat). In de overige staten wordt onderzoek uitgevoerd
op basis van de richtlijn.XNoot2Australian Health Ethics Committee van de NHMRC (1998). Scientific, ethical
and regulatory considerations relevant to cloning human beings.XNoot3Wij beschrijven alleen de situatie op federaal niveau. De wet- en regelgeving
op statenniveau hebben wij vanwege de diversiteit niet weergegeven.XNoot1De resultaten van deze studie zijn vastgelegd in het stageverslag «Communicatiestrategieën
voor onbekende technologieën: over de overheid en andere sectoren in
het publieke debat over medisch-ethische vraagstukken», waarvan een
exemplaar met deze nota is meegezonden, ter inzage gelegd bij het Centraal
Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1Het gaat in de praktijk meestal om de Fanconie anaemie. Deze ziekte is
niet-geslachtsgebonden en recessief, dat wil zeggen dat het kind om ziek te
worden van beide ouders het afwijkende gen moet erven. Het komt dan ook heel
weinig voor. Wanneer men een nieuwgeborene wil laten dienen als donorbroertje
of -zusje dan dient het embryo de betreffende ziekte niet te hebben én
moet het daarnaast dezelfde weefseltypering hebben. Dit betekent bij Fanconie
anaemie dat slechts 3 van de 16 embryo's zouden overblijven.XNoot1Gezondheidsraad: Commissie Herziening Planningsbesluit IVF: afrondende
advisering. Rijswijk 1998, nr. 8.XNoot1De volgende West-Europese landen hebben in ieder geval geen specifieke
wetgeving voor onderzoek met foetussen-in-vivo: het Verenigd Koninkrijk, Duitsland,
België, Noorwegen, Portugal, Italië, Zweden, Griekenland, Luxemburg,
Zwitserland.XNoot240, FR 33 528, Aug. 8, 1975. Het betreft part 46 «Protection
of human subjects», subpart B: «Additional protections pertaining
to research, development and related activities involving fetuses, pregnant
women, and human In Vitro Fertilization».XNoot1Er is ook een variant van PGD waarbij het onderzoek wordt uitgevoerd op
het poollichaampje van de eicel. Daar speelt dit vraagstuk sowieso niet. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27423-5.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl