Enquête Bouwnijverheid; Brief minister met de reactie van het kabinet op het eindrapport van de Parlementaire Enquêtecommissie Bouwnijverheid
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28244, nr. 24

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

27-03-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

28244 nr. 24

24-03-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamKabinetsreactie op het eindrapport van de Parlementaire
Enquêtecommissie Bouwnijverheid met de daarin opgenomen beantwoording
van vragen van de Tweede Kamer1. INLEIDING1.1 Het eindrapport van de Enquêtecommissie1.2 De inhoud van de kabinetsreactie2. DE RELATIE OVERHEID – BOUWNIJVERHEID2.1 De rol van de overheid2.2 Vijf hoofdlijnen voor nieuwe verhoudingen2.3 Een scheiding van rollen2.4 De revitalisering van het bouwbeleid2.5 De rol van het bedrijfsleven bij de «gezondmaking»3. DE AANBESTEDINGEN VAN DE OVERHEID3.1 De aanbestedingsregels3.2 De aanbestedingspraktijk3.3 Overige vragen met betrekking tot de overheidsaanbestedingen4. UITSLUITING VAN BEDRIJVEN BIJ OVERHEIDSOPDRACHTEN4.1 Uitsluiting in geval van onregelmatigheden4.2 Wet BIBOB5. AMBTELIJKE INTEGRITEIT5.1 Ambtelijke integriteit: rollen en verantwoordelijkheden5.2 Reactie op algemene conclusies en aanbevelingen5.3 Rijksbreed integriteitbeleid5.4 Het integriteitbeleid bij specifieke overheidsorganisaties5.4.1 Ministerie van V&W/Rijkswaterstaat5.4.2. Ministerie van VROM/Rijksgebouwendienst5.4.3 Railinfrabeheer5.4.4 Provincies en gemeenten5.5 Beschuldigingen jegens individuele ambtenaren6. TOEZICHT, HANDHAVING EN CONTROLE6.1 De kritiek van de Enquêtecommissie6.2 De rol van Justitie6.2.1 Het verkrijgen van de «Bos-boekhouding»6.2.2 De communicatie binnen het OM en met de Minister6.2.3 De prioriteit voor de aanpak van financieel-economische
delicten6.2.4 Beter inzicht in de omvang van corruptie en fraude6.2.5 De taak van het Openbaar Ministerie en het publiek
belang6.2.6 Het strafrechtelijk onderzoek naar de schaduwboekhouding6.3 De rol van de Nederlandse Mededingingsautoriteit6.3.1 De handhaving van het mededingingsrecht6.3.2 Het toezicht onder de WEM (tot 1998) en in de periode
daarna6.3.3 Een meer proactieve handhaving6.3.4 Aanvulling en aanscherping van het instrumentarium6.4 De rol van de accountants6.4.1 De noodzaak tot verbetering van wet- en regelgeving6.4.2 De aanbevelingen nader bezien6.5 De rol van de Belastingdienst7. VINEX-LOCATIES7.1 Beperkte mededinging7.2 De regiefunctie en de controle8. BEANTWOORDING OVERIGE VRAGENVraag 1 (kamerstuk 28 244-6)Vraag 1 (Kamerstuk nr. 28 244-8)Vraag 1 (Kamerstuk nr. 28 244-9)Vraag 2 (kamerstuk 28 244-6)Vraag 8Vraag 9Vraag 17Vraag 21Vraag 24Vraag 34Vraag 39Vraag 42Vraag 45Vraag 46Vraag 47BIJLAGE OVERZICHT BEANTWOORDING VRAGEN TWEEDE KAMER
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28244Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 149 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 244Enquête Bouwnijverheidnr. 24BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSHUISVESTING, RUIMTELIJKE ORDENING EN
MILIEUBEHEERAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 24 maart 2003Hierbij zend ik u de reactie van het kabinet op het eindrapport van de
Parlementaire Enquêtecommissie Bouwnijverheid.De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,H. G. J. Kamp Kabinetsreactie op het eindrapport van de Parlementaire
Enquêtecommissie Bouwnijverheid met de daarin opgenomen beantwoording
van vragen van de Tweede Kamer1. INLEIDING1.1 Het eindrapport van de EnquêtecommissieMet waardering heeft het kabinet op 12 december 2002 kennis genomen van
het eindrapport van de Parlementaire Enquêtecommissie Bouwnijverheid.
Naar de mening van het kabinet heeft de Commissie binnen een jaar tijd een
gedegen onderzoek uitgevoerd naar de aard en omvang van onregelmatigheden
in de bouwnijverheid, de uitingsvormen ervan en de betekenis die ze hebben
gehad voor de bouwopdrachten van de overheid. Ook het handelen van de overheid
zelf is door de Commissie op een grondige en in het algemeen evenwichtige
wijze onder de loep genomen.De Enquêtecommissie heeft niet op alle vragen een antwoord kunnen
geven, ook omdat sommige zaken eenvoudig niet (meer) zijn vast te stellen.
Toch heeft de Commissie voldoende materiaal aangedragen om het bewijs te leveren
van het bestaan van structurele misstanden binnen een sector die van grote
betekenis is voor de Nederlandse economie en voor het realiseren van essentiële
onderdelen van het overheidsbeleid. Hoe wrang die constatering ook mag zijn,
het is van groot belang dat (een groot deel van) de waarheid over de «bouwfraude»
is achterhaald.De Commissie draagt verklaringen aan voor bepaalde vormen van onregelmatigheden
die voortvloeien uit bijzondere, maar niet altijd unieke kenmerken van de bouwnijverheid. Ook worden er oorzaken aangewezen
die hun wortels vinden in het verleden, toen onderlinge prijsafspraken deel
uitmaakten van het aanbestedingssysteem. Maar daarmee wordt niet verklaard
dat de sector er op zo brede schaal ondergrondse praktijken op nahield en
dat de gewoonte van (in de woorden van de Commissie) het smeren en fêteren
zozeer een onderdeel is geworden van de bedrijfscultuur. Naar het oordeel
van het kabinet heeft het eindrapport van de Enquêtecommissie nog geen
onomstotelijk verband gelegd tussen de aard en omvang van de onregelmatigheden
en de structuurkenmerken die specifiek zijn voor de bouwnijverheid. De Commissie
zegt echter evenmin dat dit verband afwezig is. Omdat voor de toekomst –
de Enquêtecommissie spreekt over een noodzakelijk proces van «revitalisering» –
meer kennis over dit verband noodzakelijk is, wil het kabinet op dit punt
verder onderzoek verrichten. Daarbij gaat het niet alleen om de drijfveren
in het verleden, maar vooral om het identificeren van structuurkenmerken die
eventueel belemmerend kunnen werken op een bestendig herstel van normale marktverhoudingen.
Het kartel moet met alle kracht doorbroken worden en de structuur van de sector
mag dat niet in de weg staan.Na de berichtgeving over de «ondergrondse» praktijken in de
bouwwereld, in november 2001, maakte het aanvankelijke ongeloof over de gesuggereerde
omvang van de onregelmatigheden plaats voor een sfeer van onzekerheid en wantrouwen.
Dat gold niet alleen voor de overheid ten opzichte van het bouwbedrijfsleven,
maar ook voor de overheidsorganisatie zelf. Onthullingen over integriteitschendingen
door ambtenaren en speculaties over de omvang van de corruptie binnen het
overheidsapparaat volgden elkaar in snel tempo op. Dat vormde een gevaar voor
het vertrouwen van de Nederlandse burgers in «hun» overheid.In het eindrapport van de Enquêtecommissie worden sommige vermoedens
helaas bevestigd en worden andere tot de juiste proporties teruggebracht.
Het zal duidelijk zijn dat het kabinet in het bijzonder verheugd is over
de constatering dat er geen aanwijzingen zijn voor structurele integriteitschendingen
door ambtenaren. De voorstellen die in hoofdstuk 5 van deze kabinetsreactie
worden gedaan zijn dan ook gericht op het behoud
en verdere aanscherping van die integriteit en op de mogelijkheid van derden,
in het bijzonder het parlement, om dat te controleren.Aan de andere kant is de schaal waarop zich onregelmatigheden in de bouw
hebben voorgedaan – en konden voordoen –
voor het kabinet aanleiding forse wijzigingen aan te brengen in de tot dusver
bestaande, gedeeltelijk traditioneel bepaalde verhouding tot de sector van
de bouwnijverheid. Daarbij wil het kabinet zich niet onttrekken aan de verantwoordelijkheid
om, waar dat binnen zijn mogelijkheden ligt, een bijdrage te leveren aan een
herstel van normale concurrentieverhoudingen binnen de bouwnijverheid. Maar
de noodzakelijke veranderingen ten aanzien van gedrag en cultuur kunnen alleen
door de sector zelf tot stand worden gebracht. In eerste instantie zal de
bijdrage van het Rijk in dat proces bestaan uit een aanscherping van het toezicht
en een consequente handhaving van de (mededingings)regels.De Enquêtecommissie heeft met haar rapport de basis gelegd voor
een herstel van normale verhoudingen tussen de overheid en het bouwbedrijfsleven.
Niet alleen omdat de bouw uit de schaduw is gehaald, maar ook omdat er bruikbare
aanbevelingen worden gedaan om te komen tot een vorm van «nieuwe zakelijkheid».
Dat een herstel van vertrouwen en nieuwe, normale omgangsvormen tussen de
overheid en de bouwnijverheid noodzakelijk zijn, zal niemand betwisten. De
overheid en de bedrijfstak zullen ook in de toekomst met elkaar verder moeten.
De overheid is gebaat bij – zo niet afhankelijk van – een gezonde,
innovatieve bouwnijverheid. Van beide kanten zullen inspanningen nodig zijn
om in een normale marktsituatie en met normale onderlinge verhoudingen verder
te gaan.1.2 De inhoud van de kabinetsreactieIn deze reactie op het eindrapport van de Enquêtecommissie wordt
aangegeven op welke wijze het kabinet in de komende periode invulling denkt
te geven aan zijn verantwoordelijkheden op de verschillende terreinen die
in het eindrapport aan bod zijn gekomen. Het kabinet is er van overtuigd dat
met de aangekondigde maatregelen een stevig fundament kan worden gelegd om
de door de Enquêtecommissie geconstateerde gebreken in de bouwnijverheid
in de toekomst het hoofd te kunnen bieden.De bouwnijverheid moet in alle opzichten eindelijk een «normale
sector» worden. Dat wil zeggen een bedrijfstak waarin normale markt-
en concurrentieverhoudingen zullen heersen. De sector moet die situatie vooral
op eigen kracht zien te bereiken en veel «zelfreinigend vermogen»
moeten tonen. De overheid op zijn beurt zal de bouwnijverheid consequent als
een normale sector moeten behandelen. In de eerste plaats betekent dat een
strikte scheiding van de rollen die in het bijzonder de Rijksoverheid ten
opzichte van de sector vervult. De rolvermenging die soms optrad in het verleden,
zal definitief worden beëindigd. Door een herschikking van verantwoordelijkheden
zal dat ook binnen de overheidsorganisatie zichtbaar worden gemaakt. In hoofdstuk
2 worden vijf hoofdlijnen geschetst waarlangs het kabinet de «normalisering»
van de bouwnijverheid denkt te bereiken.In alle geledingen zal de overheid zijn rol van opdrachtgever verder professionaliseren.
Daarvoor worden in hoofdstuk 3 voorstellen ontwikkeld. Er komt een wettelijk
kader voor overheidsaanbestedingen en de bestaande Uniforme Aanbestedingsreglementen
worden nog in 2003 vervangen door aangepaste aanbestedingsregels
voor de rijksoverheid. Een kenniscentrum zal informatie over vormen van aanbestedingen
toegankelijk maken voor de gehele overheid.Bedrijven die zich niet houden aan de regels van de Mededingingswet of
die frauderen kunnen worden uitgesloten van overheidsopdrachten.Hoewel schendingen van integriteit door ambtenaren als incidenten kunnen
worden aangemerkt, is een integer ambtelijk apparaat onmisbaar voor het vertrouwen
in de overheid. Omdat binnen alle geledingen van het openbaar bestuur het
beleven en naleven van integriteitsregels conditio sine
qua non is, wordt binnen de gehele rijksdienst het toezicht op het
integriteitsbeleid aangescherpt. Ook worden nieuwe methoden geïntroduceerd
om de toepassing van de integriteitsregels te kunnen controleren. In hoofdstuk
5 worden hiertoe maatregelen aangekondigd.In hoofdstuk 6 wordt aangegeven hoe de handhaving en het toezicht zullen
worden verscherpt. Het toezicht door de Nederlandse Mededingingsautoriteit
zal met een effectiever instrumentarium worden geïntensiveerd. De voorgenomen
wijziging van de accountantswetgeving zal eveneens kunnen bijdragen tot verbeterd
toezicht.In hoofdstuk 7 wordt ingegaan op de concurrentieverhoudingen op Vinex-locaties.De aan het kabinet gestelde vragen van de Tweede Kamer (Kamerstuknummers
28 244-6, 28 244-7, 28 244-8 en 28 244-9) zijn zoveel
mogelijk geïntegreerd in deze kabinetsreactie op het eindrapport. Daarbij
zijn alle vragen die voorkomen op stuk 28 244-6 uitsluitend met het nummer
van de vraag weergegeven. Bij de overige vragen is tevens het nummer van het
Kamerstuk vermeld. Kamervragen die niet geheel pasten in de gekozen hoofdstukken
van deze reactie, zijn in een afzonderlijk hoofdstuk (hoofdstuk 8) beantwoord.
Waar de tekst in deze reactie slechts betrekking heeft op een gedeelte van
een vraag, wordt dat aangegeven met de afkorting «ged.».Een aantal feitelijke vragen is door het kabinet reeds eerder beantwoord
(zie Kamerstuk 28 244-20). Omwille van de volledigheid zijn de betreffende
antwoorden opnieuw in deze kabinetsreactie verwerkt.Als bijlage is een volledige lijst van de gestelde vragen en een verwijzing
naar de beantwoording ervan opgenomen.2. DE RELATIE OVERHEID – BOUWNIJVERHEID2.1 De rol van de overheidDe relatie tussen de overheid en de bouwnijverheid is altijd een hechte
geweest. De belangrijkste reden daarvoor is de wederzijdse afhankelijkheid.
De overheid kan essentiële beleidsdoelstellingen niet realiseren zonder
een productieve en innovatieve bouwnijverheid (volkshuisvesting, infrastructuur).
Omgekeerd is de bouwnijverheid – dat geldt zeker voor de grond-, weg
en waterbouw – in hoge mate aangewezen op overheidsopdrachten, dan wel
afhankelijk van beslissingen die door de overheid worden genomen (bouwlocaties).
Deze afhankelijkheidsrelatie heeft er toe geleid dat de rijksoverheid zich
lang medeverantwoordelijk heeft gevoeld voor de ordeningsvraagstukken in de
bouw. Daarbij werd niet altijd een helder onderscheid gemaakt tussen de rol
van (mede)verantwoordelijke voor de ordening in de sector en de rollen die
de overheid heeft te vervullen als regelgever, toezichthouder en opdrachtgever.
Zonder uitvoerig stil te staan bij de verschillende uitingsvormen
van de hechte relatie in het verleden, stelt het kabinet vast dat pas in 1994
expliciet werd uitgesproken dat de bouwsector voor de overheid als een belangrijke,
maar niet uitzonderlijke sector moest worden beschouwd1. Tot dat moment beschouwden zowel de bouwnijverheid als
de overheid (zie onder andere het takenpakket van de Coördinerend Minister
voor de Bouw) ordeningsvraagstukken en onder andere regelgeving in hoge mate
als een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid, zowel in de beleidsvoorbereiding
als bij de uitvoering.Des te pijnlijker is de constatering, dat ongebreidelde afspraken tussen
bouwbedrijven enerzijds en onwetendheid aan de kant van de overheid anderzijds
een centraal thema vormen in het eindrapport van de Enquêtecommissie.
Kartelvorming blijkt een structureel verschijnsel in de bouwnijverheid. De
rijksoverheid heeft in 1993, nadat de Nederlandse Staat eind 1992 door Europese
Commissie in gebreke was gesteld wegens een verwijzing in het UAR-EG 1991
naar verboden brancheregelingen2, de aanbestedingsregelgeving
aangepast. Ook daarna is de overheid doorgegaan met het aanscherpen van de
mededingingsregelgeving3 en het verbeteren van
de handhaving daarvan. Maar ondanks de veelvuldige samenwerking met de bouwnijverheid,
bleef de overheid onwetend over wat zich werkelijk binnen de sector afspeelde
en kon het kartel – zij het steeds meer ondergronds – in stand
worden gehouden. De sector wist dat het niet mocht (zeker vanaf 1993,
maar strikt genomen nog eerder), maar echt fout vonden de bedrijven het niet,
of ze voelden zich de gevangenen van een diepgewortelde cultuur.De onwetendheid van de overheid gold in tenminste drie hoedanigheden:
die van regelgever, toezichthouder en opdrachtgever. Over de verbeteringen
die het kabinet wil aanbrengen in de (aanbestedings)regelgeving en in het
opdrachtgeverschap handelen de beide volgende hoofdstukken (3 en 4). In hoofdstuk
5 wordt ook het aspect van de ambtelijke integriteit daarbij betrokken. Op
de toezichthoudende rol van de overheid wordt ingegaan in hoofdstuk 6. De
wijze waarop deze verschillende rollen van de overheid in de toekomst zullen
worden vervuld bepaalt in belangrijke mate hoe de relatie tussen de overheid
en het bouwbedrijfsleven zich verder zal ontwikkelen.Hieronder worden de algemene uitgangpunten geformuleerd die het kabinet
ten aanzien van de toekomstige relatie met de bouwnijverheid wil hanteren.
Zij vormen het kader voor verschillende maatregelen die naar de mening van
het kabinet kunnen bijdragen tot het herstel van normale verhoudingen met
de sector.2.2 Vijf hoofdlijnen voor nieuwe verhoudingenDe Enquêtecommissie beveelt aan om de verhouding tussen de overheid
en de bouwnijverheid te herstellen door van elkaar taken en verantwoordelijkheden
te respecteren en aan beide kanten werk te maken van een integere interne
organisatie. De positie van de bouwnijverheid moet helder zijn, evenals de
kaders waarbinnen de sector zich dient te bewegen. Eerlijke concurrentie en
gezonde marktwerking zullen voortaan voor de sector het uitgangspunt moeten
zijn. De overheid dient de wet- en regelgeving door actief toezicht te handhaven.
Ten aanzien van de voorwaarden en procedures voor aanbestedingen moet de overheid
zich laten leiden door de beginselen van objectiviteit, non-discriminatie
en transparantie. De kernwoorden waarmee de Enquêtecommissie deze verhouding
aangeeft zijn «nieuwe zakelijkheid».Het kabinet onderschrijft de visie van de Enquêtecommissie en meent
dat het daarvoor noodzakelijk is om op verschillende terreinen nieuwe initiatieven te nemen en bestaand beleid te wijzigen. In de nieuwe verhouding
gaat het in de eerste plaats om heldere afspraken en duidelijke rollen binnen
(nieuwe) wettelijke kaders, zonder dat alle details in juridische afspraken
omgezet moeten worden. Het kabinet ziet vijf hoofdlijnen voor zo'n hernieuwde
zakelijke relatie tussen de overheid en het bouwbedrijfsleven.1. De bouwnijverheid wordt niet behandeld als een bijzondere bedrijfstak
met bijzondere kenmerken die speciale aandacht van de overheid nodig heeft.
Het moet een normale sector worden, die zich houdt aan de geldende mededingingsregels
met normale concurrentieverhoudingen in een markt die tevens open staat voor
buitenlandse bedrijven.2. De overheid zorgt voor een striktescheiding van de verschillende rollen
en handelt in ieder van die rollen scherp en consequent. Dat geldt voor de
rol van beleidsmaker, de rol van kadersteller en regelgever, de rol van toezichthouder
en de rol van opdrachtgever van bouwprojecten.3. De rol van opdrachtgever wordt bij de rijksoverheid professioneler
ingevuld. De opdrachtgevende diensten beperken zich tot hun opdrachtgeverrol
en het toezicht wordt daarvan strikt gescheiden gehouden.4. De gehele bouwnijverheid zal een zelfreinigend vermogen moeten ontwikkelen
en een forse cultuurverandering moeten bewerkstelligen en dit vooral in de
praktijk laten zien.5. De overheid onttrekt zich niet aan de verantwoordelijkheid om een beleid
te voeren dat gericht is op revitalisering van een belangrijke sector als
de bouwnijverheid, maar zal daar pas toe overgaan wanneer vanuit de sector
zelf de nodige stappen op weg naar gezondmaking van de onderlinge marktverhoudingen
en een integere cultuur zijn gezet.Ondanks de hoofdlijn van het beleid om de bouwnijverheid als een normale
sector te behandelen, moet erkend worden dat de bouwnijverheid een aantal
bijzondere kenmerken heeft – zoals overigens ook dikwijls voor andere
bedrijfstakken geldt. Voor de bouw kunnen als voorbeeld drie bijzonderheden
worden genoemd:• in de grond-, weg- en waterbouw (GWW) is de overheid – dat
wil zeggen: het Rijk, de gemeenten, de provincies en de waterschappen –
verreweg de grootste opdrachtgever (75%);• voor de uitvoering van essentiële onderdelen van het beleid,
zoals de woningbouwproductie en de aanleg van infrastructuur heeft de overheid
het bedrijfsleven nodig; de wederzijdse afhankelijkheid die in het verleden
de bouw tot een «bijzondere» sector maakten bestaat dus nog steeds;• van oudsher houden de bouwbedrijven veel nuttige voorzieningen
ten behoeve van de bedrijfstak gezamenlijk in stand (beroepsgerichte opleidingen,
fondsen voor onderzoek en innovatie); de bedrijfstak heeft dan ook een structuur
met «gildeachtige» kenmerken, hetgeen als structuurkenmerk, maar
zeker als cultuurkenmerk belemmerend kan werken bij pogingen om binnen de
bedrijfstak tot normale concurrentieverhoudingen te komen.Ondanks de speciale positie van de GWW-sector, die ook tot uitdrukking
komt in de aandacht die de Enquêtecommissie heeft besteed aan casussen
in die sector, wil het kabinet de hiervóór genoemde hoofdlijnen
niet alleen op deze sector van toepassing verklaren. In de burgerlijke en
utiliteitsbouw (B&U) hebben – ook volgens de bevindingen van de
Commissie – ten aanzien van overheidsopdrachten dezelfde of soortgelijke
onregelmatigheden plaatsgevonden als in de GWW-sector. Op onderdelen zal de
uitwerking van de aanbevelingen verschillen per deelsector, maar waar mogelijk
zullen gelijkluidende voorstellen gedaan worden. Extra onderzoek
naar de onregelmatigheden in de B&U-sector wordt overigens niet opportuun
geacht, mede omdat slechts een klein deel van de werken in de B&U in opdracht
van de (rijks)overheid wordt uitgevoerd. (Vraag 37.)De wil om de bouwnijverheid als een normale sector te beschouwen, betekent
dat kartelvorming in de bedrijfstak met alle kracht doorbroken moet worden.
Dit geldt zowel voor horizontale als verticale afspraken. De wijze waarop
het Rijk daar in zijn toezichthoudende en handhavende rol invulling aan zal
geven komt aan de orde in hoofdstuk 6. Een krachtig overheidsoptreden is ook
in het belang van de bouwnijverheid zelf. Door gebrek aan concurrentie en
marktwerking heeft de kartelvorming de sector uiteindelijk meer schade berokkend
dan profijt opgeleverd. Afspraken zouden de continuïteit garanderen,
maar zonder een echte marktprikkel laat kartelvorming onrendabele bedrijven
continueren en blijft innovatie achterwege. Het kabinet wil in feite consequent
een beleid doorvoeren dat, zoals hiervóór is aangegeven, vanaf
het midden van de jaren negentig is ingezet, maar tot dusver klaarblijkelijk
te weinig effect heeft gehad op het feitelijk handelen van de sector. De kern
van dit beleid is, dat de Europese regels op het terrein van de mededinging
onherroepelijk ook gelden voor de bouwnijverheid.2.3 Een scheiding van rollenDe scheiding van de rollen van de overheid houdt met name in dat de opdrachtgeversrol (de private rol) scherper gedefinieerd
en verder geprofessionaliseerd moet worden. Deze rol wordt strikt gescheiden
van de publieke rollen, zoals die van regelgever en toezichthouder. Met name
de toezichthoudende taak moet scherper en met
verbeterd instrumentarium worden uitgeoefend (zie hoofdstuk 6). In het verleden
is de rolverdeling niet altijd duidelijk geweest. Een voorbeeld daarvan is
de aanbestedingsregelgeving ten aanzien van werken c.q. bouwproducten, waarvan
de inhoud naar de mening van het kabinet niet alleen was ingegeven door de
zakelijke belangen die de overheid had vanuit de opdrachtgeversrol, maar tevens
door de (mede)verantwoordelijkheid voor de ordening in de bedrijfstak waarmee
onderhandeld moest worden. De gedeeltelijke rolvermenging heeft ongetwijfeld
ook bijgedragen tot een te groot – en achteraf beschaamd – vertrouwen
in de bedrijfstak.Op alle overheidsniveaus zal een verdere professionalisering van de opdrachtgeversrol
noodzakelijk zijn. Voor de rijksoverheid zal dit betekenen dat meer kennis
op het terrein van de inkoop verzameld en gebruikt wordt, dat betere inkoopvoorwaarden
gehanteerd worden en dat vraaginnovatie gestimuleerd wordt. Op al deze terreinen
zal meer dan tot nu toe interdepartementaal samengewerkt worden, zodat alle
aanbestedende diensten over een adequaat kennisinfrastructuur kunnen beschikken.
Ook zal de overheid als opdrachtgever minder voorspelbaar moeten zijn voor
potentiële zakelijke partners. Dat geldt bijvoorbeeld bij de budgettering
van werken. Vanzelfsprekend zal dit binnen de mogelijkheden van de Europese
regelgeving gerealiseerd moeten worden. Op het gebied van de aanbestedingen
moet de overheid minder voorspelbaar worden door in bepaalde gevallen andere
gunningcriteria te hanteren dan uitsluitend de laagste inschrijfprijs.De duidelijke scheiding tussen de verschillende overheidsrollen is een
belangrijke voorwaarde voor het creëren van een nieuwe zakelijke relatie
met de bouwnijverheid. Daarom is het noodzakelijk dat de voorgenomen veranderingen
op korte termijn gestalte zullen krijgen. Nog in 2003 zullen aan de Tweede
Kamer de eerste resultaten gemeld worden van de gewijzigde opstelling
van de overheid als opdrachtgever en inkoper en het overleg dat daarover met
het bedrijfsleven zal worden gevoerd. (Vraag 16.)2.4 De revitalisering van het bouwbeleidDe wens om de bouw als een normale sector te behandelen en sectorbelangen
niet langer te laten «verkleven» met overheidsbelangen, leidt
er toe dat (restanten van) specifieke beleidsmaatregelen verdwijnen en dat
er uitsluitend generiek beleid gevoerd wordt.
Het streven van de bouw moet er dan ook op gericht zijn zelfstandig en als
een volwaardige sector te functioneren in een vrije markt zonder a priori te leunen op ondersteuning van de overheid. Dit streven
lijkt in tegenspraak te zijn met de wens van de Enquêtecommissie om
de coördinatie van het bouwbeleid op rijksniveau te versterken. De wens
om het revitaliseringsproces van de bouw te versnellen en de nodige kennis
en innovatie systematisch te laten ontwikkelen en beheren kan ook op een andere
manier gerealiseerd worden. Het versterken van de rol van de coördinerend
minister voor de bouw houdt het gevaar in dat in de richting van de bouwnijverheid
een verkeerd signaal wordt uitgezonden, omdat het minder goed te rijmen valt
met het voornemen de sector als normaal te beschouwen en in de eerste plaats
op de eigen verantwoordelijkheid aan te spreken. Ook kan de specifieke aandacht
voor de bouwnijverheid een complicatie vormen voor een consequente scheiding
van de verschillende rollen van de overheid.De functie van coördinerend minister voor de bouw is in 1974 ontstaan.
Vanaf het begin is daarbij benadrukt dat de eerste verantwoordelijkheid voor
het bouwbeleid berust bij de bewindslieden die belast zijn met de verschillende
onderdelen van dat beleid. Mede om die reden heeft de minister van VROM, die
als coördinerend bewindspersoon fungeert, geen extra (al dan niet wettelijke)
bevoegdheden ten aanzien van het bouwbeleid en ook zijn er geen procedureregels
vastgesteld die deze minister in een bepaalde fase van het beleidsproces een
bijzondere positie geven. In de loop van de afgelopen decennia hebben zich
accentverschuivingen voorgedaan in de taken van de coördinerend minister,
vooral als gevolg van de terugtredende rol van de overheid ten opzichte van
de markt. In de huidige situatie kan de rol van de coördinerend bewindspersoon
het best worden gekarakteriseerd als «aanspreekpunt» voor de bouwnijverheid.Om de ambitieuze taken, zoals die in aanbeveling 2 door de Enquêtecommissie
worden bepleit, te kunnen vervullen zouden bevoegdheden overgedragen en verantwoordelijkheden
anders verdeeld moeten worden. Daarmee ontstaat een concentratie op het gebied
van het bouwbeleid die veel verder gaat dan de huidige invulling van het coördinerend
ministerschap, waardoor het risico van het verstrengelen van belangen eerder
toe- dan afneemt. Dit betekent echter allerminst dat de aanbevelingen die
de Enquêtecommissie op het terrein van de revitalisering van het bouwbeleid
doet niet gecoördineerd opgepakt zouden kunnen worden. Een voorbeeld
is het versterken van kennis en ontwikkeling in de bouwsector. Naast algemeen
beleid, zoals stimuleringsmaatregelen voor ICT-ontwikkeling, zal op korte
termijn de financieringsstructuur van onderzoek in de bouwsector herzien worden,
waarbij de aanbestedende diensten van de overheid directer gaan participeren
(ook financieel) in vernieuwing en kennisvermeerdering. Verder zal een onderzoek
geëntameerd worden om de structuurkenmerken van de bouwsector meer in
detail in kaart te brengen, vooral met het oog op concurrentiebevordering.
Aspecten die hierbij aan de orde zullen komen zijn: (de)regulering, versterken
van het innovatief vermogen, nieuwe toetreders/starters op de markt en het
internationale perspectief. Hiermee is vraag 6
beantwoord. Vanzelfsprekend erkent het kabinet dat de bouwnijverheid een grote inspanning
moet leveren om af te rekenen met de illegale praktijken uit het verleden
en dat overleg met de overheid, onder andere over initiatieven van de bedrijfstak
als geheel, daarbij nuttig en noodzakelijk kan zijn. Het kabinet is echter
van mening dat de rol van «aanspreekpunt» op kabinetsniveau, die
bedoeld is om over algemene aspecten van de bedrijfstak van gedachten te wisselen,
in de toekomst het best vervuld kan worden door de minister van Economische
Zaken. Deze rol vervult de minister van Economische Zaken eveneens ten aanzien
van andere sectoren van het bedrijfsleven en de wil om de bouwnijverheid in
de toekomst als een normale sector te beschouwen dient ook in dit opzicht
consequent te worden vertaald.Overigens zullen enkele beleidssuggesties die de Enquêtecommissie
noemt als belangrijke onderwerpen waarmee een coördinerend bewindspersoon
zich bezig zou moeten houden1 wel degelijk door
het kabinet worden overgenomen. De voorgestane scherpe scheiding van de overheidsrollen
zal inhouden dat ten aanzien van het aanbesteden in de bouw één
van de opdrachtgevende ministeries een coördinerende rol zal vervullen
binnen het rijk. Bij de verdere uitwerking van het nieuwe aanbestedingsbeleid
zal worden aangesloten bij het kenniscentrum en de overige voornemens met
betrekking tot het aanbestedingsbeleid en de aanbestedingspraktijk zoals die
in het volgende hoofdstuk worden beschreven.Het kabinet erkent dus dat het maatschappelijk belang van een goed functionerende
bouw van groot belang is en dat het uitspreken van de wens dat de bouw als
normale sector moet gaan functioneren op zich niet voldoende is.2.5 De rol van het bedrijfsleven bij de «gezondmaking»In de eerste plaats zal echter bouwbedrijfsleven zelf moeten aangeven hoe men zich voorstelt de noodzakelijke, ingrijpende
cultuurverandering tot stand te brengen. Een gedragscode voor de bedrijfstak
is naar de mening van het kabinet daarvoor niet voldoende. Een dergelijke
code is eerder het sluitstuk dan het begin van het proces van «zelfreiniging».
Als waarborg voor de toekomst van reeds gewijzigd gedrag kan een gedragscode
wel ingezet worden. Om deze redenen heeft het naar de mening van het kabinet
ook geen zin om nu tot een verplichte invoer van een gedragscode te komen.
(Zie ook het antwoord op vraag 12, Kamerstuk 28 244-20.)Het kabinet is vanzelfsprekend bereid tot overleg, maar dat is alleen
vruchtbaar als de sector de eigen verantwoordelijkheid erkent en daarnaar
handelt. Dat is niet slechts een kwestie van principe, maar ook praktisch
ziet het kabinet geen andere weg. De Enquêtecommissie heeft bovendien
voldoende uitingsvormen van structurele onregelmatigheden bloot gelegd om
het (georganiseerde) bedrijfsleven in staat te stellen zelf acties te ondernemen
en een cultuuromslag te bewerkstelligen die het mogelijk maakt het geschonden
vertrouwen terug te winnen. De rol van de overheid in dat proces zal vooral
van repressieve aard zijn. Het gedrag in de praktijk zal voor het kabinet
de toets worden van het vermogen van de sector om de omslag naar een integere,
niet door onregelmatigheden beheerste cultuur te maken. Vooralsnog vertrouwt
de overheid erop dat de bouwsector de noodzakelijke veranderingen in gang
zal zetten. Hoe effectief dat zal gebeuren en hoe lang het zal duren eer de
echte cultuuromslag is gerealiseerd, valt moeilijk te voorspellen. (Vraag 3.)Een maatschappelijk breed samengestelde commissie om de gehele sector
«door te lichten» en om voorstellen te doen voor vernieuwing en
verbeteren van de kwaliteit, is een voorstel dat onder andere door het Algemeen Verbond Bouwbedrijf (AVBB) is gedaan. Ook de Enquêtecommissie
doet een dergelijke suggestie, maar dan in de vorm van een«denktank».
Het kabinet wil onder voorwaarden meewerken aan zo'n commissie. Onder andere
zal er voldoende draagvlak moeten zijn binnen de sector van de bouwnijverheid,
zodat er uitzicht bestaat op de feitelijke realisatie van veranderingen die
worden voorgesteld. Ook zal het takenpakket van de commissie vooraf voldoende
omlijnd moeten zijn om al op korte termijn praktische handreikingen te kunnen
verwachten voor veranderingen binnen de bedrijfstak, waarbij in de eerste
plaats gedacht moet worden aan het verbeteren van de marktwerking. Tenslotte
mag de instelling van een dergelijke commissie in geen geval een belemmering
vormen voor het daadwerkelijk doorvoeren van veranderingen waartoe het eindrapport
van de Enquêtecommissie nu reeds aanleiding geeft, zowel aan de kant
van de overheid als bij het bedrijfsleven. (Vraag 7.)3. DE AANBESTEDINGEN VAN DE OVERHEID3.1 De aanbestedingsregelsDe totstandkoming van de regelgeving voor de bouw is in belangrijke mate
bepaald door enerzijds de traditie om de rol van regelgever en die van opdrachtgever
te vermengen (de traditionele Nederlandse aanbestedingspraktijk werd lang
verdedigd, ook tegenover «Brussel») en anderzijds door de steeds
belangrijker rol die de Europese aanbestedingsregelgeving kreeg. Het Nederlandse
beleid veranderde van «pro kartel» in «pro open markt».
De bestaande aanbestedingsregels voor bouwopdrachten, waarin de belangen van
opdrachtgever en aannemer tegelijk werden behartigd, werden bijgebogen en
voorzien van bepalingen die de Europese regels van toepassing verklaarden.
Uiteindelijk is er in de jaren negentig een Raamwet gekomen die de betreffende
EG-regels voor Nederland implementeerde en is er een nieuwe Mededingingswet
van kracht geworden. Maar het Uniforme Aanbestedingsreglement (UAR) bleef
in essentie als hybride instrument bestaan, enerzijds om de aanbestedingen
van de overheid te reglementeren en anderzijds als instrument voor de marktordening.In de ogen van de Enquêtecommissie is de overheid er te gemakkelijk
van uitgegaan dat de nieuwe regels «vanzelf» zouden leiden tot
gedragsverandering, ondanks de lange karteltraditie van de Nederlandse bouwsector.
Dat oordeel is – achteraf gezien – terecht. Daarbij moet overigens
een onderscheid worden gemaakt tussen de aanbestedingsregelgeving en de bepalingen
van de Mededingingswet. Hoewel het UAR zodanig werd gewijzigd dat het in overeenstemming
was met de Europese regelgeving (UAR-EG), is er te weinig aandacht geweest
voor de «culturele» aspecten van het aanbestedingsgedrag. Wellicht
heeft een rol gespeeld dat de Nederlandse regering ook na de uitspraak van
de Europese Commissie dat de brancheregelingen in de bouw een kartel creëerden
nog veelvuldig de verworvenheden van het traditionele Nederlandse systeem
heeft uitgedragen. Terugkijkend kan, mede in antwoord op vraag 27, de periode van 1992 (ingebrekestelling door de Europese
Commissie van de Nederlandse Staat en het verbod op de Uniforme Prijsregelende
Reglementen van de SPO1 ) tot het jaar 1996 (bevestiging
van de beschikking van de Commissie door het Europese Hof van Justitie) worden
gekarakteriseerd als een soort overgangsperiode, waarin de bouwnijverheid
zich moest instellen op gewijzigde onderlinge verhoudingen in de markt. Vrij
kort daarna, op 1 januari 1998, trad de nieuwe Mededingingswet in werking.
Op de handhaving van de Mededingingswet wordt elders in deze kabinetsreactie
(hoofdstuk 6) ingegaan. Geconstateerd moet worden dat de tweeledige doelstelling van het UAR niet
is gerealiseerd. De beoogde ondersteuning van de gewenste marktwerking heeft
averechts gewerkt en de belangen van de overheid als opdrachtgever zijn in
het UAR te veel ingeperkt, waardoor het aanbestedingsgedrag van de overheid
nodeloos voorspelbaar werd. Bovendien is het UAR op rijksniveau weliswaar
voor drie departementen (VROM, V&W en Defensie) bindend, maar vormt het
voor het overige slechts een uitgangspunt dat in meer of mindere mate (veelal
wisselend) wordt overgenomen. Overheden werken dus met verschillende regels.
De Enquêtecommissie beveelt daarom aan te komen tot een strakker en
eenvormiger juridisch kader voor de opdrachtverlening van werken en een meer
coherente wetgeving op het terrein van aanbestedingen in het algemeen, aansluitend
bij de nieuwe Europese richtlijn waarin de aanbesteding en inkoop ten aanzien
van werken, diensten en leveringen wordt geïntegreerd.Het kabinet kan zich daar goed in vinden en denkt daarbij op dit moment
aan een dwingend uniform aanbestedingskader voor alle overheidsopdrachten
voor leveringen, diensten en werken van Rijk, provincies, gemeenten en publiekrechtelijke
instellingen. Dit kader zou voor opdrachten moeten gelden boven en onder de
Europese aanbestedingsgrens (drempelbedrag). Voor werken zal de hoogte van
het grensbedrag bij de voorbereiding van het kader worden bezien maar beduidend
lager liggen dan het huidige Europese drempelbedrag. Mineure opdrachten zullen
wel vormvrij moeten kunnen zijn. De voorwaarden hiervoor zullen worden onderzocht.Het aanbestedingskader zal bovendien ruimte moeten bieden aan alle verschillende
soorten aanbestedende diensten om via maatwerk «the best value for taxpayers
money» te realiseren.Zo zal een eind komen aan de situatie dat centraal opgestelde aanbestedingsregels
voor opdrachten voor werken onder de Europese aanbestedingsdrempels slechts
voor een deel van de overheid bindend zijn en door andere aanbestedende diensten
in meer of mindere mate en met individuele afwijkingen worden toegepast. De
transparantie van de markt voor de aanbieders wordt hierdoor vergroot. Hiermee
is een antwoord gegeven op de vragen 13 (ged.) en 19(ged.).Bij de totstandkoming van een dergelijk integraal juridisch kader zal
een balans worden gezocht tussen een algemeen wettelijke aansluiting bij de
Europese richtlijnen en de uitvoeringsregels; zodanig dat het systeem voldoende
flexibel is om in de toekomst de regels te kunnen aanpassen aan wijzigingen
op Europees of nationaal niveau.Indien er voldoende ruimte geboden wordt voor maatwerk per aanbesteding,
blijft de aanbestedingsvorm per geval minder voorspelbaar en wordt de marktwerking
bevorderd. De verantwoordelijkheid voor de inhoudelijke invulling van een
aanbestedingsprocedure blijft bij de desbetreffende aanbestedende dienst.
De verantwoordelijkheid voor de naleving van de aanbestedingsregelgeving berust
ook geheel bij de verschillende aanbestedende diensten. Dat deze zich zullen
houden aan externe en interne regels, vastgelegd in de administratieve organisatie,
zal worden gewaarborgd door het onderdeel te laten zijn van de accountantscontrole.
Voor wat het Rijk betreft zal de naleving van de regels worden opgenomen in
de zogenaamde «bedrijfsvoeringsmededelingen» (VBTB) per departement.
Voor gemeenten en provincies wordt in de nieuwe Gemeente- en Provinciewet
de aandacht voor aanbestedingen in de accountantsverklaringen eveneens verplicht
gesteld. Hiermee is het gedeelte van vraag 13 over
het toezicht beantwoord.Het totstandkomen van de beoogde nieuwe aanbestedingsregeling zal enkele
jaren vergen. Dit heeft te maken met het tijdsbeslag van het wetgevingsproces,
alsmede met de noodzaak om aansluiting te zoeken bij de nieuwe (nog in ontwerp
zijnde, maar naar verwachting in 2003 vast te stellen) Europese aanbestedingsrichtlijnen.
Gelet op de ernst van de geconstateerde misstanden bij aanbestedingen, is
het kabinet van mening dat vooruitlopend hierop de noodzaak bestaat om op
korte termijn de bestaande aanbestedingsregels voor opdrachten voor werken
aan te passen. Nog in de loop van 2003 zal daarom worden overgegaan tot aanpassing
van de vigerende uniforme aanbestedingsregels voor opdrachten voor werken.
Deze aangepaste aanbestedingsregels bouw rijksoverheid, zullen voor de gehele rijksoverheid gelden. Met andere overheden
en de publiekrechtelijke instellingen zal contact worden gezocht om te bereiken
dat deze de nieuwe regels ook zoveel mogelijk ongewijzigd zullen overnemen.
Het dwingend uniformeren van de aanbestedingspraktijk van de overheid voor
opdrachten voor werken loopt echter via het eerder beschreven traject. De
aanpassing van de aanbestedingsregels op de korte termijn richt zich op het
redresseren van de belangrijkste inhoudelijke tekortkomingen. Vraag 19(ged.) is hiermee beantwoord.Gezien de bevindingen en de conclusies van de Enquêtecommissie en
het daarop gebaseerde voornemen tot spoedige aanpassing van de aanbestedingsregels,
wordt afgezien van de eerder aangekondigde brede evaluatie van het UAR 2001.
De inzichten die het afgelopen jaar zijn verkregen maken een dergelijk verkennend
onderzoek overbodig en er zou nodeloos tijd verloren gaan.Bij de wijzigingen ten opzichte van het UAR-EG 1991 en het UAR 2001 wordt
onder andere gedacht aan:• administratieve regels rondom de feitelijke aanbesteding, waaronder
de mogelijkheid tot het openen van alle enveloppen met inschrijvingsbegrotingen,
zodat inzicht ontstaat in de ramingen van alle inschrijvers, waarop ook wordt
gedoeld in vraag 14 (ged.),• het mogelijk maken van elektronisch aanbesteden en veilen (zie
ook aanbeveling 8 van de Enquêtecommissie),• het omkeren van de bewijslast ten aanzien van een (niet-)passende
aanbieding in het UAR-EG, overeenkomstig de regeling die reeds geldt in het
UAR 2001 en• het introduceren van een verplichte schriftelijke verklaring door
het hoogste management van een aanbiedende partij, waaruit blijkt dat op geen
enkele wijze de Mededingingswet is overtreden, zodat eventueel een strafrechtelijke
vervolging van het management wegens valsheid in geschrifte mogelijk wordt.Deze aangepaste aanbestedingsregels voor de rijksoverheid zullen in 2003
de bestaande UAR-en vervangen.Het kabinet heeft reeds uitvoering geven aan aanbeveling 11 van de Enquêtecommissie
en maakt geen gebruik meer van de mogelijkheid om rekenvergoedingen te verstrekken
aan inschrijvende partijen. Er worden slechts ontwerpvergoedingen toegekend
indien er daadwerkelijk ontwerpwerk wordt gevraagd als onderdeel van innovatief
aanbesteden of bijvoorbeeld het uitwerken van alternatieven. Dit zal ook in
de aangepaste aanbestedingsregels worden verwerkt. Daarmee wordt aangesloten
bij de opvatting van de Commissie dat de kosten van calculeren en aanbieden
bij aanbestedingen onderdeel dienen te zijn van de algemene kosten van een
bedrijf, zoals dat ook buiten de bouwsector het geval is. Daarbij is het vaststellen
van de benodigde of gewenste percentage voor algemene kosten een zaak van
iedere inschrijver afzonderlijk; dit is een onlosmakelijk onderdeel van de
eigen commerciële strategie. (Vraag 28.) Ook ten aanzien van de wijze waarop beslechting van geschillen bij aanbestedingen
kan plaatsvinden wil het kabinet de aanbevelingen van de Enquêtecommissie
volgen.Op basis van de ervaring die de aanbestedende diensten van het Rijk hebben
met uitspraken over geschillen zijn er geen aanwijzingen dat de Raad van Arbitrage
partijdig zou zijn en het belang van aanbieders te zwaar zou laten wegen.
Toch kan het werkingsgebied van de Raad van Arbitrage beter worden beperkt
tot geschillen tijdens en ten aanzien van de uitvoering, dus contractuele
geschillen. Daarbij is minder sprake van eenduidig juridische geschillen en
er is meestal ook behoefte aan technische expertise. Geschillen in de pre-contractuele
fase, dus vanaf de allereerste contacten tot aan het tekenen van een contract,
zijn naar de aard van de fase meestal spoedeisend en voornamelijk juridisch
van aard en kunnen beter worden voorgelegd aan de civiele rechter. Daarmee
kan worden bereikt dat de bouw ook in dit opzicht zoveel mogelijk als een
normale sector wordt behandeld. Overigens vormt de arbitrage ten aanzien van
pre-contractuele geschillen slechts een klein percentage van het totaal. De
beperking van de rol van de Raad van Arbitrage zal worden meegenomen in de
omvorming van het UAR in de loop van 2003. (Vraag 38).Hoewel er geen sprake van is dat adviezen van de Raad van Arbitrage onvoldoende
afgewogen zijn, is om andere redenen de samenstelling van dit college voor
verbetering vatbaar. Noodzakelijk is dat de deskundigheid op het gebied van
nieuwe innovatieve contractvormen toeneemt en dat de betrokkenheid van diverse
grotere aanbestedende groepen, zoals projectontwikkelaars, medeoverheden,
woningbouwcorporaties en kopers van huizen kan toenemen. Het kabinet is voornemens
eerst overleg te plegen met de Raad en daarna in de loop van 2003 een nader
standpunt te bepalen.3.2 De aanbestedingspraktijkUit het onderzoek en de rapportage van de Enquêtecommissie is duidelijk
geworden dat er onvoldoende marktwerking is in de bouw en in de installatiebranche.
Er is sprake geweest van structurele kartelvorming, gericht op het onderling
verdelen van het beschikbare werk. Daarbij werden onderling ook verboden rekenvergoedingen
geregeld. De Enquêtecommissie is na onderzoek van een beperkt aantal
aanbestedingen tot de conclusie gekomen dat in die gevallen gemiddeld sprake
was van een prijsopdrijving van 8,8%. Omdat de onderzochte gevallen een selecte
steekproef vormen, kon geen onderbouwd percentage worden bepaald voor de mate
waarin sectorbreed prijsopdrijving heeft plaatsgevonden. Wel is aannemelijk
gemaakt dat de structureel opgetreden kartelvorming in het algemeen ook heeft
geleid tot feitelijke prijsverhoging.Uit eigen onderzoek1 van het kabinet is naar
voren gekomen dat er bij rijksdiensten de afgelopen jaren incidenteel wel
signalen waren van onregelmatigheden, maar dat het merendeel van alle aanbestedingen
toch naar wens verliep. In de onderzochte individuele projectdossiers zijn
ook achteraf nauwelijks concrete aanwijzingen van onregelmatigheden aangetroffen.
Wanneer de uitkomsten van alle aanbestedingen echter statistisch worden geanalyseerd
en onderling vergeleken, levert dat wel degelijk gegevens op die aanwijzingen
kunnen vormen voor onregelmatigheden, zoals het feit dat offertebedragen vaker
dan gedacht opmerkelijk dicht bij elkaar lagen. Juist de grootscheepse omvang
van het onderzoek naar aanbestedingen bij de vier rijksdiensten heeft dat
zichtbaar gemaakt2.De Enquêtecommissie heeft naast de resultaten van het kabinetsonderzoek
ook toegang gehad tot de schaduwboekhouding van de heer Bos en
de resultaten van diverse onderzoeken van het Openbaar Ministerie en de Nederlandse
Mededingingsautoriteit. De Commissie schetst een beeld van overheidsopdrachtgevers
die op een niet altijd even professionele wijze bezig waren met het aanbesteden
van steeds weer incidentele projecten. Daarbij was het gedrag van diensten
en projectmanagers te voorspelbaar, bijvoorbeeld in de keuze van hun aanbestedingsmethodiek
en in de contractvorm die ze op het oog hadden. De opstelling van de opdrachtgever
was – gezien de historie ten onrechte – gebaseerd op het vertrouwen
dat de bouwsector zonder meer de nieuwe Mededingingswet en het verbod op kartelvorming
zou naleven. De coördinatie en de uitwisseling van ervaring en expertise
tussen de verschillende aanbestedende diensten van de overheid op rijks-,
provinciaal en gemeentelijk niveau en tevens bij de zelfstandige uitvoeringsorganen
laat in de ogen van de Enquêtecommissie te wensen over. Dat gaat ten
koste van de gewenste optimale inkoopkracht en concurrentie bij publieke aanbestedingen.In het eindrapport van de Enquêtecommissie staat een verdereprofessionalisering van het aanbestedingsbeleid van alle
aanbestedende overheidsdiensten centraal (aanbeveling 7). Mede naar aanleiding
van het eigen onderzoek en de aanbevelingen die op basis daarvan werden gedaan1, wil het kabinet deze aanbeveling van de Enquêtecommissie
volgen. Een goed werkende markt begint bij een stevig opdrachtgeverschap.
Daarbij zal een zodanige aanpak worden gekozen dat de verantwoordelijkheden
bij de onderscheiden aanbestedende diensten zoveel mogelijk intact blijven.
Om toch te garanderen dat bij alle overheidsaanbestedingen – ook van
diensten die niet regelmatig (complexe) aanbestedingen organiseren –
voldoende expertise beschikbaar kan zijn, wil het kabinet de coördinatie
en informatie-uitwisseling tussen aanbestedende overheidsdiensten in de bouw
op een gestructureerde wijze vorm geven. Via een in te richten kenniscentrum
kan informatie worden gegenereerd en verspreid, terwijl ook advisering en
«reviews» kunnen worden aangeboden. Op die manier krijgen kleinere
aanbestedende diensten toegang tot de ervaring en expertise van grotere opdrachtgevers.
Dit kenniscentrum kan zich ook richten op de uitwisseling van informatie over
kostenramingen en ramingmethodieken van opdrachtgevers die in vergelijkbare
vakgebieden en deelmarkten opereren. Op deze kennisuitwisseling tussen opdrachtgevers
was een deel vanvraag 14 gericht.Deze aanpak zal moeten starten met een intensievere samenwerking op rijksniveau.
Maar ook de andere aanbestedende overheden en uitvoeringsorganisaties zullen
zich bij dit netwerk kunnen aansluiten. In de visie van het kabinet kan de
werkwijze model staan van de projectdirectie Professioneel Inkopen en Aanbesteden
(PIA) dat sinds 1999 initiatieven ontplooit om de algemene aanbesteding- en inkoopfunctie binnen het Rijk te verbeteren. Hieronder
valt bijvoorbeeld ook de inkoop van automatiseringsdiensten.Zeker voorlopig kent het aanbesteden in de bouw echter zijn eigen specifieke
problemen en daarom dient het beoogde kenniscentrum zich scherp te richten
op deze aanbestedingen. Het moet ook een duidelijke opdracht krijgen om op
dit vlak binnen afzienbare termijn concrete resultaten te bereiken. Bij de
uitwerking zal het nog een punt van afweging zijn of een eigenstandige positie
gewenst is of dat integratie van het kenniscentrum aanbesteden bouw met de
(follow-up) van de projectdirectie PIA, het kenniscentrum PPS en het op richten
kenniscentrum Grondbeleid voordelen biedt.In het voorgaande is een antwoord gegeven op vraag
23.Vanuit deze inkoopbenadering, gericht op het beste aanbestedingsresultaat
voor de overheid, zal ook de marktwerking maximaal worden gestimuleerd.
De vraag of het aantal aanbestedingen gedurende de loop van een jaar (of jaren)
enigszins fluctueert is daarbij niet wezenlijk relevant. Het gaat immers vaak
om grote projecten met verschillende en lange looptijden. Het gaat dus niet
alleen om het moment van aanbesteden. In de praktijk blijkt dat tijdens de
realisatie van dergelijke projecten het «beroep» op de markt redelijk
continue is (vraag 1 op kamerstuk 28 244-7).
Uiteraard spelen de golfbewegingen van de economie wel een waarneembare rol,
maar het eventueel voeren van cyclisch of anticyclisch beleid behoort niet
tot de beoogde professionele opdrachtgeversrol van de overheid. Het kabinet
kiest, zoals in het voorgaande is aangegeven, juist voor het duidelijk scheiden
van de verschillende rollen. De overheid zal als professioneel opdrachtgever
uiteraard wel altijd de (on)mogelijkheden van de markt bij zijn aanbestedingen
betrekken. (Vraag 44 is hiermee beantwoord; zie
ook Kamerstuk 28 244-20.)De overheid zal ook in de (private) rol van opdrachtgever altijd gebonden
zijn aan bepaalde eisen van zorgvuldigheid en transparantie die voor andere
partijen op de markt niet of minder gelden. In de opvatting van het kabinet
kunnen daarbij echter de eigen inkoopbelangen wel degelijk helder, eenduidig
en krachtig behartigd worden.Daarbij zijn onder meer de volgende punten van belang.1. In de allereerste fase van de ontwikkeling van een bouwproject zal
de opdrachtgever meer manoeuvreerruimte moeten krijgen om grondig te kunnen
analyseren welke aanbestedingsmethode en contractvorm in het concrete geval
de beste resultaten kan bieden.2. De beslissing die vervolgens genomen wordt zal gebaseerd zijn op zakelijke
gronden.3. Daarbij moet gekozen kunnen worden uit een ruimer scala aan mogelijkheden.
Voor meer complexe projecten zullen ook mogelijkheden voor gunning op basis
van de «economisch meest voordelige aanbieding» afgewogen worden.
Innovatieve aanbestedingsvormen, waarbij niet alleen de realisatie van een
bouwproject, maar bijvoorbeeld ook het ontwerp of het onderhoud worden gecontracteerd,
bieden hier goede mogelijkheden toe (zie ook aanbeveling 10 van de Enquêtecommissie).Het kabinet gaat ervan uit dat (op de middenlange termijn) alle aanbestedingen
zullen vallen in het beoogde juridische kader. Binnen de te stellen kaders
zal dus ruimte moeten bestaan om per geval specifiek maatwerk te kiezen dat
is aangepast aan de situatie. Ook de overige punten die de Enquêtecommissie
noemt in aanbeveling 8 vormen een onderdeel van de voorgestelde (op maximale
marktwerking en scherpe concurrentie gerichte) wijze van aanbesteden. Per
geval zal de meest geschikte vorm van aanbesteden en contracteren moeten worden
gekozen, waaronder de mogelijkheid tot elektronisch aanbesteden en veilen.
In deze professionele wijze van inkopen zal de prijs-kwaliteitverhouding een
duidelijke rol spelen. Ook de kwaliteit van de «performance» op
eerder geleverd werk kan worden meegewogen bij preselectie of de gunning van
werken.Door gebruik te maken van het kenniscentrum kunnen ook kleinere aanbestedende
diensten gebruik maken van nieuwe en bijzondere aanbestedingsvormen. Er kan
dan bijvoorbeeld advies worden verstrekt over het risicoprofiel van het project
en over de vraag wie het bewuste risico het beste kan beheersen. (Vraag 25.)Deze op een maximaal aanbestedingsresultaat gerichte benadering leidt
ertoe dat innovatieve en specifieke vormen van aanbesteden alleen zullen worden
ingezet wanneer de situatie daarom vraagt. Het kabinet onderschrijft dan ook
aanbeveling 9 van de Enquêtecommissie, waarin wordt gesteld dat bij
het aanbesteden van eenvoudige standaardwerken een klassieke
aanbestedingswijze met een bestek en gunning op basis van de laagste prijs
de normale aanpak zou dienen te zijn.In gevallen waarbij wel wordt gekozen voor innovatieve of meer complexe
vormen van aanbesteden zal een evenwicht moeten worden gezocht tussen het
doel van eisen en criteria (afgeleid van het project) en de administratieve
belasting van inschrijvers.Ook bij het doorlopen van de feitelijke aanbesteding kiest het kabinet
voor terughoudendheid ten aanzien van het ingrijpen in de aanpak en organisatie
van de inschrijvende partijen, omdat dergelijke elementen juist behoren tot
het terrein van de private ondernemers zelf. Toch zal wel degelijk worden
toegezien op beoogde samenwerking en combinatievorming van private partijen,
zoals in aanbeveling 8 van de Enquêtecommissie wordt aangegeven. Alleen
wanneer dit voor de realisatie van een werk noodzakelijk is, zal de opdrachtgever
hiermee zonder meer kunnen instemmen. In andere gevallen dient vast te staan
dat één en ander niet leidt tot vermindering van concurrentie.
Tevens zal bij het organiseren van aanbestedingen het formuleren van inhoudelijke
eisen aan opdrachtnemers afgewogen moeten worden tegen het mogelijk (en absoluut
ongewenst) effect dat de concurrentie wordt tenietgedaan, omdat bijvoorbeeld
nog maar één of twee bedrijven kunnen kwalificeren. De vragen 10 en 29 zijn daarmee beantwoord.Indien bij een aanbesteding enige vorm van prekwalificatie plaatsvindt,
een keuze die gedaan kan worden om het aantal inschrijvers te beperken en
daarmee de maatschappelijke kosten van de inschrijving te beperken, is het
een punt van zorg dat vermindering van concurrentie kan optreden door juridische
(eigendom)constructies van ondernemingen. «Screening» van inschrijvers
vooraf (zie hoofdstuk 4 van deze kabinetsreactie) en handhaving van de mededingingsregels
zullen er voor moeten zorgen dat oneigenlijke constructies niet optreden.
De Europese regels staan echter een uitsluiting op basis van de rechtsvorm
niet toe. (Vraag 43.)3.3 Overige vragen met betrekking tot de overheidsaanbestedingenAlle aanbestedende rijksdiensten beschikken intern over voldoende deskundigheid
op het terrein van kosten- en prijscalculaties. Aan (bij)scholing en het «up
to date» houden van deze kennis wordt regelmatig aandacht besteed. Bij
Rijkswaterstaat is bijvoorbeeld een speciaal scholingstraject in gang gezet
dat gericht is op versterking van het kostenmanagement in brede zin. Door
rijksdiensten worden ook externe partijen, waaronder kostendeskundigen en
calculatiebureaus, ingeschakeld. De indruk bestaat dat de betreffende kennis
in Nederland in voldoende mate aanwezig is.Overigens zal bij het inschakelen van externe deskundigen in de toekomst
extra worden gelet op hun onafhankelijkheid.De expertise bij de overheid in zijn geheel kan worden vergroot door de
hiervóór aangekondigde opzet van een kenniscentrum voor aanbestedingen
in de bouw, omdat daarmee een netwerk kan ontstaan met een brede deskundigheid
op het terrein van het opdrachtgeverschap. (Zie ook het antwoord op de vragen 18 en 48, ged., Kamerstuk
28 244-20.)Er vindt bij het Rijk geen centrale registratie plaats van de ontwikkeling
van directiebudgetten in relatie tot de verschillende ingezette aanbestedings-
en contractvormen. Wel is uit het onderzoek dat het kabinet heeft laten verrichten
naar de aanbestedingspraktijk gebleken, dat in algemene zin een langzame verschuiving
plaatsvindt naar meer innovatieve en complexe aanbestedingsvormen en uitvoeringscontracten.
Dit leidt er toe dat de opbouw van de bouwbudgetten verandert. Kosten die eerst als interne ontwerp- of directiekosten werden geboekt komen
in andere contractvormen voor als kosten van uitvoerende partijen. Omdat de
bouwopgave gemiddeld in de afgelopen decennia complexer en omvangrijker is
geworden, vergen de aanloop- en voorbereidingsfasen ook vaak meer inspanning.
Een geringe verschuiving van de begeleidingskosten, waar de kosten van toezicht
onderdeel van uitmaken, naar kosten in de eerste fasen van projecten kan daaruit
worden verklaard. (Zie ook het antwoord op vraag 20,
Kamerstuk 28 244-20.)Als onderdeel van het onderzoek naar de aanbesteding van bijna 400 rijksprojecten1 is ook gekeken naar de verschillen tussen de directieramingen
en de laagste inschrijfprijzen. Daaruit bleek dat gemiddeld het verschil tussen
de directiebegroting en de laagste prijs niet groot was, maar wel een grote
spreiding vertoonde. Bij circa 20% van de aanbestedingen ligt de laagste inschrijfsom meer dan 20% beneden de directiebegroting. Ook
afwijkingen waarbij de laagste inschrijving ruim boven de raming lag kwamen
regelmatig voor. Er kon echter niet worden vastgesteld wat de oorzaken waren
van deze verschillen. Het onderzoek was niet gericht op een vergelijking van
inschrijfbedragen en eindafrekeningen.Eindafrekeningen wijken in de praktijk vaak sterk af van de aanbestedingsresultaten.
Dit is echter veeleer een indicatie van de hoeveelheid meerwerk of bijwerk
dan van winstverhoging door de opdrachtnemer tijdens de realisatie van het
werk. Op zichzelf is het regelmatig gunnen van meerwerk en bijwerk wel een
punt van aandacht. Het kabinet vindt dat bij aanbestedingen de risico's daar
gelegd moeten worden waar zij het beste kunnen worden beheerst (conform aanbeveling
12 van de Commissie), omdat opdrachtnemers anders geen enkele prikkel hebben
om de aan een werk verbonden risico's te beheersen. Als een risico zich openbaart
komt de prijs voor meerwerk niet tot stand in een concurrerende omgeving.
Door risico's bewust toe te wijzen weet een opdrachtnemer op voorhand waarvoor
hij verantwoordelijk is en hij kan daar door de opdrachtgever op worden afgerekend.
Anders gezegd: als er meerwerk ontstaat door een risico dat voor rekening
van de opdrachtnemer is, zal hij dat zelf moeten oplossen. Alleen risico's
die hij niet kan beheersen en die meerwerk opleveren geven dan nog aanleiding
tot compensatie. Als onderdeel van de aanbestedingscartotheek per bouwdienst
zullen de departementen gaan bijhouden hoe de verhouding is tussen oorspronkelijke
opdracht en additioneel gegeven opdrachten. Hierover zal intern verantwoording
moeten worden afgelegd, onder andere in relatie tot de verplichting om werken
Europees aan te besteden.Uit het onderzoek is ook gebleken dat niet alle rijksdiensten precies
dezelfde uitgangspunten hanteren bij het opstellen van directieramingen. In
het bijzonder de vraag of en, zo ja, hoe markteffecten worden meegenomen in
een begroting wordt verschillend benaderd. In het kader van de aanscherping
van het aanbestedingsbeleid van de rijksoverheid heeft het kabinet besloten
dat in het vervolg markteffecten niet meer meegenomen zullen worden in de
directiebegrotingen waaraan inschrijvingen worden getoetst. De eigen begroting
moet weerspiegelen wat het project volgens de opdrachtgever redelijkerwijs
zal en dus ook mag kosten. Een belangrijke veronderstelling
daarbij is, dat de aanbestedende dienst de risico's vooraf goed weet in te
schatten en deze verwerkt in de eigen raming die ten grondslag ligt aan de
begroting. (Zie ook het antwoord opvraag 22, Kamerstuk
28 244-20.)Het Rijk maakt bij het realiseren van bouwprojecten regelmatig gebruik
van externe adviseurs voor bijvoorbeeld architectuur, calculaties, projectmanagement
en ingenieurs-, constructeursen bouwfysicadiensten. De betrokken bureaus dragen
de verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van door hen geleverde
diensten. De verantwoordelijkheid voor de feitelijke aanbesteding wordt echter
niet aan hen overgedragen. Bij het inschakelen van (de expertise van) deze
adviseurs wordt bijna altijd gewerkt met de standaard contractvoorwaarden
die met de betreffende brancheverenigingen zijn overeengekomen. Daarin zijn
clausules opgenomen die het mogelijk maken om hen aansprakelijk te stellen
in geval van ontwerpfouten die in de uitvoering (kunnen) leiden tot aanmerkelijke
schade. De aansprakelijkheid is daarbij meestal gemaximeerd als een percentage
van de omvang van de advieskosten. In de afgelopen jaren heeft zich een beperkt
aantal gevallen voorgedaan waarin adviseurs aansprakelijk zijn gesteld. (Zie
ook het antwoord op vraag 26, Kamerstuk 28 244-20; vraag 48, ged., is hiermee tevens beantwoord.)Bij de aanvraag van diverse vergunningen worden gegevens openbaar, zoals
bijvoorbeeld een ruwe indicatie van de bouwkosten. Dit geldt voor alle opdrachten
van alle (ook private) opdrachtgevers en levert voor zover bekend geen problemen
op. De betreffende gegevens zijn dikwijls zeer globaal en op een hoog niveau
geaggregeerd. In ieder geval kunnen hieruit weinig gegevens over de begroting
per aan te besteden deelbestek worden ontleend. Anders ligt dit bij de begrotingen
van overheden waarin projecten veel gedetailleerder worden onderbouwd. Vaak
worden langs deze weg al gegevens over ramingen bekend. Hier strijden de publieke
belangen van de openbaarheid van het bestuur met de commerciële belangen
van de overheid als opdrachtgever. Het is duidelijk dat hierin een zorgvuldige
afweging moet worden gemaakt. Dit zal per geval en per type opdracht moeten
gebeuren door het betreffende overheidsorgaan. Het kabinet is wel van mening
dat meer dan in het verleden de commerciële belangen moeten worden meegewogen.
Dat zal er bij het Rijk toe kunnen leiden dat kosteninformatie van projecten
op een hoger niveau van aggregatie openbaar zal worden gemaakt. (Vraag 30.)4. UITSLUITING VAN BEDRIJVEN BIJ OVERHEIDSOPDRACHTEN4.1 Uitsluiting in geval van onregelmatighedenHet kabinet heeft zich van meet af aan op het standpunt gesteld (zoals
verwoord in de brief van 5 december 20011 ) dat
de overheid bedrijven die zich schuldig hebben gemaakt aan fraude moet kunnen
uitsluiten van overheidsopdrachten. Om aanbestedende diensten deze mogelijkheid
te geven, zal het kabinet informatie uit justitiële bronnen (zoals strafrechtelijke
veroordelingen) ter beschikking stellen aan aanbestedende diensten via bureau
BIBOB (Bevordering integriteitsbeoordeling openbaar bestuur). Deze werkwijze
is eenvoudig en waarborgt de integriteit van het handelen van de overheid.
Hieronder wordt de motivatie voor de keuze uitgelegd en volgt een beschrijving
hoe één en ander zal gaan werken.In de brief van 5 december 2001 werd gesproken over de mogelijkheid van
het opstellen van een zogenaamde «zwarte lijst». Zoals eerder
in de 2e voortgangsrapportage2 werd aangegeven
dient de toepassing van de uitsluitingscriteria uit de Europese aanbestedingsrichtlijnen
door aanbestedende diensten plaats te vinden binnen het kader van de beginselen
van deze richtlijnen (transparantie, objectiviteit, non-discriminatie en proportionaliteit).
Hieruit vloeit voort dat alleen per individueel geval en door de aanbestedende
dienst zelf een beoordeling mag worden gemaakt. De aanbestedende dienst moet
bijvoorbeeld de aard van de fraude afwegen tegen de aard of de omvang van
de opdracht. Een «zwarte lijst» met bedrijven die bij voorbaat
of voor een bepaalde periode zijn uitgesloten is hiermee strijdig. In reactie daarop beveelt de Enquêtecommissie de systeemvariant
aan van een nieuw «landelijk register». Dit systeem, omgeven met
de nodige zorgvuldigheidswaarborgen, moet dan voor alle aanbestedende diensten
toegankelijk zijn.Onder een landelijk register wordt verstaan een lijst van (namen van)
bedrijven die op enig moment fraude hebben gepleegd en vanwege die fraude
zijn veroordeeld. Vervolgens zou een bedrijf dat op die lijst staat vermeld
door aanbestedende diensten uitgesloten kunnen worden van overheidsaanbestedingen.Aan een dergelijke aanpak kleven naar het inzicht van het kabinet echter
ook nog principiële bezwaren. Feitelijk worden overtredingen en opgelegde
straffen reeds in verschillende bestanden landelijk geregistreerd; dit zijn
echter gesloten bestanden die – in het kader van de in ons strafrechtelijk
stelsel van rechtsbescherming – niet algemeen toegankelijk zijn.Het is uiteraard onwenselijk om, los van de reeds bestaande registratiesystemen,
een nieuwe openbare registratie te introduceren dan wel alle aanbestedende
diensten toegang tot bestaande gesloten bestanden te geven. Uit het oogpunt
van het (persoons)vertrouwelijke karakter van de informatie kan bedoelde registratie,
gelet op de Wet bescherming persoonsgegevens en de Wet openbaarheid van bestuur,
in ieder geval niet volledig openbaar zijn en niet beheerd worden door het
betrokken bedrijfsleven of een daaraan verbonden instelling of koepelorganisatie.
Hiermee is deels antwoord gegeven op vraag 59.Daarnaast kleven er nog enkele andere bezwaren aan dergelijke lijsten.
Doordat de inhoud van deze lijsten afhankelijk is van de informatie die aanbestedende
diensten geven, dreigt willekeur. Ook is zonder intensieve en onafhankelijke
controle onvoldoende gewaarborgd dat de informatie steeds accuraat is, hetgeen
substantiële risico's oplevert ten aanzien van aansprakelijkheid van
de aanbestedende diensten.Ook het opstellen van officiële lijsten van erkende bedrijven enkel
ten behoeve van het uitsluiten van bedrijven vindt het kabinet niet wenselijk.
In de praktijk hebben deze officiële lijsten, zoals ze in een aantal
lidstaten van de Europese Unie worden toegepast, niet alleen betrekking op
de uitsluitingscriteria maar ook op de technische en financiële vereisten
waaraan een bedrijf moet voldoen om in aanmerking te komen voor vermelding
op een dergelijke lijst. Deze lijsten moeten voortdurend bijgehouden worden.
Ze hebben in relatie tot het uitsluiten bij fraude maar betrekkelijk weinig
meerwaarde. Zoals in de volgende paragraaf wordt uiteengezet zijn dergelijke
lijsten – en zwarte of registratielijsten – naar de mening van
het kabinet ook niet noodzakelijk om het beoogde doel (uitsluiting van bedrijven
bij fraude) te bereiken. Hiermee is antwoord gegeven op het overige deel vanvraag 59.4.2 Wet BIBOBOm aanbestedende diensten toch in staat te stellen bedrijven die hebben
gefraudeerd uit te sluiten, kiest het kabinet voor een oplossing binnen de
bestaande regelgeving en structuren en wel door gebruikmaking van het instrumentarium
van de wet BIBOB (Bevordering integriteitsbeoordeling openbaar bestuur). Op
grond van verkregen informatie uit gesloten registers kan worden besloten
bedrijven uit te sluiten. Indien de toepassing van de uitsluitingsgronden
door de aanbestedende dienst zorgvuldig gebeurt, staat uitsluiting met gebruikmaking
van de wet BIBOB op geen enkele wijze op gespannen voet met wat Europeesrechtelijk
is toegestaan. Integendeel, dit is een praktische en efficiënte manier
om aanbestedende diensten in staat te stellen bedrijven die fraude hebben
gepleegd uit te sluiten. Afwijkingen van het Europese en het BIBOB-begrippenkader
zijn zeer gering maar zijn bewust gekozen om de werkbaarheid
van BIBOB te vergroten. De mogelijkheden die de wet BIBOB biedt om bedrijven
bij bouwaanbestedingen uit te sluiten voorzien naar de mening van het kabinet
volledig in wat het kabinet beoogt te bereiken: intrekking of heroverweging
van deze wet is dan ook volgens het kabinet niet aan de orde1 (in antwoord op vraag 49 en vraag 15).Zoals blijkt uit de toelichting bij de wet BIBOB is bewust gekozen voor
een aantal beperkingen ten einde de slagkracht te waarborgen. Hierdoor kunnen
niet alle categorieën aanbestedende diensten volgens het begrippenkader
van de aanbestedingsrichtlijnen van de mogelijkheden van deze wet gebruik
maken en is het werkterrein vooralsnog beperkt tot enkele geselecteerde sectoren,
waaronder de bouw. Wanneer de in wet BIBOB voorziene evaluatie daartoe aanleiding
geeft behoort uitbreiding van de reikwijdte van de wet naar andere categorieën
aanbestedende diensten en naar andere sectoren tot de mogelijkheden.In de praktijk zal een en ander als volgt gaan werken: een aanbestedende
dienst doet in eerste instantie eigen onderzoek (in openbare bronnen) naar
mogelijke gronden voor het uitsluiten van individuele bedrijven. Zoals uit
ervaringen bij het bureau Screenings- en Bewakingsaanpak (SBA) van de gemeente
Amsterdam is gebleken vindt naar alle waarschijnlijkheid 90% van de gevallen
waarbij tot uitsluiting wordt overgegaan, zijn basis en verantwoording in
de informatie die in deze fase naar boven komt en wordt beoordeeld.In tweede instantie,als er grond voor verdenking is, vraagt een aanbestedende
dienst complementaire informatie op bij bureau BIBOB over eventuele strafrechtelijke
veroordelingen in het verleden.Op basis van de informatie, die de aanbestedende dienst zelf vergaart
en/of op basis van een negatief advies verkregen van bureau BIBOB kan een
aanbestedende dienst vervolgens besluiten een bedrijf uit te sluiten. Het
proportionaliteitsbeginsel uit de Europese richtlijnen is hierbij zoals gezegd
leidend. Een aanbestedende dienst zal daarbij tegen elkaar afwegen:• de ernst van de fraude,• de mogelijke opgelegde straf of boete,• hoe lang geleden de fraude is begaan• of het bedrijf afdoende maatregelen heeft genomen ter voorkoming
van fraude.Overigens kan dit proces doorlopen worden binnen de eigen organisatie
van een aanbestedende dienst, of door een aan de dienst gelieerde unit die
als specifieke taak heeft, het verzamelen van informatie over en beoordelen
van bedrijven met betrekking tot uitsluiting. Dit laatste gaat dan sterk lijken
op het bureau SBA in Amsterdam.Met name bij grotere aanbestedende diensten kan het voordelen opleveren
om een centrale eenheid te creëren om de procedures ten aanzien van uitsluitingen
beter te laten verlopen. Tevens wordt hiermee voorzien in een eenduidig aanspreekpunt
voor hun decentrale diensten voor alles wat te maken heeft met uitsluitingen,
BIBOB en NMa-meldingen en kennisuitwisseling en -vermeerdering op die terreinen.Voor alle aanbestedende diensten van de rijksoverheid wordt het verplicht
om de integriteit van een bedrijf na te gaan én om het bureau BIBOB
in te schakelen indien een vermoeden van fraude aanwezig is.Uit ervaringen van het bureau SBA in Amsterdam met het uitsluiten van
bedrijven bij aanbestedingen, is gebleken dat een actief beleid van aanbestedende
diensten inzake uitsluiting succesvol is. Dit bureau heeft – in afwachting
van de inwerkingtreding van de wet BIBOB – een ontheffing gekregen
om gesloten registers te raadplegen om de antecedenten van bedrijven en personen
na te gaan. Wanneer de wet BIBOB in werking is getreden vervalt de aan dit
bureau verleende ontheffing. Met de inwerkingtreding van de wet BIBOB heeft
niet alleen de gemeente Amsterdam maar hebben alle aanbestedende diensten
in Nederland de mogelijkheid om – via een advies van het bureau BIBOB –
inzicht te krijgen in informatie uit gesloten registratiebronnen.Teneinde de uitvoeringspraktijk binnen het rijk te stroomlijnen zal het
kabinet de uitsluitingsgronden uit de aanbestedingsrichtlijnen nader invullen
en deze opnemen in beleidsregels (op termijn in een ministeriële regeling).
Een aantal zaken rond de uitsluitingsgronden wordt nader uitgezocht. Zo zal
bijvoorbeeld gekeken worden naar de wijze waarop aanbestedende diensten moeten
omgaan met erkende buitenlandse bedrijven, met dochterondernemingen, «joint-ventures»,
fusies of met de overname van bedrijven.De door het kabinet gekozen oplossingsrichting is bindend voor overheidsopdrachten
op rijksniveau boven de drempelbedragen uit de Europese aanbestedingsrichtlijnen.
Dit laat onverlet dat aanbestedende diensten deze aanpak ook kunnen toepassen
bij overheidsopdrachten beneden deze drempelbedragen.Ten slotte is uit de ervaringen van het bureau SBA gebleken dat een actief
beleid inzake uitsluiten in de pre-contractuele fase alleen niet voldoende
is. Het is van groot belang dat aanbestedende diensten ook tijdens de uitvoering
van de opdracht de opdrachtnemers blijven controleren op bijvoorbeeld werkzaamheden
en aanschaffingen teneinde onregelmatigheden en fraude tijdens de uitvoering
te voorkomen. Veel aanbestedende diensten besteden hier al aandacht aan.Het kabinet is evenwel van mening dat intensivering op dit punt op zijn
plaats is.De exacte wijze waarop aanbestedende rijksdiensten hieraan invulling geven
is uiteraard afhankelijk van de soort opdrachten en van de te treffen maatregelen.5. AMBTELIJKE INTEGRITEIT5.1 Ambtelijke integriteit: rollen en verantwoordelijkhedenMededelingen vanuit de bouwnijverheid dat ambtenaren op grote schaal omkoopbaar
zouden zijn, waren voor de Enquêtecommissie aanleiding om in haar onderzoek
specifieke aandacht te besteden aan de aard en omvang van (mogelijke) schendingen
van ambtelijke integriteit en de maatregelen die organisaties kunnen nemen
(en hebben genomen) om deze te voorkomen. Alvorens een oordeel te geven over
de daarop betrekking hebbende conclusies en aanbevelingen van de Enquêtecommissie,
wil het kabinet ingaan op de rollen en verantwoordelijkheden met betrekking
tot het integriteitbeleid voor ambtenaren.Een kenmerk van het Nederlandse bestuursmodel is dat de verschillende
overheidsorganisaties zelf verantwoordelijk zijn voor hun bedrijfsvoering.
Dit geldt ook voor het onderdeel integriteit. Het zorgdragen voor een integere
overheidsorganisatie is primair een verantwoordelijkheid van de betreffende
organisatie. De leiding van die organisatie heeft tot taak om een adequaat
integriteitbeleid te voeren en te handhaven. Daarnaast vervult de minister
van BZK een tweetal rollen. In de eerste plaats is dat de rol van coördinerend
bewindspersoon voor integriteit van het openbaar bestuur. Deze rol hangt samen
met de zorgplicht voor een kwalitatief hoogwaardig en deugdelijk
openbaar bestuur. In termen van het Nederlandse bestuursmodel betekent dit
dat de minister van BZK kaders geeft voor het integriteitbeleid in de verschillende
sectoren van het openbaar bestuur (denk aan de Ambtenarenwet), dit beleid
stimuleert en zonodig stuurt. In de tweede plaats is de minister van BZK sectorwerkgever
voor het personeel bij het Rijk. In deze hoedanigheid heeft hij tot taak om
het integriteitbeleid in deze sectoren te stimuleren, te ondersteunen en hierover
zonodig afspraken te maken met de werknemersorganisaties. Dit kan in bepaalde
omstandigheden rijksbrede regelgeving tot gevolg hebben, zoals de klokkenluidersregeling
en de richtlijn voor het aannemen van geschenken. Ook hier geldt overigens
dat de ministeries zelf verantwoordelijk zijn voor de uitvoering en de handhaving.5.2 Reactie op algemene conclusies en aanbevelingenDe Enquêtecommissie concludeert dat zij op basis van haar onderzoek
geen aanwijzingen heeft gekregen dat bouwgerelateerde integriteitschendingen
door ambtenaren een structureel verschijnsel vormen. Gevallen waarin sprake
is van evidente fraude en corruptie dragen klaarblijkelijk een incidenteel
karakter. Het kabinet is dan ook met de Enquêtecommissie van mening
dat de stelling als zouden binnen de rijksdienst vele tientallen ambtenaren
de integriteit hebben geschonden niet stand kan houden.Niettemin is elk geval er één teveel en dient binnen alle
geledingen van het openbaar bestuur aan het integriteitaspect onverminderd
aandacht te worden geschonken. Het vermoeden van de Enquêtecommissie
dat het «smeren» van de relatie tussen aannemers en ambtenaren
geen incidenteel verschijnsel is te noemen en soms collusieachtige kenmerken
vertoont, is daarom voor het kabinet een punt van zorg. De opvatting van de
Enquêtecommissie dat ambtenaren zich in hun contacten met de bouwnijverheid
meer bewust zouden moeten zijn van hun rol en positie en het belang dat deze
positie vertegenwoordigt voor de bouwnijverheid, wordt door het kabinet onderschreven.
Daarvoor zijn regels noodzakelijk die bijvoorbeeld aangeven in welke gevallen
sprake is van gewenste en in welke gevallen van ongewenste contacten tussen
ambtenaren en bedrijven. In dit verband wijst het Kabinet op de bestaande
regelgeving voor het uitoefenen van nevenwerkzaamheden en het aannemen van
geschenken door ambtenaren. Overigens is het kabinet van mening dat dergelijke
ongewenste contacten niet uitsluitend het gevolg zijn van het handelen door
ambtenaren. Het kabinet is het dan ook van harte eens met de conclusie van
de Enquêtecommissie dat ook de bouwnijverheid zou moeten breken met
haar cultuur van «smeren en fêteren».Maar regelgeving alleen is niet genoeg. Van minstens zo groot belang is
het om aandacht te besteden aan een cultuur waarin ambtenaren zich bewust
zijn van hun positie als vertegenwoordiger van de overheid. Vanuit die verantwoordelijkheid
zouden zij intern en extern garant moeten staan voor zuiver en transparant
handelen. Met andere woorden: regels, houding en gedrag zijn alle drie bepalend.
Het kabinet deelt de opvatting van de Enquêtecommissie dat een goed
handhavingsbeleid een essentieel sluitstuk vormt van het integriteitbeleid
binnen overheidsorganisaties. Waar sprake is van een concreet vermoeden van
een schending van integriteit, dienen meteen zodanige maatregelen te worden
getroffen dat het risico van het voortduren ervan tot een minimum wordt beperkt.
Zodra de integriteitschending daadwerkelijk is bewezen, dient er door het
management adequaat te worden opgetreden. Hierbij is een multidisciplinaire
aanpak vanuit de personele, financiële en juridische disciplines binnen
de overheidsorganisaties vereist. 5.3 Rijksbreed integriteitbeleidOnverlet de verantwoordelijkheden die ministeries en andere overheden
hebben om zorg te dragen voor een integere organisatie, is ook sprake van
een aantal overstijgende initiatieven op dit terrein (vraag 36). Direct na de eerste berichten in de media en het rapport
van de Tijdelijke commissie onderzoek bouwfraude1
heeft het kabinet vaart gezet achter de ontwikkeling van een rijksbreed toetsingskader.
Aan de hand hiervan worden regelmatig integriteitaudits bij de aanbestedende
departementen uitgevoerd. Dit is een methodiek voor het systematisch doorlichten
van overheidsorganisaties op het aspect integriteit. Bij vier betrokken departementen
(V&W, VROM, LNV en Defensie) zijn dergelijke integriteitaudits inmiddels
uitgevoerd. De resultaten ervan zijn aan de Enquêtecommissie ter beschikking
gesteld. De aanbevelingen op het vlak van organisatie en cultuur, administratieve
organisatie en interne controle, personeelsbeleid en beveiliging worden thans
omgezet in concrete aanpassingen.Inmiddels is dit instrument geschikt gemaakt ten behoeve van een toepassing
door alle ministeries, met de bedoeling om regelmatig audits te houden naar
de uitvoering van integriteitbeleid. Onder verwijzing naar de eerder uiteengezette
rollen en verantwoordelijkheden zijn de verschillende ministeries zelf verantwoordelijk
voor verbeteringen, voor zover zou blijken dat in de uitvoering van het integriteitbeleid
verbeteringen zijn aan te brengen. Het kabinet is daarom van mening dat het
toezicht op de uitvoering van de aanbevelingen die het gevolg zijn van deze
audits zo centraal mogelijk binnen de ministeries wordt gepositioneerd. Met
andere woorden: zoveel mogelijk onder de rechtstreekse verantwoordelijkheid
van de secretarissen-generaal.De ministers informeren de minister van BZK in zijn hoedanigheid van coördinerend
minister over de uitkomsten van de audits, opdat deze beoordeeld kunnen worden
op consequenties voor het rijksbrede integriteitbeleid. Tevens kan deze informatie
gehanteerd worden bij evaluaties van dit beleid. Op zijn beurt informeert
de minister van BZK het kabinet. Zonodig spreekt hij collega-bewindspersonen
aan indien mocht blijken dat onvoldoende invulling wordt gegeven aan het beleid
of aan de verbeteracties uit de audits.De minister van BZK bereidt thans een integrale nota voor over integriteit
in het openbaar bestuur. De minister is voornemens hierin meer inzicht te
geven over de maatregelen die overheidssectoren hebben getroffen en over het
verder monitoren daarvan. Dit betekent feitelijk een intensivering van de
coördinerende rol. Voorts is een wijziging van de Ambtenarenwet in voorbereiding,
waarbij bepalingen over integriteit een prominente plaats innemen. De onlangs
ingezette discussie over normen en waarden geeft aan deze initiatieven een
extra lading. Duidelijk is wel dat het volledig uitbannen van integriteitschendingen
onmogelijk is en dat het niet bij nota's en regels alleen kan blijven. Voldoende
controle en een open cultuur, waarin ambtenaren de omgang met «de buitenwereld»
kunnen bespreken en voorvallen kunnen melden, zijn eveneens cruciaal. Dit
samenspel van regels en cultuurverandering moet er toe leiden dat het risico
van integriteitschendingen – met plaatsing van de eerdergenoemde kanttekening –
sterk wordt teruggedrongen.Wat de rijksdienst betreft, is de minister van BZK voornemens om op een
structurele wijze overzicht te verkrijgen van de activiteiten die de ministeries
ondernemen op het terrein van integriteitbeleid, met inbegrip van de gevallen
van integriteitschendingen. De ministeries zullen hierover jaarlijks bevraagd
worden, teneinde in het Sociaal Jaarverslag Rijk een overzichtelijk beeld
te kunnen presenteren van het integriteitbeleid bij het Rijk. Daarnaast zal
in overleg met de handhavende en toezichthoudende instanties
worden onderzocht hoe de ministeries op het gebied van het uitwisselen van
kennis en de inzet van integriteitinstrumenten verder ondersteund kunnen worden.In het arbeidsvoorwaardenoverleg 2002 is met de centrales van overheidspersoneel
overeengekomen om de verschillende departementale gedragscodes te bundelen
tot één voor de sector Rijk geldende Model Gedragscode Integriteit.
Deze model gedragscode moet voor 1 juli 2003 gereed zijn en beoogt enerzijds
voor rijksambtenaren een eenduidig referentiekader te zijn voor hun handelen
en omgaan met integriteitdilemma's. Anderzijds vormt het een instrument voor
het bevoegd gezag om de ambtenaar aan te spreken, mocht hij zich buiten het
aangegeven kader begeven.Het rijksbrede integriteitbeleid overziend stelt het kabinet dat dit beleid,
hoewel bestaande uit verschillende activiteiten, een samenhangend geheel vormt.
Het ministerie van BZK geeft de kaders aan voor het integriteitbeleid door
de departementen en ondersteunt hen daarin. Integriteitaudits stellen de ministeries
in staat om hun integriteitbeleid op specifieke punten of in specifieke dienstonderdelen
te verbeteren. De laatste stap is de handhaving, waarbij het gaat om een voortvarende
en consequente afhandeling van (vermoede) integriteitinbreuken door het bevoegd
gezag. In dit verband is de aanbeveling van de Enquêtecommissie over
de inzet van eigen deskundigheid voor onderzoeken naar inbreuken op integriteit
relevant. Deze aanbeveling heeft de vraag doen rijzen hoe de huidige situatie
ten aanzien van het inschakelen en inhuren van forensische accountants kan
worden verbeterd. Thans wordt onderzocht in hoeverre het mogelijk is om eigen
deskundigheid op dit terrein binnen de rijksoverheid te creëren.Er is om duidelijkheid gevraagd over de positie en de rol van klokkenluiders
(vragen 5 en 58). In antwoord hierop verwijst
het kabinet naar de eerdergenoemde voorgenomen wijziging van de ambtenarenwet
die bepalingen bevat over klokkenluiders. Met de opdracht aan de overheidswerkgevers
is een begin gemaakt met het opstellen van een klokkenluidersregeling voor
de overheidssector. Verder bevat de wetswijziging de bepaling dat een klokkenluider
geen nadelige gevolgen voor zijn rechtspositie zal ondervinden als gevolg
van zijn optreden. De sector Rijk beschikt reeds over een klokkenluidersregeling
met daarin een soortgelijke beschermingsbepaling.Over de positie van klokkenluiders buiten de overheid bestaat tot nu toe
minder eenduidigheid. Het kabinet heeft dit reeds eerder opgevat als een situatie
die verbetering behoeft, getuige het verzoek van de minister van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid aan de Stichting van de Arbeid om een gedragscode voor
klokkenluiders op te stellen1. Deze gedragscode
moet dan fungeren als leidraad op basis waarvan ondernemingen een eigen klokkenluidersregeling
kunnen vaststellen.De vraag of het voornemen bestaat om «potjes» voor lunches,
congressen en reizen met een zakelijk karakter groter te maken en zo het risico
van omkoping te verminderen (vraag 35), staat
ter beoordeling van elke afzonderlijke minister. Dat geldt ook voor de beoordeling
van de vraag of het in het belang van de dienst is dat een ambtenaar daarvan
gebruik maakt, in welk geval de rijksbrede regelingen voor vergoeding (met
name het Reisbesluit binnenland en het Reisbesluit buitenland) toepassing
vinden. 5.4 Het integriteitbeleid bij specifieke overheidsorganisaties5.4.1 Ministerie van V&W/RijkswaterstaatHet kabinet is blij met de conclusie van de Enquêtecommissie dat
bij Rijkswaterstaat geen sprake is van integriteitschendingen op structurele
wijze en dat de maatregelen die genomen zijn ter preventie van integriteitschendingen
over het algemeen voldoen aan de randvoorwaarden die door het ministerie van
BZK zijn gesteld. De constatering van de Enquêtecommissie dat desalniettemin
in de praktijk te vaak sprake is van een «papieren tijger» vormt
een punt van aandacht. Bij Rijkswaterstaat was men zich als gevolg van de
uitkomsten van een in 1999 gehouden onderzoek naar de integriteit in het kader
van de implementatie van het ministeriele Beleidsplan Waarborgen Integriteit
(1996) hiervan al bewust. Dit heeft na 1999 binnen Rijkswaterstaat –
en later het ministerie van Verkeer en Waterstaat – geleid tot de ontwikkeling
en introductie van dilemmatrainingen, met als primair doel de bewustwording
van medewerkers voor signalen op het gebied van integriteit(-schendingen)
te vergroten. Door de trainingen wordt aan de medewerkers de mogelijkheid
geboden vanuit een spelsituatie te oefenen met actuele en voor hun wijze van
functioneren relevante dilemma's rond integriteit. De huidige constatering
van de Enquêtecommissie is aanleiding voor Verkeer en Waterstaat om
te bezien of hiertoe naast de trainingen nog nieuwe middelen kunnen worden
ingezet. Zo wordt thans bij Rijkswaterstaat, voor (uiteindelijk) geheel Verkeer
en Waterstaat, onderzoek gedaan naar de mogelijkheid van de inzet van «interne
coaches», teneinde de gewenste cultuur- en gedragsverandering binnen
de organisatie nog beter te bewerkstelligen. Uitgangspunt bij «interne
coaching» is een discussie met medewerkers over waarden en normen, met
het accent op het hebben van eigen verantwoordelijkheden. Deze discussie moet
vervolgens leiden tot een gedragsverandering. Met het gebruik van «interne
coaching» is in de afgelopen jaren ervaring opgedaan bij één
van de specialistische directies van Rijkswaterstaat. De eerste indrukken
zijn dat het personeel «interne coaching» als zeer nuttig ervaart.Door middel van jaarlijkse integriteitaudits wordt binnen Verkeer en Waterstaat
nagegaan hoe het staat met de uitvoering van het integriteitbeleid door de
verschillende dienstonderdelen en de werking ervan. Hiermee wordt jaarlijks
een compleet en actueel beeld verkregen van de aard en omvang van integriteitschendingen.
De aanbeveling van de Enquêtecommissie om functieroulatie te bevorderen
wordt door Verkeer en Waterstaat al sedert jaren onderkend, maar blijkt in
de praktijk bijzonder lastig te realiseren. Om die reden is er een methode
ontwikkeld om de kwetsbare functies te inventariseren en ten aanzien van deze
functies functieroulatie waar mogelijk te realiseren. Daarnaast bestaat het
voornemen om ook gebruik te maken van andere instrumenten – bijvoorbeeld
interim-functievervulling, taakwisseling en «pooling» –
teneinde het risico van integriteitschendingen in die functies tot een minimum
te reduceren.De Enquêtecommissie constateert dat Verkeer en Waterstaat geen algemene
meldings- en registratieplicht van geschenken kent. Wel is binnen Verkeer
en Waterstaat de rijksbrede richtlijn voor het aannemen van geschenken van
toepassing en geldt naar aanleiding van de Parlementaire Enquête bij
Rijkswaterstaat de richtlijn om zo terughoudend mogelijk met het aannemen
van geschenken om te gaan. In een nog op te stellen gedragscode, die voor
het gehele ministerie zal gelden en waarbij rekening wordt gehouden met de
gedragscode voor de sector Rijk, zullen onder andere over dit onderwerp nadere
gedragsregels worden vastgesteld. Wat de implementatie van centraal overeengekomen
beleid bij decentrale dienstonderdelen betreft, stelt de Enquêtecommissie
terecht dat het management hierbij een belangrijke rol speelt. Binnen Verkeer
en Waterstaat geeft men dit momenteel vorm door in de managementcontracten
resultaatafspraken te maken over (de implementatie van) integriteitbeleid.In een eerste reactie op het eindrapport van de Enquêtecommissie
heeft de Minister van Verkeer en Waterstaat in december 2002 een actieplan
voor integriteit aangekondigd. Momenteel wordt gewerkt aan de concrete invulling
van dit plan, waarin de belangrijkste maatregelen en aanscherpingen binnen
het ministerie hun plaats zullen krijgen, met inachtneming van de aanbevelingen
van de Commissie. De activiteiten zoals geformuleerd in het actieplan worden
in 2003 uitgevoerd.5.4.2. Ministerie van VROM/RijksgebouwendienstDe Enquêtecommissie concludeert dat de maatregelen die de Rijksgebouwendienst
(Rgd) heeft genomen ter preventie van integriteitschendingen niet geheel voldoen
aan de randvoorwaarden zoals die door het ministerie van BZK zijn gesteld.
De Enquêtecommissie meent dat het integriteitbeleid van de Rgd weinig
is toegespitst op het specifieke werkterrein van de Rgd en de specifieke integriteitrisico's
die daar spelen. De geconstateerde tekortkomingen op het vlak van functieroulatie
en het ontbreken van een centrale bewaking van de uitvoering van het beleid,
schrijft de Enquêtecommissie toe aan het binnen VROM gehanteerde principe
van integraal management, waarbij de diensthoofden zelf verantwoordelijk zijn
voor de uitvoering van het beleid. Wel zijn er regels opgesteld op het gebied
van functiescheiding, draaideurconstructies, beëdiging van nieuwe medewerkers
en een procedure voor het melden van een vermoeden van integriteitschendingen.Inmiddels is besloten de integriteitsbewaking tot een substantieel onderdeel
van de bedrijfscultuur bij de Rijksgebouwendienst te maken. Dat geldt zowel
voor organisatie-eenheden als afdelingen in totaliteit, als voor het individuele
contact tussen leidinggevenden en medewerkers. Leidinggevenden leggen over
hun activiteiten op dit gebied verantwoording af aan de dienstleiding van
de Rgd. Op zijn beurt rapporteert de dienstleiding aan de departementsleiding
over de resultaten van deze aanpak, alsmede over de uitvoering van de maatregelen
die worden getroffen om de in de integriteitaudit geconstateerde tekortkomingen
op te heffen.Naar aanleiding van de vorig jaar uitgevoerde integriteitaudit wordt gestart
met een inventarisatie van risicovolle functies. Met name de functies die
het onderhouden van relaties met marktpartijen als functiebestanddeel hebben,
zoals projectverantwoordelijken en inkopers, lijken in deze categorie te vallen.
Vervolgens wordt vastgesteld welke noodzakelijke aanvullende en nieuwe departementale
integriteitmaatregelen noodzakelijk zijn, om op deze wijze uiteindelijk te
komen tot een borging en «monitoring» van het departementale integriteitbeleid.5.4.3 RailinfrabeheerDe Enquêtecommissie constateert dat Railinfrabeheer een zelfstandig
bedrijf is en als zodanig zelf verantwoordelijk voor de ontwikkeling en implementatie
van het integriteitbeleid. De Commissie concludeert dan ook dat de minister
van Verkeer en Waterstaat niet verantwoordelijk is voor dit onderdeel van
de bedrijfsvoering. De Commissie is overigens van mening dat de normen die
van toepassing zijn op de ambtenaren ook van toepassing zijn op Railinfrabeheer
als rechtspersoon belast met de uitoefening van een wettelijke taak. Evenals de Enquêtecommissie is het kabinet van mening dat Railinfrabeheer
zelf verantwoordelijk is voor het integriteitbeleid. Gezien het belang dat
het ministerie van Verkeer en Waterstaat hecht aan een integriteit van dit
bedrijf is er wel geregeld overleg met Railinfrabeheer over dit beleid. Naar
aanleiding van het rapport van de Enquêtecommissie heeft Railinfrabeheer
het ministerie van Verkeer en Waterstaat laten weten dat het in het integriteitbeleid
zijn eigen normen hanteert, welke grotendeels in lijn liggen met die van het
ministerie. Een aantal van de door de Enquêtecommissie vermelde punten
komen overeen met aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer. Deze aanbevelingen
hebben inmiddels vrijwel allemaal in meer of minder mate bijgedragen aan een
verdere aanscherping, explicitering en aanvulling van het reeds gevoerde beleid
in deze. Uitvoering hiervan geschiedt reeds of «staat op de rol».
Daarnaast is een (her)structurering van het integriteitbeleid gestart op basis
van het plan «Verbeteringsproces Programma Integriteit». Vrijwel
alle overige door de Enquêtecommissie vermelde punten zijn of zullen
worden meegenomen bij de uitvoering van het integriteitprogramma. Dit programma
heeft ten doel het naleven en stimuleren van een transparante en zichtbaar
integere organisatie, naast het – mede op basis van risicoanalyse –
in gang zetten van een continue monitorings- en verbeteringsproces. De implementatie
van het «Verbeteringsproces Programma Integriteit» zal naar verwachting
ultimo 2003 zijn afgerond.5.4.4 Provincies en gemeentenAangezien de Enquêtecommissie geen onderzoek heeft gedaan naar integriteitschendingen
en -beleid bij alle provincies, hebben de constateringen in het eindrapport
betrekking op enkele provincies. Toch meent de Commissie dat (andere) onderzoeken
hebben aangetoond dat de provincies, onder andere op het gebied van de administratieve
organisatie, kwetsbaar zijn. Onderzoek naar mogelijke onregelmatigheden bij
andere provincies is dan ook wenselijk. De provincies zijn op dit moment doende
gezamenlijke stand- en actiepunten te formuleren als reactie op de bevindingen,
conclusies en aanbevelingen van de Enquêtecommissie. Daarnaast heeft
de minister van BZK het voornemen om in gesprek met het interprovinciaal overleg
(als koepelorganisatie voor de provincies) en rekening houdende met de aanbevelingen
van de Enquêtecommissie te bezien op welke wijze het in de provincies
gevoerde integriteitbeleid kan worden aangescherpt.De Enquêtecommissie geeft aan dat zij (slechts) een globaal onderzoek
heeft verricht naar bouwgerelateerde integriteitschendingen door gemeenteambtenaren
in vier gemeenten. Gelet hierop kunnen de bevindingen in het rapport niet
zonder meer een representatief beeld bieden van het integriteitbeleid van
alle gemeenten. Desondanks zijn de door de Enquêtecommissie geconstateerde
feiten ernstig. De minister van BZK is voornemens over de conclusies en aanbevelingen
van de Enquêtecommissie met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(als koepelorganisatie sector gemeenten) in overleg te treden om te bezien
op welke wijze daaruit voor de gemeenten lering kan worden getrokken.5.5 Beschuldigingen jegens individuele ambtenarenNaar aanleiding van de beschuldigingen die tijdens de verhoren zijn geuit
aan het adres van individuele, met name genoemde ambtenaren, merkt de Enquêtecommissie
op dat ze het niet tot haar taak heeft gerekend om te treden in de vraag of
uitlatingen van getuigen tijdens een openbaar verhoor smadelijk zijn voor
derden. De Commissie spreekt daarom geen oordeel uit over het waarheidsgehalte
van door sommige getuigen gedane aantijgingen. Een discussie over de vraag of in deze gevallen de doelstelling van «waarheidsvinding»
had moeten prevaleren, lijkt het kabinet niet vruchtbaar. Mede omdat tenminste
één getuige die namen op uitdrukkelijk verzoek van de Commissie
zelf heeft genoemd, signaleert het kabinet hier wel een probleem. Dat geldt
temeer omdat de Wet op de Parlementaire Enquête aan getuigen een zekere
bescherming biedt die het burgers – het geldt niet slechts voor ambtenaren –
vrijwel onmogelijk maakt zich via de rechter tegen ten onrechte gedane beschuldigingen
te verweren. De vraag is, of deze situatie aanleiding moet geven tot een zekere
bezinning aan de kant van de Tweede Kamer. Denkbaar is dat voorafgaande aan
openbare verhoren door een Enquêtecommissie uitdrukkelijk afspraken
worden gemaakt over de vraag hoe zal worden omgegaan met het noemen van namen
van individuele personen die van bepaalde (strafbare) feiten worden beticht.
Indien wordt toegestaan dat getuigen in het openbaar namen noemen, of een
Enquêtecommissie hen daartoe zelfs verplicht, zou naar het oordeel van
het kabinet een logische consequentie zijn dat de betreffende Commissie ook
de waarheid van deze beschuldigingen zo goed mogelijk verifieert.6. TOEZICHT, HANDHAVING EN CONTROLE6.1 De kritiek van de EnquêtecommissieIn het eindrapport is de Enquêtecommissie kritisch over de rol die
toezichthoudende, handhavende en controlerende instanties hebben vervuld ten
aanzien van de onregelmatigheden in de bouw. Justitie wordt verweten dat er
sprake was van onvoldoende afstemming en miscommunicatie met betrekking tot
de transactie in de kwestie van de Schipholspoortunnel. Verder hebben de onderhandelingen
met de klokkenluider ter verkrijging van de schaduwboekhouding naar het oordeel
van de Commissie te lang geduurd. Volgens de Enquêtecommissie is de
Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) tekort geschoten in de uitoefening
van de handhavende taken ten aanzien van de bouwnijverheid. De kritiek richt
zich met name op de prioriteitsstelling van de NMa. Ook plaatst de Enquêtecommissie
vraagtekens bij de beroepsopvatting en de beroepsuitoefening van de accountants.
De accountantsdossiers van zowel de controlerende als de forensische accountants,
alsmede de verklaringen die de accountants en hun klanten tijdens de openbare
aflegden, hebben de Commissie «de wenkbrauwen vele malen doen fronsen».In het vervolg van dit hoofdstuk zal meer in detail worden ingegaan op
de kritiek van de Enquêtecommissie en op de aanbevelingen die in het
eindrapport worden gedaan.Achtereenvolgens komen aan de orde de rol van Justitie, de Nederlandse
Mededingingsautoriteit, de beroepsgroep van de accountants en de Belastingdienst.De wijze waarop in het verleden de toezichthoudende en handhavende taken
van de overheid ten aanzien van de bouwnijverheid zijn vervuld, heeft blijkbaar
niet kunnen voorkomen dat de onregelmatigheden zo langdurig en op zo'n grote
schaal konden plaatsvinden. Het kabinet vindt dat daarvoor in een aantal gevallen
een goede verklaring kan worden gegeven. Maar tegelijk deelt het kabinet de
opvatting van de Commissie dat een intensivering van het toezicht en de handhaving
noodzakelijk zijn. De verschillende verbeteringsvoorstellen die worden gedaan
en de maatregelen die inmiddels zijn getroffen moeten in dat licht worden
bezien. 6.2 De rol van Justitie6.2.1 Het verkrijgen van de «Bos-boekhouding»De Enquêtecommissie is van mening dat het verkrijgen van de schaduwadministratie
te lang heeft geduurd en dat door de overheid meer adequaat, maar vooral sneller,
had moeten worden opgetreden. Het kabinet tekent daarbij aan dat de onderhandelingen
tussen het Openbaar Ministerie en de klokkenluider zeker in de beginfase langer
hebben geduurd dan gebruikelijk is. Daar staat tegenover dat het volgens de
klokkenluider zelf een zaak betrof «van uitzonderlijke omvang»,
waardoor het meer tijd vergde te trachten de werkelijke omvang vast te stellen.
Daarnaast hebben van begin af aan twijfels bestaan over de rol en de positie
van de klokkenluider, hetgeen de snelheid van handelen ook niet ten goede
is gekomen.Het ging om iemand die een hoog bedrag vroeg voor informatie over een
zaak waarbij hij zelf betrokken was en er dient in dit geval wel begrip te
bestaan voor de juridische complicaties die optreden bij het doen van een
passend aanbod.Er waren twee mogelijkheden: de klokkenluider valt onder de regeling voor
tipgevers/informanten, de zogeheten Regeling bijzondere opsporingsgelden,
of onder de Regeling toezegging aan getuigen in strafzaken. Een financiële
vergoeding is mogelijk bij de eerste regeling. Daarbij gelden twee belangrijke
voorwaarden: in de eerste plaats moeten de verstrekte inlichtingen leiden
tot de opheldering van strafbare feiten. In de tweede plaats kan er geen beloning
worden gegeven wanneer de persoon die de inlichtingen heeft verstrekt zelf
in het onderzoek als verdachte kan worden aangemerkt. Uit de feiten die hij
bekend maakte gedurende de besprekingen, kon niet worden afgeleid of hij al
of niet als verdachte diende te worden aangemerkt. De kennis van de klokkenluider
en zijn vroegere positie in de bouwwereld maakte het echter onmogelijk voorbij
te gaan aan de mogelijkheid dat de klokkenluider in de loop van het onderzoek
wel als (mede)verdachte zou kunnen worden aangemerkt. Voor die gevallen is
er de tweede mogelijkheid: de Regeling toezegging aan getuigen in strafzaken.
De regeling verbiedt echter als tegenprestatie van de overheid een financiële
beloning. Alleen in hele zware gevallen is «slechts» strafvermindering
mogelijk tot maximaal één derde van de opgelegde straf.De besprekingen riepen naast juridische complicaties ook problemen van
meer principiële aard op. Het ging niet alleen om de verkrijging van
de boekhouding, maar ook om de verdere medewerking
van de klokkenluider aan een eventueel strafrechtelijk onderzoek. Voorts is
van belang dat het OM de overdracht van de boekhouding niet met dwangmiddelen
kon verkrijgen, maar afhankelijk was van de medewerking van de klokkenluider.
Hierbij kan worden aangetekend dat de klokkenluider deze boekhouding ná
de bewuste Zembla-uitzending vrijwillig en «om niet» aan Justitie
heeft overgedragen.Dit alles geconstateerd hebbend, moet volgens het kabinet het uitgangspunt
zijn en blijven dat een burger de overheid in beginsel zonder financiële
vergoeding informatie verstrekt die kan leiden tot het oplossen of voorkomen
van strafbare feiten.6.2.2 De communicatie binnen het OM en met de MinisterMet betrekking tot de zaak van de Schipholspoortunnel is er door communicatiestoringen
te snel tot transactie overgegaan, zonder dat alle implicaties daarbij overwogen
konden worden. Het kabinet betreurt deze gang van zaken. De communicatielijnen
binnen het OM zijn daarom inmiddels krachtig aangetrokken.De Minister van Justitie, gegeven de taakverdeling die is opgenomen in
de Wet RO, onthoudt zich in beginsel (zo veel mogelijk) van bemoeienis met
individuele strafzaken. Het uitgangspunt is dat de vervolgingsbeslissing in
individuele strafzaken primair voorbehouden is aan het OM en niet aan het
bestuur.Het debat over de transactie in de Schipholspoortunnelzaak op 14 november
2001 heeft inmiddels geleid tot een nieuwe aanwijzing voor het OM, te weten
de Aanwijzing hoge transacties en transacties in bijzondere zaken1. Deze aanwijzing vormt een uitzondering op het uitgangspunt.
De aanwijzing geeft de kaders aan voor en de te volgen procedure bij het aanbieden
van hoge transacties en transacties in bijzondere zaken en waarborgt dat het
besluitvormingsproces schriftelijk wordt vastgelegd. Tevens is de wijze waarop
de transactie aan de Minister dient te worden voorgelegd vastgelegd. Met de
nieuwe Aanwijzing wordt beoogd «misverstanden» als bij de transactie
in de zaak van de Schipholspoortunnel in de toekomst te voorkomen. Hierover
heeft de Kamer met de minister overlegd op 5 februari 2002. (Vraag 53.)6.2.3 De prioriteit voor de aanpak van financieel-economische
delictenDe bestrijding van financiële fraude heeft al een aantal jaren de
aandacht van het kabinet, zo concludeert ook de Enquêtecommissie in
haar onderzoek naar «de rol van de overheid in de bouwnijverheid».
De extra aandacht voor het probleem heeft inmiddels geresulteerd in het oprichten
van fraudeteams (IFT's), het benoemen van fraudeofficieren, het opstarten,
het doen uitvoeren van het project «financieel rechercheren» en
de oprichting van het Functioneel parket.De actieprogramma's in het kader van de terrorismebestrijding besteden
ook veel aandacht aan financieel rechercheren. Daarbij is gekozen voor de
versterking van het Financieel Expertisecentrum2.
In de komende jaren wordt geïnvesteerd in een verdere uitbouw en implementatie
van het financieel rechercheren binnen de politie en het OM. De huidige opgebouwde
kennis en capaciteit van de IFT's zal organisatorisch vorm worden gegeven
als onderdeel van de bovenregionale recherche. De oprichting van het Functioneel
Parket zal moeten leiden tot behoud van kennis op het gebied van opsporing
en vervolging van fraudezaken.Op 19 april 2002 is de kabinetsnota «Bestrijding fraude en financieel-economische
criminaliteit 2002–2006» aan de Kamer aangeboden3 waarin is aangegeven welke de belangrijkste aandachtspunten zijn binnen
de fraudebestrijding en welke maatregelen de komende jaren nodig zijn om de
gesignaleerde problemen adequaat en effectief te bestrijden. Het huidige kabinet
onderschrijft de analyse in deze notitie. Thans wordt bezien langs welke weg
en volgens welk tijdpad één en ander in de komende jaren zijn
beslag kan krijgen. Hiermee is vraag 52beantwoord.6.2.4 Beter inzicht in de omvang van corruptie en fraudeDe Enquêtecommissie pleit er voor dat het Openbaar Ministerie meer
inzicht verkrijgt in de omvang van corruptie en fraude in de diverse sectoren
van bedrijvigheid. Er vindt wel registratie plaats op basis van wetsartikelen
en een aantal kwalitatieve criteria, maar het criterium «bouwgerelateerd»
is daar niet één van.Het plegen van «bouwfraude» wordt in het merendeel van de
gevallen geregistreerd onder de artikelen 326 Sr (oplichting) en 225 Sr (valsheid
in geschrifte), terwijl corruptie voor het merendeel geregistreerd wordt onder
de artikelen 177 en 177a Sr (betalen van steekpenningen) en onder de artikelen
262 en 263 Sr (aannemen van steekpenningen). Registratie onder andere artikelen
is uiteraard denkbaar naar gelang de feitelijke omstandigheden
van het gepleegde strafbare feit. Statistieken geven uitsluitend aan hoeveel
onderzoeken door de rijksrecherche zijn verricht naar ambtelijke corruptie
en hoeveel vervolgingen er voor ambtelijke corruptie hebben plaatsgevonden.
In augustus 2002 is het Nederlandse anti-corruptiebeleid door de werkgroep
Corruptiebestrijding van de Raad van Europa (GRECO) geëvalueerd. Op dit
moment bevindt de evaluatie zich in de eindfase. Op zeer korte termijn zal
er een afgerond eindrapport liggen.Het ligt in de bedoeling van de Minister van Justitie om op korte termijn
een onderzoek te verrichten naar de omvang van de verschillende vormen van
corruptie zoals neergelegd in de wet.Het is tevens de bedoeling dat strafzaken op het terrein van fraude, economie
en milieu die aangeleverd worden door de bijzondere opsporingsdiensten vanaf 1
januari 2003 in beginsel door het Functioneel Parket en derhalve op centraal
niveau in behandeling genomen en afgedaan worden. Dit heeft tot gevolg dat
meer inzicht in de omvang van specifiek bouwgerelateerde fraudezaken mogelijk
wordt.6.2.5 De taak van het Openbaar Ministerie en het publiek
belangDe Enquêtecommissie beveelt aan bij de keuze tussen het aanbieden
van een transactie of het aanbrengen van een strafzaak bij de rechter veel
nadrukkelijker de toegevoegde waarde mee te wegen van het publieke belang
om meer kennis te verkrijgen over de achtergronden van het feitencomplex en
de rol die betrokkenen daarbij hebben gespeeld.De Aanwijzing Hoge transacties en transacties in bijzondere zaken bepaalt
dat indien besloten wordt tot een hoge transactie of een transactie in een
bijzondere zaak, een persbericht in beginsel noodzakelijk is. Hiermee wordt
geanticipeerd op de maatschappelijke aandacht voor de zaak in kwestie en de
behoefte van de samenleving om kennis te krijgen van ernstige strafbare feiten.
Het persbericht compenseert in dit opzicht dat er geen openbare behandeling
van de zaak ter terechtzitting plaatsvindt. Daarmee is naar oordeel van het
kabinet het publieke belang gewaarborgd.Het kabinet wijst erop dat het strafproces thans niet uitdrukkelijk de
functie heeft het publiek op de hoogte te brengen van de achtergronden van
het feitencomplex en de rol die verdachten daarbij hebben gespeeld. Noch een
transactie, noch een terechtzitting is ervoor bedoeld om verantwoording over
gepleegde strafbare feiten te doen afleggen door de verdachte aan partijen
buiten de strafzaak, zoals het publiek. Bij de aanbeveling van de Enquêtecommissie
dient dan ook de principiële vraag te worden gesteld of expliciete toevoeging
van deze functie, veel sterker dus dan de wijze waarop thans invulling wordt
gegeven aan de generaal preventieve werking van de terechtzitting, wenselijk
is. Daarnaast speelt het feit dat dit een ingrijpende verandering teweeg zou
brengen in de inrichting van het strafproces. Bijvoorbeeld moet gedacht worden
aan een noodzakelijke versterking van het onmiddellijkheidsbeginsel en de
daardoor optredende verdere belasting van het strafrechtsysteem.6.2.6 Het strafrechtelijk onderzoek naar de schaduwboekhoudingTen aanzien van de zorg van de Enquêtecommissie over de voortgang
van het strafrechtelijk onderzoek merkt het kabinet op dat het betreffende
onderzoek is aangevangen naar aanleiding van de informatie die beschikbaar
is gekomen uit de schaduwadministratie van het bedrijf Koop Tjuchem. Vanaf
het moment van verkrijging van de schaduwadministratie heeft het onderzoek
binnen het OM hoge prioriteit gekregen. Tientallen opsporingsambtenaren hebben
in een multidisciplinair onderzoeksteam onder leiding van drie officieren
van justitie intensief onderzoek gedaan. Het onderzoek valt in twee delen uiteen. In het ene deelonderzoek heeft
de opsporing zich toegespitst op acht bouwprojecten die exemplarisch zijn
voor het fraudepatroon. Bij deze projecten zijn 72 aannemers betrokken. Op
dit moment zijn nog twintig rechercheurs van de Dienst Recherche Onderzoeken
van het Korps Landelijke Politiediensten actief op dit deelonderzoek. Naar
verwachting zal het Openbaar Ministerie medio 2003 de beslissing nemen of
en tegen welke van de betrokken aannemers de vervolging zal worden voortgezet.
In het andere deelonderzoek worden de corruptiesignalen onderzocht. Het onderzoeksteam
vanuit de rijksrecherche bestaat uit twintig rijksrechercheurs, hetgeen ongeveer
een kwart is van de totale tactische rijksrecherchecapaciteit. In het onderzoek
zijn twaalf ambtenaren betrokken als verdachte. Voor bouwgerelateerde corruptiezaken
geldt dat ambtelijke corruptie conform de Aanwijzing opsporing en vervolging
ambtelijke corruptie (Stcrt. 2002, 206) wordt opgespoord en vervolgd.Het kabinet meent dan ook dat zowel het onderzoek naar de fraude als het
onderzoek naar corruptie in de bouw met voldoende hoge prioriteit worden uitgevoerd. Vraag 50 is hiermee beantwoord.6.3 De rol van de Nederlandse Mededingingsautoriteit6.3.1 De handhaving van het mededingingsrechtJuist in de huidige periode van laagconjunctuur is de Nederlandse economie
gebaat bij gezonde (effectieve) concurrentieverhoudingen. Dit is in het belang
van de consument, draagt bij aan meer innovatieve impulsen, verhoogt de productiviteit
en helpt de internationale concurrentiepositie van Nederland te verbeteren.
Daarom zet het kabinet in op versterking van het toezicht op de mededinging.
Niet alleen in transitiesectoren, maar ook in sectoren en markten waar de
kans op kartelvorming of misbruik van economische machtsposities – zeker
gezien het verleden – relatief groot is. Juist in deze sectoren mag
van de NMa meer worden verwacht dan «een vinger aan de pols».
In dit beleid staan twee sporen centraal: een pro-actieve handhaving en aanscherping
van het wettelijk instrumentarium van de Nederlandse Mededingingsautoriteit.Het kabinet is van oordeel dat dit algemene beleid het juiste antwoord
is op de conclusie van de Enquêtecommissie dat de NMa tekort is geschoten
in haar handhavende taken ten aanzien van de bouwnijverheid. De Commissie
beveelt aan dat de NMa zorgt voor een actieve «monitoring» van
de bouwnijverheid en daarvan verslag doet. Verder adviseert de Commissie de
mededingings- en aanbestedingsregels in de bouwnijverheid elke vier jaar te
evalueren. Ook verdient het volgens de Commissie aanbeveling om de vrijstelling
combinatieovereenkomsten aan te passen. De Commissie is tenslotte van mening
dat een eventuele uitbreiding van de wettelijke bevoegdheden van de NMa onderwerp
dient te zijn van zorgvuldige afweging. Dit is volgens de Commissie alleen
aan de orde als de huidige bevoegdheden ontoereikend blijken te zijn. In het
vervolg van deze paragraaf gaat het kabinet nader op deze punten in, maar
eerst is het noodzakelijk terug te kijken naar de praktijk van het mededingingsrechtelijk
toezicht en de handhaving in het verleden.Het commentaar van de Enquêtecommissie ten aanzien van deze punten
richt zich met name op de NMa. Het is echter verstandig om dit commentaar
tegen de achtergrond te plaatsen van het mededingingstoezicht zoals dat tot
1998 heeft gefunctioneerd en de periode daarna. Onder meer een groot deel
van de onregelmatigheden die de schaduwboekhouding van de heer Bos aan het
licht heeft gebracht, heeft namelijk betrekking op de periode vóór
1998, het jaar waarin de Mededingingswet van kracht werd en de Nederlandse
Mededingingsautoriteit werd opgericht. 6.3.2 Het toezicht onder de WEM (tot 1998) en in de periode
daarnaZoals aangegeven in het rapport over de rol van de overheid in de bouwnijverheid1, was het Ministerie van Economische Zaken tot 1998 belast
met vormgeving en uitvoering van de Wet Economische Mededinging (WEM). De
strafrechtelijke handhaving lag in handen van de Economische Controle Dienst
(ECD) en het Openbaar Ministerie. De uitvoering was zeker vóór
1992 passief van aard (alleen onderzoeken naar aanleiding van klachten en
toetsen van aangemelde kartels aan het algemeen belang). Onder dit misbruikstelsel
was de handhaving feitelijk reactief. Voorts werden de meeste zaken informeel,
in gesprekken met de betrokken bedrijven afgedaan, hetgeen goed paste in de
destijds heersende overlegeconomie.Vanaf 1992 tot 1998 werd de regelgeving aangescherpt2 en de uitvoering geïntensiveerd3.
Als gevolg hiervan werden vaker formele instrumenten ingezet. De Minister
van Economische Zaken sprak de ECD aan op een minimaal aantal zaken per jaar,
maar liet de prioritering naar sectoren over aan de ECD. In die tijd is het
aandeel bouwgerelateerde onderzoeken relatief hoog (19%). Aanscherping en
intensivering van het mededingingsbeleid leidden echter niet tot extra inspanning
bij het OM. In die jaren gaf het OM namelijk weinig prioriteit aan mededingingszaken.Na de invoering van de Mededingingswet en de oprichting van de NMa werden
de condities gecreëerd om pro actief te kunnen handhaven. Het grote aantal
overgangsontheffingsverzoeken en de daardoor te krappe capaciteit van de NMa
liet echter geen ruimte om de gewenste omslag van reactief naar pro actief
snel te realiseren. Het kabinet is overigens van mening dat dit niet heeft
geleid tot minder aandacht voor de bouwnijverheid dan in de periode vóór
1998. Kijkend naar de reactieve acties (ontheffingsverzoeken en onderzoeken
naar aanleiding van een klacht) blijkt dat het jaarlijks aantal bouwgerelateerde
onderzoeken in de jaren 1998–2001 nauwelijks onder doet voor het aantal
in de periode 1993–1998. Dit nog afgezien van de onderzoeken die zijn
uitgevoerd om de 104 bouwgerelateerde overgangsontheffingsverzoeken af te
handelen.Begin vorig jaar zijn de Mededingingswet en de NMa geëvalueerd4. De onderzoekers concluderen in hun rapportage dat de
NMa tot nu toe op voldoende adequate wijze prioriteiten heeft gesteld. Het
feit dat er in de beginperiode nog in beperkte mate sprake kon zijn van een
pro actieve handhaving van de Mededingingswet, is volgens de onderzoekers
primair het gevolg van het wettelijke overgangsregime. De onderzoekers:«Hooguit
kunnen, gegeven de buitenlandse ervaringen, kritische kanttekeningen worden
geplaatst bij de te lage inschatting van het aantal overgangsontheffingsverzoeken».
In 1998 werd de NMa geconfronteerd met 1040 ontheffingsverzoeken, terwijl
bij de voorbereiding op het nieuwe regime met 350 ontheffingsverzoeken rekening
was gehouden.Het kabinet deelt niet de conclusie van de Enquêtecommissie dat
«de NMa niet had mogen accepteren dat de opgedragen taken zo eenzijdig
bij haar werden belegd (afwikkeling overgangsontheffingsverzoeken)».
De Mededingingswet stelde nadrukkelijk termijnen – zij het geen fatale –
voor het in behandeling nemen van deze ontheffingsverzoeken. In artikel 100
van de Mededingingswet is bepaald dat de NMa binnen 12 maanden een beslissing
zal nemen op een ontheffingsverzoek. Deze termijn kan met 6 maanden worden
verlengd. De NMa had geen discretionaire ruimte om zelf te bepalen of zij
deze taken wel of niet uitvoerde. Overigens is het kabinet van mening dat
er vanuit bestuurlijke zorgvuldigheid veel voor is te zeggen om prioriteit
te geven aan de afhandeling van dergelijke overgangsontheffingsverzoeken.
Dit schept snel helderheid over wat wel en niet is toegestaan
onder de nieuwe wet. Daarmee is ook verklaarbaar waarom de NMa vooral afging
op signalen (13 klachten) en niet een actief opsporingsbeleid voerde met betrekking
tot mededingingsverstoringen in de bouwnijverheid. Geen van deze onderzoeken
heeft een overtreding van de Mededingingswet aan het licht gebracht. Dit is
de reden waarom de NMa geen gebruik heeft hoeven te maken van de mogelijkheid
van het opleggen van forse boetes aan bouwondernemingen (Vraag 60, tweede deel).6.3.3 Een meer proactieve handhavingDe evaluatie en de uitvoeringspraktijk van de NMa in de afgelopen jaren
maken duidelijk dat het geven van voldoende prioriteit aan pro actieve handhaving
van groot belang is. De reeds anderhalf jaar geleden ingezette koers, waarbij
de NMa op eigen initiatief en naar aanleiding van signalen concurrentiebeperkingen
voorkomt, opspoort en bestrijdt, dient voortvarend en met kracht te worden
voortgezet. Daarbij past dat alert wordt gereageerd op klachten van zowel
consumenten als aanbestedende diensten over mededingingsbeperkend ondernemersgedrag1.Belangrijk is eveneens een heldere communicatie met klagers over mogelijkheden
en beperkingen van de NMa, alsmede een goede samenwerking met andere toezichthouders
en bouwdepartementen waar het gaat om het vergaren en uitwisselen van bewijsmateriaal.
Hiertoe zullen de komende tijd samenwerkingsprotocollen worden gesloten. Eind
2002 is interdepartementaal afgesproken dat de bouwdepartementen de meldingsprocedure
dienen te hanteren voor het melden van onregelmatigheden, met name bij aanbestedingen.
Deze meldingsprocedure bevordert een slagvaardige samenwerking en informatie-uitwisseling
en zorgt ervoor dat er bij vermoedens van onregelmatigheden altijd melding
moet worden gedaan.De Minister van Economische Zaken heeft formatie toegekend voor actief
onderzoek naar kartels en misbruik van economische machtsposities. Ook wordt,
onder andere door een verantwoording in het jaarverslag, toegezien op de inzet
van deze formatie. Oprichting van een sectorspecifieke toezichthouder voor
de bouw (vergelijk OPTA) acht het kabinet onnodig en onwenselijk (zie kabinetsstandpunt
naar aanleiding van MDW-Visser2 en de Evaluatie
OPTA3 ). Bij het toekennen van formatie krijgen
verscherpt toezicht op de bouwnijverheid en eventuele andere (risicovolle)
sectoren een plaats. Daarbij past ook een adequate en tijdige informatie-uitwisseling
tussen de NMa en de Minister van EZ, wanneer een capaciteitstekort een potentieel
succesvol (kansrijk) onderzoek in de weg staat.De Enquêtecommissie stelt dat «de NMa het thans lopende onderzoek
naar onregelmatigheden in de bouwnijverheid gedegen, noest en nijver oppakt».
Inmiddels lopen ongeveer tien onderzoeken tegen bouwondernemingen en is in
een zestal zaken rapport opgemaakt4. Van de zaken,
waarover eind 2002 rapport is opgemaakt, wordt naar verwachting in 2003 de
sanctieprocedure afgerond en, indien de overtreding definitief wordt vastgesteld,
een sanctie opgelegd. Overigens is het kabinet van mening dat het recht zijn
loop moet hebben en dat deze zaken conform de reguliere mededingingsrechtelijke
weg dienen te worden afgehandeld. Daarin past geen schikking voor de hele
sector als een soort generale aflaat. Het kabinet roept de bouwnijverheid
op haar volledige medewerking aan het onderzoek van de NMa te verlenen, opdat
na afronding van alle procedures de sector snel uit de schaduw van het verleden
kan treden. 6.3.4 Aanvulling en aanscherping van het instrumentariumHet kabinet onderschrijft het oordeel van de Enquêtecommissie dat
de effectiviteit van het bestaande onderzoeks- en sanctie-instrumentarium
de komende jaren nog aanzienlijk kan toenemen. Een voorbeeld hiervan is het
gebruik van sancties (waaronder de last onder dwangsom) voor overtredingen.
Ook de invulling en uitvoering van de in 2002 ingestelde «leniency-regeling»1 kan, zo leert de buitenlandse ervaring, het opsporingspercentage
aanzienlijk verhogen.Dit uitgangspunt laat onverlet dat zowel het rapport van de Enquêtecommissie
als de evaluatie van de Mededingingswet aanwijzingen bevatten voor het bestaan
van «mazen» in de Mededingingswet, die de preventieve en repressieve
werking ervan verzwakken. De Commissie geeft op basis van de verhoren aan
dat «het instrumentarium niet altijd toereikend blijkt te zijn».
Het kabinet denkt onder meer aan de relatief lage boetes op het niet meewerken
van ondernemingen aan een NMa-onderzoek, het niet kunnen betreden van privé-woningen
waar zich mogelijk bewijsmateriaal bevindt en de schorsende werking van opgelegde
sancties wanneer partijen in beroep gaan. De effectiviteit van sancties wordt
nog verder verzwakt als deze uitsluitend kunnen worden opgelegd aan ondernemingen
en ondernemersverenigingen en niet aan individuele personen, met name de opdrachtgevers
(leidinggevenden) van het kartel.De genoemde tekortkomingen krijgen nog meer gewicht nu de Europese Commissie
en de lidstaten na jarenlange ervaring met karteltoezicht tot de conclusie
komen dat hoge boetes (gerelateerd aan de omzet) op het niet meewerken en
de mogelijkheid tot huiszoeking (met rechterlijke toetsing vooraf) noodzakelijk
zijn voor effectieve handhaving van de (Europese) mededingingsregels2. Voorkomen moet worden dat de effecten van meer pro
actieve handhaving door de mazen van de wet weglekken. Mede daarom is het
kabinet van mening dat het bestaande sanctie- en onderzoeksinstrumentarium
in Nederland onder meer op deze punten aanvulling en aanscherping behoeft
om de beoogde verhoging van de effectiviteit te realiseren. Bij uitbreiding
van de bevoegdheden dienen dan ook de bijbehorende waarborgen worden opgenomen
in de Nederlandse regels. In het kabinetsstandpunt over de evaluatie van de
Mededingingswet zullen deze en anderen voorstellen meer uitgebreid aan de
orde komen. De vragen 4 en 60, eerste deel, zijn hiermee beantwoord.De Enquêtecommissie doet de aanbeveling om de vrijstelling voor
combinatie-overeenkomsten, die tot 1 januari 2008 van kracht is, op korte
termijn aan te passen. Onderzoek door de Commissie heeft aanwijzingen opgeleverd
dat combinatievorming vaker voorkomt dan de wet beoogt. Uit onderzoek in opdracht
van de NMa blijkt dat combinatievorming eerder regel dan uitzondering is.
Dit geldt met name bij de grootste bouwbedrijven, die – zo veronderstelt
de Commissie – het desbetreffende werk ook zelf aan kunnen. Er zijn
inderdaad indicaties dat deze vrijstelling mogelijk te ruim is of aan duidelijkheid
te wensen overlaat. De basisgedachte van het Besluit vrijstelling combinatie-overeenkomsten
is dat bedrijven als combinatie mogen inschrijven indien elk van de deelnemers
de opdracht niet alleen kan uitvoeren. Het kabinet is van mening dat het NMa-onderzoek
slechts indicaties heeft opgeleverd over ongeoorloofd
gebruik van de vrijstelling. De NMa zal in de loop van 2003, als een substantieel
deel van de nu lopende zaken is afgerond, aan de Minister van Economische
Zaken advies uitbrengen over de effectiviteit van de vrijstelling en de wijze
waarop een eventueel noodzakelijk aanpassing vorm kan worden gegeven. (Vraag 11.) 6.4 De rol van de accountants6.4.1 De noodzaak tot verbetering van wet- en regelgevingHet kabinet is, evenals de Enquêtecommissie, geschrokken van de
bevindingen ten aanzien van de accountants die werkzaam zijn in de onderzochte
sector. Het kabinet kan zich voorstellen dat het niet of onvoldoende ontdekken
van onregelmatigheden en fraude bij de controle van de jaarrekening door certificerende
accountants heeft geleid tot verbazing en ongeloof. Tegelijk moet benadrukt
worden dat de eerstverantwoordelijke voor fraude degene is die fraudeert en
niet de certificeringsbevoegde1 accountant.De Enquêtecommissie geeft terecht aan dat de afgelopen tijd door
verschillende schandalen een negatief beeld rond het accountantsberoep is
ontstaan. Daarbij gaat het om een beroepsgroep die om goed te kunnen functioneren
niet alleen zelf vertrouwen moet uitstralen, maar dat vertrouwen ook van anderen
moet ontvangen – vertrouwen van de ondernemingsleiding, de aandeelhouders,
de overheid en andere belanghebbenden. Een goed functionerende accountant
is immers «de vertrouwensman van het maatschappelijk verkeer».
Naar het oordeel van de Enquêtecommissie moet het accountantsberoep
forse verbeteringen doorvoeren, teneinde een verdere «ontsokkeling»
tegen te gaan. Het kabinet onderkent dat er een vertrouwensbreuk dreigt. Er
lijkt op zijn minst sprake van een verwachtingskloof. Overheid, beroepsorganisaties
en accountantskantoren zullen dan ook – ieder vanuit de eigen verantwoordelijkheid –
moeten werken aan de verhoging van de kwaliteit van de prestaties, aan betere
voorlichting en aan gerichte communicatie om de verwachtingskloof terug te
dringen.Het is ook voor het kabinet moeilijk om vast te stellen in hoeverre de
voorvallen in de openbare verhoren representatief zijn voor de beroepsuitoefening
van de certificeringsbevoegde accountants in de bouwsector en ook daarbuiten.
De Enquêtecommissie zegt te beseffen dat er sprake is van een «deelwaarneming»
betreffende de accountants. Volgens de Commissie dient onderzocht te worden
of dit anders ligt in andere sectoren dan de bouwnijverheid. Het kabinet zal
echter geen diepgravend onderzoek doen naar de gedragingen en cultuur van
accountants in Nederland in het algemeen. Een dergelijk onderzoek zou een
relatief lage toegevoegde waarde hebben. Met de voorgenomen verscherping van
wetgeving en toezicht ten aanzien van de certificeringsbevoegde accountant
kunnen mogelijke misstanden – ongeacht de sector waarin de accountant
werkzaam is – doeltreffender bestreden worden dan voorheen. Het kabinet
baseert zich hierbij onder andere op het kabinetsstandpunt Evaluatie Accountantswetgeving2.De inzet van de gangbare instrumenten in het tucht-, civielen strafrecht
zou meer licht kunnen werpen op het mogelijke tekortschieten in de beroepsuitoefening
door accountants. In het huidige tuchtrecht kan elke belanghebbende een klacht
indienen. Van de beroepsorganisaties mag hierin een actieve rol verwacht worden.
Naar aanleiding van het rapport van de Enquêtecommissie doet de beroepsorganisatie
NIVRA thans onderzoek naar eventuele inbreuken op gedrags- en beroepsregels
en op de fraudeverordening. Indien daar aanleiding toe is zal de tuchtrechter
ingeschakeld worden. Het kabinet wacht de resultaten van dit onderzoek met
belangstelling af. Daarnaast kan een benadeelde op grond van door hem geleden
schade die het gevolg is van het handelen van accountants een civielrechtelijke
actie instellen. Ook de overheid kan als belanghebbende en benadeelde partij
betrokken zijn. Het kabinet zal in een brief aan de Tweede Kamer de mogelijke
stappen uiteenzetten die de overheid in het algemeen kan ondernemen,
indien er door accountants onjuiste verklaringen zouden worden afgegeven ten
behoeve van de overheid. (Vraag 61.)Alles overziend, bieden de bevindingen van de Enquêtecommissie naar
het oordeel van het kabinet geen directe aanleiding voor een verdere aanscherping
van wet- en regelgeving, bovenop de reeds aangekondigde wijziging van de accountantswet-
en regelgeving1. De bevindingen vormen wel een
aansporing om de reeds voorgenomen maatregelen zo spoedig mogelijk te vertalen
in wetgeving. In de uitwerking zullen de bevindingen en aanbevelingen van
de Enquêtecommissie meegenomen worden.6.4.2 De aanbevelingen nader bezienHet kabinet zal in het lopend traject naar nieuwe accountantswetgeving
concreet nagaan welke aanpassingen moeten worden aangebracht in de Verordening
op de Fraudemelding, het curriculum van de accountantsopleidingen en de permanente
educatie. Uitgangspunt hierbij is een solide algemeen kader, waarin verschillende
maatregelen in combinatie met elkaar moeten worden bezien. Om een voorbeeld
te noemen: hoewel dilemmatrainingen waardevol kunnen zijn, zijn ze in combinatie
met stevige onafhankelijkheidsregels effectiever.Naast de inhoud verdient juist de naleving van wet- en regelgeving aandacht.
Er zal onafhankelijk, extern toezicht met een adequaat sanctie-instrumentarium
voor de certificeringsbevoegde accountants worden ingesteld. Op deze wijze
wordt de door de Enquêtecommissie gewenste grotere afstand vanuit de
overheid tot de beroepsorganisaties gerealiseerd en wordt tevens inhoud gegeven
aan de door de Commissie gewenste «openbaar aanklager» voor het
accountantsberoep.Ten aanzien van de «forensische accountant» merkt het kabinet
op dat het voor het maatschappelijke verkeer niet altijd duidelijk is wat
dit beroep inhoudt. Het gaat om een accountant die forensische werkzaamheden
verricht, welke verschillen van de reguliere controlerende werkzaamheden van
de accountant. Verwarring ontstaat door het gebruik van de term accountant,
waar dit wellicht niet op zijn plaats is. Dit type onderzoek is niet wettelijk
voorbehouden aan accountants. Beter zou het derhalve zijn te spreken van «forensische
werkzaamheden». Marktpartijen hebben deze conclusie inmiddels ook zelf
getrokken en maken in mindere mate gebruik van de term accountant wanneer
forensische werkzaamheden worden uitgevoerd.Het ligt momenteel niet in het voornemen van het kabinet om extra toezicht
en regels te stellen voor andere werkzaamheden dan het certificeren en voor
andere accountants dan de certificeringsbevoegde accountants. Het kabinet
richt namelijk in eerste instantie de focus op de publieke, controlerende
taak van accountants. Deze dient vanuit een publiek belang met waarborgen
omkleed te zijn en gereguleerd te worden. Dit geldt niet automatisch voor
elke andere activiteit van accountants, zoals onder andere de begeleiding
en uitvoering van financiële administraties, het opmaken van jaarrekeningen,
belastingadvies, consultancy, interim-management en ook forensische accountancy.Het toezicht op de niet-certificeringsbevoegde accountants zal nog nader
worden vorm gegeven. Het kabinet hecht waarde aan het oordeel van de Commissie
over regulering van en toezicht op activiteiten die accountants uitvoeren
buiten het publieke domein, zoals forensische werkzaamheden. Het kabinet zal
zich hierop beraden en er op terugkomen bij het opstellen van de nieuwe accountantswetgeving. De combinatie van controlewerkzaamheden en forensische werkzaamheden vanuit
hetzelfde accountantskantoor bij dezelfde klant vindt de Enquêtecommissie
onwenselijk. Het kabinet zal de EU-aanbeveling betreffende onafhankelijkheid
in Nederland in wetgeving implementeren1. De
EU-aanbeveling voorziet in een onafhankelijkheidstoets, waarbij de accountants
vóór het aanvaarden van een opdracht naast de controle bij eenzelfde
cliënt de afhankelijkheidsrisico's en de mogelijke bestrijding hiervan
in kaart brengen en op basis daarvan een afweging maken. Dit geldt voor alle
diensten, dus ook forensische accountancy. Deze onafhankelijkheidstoets dient
schriftelijk te worden vastgelegd, waarbij toetsing achteraf door de toezichthouder
mogelijk is. Uitkomst van deze toets kan zijn dat de combinatie van controlewerkzaamheden
en forensische werkzaamheden bij dezelfde klant niet acceptabel is. Uitkomst
kan ook zijn dat voldoende «safeguards» zijn getroffen waardoor
het afhankelijkheidsrisico tot een aanvaardbaar niveau is gedaald. (Vraag 33.) Het kabinet vindt een verbod op de combinatie
van controle en forensische accountancy binnen één kantoor ten
aanzien van een klant disproportioneel. Het ligt wel in de lijn van het voorgenomen
beleid dat de combinatie van forensische en controle werkzaamheden bij één
en dezelfde cliënt niet snel de onafhankelijkheidstoets zal doorstaan.
(Vraag 31.)Naast de onafhankelijkheidstoets is het kabinet voornemens in de wet twee
verbodsbepalingen op te nemen, waardoor de volgende combinaties van werkzaamheden
zijn verboden:1. controle van de jaarrekening en het opmaken van de jaarrekening (samenstellingopdrachten)
en2. controle van de jaarrekening en het verzorgen van de financiële
administratie van een controlecliënt van het eigen accountantskantoor.Deze twee bepalingen gelden in beginsel uitsluitend bij de verplichte
controles op grond van artikel 393 Boek 2 van het BW2 en bij de controles op grond van de Comptabiliteitswet, Gemeentewet
en de Provinciewet3.In de verschillende onderdelen van deze paragraaf is vraag 32 beantwoord.6.5 De rol van de BelastingdienstDe signalen over mogelijke fraude in de bouwnijverheid zijn voor de Belastingdienst
aanleiding om onder regie van een in het voorjaar van 2002 ingestelde stuurgroep
enkele gerichte – materiële – onderzoeken in te stellen.
Op basis van de uitkomsten van deze onderzoeken wordt bepaald op welke wijze
de controlestrategie van de Belastingdienst kan worden aangescherpt. Daarbij
ligt de focus op de juistheid en volledigheid van de te onderzoeken administraties.
Uiteindelijk doel is dat de medewerkers van de Belastingdienst bij hun reguliere
controles in de bouwbranche nadere instructies krijgen waarmee mogelijke onregelmatigheden
kunnen worden gevonden.De Commissie constateert dat de Belastingdienst veelal vanuit de eigen
regelgeving handelt, waardoor strafrechtelijk relevante feiten niet in een
bredere dan de fiscale context worden geplaatst. Het is inderdaad zo dat de
Belastingdienst in de praktijk feiten tegen komt die niet slechts wijzen op
fiscale delicten, maar ook op commune delicten en die van belang kunnen zijn
voor het Openbaar Ministerie. De procedures rond de aangifte van strafbare
feiten door medewerkers van de Belastingdienst zullen worden gestroomlijnd.
Uitgangspunt is daarbij het Voorschrift Informatieverstrekking 1993 waarin
de aangifteplicht en de aangiftebevoegdheid voor medewerkers van de Belastingdienst
zijn uitgewerkt. Ook zal in dit kader specifiek aandacht worden besteed aan
een verdere vergroting van het bewustzijn van medewerkers van
de Belastingdienst, zodat medewerkers bij het aantreffen van onregelmatigheden
daadwerkelijk melding maken.7. VINEX-LOCATIES7.1 Beperkte mededingingDe Enquêtecommissie heeft in een deelonderzoek aandacht besteed
aan de vraag of er prijsafspraken zijn gemaakt en grondspeculaties hebben
plaatsgevonden bij de aankoop en ontwikkeling van Vinex-locaties en trekt
de conclusie dat via het zogenaamde «bouwclaimmodel» mogelijk
sprake is van een beperkte mededinging. In het onderzoek is niet vastgesteld
of er door mogelijke grondspeculatie en prijsafspraken tussen aannemers en/of
projectontwikkelaars ook echt effecten zijn geweest op de huur- en koopprijzen
van woningen in de Vinex-gebieden. De Enquêtecommissie beveelt daarom
aan dat de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) vervolgonderzoek verricht
naar combinatievorming of samenwerking van marktpartijen op Vinex-locaties.Het kabinet stelt vast dat eerder onderzoek van de NMa (in 2001) en het
onderzoek van de Enquêtecommissie geen concrete bewijzen hebben opgeleverd
van een ongeoorloofde beperking van de marktwerking of van verboden prijsafspraken
ten aanzien van de Vinex-locaties. Ook kan niet worden gesteld dat kopers
van woningen op deze locaties schade is berokkend. Verder stelt het kabinet
vast dat als gevolg van het zelfrealisatiebeginsel marktpartijen (ontwikkelaars)
vooral concurreren om de grondposities. Zijn de posities eenmaal ingenomen,
dan is de concurrentie tussen de aanbieders vaak verdwenen. Er is met andere
woorden weliswaar concurrentie om de markt (via
grondverwerving), maar niet of nauwelijks op de
markt (via plankwaliteit).Het kabinet wil het aan de NMa over laten om na te gaan of een aanvullend
onderzoek naar de Vinex-locaties toegevoegde waarde heeft, naast de al lopende
onderzoeken die na de overhandiging van de «Bos-boekhouding» van
start zijn gegaan. De NMa heeft voor de keuze van haar huidige onderzoeken
in de bouw een zorgvuldige prioriteitenafweging gemaakt. Het kabinet acht
het niet gewenst dat de NMa lopend onderzoek staakt om het door de Enquêtecommissie
bedoeld onderzoek te starten. Bij een volgende afweging kan een onderzoek
naar Vinex-locaties door de NMa worden afgewogen tegen andere onderwerpen
van onderzoek.Het moge daarbij duidelijk zijn, dat het kabinet voorstander is van het
verbeteren van de marktwerking op ontwikkelingslocaties. In de Nota Grondbeleid
is reeds aangekondigd dat aan de toepassing van het voorkeursrecht door gemeenten
de voorwaarde zou worden verbonden dat plannen in beginsel alleen in concurrentie
mogen worden gerealiseerd. Een grotere transparantie van de woningmarkt en
een grotere keuzevrijheid voor de woonconsument kan hierdoor mogelijk worden
bevorderd. Overigens wordt de keuzevrijheid van kopers vooral bepaald door
de prijs/kwaliteitsverhouding van woningen, sociaal-economische factoren en
de omvang van de totale regionale woningvoorraad.Zo blijkt uit het in 2000 aan de Tweede Kamer gezonden rapport «Relatie
woningmarkt – grondmarkt 1991–1998»1, dat in de beschouwde periode de prijsstijging van woningen in de
bestaande voorraad twee keer zo sterk is geweest als de prijsstijging van
nieuwbouwwoningen. De prijsstelling voor nieuwbouw die onder meer op Vinex-locaties
gerealiseerd wordt is daarmee voorzichtig ten opzichte van de prijs van bestaande
woningen. De wel gesuggereerde mogelijkheid van een terugvorderingsactie
zal alleen al om die reden geen kans van slagen hebben. Bovendien zou het
een aanzienlijke inbreuk vormen op de contractsvrijheid die tussen kopers
van een nieuwbouwwoning en projectontwikkelaars bestaat en een grote inbreuk
betekenen op de rechtszekerheid. Hiermee zijn devragen
2 (ged.) en 51 beantwoord.De vraag of de woningschaarste fraude in de hand kan werken (vraag 55) kan na het voorgaande niet bevestigend worden beantwoord.
In het algemeen is het kabinet van mening dat er voldoende aanbod van nieuwe
bouwmogelijkheden moet zijn om in de vraag naar woningen te kunnen voorzien,
waarbij de nadruk ligt op de bundelingsgebieden. In de recent aan de Tweede
Kamer gezonden Stellingnamebrief Nationaal Ruimtelijk Beleid is dit standpunt
verwoord. De druk op de woningmarkt kan door deze vergroting van de ruimte
voor het wonen worden verminderd en een verdere ontspanning van de woningmarkt
zal kunnen bijdragen aan een verlaging van de prijzen voor nieuwbouwwoningen.
Mede door deze beleidslijn zal het ook voor bijvoorbeeld starters op termijn
eenvoudiger worden toegang te krijgen tot de woningmarkt.7.2 De regiefunctie en de controleDe Enquêtecommissie beveelt aan de ontwikkelingen rond Vinex-locaties
op rijksniveau intensiever te monitoren en de bevindingen periodiek te toetsen
aan de oorspronkelijke doelstellingen van het Rijk. Deze aanbeveling komt
vooral voort uit de constatering van de Commissie dat het gemeentelijk aanbestedingsbeleid
voor de Vinex-locaties niet of nauwelijks onderwerp is van gemeentelijke zorg
en dat de controlerende taak van de gemeente afwezig lijkt. Ook wordt opgemerkt
dat gemeenten zware inspanningen moeten leveren om de eigen doelstellingen
en de regierol bij de ontwikkeling van locaties te realiseren. De gemeenten
hebben volgens de Enquêtecommissie slechts sporadisch aandacht voor
de belangen en wensen van de woonconsument en blijken niet of nauwelijks inzicht
te hebben in de prijs/kwaliteitsverhouding van de woningen.Teneinde gemeenten meer tegenspel te laten bieden aan marktpartijen, dienen
gemeenten over voldoende kennis van de verschillende gemeentelijke mogelijkheden
te beschikken. Hun positie kan versterkt worden door het in de Nota Grondbeleid
aangekondigde Kennis- en Informatiecentrum Grondbeleid. Bestaande en nieuwe
leerervaringen, mogelijk gekoppeld aan een aantal voorbeeldprojecten, worden
hier gebundeld. Aangezien een Kennis- en Informatiecentrum Grondbeleid nauwe
banden zou hebben met een aantal reeds functionerende en nieuw in te stellen
kenniscentra – zie hoofdstuk 3 van deze kabinetsreactie – zal
het kabinet bezien of gekomen kan worden tot een kennisbundeling. (Vraag 41.)De kans dat de keuzevrijheid van de burger wordt beperkt doordat ontwikkelaars
in veel gevallen zelf bestemmingen realiseren wordt door het kabinet onderkend.
Het is juist dat deze transacties de concurrentie op een ontwikkelingslocatie
kunnen beperken. Marktpartijen kiezen er vaak voor grond te verkopen in ruil
voor ontwikkelingsrechten, omdat in de onteigeningswet het zelfrealisatiebeginsel
geldt. Dit houdt in degene die bereid en in staat is het plan te realiseren
in beginsel niet onteigend kan worden. Dit beginsel is een fundamenteel onderdeel
van het onteigeningsrecht. Het nemen van maatregelen tegen de genoemde transacties
zou er onder de werking van de huidige regelgeving toe leiden dat de gemeenten
minder mogelijkheden krijgen om de ruimtelijke ontwikkeling op basis van hun
eigendomspositie te beïnvloeden. Ontwikkelaars zouden dan in veel gevallen
zelf de bestemming realiseren. (Vraag 40.) Als
uitvloeisel van de Nota Grondbeleid is inmiddels onderzoek gaande naar de
mogelijkheden voor het nemen van concurrentiebevorderende maatregelen op ontwikkelingslocaties. Overigens kan er moeilijk gesproken worden
over de effecten van de
grondposities van marktpartijen op de Vinex-locaties.
Effecten zijn zeer afhankelijk van het type afspraken dat de individuele gemeente
met een marktpartij heeft gemaakt.De wijze waarop gemeenten hun burgers bij de vaststelling van locaties
en de te maken afspraken betrekken, is een duidelijke verantwoordelijkheid
van de betrokken gemeenten. Het kabinet is van mening dat ten aanzien van
het ontwikkelen van de Vinex-locaties in de Wet op de Ruimtelijke Ordening
adequate inspraakmogelijkheden bestaan. (Vraag 54.)
Toekomstige bewoners van specifieke locaties zijn daarbij niet als groep betrokken.
Het is namelijk niet aan te geven wie de uiteindelijke kopers/huurders van
een Vinex-woning zullen zijn. Het kabinet is van mening dat via de huidige
wijze van inspraak en het toezicht door de betrokken gemeenteraden de maatschappelijke
doelen van Vinex-locaties voldoende gewaarborgd zijn.Wel kan de gemeentelijke aanbestedingswijze van Vinex-locaties worden
bezien. Wanneer ontwikkelaars grond in bezit hebben, kan dit leiden tot verkoop
van de grond aan de gemeente met een ontwikkelingsrecht voor de verkoper (bouwclaim)
of tot een situatie waarin de gemeente niet bij de grondtransacties betrokken
is en slechts faciliterend optreedt. Het kabinet zal de mogelijkheden tot
een verplichte openbare aanbesteding daarom betrekken
in het lopende onderzoek naar concurrentiebevordering en daar eventueel consequenties
uit trekken bij de voorbereiding van de aanbestedingswetgeving. Overigens
maakt een verplichting tot marktselectie in concurrentie inbreuk op het zelfrealisatiebeginsel
dat een fundamenteel onderdeel van het onteigeningsrecht is. Gemeenten die
zelf kunnen beschikken over de grond kunnen er in beginsel ook nu al voor
zorgen dat een groter aantal ontwikkelaars wordt ingeschakeld. (Vraag 56.)De Enquêtecommissie stelt vast dat het Rijk geen opdrachtgever is
bij de Vinex-locaties en dat sinds tientallen jaren de financiële inbreng
van het Rijk bij het realiseren van nieuwe woningen sterk is verminderd. In
de jaren '90 heeft een overdracht plaatsgevonden van de verantwoordelijkheden
voor de uitvoering van een zeer omvangrijke woningbouwopgave aan het lokaal
niveau. De risico's voor de grondexploitatie kwamen daarbij te liggen bij
gemeenten en marktpartijen. Het Rijk heeft zich hierbij wel gepositioneerd
als investeringspartner, stimulator en dienstverlener aan gemeenten.Het kabinet is van mening dat de ontwikkelingen rond Vinex-locaties op
rijksniveau al intensief gemonitord en periodiek getoetst worden aan de oorspronkelijke
doelstellingen van het Rijk. Een onderzoek naar de prijs/kwaliteitsverhouding, uitsluitend gebaseerd op de verschillen in bestaande eigendomsposities,
wordt niet haalbaar geacht. Overwegingen hierbij zijn onder meer de verschillende
soorten contracten die met ontwikkelaars gesloten zijn en de daarmee samenhangende
vergelijkingsproblemen, de verstorende invloed van autonome prijsontwikkelingen
in de woningmarkt en de wijzigingen en bijstellingen van de woningbouwprogrammering
gedurende de ontwikkeling van een woningbouwlocatie. (Vraag 57.) 8. BEANTWOORDING OVERIGE VRAGENVraag 1 (kamerstuk 28 244-6)Bent u van mening dat overheden die gedupeerd zijn
niet moeten wachten op een eventuele actie van het Openbaar Ministerie (OM),
maar dat zij zelf actie moeten ondernemen tegen daarvoor in aanmerking komende
bouwbedrijven? Zijn er, naast de gemeente Arnhem en Groot Salland, nog andere
overheden die onderzoeken of er mogelijkheden zijn om geld terug te vorderen
van de bouwbedrijven? Bent u van mening dat hier enige vorm van coördinatie
en (juridische) uitwisseling van ervaring en deskundigheid geboden is? Zo
ja, hoe stelt ze zich dat voor?Op dit moment is nog niet eenduidig aan te geven wat de meest geëigende
weg is voor gemeenten en andere overheden die zich gedupeerd achten, om terugvorderingen
te realiseren. Er zijn meerdere overheden die de mogelijkheden daartoe onderzoeken.
Een en ander dient zeker bezien te worden in samenhang met de procedures die
gevoerd worden door het Openbaar Ministerie (OM) en de Nederlandse mededingingsautoriteit
(NMa). De minister van BZK zal in overleg treden met de Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG) om te bezien of daarbij vormen van coördinatie of ondersteuning
door de VNG wenselijk zijn.Vraag 1 (Kamerstuk nr. 28 244-8)Of projecten onder de Europese regelgeving vallen,
is soms niet duidelijk. Moeten gebouwen in de gezondheidszorg (bijvoorbeeld
ziekenhuizen) Europees aanbesteed worden?De aanbesteding van intramurale zorginstellingen (bijvoorbeeld ziekenhuizen),
valt onder de reikwijdte van de Wet ziekenhuisvoorzieningen (WZV) en vindt
plaats nadát een WZV-vergunning is verleend door het College Bouw Ziekenhuisvoorzieningen
(CBZ). Het hiervoor gebruikte aanbestedingsbeleid ligt vast in de circulaire
van de minister van VWS van 23 december 1996 (FBZ/PBIZ-96621), verlengd bij
de circulaire van 23 september 2002 (Z/PB-2321584). In deze circulaires zijn
alle instellingen voor gezondheidszorg erop gewezen dat zij zelf dienen te
bepalen of zij aan de hand van de in de Europese richtlijn vermelde criteria
moeten aanbesteden. Voor de academische ziekenhuizen geldt, gegeven de plaats
binnen het wettelijk systeem en de daarmee samenhangende bijdrage van het
Rijk, dat te allen tijde de Europese aanbestedings-regelgeving van toepassing
is.Vraag 1 (Kamerstuk nr. 28 244-9)Op welke wijze zult u onderzoek naar bouwfraude inclusief
privé-verrijking bij woningbouwverenigingen en vergroting van de integriteit
bij woningbouwverenigingen entameren?In 2001 heeft de minister van VROM een onderzoek naar de interne controle
en de administratieve organisatie bij woningbouworganisaties geëntameerd.
Hieruit kwam naar voren dat (kleine) corporaties vooral risico's lopen ten
aanzien van hun administratieve organisatie en interne controle (AO/IC). Ook
lagen bij veel woningcorporaties de aanbestedingsprocedures onvoldoende vast
of brachten deze risico's met zich mee. Het interne toezicht bleek vaak onvoldoende
gewaarborgd.Om die reden is de minister van VROM, zoals gemeld bij brief van 16 december
20021, voornemens in het Besluit Beheer Sociale
Huursector (BBSH) expliciet op te nemen, dat het interne toezichtsorgaan (integriteits-)richtlijnen
geeft voor de interne bedrijfsvoering. Gezien deze recente activiteiten
ligt op dit moment een nieuw algemeen onderzoek niet in de rede. Indien er
overigens nadere signalen komen dat er bij enige woningbouwvereniging sprake
zou zijn van zelfverrijking, fraude of iets dergelijks dan zal door de VROM
opsporings- en inlichtingendienst uiteraard een specifiek onderzoek worden
verricht.Vraag 2 (kamerstuk 28 244-6)De hamvraag «hoeveel hebben de prijsafspraken
in de bouw de belastingbetaler gekost, en krijgt de benadeelde burger zijn
geld terug» heeft de Parlementaire Enquêtecommissie Bouwnijverheid
(Enquêtecommissie) niet beantwoord. Bent u voornemens deze vraag nog
verder te onderzoeken? Zo nee, waarom niet? Zo ja, kan daarbij een onderscheid
worden gemaakt tussen schade die door de overheid rechtstreeks als opdrachtgever
is geleden, en schade die kopers van woningen in de Vinex-wijken is berokkend?De totale schade die de overheid heeft geleden als gevolg van de prijsafspraken
zal nooit precies zijn vast te stellen. Gegevens over prijsafspraken die de
overheid inmiddels in handen heeft, waaronder de schaduwboekhouding van de
heer Bos en in beslag genomen administraties, worden onderzocht door de Nederlandse
Mededingingsautoriteit en het Openbaar Ministerie. Indien op basis van deze
onderzoeken vastgesteld en bewezen kan worden dat bij de aanbesteding of uitvoering
van bepaalde bouwopdrachten ongeoorloofde prijsafspraken zijn gemaakt, zal
het ten aanzien van deze individuele gevallen wellicht mogelijk zijn een schatting te maken van het prijsopdrijvend effect
en van de eventuele schade die de opdrachtgever bij dat werk heeft geleden.Vooralsnog wacht het kabinet de resultaten van de onderzoeken door de
NMa en het OM af. Aan de hand van deze resultaten zal het kabinet bepalen
of het ten aanzien van individuele bouwopdrachten uit het verleden mogelijk
is een berekening te maken van de geleden schade en of die schade alsnog verhaald
kan worden.Voor de beantwoording van de vraag over de Vinex-locaties wordt verwezen
naar paragraaf 7.1 van deze kabinetsreactie.Vraag 8De Enquêtecommissie beveelt een snelle afwikkeling
van zaken aan, en roept op een advocatenparadijs te voorkomen. Wat stelt u
zich voor ten aanzien van een mogelijke bespoediging van de rechtsgang in
deze?Het kabinet is van mening dat het recht zijn loop moet hebben en dat deze
zaken conform de reguliere mededingingsrechtelijke weg dienen te worden afgehandeld.
Daarin past geen schikking voor de hele sector als een soort generale aflaat.
Zoals aangegeven in paragraaf 6.3.3 roept het kabinet de bouwnijverheid
op haar volledige medewerking aan het onderzoek van de NMa te verlenen, opdat
na afronding van alle procedures de sector snel uit de schaduw van het verleden
kan treden.Vraag 9De Enquêtecommissie heeft aan de hand van 211
mislukte openbare aanbestedingen een beoogd ophoogpercentage berekend van
8,8%. Wat bent u van plan te doen met deze conclusie van de Enquêtecommissie?Uit het door de Enquêtecommissie berekende percentage van 8,8 kan
het kabinet geen andere (lees: verdergaande) conclusie trekken dan de Commissie
zelf in haar rapport heeft gedaan. Zoals reeds in paragraaf 3.2 van deze
kabinetsreactie is aangegeven, vormden de onderzochte gevallen
een selecte steekproef. De gemiddelde prijsopdrijving in deze gevallen kon daarom geen onderbouwde schatting opleveren
voor de in geld uitgedrukte totale omvang van de onregelmatigheden.Wel heeft de Commissie aannemelijk gemaakt dat de structureel opgetreden
kartelvorming in het algemeen ook heeft geleid tot feitelijke prijsverhoging.Vraag 17Heeft u de indruk dat de bouwsector zijn invloed aanwendt
om de gezamenlijke bouwcapaciteit ten volle te laten benutten door de overheid?
Met andere woorden, welke rol speelt de bouwsector bij de besluitvorming voorafgaand
aan grote bouwprojecten?De bouwsector levert altijd zijn inbreng bij debatten over besluitvorming
inzake grote infrastructuurprojecten. Dit gebeurt onder andere in contacten
met de ministers en de leden van de Tweede Kamer die met deze materie zijn
belast. Net als andere belangenbehartigers (bijvoorbeeld de milieubeweging)
tracht de bouwsector zijn invloed aan te wenden om in zijn ogen goede oplossingen
gerealiseerd te krijgen. Deze oplossingen zullen in zekere zin samenhangen
met de optimale inzet van bouwcapaciteit die in de sector aanwezig is. De
bouwsector levert in die zin dus haar inbreng in de discussie. Besluitvorming
en de democratische legitimatie van (grootschalige) projecten vindt echter
altijd plaats na discussie hierover tussen Ministers en Tweede Kamer en vervolgens
via de vaststelling van diverse begrotingen zoals die van Verkeer en Waterstaat
en het Meerjarenprogramma Infrastructuur en Transport (MIT). Ook de (tracé-)MER-procedure
biedt in dit verband voldoende garantie dat de besluitvorming over grote projecten
door de Minister van Verkeer en Waterstaat, in overeenstemming met de minister
van VROM, via een zorgvuldige en democratische procedure plaatsvindt.Vraag 21In hoeverre heeft de overheid in het verleden combinaties
voorgeschreven en in hoeverre bestaan deze combinaties nog? Bent u van plan
om deze combinaties zo spoedig mogelijk te beëindigen? Zo ja, hoe?Het Rijk had en heeft als beleid geen combinaties voor te schrijven. Wel
wordt bij uitzondering, indien strikt noodzakelijk voor de uitvoering van
het werk vanwege specialistische, technische kennis of intellectuele eigendomsrechten,
een onderaannemer voorgeschreven. Gezien dit antwoord zijn de overige subvragen,
over het beëindigen van de veronderstelde combinaties, niet van toepassing.Vraag 24Op welke wijze wordt in de contactvorming bij adviserende
partijen (inclusief Architecten) belangenverstrengeling tegengegaan en strafbaar
gesteld?Belangenverstrengeling in de contacten tussen adviserende partijen en
andere betrokkenen bij aanbestedings- en bouwopdrachten is ongewenst vanuit
een oogpunt van transparantie en rolverdeling, maar is op zichzelf niet strafbaar.
Slechts indien zich in de contacten feiten voordoen die door een wettelijke
bepaling strafbaar zijn gesteld, men kan hierbij denken aan bijvoorbeeld (poging
tot) omkoping, kan het Openbaar Ministerie overgaan tot strafrechtelijk onderzoek
en vervolging. Vraag 34Hoe kan naar uw oordeel de door de Enquêtecommissie
voorgestelde «nieuwe zakelijkheid» in praktijk worden gebracht,
daar waar in de uitvoering van bijvoorbeeld het Meerjarenprogramma Infrastructuur
en Transport (MIT) nadrukkelijk een intensivering van publiek-private samenwerking
(PPS) wordt beoogd?Bij de nu toegepaste vormen van PPS worden contractueel vastgelegde afspraken
gemaakt over de verdeling van verantwoordelijkheden
en risico's. Daarvoor is het mogelijk publieke en private belangen op een
zakelijke manier te verbinden zonder dat een onduidelijke vermenging van beide
ontstaat.Bij een PPS-concessie in de vorm van een zogenaamd DBFM- of DBFO-contract
(design, build, finance and maintenance of operations)1 bepaalt de overheid vanuit haar publieke verantwoordelijkheid welke
dienst (of product) aangeboden wordt en binnen welke randvoorwaarden de dienst
tot stand moet komen. De private sector is verantwoordelijk om binnen de gestelde
randvoorwaarden te bepalen hoe deze dienst geleverd
gaat worden. Omdat de overheid niet voorschrijft hoe de private partijen de
dienst moeten leveren, krijgen zij de ruimte om met slimmere en betere oplossingen
te komen, waardoor de dienst voor minder geld geleverd kan worden, of van
een betere kwaliteit is.De andere vorm van PPS is de samenwerking in een apart organisatorisch
verband waar verschillende projecten met elkaar worden geïntegreerd.
Gedacht kan worden aan de combinatie van de ontwikkeling van groenprojecten
met vastgoed, maar ook aan gebiedsontwikkeling, gecombineerd met infrastructuur.
Doel van deze vorm van PPS is te komen tot integrale planontwikkeling, planoptimalisatie
en financiële verevening tussen rendabele en onrendabele onderdelen van
het totale project.Ook in deze samenwerkingsvorm is het goed mogelijk om te komen tot een
duidelijke verdeling van taken, verantwoordelijkheden en risico's. In de brief
aan de Tweede Kamer over de PPS-actieplannen2
heeft het kabinet aangegeven dat het op dit moment onderzoekt wat de rol van
het Rijk zou moeten zijn in dit soort samenwerkingsverbanden. In dit onderzoek
zullen de aanbevelingen van de Enquêtecommissie een belangrijke rol
spelen.Vraag 39De Enquêtecommissie heeft geconstateerd dat er
aanleiding is voor nader onderzoek naar de opsporing van explosieven. Hoe
gaat u hier concreet invulling aan geven?De Enquêtecommissie adviseert een onderzoek te laten doen naar marktwerking,
marktverdeling, prijsopdrijving en kartelvorming bij de opsporing van explosieven
uit de Tweede Wereldoorlog. Aangezien de gemeenten verantwoordelijk zijn voor
alle beslissingen die genomen worden bij de keuze van het bedrijf dat wordt
ingeschakeld bij het opsporen van explosieven, wordt over dit advies overleg
gevoerd met de VNG. De werking en toepassing van het Bijdragebesluit en de
rol van de betreffende overheidsinstellingen worden bij de gesprekken betrokken.De betrokken rijksoverheidsinstellingen zijn het ministerie van BZK, als
verantwoordelijke voor de regelgeving en uitvoerder van het Bijdragebesluit,
en de Explosieven Opruimings Dienst (EOD) van het ministerie van Defensie,
als opspoorder van explosieven. Het ruimen (onschadelijk maken en vernietigen
van explosieven) is een exclusieve taak van de EOD, maar voor opsporingswerkzaamheden
is de EOD een marktpartij. Om de markt transparanter te maken heeft het ministerie van BZK samen
met het ministerie van SZW contacten gelegd met de VNG en de brancheverenigingen
van opsporingsbedrijven, VIANED en VEO, om te komen tot een brancherichtlijn
op basis van de Arbowetgeving. Het ministerie van Defensie is hierbij betrokken
vanwege de positie van de EOD. Daarmee kunnen gemeenten een eenvoudig overzicht
verkrijgen van alle gekwalificeerde opsporingsbedrijven. De brancherichtlijn
zal nog dit jaar tot stand komen.Vraag 42Vanaf 1992 was helder dat de bestaande kartelvormen
niet meer door de Europese beugel konden. Waarom heeft de overheid als opdrachtgever
en als toezichthouder niet adequaat opgetreden om een omslag te bewerken,
die paste binnen de geldende wet- en regelgeving?Zoals staat beschreven in paragraaf 6.3 heeft het kabinet in de periode
tussen 1992 (verbod van de Uniforme Prijsregelende Reglementen van de SPO)
en 1998 (inwerkingtreding Mededingingswet) diverse initiatieven ondernomen
om tot een betere regulering van de bouwsector te komen. De handhaving door
de ECD van de Wet op de Economische Mededinging werd fors versterkt (uitbreiding
personele capaciteit in 1993; aanpassing van de wet zelf in 1995). Daarnaast
werd in 1994 de regelgeving in de bouwsector (het Besluit Marktverdelingsregelingen
en het Besluit Mededingingsregelingen) aangepast aan de uitspraak van de Europese
Commissie (waarmee horizontale prijsbinding en marktverdeling generiek onverbindend
worden verklaard). Ook wordt in die periode de Mededingingswet van 1998 voorbereid.
Zoals in paragraaf 3.1 van deze kabinetsreactie is aangegeven, heeft
de overheid achteraf bezien te lang gedacht dat deze aanpassingen voldoende
waren om de praktijk van prijsafspraken tussen aannemers te beëindigen.
Dat gold ook voor de overheid in de rol van (kritisch) opdrachtgever. Mede
daarom wil het kabinet de verschillende overheidsrollen scherper scheiden.Vraag 45Op welke wijze zouden «extraatjes» (zoals
kunstwerken) die nu als cadeau door aannemers gefinancierd worden, en die
eigenlijk niet op die manier gefinancierd zouden moeten worden, in de toekomst
op een nette manier geregeld kunnen worden?Het kabinet is van mening dat van «extraatjes» zoals bedoeld
in de vraag uit den boze zijn. De overheid kan een geschenk in dank aanvaarden,
wanneer de schenking op geen enkele manier aan de orde is geweest bij onderhandelingen
over het betreffende werk of wanneer er anderszins geen tegenprestatie tegenover
staat. Het kabinet zal derhalve ook geen methode ontwikkelen om de bedoelde
extraatjes op een «nette» manier te regelen.Vraag 46Welk ministerie was het coördinerende en uiteindelijk
verantwoordelijke ministerie voor de totstandkoming van de UAR? Waarom was
het dit ministerie? Waarom was het ministerie van VWS hier niet bij betrokken?De Uniforme Aanbestedingsreglementen vormen een geheel van zelfbindende
aanbestedingsregels voor zowel Europese aanbestedingen als aanbestedingen
die liggen onder het drempelbedrag. De zelfbinding geldt voor de departementen
van Verkeer en Waterstaat, Defensie en VROM. De regels zijn gezamenlijk door
de betrokken departementen, in samenspraakmet andere overheden
en het bouwbedrijfsleven, opgesteld onder de coördinerende verantwoordelijkheid
van de minister van VROM.De minister van VROM is thans tevens coördinerend minister voor de
bouw; daarom is de totstandkoming van de aanbestedingsreglementen door hem
gecoördineerd.Het ministerie van VWS was hierbij niet betrokken, omdat het geen «aanbestedend
departement» is dat uit hoofde van zijn taak en onder eigen verantwoordelijkheid
bouwaanbestedingen organiseert. Overigens heeft ook de minister van LNV, wiens
ministerie wel gerekend wordt tot de aanbestedende departementen, het UAR
niet ondertekend.Vraag 47Uit het rapport blijkt een algemene laconieke houding
bij bewindslieden en kamerleden ten aanzien van het onderzoeken van signalen
over mogelijke misstanden. Welke maatregelen stelt u voor om dergelijke vrijblijvendheid
en inactiviteit te beteugelen?De Enquêtecommissie stelt dat signalen over mogelijke misstanden
en onregelmatigheden niet altijd de aandacht hebben gekregen die ze verdienden.
Het kabinet is van mening dat in specifieke gevallen inderdaad alerter gereageerd
had kunnen worden. Er bestond tot voor kort echter geen beeld van een structurele
kartelvorming. De afzonderlijke signalen werden als incidenten bezien en de
sector is – achteraf ten onrechte – benaderd op basis van vertrouwen. BIJLAGE OVERZICHT BEANTWOORDING VRAGEN TWEEDE KAMERVraag  Zie hoofdstuk1.Bent u van mening dat
overheden die gedupeerd zijn niet moeten wachten op een eventuele actie van
het Openbaar Ministerie (OM), maar dat zij zelf actie moeten ondernemen tegen
daarvoor in aanmerking komende bouwbedrijven? Zijn er, naast de gemeente Arnhem
en Groot Salland, nog andere overheden die onderzoeken of er mogelijkheden
zijn om geld terug te vorderen van de bouwbedrijven? Bent u van mening dat
hier enige vorm van coördinatie en (juridische) uitwisseling van ervaring
en deskundigheid geboden is? Zo ja, hoe stelt ze zich dat voor?8 2.De hamvraag «hoeveel
hebben de prijsafspraken in de bouw de belastingbetaler gekost, en krijgt
de benadeelde burger zijn geld terug» heeft de Parlementaire Enquêtecommissie
Bouwnijverheid (enquêtecommissie) niet beantwoord. Bent u voornemens
deze vraag nog verder te onderzoeken? Zo nee, waarom niet? Zo ja, kan daarbij
een onderscheid worden gemaakt tussen schade die door de overheid rechtstreeks
als opdrachtgever is geleden, en schade die kopers van woningen in de Vinex-wijken
is berokkend?7.1 & 8 3.Heeft u er vertrouwen
in dat de bouwwereld tot verandering in staat is en over een zelfreinigend
vermogen beschikt? Zo niet, onder welke voorwaarden zal dat vertrouwen weer
gaan ontstaan?2.5 4.De bestuurders van
bouwondernemingen krijgen veel kritiek van de enquêtecommissie vanwege
te veel passief gedrag. Hoe oordeelt u over de sanctiemogelijkheden ten aanzien
van de hoogste managers? Welke beleids- en wetswijzigingen acht u in dit verband
noodzakelijk?6.35.Vindt u dat de positie
van werknemers, die misstanden in de eigen organisatie publiek maken (klokkenluiders),
voldoende is gewaarborgd? Zo niet, hoe zou daar verder invulling aan moeten
worden gegeven?5.3 6.Deelt u de visie van
de enquêtecommissie om de minister van VROM voor het bouwbeleid verantwoordelijk
te maken?2.4 7.De eerste opdracht
van de coördinerende bouwminister is volgens de enquêtecommissie
het revitaliseren van het bouwbeleid om de bouwnijverheid de komende jaren
weer een positief perspectief te bieden. Een denktank, vergelijkbaar met het
Britse «Rethinking Construction» zou een voorbeeld kunnen zijn.
Deelt u deze visie? Zo ja, hoe stelt u zich een dergelijke denktank voor?2.58.De enquêtecommissie
beveelt een snelle afwikkeling van zaken aan, en roept op een advocatenparadijs
te voorkomen. Wat stelt u zich voor ten aanzien van een mogelijke bespoediging
van de rechtsgang in deze?8 9.De enquêtecommissie
heeft aan de hand van 211 mislukte openbare aanbestedingen een beoogd ophoogpercentage
berekend van 8,8%. Wat bent u van plan te doen met deze conclusie van de enquêtecommissie?8 10.Bent u van mening
dat combinatievorming in de bouw wél kan plaatsvinden indien voor het
werk een specialisme nodig is, belangrijke technische capaciteit noodzakelijk
is die beter met andere bedrijven kan worden gedeeld, bij andere bedrijven
capaciteit beschikbaar is waarvan het voordelig/ economisch nuttig is om deze
in te schakelen, technisch risico wordt gespreid, financieel draagvlak wordt
verbreed, locale marktkennis is vereist en de opdrachtgever wenst dat bedrijven
een combinatie vormen?3.2 11.Kunt u aangeven op
welke punten de op basis van de Mededingingswet gegeven vrijstelling van bouwcombinaties
moet worden aangepast?6.3 12.Kunt u aangeven welke
mogelijkheden er zijn om bouwbedrijven te verplichten een gedragscode in te
voeren?2.5 13.Waar en op welke wijze
moeten aanbestedingsregels in de toekomst worden vastgelegd? Welke instantie
wordt met het toezicht op de naleving van die regels belast? Deelt u de conclusie
van de enquêtecommissie dat alle aanbestedende overheden en hun diensten
aan een nieuwe aanbestedingswet gebonden zullen zijn?3.1 14.Welke maatregelen
overweegt u ter bevordering van de door de enquêtecommissie bepleite
transparantie en vergelijkbaarheid van ramingen van opdrachtgevers en offerteprijzen
van opdrachtnemers?3.1 & 3.2 15.Bent u van mening
dat gezien de kritische reactie van de enquêtecommissie met betrekking
tot de bruikbaarheid van de Wet Bevordering integriteitbeoordelingen (Wet
Bibob), de invoering van deze wet moet worden heroverwogen?4.216.Kan de Kamer voor
het zomerreces het resultaat verwachten van het overleg tussen regering en
bedrijfstak over de aanbevelingen van de enquêtecommissie met betrekking
tot zakelijkere verhoudingen tussen opdrachtgevers en opdrachtnemers?2.3 17.Heeft u de indruk
dat de bouwsector zijn invloed aanwent om de gezamenlijke bouwcapaciteit ten
volle te laten benutten door de overheid? Met andere woorden, welke rol speelt
de bouwsector bij de besluitvorming voorafgaand aan grote bouwprojecten?8 18.Zijn er nog voldoende
mensen (calculatoren) in Nederland die een kwalitatief goede raming kunnen
maken? Neemt deze vakkennis af? Worden er voldoende mensen opgeleid? Zo niet,
wat is bent u voornemens hier aan te doen?3.3 19.Worden er bij overheden
standaarduitzonderingen op het Uniform Aanbestedingsreglement (UAR) gemaakt?
Indien niet, kan de evaluatie en aanpassing van de UAR nog tot 2003 wachten?
Zult u de standaarduitzonderingen van sommige adviesbureaus bij de evaluatie
betrekken?3.1 20.Is het waar dat de
budgetten voor toezicht de laatste jaren verminderd zijn doordat de budgetten
voor directiekosten verminderd zijn en binnen de directiekosten de budgetten
voor de eerste fasen van het bouwtraject vergroot zijn ten koste van het toezicht
tijdens de uitvoering? Bent u van plan de budgetten voor toezicht weer op
het oude niveau te brengen?3.3 21.In hoeverre heeft
de overheid in het verleden combinaties voorgeschreven en in hoeverre bestaan
deze combinaties nog? Bent u van plan om deze combinaties zo spoedig mogelijk
te beëindigen? Zo ja, hoe?822.Zijn er analyses gemaakt
over vergelijkingen tussen directiebegrotingen, aanbestedingsprijzen en eindafrekeningen?
Wordt bij de bepaling van directiebegrotingen bij de overheid rekening gehouden
met de marktontwikkelingen conform de aanbestedingsprijzen of met de prijzen
conform de eindafrekening?3.3 23.Zou volgens u ook
onderzoek gedaan moeten worden naar aanbestedingen van automatisering en adviseurs?
Zo ja, op welke wijze zal u dit oppakken?3.2 24.Op welke wijze wordt
in de contractvorming bij adviserende partijen (inclusief architecten) belangenverstrengeling
tegengegaan en strafbaar gesteld?825.De uiteindelijke kosten
van grote projecten blijken in het algemeen zeer ver te liggen van de prijs
die tijdens de politieke besluitvorming wordt voorgesteld. Om politieke redenen
(prijs kan lager worden voorgesteld) worden risico's vaak niet meegenomen.
Kunt u aangeven hoe u hier tegenover staat? Zouden risico's niet per definitie
tijdens de besluitvorming moeten worden meegenomen, dit om verrassingen te
voorkomen?3.2 26.Wanneer stelt u adviserende
partijen aansprakelijk? Hoe vaak is dit de afgelopen jaren gebeurd?3.3 27.De Europese Enquêtecommissie
heeft niet ingegrepen na signalering van de Samenwerkende Prijsregelende Organisaties
(SPO) in Nederland. Waarom is dit niet gebeurd?3.128.Is de overheid bereid
de post algemene kosten te laten verhogen zodat de kosten voor het maken van
offertes uit de post algemene kosten betaald kunnen worden?3.1 29.Op welke wijze wordt
gecontroleerd of zou gecontroleerd moeten worden dat bij (Europese) aanbesteding
de criteria niet zodanig worden gesteld dat slechts een of twee partijen kunnen
inschrijven?3.2 30.In hoeverre kunnen
aannemers via openbare gegevens de directiebegrotingen achterhalen (legeskosten,
gereserveerde posten in jaarbegrotingen gemeenten en andere overheden, normkosten
bij nieuwbouw, etc.)? Gaat u hier iets aan doen?3.3 31.Bent u van plan om
een scheiding tussen accountants en adviseurs voor te schrijven zoals dat
in sommige andere landen thans het geval is?6.4 32.Welke initiatieven
gaat u nemen om het vertrouwen in de beroepsgroep accountants te herstellen?6.4 33.De enquêtecommissie
acht het onwenselijk dat de private forensisch accountant onderzoeken uitvoert
bij controleklanten van zijn kantoor. Het onderzoek dat PriceWaterhouseCoopers
(PWC) in het kader van de installatiebranche heeft uitgevoerd en het onderzoek
van KPMG Forensic Accounting bij Koop Tjuchem, zijn naar de mening van enquêtecommissie
voorbeelden van hoe het niet moet. Forensisch accountants hebben geen vergunningplicht
en ook zijn hun bevoegdheden niet afgebakend of in kaart gebracht. Wat gaat
u doen om hierin te voorzien? Bent u van plan om het advies van de enquêtecommissie,
om te verbieden dat accountantsfirma's forensisch onderzoek uitvoeren indien
de klant reeds controleklant is van hetzelfde accountantskantoor, op te volgen?6.4 34.Hoe kan naar uw oordeel
de door de enquêtecommissie voorgestelde «nieuwe zakelijkheid»
in praktijk worden gebracht, daar waar in de uitvoering van bijvoorbeeld het
Meerjarenprogramma Infrastructuur en Transport (MIT) nadrukkelijk een intensivering
van publiek-private samenwerking (PPS) wordt beoogd?8 35.Bent u van plan om
voor de betreffende afdelingen potjes voor lunches, congressen en reizen met
een zakelijk karakter groter te maken, zodat ambtenaren niet meer in verleiding
komen om omgekocht te worden en toch de noodzakelijke kennis blijven opdoen?5.3 36.Op welke wijze gaat
het nieuwe beleid inzake integriteit doorgevoerd worden?5.3 37.Binnen de enquêtecommissie
is in verhouding bijzonder weinig aandacht besteed aan de woningbouw en utiliteitsbouw,
dit in tegenstelling tot de grond-, weg-, en waterbouwkundige werken. Nader
onderzoek naar deze sector ligt voor de hand. Gaat u dit doen? En op welke
wijze?2.238.Bent u voornemens
de Raad van Arbitrage uit de UAR te schrappen als arbiter c.q. de Raad van
Arbitrage op te laten heffen? Zo niet, bent u van plan om de samenstelling
van de Raad van Arbitrage per onmiddellijk te laten wijzigen?3.1 39.De enquêtecommissie
heeft geconstateerd dat er aanleiding is voor nader onderzoek naar de opsporing
van explosieven. Hoe gaat u hier concreet invulling aan geven?8 40.Bent u van plan om
maatregelen te nemen zodat verkoop van grond in ruil voor ontwikkelingsrechten
wordt tegengegaan?7.2 41.Bent u van plan om
te zorgen dat gemeenten voldoende kennis krijgen om tegenspel te bieden aan
de goed georganiseerde marktpartijen? Zo ja, op welke wijze?7.242.Vanaf 1992 was
helder dat de bestaande kartelvormen niet meer door de Europese beugel konden.
Waarom heeft de overheid als opdrachtgever en als toezichthouder niet adequaat
opgetreden om een omslag te bewerken, die paste binnen de geldende wet- en
regelgeving?8 43.Waarom wordt bij niet-Europese
aanbestedingen niet de regel gesteld dat er slechts één bedrijf
van een eigenaar kan meedingen naar de opdracht?3.2 44.Op welke wijze houdt
de overheid rekening met het in de tijd spreiden van de uitvoering van grote
infrastructurele werken? Gaat dit in de toekomst gewijzigd worden?8 45.Op welke wijze zouden
«extraatjes»(zoals kunstwerken) die nu als cadeau door aannemers
gefinancierd worden, en die eigenlijk niet op die manier gefinancierd zouden
moeten worden, in de toekomst op een nette manier geregeld kunnen worden?8 46.Welk ministerie was
het coördinerende en uiteindelijk verantwoordelijke ministerie voor de
totstandkoming van de UAR? Waarom was het dit ministerie? Waarom was het ministerie
van VWS hier niet bij betrokken?8 47.Uit het rapport blijkt
een algemene laconieke houding bij bewindslieden en kamerleden ten aanzien
van het onderzoeken van signalen over mogelijke misstanden. Welke maatregelen
stelt u voor om dergelijke vrijblijvendheid en inactiviteit te beteugelen?8 48.Zijn de adviesbureaus
die een aanbesteding regelden waarbij kartelvorming plaatsvond, aansprakelijk
gesteld? Zo nee, waarom niet?3.3 49.De Wet Bibob sluit
niet aan bij het begrippenkader en de voorwaarden van de Europese aanbestedingsrichtlijnen.
Welke actie is in deze te nemen? Zou de wet geheel weg moeten?4.2 50.Hoeveel prioriteit
krijgt op dit moment de aanpak van het onderzoek naar onregelmatigheden binnen
de bouwnijverheid, gelet op het feit dat het aantal corruptieonderzoeken dat
door het OM in behandeling is genomen zo gering is?6.2 & 6.351.Omdat de Vinex een
aanbiedersmarkt is, zou extra aandacht voor de belangen van de woonconsument
op zijn plaats zijn. Immers, volgens de enquêtecommissie wordt de prijs
van onvolkomen marktwerking door de koper betaald. Indien de kopers in de
Vinex-wijken te veel hebben betaald voor een koopwoning, acht u het dan mogelijk
dat de kopers het eventueel teveel betaalde terug kunnen vorderen?7.152.Heeft het OM voldoende
kwalitatieve en kwantitatieve capaciteit om financieel-economische onregelmatigheden
doeltreffend te vervolgen?6.2 53.Hoe is verklaarbaar,
na meerdere incidenten in de afgelopen jaren, dat de communicatie tussen OM
en de minister van Justitie gebreken blijft vertonen?6.254.Burgers hebben op
dit moment geen enkele inspraak bij de aanleg van Vinex-locaties. Bent u van
mening dat dit prijsopdrijving in de hand werkt? Bent u van plan om burgers
inspraak te geven bij Vinex-locaties?7.2 55.De woningschaarste
is zeer groot in Nederland. Mogelijkerwijs werkt dit fraude in de hand. Kunt
u aangeven wat het plan van aanpak zal zijn om deze schaarste aan te pakken
en dan met name de schaarste en ontoegankelijkheid voor starters?7.156.Bent u van mening
dat voor ontwikkelaars, die als gevolg van grondposities een bouwclaim hebben,
een openbare aanbesteding verplicht zou moeten worden gesteld?7.2 57.De gemeenten met Vinex-locaties
die zelf kunnen beschikken over de grond, kennen een grotere variëteit
in selectie van ontwikkelaars in vergelijking tot gemeenten met het bouwclaimmodel.
Bent u bereid nader onderzoek te doen naar de effecten hiervan op de prijs/kwaliteitsverhouding?
Zo nee, waarom niet?7.2 58.De rol van klokkenluiders
in de bouwfraude is een zeer belangrijke en tegelijkertijd weinig benijdenswaardige.
Kunt u aangeven hoe dit kan worden verbeterd?5.359.Hoe oordeelt u over
deze aanbeveling van de enquêtecommissie om een openbare registratie
aan te leggen van geconstateerde onregelmatigheden.? Wie is verantwoordelijk
voor het initiatief en het beheer? Met wie behoort te worden samengewerkt?
Klopt het dat het Algemeen Verbond Bouwbedrijf (AVBB) een inventarisatie maakt
van alle bouwbedrijven die fraude hebben gepleegd? Zo ja, hoe zou dit zich
moeten verhouden met het genoemde registratiesysteem?4.160.Acht u bij de NMa
een versterking van de personele capaciteit, verscherping van sancties en
uitbreiding van opsporingsmogelijkheden wenselijk? Hoe verklaart u het feit
dat de NMa de mogelijkheid van het opleggen van forse boetes nog nauwelijks
heeft benut?6.2 & 6.3 61.De enquêtecommissie
oordeelt hard over de accountantsorganisaties. Zijn of worden er concrete
juridische stappen ondernomen richting accountants? Zo nee, waarom niet? Zo
ja, waar bestaan die uit?6.4 1.De overheid blijkt
in de praktijk veel aanbestedingen in één keer op de markt te
brengen, hetgeen de markt hevig verstoort. Ook blijkt de overheid in de eerste
maanden van een nieuw jaar weinig aanbestedingen te doen. Ziet u mogelijkheden
om deze grote marktverstoringen te voorkomen en ook om de cyclische werkloosheid
in de bouwsector tegen te gaan? (Kamerstuk nr.28 244–7.)3.2 & 8 1.Of projecten onder
de Europese regelgeving vallen, is soms niet duidelijk. Moeten gebouwen in
de gezondheidszorg (bijvoorbeeld ziekenhuizen) Europees aanbesteed worden?
(Kamerstuk nr.28 244–8.)8 1.Op welke wijze zult
u onderzoek naar bouwfraude inclusief privé-verrijking bij woningbouwverenigingen
en vergroting van de integriteit bij woningbouwverenigingen entameren? (Kamerstuk
nr. 28 244–9.)8XNoot1Beleidsbrief Gecoördineerd bouwbeleid, brief van de Minister van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer aan de Tweede Kamer,
d.d. 11 mei 1994.XNoot2De Uniforme Prijsregelende Reglementen en de Erecode voor ondernemers
in het bouwbedrijf werden beide in strijd geacht met het Gemeenschapsrecht
inzake de mededinging.XNoot3Zo trad op 1 januari 1998 de nieuwe Mededingingswet in werking.XNoot1Zie blz. 297 van het eindrapport.XNoot1Samenwerkende Prijsregelende Organisaties in de bouwnijverheid.XNoot1De aanbestedingspraktijk van de Rijksoverheid in de periode 1996 –
2001, rapport van PricewaterhouseCoopers, Tweede Kamer 2001/2002, 28 093
nr. 30.XNoot2Zie pagina 188 e.v. van dit rapport.XNoot1Idem pagina 197 e.v.XNoot1De aanbestedingspraktijk van de Rijksoverheid in de periode 1996 –
2001, rapport van PricewaterhouseCoopers, 26 juli 2002.XNoot1Tweede Kamer 2001–2002, 28 093, nr. 18.XNoot2Tweede Kamer 2001–2002, 28 093, nr. 29.XNoot1Bij brief van 7 december 2002 (Tweede Kamer 2001–2002, 26 883,
nr.64) is aangegeven dat de wet op 1 juni 2003 in werking zal treden.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 093, nrs. 22–23
(24 januari 2002).XNoot1Dit in antwoord op vragen van het kamerlid Bussemaker (Kamerstukken II,
2001–2002, Aanhangsel van de 834).XNoot1Staatscourant 2002, 39.XNoot2Kamerstukken II, 2001–2002, 28 106, nr. 2, blz. 41 e.v.XNoot3Kamerstuk II, 2001–2002, 17 050, nr. 234.XNoot1Deelproject 5, deel II, hoofdstuk 11.XNoot2Het generiek onverbindend verklaren van horizontale prijsbinding, marktverdeling
en aanbestedingsregelingen.XNoot3Uitbreiding capaciteit bij EZ/ECD en de oprichting van het WEM-team bij
de ECD.XNoot4EK (2002–2002), 27 639, nr. 228b.XNoot1Dat de NMa het belang hiervan inziet blijkt onder meer uit het jaarverslag
over 2001, grote onderzoeken naar mogelijk mededingingsbeperkend gedrag van
bouwbedrijven, banken en oliemaatschappijen en de plannen om het aantal onderzoeken
fors uit te breiden (zie NMa-agenda 2003). Ook het aantal nacontroles op de
naleving van besluiten van de NMa zal worden opgevoerd.XNoot2Zicht op toezicht, Rapport van de MDW-werkgroep Toezicht op nutsvoorzieningen,
Tweede Kamer, vergaderjaar 1997–1998, 24 036, nr. 73H.XNoot3Zie de brief van de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat aan de
Tweede Kamer over de evaluatie OPTA, d.d. 9 juli 2001 (TK, 21 693, nr.
56, 2000–2001).XNoot4Stand van zaken medio januari 2003.XNoot1Het verminderen van geldboetes wanneer ondernemingen de NMa informeren
over kartels waaraan door hen wordt of is deelgenomen.XNoot2Zie Verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002, betreffende
de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen 81 en 82 van het
Verdrag, Pub. L 1/1 (4 januari 2003).XNoot1Met controle of certificering wordt bedoeld het geheel van werkzaamheden
dat er op gericht is een hoge mate van zekerheid te verstrekken over de getrouwheid
van een verantwoording.XNoot2Kamerstuk II, 2001–2002, 28 090, nr. 1.XNoot1Kamerstuk II, 2001–2002, 28 090, nr. 1. In het kort: de focus
wordt gericht op de certificerende functie van accountants, beroepsregelgeving
wordt wettelijk ingekaderd, waaronder onafhankelijkheidseisen in lijn met
de EU-aanbeveling, en daarnaast wordt onafhankelijk, extern toezicht ingesteld.XNoot1Kamerstuk II, 2001–2002, 28 090, nr. 1.XNoot2De verplichte accountantscontrole geldt op grond van art 393 lid 1 boek
2 BW voor alle rechtspersonen die op twee opeenvolgende balansdata, zonder
onderbreking nadien op twee opeenvolgende balansdata, hebben voldaan aan twee
of drie van de volgende vereisten: – de waarde van de activa bedraagt meer dan 3,40 miljoen; – de netto-omzet over boekjaar bedraagt meer dan 6,81 miljoen; – het gemiddeld aantal werknemers over het boekjaar bedraagt meer
dan 50.XNoot3Het kabinet zal nagaan of dit verbod dient te worden uitgebreid naar andere
regelingen waarin de overheid om een accountantsverklaring vraagt, zoals subsidieregelingen.XNoot1Kamerstuk 26 800-XI, nr. 72.XNoot1Kamerstuk II, 2002–2003 28 691, nr. 3.XNoot1Bij een DBFM- of DBFO-contract worden een aantal onderdelen van het productieproces
(of waardeketen) geïntegreerd (verticaal) en in één contract
aanbesteed. Dit betekent dat ontwerp, bouw, onderhoud, financiering en eventueel
exploitatie en facilitair management worden geïntegreerd in één
contract.XNoot2Kamerstukken II, 28 753, nr. 1. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28244-24.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl