Enquête Srebrenica; Bijlagen en Appendices
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-10-04 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28506, nr. 4

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

27-01-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

28506 nr. 4A

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28506Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 173 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 506Enquête Srebrenicanr. 4ABIJLAGEN EN APPENDICESBIJLAGEACHTERGRONDEN ONDERZOEK1Inleiding42Voorgeschiedenis43De Parlementaire Enquêtecommissie Srebrenica en haar staf10 3.1Benoeming en constitutie van de commissie10 3.2De staf104Organisatie en werkwijze12 4.1Afspraken ministeries/informatieprotocol12 4.2Contacten NIOD13 4.3Uitvoering en tijdsduur onderzoek13 4.4Rapportage15 4.5Huisvesting15 4.6Veiligheidsplan16 4.7Advisering commissie17 4.8Begroting185Voorgesprekken186Verhoren20 6.1Algemeen20 6.2Getuigen22 6.3Opvang tijdens verhoren257Werkbezoek voorzitter Bosnië258Archief- en documentatiefunctie269Aanbevelingen op procedureel terrein27APPENDICESAPlan van aanpak29BInformatieprotocol ministeries57 CVerslag werkbezoek Bosnië61DIngekomen brieven71 EUitgaande brieven255 FRelevante resoluties
Veiligheidsraad273GOverzicht geraadpleegde
bronnen301HAfkortingenlijst309 IOverzicht voorgesprekken
en verhoren313 JTussentijds verslag335 KInstellingsbesluit339LTranscripten gesprekken
Mladic-Karremans3411 InleidingDe Parlementaire Enquêtecommissie Srebrenica (hierna «de commissie»)
doet in deze bijlage verslag van de wijze waarop zij haar werkzaamheden heeft
ingericht. In het laatste hoofdstuk van de bijlage doet zij aanbevelingen
voor toekomstige enquêtes.2 Voorgeschiedenis1Kort na de val van Srebrenica, op 3 augustus 1995, stuurt de minister
van Defensie de Tweede Kamer een brief2, waarin
hij onder meer aankondigt dat er een operationele debriefing van Dutchbat
III zal gaan plaatsvinden.Na een verwijt aan de Nederlandse regering van de vroegere VN-rapporteur
Mazowiecki dat zij onvoldoende heeft meegewerkt aan zijn onderzoek naar misdaden
van de Bosnische Serviërs wil de PvdA-fractievoorzitter Wallage zo snel
mogelijk openheid van minister Voorhoeve over de rol van de Nederlandse militairen
bij de val van Srebrenica. Zo deze openheid er niet voldoende (en niet voldoende
snel) komt, zal de Tweede Kamer wat Wallage betreft zelf een onderzoek beginnen.3 Op 28 augustus stuurt de minister een brief naar
de Kamer met aanvullende informatie.4Op 31 augustus 1995 wordt (ondermeer) over deze twee bovengenoemde
brieven door de vaste commissies voor Defensie en voor Buitenlandse Zaken
overleg met de ministers Voorhoeve en Van Mierlo gevoerd. Op 5 september
1995 voeren de fractievoorzitters met de ministers van Defensie en Buitenlandse
Zaken een plenair debat over de bovengenoemde brief van 28 augustus van
de minister van Defensie. De fractievoorzitter van de PvdA handhaaft zijn
opvatting «... dat de Kamer, wanneer over de resultaten van dat onderzoek (bedoeld is de operationele debriefing van Dutchbat-3)
twijfel zou bestaan, zelfstandig onderzoek behoort te verrichten.» De
fractievoorzitters van de VVD en D66 delen deze mening. De fractievoorzitters
van het CDA en GroenLinks leggen hun wens om een onafhankelijk onderzoek door
externe deskundigen te laten verrichten, vast in een motie (de motie-Heerma/Rosenmöller).5 De minister van Defensie zegt toe een reactie zijnerzijds
toe te zullen voegen aan het debriefingsrapport, dat vóór 15 oktober
1995 moet verschijnen. Ook zal een notitie over wijzigingen in de commandostructuur
aan de Tweede Kamer worden toegezonden. De minister van Buitenlandse Zaken
zegt toe met een analyse te zullen komen over de besluitvorming voorafgaande
aan de uitzending van de VN-troepen naar Bosnië en de lessen die daaruit
kunnen worden getrokken. Ook zal de Adviesraad Vrede en Veiligheid om een
advies worden gevraagd over de Nederlandse deelname aan vredesoperaties. Daarop
wordt de motie-Heerma/Rosenmöller door een meerderheid van de Tweede
Kamer verworpen.Op 4 oktober 1995 is het debriefingsrapport gereed, dat gebaseerd
is op gesprekken met 460 Nederlandse militairen die in Srebrenica waren gelegerd
of deel uitmaakten van de VN-staven in Tuzla, Sarajevo en Zagreb. Bij brief
van 30 oktober 1995 wordt onder meer dit debriefingsrapport door minister
Voorhoeve aan de Tweede Kamer aangeboden.6De Tweede Kamer legt naar aanleiding van de debriefing een groot aantal
schriftelijke vragen voor aan de minister van Defensie. De beantwoording van
deze vragen wordt op 30 november 1995 door de minister naar de Tweede
Kamer gestuurd.7 Tevens worden door de minister
op 5 december 1995 de uitkomsten van een onderzoek van medewerkers van
Defensie naar de door Dutchbat verleende medische hulp aan burgerslachtoffers
van de Bosnisch-Servische aanval naar de Tweede Kamer gestuurd.8Op 30 november 1995 besluiten de vaste commissies voor Defensie en
voor Buitenlandse Zaken om nog vóór het kerstreces een plenair
debat met de ministers van Defensie en van Buitenlandse Zaken te voeren. Aan
de ministers wordt tevens gevraagd of zij onoverkomelijke bezwaren hebben
tegen het horen van enkele Nederlandse VN-functionarissen die destijds in
voormalig Joegoslavië dienden. De ministers stemmen hier onder voorwaarden
mee in.1 De vaste commissies voor Defensie en
voor Buitenlandse Zaken besluiten op 5 december 1995 dat een aantal Nederlandse
militairen in het openbaar zal worden gehoord. Na bezwaren van de VN wordt
uiteindelijk gekozen voor besloten bijeenkomsten, die op 11 december
plaatsvinden. Tijdens deze bijeenkomsten worden de heren Brantz, Nicolai,
De Ruiter en De Jonge gehoord.Op 19 december 1995 wordt een plenair debat over het debriefingsrapport
gevoerd. Tijdens het debat worden veel vragen gesteld over het lot van duizenden
vermisten. Ook wordt uitgebreid ingegaan op de lessen die voor toekomstige
vredesoperaties kunnen worden geleerd.Op 4 maart 1996 stuurt de minister van Buitenlandse Zaken de Tweede
Kamer de toegezegde analyse met betrekking tot de besluitvorming inzake de
uitzending van Nederlandse militairen naar Srebrenica.2 De Tweede Kamer besluit deze analyse te betrekken bij de behandeling
van de voorstellen die de regering ontwikkelt ter uitvoering van de motie-Van
Middelkoop over betrokkenheid van het parlement bij de uitzending van Nederlandse
militairen naar vredesoperaties.3Medio 1996 worden, onder meer na publicaties in NRC Handelsblad van 29 mei
1996 en een tv-documentaire over een mogelijk «herenakkoord» tussen
generaal Janvier en generaal Mladic, nieuwe Kamervragen gesteld. Op 7 juni
1996 sturen de ministers van Defensie en Buitenlandse Zaken een reactie, waaruit
blijkt dat zij geen enkel bewijs zien voor beschuldigingen aan het adres van
Frankrijk en de VN. De bewindslieden zien derhalve geen reden voor een nader
onderzoek naar de VN-besluitvorming rondom de val van Srebrenica. De vaste
commissies voor Buitenlandse Zaken en Defensie verzoeken de beide ministers
op 12 juni 1996 echter toch om te bevorderen dat de VN een onafhankelijk onderzoek
laat instellen naar de gebeurtenissen rond de val van Srebrenica. De commissies
laten de ministers weten het op prijs te stellen wanneer in dit onderzoek
onder meer aandacht zal worden geschonken aan de wijze waarop de politiek-militaire
besluitvorming, zowel vóór als tijdens de val van de enclave,
heeft plaatsgevonden. Voorts zou het onderzoek moeten ingaan op de relatie
tussen de gijzelneming van VN-militairen en de inzet van het luchtwapen.Op 6 september 1996 informeren de ministers van Buitenlandse Zaken
en Defensie de Tweede Kamer over de resultaten van de consultaties bij de
secretaris-generaal van de VN en de leden van de Veiligheidsraad. «De
regering heeft in vertrouwelijke gesprekken moeten constateren dat zulk een
onderzoek als hoogst ongebruikelijk wordt ervaren en dat daarvoor in de meest
algemene zin onvoldoende draagvlak is. De regering is tot de conclusie gekomen
dat de weg van een onderzoek door of namens de VN dat de gewenste helderheid
zou opleveren, niet begaanbaar is. Op grond daarvan heeft de regering besloten
af te zien van een formeel verzoek aan de secretaris-generaal.»4. Overigens besluit de Algemene Vergadering van de VN
in 1998 zelf uiteindelijk wel om een onderzoek naar de val van Srebrenica
uit te laten voeren. Dit onderzoek mondt uit in een rapport van de Secretaris-Generaal
van de Verenigde Naties.5 Tevens wordt in de brief van 6 september 1996 het voornemen uitgesproken om aan het
Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie (RIOD) te vragen om het relevante
feitenmateriaal te inventariseren en te ordenen.Op 18 oktober 1996 stuurt het kabinet, drie dagen nadat mevrouw Sipkes
(GroenLinks) tijdens het mondelinge vragenuur vragen heeft gesteld over het
uitblijven van de opdracht aan het RIOD1, de Tweede
Kamer de voorgenomen opdracht aan het RIOD en de opzet van het onderzoek inzake
Srebrenica toe.2 De vaste commissies voor Buitenlandse
Zaken, Defensie en Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen hebben over onder meer
deze brief op 31 oktober 1996 een algemeen overleg met de ministers van
Buitenlandse Zaken en Defensie.3 De Tweede Kamer
is verdeeld over nut en noodzaak van het door de regering voorgestelde onderzoek.
Het algemeen overleg wordt plenair voortgezet op 13 november 1996.4 Tijdens dit debat dient de heer Van Middelkoop (GPV),
mede namens de collega’s Hillen (CDA) en Van den Berg (SGP), een motie
in waarin het kabinet wordt verzocht af te zien van het voornemen het RIOD
opdracht te geven tot het houden van een onderzoek naar de gebeurtenissen
voor, tijdens en na de val van Srebrenica. De fracties van het GPV, de RPF,
de SGP, het CDA, de groep-Nijpels, het AOV, de CD en het lid Hendriks stemmen
vóór deze motie. De coalitiepartijen stemmen tegen, zodat de
motie wordt verworpen.5 Het RIOD krijgt de opdracht
zoals op 18 oktober aan de Kamer voorgesteld. Deze opdracht komt er kortweg
op neer dat het RIOD de gebeurtenissen vóór, tijdens en na de
val van Srebrenica moet onderzoeken.In de periode daarna duiken er steeds weer berichten in de media over
de val van Srebrenica op. Deze berichten, naar aanleiding van echte of vermeende
nieuwe feiten, geven regelmatig aanleiding tot het stellen van schriftelijke
en mondelinge Kamervragen.Naar aanleiding van de berichtgeving in de media van dat moment besluit
in augustus 1998 de vaste commissie voor Defensie om een werkgroep in te stellen
onder voorzitterschap van het lid Blaauw. Naar het oordeel van de vaste commissie
voor Defensie bestaat er in combinatie met eerdere berichtgeving voldoende
aanleiding zelf te bezien of de Tweede Kamer door de regering optimaal is
geïnformeerd over de belangrijkste gebeurtenissen rondom de val van Srebrenica,
respectievelijk dat naar verwachting nog zal worden. Indien dat niet het geval
zou zijn, zou moeten worden onderzocht op welke wijze daarin dan zou kunnen
worden voorzien. De werkgroep wordt met de volgende opdracht belast: «Leg
de vaste commissie voor Defensie een onderbouwd voorstel voor omtrent de wijze
waarop, mede in het licht van de lopende onderzoeken, in een optimale informatieverstrekking
aan de Tweede Kamer over de afhandeling van Srebrenica kan worden voorzien».6 De Werkgroep Srebrenica bestaat uit de leden Blaauw (VVD;
voorzitter), Harrewijn (GroenLinks), Hillen (CDA), Hoekema (D66), Marijnissen
(SP), Stellingwerf (RPF) en Valk (PvdA). Griffier van de werkgroep is mr.
T.N.J. de Lange.In diezelfde maand augustus 1998 verzoekt de minister van Defensie de
Commissaris van de Koningin in Noord Holland, dr. J.A. van Kemenade, onderzoek
te verrichten naar de waarheidsvinding door het Ministerie van Defensie inzake
Srebrenica en het zoekraken van een Angola-dagboek. Op 28 september 1998
presenteert de heer Van Kemenade zijn rapport. In het rapport staat onder
meer dat hij geen aanwijzingen heeft voor het doelbewust belemmeren, tegenwerken
of beperken van het proces van waarheidsvinding binnen het Ministerie van
Defensie. Wel concludeert hij dat het proces van informatieverzameling
en -verwerking opmerkelijke tekortkomingen en onzorgvuldigheden heeft vertoond.
Ook is er sprake geweest van communicatiestoornissen en moeizame verhoudingen
tussen de Centrale Organisatie van Defensie en de Koninklijke Landmacht. De
Tweede Kamer heeft zich volgens de heer Van Kemenade in het bevragen van de
minister van Defensie over Srebrenica vaak laten leiden door publiciteit over
afzonderlijke incidenten, ook als die incidenten al eerder aan de orde zijn
geweest. Naar aanleiding van deze bevindingen besluit de minister van Defensie
onder meer tot een verbeteringstraject binnen Defensie op het gebied van de
interne en externe informatievoorziening.1Op basis van een inventarisatie van de vanaf juli 1995 tot september 1998
van de regering ontvangen informatie komt de Werkgroep Srebrenica in het op
15 december 1998 gepresenteerde rapport tot de constatering dat de regering
de Tweede Kamer tot dan toe niet «op een zodanige wijze over de afhandeling
van Srebrenica heeft geïnformeerd dat van een optimale informatievoorziening
kan worden gesproken».2De werkgroep adviseert onder meer een tijdelijke commissie in te stellen
die tot taak moet krijgen «een analyse te maken van de politieke besluitvorming
over de deelname aan en de voortgang van vredesoperaties. Daarbij zou in ieder
geval moeten worden beschouwd de uitzending naar voormalig Joegoslavië».3 De werkzaamheden van de commissie zouden onder meer moeten
bestaan uit openbare hoorzittingen waarbij in ieder geval de betrokken bewindspersonen,
Kamerleden, topambtenaren en topmilitairen dienen te worden gehoord.De werkgroep neemt in het rapport de naar haar oordeel nog openstaande
vragen op. Doorkruising van het RIOD-rapport zou moeten worden voorkomen.
De commissie constateert dat enkele van deze vragen (deels) worden beantwoord
in het op 28 september 1998 verschenen rapport van de heer Van Kemenade.
Alle vragen maken tevens deel uit van het lopende onderzoek van RIOD.De vaste commissie voor Defensie ziet in het rapport aanleiding tot het
stellen van een aantal schriftelijke vragen aan de werkgroep. De werkgroep
beantwoordt deze vragen bij brief.4 Tijdens de
procedurevergadering van de vaste commissie op 4 maart 1999 blijkt de
vaste commissie voor Defensie behoudens een enkel ondergeschikt punt in te
stemmen met het advies van de Werkgroep Srebrenica. De vaste commissie stelt
de Kamer bij brief van 12 maart 1999 dan ook voor om een tijdelijke commissie
in te stellen en deze commissie te belasten met:51. het maken van een analyse van de politieke besluitvorming over de deelname
aan en de voortgang van vredesoperaties, waarbij in ieder geval worden beschouwd
de uitzendingen naar voormalig Joegoslavië;2. het in dit kader organiseren van één of meer openbare
hoorzittingen, waarvoor in ieder geval worden uitgenodigd bewindspersonen,
Tweede Kamerleden, topambtenaren en topmilitairen die bij de besluitvorming
als bedoeld onder punt 1 betrokken zijn geweest;3. het in dit zelfde kader uitvoeren van een evaluatie van het Toetsingskader
voor deelname aan vredesoperaties;4. het rapporteren over de bevindingen sub 1, 2 en 3.De centrale vraag die hierbij naar het oordeel van de vaste commissie
dient te worden beantwoord is of het proces van politieke besluitvorming als
hierboven bedoeld verder kan worden verbeterd, dit met het oog op mogelijke
(voortgezette) deelname van Nederland aan vredesoperaties in de toekomst.De vaste commissie stelt voor om, indien tot instelling van een commissie
als hierboven bedoeld wordt besloten, de termijn waarbinnen het onderzoek
moet zijn afgerond te stellen op maximaal één jaar gerekend
vanaf de dag dat de Voorzitter van de Tweede Kamer de leden van de commissie
heeft benoemd. De vaste commissie stelt verder voor het aantal leden te stellen
op vijf. De vaste commissie adviseert de tijdelijke commissie te verzoeken
haar werkzaamheden op een zodanige wijze uit te voeren dat die werkzaamheden
de voortgang van het lopende NIOD-onderzoek1 inzake
Srebrenica niet doorkruisen.Bij brief van 24 maart 1999 neemt het Presidium het advies van de
vaste commissie voor Defensie vrijwel geheel over. In zijn advies aan de Tweede
Kamer stelt het Presidium in afwijking van de vaste commissie voor Defensie
voor om het aantal leden van de commissie te bepalen op zeven en stelt hij
voor de tijdelijke commissie aan te duiden als de Tijdelijke Commissie Besluitvorming
Uitzendingen (TCBU). Tijdens een plenair debat op 31 maart 19992 over genoemd advies van het Presidium stelt mevrouw Van
Ardenne-van der Hoeven namens de fractie van het CDA voor om geen tijdelijke
commissie maar een enquêtecommissie in te stellen. De enquêtecommissie
zou onderzoek moeten verrichten naar de gang van zaken rond de val van Srebrenica.
Zij dient daartoe een motie in, mede namens de heer Verhagen (CDA). De heer
Van Middelkoop (GPV), sprekend mede namens de fractie van de RPF, bepleit
juist dat in afwachting van het rapport van het NIOD nog geen besluit over
het voorstel van het Presidium wordt genomen en dient daartoe een motie in.
Tijdens de stemmingen op 7 april 19993 wordt
de motie van mevrouw Van Ardenne-van der Hoeven gesteund door de fracties
van de SP, GroenLinks en het CDA. De motie van de heer Van Middelkoop wordt
gesteund door de fracties van het GPV, de SGP en de RPF (met uitzondering
van de heer Stellingwerf, die zitting had in de Werkgroep Srebrenica). Beide
moties worden dus verworpen, waarmee de Tweede Kamer in meerderheid instemt
met het voorstel van het Presidium.De Tijdelijke Commissie Besluitvorming Uitzendingen die daarop wordt ingesteld,
bestaat uit de leden Bakker (D66; voorzitter), Van Ardenne-van der Hoeven
(CDA), Balemans (VVD), Van Bommel (SP), Harrewijn (GroenLinks), Rehwinkel
(PvdA) en Schutte (GPV). Griffier van de TCBU is de heer T.N.J. de Lange.Op 4 september 2000 biedt de Tijdelijke Commissie Besluitvorming
Uitzendingen haar eindrapport aan de Tweede Kamer aan.4 In het rapport wordt de politieke besluitvorming met betrekking tot
de uitzendingen van Nederlandse militairen ten behoeve van vredesmissies in
het voormalige Joegoslavië (inclusief Kosovo), Cambodja en Cyprus onderzocht
en een evaluatie gemaakt van het Toetsingskader voor uitzending van militaire
eenheden. De TCBU komt op basis van dossieronderzoek en openbare hoorzittingen
tot een groot aantal bevindingen en aanbevelingen omtrent de politieke besluitvorming
over de Nederlandse deelname aan vredesoperaties. Het rapport bevat voorts
specifieke bevindingen en aanbevelingen ten aanzien van het Toetsingskader
voor het uitzenden van Nederlandse militairen naar vredesoperaties.Later dat najaar, in oktober 2000, vindt de plenaire behandeling van het
eindrapport plaats. Deze behandeling leidt onder meer tot afspraken tussen
regering en Kamer over een nieuw Toetsingskader voor het uitzenden van Nederlandse
militairen naar vredesoperaties.Op 10 april 2002 verschijnt het langverwachte rapport van het Nederlands
Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) over de val van de enclave Srebrenica.1 Naar aanleiding van het NIOD-rapport biedt het tweede
kabinet-Kok op 16 april 2002 zijn ontslag aan. Over dit ontslag van het
tweede kabinet-Kok wordt op 17 april 2002 in de Tweede Kamer het debat
met de minister-president gevoerd. Tijdens dit debat dient de heer Melkert,
fractievoorzitter van de PvdA, mede namens de overige fractievoorzitters een
motie in, waarin de Tweede Kamer wordt verzocht een tijdelijke commissie in
te stellen.2 Deze commissie krijgt als opdracht
vóór het debat op hoofdlijnen inzake het NIOD-rappport te rapporteren
over onderwerpen voor een mogelijk parlementair onderzoek van korte duur.
Bovenstaande motie wordt direct aansluitend aan het debat met algemene stemmen
aangenomen. De dag daarop wordt de Tijdelijke Commissie Aanvullende Onderwerpen
NIOD-rapport ingesteld.De Tijdelijke Commissie Aanvullende Onderwerpen NIOD-rapport bestaat uit
de leden Van Middelkoop (ChristenUnie, voorzitter), Valk (PvdA), Wilders (VVD),
Van Ardenne-van der Hoeven (CDA), Bakker (D66), Harrewijn (GroenLinks) en
Kant (SP). Griffier van de tijdelijke commissie is de heer T.N.J. de Lange.De Tijdelijke Commissie Aanvullende Onderwerpen NIOD-rapport brengt op
24 april 2002 verslag uit.3 De tijdelijke
commissie stelt de Kamer voor, overeenkomstig artikel 1, eerste en derde lid
van de Wet op de Parlementaire Enquête en de artikelen 140 en 141 van
het Reglement van Orde te besluiten een aanvullend onderzoek in te stellen
met als doel de Kamer in staat te stellen een definitief politiek oordeel
te vellen over het optreden van de Nederlandse regering in de aanloop naar,
tijdens, en na de afloop van de gebeurtenissen in Srebrenica. Dit onderzoek
dient te worden beschouwd als aanvullingen op de conclusies welke eerder door
de Tijdelijke Commissie Besluitvorming Uitzendingen en door het NIOD-rapport
zijn getrokken.4 Voorts stelt de commissie de
Tweede Kamer voor om de duur van het onderzoek te beperken en de enquêtecommissie
te verzoeken haar rapport voor het eind van 2002 aan de Tweede Kamer aan te
bieden.5Op 25 april 2002 vindt het debat over het rapport van de Tijdelijke
Commissie Aanvullende Onderwerpen NIOD-rapport plaats in de Tweede Kamer.6 Tevens wordt een debat op hoofdlijnen over het NIOD-rapport
gevoerd.7Bij de stemmingen over de aanbevelingen van de Tijdelijke Commissie Aanvullende
Onderwerpen NIOD-rapport stemt de Kamer met uitzondering van de aanwezige
leden van de VVD-fractie in met de aanbevelingen van de Tijdelijke Commissie
Aanvullende Onderwerpen NIOD-rapport. In een stemverklaring vooraf geeft de
heer Van den Berg van de SGP-fractie aan dat zijn fractie er de voorkeur aan
geeft een parlementaire enquête te laten houden door de Eerste Kamer,
daartoe uitgenodigd door de Tweede Kamer. Nu echter uit het debat blijkt dat
daarvoor geen meerderheid is in de Tweede Kamer besluit de SGP-fractie de
aanbevelingen van de tijdelijke commissie toch te steunen.3 De Parlementaire Enquêtecommissie Srebrenica
en haar staf3.1 Benoeming en constitutie van de commissieDe Tweede Kamer stelt in haar vergadering van 5 juni 2002 de Parlementaire
Enquêtecommissie Srebrenica in. Na het besluit tot instellen van een
parlementaire enquête benoemt de Voorzitter van de Tweede Kamer de leden
van de commissie. De Voorzitter benoemt tot lid:– De heer A.D. Bakker (D66)– De heer drs. A.G. Koenders (PvdA)– Mevrouw J.C. Huizinga-Heringa (ChristenUnie)– De heer dr. A. Mosterd (CDA)– Mevrouw drs. F. Vergeer-Mudde (SP)– Mevrouw mr. B.M. de Vries (VVD)– De heer H.R.R. Wijnschenk (LPF)Het instellingsbesluit en de samenstelling van de commissie worden conform
artikel 2 van de Wet op de Parlementaire Enquête juncto artikel 143,
tweede lid, van het Reglement van orde van de Tweede Kamer, in de Staatscourant
van 12 juni 2002, nr. 109, gepubliceerd.1De heer mr. T.N.J. de Lange wordt door de Griffier van de Tweede Kamer
als griffier van de commissie aangewezen.Op 11 juni 2002 vindt de constituerende vergadering van de enquêtecommissie
plaats. De enquêtecommissie kiest de heer A.D. Bakker tot voorzitter.
In de daaropvolgende vergadering van 12 juni 2002 wordt mevrouw B.M.
de Vries tot ondervoorzitter gekozen.Op 10 september 2002 benoemt de Voorzitter van de Tweede Kamer het
lid E.J. Groenink op verzoek van de LPF-fractie als lid van de Parlementaire
Enquêtecommissie Srebrenica in plaats van het lid Wijnschenk, aangezien
de heer Wijnschenk voorzitter wordt van de LPF-fractie. Op 23 oktober
2002 maakt de Voorzitter van de Tweede Kamer bekend dat de heer Groenink zich
met ingang van 17 oktober 2002, op diens verzoek, vanwege interne strubbelingen
in de LPF-fractie terug trekt als lid van de commissie.De commissie maakt meteen bij aanvang de afspraak dat in beginsel slechts
de voorzitter van de commissie gedurende het onderzoek de pers te woord staat.
Alleen bij zijn afwezigheid wordt deze rol overgenomen door achtereenvolgens
de ondervoorzitter en de griffier. De leden van de commissie verwijzen alle
verzoeken van de pers door naar de voorzitter of de griffier van de commissie.3.2 De stafDe commissie werkt met een in aantal relatief beperkte staf. De staf is
als volgt samengesteld:Griffier– De heer mr. T.N.J. de LangeAssistent-griffier– Mevrouw mr.drs. H.J. PostOnderzoekers– De heer drs. E. Stolk, inhoudelijk coördinator– De heer drs. R.W. Terpstra (onderzoek fase 3, redactie, inhoudelijke
voorbereiding voorgesprekken en verhoren)– De heer drs. T.J.E. van Toor (onderzoek fase 2 en 4, redactie,
inhoudelijke voorbereiding voorgesprekken en verhoren)– Mevrouw drs. G. Verheuvel (onderzoek fase 1, redactie, inhoudelijke
voorbereiding voorgesprekken en verhoren)Secretariaat– Mevrouw A.C. Knijnenburg (secretariële ondersteuning, archivering,
planning afspraken)Documentatie– Mevrouw M.G.M. van Oostwaard (documentatie, archivering)– De heer M.A. Niemeijer (documentatie, archivering)De griffier van de commissie is eindverantwoordelijk voor alle inhoudelijke
en organisatorische activiteiten van de staf. Tevens is de griffier belast
met het beheer van de gelden, conform de goedgekeurde begroting. Hij vormt
het aanspreekpunt van de commissie voor de werkzaamheden van de staf. Hij
is eindredacteur.De assistent-griffier is met name belast met de organisatorische activiteiten,
de technische en procedurele voorbereiding van de voorgesprekken en de verhoren
en de redactie van bepaalde gedeelten van het rapport.De inhoudelijk coördinator heeft als taak de werkzaamheden van de
betrokken onderzoekers onderling af te stemmen en te coördineren teneinde
de kwaliteit en samenhang van het onderzoek te waarborgen. Ook levert hij
een belangrijke bijdrage aan de voorbereiding van de bevindingen van de commissie.Bij de onderzoekers wordt een onderverdeling gemaakt naar de te onderscheiden
fasen. De onderzoekers leveren een inhoudelijke bijdrage aan verschillende
aspecten van het onderzoek, de openbare verhoren en het eindrapport.De documentalisten zijn belast met de opbouw, het beheer en het ontsluiten
van de beschikbare informatie. Zij verzorgen analyses van de beschikbare informatie
ten behoeve van de commissie en de onderzoekers. Daarnaast verzamelen en verspreiden
de documentalisten relevante berichten in de media.Het secretariaat heeft als taak de werkzaamheden van de commissie, de
griffier en de onderzoeksstaf te ondersteunen.Gezien de opdracht van de Tweede Kamer een kortdurende enquête te
houden, moeten het onderzoek en de organisatie van de enquête in een
relatief korte periode worden uitgevoerd. Dit maakt de werkbelasting voor
de staf bij tijd en wijle erg hoog.De commissie en staf worden gedurende de werkzaamheden ondersteund door
een groot aantal diensten uit de Tweede Kamer. Te noemen vallen onder meer
(in willekeurige volgorde) de Reprografie, de Postkamer, de Bodedienst, de
Stenografische Dienst, het Onderzoeks- en Verificatiebureau, de afdeling Voorlichting,
de Beveiligingsdienst, de stafdienst Financieel-Economische Zaken, de Interne
Dienst, de Vergaderservice en de Dienst Automatisering.4 Organisatie en werkwijze4.1  Afspraken ministeries/informatieprotocolVanaf het begin van de enquête is het duidelijk dat de commissie
in aanraking zal komen met gerubriceerde («geheime») documenten.
De Wet op de Parlementaire Enquête geeft de Kamer echter in beginsel
toegang tot alle informatie. Inzage kan alleen geweigerd worden wanneer het
belang van de staat in het geding is (artikel 68 Grondwet). Dit neemt niet
weg dat er bij toepassing van de verschoningsgrond enige beoordelingsruimte
bestaat, aan de zijde van het kabinet en ook bij de enquêtecommissie.
Daarbij gaat het om vragen als: wordt de informatie toegankelijk, wanneer
is de informatie toegankelijk, wie mag de informatie inzien en onder welke
condities?Om te voorkomen dat deze vragen bij ieder concreet informatieverzoek weer
opnieuw beantwoording behoeven, wordt in overleg met de betrokken ministeries
een informatieprotocol opgesteld. Dit protocol vervult een nuttige functie,
zij vormt als het ware de «smeerolie» tussen de regering en de
parlementaire enquêtecommissie en voorkomt onder meer dat de verschoningsgrond
(bij voortduring) wordt ingeroepen. Het protocol wordt, na ambtelijk overleg,
bij brief van de voorzitter van de commissie van 24 juli 2002 aan de
ministers ter instemming voorgelegd.1 Bij brief
van 26 juli 2002 berichten de ministers met het informatieprotocol te
kunnen instemmen.2 Het protocol is als appendix
B aan dit rapport toegevoegd.In het protocol worden afspraken vastgesteld over het verstrekken van
informatie door de Ministeries van Buitenlandse Zaken, van Defensie en van
Algemene Zaken. Er worden bepalingen opgenomen hoe om te gaan met vertrouwelijke
informatie, informatie die niet beschikbaar kan worden gesteld en mondelinge
informatie. Tevens worden afspraken gemaakt over de archivering van de verstrekte
documenten. In hoofdstuk 8 wordt uitgebreider ingegaan op hoe met vertrouwelijke
informatie wordt omgegaan, alsmede op de archivering van deze documenten.Aan de zijde van de Ministeries van Algemene Zaken, Buitenlandse Zaken
en Defensie wordt een contactpunt voor de commissie ingesteld, de «Coördinatie-
en documentatie-eenheid enquêtecommissie Srebrenica». Deze is
gevestigd in het Ministerie van Buitenlandse Zaken. De coördinatie- en
documentatie-eenheid bevestigt de ontvangst van informatieverzoeken van de
commissie, draagt direct zorg voor de doorgeleiding en levert het gevraagde
onverwijld. Indien het gevraagde redelijkerwijs niet onverwijld kan worden
geleverd, meldt de coördinatie- en documentatie-eenheid aan de commissie
een te verwachten behandelingstermijn, onderbouwd met redenen.In aanvulling op het informatieprotocol wordt bij brief van 20 augustus
2002 door de minister-president medegedeeld dat aan de commissie geobjectiveerde
samenvattingen van de notulen van de ministerraad ter hand worden gesteld
over de periode 1991–25 april 2002.3 «De
geobjectiveerde samenvattingen bevatten een weergave van de discussie in de
ministerraad over die onderwerpen die vallen binnen de onderzoeksopdracht
van de commissie. Daartoe behoren alleen de inhoudelijke besprekingen in de
ministerraad over de beoordeling van verschillende bewindspersonen inzake
de feitelijke gebeurtenissen uit de vier fasen (...). Niet opgenomen zijn
discussies over de specifieke formulering van de ontslagaanvraag,
alsmede individuele standpunten van bewindspersonen in deze.»1 Tevens wordt door de ministerraad besloten aan de voorzitter
van de enquêtecommissie inzage te geven in de originele ministerraadnotulen
op het Ministerie van Algemene Zaken.4.2 Contacten NIODBelangrijke bron voor het onderzoek is het NIOD-rapport. Met het NIOD
worden nadere afspraken gemaakt met betrekking tot de door het NIOD opgemaakte
verslagen van interviews en gesprekken ten behoeve van het Srebrenica-onderzoek.2 Verslagen en notities worden aan de commissie ter beschikking
gesteld mits er schriftelijke toestemming is van de gehoorde persoon. Dit
is logisch, gezien de door het NIOD vooraf aan betrokkenen toegezegde vertrouwelijkheid.
Wanneer de commissie een verslag of notitie in wil zien, gebeurt dit door
middel van een verzoek aan het NIOD. Het NIOD geleid dit verzoek zo spoedig
mogelijk door naar betrokkene.De navolgende personen verlenen inzage in de verslagen van hun gesprekken
met het NIOD: J.A. van Kemenade, C.H. Nicolai, P.H. Kamphuis, P.M.H. Groen,
Ch. Klep, G. Bastiaans, J.M.J. Bosch, H.G.B. van den Breemen, P.H. Rutten,
W. Kok en J.J.C. Voorhoeve.De volgende personen bewilligen daar om uiteenlopende redenen niet in:
H.A. Couzy, R.A. Franken, A.L. ter Beek, H.A.F.M.O. van Mierlo en Th.J.P.
Karremans. Voorname redenen van een aantal van hen om niet te bewilligen zijn
het feit dat het verslag na het gesprek niet aan hen ter goedkeuring is voorgelegd
door het NIOD en het feit dat er naar hun oordeel veel feitelijke onjuistheden
in staan.4.3 Uitvoering en tijdsduur onderzoekDe Tweede Kamer spreekt in april 2002 de wens uit dat de enquêtecommissie
een kortdurend onderzoek verricht en voor het einde van 2002 haar werkzaamheden
afrondt. Gezien het feit dat de Tweede Kamer pas anderhalve maand later (begin
juni 2002) de enquêtecommissie in kan stellen, vat de enquêtecommissie
de wens van de Tweede Kamer aldus op dat het rapport uiterlijk eind januari
2003 aan de Tweede Kamer kan worden aangeboden.3
Om deze (zeer krappe) termijn te kunnen halen, is een strakke planning noodzakelijk.
De ervaring leert dat parlementaire enquêtes veel tijd vergen. Van alle
tot nu toe gehouden parlementaire enquêtes was alleen de paspoortenquête
sneller afgerond dan de onderhavige enquête. De snelle afronding van
deze enquête blijkt mede mogelijk doordat er al veel voorwerk door het
NIOD en de TCBU is gedaan.Tijdens het debat over het rapport van de tijdelijke commissie wordt van
de zijde van de Kamer nadrukkelijk opgemerkt dat de enquêtecommissie
zich grotendeels zou moeten baseren op beschikbaar materiaal. Vooral genoemd
worden het rapport van de TCBU en van het NIOD. Ook andere beschikbare stukken
kunnen worden gebruikt.De nadruk van de parlementaire enquête ligt op het analyseren van
de diverse onderzoeksgegevens, teneinde (indachtig het doel van deze enquête)
de Kamer in staat te stellen een definitief politiek oordeel te vellen over
het optreden van diverse actoren in de aanloop naar, tijdens en na afloop
van de gebeurtenissen in Srebrenica. Aanvullend onderzoek vindt beperkt plaats,
en heeft als doel «dat de waarheidsvinding wordt versterkt».4Tegen deze achtergrond bestaan de methoden van onderzoek vooral uit:• documentenanalyse;• interviews met een nader te selecteren groep van direct verantwoordelijken
c.q. betrokkenen;• verhoren onder ede van een nader te selecteren groep van direct
verantwoordelijken c.q. betrokkenen.In aanvulling hierop stelt de commissie, wanneer zij daar op grond van
de documentenanalyse en/of de openbare verhoren aanleiding toe ziet, in correspondentie
met een aantal direct betrokkenen aanvullende vragen. De uitkomsten hiervan
zijn in dit rapport opgenomen. Ook vraagt de commissie, wanneer zij daartoe
aanleiding ziet, aanvullende documenten op.In de periode tot half september richt de aandacht van de commissie zich
vooral op het eenduidig afbakenen van de onderzoeksopdracht, het verzamelen
van aanvullend materiaal, het uitvoeren van aanvullend onderzoek en het voorbereiden
van de voorgesprekken en verhoren.Op 23 september 2002 beginnen de eerste voorgesprekken. Deze duren,
op een aantal uitzonderingen na, tot 16 oktober 2002.Op 16 oktober 2002 valt het kabinet-Balkenende, waardoor vervroegde
verkiezingen noodzakelijk zijn. Het Presidium van de Tweede Kamer besluit
dat de werkzaamheden van de commissie desondanks kunnen worden voortgezet.
Deze beslissing wordt genomen op basis van de volgende argumenten:– het kabinet is demissionair, de Tweede Kamer niet;– veel mensen die directe betrokkenheid bij het onderwerp van de
enquête hebben, hebben zich ingesteld op het dit najaar houden van de
openbare verhoren;– commissie en staf hebben zich de afgelopen maanden maximaal ingespannen
om binnen de door de Tweede Kamer gewenste krappe termijn het eindrapport
te kunnen opleveren;– in dit kader zijn inmiddels alle voorgesprekken gevoerd en alle
relevante documenten bestudeerd;– tijdelijk stoppen zou leiden tot het deels wegebben van opgebouwde
kennis en van nu bestaand momentum; dit alles zou bij herstart in een later
stadium opnieuw moeten worden opgebouwd;– indien er gestopt wordt met de werkzaamheden zal de voortgang
veel vertraging kunnen oplopen indien na de verkiezingen nieuwe leden in de
enquêtecommissie worden benoemd.Eind oktober 2002 brengt de voorzitter van de commissie, op uitnodiging
van de «Vrouwen van Srebrenica» te Tuzla en de «Associatie
van de moeders van de enclaves Zepa en Srebrenica» te Sarajevo, een
bezoek aan Bosnië (Sarajevo, Tuzla en Srebrenica). Van deze gelegenheid
wordt gebruik gemaakt om ook gesprekken aan te gaan met andere organisaties
en personen. Uitkomst van deze gesprekken is mede de aanscherping van door
de enquêtecommissie tijdens de verhoren te stellen vragen. Ook wordt
informatie ingewonnen over de hulpinspanningen ten behoeve van de nabestaanden
van Srebrenica. In hoofdstuk 7 van deze bijlage wordt uitgebreider op dit
bezoek ingegaan.Op 11 november 2002 beginnen de openbare verhoren. Deze duren, verdeeld
over 10 verhoordagen, tot en met 6 december 2002.4.4 RapportageDe bouwstenen voor het eindrapport bestaan grotendeels uit reeds beschikbaar
materiaal en dan met name het rapport van de TCBU en het rapport van het NIOD.
De commissie neemt tevens kennis van andere rapporten, waaronder het VN-rapport
inzake de val van Srebrenica uit 1999,1 het rapport
van de Franse parlementaire onderzoekscommissie over de gebeurtenissen in
Srebrenica2 en het rapport van het Interkerkelijk
Vredesberaad over Srebrenica.3Ook neemt de commissie kennis van een groot aantal ooggetuigeverklaringen
van met name nabestaanden. De commissie maakt hierbij onder meer gebruik van
het Roodboek van het Politiek Comité Stari Most4 en het onder auspiciën van de werkgroep Nederland-Srebrenica
uitgegeven boek «Srebrenica: het verhaal van de overlevenden».5 Daarnaast worden andere beschikbare stukken gebruikt.
Deze worden door het gehele onderzoek heen, ook nog na afloop van de verhoren
aangeleverd. Bijzondere vermelding verdient nog dat de heer Voorhoeve zijn
dagboek («aantekeningen») inzake het dossier Srebrenica ter beschikking
stelt aan de commissie. Dit dagboek wordt voor het onderzoek gebruikt conform
de voorwaarden die in het informatieprotocol worden gesteld aan het gebruik
van vertrouwelijke informatie.6Met betrekking tot de notulen van de ministerraad van 11 juli 1995
wil de commissie opmerken dat deze (inmiddels) onderdeel uitmaken van het
publieke domein. De commissie meent dan ook dat deze niet kunnen ontbreken
in het publieke debat en dus ook niet in dit rapport.Onder meer tijdens de verhoren wordt regelmatig gesproken over «Moslimbevolking»
en «Moslimmannen». Deze termen komen ook in het rapport van de
commissie regelmatig terug. Met «Moslimbevolking» wordt de bevolkingsgroep
in Bosnië aangeduid die als zodanig sinds de jaren zestig ook in de grondwet
van het voormalige Joegoslavië als nationale etnische groep werd aangeduid.
Het betreft dus geen religieus onderscheid. De commissie gebruikt echter zoveel
mogelijk de minder beladen termen «Bosnische bevolking» of «Bosnische
mannen».De feitelijke weergave van het door de commissie relevant geachte materiaal
is te vinden in hoofdstuk 2 tot en met 6 van het hoofdrapport.De inzage op grond van afspraken in het informatieprotocol in de feitelijke
gedeelten van het eindrapport door de ministeries vindt plaats tussen 15 en
17 januari 2003. De commissie sluit de redactie van het rapport af op
22 januari 2003.4.5 HuisvestingDe aard van het te verrichten onderzoek maakt het noodzakelijk een werkruimte
te zoeken die aan een aantal specifieke eisen voldoet. Vanwege het gebruik
van geclassificeerde documenten moet de ruimte vooral goed te beveiligen zijn.De Tweede Kamer beschikt over afzonderlijke werkruimten ten behoeve van
parlementaire onderzoeken. Deze werkruimten worden bij de instelling van de
commissie echter reeds gebruikt door de enquêtecommissie Bouwnijverheid.Bereidwillige medewerking van de Directie Bedrijfsvoering maakt het mogelijk één
van de vergaderzalen van de Tweede Kamer als werkruimte voor
de commissie in te richten. Dit is praktisch met het oog op technische voorzieningen
en ondersteuning en ook met het oog op avond- en weekendopenstelling van het
gebouw.De Tijdelijke Commissie Aanvullende Onderwerpen NIOD-rapport had voor
haar werkzaamheden de Kappeyne van de Coppellozaal tot haar beschikking. Deze
zaal voldoet ook als werkruimte voor de staf van de enquêtecommissie
en als vergaderruimte voor de commissie.De voorgesprekken worden in de Van Someren Downer-zaal gehouden.De openbare verhoren worden in de Oude Zaal van de Tweede Kamer gehouden.
De verhoren op de laatste dag worden in de Thorbeckezaal gehouden.4.6 VeiligheidsplanOver de geheimhouding en beveiliging worden door de commissie en de staf
nadere afspraken gemaakt.De leden van de enquêtecommissie doen tijdens het onderzoek geen
uitspraken in de Tweede Kamer (inclusief hun fractie) of in de media over
de vorm, inhoud en voortgang van het onderzoek. Grote terughoudendheid wordt
betracht ten aanzien van het elektronisch versturen van documenten. De commissie
ontvangt alleen via de reguliere post documenten zoals verslagen, notities
en delen van het (concept)rapport. De leden van de enquêtecommissie
spreken af dat de toegezonden documenten na lezing weer ingeleverd worden
bij de secretariële ondersteuning van de commissie ter vernietiging.Ook leden van de staf doen geen uitlatingen in de media of elders over
het onderzoek. Vertrouwelijke informatie mag alleen worden ingezien onder
de voorwaarde dat deze informatie alleen ten behoeve van het onderzoek wordt
gebruikt.De leden van de staf krijgen te maken met vertrouwelijke informatie, hun
functie is daarmee een zogeheten vertrouwensfunctie. Voor het vervullen van
een vertrouwensfunctie is een veiligheidsonderzoek vereist. Deze onderzoeken
worden uitgevoerd door de AIVD.Stafleden en onderzoekers die worden aangetrokken van buiten de kamerorganisatie
worden voor de duur van het onderzoek beëdigd tot ambtenaar en leggen
de eed danwel de belofte af.Over de beveiliging van de werkruimten worden afspraken gemaakt met de
beveiligingsdienst van de Tweede Kamer. Afgesproken wordt onder meer dat de
werkruimte altijd afgesloten wordt en dat de sleutel in bewaring wordt gegeven
bij de beveiligingsdienst.Concreet gelden de volgende werkafspraken.• Er geldt een geheimhoudingsplicht voor de commissie en de staf
met betrekking tot de vertrouwelijke documenten.• Er vindt een veiligheidsonderzoek (A-onderzoek) voor de gehele
staf plaats.• Er is sprake van een afgesloten werkruimte, alleen de beveiligingsdienst
heeft een sleutel.• Er is een kluis in de werkruimte.• Er is een beveiligd computernetwerk.• Er worden geen documenten achtergelaten op het bureau (clean desk
policy).• Er vindt geen duplicatie van vertrouwelijke documenten plaats.• Vertrouwelijke documenten blijven in de werkruimte van de commissie.4.7 Advisering commissieIn het voortraject van het onderzoek vraagt de commissie een aantal deskundigen
op diverse terreinen om advies. Deze deskundigen houden voor de commissie
een aantal inleidingen met als doel de kennis en inzicht van de commissie
op een aantal specifieke terreinen te vergroten.De commissie benadrukt dat het gehele rapport voor de verantwoordelijkheid
van de commissie komt. De adviseurs zijn hier op geen enkele wijze voor verantwoordelijk.In volgorde van gesprek betreft het de volgende personen:• De heer drs. D. Leurdijk, senior onderzoeker bij het Nederlands
instituut voor internationale betrekkingen Clingendael te Den Haag, houdt
voor de commissie een tweetal inleidingen waarin hij ingaat op de VR-resoluties
die betrekking hebben op Srebrenica en op het rapport van Kofi Annan over
de val van Srebrenica, met name voor wat betreft de rol van Nederland;1• De heer prof.dr. R. Andeweg, hoogleraar empirische politicologie
aan de Universiteit Leiden, geeft een presentatie over besluitvorming in de
ministerraad en de rol van de minister-president;• De heer prof.dr. P. ’t Hart, hoogleraar bestuurskunde aan
de Universiteit Leiden, geeft een inleiding over besluitvormingstheorieën
in crisissituaties;• De heer J. Weerts, hoofd Kennis- en onderzoekscentrum van het Veteraneninstituut,
vertelt de commissie wat ze kan verwachten als er Dutchbatters worden gehoord
en hoe ze deze het beste kan «ondervragen».• De heer mr. H.J. Westenberg, vice-president rechtbank Den Haag
en deskundige op het gebied van het horen van getuigen, geeft de commissie
tijdens een aantal bijeenkomsten aanwijzingen voor het op zakelijke wijze
vergaren van informatie van verschillende typen getuigen. Er worden tezamen
met een acteur, de heer H. Meijs, verhoortrainingen verzorgd;• Kolonel drs. W. Martens en LKol drs. P. Sanders, werkzaam bij de
afdeling individuele hulpverlening van de Koninklijke Landmacht, en (apart)
majoor E. Dijkman, bedrijfsmaatschappelijk medewerker bij het Ministerie van
Defensie, vertellen in een gesprek met de commissie over de nazorg bij het
Ministerie van Defensie en in het bijzonder de nazorg die aan de militairen
van Dutchbat III is geboden; aanvullend worden door de voorzitter van de commissie
gesprekken gevoerd met de heer H. Komduur, vader van een Dutchbat-militair
die zelfmoord heeft gepleegd en de heer C.W.F. van Renssen, wiens zoon op
8 juli 1995 in Srebrenica is omgekomen;• De heer J.A. Kamps, bijzonder presidiumadviseur van het Onderzoeks-
en Verificatiebureau van de Tweede Kamer, wijst de commissie op een aantal
aspecten van het werk van de enquêtecommissie en deelt zijn onderzoekservaringen
met de commissie.De commissie vraagt gedurende haar werkzaamheden enkele malen juridisch
advies aan de heer R.W. Polak, advocaat bij De Brauw Blackstone Westbroek
en deskundige op het gebied van parlementaire enquêtes. Voor enige vertaalwerkzaamheden
kan de commissie een beroep doen op mevrouw G. Kisic van de Nederlandse ambassade
in Sarajevo en op mevrouw T. Glasnovic in Zagreb.De commissie dankt alle bovenstaande personen voor hun inspanningen ten
behoeve van de commissie.4.8 De begrotingDe Wet op de Parlementaire Enquête schrijft voor dat de Tweede Kamer
een raming vaststelt van de kosten van het onderzoek (artikel 29 Wet op de
Parlementaire Enquête). De Tijdelijke Commissie Aanvullende Onderwerpen
NIOD-onderzoek maakt in haar rapport een schatting van het benodigde budget.
De totale kosten worden geraamd op € 975 000. De Tweede Kamer
stemt in met dit voorstel. Na uitvoering van het onderzoek blijkt dat de commissie
haar werkzaamheden binnen het haar toegekende budget heeft uitgevoerd.5 De voorgesprekkenEvenals bij voorgaande enquêtes kiest de commissie ervoor met potentiële
getuigen een vertrouwelijk voorgesprek te voeren.Voorgesprekken als zodanig worden niet vermeld in de Wet op de Parlementaire
Enquête. Dit houdt in dat de commissie de bevoegdheden die zij in het
kader van de openbare verhoren heeft, ontbeert. Het gaat daarbij om de bevoegdheid
getuigen en deskundigen op te roepen of te dagvaarden, om de verschijnings-
en antwoordplicht, en om de bevoegdheid getuigen en deskundigen onder ede
te kunnen horen.1Ondanks het ontbreken van deze bevoegdheden zijn de uitgenodigde gesprekspartners
over het algemeen zeer bereidwillig om hun medewerking aan deze fase van het
onderzoek te verlenen.De commissie streeft met de voorgesprekken een tweetal doelen na. In de
eerste plaats vindt mede op grond van deze gesprekken de selectie van de in
het openbaar te horen getuigen plaats. In de tweede plaats dienen de voorgesprekken
voor de commissie en voor de gesprekspartners ter voorbereiding van een eventueel
openbaar verhoor onder ede.Op basis van de aanbevelingen van de Tijdelijke Commissie Aanvullende
Onderwerpen NIOD-rapport en het debat hierover in de Tweede Kamer wordt per
fase een selectie gemaakt welke categorieën personen kunnen worden gehoord.Voor fase 1 zijn dat enkele toenmalige woordvoerders binnen de Kamer,
de meest verantwoordelijke bewindspersonen alsmede, van de desbetreffende
ministeries, personen uit de ambtelijke en militaire top.Voor fase 2 zijn dat de meest verantwoordelijke bewindspersonen uit het
eerste kabinet-Kok alsmede, van de desbetreffende ministeries, personen uit
de ambtelijke en militaire top.Voor fase 3 zijn dat de meest verantwoordelijke ministers en militairen.Voor fase 4 zijn dat een beperkt aantal direct betrokkenen.De commissie neemt als leidend beginsel dat alle personen die worden gehoord
een relevante bijdrage moeten kunnen leveren aan het doel van het onderzoek,
gerelateerd aan de specifieke onderzoeksvragen.Op grond van het dossieronderzoek stelt de staf een lijst samen van personen
die mogelijk voor een voorgesprek in aanmerking komen. De commissie stelt
de definitieve lijst vast.De voorgesprekken zijn informatief van aard. De woordelijke verslagen
daarvan, vervaardigd door de Stenografische Dienst van de Staten-Generaal,
worden niet openbaar gemaakt.1 De verslagen worden
aan de gehoorden voor het aanbrengen van eventuele feitelijke correcties voorgelegd.De verslagen maken deel uit van het onderzoeksmateriaal dat de commissie
ter beschikking staat.De uit te nodigen personen worden telefonisch benaderd door de assistent-griffier.
Vervolgens wordt er een schriftelijke bevestiging van de gemaakte afspraak
verstuurd. De volgorde van de voorgesprekken is zoveel mogelijk conform de
voorkeursvolgorde van de commissie zoals van tevoren besproken. Een lijst
van de voorgesprekken is in appendix I opgenomen.Alle gesprekken, op één na, vinden plaats in de Van Someren-Downerzaal
in het gebouw van de Tweede Kamer. Het voorgesprek met de heer Lubbers vindt,
vanwege zijn verblijf in het buitenland, plaats door middel van een conference call.2 Het eerste
gesprek wordt op 23 september 2002 gehouden, het laatste op 5 december
2002. In totaal worden 50 voorgesprekken gevoerd. De lengte verschilt sterk;
van drie kwartier tot (met onderbreking) meer dan drie uur. Bij één
getuige (de heer Voorhoeve) wordt ervoor gekozen om het gesprek in twee fasen
te laten plaatsvinden, gezien het grote aantal te bespreken onderwerpen.Het merendeel van de voorgesprekken vindt plaats voor aanvang van de openbare
verhoren. Een beperkt aantal gesprekken vindt later plaats.In de regel is de opbouw van het gesprek als volgt. Eerst maakt de voorzitter
van het gesprek enkele inleidende opmerkingen over het onderzoek van de commissie
en over het vertrouwelijke karakter van het gesprek. Vervolgens wordt het
woord gegeven aan het lid dat bij het gesprek het voortouw heeft. De afsluiting
geschiedt door de voorzitter waarbij hij aan de gesprekspartner de mogelijkheid
geeft een afsluitend statement af te leggen.Alle leden wonen in principe de voorgesprekken bij. De gesprekken worden
namens de commissie door, afhankelijk van de tijdsduur van het gesprek, één
of meer leden van de commissie. Voorts zijn aanwezig de onderzoekers van de
commissie, de assistent-griffier en de griffier.Ter voorbereiding op ieder gesprek maakt de staf een lijst van geannoteerde
vragen. De commissie bespreekt deze vragenlijsten vooraf.De commissie kiest er voor de gehoorden in de uitnodiging een relatief
uitgebreide nadere aanduiding te geven van de onderwerpen die in het betreffende
gesprek aan de orde zullen worden gesteld. Deze formule blijkt in de praktijk
goed te werken. De meeste gehoorden grijpen de door de commissie geboden mogelijkheid
door zich gericht op het gesprek voor te bereiden en voorkomen daarmee een
zowel voor de commissie als voor de gehoorde zinloos gesprek waarin geheugenverlies
en vage antwoorden voorop staan.Na afloop van iedere serie voorgesprekken vindt dezelfde dag binnen de
commissie een mondelinge evaluatie van de voorgesprekken plaats. Deze evaluatie
wordt tijdens de gesprekken voorbereid door één van de commissieleden
die voor het betreffende gesprek als analist is aangewezen. Doel van de evaluaties
is vooral gemaakte fouten te bespreken om deze in de komende gesprekken te
kunnen voorkomen alsmede het bezien van de relevantie van de uitkomsten van
de voorgesprekken voor de nog te voeren gesprekken.In oktober 2002 wordt de commissie door meerdere gesprekspartners op de
hoogte gebracht van het feit dat er van ministeriële zijde contact is
opgenomen met personen die door de commissie voor een vertrouwelijk voorgesprek
zijn uitgenodigd, met het verzoek om beschikbaarstelling van het verslag van
het betreffende voorgesprek. Bij brief van 17 oktober 2002 spreekt de
commissie haar bevreemding uit over deze handelswijze aangezien het de betrokken
ministeries bekend is dat deze gesprekken in vertrouwelijkheid plaatsvinden.
De commissie vraagt op de kortst mogelijke termijn een nadere toelichting
op deze gang van zaken.1 Aangezien op 29 oktober
2002 nog geen reactie is ontvangen van de zijde van de ministeries gaat op
die datum een rappelbrief uit.2 Bij brief van
30 oktober 2002 antwoordt de minister-president en schetst de gang van
zaken met betrekking tot het opvragen van verslagen.3 De commissie laat vervolgens door middel van een openbare verklaring
weten dat zij het opvragen van vertrouwelijke gesprekken niet gepast vindt.
De commissie verzoekt het kabinet al degenen die eerder met voornoemd verzoek
zijn benaderd, opnieuw aan te schrijven met de mededeling dat het verzoek
geacht moet worden niet te zijn gedaan. Bij brief van 31 oktober 2002
laat de minister van Defensie weten dat hij goede nota heeft genomen van de
bezwaren van de commissie tegen het opvragen van verslagen van vertrouwelijke
voorgesprekken. Deze bezwaren zijn voor de secretaris-generaal van het departement
mede aanleiding om het verzoek in te trekken.46 De openbare verhoren6.1 AlgemeenIn de Wet op de Parlementaire Enquête nemen de openbare verhoren
een centrale plaats in. Het merendeel van de rechten en plichten van zowel
de commissie als de getuigen heeft betrekking op dit onderdeel van het onderzoek.
Velen beschouwen de openbare verhoren dan ook als dé enquête.Ook in het onderzoek van de Parlementaire Enquêtecommissie Srebrenica
spelen de openbare verhoren onder ede een belangrijke rol. Gelet op de «voorgeschiedenis»
van het dossier Srebrenica neemt deze publieke verantwoording juist in deze
enquête een bijzondere plaats in, mede als aanvulling op het zeer omvangrijke
onderzoeksmateriaal.De openbare verhoren hebben meerdere doelen, te weten:• Het zo veel mogelijk invullen van nog resterende lancunes in het
feitenmateriaal;• Het citeerbaar maken van tijdens de voorgesprekken ingevulde lancunes;• Het bevestigen van voorlopige bevindingen;• Het geven van een beeld van de onderzochte gebeurtenissen.In totaal worden 41 openbare verhoren gehouden in vier weken. De commissie
kiest voor een weloverwogen opbouw van de openbare verhoren. Zo wordt gepoogd
bij de volgorde van de verhoren zoveel mogelijk de onderscheiden fasen aan
te houden. Aangezien een groot deel van de getuigen echter een rol hebben
gespeeld in verschillende fasen is een al te strikte chronologische opbouw
niet uitvoerbaar. Omdat het drama rond de val van Srebrenica het hoofdpunt
is bij alle gebeurtenissen wordt op de eerste dag begonnen met het verhoren
van militairen die daarbij op dat moment aanwezig waren.Tijdens de openbare verhoren komen er naar aanleiding van een «nieuw»
document uit het archief van de Militaire Inlichtingen Dienst van Defensie
in de media weer nieuwe verhalen over het fotorolletje van luitenant Ron Rutten
van Dutchbat III naar boven.1 De commissie besluit
dan ook om op de laatste dag van de openbare verhoren een aantal getuigen
op te roepen die te maken hebben met de gang van zaken in juli 1995 rond dit
fotorolletje.Het belang van de openbare verhoren vereist een zorgvuldige voorbereiding,
zowel inhoudelijk als procedureel. Ter voorbereiding van de verhoren stelt
de commissie zowel een logistiek als een inhoudelijk draaiboek op. In het
inhoudelijk draaiboek wordt onder andere aandacht besteed aan zaken als de
rol van voorzitter, leden en staf tijdens het verhoor, calamiteiten en wat
te doen als een getuige niet opdaagt of weigert te antwoorden.Ter voorbereiding op ieder openbaar verhoor maakt de staf een lijst van
geannoteerde vragen die in het documentenonderzoek en de voorgesprekken niet
of niet voldoende beantwoord zijn. In aanvulling hierop worden ook vragen
geformuleerd die er toe strekken de andere doelen van de openbare verhoren
te bereiken (informatievoorziening, citeerbaar maken). Daarmee komen tijdens
de verhoren lang niet alle voor het onderzoek relevante vragen aan bod, met
name niet de vragen die naar het oordeel van de commissie in het documentenonderzoek
al voldoende zijn beantwoord.De commissie besluit dat telkens de vrijdag vóór de betreffende
verhoorweek bekend wordt gemaakt wie er die week wordt verhoord. Daarmee is
het voor de commissie mogelijk in te spelen op ontwikkelingen tijdens verhoren.De commissie besluit de verhoren in principe op maandag, woensdag en donderdag
te houden. In een aantal gevallen wordt ook de vrijdag gebruikt voor openbare
verhoren.De verhoren worden namens de commissie gevoerd door, afhankelijk van de
tijdsduur van het verhoor, één of meer leden van de commissie.
De verhoren worden stenografisch verslagen.Aan iedere gehoorde wordt aan het eind de mogelijkheid gegeven een eigen
statement af te leggen. Dit biedt de gehoorden de mogelijkheid om dingen onder
de aandacht van de commissie te brengen waar de commissie niet naar gevraagd
heeft of waar naar hun mening niet of onvoldoende bij stil is gestaan. Van
deze gelegenheid wordt door getuigen op grote schaal gebruik gemaakt.Na afloop van elke verhoordag wordt een korte besloten persbriefing verzorgd
voor de media. Aanwezig tijdens deze persbriefings zijn de voorzitter,
de vice-voorzitter en de griffier. Tijdens deze briefings kan een toelichting
worden gegeven op de verhoren van die dag en de verhoren van de komende dagen.
Ook vindt na afloop van iedere verhoordag binnen de commissie een evaluatie
plaats.6.2 GetuigenDe heer Van den Breemen (oud-(plaatsvervangend) Chef Defensiestaf) blijkt
vanwege gezondheidsredenen niet in staat verhoord te worden door de commissie.
De commissie vergewist zich van de onmogelijkheid van een verhoor en komt
tot de conclusie dat een verhoor inderdaad niet mogelijk is. De commissie
lost dit probleem op door de bij haar levende vragen schriftelijk aan de heer
Van den Breemen voor te leggen waarna deze antwoorden openbaar mogen worden
gemaakt.De heer De Jonge verzoekt, na ontvangst van zijn oproep voor een openbaar
verhoor op 15 november 2002, de commissie bij brief hem toe te staan
pas na medio december voor de commissie te verschijnen. Als reden voert hij
onder meer aan dat zijn werkzaamheden als commandant van Task Force Fox in
Macedonië het niet toelaten meer dan een week afwezig te zijn.1 De commissie laat per ommegaande weten dat er, gezien
de tijdsdruk en de «logische» volgorde van verhoren, geen ruimte
is om hem pas na medio december voor een openbaar verhoor uit te nodigen.
Ook acht de commissie het zeer wel mogelijk een en ander ruim binnen een week
af te ronden.2 De heer De Jonge voldoet vervolgens
aan zijn oproep.Op vrijdag 6 december 2002 worden de heer De Ruyter en de heer Winkelman
verhoord. Ten aanzien van deze getuigen worden specifieke veiligheidsmaatregelen
getroffen. Het betreft getuigen die vanwege hun functie niet herkend mogen
worden. Over de veiligheidsmaatregelen vindt overleg plaats tussen betrokken
getuigen, het Ministerie van Defensie en de commissie. Uitkomst van dit overleg
is dat de televisie-opnamen van getuigen alleen van achteren mogen worden
gemaakt, en dat er geen foto’s zullen worden genomen.Buitenlandse getuigenDe Wet op de Parlementaire Enquête is van toepassing op alle Nederlanders,
alle ingezetenen en andere binnen het grondgebied van het Rijk verblijfhoudende
personen.3 De instrumenten die de enquêtecommissie
op basis van deze wet ter beschikking staan, kunnen derhalve niet op buitenlandse
getuigen worden toegepast. Hoewel de commissie van de Tweede Kamer de opdracht
krijgt vooral de Nederlandse verantwoordelijkheid te onderzoeken, acht de
commissie het voor haar onderzoek wel van belang een aantal internationale
getuigen te horen, juist om de Nederlandse verantwoordelijkheid beter in kaart
te kunnen brengen. Om dit te bewerkstelligen, wordt een driesporenbeleid gevoerd.
Afhankelijk van de beoordeling van de situatie worden personen direct benaderd,
dan wel met de hulp van Nederlandse en buitenlandse diplomatieke vertegenwoordigers,
of via een combinatie van beide.Nadat de commissie in kaart heeft gebracht welke internationale personen
van cruciaal belang zijn voor de beantwoording van een aantal onderzoeksvragen
begint zij met het benaderen van deze personen of van personen die kunnen
bevorderen zij gehoor geven aan een uitnodiging voor een openbaar verhoor.
Onderstaand wordt een overzicht gegeven van de personen die zijn
benaderd, op welke wijze dit is gebeurd en wat het uiteindelijke resultaat
is.• De heer J.M.G. Baril, militair adviseur van de Secretaris-Generaal
van de Verenigde Naties van juni 1992 tot 1 juli 1995.De heer Baril wordt op 17 september 2002 per brief verzocht zijn
medewerking te verlenen aan het onderzoek van de commissie.1 Bij email van 7 oktober 2002 laat de heer Baril weten dat hij
wegens zwaarwichtige verplichtingen in het buitenland niet aan het verzoek
kan voldoen.2• De heer S. Tharoor, speciale assistent van de ondersecretaris generaal
voor vredesoperaties van de Verenigde Naties (Kofi Annan).Via de permanente vertegenwoordiger van Nederland bij de Verenigde Naties,
de heer D.J. van den Bergh, wordt een brief d.d. 30 oktober 2002 aan
de heer Tharoor overgebracht waarin hij wordt verzocht mee te werken aan het
onderzoek van de commissie.3 De heer Tharoor
deelt bij brief van 15 november 2002 aan de commissie mede dat het al
lang bestaand VN-beleid is dat VN-functionarissen normaal gesproken niet voor
dergelijke commissies verschijnen. Daarnaast voert hij aan dat hij reeds uitgebreide
medewerking aan het NIOD-onderzoek heeft verleend.4• De heer Y. Akashi, speciale vertegenwoordiger van de secretaris-generaal
van de Verenigde Naties van januari 1994 tot oktober 1995.In een onderhoud met de Japanse ambassadeur, de heer H. Koike, op 21 oktober
2002 brengt de voorzitter van de commissie het verzoek over de heer Akashi
te horen. De heer Akashi laat bij brief van 31 oktober 2002 weten dat
hij vanwege drukke werkzaamheden niet aan het verzoek kan voldoen. Daarnaast
voert de heer Akashi aan dat hij in het verleden al veel heeft meegewerkt
aan interviews met Nederlandse onderzoekers en journalisten.5• De Franse generaal b.d. B. Janvier, bevelhebber UNPF in Zagreb
van maart 1995 tot januari 1996.Allereerst wordt bij brief van 16 september 2002 rechtstreeks een
verzoek gedaan aan de heer Janvier. In het verzoek wordt aangegeven dat de
commissie graag in contact met hem zou willen treden om te bezien of, en zo
ja onder welke voorwaarden, hij bereid is zijn inzichten met de commissie
te delen.6 Complementair wordt bij brief van
16 september 2002 tevens een verzoek gericht aan de heer F. Loncle, oud-voorzitter
van de Franse parlementaire onderzoekscommissie die onderzoek heeft gedaan
naar de gebeurtenissen in Srebrenica. Gevraagd wordt om zoveel mogelijk te
bevorderen dat de heer Janvier kan en wil ingaan op het aan hem gedane verzoek.7Bij brief van 19 september 2002 wordt aan de minister-president verzocht
de (in)formele kanalen van hem en mogelijk ook de ministers van Buitenlandse
Zaken en Defensie bij zijn Franse counterparts te gebruiken teneinde zoveel
mogelijk te bevorderen dat de heer Janvier zijn medewerking aan het onderzoek
van de commissie wil geven.8De commissie krijgt op 25 september 2002 een brief van heer Janvier
waarin hij verwijst naar de verklaring die hij voor de Franse parlementaire
onderzoekscommissie heeft afgelegd, omdat die naar zijn mening voor opheldering
zou kunnen zorgen. Tevens verzoekt de heer Janvier om alle correspondentie
over dit onderwerp via de Franse regering te sturen.9De commissie verzoekt vervolgens, op 1 oktober 2002, bij de permanente
vertegenwoordiger van Nederland bij de Verenigde Naties, de heer D.J. van
den Bergh, om het mogelijke te doen om bij het Departement
of Peace Keeping Operations van de Verenigde Naties ondersteuning
en aanbeveling te verkrijgen voor het door de commissie horen van de heer
Janvier.1De minister van Buitenlandse Zaken bericht, mede namens de minister-president
en zijn ambtgenoot van Defensie, vervolgens bij brief van 14 oktober
2002 dat hij Hr. Ms. ambassadeur in Parijs heeft gevraagd het verzoek ter
bestemde plaatse door te geleiden.2De voorzitter van de enquêtecommissie brengt op 21 oktober
2002 het verzoek in een onderhoud met een vertegenwoordiger van de Franse
ambassade eveneens over.Na de nodige vergeefse inspanningen van de Nederlandse ambassadeur in
Frankrijk deelt de minister van Buitenlandse zaken bij brief van 24 november
2002 mee dat de heer Janvier definitief laat weten niet aan het verzoek van
de commissie gevolg te geven.3Op 22 november 2002 laat de Franse ambassadeur in Nederland, mevrouw
Gazeau-Secret, in een onderhoud met de voorzitter van de commissie weten dat
de commissie inzage kan krijgen in complementaire documenten van de Franse
parlementaire onderzoekscommissie die onderzoek heeft gedaan naar de gebeurtenissen
in Srebrenica. De commissie schakelt vervolgens de Nederlandse ambassade in
Parijs in om een en ander praktisch af te handelen. Na instemming van de Franse
regering wordt bij brief van 11 december 2002 een verzoek gericht aan
de voorzitter van de Assemblee Nationale om ermee in te stemmen dat de vertrouwelijke
getuigenissen van de Franse generaals voor de Franse onderzoekscommissie ter
beschikking worden gesteld. Eind december 2002 krijgt de commissie via de
Franse ambassade te horen dat begin januari de stukken kunnen worden ingezien
ter plekke. Na telefonisch contact van de commissie met de heer Loncle, destijds
voorzitter van de Franse onderzoekscommissie blijkt dat het vertrouwelijke
gedeelte van de getuigenis van generaal Janvier maar 15 regels bevat, die
niet direct van belang zijn voor het onderzoek van de Nederlandse onderzoekscommissie.
Tevens bevat het archief van de onderzoekscommissie verder geen vertrouwelijke
documenten, aldus de heer Loncle. De commissie besluit vervolgens om niet
naar Parijs af te reizen maar per brief te verzoeken het resterende vertrouwelijke
gedeelte van het verslag te verzenden aan de commissie. Tevens verzoekt de
commissie schriftelijk te bevestigen dat het archief geen vertrouwelijke informatie
bevat.4 Uit de brief die de commissie op 16 januari
2003 ontvangt, blijkt evenwel dat het archief van het Franse departement toch
aanvullende documenten bevat.5 Gesproken wordt
over:– d’une part, des documents en provenance du ministère
des Affaires étrangères ou du ministère de la Defense
et qui lui avaient été fournis sous réserve de non-publication;– d’autre part, une audition d’un membre du personnel
des Nations-Unies, qui exerçait alors les fonctions d’interprète à
Srebrenica, et donc le témoignage, en raison des fonctions de l’intéressé,
n’a pu être rendu public.  Aan de Franse ambassadeur is verzocht alsnog de eerdere toezegging
tegenover de commissie gestand te doen. Gevolg van deze gang van zaken is
dat de commissie bij de afsluiting van het rapport niet kan beschikken over
de inzichten die deze documenten eventueel zouden kunnen opleveren.• De heer R.A. Smith, commandant van UNPROFOR in Sarajevo in 1995.Op 21 oktober 2002 heeft de voorzitter van de commissie een gesprek
met de Britse ambassadeur, de heer C. Budd, met als onderwerp de wens van
de commissie de heer Smith uit te nodigen voor een openbaar verhoor. De ambassadeur
laat enige tijd later telefonisch weten dat de heer Smith gaarne
bereid is mee te werken mits de Verenigde Naties hiervoor formele toestemming
verleent. Deze toestemming wordt bij brief van 29 november gegeven.1 Op 6 december verschijnt de heer Smith voor een
openbaar verhoor.6.3 Opvang tijdens verhorenDe commissie wil zo veel mogelijk voorkomen dat haar werkzaamheden tot
extra psychische belasting van met name de betrokken Dutchbatters leiden.
In het kader hiervan laat de commissie zich voorlichten door de heer Weerts
van het Veteraneninstituut en de heren Martens en Sanders van de Afdeling
Individuele Hulpverlening van de Koninklijke Landmacht van het Ministerie
van Defensie over mogelijke aandachtspunten bij het horen van Dutchbatters
en hoe getuigen in de vraagstelling het beste kunnen worden benaderd. Tevens
biedt de commissie tijdens de openbare verhoren een beperkte vorm van opvang.
Professionele hulp is gedurende een aantal dagen van de openbare verhoren
aanwezig om mogelijk noodzakelijke opvang aan getuigen te bieden. De commissie
is bovenstaande personen veel dank verschuldigd hiervoor.In aanvulling hierop besluit de commissie aan stichting Korrelatie te
verzoeken op bepaalde dagen tijdens de openbare verhoren telefoonlijnen open
te stellen voor personen met een hulpvraag. De commissie is de stichting erkentelijk
voor de door haar verrichte werkzaamheden.7 Werkbezoek voorzitter BosniëDe commissie voert intensief overleg over de vraag óf, en zo ja
op welke wijze, de nabestaanden in het onderzoek een plaats zouden moeten
krijgen. Aanleiding voor dit overleg is een uitnodiging van de organisatie
van nabestaanden «Vrouwen van Srebrenica» te Tuzla en de «Associatie
van de moeders van de enclaves Zepa en Srebrenica» te Sarajevo.2De commissie besluit dat namens de commissie de voorzitter, vergezeld
door een kleine staf, op de uitnodiging zal ingaan. Van deze gelegenheid wordt
gebruik gemaakt om ook gesprekken aan te gaan met andere organisaties en personen.
Uitkomst van deze gesprekken is mede de aanscherping van door de commissie
tijdens de verhoren te stellen vragen, onder andere met betrekking tot de
specifieke situatie op en rondom de compound in de dagen na de val van de
enclave. Ook wordt informatie ingewonnen over de hulpinspanningen ten behoeve
van de nabestaanden van Srebrenica.In Sarajevo wordt gesproken met vertegenwoordigers van een drietal organisaties
van nabestaanden, te weten: «Moeders van de enclaves Zepa en Srebrenica», «Moeders
van Srebrenica en Podrinje» en «Vrouwen van Podrinje». Van
de organisatie «Srebrenica 1999» is, hoewel uitgenodigd, geen
vertegenwoordiger aanwezig.In Sarajevo wordt tevens gesproken met Hasan Nuhanovic, ten tijde van
de val van de enclave tolk van de UNMO’s ter plekke. Daarnaast wordt
nog een bezoek gebracht aan een huisvestingsproject voor de opvang van vluchtelingen
uit Srebrenica in Ilijas nabij Sarajevo.In Tuzla wordt gesproken met een viertal organisaties, te weten «Vrouwen
van Srebrenica», «Oorlogsinvaliden Srebrenica», «Shehids
Associatie van Srebrenica» en «Drina Srebrenica». In Srebrenica
heeft de voorzitter van de commissie een gesprek met de burgemeester van die
gemeente. In Sase, behorend tot de gemeente Srebrenica, wordt een bezoek gebracht
aan een project waar mede met Nederlandse steun een veertigtal huizen en een school worden herbouwd voor de terugkeer van Moslims en Serven
naar het dorp.Tot slot wordt een bezoek gebracht aan de International
Commission on Missing Persons (ICMP). Naast het onderhouden van contacten
met overheden en organisaties van nabestaanden, is een belangrijk onderdeel
van het werk van het IMCP het langs diverse wegen vaststellen van de identiteit
van de vermisten.Van de gesprekken wordt een verslag gemaakt (dit verslag is als appendix
C in het rapport opgenomen), dat in de commissie wordt besproken. Het verslag
wordt vervolgens vertaald in het Servo-Kroatisch en toegezonden aan de betrokken
organisaties voor eventueel commentaar. Commentaar wordt niet ontvangen.Grote dank is de commissie verschuldigd aan H.M. ambassadeur in Sarajevo,
drs. R. Bosscher, en de leden van zijn staf die dit bezoek hebben voorbereid
en zich ook tijdens het bezoek zeer hebben ingespannen om een en ander goed
te laten verlopen.8 Archief- en documentatiefunctieHet archief van de Parlementaire Enquêtecommissie Srebrenica bestaat
uit een verzameling documenten, die zij – al dan niet op verzoek –
ontvangt van de Ministeries van Algemene Zaken, Defensie en Buitenlandse Zaken
en derden, alsmede uit een hoeveelheid door haar zelf geproduceerde stukken.
De commissie vraagt diverse documenten op bij het NIOD en het ICTY (het tribunaal
in Den Haag ter berechting van oorlogsmisdaden gepleegd in voormalig Joegoslavië).Voorts beschikt de commissie over een verzameling officiële, openbare
publicaties (Kamerstukken, Handelingen, Kamervragen, Veiligheidsraadsresoluties),
literatuur (boeken, rapporten, pers- en tijdschriftartikelen), diverse video-
en cassettebanden en documentatiemateriaal van diverse internetsites.Deze verzameling documenten wordt opgebouwd en verwerkt door twee informatiespecialisten
die hiernaast, veelal dagelijks, een «Knipselkrant» inzake Srebrenica
samenstellen.Documenten – met uitzondering van boeken – worden opgenomen
in persoons- en onderwerpendossiers.Alle bij de commissie binnenkomende correspondentie (alsook elektronische
post) wordt door de secretaresse van de commissie voorzien van een Sreb (Srebrenica)-nummer
in volgorde van binnenkomst. Alle door de commissie en staf voor intern gebruik
geproduceerde stukken worden tezamen met alle relevante aan de commissie gerichte
post, in procedurevergaderingen behandeld. Alle relevante uitgaande correspondentie
wordt geregistreerd via een Sreb-nummer.Naast een postadres beschikt de commissie ook over een emailadres: srebrenica@tk.parlement.nl.Met het Centraal Archief van de Tweede Kamer worden in een vroegtijdig
stadium afspraken gemaakt over (vertrouwelijke) informatieverstrekking uit
eerder samengestelde archieven (met name het archief van de TCBU) die het
Centraal Archief beheert.In de periode van eind september tot en met medio oktober 2002 houdt de
commissie voorgesprekken met een groot aantal betrokkenen. De betrokken
personen wordt vertrouwelijkheid van de verslaglegging toegezegd. Ook wordt
aan hen toegezegd dat tijdens de hoorzittingen en ook in het eindrapport géén
citaten uit de voorgesprekken zullen worden gebruikt. Hieruit volgt dat de
verslagen van de voorgesprekken niet bij het eindrapport worden gevoegd.De commissie zegt aan de meest betrokken ministeries toe dat zij gedurende
haar onderzoek alle haar ter beschikking gestelde vertrouwelijke informatie
zorgvuldig zal archiveren en beheren. Hiertoe worden veiligheidsmaatregelen
getroffen (logistiek en elektronisch) en wordt een geheimhoudingsplicht aan
de gehele staf opgelegd.De commissie hanteert drie categorieën documenten: geheime documenten,
interne documenten en openbare documenten.De categorie «geheime documenten» betreft met name documenten
van de ministeries met de classificaties «stg. geheim»en «stg.
zeer geheim». Deze documenten worden in een kluis in de werkruimte van
de commissie bewaard.De categorie «interne documenten» betreft met name documenten
van de ministeries met de classificaties «vertrouwelijk» en «confidentieel».In overleg met het Centraal Archief wordt een eerste aanzet gegeven tot
een volwaardige overdracht van de door de commissie relevante, verzamelde
documenten.Voordat de commissie van haar onderzoeksopdracht wordt ontheven, zal nader
worden bezien wat er met de door de ministeries beschikbaar gestelde bescheiden
zal gaan gebeuren. Hierbij zal het gestelde in het informatieprotocol in acht
worden genomen.9 Aanbevelingen op procedureel terreinOp grond van de door de commissie tijdens haar onderzoek opgedane ervaringen
komt de commissie tot de navolgende procedurele aanbevelingen.• Sneller instellen enquêtecommissieHet besluit van de Kamer dat er een enquête dient te komen, dateert
van 25 april 2002. In het besluit wordt gesproken over een kortdurende
enquête. De enquêtecommissie wordt echter pas op 5 juni 2002
daadwerkelijk ingesteld. Hoewel de commissie er begrip voor heeft dat vanwege
verkiezingen het daadwerkelijk instellen langer geduurd heeft dan normaal,
verdient het aanbeveling in de toekomst standaard zo snel mogelijk na het
besluit tot het houden van een enquête de commissie daadwerkelijk in
te stellen.• Afleggen eigen statement getuigeDe commissie heeft goede ervaringen opgedaan met het geven van de mogelijkheid
tot het afleggen van een eigen statement van een getuige. Hierdoor kregen
de getuigen de mogelijkheid om onderwerpen onder de aandacht van de commissie
te brengen waar de commissie niet naar gevraagd heeft of waar naar de mening
van de getuigen niet of onvoldoende bij stil was gestaan. In de oproepbrief
voor het openbaar verhoor werd de getuige op deze mogelijkheid gewezen zodat
deze zich ter zake goed kon voorbereiden. Van deze gelegenheid is door getuigen
in ruime mate gebruik gemaakt. Het verdient overweging om dat in de komende
enquêtes ook te doen.• Behandeling NIOD-rapportNa de verschijning van het NIOD-rapport in april 2002 wordt er in de Kamer,
behalve in een kortdurend plenair debat op hoofdlijnen, inhoudelijk niet gedebatteerd
over dit rapport. Dit doet onvoldoende recht aan dit cruciale en gedegen rapport
over dit zo gevoelige onderwerp. De commissie beveelt dan ook aan dat bij
de behandeling van het eindrapport van de commissie met de regering ook het
NIOD-rapport alsnog integraal wordt geagendeerd. In de schriftelijke vragenronde
aan de regering over het rapport van de commissie zou het NIOD-rapport hiertoe
al kunnen worden meegenomen.• Instellen coördinatie- en documentatie-eenheid:Ten behoeve van deze enquête is, op initiatief van de drie betrokken
ministeries, een coördinatie- en documentatie-eenheid ingesteld. Alle
contacten met de afzonderlijke ministeries verliepen via dit coördinatiepunt,
tot volle tevredenheid van de commissie. Met name wanneer er meerdere ministeries
betrokken zijn bij een parlementaire enquête is het het overwegen waard
om te bevorderen dat één coördinatiepunt als hierboven
bedoeld wordt ingesteld.• ArchiveringVanaf het begin van de enquête was het duidelijk dat de commissie
in aanraking zou komen met vertrouwelijke documenten. In het overleg met de
betrokken ministeries bestond er onduidelijkheid over de status na afloop
van de aan de enquêtecommissie ter beschikking gestelde vertrouwelijke
documenten. Wie mag de vertrouwelijke stukken na afloop van de enquête
archiveren? Hiervoor werd een ad hoc-oplossing gevonden. De commissie acht
het echter wenselijk dat deze onduidelijkheid zo spoedig mogelijk structureel
wordt weggenomen door een wettelijke regeling op dit punt.• Bijstand tijdens verhoorIn de Wet op de Parlementaire Enquête wordt bepaald dat een getuige
gerechtigd is zich tijdens het verhoor te laten bijstaan (artikel 8a, eerste
lid). Bij de commissie bestond in de voorbereidingsfase van de verhoren twijfel
door wie een getuige zich precies kan laten bijstaan, alleen door een juridisch
raadsman of door alle mogelijke door de getuige gewenste raadslieden. Hoewel
geen van de getuigen een verzoek tot bijstand heeft gedaan, heeft de commissie
deze bepaling in de voorbereidingsfase voor zichzelf ruim uitgelegd. Het verdient
naar het oordeel van de commissie aanbeveling dit artikellid bij een eventuele
wijziging van de Wet op de Parlementaire Enquête in verruimende zin
nader te preciseren.• Inschakeling OVBDe commissie heeft goede ervaringen opgedaan met het meteen bij de beginfase
van het onderzoek inschakelen van het Onderzoeks- en Verificatiebureau (OVB).
Naast nuttige ondersteuning bij het opstellen van het Plan van Aanpak wijst
de commissie met name op de ondersteuning van het OVB bij het opstellen van
de begroting. De commissie adviseert ook bij komende onderzoeken het OVB tijdig
in te schakelen, opdat in belangrijke mate wordt bevorderd dat de begroting
van een onderzoekscommissie op realistische cijfers wordt gebaseerd.APPENDIX APlan van aanpak enquête SrebrenicaJuli 2002INHOUDSOPGAVE1INLEIDING EN LEESWIJZER30    2DE ONDERZOEKSOPDRACHT30 2.0Inleiding30  2.1 Voorstel
Tijdelijke commissie doel onderzoek30  2.2 Voorstel
Tijdelijke commissie onderzoeksonderwerpen en te horen getuigen31  2.3Annotaties
Kamer tijdens debat met de tijdelijke commissie32 2.4 Herformulering
onderzoeksonderwerpen en te horen getuigen33  2.5 Onderzoeksvragen35  2.6Methode
van onderzoek38     3DE PLANNING VAN DE UIT TE VOEREN
TAKEN38    4DE TAAKVERDELING40    5DE TAAK EN DE ROL VAN DE VOORZITTER40    6DE NADERE INVULLING VAN DE WENSELIJKE
ONDERSTEUNING41    7DE STAF41    8DE PLAATS EN OMVANG VAN DE WERKRUIMTEN43    9DE NOODZAAK VAN EEN INFORMATIEPROTOCOL43    10DE ARCHIVERING EN CLASSIFICERING43    11DE GEHEIMHOUDING EN BEVEILIGINGSASPECTEN43    12DE CONTACTEN MET DE PERS44    13INWERKPROGRAMMA COMMISSIE45 13.0 Inleiding45  13.1 Inhoudelijke aspecten45  13.2 Verhoortraining45    14DE OPENBARE VERHOREN46    15KOSTEN46    16EVALUATIE47    BIJLAGE:
TEKSTGEDEELTEN DEBAT TIJDELIJKE COMMISSIE MET KAMER481 Inleiding en leeswijzerVoor u ligt het plan van aanpak enquête Srebrenica. In dit plan
worden de opzet voor de uitvoering van de onderzoeksopdracht en de methode
van onderzoek uiteengezet. Tevens wordt in dit plan van aanpak ingegaan op
de meer praktische punten van het onderzoek zoals de samenstelling van de
staf, de beveiliging en de planning van het onderzoek.De Kamer hecht aan kwalitatief hoogstaand en onafhankelijk onderzoek.
Om dit te bevorderen, heeft de Kamer een draaiboek onderzoek opgesteld. Het
draaiboek schetst de vormvereisten voor een parlementair onderzoek. Een van
de punten uit het draaiboek onderzoek is dat een onderzoekscommissie of een
enquêtecommissie haar werkzaamheden start met het opstellen van een
plan van aanpak. Dit plan van aanpak is opgesteld conform de voorwaarden in
het draaiboek.2 De onderzoeksopdracht2.0 InleidingIn dit hoofdstuk wordt de onderzoeksopdracht van de enquêtecommissie
uitgewerkt. Deze onderzoeksopdracht vloeit voort uit het rapport van de Tijdelijke
Commissie Aanvullende Onderwerpen NIOD-rapport (28 341, nrs. 1–2)
en het debat over het rapport (TK 2001–2002, Handelingen 73, pp. 4751–4775).Tijdens het debat tussen Kamer en tijdelijke commissie zijn diverse opmerkingen
gemaakt. Door de voorzitter van de tijdelijke commissie is aangegeven dat
het rapport, met de uitkomsten van het plenaire debat als annotatie daarop,
als basis voor de enquêtecommissie zouden kunnen dienen. Uitgaande van
deze gedachtegang wordt in dit hoofdstuk beschreven hoe het oorspronkelijke
voorstel van de tijdelijke commissie kan worden omgezet naar de uiteindelijke
onderzoeksvragen van de enquêtecommissie.Eerst wordt ingegaan op het door de tijdelijke commissie geformuleerde
doel van het onderzoek en de onderzoeksonderwerpen. Vervolgens wordt aangegeven
of, en zo ja welke, nuanceringen daarop tijdens het debat tussen Kamer en
tijdelijke commissie zijn aangebracht. Dit resulteert in aangepaste onderzoeksonderwerpen.
Tenslotte worden onderzoeksvragen voor de enquête geformuleerd.In de bijlage wordt een integraal overzicht gegeven van relevante tekstgedeelten
uit het debat. Eerst wordt een overzicht gegeven van een aantal algemene opmerkingen
en vervolgens van de afzonderlijke fasen die in het debat over de val van
worden onderscheiden:• fase 1: de voorbereiding tot uitzending (tot januari 1994);• fase 2: 1994 tot 1 juli 1995;• fase 3: juli 1995;• fase 4: nasleep.2.1 Voorstel Tijdelijke commissie doel onderzoekDe tijdelijke commissie heeft de aanbeveling gedaan om het doel van het
onderzoek als volgt te omschrijven:Doel van het onderzoek is de Kamer in staat te stellen
een definitief politiek oordeel te vellen over het optreden van de Kamer,
de Nederlandse regering en de ambtelijk/militair verantwoordelijken in de
aanloop naar, tijdens, en na afloop van de gebeurtenissen in Srebrenica. Dit
onderzoek dient ter aanvulling op de conclusies welke eerder door de Tijdelijke
Commissie Besluitvorming Uitzendingen en door het NIOD zijn getrokken.Tijdens het debat tussen de Kamer en de tijdelijke commissie is wel aandacht
gevraagd voor het onderscheiden karakter van de onderzoeken van respectievelijk
de Tijdelijke Commissie Besluitvorming Uitzendingen (TCBU) en het NIOD, maar
dat heeft uiteindelijk niet geleid tot een aanpassing van de formulering van
het doel van het onderzoek.2.2 Voorstel Tijdelijke commissie onderzoeksonderwerpen
en te horen getuigenDe tijdelijke commissie heeft in haar rapport een aantal onderwerpen voor
nader onderzoek aanbevolen. Deze zijn onderverdeeld naar de vier fasen die
in het debat rondom de val van Srebrenica worden onderscheiden. Tevens heeft
de tijdelijke commissie per fase aangegeven welke categorieën personen
mogelijk kunnen worden gehoord. De aanbevelingen van de tijdelijke commissie
zijn onderstaand weergegeven. Fase 1: tot januari 1994De tijdelijke commissie heeft als onderwerp voor deze fase aanbevolen
de politiek-bestuurlijke (incl. militaire) besluitvorming die heeft geleid
tot de uitzending van Nederlandse troepen naar Srebrenica. Aangezien de TCBU
en het NIOD verschillende accenten leggen bij de rol van de Kamer en het kabinet
gedurende het hele traject van uitzending, adviseert de commissie hierbij
de te onderscheiden verantwoordelijkheden en motieven van kabinet, Kamer en
ambtelijk apparaat centraal te stellen. Kaders waarbinnen dit onderwerp moet
worden onderzocht, worden onder meer gevormd door het mandaat van UNPROFOR
en de Rules of Engagement. Aanvullend op de waarheidsvinding in het NIOD-rapport
en het rapport van de TCBU kan naar het oordeel van de commissie het horen
van een aantal getuigen meer helderheid bieden.Een mogelijk te horen categorie van personen wordt gevormd door de politiek-bestuurlijk
meest verantwoordelijken.Fase 2: 1994 tot 1 juli 1995De tijdelijke commissie beveelt aan voor deze fase nader te bestuderen
welke consequenties het kabinet heeft getrokken uit de constatering van minister
Voorhoeve in september 1994 dat de situatie in de enclave Srebrenica militair
gezien «uitzichtloos» is. De commissie adviseert hierbij aandacht
te besteden aan de adviezen van militaire zijde, onder andere op het gebied
van de exit-strategie en het al dan niet voorziene militaire scenario indien
luchtsteun onverhoopt achterwege zou blijven bij een Bosnisch-Servische aanval
op de enclave.Mogelijk te horen categorieën van personen zijn de meest verantwoordelijke
bewindspersonen uit het eerste kabinet-Kok alsmede, van de desbetreffende
ministeries, personen uit de ambtelijke en militaire top.Fase 3: juli 1995De tijdelijke commissie beveelt voor deze fase als onderwerpen aan de
coördinatie van het beleid binnen het kabinet en de communicatie daarover met Dutchbat, VN en NAVO, alsmede de inhoud van de verantwoordelijkheid
die Nederland ten opzichte van de bevolking in de enclave droeg. Daarbij kan
ook worden onderzocht hoe en met welke argumenten de afweging is gemaakt tussen
enerzijds de veiligheid van Dutchbat en anderzijds de veiligheid van de bevolking
in de enclave.Een mogelijk te horen categorie personen bestaat uit de meest verantwoordelijke
ministers en militairen.Fase 4: nasleepDe commissie beveelt voor deze fase als onderwerp aan de geconstateerde
problemen rondom de informatievoorziening over de gang van zaken tijdens en
na de val van Srebrenica (waaronder de debriefing) van de krijgsmacht en het
Ministerie van Defensie aan de politieke leiding en (vervolgens) aan de Tweede
Kamer. De commissie adviseert hierbij ook te betrekken de onderzoeken hierover
die in latere jaren hebben plaatsgevonden.De commissie adviseert hiervoor een beperkt aantal direct betrokkenen
te horen.2.3 Annotaties Kamer tijdens debat met tijdelijke
commissieTijdens het debat tussen Kamer en tijdelijke commissie zijn zowel opmerkingen
in algemene zin als per fase gemaakt. Onderstaand wordt op deze annotaties
ingegaan, voor zover de voorzitter van de tijdelijke commissie deze annotaties
in concluderende zin heeft overgenomen. Voor wat betreft de overige opmerkingen
wordt ervan uitgegaan dat deze niet zijn overgenomen.AlgemeenOpgemerkt is dat de onderzoeksonderwerpen nogal ruim zijn geformuleerd.
Voorgesteld is om deze preciezer te formuleren.Door de voorzitter van de tijdelijke commissie zijn deze opmerkingen overgenomen
door de gedane opmerkingen als annotatie bij het rapport te beschouwen, die
samen de basis vormen voor de uiteindelijke onderzoeksvragen die door de enquêtecommissie
moeten worden vastgesteld.Verder is aandacht gevraagd voor de omschrijving van te horen personen.
Gevraagd werd of alleen de politiek verantwoordelijken, misschien Kamerleden
en de hoogste top van de Landmacht zouden kunnen worden gehoord, of ook Nederlandse
VN-stafofficieren die een deel van de communicatie verzorgden. Tevens is opgemerkt
dat het niet verstandig lijkt om het afbakenen van de groep potentiële
getuigen te laten plaatsvinden via gradaties in verantwoordelijkheden.Door de voorzitter van de tijdelijke commissie is opgemerkt dat bewust
is gekozen voor de term «meest verantwoordelijken». Dit zijn personen
uit de achtereenvolgende kabinetten, een enkele generaal, een enkele ambtenaar
en een enkel Kamerlid.Over het al dan niet horen van nabestaanden en/of militairen van Dutchbat
zijn geen conclusies getrokken. De tijdelijke commissie heeft geen aanbeveling
gedaan hierover, maar wel is aangegeven dat de wens tot een korte enquête
op gespannen voet staat met het horen van veel en verschillende categorieën
personen.Fase 1: tot januari 1994Als vervolg op de opmerking dat de onderzoeksonderwerpen ruim zijn geformuleerd,
is met betrekking tot fase 1 gevraagd specifiek aandacht te besteden aan de
wijze waarop de regering in overleg met de Verenigde Naties het mandaat heeft
ingevuld. Dit ter aanvulling op reeds bekende informatie. Algemene opvatting
van de Kamer was dat voorkomen moet worden dat het werk van de TCBU wordt
overgedaan.In zijn reactie heeft de voorzitter van de tijdelijke commissie aangegeven
dat ook hij het verkeer tussen Nederland en de VN als kernpunt voor deze fase
beschouwt. Het is geenszins de bedoeling dat het werk van de TCBU en het NIOD
wordt overgedaan.Deze nadere duiding van het onderzoeksonderwerp heeft ook gevolgen voor
de categorie te horen getuigen, die zou kunnen worden uitgebreid met personen
uit de ambtelijke en militaire top.Fase 2: 1994 tot 1 juli 1995Er zijn door de voorzitter van de tijdelijke commissie geen opmerkingen
met betrekking tot fase 2 in concluderende zin overgenomen. De beschrijving
van het onderzoeksonderwerp hoeft derhalve niet te worden aangepast.Fase 3: juli 1995Er is tijdens het debat nadrukkelijk aandacht gevraagd voor de lotsverbondenheid
van Dutchbat met de inwoners van de enclave.Door de voorzitter van de tijdelijke commissie is opgemerkt dat de term
zelf niet is opgenomen in de aanbevelingen, maar dat de zaak zelf de kern
van de derde fase betreft.Verder is aandacht gevraagd voor de vraag of Dutchbat de opgedragen taken
naar behoren heeft uitgevoerd, of dat er fouten zijn gemaakt. Door de voorzitter
van de tijdelijke commissie is opgemerkt dat bij nader onderzoek naar de coördinatie
en de communicatie, de uitvoering van het beleid daar onderdeel van uit kan
maken.Fase 4: nasleepTijdens het debat is opgemerkt dat het nader onderzoek naar deze fase
zich vooral moet richten op de geconstateerde incidenten omtrent de informatievoorziening
en dat in dat kader de «betrokkenen» moeten worden gehoord.Door de voorzitter van de tijdelijke commissie is opgemerkt dat deze fase
heel restrictief is geformuleerd, en dat het vooral gaat om een aantal incidenten.
Het is uitdrukkelijk niet de bedoeling van de tijdelijke commissie om een
onderzoek te doen naar een mogelijke doofpotcultuur bij de gehele defensieorganisatie.2.4 Herformulering onderzoeksonderwerpen en te horen
getuigenOp grond van het rapport van de tijdelijke commissie en het debat hierover
zijn de onderzoeksonderwerpen opnieuw geformuleerd. Tevens is aangegeven welke
categorieën personen mogelijk zouden kunnen worden gehoord. Daarbij heeft
de enquêtecommissie als leidend beginsel genomen dat alle personen die
worden gehoord een relevante bijdrage moeten kunnen leveren aan het doel van
het onderzoek, gerelateerd aan specifieke onderzoeksvragen. Daarbij houdt
de enquêtecommissie de mogelijkheid open dat het aantal personen waarmee
een voorgesprek wordt gevoerd groter is dat het aantal tijdens
een hoorzitting onder ede te horen personen.Fase 1: tot januari 1994Onderwerp van onderzoek is de politieke-bestuurlijke (incl. militaire)
besluitvorming die heeft geleid tot de uitzending van Nederlandse troepen
naar Srebrenica. Aangezien de TCBU en het NIOD verschillende accenten leggen
bij de rol van de Kamer en het kabinet gedurende het hele traject van uitzending,
wordt nader onderzoek gedaan naar de te onderscheiden verantwoordelijkheden
en motieven van kabinet, Kamer en ambtelijk apparaat. Kaders waarbinnen dit
onderwerp wordt onderzocht, worden onder meer gevormd door het mandaat van
UNPROFOR en de Rules of Engagement. Binnen deze kaders wordt onderzocht op
welke wijze het mandaat in het verkeer tussen Den Haag en de VN is ingevuld.
Tevens wordt onderzocht de wijze waarop het militaire apparaat met de politiek
heeft gecommuniceerd over de concrete invulling van het mandaat, mede tegen
de achtergrond van de toenmalige afspraken hieromtrent.Mogelijk te horen categorieën van personen zijn enkele toenmalige
woordvoerders binnen de Kamer, de meest verantwoordelijke bewindspersonen
alsmede, van de desbetreffende ministeries, personen uit de ambtelijke en
militaire top. Indien noodzakelijk voor het doel van het onderzoek, zullen
ook VN-functionarissen worden gehoord.Fase 2: 1994 tot 1 juli 1995Voor deze fase richt het onderzoek zich vooral op de consequenties die
het kabinet heeft getrokken uit de constatering van minister Voorhoeve in
september 1994 dat de situatie in de enclave Srebrenica militair gezien «uitzichtloos»
is. Daarbij wordt ook aandacht besteed aan de adviezen van militaire zijde,
onder andere op het gebied van de exit-strategie en het al dan niet voorziene
militaire scenario indien luchtsteun onverhoopt achterwege zou blijven bij
een Bosnisch-Servische aanval op de enclave.Mogelijk te horen categorieën van personen zijn de meest verantwoordelijke
bewindspersonen uit het eerste kabinet-Kok alsmede, van de desbetreffende
ministeries, personen uit de ambtelijke en militaire top.Fase 3: juli 1995Onderwerp van onderzoek voor deze fase is het optreden van de Nederlandse
regering, de ambtelijk/militair verantwoordelijken en de Kamer tijdens en
direct na de val van Srebrenica. Dit optreden wordt mede onderzocht in het
kader van de toen geldende internationale context, waarbij ook het optreden
van de VN aan de orde is. Meer specifiek staat centraal de coördinatie
van het beleid binnen het kabinet en de communicatie over het kabinetsbeleid
met Dutchbat, Kamer, VN en NAVO, alsmede de invulling van de verantwoordelijkheid –
ook wel omschreven als lotsverbondenheid – die Nederland ten opzichte
van de bevolking in de enclave droeg. Daarbij wordt ook onderzocht hoe en
met welke argumenten de afweging is gemaakt tussen enerzijds de veiligheid
van Dutchbat en anderzijds de veiligheid van de bevolking in de enclave, en
of Dutchbat opgedragen taken naar behoren heeft uitgevoerd.Mogelijk te horen categorieën personen bestaan uit de meest verantwoordelijke
ministers en militairen. Indien noodzakelijk voor het doel van het onderzoek,
kunnen ook andere militairen alsmede nabestaanden worden gehoord.Fase 4: nasleepOnderwerp voor onderzoek zijn de geconstateerde incidenten met betrekking
tot de informatievoorziening over de gang van zaken tijdens en na de val van
Srebrenica (waaronder de debriefing) van de krijgsmacht en het Ministerie
van Defensie aan de politieke leiding en (vervolgens) aan de Tweede Kamer.
Centrale vraag daarbij is of sprake is geweest van onwil of onkunde. Hierbij
worden ook de onderzoeken betrokken die in latere jaren naar deze incidenten
hebben plaatsgevonden.Tevens wordt onderzocht of de debriefing voldoende ruimte bood voor één
van de door Defensie zelf genoemde doelen van de debriefing, te weten het
verwerken van de indrukken en ervaringen die de militairen van Dutchbat III
hadden opgedaan.De enquêtecommissie zal hiervoor een beperkt aantal direct betrokkenen
horen.2.5 OnderzoeksvragenDe onderzoeksonderwerpen zijn nader uitgewerkt in specifieke onderzoeksvragen.
Onderstaand worden deze onderzoeksvragen weergegeven, onderscheiden naar de
diverse fasen. Al deze onderzoeksvragen komen in het onderzoek van de enquêtecommissie
aan de orde.Een steeds terugkerende algemene onderzoeksvraag is de vraag of de verantwoordelijken
gegeven de omstandigheden adequaat hebben gehandeld. Ook deze vraag komt in
het onderzoek van de enquêtecommissie aan de orde. Om het antwoord op
deze vraag te vergemakkelijken, splitst de commissie deze algemene vraag op
in een tiental «hulpvragen». Per persoon beziet de commissie of,
en zo ja welke, hulpvragen van belang zijn. Ook deze hulpvragen zijn in het
onderstaande aangegeven.(Fase 1)1.1 Wat was, gezien het verschil in accent in de bevindingen van de TCBU
en het NIOD, het motief voor de diverse betrokkenen in Kamer, kabinet, ambtelijke
en militaire top om te pleiten voor uitzending naar Bosnië?1.2 Lag, gezien het verschil in accent in de bevindingen van de TCBU en
het NIOD, het initiatief en het voortouw om te besluiten tot uitzending van
een bataljon van de Luchtmobiele Brigade naar Bosnië voornamelijk bij
de Kamer of bij het kabinet?1.3 Wat hebben de ambtelijke top en de militaire top geadviseerd over
de nadere uitwerking van het mandaat? Is er bijvoorbeeld een risico-analyse
opgesteld? Tot welke beslissingen of maatregelen van de politiek verantwoordelijken
heeft dit geleid?1.4 In welke mate is in het kader van de uitwerking van het mandaat informatie
ingewonnen bij het Canadese detachement dat in Srebrenica was gelegerd, en
op welke wijze is over de resultaten van deze informatievergaring door de
militaire top gecommuniceerd met de politieke leiding?1.5 In welke mate paste het binnen het mandaat van de VN dat Nederland
bij de besluitvorming over en uitwerking van het mandaat gebruik zou maken
van vormen van intelligence, en op welke wijze is over het gebruik
van intelligence gecommuniceerd met de politieke leiding?1.6 Wat was de inzet van het kabinet voor wat betreft de nadere uitwerking
van het mandaat en wat was hiervan het resultaat?1.7 Is er sprake geweest van communicatie tussen de Nederlandse regering
en de VN inzake de uitwerking van het mandaat?1.8 Zo ja, heeft de communicatie inzake de uitwerking van het mandaat
met de VN tot maatregelen geleid?(Fase 2)2.1 Welke maatregelen heeft het kabinet genomen naar aanleiding van de
constatering van minister Voorhoeve in september 1994 dat de situatie in de
enclave Srebrenica «uitzichtloos» was?2.2 Wat hebben de ambtelijke top en de militaire top geadviseerd over
de militaire situatie (bijvoorbeeld over de exit-strategie en het militaire
scenario indien luchtsteun achterwege zou blijven)? Tot welke beslissingen
of maatregelen van de politiek verantwoordelijken heeft dit geleid?2.3 Tot welke resultaten hebben de inspanningen van het kabinet om internationaal
aandacht te krijgen voor de situatie in de enclave geleid?2.4 Heeft het kabinet alles gedaan wat redelijkerwijze mogelijk was om
de geconstateerde problemen in Srebrenica op te lossen?(Fase 3)3.1 Welke ruimte had Nederland binnen de internationale kaders? Hoe is
daar mee omgegaan?3.2 Welke verantwoordelijkheden en bevoegdheden hadden de verantwoordelijke
Nederlandse VN-militairen in Bosnië?3.3 Hoe hebben de Nederlandse VN-militairen deze verantwoordelijkheden
en bevoegdheden ingevuld met betrekking tot de val van de enclave Srebrenica?3.4 Hoe is door het kabinet de communicatie met Dutchbat, VN en NAVO in
juli 1995 met betrekking tot de gebeurtenissen in Srebrenica vormgegeven?3.5 Tot welke inzichten en maatregelen heeft deze communicatie geleid?3.6 Op welke wijze is de coördinatie van het beleid ten aanzien van
Srebrenica in juli 1995 binnen het kabinet vormgegeven?3.7 Welke ministers zijn als eerstverantwoordelijken aangewezen? Welk
mandaat hebben zij van het kabinet gekregen?3.8 Wat verstond het kabinet onder lotsverbondenheid met de bevolking
van de enclave Srebrenica? Tot welke initiatieven van het kabinet heeft
deze lotsverbondenheid geleid gedurende de verschillende tijdstippen voor,
tijdens en na de val van de enclave?3.9 Lag bij het kabinet de nadruk op de veiligheid van Dutchbat, van de
bevolking in de enclave, of van beide?3.10 Welke beleidslijn had de VN ten aanzien van lotsverbondenheid?(Fase 4)4.1 Op welke wijze is de informatievoorziening over de gang van zaken
tijdens en na de val van Srebrenica (waaronder de debriefing) binnen het ministerie
van Defensie vormgegeven?4.2 Werd in de debriefing ruimte geboden aan de leden van Dutchbat III
om hun indrukken en ervaringen ten aanzien van de gebeurtenissen in Srebrenica
te uiten?4.3 Werden leden van Dutchbat III onder druk gezet om geen mededelingen
te doen over hun indrukken en ervaringen die zij hebben opgedaan in Srebrenica?4.4 Op welke wijze heeft de militaire top haar verantwoordelijkheid jegens
de minister met betrekking tot de informatievoorziening over Srebrenica ingevuld?4.5 Welke maatregelen heeft de minister van Defensie genomen om een zo
goed mogelijke informatievoorziening over Srebrenica te waarborgen, mede op
basis van de conclusies in het rapport van Van Kemenade?4.6 Waardoor wordt het verschil in interpretatie van verschillende onderzoekers
(Van Kemenade versus NIOD) veroorzaakt?4.7 Wat is de oorzaak van de geconstateerde problemen in de informatievoorziening
met betrekking tot de val van Srebrenica (onwil of onkunde)?Algemene onderzoeksvraagDe commissie onderzoekt of de verantwoordelijken gegeven de omstandigheden
adequaat hebben gehandeld. Daarbij kunnen de navolgende hulpvragen van belang
zijn.1. Welke rol of bijdrage hadden de afzonderlijke actoren met betrekking
tot het besluitvormingsproces, en wat was de betekenis hiervan voor het verloop
en de uitkomsten van de besluitvorming?2. Wat wilden de afzonderlijke actoren bereiken?3. Welke kernwaarden en belangen speelden voor de actoren een rol?4. Hebben de afzonderlijke actoren zich ervan vergewist dat ze de relevante
informatie beschikbaar hadden op het moment dat een besluit is genomen? (Hulpvragen
hierbij kunnen zijn: Wie bepaalt de inhoud van de informatie? Wie vergaart
de informatie? Wie selecteert de informatie? Wie biedt de informatie uiteindelijk
aan?)5. Op welke wijze is de relevante informatie verwerkt in het besluitvormingsproces
en in hoeverre heeft deze informatie een rol gespeeld bij het uiteindelijke
besluit?6. Welke handelingsvrijheid voor beslissen hadden de afzonderlijke actoren, en op welke wijze is met deze handelingsvrijheid omgegaan?
(Hulpvragen hierbij kunnen zijn: Wat was de formele handelingsvrijheid? Wat
was de informele handelingsvrijheid, gegeven de positie van betrokkene en
de cultuur en structuur van de organisatie?)7. Wat hebben de afzonderlijke actoren ondernomen om steun te krijgen
voor hun eigen standpunt en/of belangen?8. Wat zijn de cruciale keuzes die zijn gemaakt?9. Hoe is het besluitvormingsproces verlopen, gezien de onzekerheden en
verschillende invalshoeken die van belang waren?10. Hoe typeren de afzonderlijke actoren zelf het besluitvormingsproces?2.6 Methode van onderzoekTijdens het debat over het rapport van de tijdelijke commissie is van
de zijde van de Kamer nadrukkelijk opgemerkt dat de enquêtecommissie
zich grotendeels zou moeten baseren op beschikbaar materiaal. Vooral genoemd
zijn het rapport van de TCBU en van het NIOD. Ook andere beschikbare stukken
kunnen worden gebruikt.De nadruk van de parlementaire enquête ligt op het analyseren van
de diverse onderzoeksgegevens, teneinde (indachtig het doel van deze enquête)
de Kamer in staat te stellen een definitief politiek oordeel te vellen over
het optreden van diverse actoren in de aanloop naar, tijdens en na afloop
van de gebeurtenissen in Srebrenica. Aanvullend onderzoek kan beperkt plaatsvinden,
en kan alleen dienen ter versterkte waarheidsvinding.Tegen deze achtergrond zullen de methoden van onderzoek vooral bestaan
uit:• documentenanalyse;• interviews met een nader te selecteren groep van direct verantwoordelijken
c.q. betrokkenen;• verhoren onder ede van een nader te selecteren groep van direct
verantwoordelijken c.q. betrokkenen.3 De planning van de uit te voeren takenDe enquêtecommissie is gevraagd een kortdurend onderzoek te verrichten
en voor het einde van 2002 haar werkzaamheden af te ronden.Ieder onderzoek, ook parlementair onderzoek, kent een bepaalde doorlooptijd.
Er kan een aantal fases worden onderscheiden. Na het formeren van commissie
en staf volgen de dataverzameling, de voorgesprekken, de openbare verhoren
en de rapportage. Deze fases lopen deels parallel maar zijn grotendeels volgtijdelijk.
Veel tijd zal benodigd zijn voor het analyseren van relevante informatie en
het houden van verhoren. Het verleden toont aan dat parlementaire enquêtes
vaak veel tijd vergen. Slechts twee eerdere parlementaire enquêtes konden
binnen één jaar worden afgerond: de paspoortenquête en
de Bijlmerenquête. De enquêtecommissie Srebrenica is gevraagd
om binnen een tijdsbestek van acht maanden te rapporteren. Dit is wellicht
mogelijk omdat er met het NIOD-rapport en het TCBU-rapport een gedegen feitelijke
basis ligt. Aan de andere kant moet de compexiteit van het onderwerp niet
worden onderschat.Onderstaand treft u een zeer voorlopige planning aan. Het voorstel daarin
is te streven naar het opleveren van een eindrapport uiterlijk in januari
2003. Deze planning is krap maar lijkt op het eerste gezicht net haalbaar.11 juni–12 juli: opbouw projectorganisatieDe ervaring met eerder parlementair onderzoek leert dat de opbouw van
een projectorganisatie, waaronder het aantrekken van extra ondersteuning,
vier tot zes weken vergt. In deze periode kan de commissie werken aan de uitwerking
van de onderzoeksopdracht en het vaststellen van het plan van aanpak.17 juni–19 juli: dataverzamelingOp onderdelen is aanvullend onderzoek, in aanvulling op het NIOD-rapport,
het rapport van de TCBU en mogelijke andere gegevens niet uit te sluiten.
Hiervoor moet aanvullende informatie worden verzameld. Het verkrijgen van
toegang tot (vertrouwelijke) documenten kan veel tijd kosten. Zo heeft de
TCBU negen maanden nodig gehad alvorens alle relevante documenten konden worden
ingezien. Verondersteld wordt dat hiervoor nu veel minder tijd benodigd zal
zijn, gezien de beperkte omvang van het aanvullende feitenonderzoek. Al met
al lijkt het noodzakelijk hiervoor minimaal vijf weken in te ruimen. De commissie
kan zich in deze periode verder inwerken in de materie door het NIOD- en TCBU-rapport
te lezen en eerste gesprekken te voeren met deskundigen. Met het oog op de
voorbereiding van de voorgesprekken kan in deze periode ook de eerste verhoortraining
plaatsvinden.17 juni–2 augustus: voorbereiden voorgesprekken/verhoren
en aanvullend onderzoekEen uitgebreide analyse van het rapport van het NIOD en andere informatie
is noodzakelijk met het oog op een zorgvuldige voorbereiding van het horen
van de getuigen. Hiervoor zijn naar schatting in totaal zeven weken benodigd.
Dit onderdeel kan gelijktijdig met de dataverzameling plaatsvinden.5–23 augustus: vakantieDrie weken zomervakantie voor de leden van de commissie en haar staf.26 augustus–20 september: vervolg voorbereiden
voorgesprekken/verhoren en aanvullend onderzoekPrinsjesdag is dit jaar op 17 september. De enquête Bouwnijverheid
zal haar verhoren afronden voor deze datum. Samenloop van de voorgesprekken/verhoren
van de twee enquêtecommissies lijkt niet wenselijk. De enquêtecommissie
Srebrenica zal daarom tot Prinsjesdag kunnen werken aan de voorbereiding van
de voorgesprekken en de verhoren, aan het aanvullende onderzoek en aan het
vervolg van de verhoortraining.23 september–29 november: 10 weken: voorgesprekken
en verhorenHet aantal voorgesprekken en het aantal getuigen dat gehoord zal worden
is vanzelfsprekend nog niet bekend. Bij de schatting van de hiervoor benodigde
tijd is daarom gekeken naar het aantal hoorzittingen van de Tijdelijke Commissie
Besluitvorming Uitzendingen. Voor 40 voorgesprekken en 35 hoorzittingen zijn
circa tien weken nodig.2 december–20 december en 2 januari–24 januari:
6 weken: opstellen eindrapportNa afsluiting van de openbare verhoren kan het eindrapport worden opgesteld,
moeten conclusies worden getrokken en het rapport worden gedrukt. Hiervoor
zijn zeker zes weken nodig.Nogmaals zij benadrukt dat dit een heel krappe planning is. Wellicht zal
werkendeweg moeten worden geconstateerd dat bijstelling noodzakelijk is.4 De taakverdelingDe leden van de commissie zitten zonder last of ruggespraak in de commissie.
Indien hiervan in uitzonderlijke gevallen naar het oordeel van een commissielid
toch moet worden afgeweken, meldt het betreffende commissielid dit aan de
voorzitter van de commissie.De commissie werkt gedurende het onderzoek als geheel samen. Anders wordt
dit tijdens de openbare verhoren, een taakverdeling is dan zinvol (bijvoorbeeld
om te voorkomen dat een commissielid een partijgenoot zou moeten verhoren).
Wanneer de vorm, inhoud en opzet van de verhoren duidelijker zijn, zullen
hier nadere afspraken over worden gemaakt.5 De taak en de rol van de voorzitterZoals hierboven gesteld, werkt de commissie als geheel collegiaal samen.
Alle besluiten over vorm en inhoud van het onderzoek worden gezamenlijk genomen.De voorzitter (en bij zijn afwezigheid de ondervoorzitter) heeft in het
vormgeven van deze samenwerking een belangrijke rol. De volgende taken worden
onderscheiden.Sturing inhoud: ieder lid mag voorstellen doen voor de inhoud van het
onderzoek. De voorzitter geeft sturing aan dit proces. Ondersteund door de
staf neemt hij de noodzakelijke operationele beslissingen.Sturing procedures: de voorzitter neemt wanneer nodig het voortouw bij
procedurele voorstellen en beslissingen. De griffier vormt de belangrijkste
ondersteuning op dit punt.Aanspreekpunt staf: de voorzitter vormt het eerste aanspreekpunt voor
de staf. De griffier en de voorzitter coördineren in onderling overleg
de werkzaamheden van de ambtelijke staf.Onderhandelaar: de voorzitter is de eerste verantwoordelijke in onderhandelingen
met derden, bij voorbeeld bij het verkrijgen van vertrouwelijke informatie.
De gesprekken tussen de enquêtecommissie en de regering vinden namens
de enquêtecommissie plaats door de voorzitter (vergezeld door de griffier
en, wanneer opportuun, de ondervoorzitter).De voorzitter draagt tevens de verantwoordelijkheid voor de contacten
met de pers.Naast de voorzitter heeft de commissie een ondervoorzitter. De ondervoorzitter
vervangt de voorzitter in voorkomende gevallen en heeft in die omstandigheden
dezelfde taken en bevoegdheden als de voorzitter. De ondervoorzitter neemt
in voorkomende gevallen deel aan gesprekken van de voorzitter met derden.6 De nadere invulling van de wenselijke ondersteuningIedere onderzoekscommissie beschikt voor de uitvoering van haar taken
over een ambtelijke staf. Deze staf verzorgt de inhoudelijke en procedurele
voorbereiding van de werkzaamheden van de commissie. Veel van de feitelijke
onderzoekswerkzaamheden zullen, zo leert de ervaring, uitgevoerd worden door
de leden van de staf. Uiteraard draagt de commissie verantwoordelijkheid voor
de werkzaamheden van de staf (m.n. de uitvoering van het onderzoek en het
opstellen van het eindrapport).Het ambtelijk apparaat van de Tweede Kamer verzorgt de ambtelijke ondersteuning.
In het geval van een enquête blijkt in de praktijk dat deze ondersteuning
niet voldoende is omdat de vereiste expertise niet voorhanden is of dat het
benodigde personeel eenvoudigweg niet beschikbaar is. Ook in dit geval is
hiervan sprake.Voor deze enquête is gekozen voor het tijdelijk in dienst nemen
van extra ondersteuning. Dit heeft voordelen met het oog op toegang tot vertrouwelijke
informatie. Externe onderzoeksbureaus hebben namelijk niet op voorhand toegang
tot dezelfde informatie als de Kamer, een enquêtecommissie en haar staf.
Met het tijdelijk in dienst nemen van medewerkers wordt tevens voorkomen dat
een tijdrovende Europese aanbestedingsprocedure gestart moet worden.Een bijkomend voordeel van het in dienst nemen van extra ondersteuning,
en deze te benoemen tot ambtenaar, is dat problemen met aansprakelijkheid
worden voorkomen. In het verleden is het voorgekomen dat onderzoeksbureaus
die opdrachten verrichtten voor de Tweede Kamer hoofdelijk aansprakelijk werden
gesteld voor schade die voortvloeide uit de uitkomsten van het onderzoek.
Ambtenaren in dienst van de Tweede Kamer zijn hiervan gevrijwaard.In de volgende paragraaf wordt verder ingegaan op de samenstelling van
de staf.7 De stafOp basis van het rapport van de tijdelijke commissie is navolgende schatting
gemaakt van de omvang van de benodigde ambtelijke staf. De namen van de betreffende
personen zijn bijgevoegd.GriffierT.N.J. de Lange Inhoudelijk coördinatorE. Stolk OnderzoekerT.J.E. van Toor OnderzoekerR.W. Terpstra OnderzoekerG.S. Verheuvel 1 assistent griffierH.J. Post 1 documentalistM.G.M. van Oostwaard 1 documentalistM.A. Niemeijer secretariaatA.C. KnijnenburgOnderzoeks- en VerificatiebureauS.J. Oostlander
(tijdelijk)(taakverdeling)De griffier is eindverantwoordelijk voor alle inhoudelijke en organisatorische
activiteiten van de staf. Hij vormt het aanspreekpunt voor de commissie voor
de werkzaamheden van de staf.Het is gebruikelijk een inhoudelijk coördinator aan te stellen voor
de inhoud van het onderzoek. Het is de taak van deze persoon
de werkzaamheden van de betrokken onderzoekers onderling af te stemmen en
te coördineren teneinde de kwaliteit en samenhang van het onderzoek te
waarborgen. De inhoudelijk coördinator werkt nauw samen met de griffier.Inclusief de inhoudelijk coördinator zullen vier, maximaal vijf personen
onderzoek verrichten.De openbare verhoren onder ede vormen een belangrijk onderdeel van deze
parlementaire enquête. Het verdient daarom aanbeveling aan de voorbereiding
en organisatie van de verhoren extra aandacht te schenken. Binnen de staf
is een assistent-griffier belast met de technische en procedurele voorbereiding
van de voorgesprekken en verhoren.De documentalisten in de staf worden belast met de opbouw, het beheer
en het ontsluiten van de beschikbare informatie. Zij kunnen analyses verzorgen
van de beschikbare informatie ten behoeve van de commissie en de onderzoekers.
Daarnaast zullen de documentalisten relevante berichten in de media verzamelen
en verspreiden. Tot slot kunnen de documentalisten een rol spelen bij de voorbereiding
van de verhoren door relevante informatie te verzamelen over de te horen getuigen.Het secretariaat zal het agendabeheer verzorgen van de commissie, de commissievoorzitter
en de griffier. Daarnaast is de secretaresse verantwoordelijk voor het opstellen
en verspreiden van agenda’s en besluitenlijsten en het onderhouden van
publiekscontacten.Gedurende startfase van het onderzoek is ondersteuning beschikbaar van
het Onderzoeks- en Verificatiebureau (OVB) van de Tweede Kamer. Het OVB kan
adviseren bij het opstellen van onderzoeksvragen en het afbakenen van het
onderzoek. Daarnaast kan het OVB technische advisering leveren over planning,
budgettering en organisatie van het onderzoek.De totale omvang van de staf bedraagt naar verwachting ongeveer tien personen.(benodigde expertise)Er is een inschatting gemaakt van de benodigde expertise voor de uitvoering
van het onderzoek. Het onderzoek zal zich naar verwachting met name richten
op besluitvormingsprocessen op nationaal en internationaal niveau en binnen
de krijgsmacht. De benodigde disciplines bevinden zich dan ook op dit terrein.
Op dit moment bevindt zich in de staf een bestuurskundige en een persoon met
uitvoerige kennis over uitzendingen en Srebrenica. De overige onderzoekers
beschikken over deskundigheid op bestuurskundig, internationaal-juridisch
(VN-recht) en militair terrein (voor onderzoek naar de besluitvorming binnen
het leger en het Ministerie van Defensie).Tot slot is er voor gekozen om speciaal voor de inhoudelijke voorbereiding
van de openbare verhoren expertise aan te trekken met specifieke kennis van
en over verhoren. Deze persoon kan de openbare verhoren helpen voorbereiden,
vooral door het helpen trainen in moderne gespreks- en verhoortechnieken.
Dit is belangrijk, alleen al omdat de ervaring uit andere parlementaire enquêtes
leert dat ook getuigen zich laten bijstaan door deskundigen bij de voorbereiding
van hun verhoor.8 De plaats en omvang van de werkruimtenDe Kamer beschikt tegenwoordig over afzonderlijke werkruimten ten behoeve
van parlementaire onderzoeken in het gebouw Doelenstraat, nabij de Tweede
Kamer. Deze werkruimten worden momenteel echter gebruikt door de enquêtecommissie
Bouwnijverheid.Het verdient de voorkeur om gebruik te maken van werkruimten in het Kamergebouw.
Dit is praktisch met het oog op technische voorzieningen en ondersteuning
en met het oog op avond- en weekendopenstelling van het gebouw.De Tijdelijke Commissie Aanvullende Onderwerpen NIOD-rapport heeft voor
werkzaamheden gebruik gemaakt van de Kappeyne van de Coppellozaal. Dat is
ook de werkruimte voor de staf van de enquêtecommissie.9 De noodzaak van een informatieprotocolBelangrijke bron voor het onderzoek is het rapport van het NIOD. Dat is
een openbaar stuk. Het is op voorhand echter aannemelijk dat de enquêtecommissie
voor zijn onderzoek ook gebruik wil maken van andere informatie. Te denken
valt aan bijvoorbeeld ministerraadnotulen.De Wet op de Parlementaire Enquête geeft de Kamer toegang tot alle
informatie. Inzage kan alleen geweigerd worden wanneer het belang van de staat
in het geding is (artikel 68 Grondwet). Dit neemt niet weg dat er bij toepassing
van de verschoningsgrond enige beoordelingsruimte bestaat, primair aan de
zijde van het kabinet en uiteindelijk ook bij de enquêtecommissie. Daarbij
gaat het om vragen als: is inzage überhaupt mogelijk, wie mag de informatie
inzien, onder welke condities?Om te voorkomen dat deze vragen bij ieder concreet informatieverzoek weer
opnieuw beantwoording behoeven, is in overleg met de betrokken ministeries
een informatieprotocol opgesteld. Dit protocol vormt als het ware de «smeerolie»
tussen de regering en de parlementaire enquêtecommissie.10 De archivering en classificeringHet onderzoeksmateriaal van de commissie wordt gedurende het onderzoek
gearchiveerd in de werkruimte van de enquêtecommissie. Onder eerste
verantwoordelijkheid van de documentalisten vullen en beheren de secretaresse
van de commissie en de documentalisten dit archief. Vertrouwelijke en geheime
stukken worden gearchiveerd volgens de afspraken die daarover zijn gemaakt
met de betrokken departementen. Het betreft zaken zoals een kluis, afgesloten
ruimten en dergelijke.Na afloop van de enquête zal het archief door de documentalisten
worden overgedragen aan de archivaris van de Tweede Kamer. Ook vertrouwelijke
stukken blijven daarbij in het bezit van de Tweede Kamer en blijven vertrouwelijk.
Voor het overige wordt verwezen naar het informatieprotocol zoals bedoeld
onder punt 9.11 De geheimhouding en beveiligingsaspectenOver de geheimhouding en beveiliging zijn door de commissie en de staf
nadere afspraken gemaakt.(geheimhouding door de leden van de commissie)De leden van de enquêtecommissie zullen tijdens het onderzoek geen
uitspraken doen in de Kamer (inclusief de fractie) of in de media over de
vorm, inhoud en voortgang van het onderzoek.Grote terughoudendheid is noodzakelijk ten aanzien van het elektronisch
versturen van documenten. De commissie zal alleen via de reguliere post documenten
zoals verslagen, notities en delen van het (concept-)eindrapport ontvangen.Teneinde het voortijdig lekken van het eindrapport te voorkomen is door
de leden van de enquêtecommissie afgesproken dat de toegezonden documenten
na lezing weer ingeleverd worden bij de secretariële ondersteuning van
de commissie ter vernietiging.(geheimhouding door de leden van de staf)Ook leden van de staf doen geen uitlatingen in de media of elders over
het onderzoek.De leden van de staf krijgen te maken met vertrouwelijke informatie, hun
functie is daarmee een zogeheten vertrouwensfunctie. Voor het vervullen van
een vertrouwensfunctie is een veiligheidsonderzoek vereist. Deze onderzoeken
zijn inmiddels uitgevoerd door de AIVD.Onderzoekers die worden aangetrokken van buiten de kamerorganisatie worden
voor de duur van het onderzoek beëdigd tot ambtenaar en leggen de belofte
van geheimhouding af.(beveiliging van de werkruimtes)Over de beveiliging van de werkruimten zijn inmiddels afspraken gemaakt
met de beveiligingsdienst van de Tweede Kamer. De werkruimte wordt bij vertrek
altijd afgesloten en de sleutel wordt in bewaring gegeven bij de beveiligingsdienst.(concrete werkafspraken)• Er geldt een geheimhoudingsplicht voor de commissie en de staf
met betrekking tot de vertrouwelijke documenten.• Er heeft een veiligheidsonderzoek (A-onderzoek) voor de gehele
staf plaatsgevonden.• Er is sprake van een afgesloten werkruimte, alleen de beveiligingsdienst
van de Tweede Kamer heeft een sleutel.• Er is een kluis in de werkruimte.• Er is een beveiligd computernetwerk.• Er worden geen vertrouwelijke documenten achtergelaten op het bureau
(clean desk policy)• Er vindt geen duplicatie van vertrouwelijke documenten plaats.• Vertrouwelijke documenten blijven in de werkruimte van de commissie.12 De contacten met de persIn beginsel staat slechts de voorzitter van de commissie gedurende het
onderzoek de pers te woord. Alleen bij zijn afwezigheid wordt deze rol overgenomen
door achtereenvolgens de ondervoorzitter en de griffier.De leden van de commissie verwijzen alle verzoeken van de pers door naar
de voorzitter of de griffier van de commissie.De stafdienst Voorlichting van de Tweede Kamer zal praktische aspecten
van contacten met media verzorgen. Zo zullen eventuele interviewverzoeken
binnenkomen bij Voorlichting. De werkwijze van de stafdienst Voorlichting
is neergelegd in een afzonderlijk draaiboek.Over perscontacten en aanverwante zaken zal nader overleg plaatsvinden
tussen de voorzitter, de griffier en het hoofd van de stafdienst Voorlichting.13 Inwerkprogramma commissie13.0 InleidingNaar verwachting zal een aantal leden nog niet volledig vertrouwd zijn
met het onderwerp van deze enquête. Ook zal een zekere vorm van «verhoortraining»
voorafgaande aan de voorgesprekken en de verhoren voor een aantal leden mogelijk
relevant zijn. In ieder geval verdient het aanbeveling om zowel op het inhoudelijke
vlak als op het organisatorische vlak een gemeenschappelijke basis voor alle
leden te leggen. Om deze redenen is besloten tot het opzetten van een inwerkprogramma
voor de commissie, waaraan in beginsel alle leden zullen meedoen. De hoofdlijnen
van een dergelijk programma zijn in het navolgende nader aangegeven.13.1 Inhoudelijke aspectenHet vraagstuk van de val van Srebrenica kent een aantal belangrijke inhoudelijke
aspecten. Te denken valt aan aspecten als:– het besluitvormingsproces tot deelname aan de vredesoperatie;– de gebeurtenissen in de dagen rondom de val van Srebrenica in
juli 1995;– het besluitvormingsproces in internationale organen als VN en
NAVO;– het besluitvormingsproces binnen de ministeries van BZ, Def en
AZ, alsmede in de ministerraad.Uiteraard is deze lijst naar behoefte uit te breiden met andere aspecten.De Tijdelijke Commissie Besluitvorming Uitzendingen (TCBU) heeft destijds
een medewerker van het Instituut Clingendael bereid gevonden om over het besluitvormingsproces
in internationale organen in combinatie met het besluitvormingsproces tot
deelname van Nederland aan de vredesoperatie in Srebrenica een aantal «hoorcolleges»
te geven. Een dergelijk verzoek is opnieuw gedaan. In eigen beheer is een
briefing over de gebeurtenissen in de dagen rondom de val gegeven. Voor een
briefing over het besluitvormingsproces in de ministerraad is prof. Andeweg
(RUL) benaderd. Uiteraard kunnen desgewenst ook andere instanties worden benaderd
voor het geven van briefings zoals hierboven bedoeld. Een briefing door het
NIOD ligt niet direct voor de hand, omdat zij in het kader van onderzoek naar
verwachting zullen moeten worden gehoord (fase 4; Van Kemenade).13.2 VerhoortrainingIn het verleden hebben onderzoekscommissies veel ervaring opgedaan met
voorgesprekken en verhoren. De belangrijkste ervaringen zijn door de staf
aan de commissie aangereikt. Genoemde commissies hebben veelal zeer goede
ervaringen opgedaan met verhoortrainingen in één of andere vorm.
Besloten is dan ook tot een vorm van verhoortraining. De TCBU heeft destijds
goede ervaringen opgedaan met een vice-president van de Haagse Rechtbank die,
tezamen met een acteur, levensechte trainingen heeft verzorgd.
Om die reden is besloten deze vice-president opnieuw te benaderen met het
verzoek een voorstel te doen voor een op maat gesneden programma voor de commissie.14 De openbare verhorenIn de Wet op de Parlementaire Enquête nemen de openbare verhoren
een centrale plaats in. Het merendeel van de rechten en plichten van zowel
de commissie als de getuigen en deskundigen heeft betrekking op dit onderdeel
van het onderzoek. Velen beschouwen de openbare verhoren dan ook als dè
enquête.De verhoren hebben meerdere doelen, te weten:• eventuele onduidelijkheden uit het vooronderzoek ophelderen• de eerste bevindingen bevestigen• waarheidsvinding• het publiek een beeld geven van de onderzochte gebeurtenissenOok in het onderzoek van de enquêtecommissie Srebrenica zullen de
openbare verhoren onder ede een belangrijke rol vervullen. De openbare verhoren
zijn immers het laatste moment waarop betrokkenen verantwoording af kunnen
leggen. Het belang van de openbare verhoren vereist een zorgvuldige voorbereiding,
zowel inhoudelijk als procedureel.De inhoudelijke voorbereiding is een taak voor de enquêtecommissie.
Uiteraard zal de commissie daarbij worden ondersteund door haar staf. Op basis
van onder andere het NIOD-rapport zullen vragen worden voorbereid.De commissie heeft er voor gekozen met potentiële getuigen een vertrouwelijk
voorgesprek te voeren. Het voorgesprek is niet verplicht, getuigen hebben
geen recht op een voorgesprek maar zijn ook niet verplicht om te komen. Voorgesprekken
hebben wel een belangrijke meerwaarde in de voorbereiding op de verhoren.
Voorlopige bevindingen uit het onderzoek kunnen in beslotenheid getoetst worden,
de commissie kan nagaan of het zinvol is de betreffende getuige in het openbaar
te horen en de getuige wordt in staat gesteld een uitgebreid gesprek met de
commissie te voeren, iets waarvoor in een verhoor vaak geen tijd en ruimte
is. In het verleden is door andere enquêtecommissies altijd gebruik
gemaakt van de mogelijkheid voorgesprekken te voeren. Daarom is er in de planning
voor deze parlementaire enquête rekening gehouden met tijd voor voorgesprekken.De procedurele voorbereiding is een taak van de griffier. De Wet op de
Parlementaire Enquête kent een aantal formele vereisten rondom de openbare
verhoren onder ede. Het belang van een zorgvuldige voorbereiding spreekt voor
zich. Binnen de staf van de commissie wordt daarom onder verantwoordelijkheid
van de griffier een assistent-griffier belast met deze taak.15 KostenDe Wet op de Parlementaire Enquête schrijft voor dat de Kamer een
raming vaststelt van de kosten van het onderzoek (artikel 29 Wet op de Parlementaire
Enquête). De Tijdelijke Commissie Aanvullende Onderwerpen NIOD-onderzoek
heeft in haar rapport een schatting gemaakt van het benodigde budget. De totale
kosten zijn geraamd op € 975 000. De Kamer heeft
ingestemd met dit voorstel. Dit betekent dat het budget van de enquêtecommissie
op dit bedrag is vastgesteld. Indien de werkelijke kosten het beschikbare
bedrag overschrijden, zal de enquêtecommissie aan de Kamer moeten vragen
extra middelen ter beschikking te stellen.beschikbare middelen X € 1000,–ambtelijk personeel525 juridische ondersteuning100 externe advisering50 drukkosten eindrapport150 materieel110 Onvoorzien40totaal975Vooralsnog wordt niet verwacht dat er op substantiële schaal onderzoek
zal worden uitbesteed. Hiervoor zijn dan ook geen middelen vrijgemaakt. Wel
zijn er middelen beschikbaar voor eventuele juridische ondersteuning ten behoeve
van de voorbereiding van het horen van getuigen.16 EvaluatieHet draaiboek onderzoek schrijft voor dat na afloop van een onderzoek
de procedures en werkwijze worden geëvalueerd door de meest betrokken
personen, uitgebreid met minimaal één niet bij het onderzoek
betrokken persoon. Het evaluatieverslag wordt openbaar.In het evaluatieverslag wordt onder andere ingegaan op de volgende vragen
en aandachtspunten:• Voldoet het rapport aan de in het onderzoekskader geformuleerde
verwachtingen.• Is het onderzoek afgerond binnen de geformuleerde termijn.• Is het onderzoek afgerond binnen het beschikbare budget.• De ervaringen met externe deskundigen.• De samenwerking met het OVB.• Werkwijze ambtelijke ondersteuning.De griffier zal in overleg met de voorzitter na de afronding van het onderzoek
en de publicatie van het eindrapport het initiatief nemen voor de evaluatie.BIJLAGE:Tekstgedeelten debat tijdelijke commissie met Kamer(woordvoerder namens de commissie: Van Middelkoop)Algemene opmerkingenKoenders (PvdA)Mijn fractie steunt de probleemstelling, de methode en de werkwijze van
de commissie. Daar wil ik, gezien de korte spreektijd, niet op ingaan. Ik
heb daar maar één korte vraag over: waarop baseert de commissie
de conclusie dat zij niet voldoende zekerheid heeft gekregen dat alle feiten
met betrekking tot de vragen rond het thema debriefing uit het rapport van
de werkgroep Srebrenica in voldoende mate zijn verkregen? De analyse van de
tijdelijke commissie laat juist zien dat het NIOD hier toch tot heldere en
ook wel volledige conclusies komt. Of komt de commissie tot de conclusie dat
dit onderwerp niet afgekaart is vanwege de publieke discussie en verschillen
van mening tussen hoofdrolspelers in het publieke debat daarover? Vindt de
commissie dat een eigenstandige reden voor eventueel verder onderzoek? Zo
ja, dan stelt zich de vraag of een controverse tussen hoofdrolspelers per
definitie moet leiden tot het horen in een enquête. De PvdA-fractie
vindt dat dit niet automatisch het geval is, maar zij kan zich wel voorstellen
dat dit ten aanzien van de zogenaamde doofpotaffaire en de follow-up het geval
is.Verhagen (CDA)Ik sluit af met een opmerking over het doel. Waarom noemt de commissie
op dat punt expliciet de door het NIOD getrokken conclusies?De vraag is dus, waarom de commissie bij het doel van het onderzoek de
woorden «en door het NIOD zijn getrokken» heeft toegevoegd, juist
gelet op het feit dat het NIOD wetenschappelijk onderzoek heeft gedaan en
geen politieke conclusies trekt.De Graaf (D66)De aanbevelingen voor de onderzoeksonderwerpen zijn nogal ruim geformuleerd.
Heeft de commissie daar bewust voor gekozen of moet ik dat toch zien als een
minder prettige vrucht van het tijdgebrek? Is het niet wenselijk voor de enquêtecommissie
om die onderzoeksonderwerpen nog wat preciezer in kaart te brengen en wat
specifieker af te bakenen? De voorzitter van de tijdelijke commissie heeft
gisteren tijdens zijn perstoelichting op de vraag hoeveel getuigen moeten
worden gehoord geantwoord dat het er weinig zijn, als ik goed geïnformeerd
ben. Kan hij dat nader toelichten? Betekent dit dat de commissie eigenlijk
voorstelt om het te beperken tot alleen de politiek verantwoordelijken, misschien
Kamerleden, en de hoogste top van de Landmacht of denkt zij dan ook aan de
Nederlandse VN-stafofficieren die een deel van de communicatie verzorgden?
Dat is van belang om te kunnen inschatten hoe lang die enquête zou moeten
duren.Rosenmöller (GroenLinks)Naar onze indruk zou de enquête geconcentreerd moeten zijn op de
derde en vierde fase.Van Bommel (SP)Kan de enquête naar de mening van de commissie ook de functie kan
hebben om recht te doen aan de nabestaanden. Is het niet zo dat zij jarenlang
hebben moeten wachten op enige vorm van erkenning? Hebben niet daarom de woorden
van minister Pronk, toen en nu, zoveel uitwerking gehad? Overigens gaat het
in het geval van de nabestaanden niet alleen om erkenning en
recht doen. Zij beschikken mogelijk over belangrijke informatie en de SP acht
het wenselijk dat wordt onderzocht of het horen van nabestaanden belangrijke
informatie kan opleveren.Rouvoet (ChristenUnie)Het lijkt mij eerlijk gezegd niet verstandig om het afbakenen van de groep
potentiële getuigen te laten plaatsvinden via gradaties in verantwoordelijkheden.
Mij dunkt dat wij een enquêtecommissie hierin niets moeten willen voorschrijven
en de ruimte moeten laten om betrokken bewindspersonen en militairen die verantwoordelijkheid
droegen, te horen en vervolgens verslag te doen van haar bevindingen en conclusies,
zodat over de onderscheiden verantwoordelijkheden conclusies getrokken kunnen
worden.Van Middelkoop (tijdelijke commissie)Ik dank de heer Koenders voor de formuleringen die hij heeft gebruikt,
zoals volledigheid en glashelder. Hij heeft heel goed begrepen dat het werk
van de enquêtecommissie aanvullend moet zijn. Het onderzoek moet zich
beperken tot een aantal kernvragen. De commissie moet zich concentreren op
het horen van de hoofdverantwoordelijken. De heer Rouvoet heeft terecht de
nadruk gelegd op de term «meest verantwoordelijken». Wij hebben
bewust voor deze formulering gekozen omdat iedereen bij de term «hoofdverantwoordelijken»
in het politieke jargon aan ministers denkt. Dat was ons net iets te beperkt.
De meest verantwoordelijken zijn personen uit de achtereenvolgende kabinetten,
een enkele generaal, een enkele ambtenaar en een enkel Kamerlid. Ik zeg het
met opzet geserreerd, want wellicht bestaat het misverstand dat de enquêtecommissie
uitgebreid de rol van de Kamer moet onderzoeken.Ik begrijp dat misverstand. Dat moet weggenomen worden in dit debat. Heel
veel zaken, en dat geldt zeker voor de rol van de Tweede Kamer, zijn meer
dan uitvoerig beschreven. Dat geldt in het bijzonder voor het NIOD-rapport,
maar zeker ook voor dat van de commissie-Bakker. Wij hebben gesignaleerd –
sommigen hebben dat ook opgepikt – dat er een benaderingsverschil is
tussen enerzijds de commissie-Bakker en anderzijds het NIOD-rapport. Dat mag,
al was het alleen maar door het onderscheiden karakter van beide rapportages.
Het rapport van de commissie-Bakker is een parlementair onderzoeksrapport
en het NIOD-rapport een historisch-wetenschappelijk rapport. Collega Verhagen
wees daar volstrekt terecht op. Er is niets mis mee als het ene rapport zich
wat meer concentreert op de rol van de Kamer en het andere wat meer start
bij de rol van het kabinet. Wij hebben niet direct de neiging om dat te signaleren
als een probleem, zeker niet als een probleem van het soort waarvan je vindt
dat er nog eens apart een enquête op moet worden gezet. Het is niet
onmogelijk, maar ik denk dat ik niet alleen namens de commissie maar namens
velen spreek. Er is meer dan voldoende materiaal – ik zeg dit ook even
buiten de commissie om als woordvoerder voor mijn fractie in al die jaren –
om ook onszelf te verantwoorden tegenover wie dan ook als het gaat om de rol
van de Kamer. Vandaar de beperking, die wij hebben proberen te pakken in het
woord «meest verantwoordelijken».Ik begin met het laatste punt. Als ook al die personen gehoord zouden
moeten worden, dan moet worden afgestapt van de korte duur die de enquête
in beslag zou moeten nemen. Dan komen wij echt bij een ander type enquête
terecht. Nogmaals, wij willen geen mensen uitsluiten, maar het meeste materiaal
is al wel verzameld.De vertegenwoordiging van de slachtoffers is natuurlijk buitengewoon delicaat.
Ik moet er heel kort over zijn. Ik vraag de Kamer, uit te kijken bij het meegeven
van de opdracht aan een enquêtecommissie dat zij een goed gebaar moet
maken naar nabestaanden. Wij wegen hier elkaars woorden; dat zijn wij ook
verplicht tegenover de zaak en de mensen waar het nu om gaat. Ik stel daarom
voor om deze tekst zo over te dragen aan de enquêtecommissie, in de
verwachting dat zij daar zeer verantwoordelijk mee zal omgaan. Ik kan ook
moeilijk anders.Koenders (in 2e termijn)De kernvragen voor de eventuele enquêtecommissie moeten helder geformuleerd
worden. Het gaat in de eerste fase om de relatie tussen de Nederlandse militaire
en politieke verantwoordelijken en het mandaat van de VN. De verhoudingen
ter zake spelen een cruciale rol in de periode voor de val. Vervolgens komt
de pijnlijke fase van de lotsverbondenheid. Dit betreft de donkere dagen van
de communicatie met en de bevelslijnen tussen de VN, Unprofor en de verschillende
Nederlandse verantwoordelijken. Bij de nasleep moet het onderzoek naar de
doofpotaffaire niet worden overgedaan. Op dit punt moeten heldere vragen aan
de verantwoordelijken geformuleerd worden. Uit de publiciteit blijkt overigens
dat deze verantwoordelijken het niet eens zijn.Verhagen (in 2e termijn)In de aanbevelingen staat dat dit onderzoek dient ter aanvulling op de
conclusies die eerder door de Tijdelijke commissie besluitvorming uitzendingen
en door het NIOD zijn getrokken. Ik heb gevraagd of het laatste deel van die
zin niet geschrapt moet worden. Moeten wij niet nagaan of de conclusies en
aanbevelingen naar aanleiding van het rapport van de TUC voldoende zijn voor
een verantwoorde uitzending van militairen en een goede politieke beoordeling?Van Middelkoop (in 2e termijn)Ik pik er één woord uit, het woord «annotatie».
Dat is ter sprake gekomen als gevolg van een interruptie van de heer Koenders.
Wij kunnen het rapport en de Handelingen van dit debat nu aanreiken aan de
verwachte enquêtecommissie en ik denk dat wij die commissie voldoende
werktuigen in handen hebben gegeven om aan het werk te gaan. Bovendien is
er een behoorlijke vrije marge om een nadere invulling te geven aan die opdracht.De heer Verhagen heeft een opmerking gemaakt over de formulering van het
doel van het nader onderzoek op blz. 35 van ons rapport. Er zit een zekere
redelijkheid in zijn opmerking. Er staat dat het onderzoek dat nog komt ter
aanvulling dient op de conclusies die eerder door de commissie-Bakker en door
het NIOD zijn getrokken. Ik geef toe dat dit een wat kwetsbare formulering
is, al was het alleen maar omdat het onderscheiden rapportages zijn. De conclusies
moeten ook op een bijzondere manier worden gelezen. De commissie-Bakker heeft
nadrukkelijker conclusies getrokken, zij is in elk geval op een andere manier
te werk gegaan dan het NIOD. Ik dank de heer Verhagen dus voor zijn handreiking
om de tekst op dit punt te verhelderen, maar als hij het niet erg vindt, handhaven
wij de tekst. Ik denk dat iedereen nu wel begrijpt waar het over gaat.Opmerkingen over fase 1: de voorbereiding tot uitzending
(tot januari 1994)Koenders (PvdA)Inzake de eerste fase, de periode tot uitzending, is bijna al het werk
verricht, zijn de hoofdlijnen helder en zijn de meest betrokkenen weliswaar
niet onder ede, maar wel op adequate wijze gehoord. De kernvraag die voor
ons overblijft en die een beperking van de eerste fase moet inhouden, is op
welke manier de regering, als meest verantwoordelijke in Nederland, met de
Verenigde Naties tot een mandaat is gekomen. Dat mandaat was precies de, weliswaar
niet digitale, fuik die later leidde tot de val van Srebrenica. In hoeverre
moet dat de beperking zijn van de eerste fase? Wij kunnen ons voorstellen
dat in dat kader de huidige secretaris-generaal van de Verenigde Naties wordt
gehoord. Die was toen immers hoofd van de vredesoperaties. Wij willen niet
opnieuw allerlei buitenlanders hier naar toe halen, maar in dit geval moet
een uitzondering worden gemaakt, omdat het een cruciale kwestie is.Verhagen (CDA)De tijdelijke commissie meent dat ten aanzien van fase 1 de vraag met
name gericht zou moeten zijn op de verschillende accenten die de tijdelijke
commissie besluitvorming uitzending en het NIOD leggen op de rol van de Kamer
en van het kabinet. Het is overduidelijk dat de commissie-Bakker tot een andere
appreciatie kwam van de rol van de Kamer dan het NIOD. Dat laat onverlet dat
eigenlijk in beide rapporten juist die verantwoordelijkheidsverdeling tussen
Kamer en regering en andere verantwoordelijken heel helder op tafel ligt.
Het is dus de vraag of, gelet op de uitvoerige conclusies en bevindingen in
beide rapporten, het voor het trekken van politieke conclusies noodzakelijk
is om daar buitengewoon veel tijd aan te besteden. Ik denk dat wij op basis
van de bevindingen die reeds in beide rapporten staan als Kamer wel degelijk
onze verantwoordelijkheid kunnen nemen. Ik denk dat het verschil van mening
niet door het horen van meer mensen kan worden overbrugd. Wij moeten onze
eigen verantwoordelijkheid nemen.Het is de CDA-fractie opgevallen dat als het gaat om de aanbevelingen
ten aanzien van fase 1, wel gevraagd wordt hoe het mandaat UNPROFOR tot stand
is gekomen en welke invloed daar van de zijde van de Nederlandse regering
op is uitgeoefend, maar dat niet gevraagd wordt hoe de voorbereiding heeft
plaatsgevonden. Ik heb het dan over de militaire voorbereiding, de keuze van
bewapening en het vergaren van informatie, bijvoorbeeld bij de Canadezen,
of juist het ontbreken daarvan.Ik noem ook het ontbreken van intelligence. Sprekend over het waarom,
kunnen deze vragen aan de orde komen. Hoe heeft de voorbereiding op militair
vlak van de zijde van defensie plaatsgevonden? Waarom is dat element niet
in de aanbevelingen van de commissie-Van Middelkoop naar voren gekomen? De
CDA-fractie hecht eraan dat dit element erbij betrokken wordt. De meest verantwoordelijken
kunnen daarover gehoord worden.Rosenmöller (GroenLinks)In verband met de eerste fase spreekt de commissie op bladzijde 34 over
het feit dat er verschillende accenten worden gelegd tussen het NIOD en de
tijdelijke commissie-Bakker. Dat zien wij ook zo, maar volgens mij is de kern
in het NIOD-rapport dat het toenmalige kabinet in 1993 zonder druk van het
parlement en de media tot een besluit is gekomen. Dat besluit is genomen,
mede vanwege de wens van leden van het toenmalige kabinet om ook internationaal
een gezichtsbepalende rol te spelen bij vredesoperaties. De commissie-Bakker
nu geeft iets meer aandacht aan de rol van de Kamer. Is dit een juiste veronderstelling?
Is het noodzakelijk om dat mogelijk verschillende accent zo verder uit te
spinnen indien hetgeen ik uit het NIOD-rapport aanhaalde de kern is van de
verantwoordelijkheidsverdeling? Terecht stelt de commissie dat zij het werk
van het NIOD niet over moet doen, maar dit geldt ook voor het werk van de
commissie-Bakker. In deze fase wil ik daar niet het accent leggen. Wel sluit
ik mij aan bij de opmerking dat ook daar eventuele resterende onzekerheid
moet worden weggenomen. Het gaat niet om het wegredeneren van de rol van het
parlement.Koenders(Tijdens debat over fase 1) Het is terecht
dat de heer Van Middelkoop zich concentreert op de hoofdvragen. Hij heeft
mij echter verkeerd verstaan. Het kernelement in de discussie over fase 1
is niet zozeer het opstellen van het mandaat – daarbij heeft Nederland
een «rolletje» in gespeeld – maar hoe dit in het verkeer
tussen Nederland en de VN vorm is gegeven. Dat is de kern in de relatie tussen
politieke en ambtelijke verantwoordelijken en, in dit geval, de verantwoordelijken
bij de VN.Van MiddelkoopIk dank de heer Koenders voor deze verduidelijking. Ten aanzien daarvan
kan ik, iets ruimhartiger dan in het verleden, zeggen dat de commissie dit
niet uitsluit, zonder het op te dragen aan de enquêtecommissie. Als
een enquêtecommissie het zo leest in onze formuleringen, zal ik haar
daar later niet om kapittelen.Opmerkingen over fase 2: 1994 tot 1 juli 1995VerhagenWat echter ontbreekt, is het internationale aspect. Waarom zijn in die
fase de onderscheiden verantwoordelijkheden nationaal versus internationaal
ingevuld? Ik meen dat onder anderen collega Koenders daarover een aantal belangrijke
vragen heeft gesteld, zoals op welke wijze de internationale verantwoordelijkheid
vorm heeft gekregen. Door het horen van enkele personen kan wel degelijk ook
naar verantwoordelijken op internationaal vlak gekeken worden.Opmerkingen over fase 3: juli 1995KoendersHet tweede kernpunt is voor de PvdA-fractie de onduidelijkheid die is
blijven bestaan over de lotsverbondenheid en de evacuatie bij Portocari. Die
zaken zijn letterlijk van levensbelang geweest. Meer toegespitst gaat het
om de vraag hoe de bevels- en communicatielijnen tussen de Nederlandse regering,
het hoofdkwartier van Unprofor en de verantwoordelijken te velde exact liepen.
Hoe kunnen verder in het publieke debat uitgesproken tegenstellingen tussen
hoofdrolspelers worden verklaard? Zo zie ik in bredere zin de formulering
van de commissie in haar aanbevelingen over fase 3. Het gaat dan om de afwegingen
die zijn gemaakt gedurende en na de val, en de afwegingen tussen de veiligheid
van Dutchbat en de veiligheid van de bevolking in de enclave. Daarbij is het
wat ons betreft niet meer dan logisch en juist dat ook de vrouwen van Srebrenica
als slachtoffers worden gehoord. Dat is niet alleen de verantwoordelijkheid
van de tijdelijke commissie, maar ook die van de parlementaire enquêtecommissie.De derde kernvraag is hoe de verantwoordelijkheden gedurende de laatste
maanden voor de val van de enclave lagen en wat de rol van Nederland was als
onderdeel van de internationale gemeenschap bij het ten goede keren van de
situatie met behulp van intelligence, vredesinitiatieven, eventuele evacuatie
of internationalisering. Moet die hele fase nu weer zo uitgebreid aan de orde
komen of beperken wij het onderwerp tot deze kernvraag? Over welke periode
zijn additionele verhoren van belang? Geldt dat voor de hele periode van 1994
tot de val? Volgens mij ligt de kern in 1995.VerhagenTen aanzien van fase drie ben ik het eens met collega Koenders dat het
element van de lotsverbondenheid en de onderscheiden opinies die recent op
dat punt naar voren zijn gebracht, nader onderzoek vergen.RosenmöllerFase drie is de meest dramatische fase. Hierbij horen zeker de vragen
over de lotsverbondenheid, maar die vragen komen pas aan de orde na de vraag
over de mate van verdedigbaarheid van de enclave. Het gaat dus om de verdediging
van de enclave en de humanitaire taak die er was toen was vastgesteld dat
de enclave niet te verdedigen viel. In de vraagstelling doet zich wat ons
betreft een nadere precisering voor. De commissie spreekt over de coördinatie
van het beleid binnen het kabinet en de communicatie daarover met de anderen,
Dutchbat, de VN en de NAVO. Wij willen de vraag toevoegen naar de wijze van
uitvoering door Dutchbat zelf van de haar opgedragen taken. Er loopt nog een
discussie over de vraag of Dutchbat, en zo ja in welke mate, fouten heeft
gemaakt. Deze vraag wordt met «ja» beantwoord: Dutchbat heeft
fouten gemaakt. De mate waarin en de omvang daarvan zie ik meer als aanvulling
dan als precisering van de algemeen geformuleerde invulling van de derde fase.Bij fase 3 heb ik aan u gevraagd of er misschien toch niet een element
moet worden aangevuld, namelijk in hoeverre Dutchbat hetgeen haar is opgedragen
door de politiek ook op een juist wijze heeft uitgevoerd. Uit de nadere toespitsing
op fase drie heb ik begrepen, dat het vooral gaat om onderwerpen die hebben
te maken met de coördinatie van het beleid en de communicatie daarover.
Dat is iets anders dan de uitvoering van datgene wat opgedragen is.Van MiddelkoopDe heer Verhagen gebruikte de term «lotsverbondenheid». Wij
vinden dat woord terug in andere rapporten en wij vinden dat woord terug in
uitgelekte ministerraadsnotulen. Misschien heeft hij er begrip voor dat wij
de term zelf niet hebben opgenomen in onze aanbevelingen, maar de zaak zelf
is natuurlijk de kern van de derde fase.Als wij voor die fase (de 3e fase) spreken
over nader onderzoek naar de coördinatie en de communicatie, het horizontale
en het verticale, dan weten wij allemaal waar het over gaat. Ten aanzien van
de communicatie van Den Haag naar Srebrenica en Zagreb kun je redelijk in
de buurt komen van het type vragen dat u kennelijk nog belangrijk vindt, te
weten over de uitvoering. Als je immers iets niet gecommuniceerd krijgt of
als je daar verkeerd op reageert, dan gaat het in feite over de uitvoering.
Zullen wij het zo samen overhandigen aan de enquêtecommissie?Opmerkingen over fase 4: nasleepKoendersOnze laatste cruciale vraag betreft de falende communicatie en de zogenaamde
doofpot. Die zijn buitengewoon ernstig. Verheldering en het horen van getuigen
kan wat ons betreft op dit punt wel degelijk de waarheidsvinding versterken.
Toch daag ik de commissie uit hieraan een nog scherpere vraagstelling te verbinden,
gezien het vele onderzoek dat reeds is gedaan. Ik vind de vraag op dat punt
erg breed geformuleerd, waardoor alles weer aan de orde moet komen. Het gaat
om de hoofdvragen over de verantwoordelijkheid van de politiek, vooral ten
opzichte van de slachtoffers.VerhagenGelet op de totaal verschillende appreciatie in enerzijds het rapport-Van
Kemenade en anderzijds, gezien de vernietigende conclusies op dit punt, in
het NIOD-rapport, is het essentieel dat het nader onderzoek zich juist op
deze fase richt. De conclusies van het NIOD-rapport zijn overduidelijk. Zij
staan haaks op eerdere bevindingen in het rapport-Van Kemenade, dat onder
de verantwoordelijkheid van de huidige regering is opgesteld. Het belang van
het onder ede horen van personen is op dit punt evident.RosenmöllerIk ben het met die algemene insteek (niet teveel te
horen personen) eens, maar wil wel dat er in een vervolgonderzoek
of enquête voldoende aandacht is voor de rol van Dutchbat zelf en het
onderzoek van het parlement daarnaar. Dat gaat ook over de aandacht die er
is voor de Dutchbatters met problemen. Collega Van Middelkoop heeft als voorzitter
van de commissie een brief gekregen van een van de mensen die ermee naar buiten
is gekomen. Ik heb hem afgelopen dinsdag tijdens een televisieprogramma gesproken.
Dat was de vader van een jongen uit Dutchbat II die zelfmoord heeft gepleegd.
Dat staat voor een algemeen probleem, waarbij is gezegd dat Defensie te weinig
aandacht heeft voor de afhandeling van problemen die Dutchbatters zelf hebben.
Als wij in het parlement dergelijke signalen krijgen, vind ik dat wij daarnaar
serieus onderzoek moeten doen of het in elk geval bij het onderzoek moeten
betrekken. Dat geldt ook voor de nabestaanden van de slachtoffers, veelal
vrouwen dus. Ik wil dat óf deze commissie óf later de parlementaire
enquêtecommissie zoekt naar een waardige vorm om ook de nabestaanden
van de slachtoffers bij het onderzoek te betrekken en daarin een rol te geven.
Het zijn er velen en misschien is het zoveel mensen, zoveel zinnen. Dat weet
ik niet precies.Van BommelIk sluit mij aan bij de vorige spreker die benadrukt heeft dat ook in
het NIOD-rapport wordt geconstateerd dat op het punt van de nazorg aan de
Nederlandse militairen het een en ander heeft ontbroken. De klachten daarover
zijn ook bij mijn fractie bekend en wij hopen dat het onderzoek van de enquêtecommissie
op dat punt tot nadere bevindingen en nadere aanbevelingen kan komen.Koenders(Tijdens debat over fase 4) Ik begrijp dat
de heer Van Middelkoop nu heel nauwkeurig wijst op een beperking van de informatie-
en bevelstructuur in het geval van wat hij dan incidenten noemt.Van MiddelkoopIk denk dat wij elkaar aardig naderen bij het gezamenlijk annoteren van
wat wij hebben aanbevolen en wat wij aanreiken aan de commissie die na ons
komt.De heer Koenders heeft ook vragen gesteld over de vierde fase. Deze fase
is wat anders geformuleerd. Ik vraag hier nadrukkelijk aandacht voor, ook
omdat dit onderwerp, in een wat andere vorm wellicht, vanmiddag vermoedelijk
terugkomt. Sta mij toe om een beetje vrij te formuleren, want het is allemaal
wat delicaat! Wij hebben de vierde fase echt heel restrictief geformuleerd.
Ik zal openhartig zijn: wie een complete enquête, een compleet onderzoek,
zou willen naar – wat sommigen dan wel noemen – de doofpotcultuur
van Defensie in de meest ruime zin van het woord, die praat over een ander
type onderzoek dan wij hier voorstellen. Daarbij zouden zich natuurlijk heel
interessante vragen voordoen. Hoe verhoudt de eis dat de krijgsmacht in een
bepaalde opzichten een gesloten organisatie is, zich tot de relatie tussen
de militaire top en de politieke top? Is het woord «doofpotcultuur»
wel op z’n plaats, enzovoorts? Die vragen zijn niet aan de orde.Wel aan de orde is het gegeven dat er een aantal incidenten zijn geweest:
de gebeurtenissen in de julimaand, de gebeurtenissen daarna tot en met de
instelling van de commissie-Van Kemenade en – als een enquêtecommissie
dat erbij wil betrekken – tot en met het ontslag van generaal Van Baal.
Er zou nadere aandacht moeten worden besteed aan dat type incidenten. Daarom
hebben wij de term «betrokkenen» geformuleerd. Dat betekent naar
ons gevoelen dat het om een zeer beperkt aantal gehoorden zal kunnen gaan
en dat het de minister van Defensie in staat zal stellen om zijn verantwoordelijkheden
op dit moment te beleven. Ik kan er tijdens dit debat niet meer over zeggen,
maar het zal vanmiddag ongetwijfeld nog wel aan de orde komen.Ik chargeer met opzet even: als het beeld mocht ontstaan dat wij het hele
defensieapparaat voor een zekere periode maar even willen stilleggen omdat
er een enquête wordt gehouden naar de hele defensieorganisatie en naar
de hele doofpotcultuur daarbinnen, dan zeg ik bij dezen dat daarvan absoluut
geen sprake is.APPENDIX BPROTOCOLAfspraken tussen de Parlementaire Enquêtecommissie
Srebrenica en de regering over het verstrekken van informatie1 Algemeen1.1 Op grond van de Wet op de Parlementaire Enquête zijn de ministers
van Buitenlandse Zaken, van Defensie en van Algemene Zaken in overeenstemming
met de bepalingen van deze wet gehouden gevolg te geven aan de vordering van
de commissie tot het verschaffen van inzage in, het nemen van afschrift van
of het anderszins laten kennisnemen van alle bescheiden waarover zij beschikken
en waarvan naar het redelijk oordeel van de commissie inzage, afschrift of
kennisneming anderszins voor de vervulling van haar taak nodig is.1.2 De enquêtecommissie heeft vanwege de korte onderzoeksduur behoefte
aan een zo snel mogelijke toezending van de gevraagde documenten. De ministers
van Buitenlandse Zaken, van Defensie en van Algemene Zaken zullen er zorg
voor dragen dat het gevraagde conform de beschreven werkafspraken correct
en onverwijld ter beschikking wordt gesteld.2 Verstrekken van informatie2.1 Ten aanzien van het opvragen van stukken door de parlementaire enquêtecommissie
gelden de volgende afspraken:Alle informatie, t.w. stukken, dossiers en mondelinge toelichting van
technische aard van de departementen (verder te noemen: het gevraagde) worden
door de enquêtecommissie schriftelijk – per brief, fax of email –
gevraagd aan de bewindspersoon van het betreffende ministerie, via de door
de betrokken ministeries daartoe ten behoeve van de parlementaire enquête
in het leven geroepen coördinatie- en documentatieeenheid, die is gevestigd
in het Ministerie van Buitenlandse Zaken. De coördinatie- en documentatieeenheid
bevestigt de ontvangst, draagt direct zorg voor de doorgeleiding en levert
het gevraagde onverwijld. Indien het gevraagde redelijkerwijs niet onverwijld
kan worden geleverd, meldt de coördinatie- en documentatieeenheid aan
de enquêtecommissie een te verwachten behandelingstermijn, onderbouwd
met redenen.2.2 Aan de enquêtecommissie worden door de ministeries afschriften
en – voor zover beschikbaar – gescande versies van stukken toegestuurd
ten behoeve van het verrichten van onderzoek. De originele documenten blijven
bij de ministeries, die zelf verantwoordelijk zijn en blijven voor (de volledigheid
van) hun eigen archieven.2.3 In afwijking van het gestelde onder 2.2 worden documenten die niet
of niet alleen «van Nederland» zijn en/of die privacygevoelige
informatie bevatten slechts ter inzage aan de commissie gegeven. Deze inzage
vindt, voor de duur van het onderzoek, om praktische redenen plaats in de
werkruimte van de commissie.3 Vertrouwelijke informatie3.1 Van vertrouwelijke informatie is sprake indien de betrokken minister
meent dat de opgevraagde informatie vertrouwelijk is. Ten aanzien van
aan de parlementaire enquêtecommissie vertrouwelijk toegezonden stukken
gelden de volgende werkafspraken.3.2 Indien een minister van mening is dat van vertrouwelijke informatie
sprake is, stelt hij de enquêtecommissie daarvan in kennis. In een begeleidend
schrijven wordt de classificatie van vertrouwelijkheid beargumenteerd.3.3 Vertrouwelijke informatie wordt binnen de Tweede Kamer behandeld op
de voor dit soort informatie gebruikelijke wijze. Artikel 38 van het Reglement
van Orde van de Tweede Kamer is in dit geval van toepassing. Aan de medewerkers
van de commissie is een geheimhoudingsplicht opgelegd. Voorts wordt verwezen
naar punt 6.3 van dit protocol.3.4 In het eindrapport inclusief de daarbij behorende bijlagen van de
parlementaire enquêtecommissie wordt rekening gehouden met deze vertrouwelijkheid.3.5 Over het verzoek van de commissie over de inzage in en het gebruik
van de notulen van de ministerraad (voor zover gerelateerd aan de gebeurtenissen
in en rond Srebrenica) zoals verwoord in de brief van de voorzitter van de
commissie aan de minister-president d.d. 8 juli 2002, zullen op de kortst
mogelijke termijn afspraken worden gemaakt. Deze afspraken worden na vaststelling
gevoegd bij dit protocol.4 Informatie die niet beschikbaar kan worden gesteld4.1 Indien het belang van de Staat (artikel 68 Grondwet) zich verzet tegen
het verstrekken van een bepaald document of de onbewerkte inzage in een bepaald
document of een deel daarvan, wordt dit door de betrokken minister gemeld
aan de commissie. Het document of het betreffende gedeelte ervan zal worden
verstrekt of ter inzage worden gelegd met weglating van de informatie die
het belang van de Staat schaadt. De voorzitter en de vice-voorzitter van de
commissie kunnen ter verificatie van de juistheid van de weglatingen de onbewerkte
stukken desgewenst inzien onder het beslag van geheimhouding.4.2 Indien de betrokken minister meent dat de opgevraagde informatie onder
verwijzing naar artikel 68 van de Grondwet en artikel 21, eerste lid, van
de Wet op de Parlementaire Enquête – zelfs als deze geanonymiseerd
wordt – niet aan de parlementaire enquêtecommissie ter beschikking
gesteld dient te worden, wordt de commissie hierover ingelicht met een verwijzing
naar de betreffende grondslag.4.3 Als de enquêtecommissie meent dat ten onrechte een beroep is
gedaan op uitzonderingsgronden, laat zij dit schriftelijk aan de betrokken
minister weten. Daarna volgt overleg op ambtelijk niveau (tussen de griffier
van de commissie en de secretaris-generaal van het betrokken departement)
en bij geen overeenstemming overleg op politiek niveau tussen de voorzitter
van de commissie en de betrokken minister.5 Mondelinge informatie5.1 Voor het horen van getuigen onder ede gelden de bepalingen uit de
Wet op de Parlementaire Enquête.5.2 Voor andere mondelinge informatie geldt dat – indien de commissie
en haar staf mondelinge informatie willen van ambtenaren die werkzaam zijn
onder de verantwoordelijkheid van de betrokken ministers – de aanwijzingen
inzake externe contacten van rijksambtenaren (8 juni 1998, Staatscourant
104) van toepassing zijn. Dit betekent dat de commissie het verzoek om mondelinge
informatie moet richten tot de betrokken minister en dat laatstgenoemde de
betreffende ambtenaar kan aanwijzen. De ambtenaren beperken zich tot het verstrekken
van inlichtingen van feitelijke aard en onthouden zich dan van het uitdragen
van persoonlijke beleidsopvattingen. De ambtenaren zijn bovendien gebonden
aan hun wettelijke geheimhoudingsplicht (artikel 125a, derde lid, van de Ambtenarenwet,
artikel 2.5 van de Algemene Wet Bestuursrecht en artikel 85 van de Wet Inlichtingen-
en Veiligheidsdiensten).5.3 De concept-verslagen van de voorgesprekken en verhoren worden vóór
vaststelling aan de betrokken gehoorde voor eventueel commentaar voorgelegd.6 Archivering6.1 De Tweede Kamer der Staten-Generaal heeft een zorgplicht voor de archieven
van de Tweede Kamer met inbegrip met de archieven gevormd door de parlementaire
enquêtecommissies conform artikel 23, eerste lid, van de Archiefwet
1995. De Tweede Kamer archiveert de haar ter beschikking gestelde documenten
met inachtneming van nationale en internationale wet- en regelgeving op het
terrein van archivering.6.2 Informatie die vertrouwelijk aan de Kamer is verstrekt zal door de
Kamer ook als zodanig worden gearchiveerd. De Kamer zal waarborgen dat de
vertrouwelijkheid niet wordt geschonden.6.3 De Kamer zal gedurende het onderzoek alle haar ter beschikking gestelde
informatie zorgvuldig beheren. Hiertoe worden de volgende maatregelen getroffen.• Er geldt een geheimhoudingsplicht voor de commissie en de staf
met betrekking tot de vertrouwelijke documenten.• Er zal een veiligheidsonderzoek AIVD (A-onderzoek) voor de gehele
staf plaatsvinden.• Er is sprake van een afgesloten werkruimte, alleen de beveiligingsdienst
van de Tweede Kamer heeft een sleutel.• Er is een kluis in de werkruimte.• Er is een beveiligd computernetwerk.• Er worden geen documenten achtergelaten op de werkplek (clean desk
policy)• Er vindt geen duplicatie van vertrouwelijke documenten plaats.• Vertrouwelijke documenten blijven in de werkruimte van de commissie.6.4 Na behandeling van het eindrapport van de commissie door de Kamer
wordt het commissiearchief overgedragen aan het centraal archief van de Tweede
Kamer.6.5 In afwijking van het gestelde onder 6.4 worden de bescheiden die door
de betrokken ministers aan de Kamer ter inzage zijn gegeven (t.w. bescheiden
die niet of niet alleen «van Nederland» zijn en/of die privacy-gevoelige
informatie bevatten; zie voorts 2.3) na afloop van het onderzoek geretourneerd
aan het betreffende ministerie.6.6 Van de retournering wordt een proces-verbaal opgemaakt waarin een
lijst van de te retourneren bescheiden is opgenomen. Eén exemplaar
van dit proces-verbaal berust in het centraal archief van de Tweede Kamer,
een ander exemplaar bij de betreffende ministeries.6.7 De leden van de enquêtecommissie houden voor de periode dat
zij lid zijn van de Tweede Kamer desgevraagd inzage in de bescheiden als bedoeld
in 6.5. Ook de Voorzitter van de Tweede Kamer en de Griffier hebben inzage.
Over mogelijke inzage door anderen dient vooraf toestemming van de betrokken
minister te worden verkregen.6.8 Na twintig jaar vindt in overeenstemming met de eisen van de Archiefwet
1995 overbrenging plaats van het commissie-archief naar het Rijksarchief.
Tot eventuele beperkingen aan de openbaarheid van de gerubriceerde documenten
afkomstig van de ministeries wordt in gezamenlijk overleg tussen de Kamer
en de betrokken ministeries besloten.7 Slotbepalingen7.1 De betrokken ministers krijgen de gelegenheid om vóór
publicatie van het eindrapport de conceptversie van het rapport in te zien,
teneinde het te beoordelen op:• feitelijke onjuistheden;• aspecten van vertrouwelijkheid;• het belang van de staat, in het bijzonder gelet op de op grond
van artikel 68 Grondwet aan de ministers toegekende verantwoordelijkheid.Als voorbeeld van dit laatste punt kan dienen de verantwoordelijkheid
van de regering voor vertrouwelijke documenten van derde landen en internationale
organisaties.7.2 Eventuele verschillen van mening betreffende de vertrouwelijkheid
en/of het belang van de staat worden opgelost in overleg tussen de betrokken
minister en de voorzitter van de commissie.7.3 Op een nader te bepalen tijdstip zal de commissie met de betrokken
ministers afspraken maken over inzage in het concept-eindrapport. Richtsnoer
voor deze afspraken zijn de afspraken die hierover destijds tussen de Tijdelijke
Commissie Besluitvorming Uitzendingen en de betrokken ministeries zijn gemaakt.Den Haag, 24 juli 2002APPENDIX CVERSLAG VAN EEN WERKBEZOEKVastgesteld 31 oktober 2002Een delegatie uit de parlementaire enquêtecommissie Srebrenica bracht
op 24 en 25 oktober 2002 een bezoek aan Sarajevo, Tuzla en Srebrenica.De delegatie bestond uit de voorzitter van de commissie, de heer Bakker,
de assistent-griffier van de commissie mevrouw Post en de heer Houdijk, wnd.
coördinator van de Stenografische Dienst.Aanleiding tot deze reis was de uitnodiging van de organisatie van nabestaanden «Vrouwen
van Srebrenica» te Tuzla en de «Associatie van de moeders van
de enclaves Zepa en Srebrenica», te Sarajevo voor een ontmoeting. Van
deze gelegenheid werd gebruik gemaakt om ook gesprekken aan te gaan met andere
organisaties. Uitkomst van deze gesprekken zou mede kunnen zijn de aanscherping
van door de enquêtecommissie tijdens de verhoren te stellen vragen.
Ook is informatie ingewonnen over de hulpinspanningen ten behoeve van de nabestaanden
van Srebrenica.Grote dank is verschuldigd aan de H.M. ambassadeur in Sarajevo drs. R.
Bosscher en de leden van zijn staf, die dit bezoek hebben voorbereid en zich
ook tijdens het bezoek zeer hebben ingespannen om een en ander goed te laten
verlopen.Onderstaand verslag is een weergave van de indrukken die tijdens de diverse
gesprekken en bezoeken op locatie zijn opgedaan.Het programma van het werkbezoek is als bijlage in het verslag opgenomen.De voorzitter van de delegatie,BakkerDe griffier van de delegatie,Post24 oktoberBezoek IlijasNa aankomst in Sarajevo werd een bezoek gebracht aan een huisvestingsproject,
bestaande uit in totaal 62 appartementen voor de opvang van vluchtelingen
uit Srebrenica, dat mede met Nederlandse financiële steun door het American
Refugee Committee (ARC) in het plaatsje Ilijas is gerealiseerd. Veel van de
bewoners hadden zich eerder gevestigd in huizen die door Serviërs waren
verlaten, maar waren door de terugkeer van deze oorspronkelijke bewoners gedwongen
deze te verlaten. In het ARC-huisvestingsproject wordt hen voor een periode
van ten hoogste 5 jaar onderdak verleend, in welke tijd wordt gewerkt aan
het opbouwen van mogelijkheden om eigen inkomen te genereren en waar nodig,
ook psychische begeleiding wordt geboden. De bewoners zijn thans nog afhankelijk
van tijdelijke nabestaandenuitkeringen, waarvan de duur niet bekend is.De delegatie werd gastvrij ontvangen in het huis van een van de bewoners,
waar met een groep nabestaanden kon worden gesproken. In het soms emotionele
gesprek, waarin ook fotomateriaal van het ICMP op tafel kwam aan de hand waarvan
nabestaanden hun verloren familieleden hadden kunnen identificeren, gaven
de nabestaanden uiting aan hun verdriet. Er kon duidelijk worden gemaakt dat
hun gevoelens in dat opzicht gedeeld werden. Gevraagd naar hun wens om terug
te keren naar Srebrenica, gaven zij aan dat op den duur wel te willen, maar
daar thans nog niet aan toe te zijn, omdat zij zich daar niet veilig voelen.
Ook praktische problemen, zoals niet aansluitende onderwijssystemen en sociale
voorzieningen en gezondheidszorg in de Republika Srpska, staan in hun ogen
thans een terugkeer met hun kinderen nog in de weg. Het liefst zouden de nabestaanden
permanent in het huisvestingsproject willen blijven wonen, om zo weer een
stabiel leven te kunnen opbouwen en hun kinderen ter plaatse naar school te
kunnen laten gaan.In het gesprek kon uitleg worden gegeven over het waarom van het lange
uitblijven van een parlementair onderzoek naar de gebeurtenissen rond de val
van Srebrenica. De nabestaanden gaven te kennen dat het destijds voor de vluchtelingen
een groot verschil was of ze werden toegelaten tot de compound in Potocari
of niet. Degenen die binnen waren, voelden zich veiliger. Zij maakten Dutchbat
echter geen verwijt over het optreden, omdat zij, na eenmaal door de Serviërs
ontwapend te zijn, in hun ogen niets meer konden doen. Ook werd aangegeven
dat niemand de omvang van de tragedie heeft voorzien. Men verwachtte dat er
zou worden geschoten, maar zeker niet dat zovelen na de val van de enclave
het leven zouden verliezen.Gesprek met diverse organisaties van nabestaandenNa het bezoek aan het huisvestingsproject te Ilijas is er in Sarajevo
gesproken met vertegenwoordigers van een drietal organisaties van nabestaanden,
te weten: «Moeders van de enclaves Zepa en Srebrenica», «Moeders
van Srebrenica en Podrinje» en «Vrouwen van Podrinje». Van
de organisatie «Srebrenica 1999» was, hoewel uitgenodigd, geen
vertegenwoordiger aanwezig. Ook in dit gesprek is uitleg gegeven over het
tijdstip waarop de parlementaire enquête wordt gehouden en de samenhang
op dat punt met het NIOD-onderzoek, alsmede over het doel van deze enquête
waar het gaat om het vaststellen van de Nederlandse verantwoordelijkheid –
militair en politiek – voor de gebeurtenissen in Srebrenica,
in de context van de verantwoordelijkheden van de internationale gemeenschap
en de strijdende partijen ter plekke.Van de kant van de organisaties werd uiting gegeven aan grote teleurstelling
over de inhoud van het NIOD-rapport en werd geklaagd over het uitblijven van
een Bosnische vertaling ervan. Erkend werd dat het zeer ongelukkig is dat
over deze vertaling nog niet kan worden beschikt. Wel kon worden medegedeeld
dat wordt gewerkt aan een Bosnische vertaling van de belangrijkste gedeelten
die gaan over de specifieke situatie in en om Srebrenica in de periode 1990–1995.
Ook werd gewezen op de Engelse versie van het rapport die via het internet
is te raadplegen. Verder werd duidelijk gemaakt dat de enquêtecommissie
zich niet richt op het nog eens onderzoeken van de feiten die zijn vastgelegd
in het NIOD-rapport, maar op het vaststellen van verantwoordelijkheden –
nationaal en internationaal, militair en politiek – op basis van de
feiten uit het NIOD-rapport. Verder werd duidelijk voor het voetlicht gebracht
dat de enquêtecommissie personen onder ede zal horen.Bij tijd en wijle zeer geëmotioneerd deden nabestaanden verslag van
hun ervaringen ten tijde van de val van de enclave en van hun gevoel door
de Nederlanders, die in hun ogen immers waren gekomen om hen te beschermen,
verraden te zijn aan de Serviërs. In dit verband werd onder andere aangevoerd
dat:– Dutchbatters zichzelf ontwapend zouden hebben en hun wapens aan
de Serviërs zouden hebben gegeven;– Dutchbatters aan dronken Serviërs zouden hebben toegestaan
zich onder de vluchtelingen te begeven;– Dutchbat vervoermiddelen aan de Serviërs zou hebben afgestaan– de toegang tot de compound op een bepaald moment werd gesloten,
terwijl in hun ogen alle vluchtelingen aldaar bescherming hadden kunnen krijgen;– Dutchbat de vluchtelingen zou hebben aanspoord tot evacuatie,
maar daarbij zou hebben verzuimd te zeggen dat die zou worden verzorgd door
de Serviërs;– Dutchbatters in de middag van 12 juli, toen de Serviërs
veel mannen afvoerden, niet zouden zijn ingegaan op de vraag wat er met die
mannen ging gebeuren en zij op dat moment ook geen bescherming boden;– Dutchbatters zouden hebben kunnen zien dat er ter plekke mensen
werden vermoord of verminkt door de Serviërs en dat mensen zich uit wanhoop
verhingen, zeker ook omdat zij hierover via tolken zijn geïnformeerd
en zij zich ook over het terrein konden bewegen;– Dutchbatters de scheiding van mannen en vrouwen zouden hebben
gefaciliteerd door de vluchtelingen te dwingen met een bepaalde tussenruimte
door een corridor naar de bussen te lopen;– een Dutchbatter lachend zou hebben toegekeken hoe een zoon van
zijn moeder werd gescheiden;– Dutchbat al op de 9de juli een bepaalde blocking position zou
hebben verlaten;– benodigde medische hulp niet door Dutchbat zou zijn verleend.Een van de aanwezigen kondigde tegen deze achtergrond aan, volgend jaar
in Nederland een proces te beginnen om te proberen op die manier de waarheid
aan het licht te krijgen.Tegenover deze beschuldigingen aan het adres van Dutchbat, werd door de
nabestaanden echter ook te kennen gegeven dat Dutchbat niet als enige verantwoordelijk
mag worden gesteld, te meer niet als de gemiddeld lage leeftijd
van de Dutchbatters in ogenschouw wordt genomen. Bovendien zou dit verantwoordelijken
op hogere niveaus de kans bieden om zich daarachter te verschuilen en hun
verantwoordelijkheid te ontlopen. Ook de internationale gemeenschap, die Dutchbat
als instrument gebruikte, zal verantwoordelijkheid moeten erkennen. In dit
verband werd zelfs gehint op verhalen als zou de top van het ABiH Srebrenica
hebben opgegeven. Ook werd uiting gegeven aan het gevoelen dat de val van
Srebrenica het gevolg is van een internationale samenzwering. Hier kon tegenover
worden gesteld dat van VN-zijde (DPKO) altijd onderzoeken zijn gesteund en
dat de enquêtecommissie graag wil spreken met buitenlandse functionarissen
die hoger in de commandolijn verantwoordelijkheid droegen, maar dat zij die
personen niet kan dwingen om voor haar te getuigen.Heftig werd ontkend dat de vluchtelingen destijds zelf uit de enclave
weg wilden, gezien alle ontberingen. Men was bereid alle ontberingen te doorstaan
om maar te kunnen overleven. Ook werd aangevoerd dat de vluchtelingen van
Dutchbat valse informatie zouden hebben gekregen over mogelijkheden voor evacuatie
en over de komst van het Rode Kruis die de vluchtelingen zou registreren.Aandacht werd nog gevraagd voor de hulpverlening aan nabestaanden. In
dat verband werd ervoor gewaarschuwd dat de tragedie van Srebrenica met het
oog op financieel gewin wordt misbruikt door mensen die er niets mee te maken
hebben. Er zou beter overleg over hulpverlening moeten plaatsvinden, zodat
die direct ten goede komt aan vluchtelingen.Ten slotte werd, omdat men vond in de beschikbare tijd niet alles goed
te hebben kunnen bespreken, toegezegd het verslag van het gesprek op korte
termijn te vertalen en dit om commentaar toe te zenden aan de organisaties.Gesprek met Hasan NuhanovicIn de vroege avonduren werd in Sarajevo ten slotte nog gesproken met Hasan
Nuhanovic, ten tijde van de val van de enclave UNMO-tolk. Ook in dit gesprek
werden de opdracht en werkwijze van de enquêtecommissie en de relatie
tot het NIOD-rapport uiteengezet. Ook werd duidelijk gemaakt dat de commissie
de beschikking heeft over veel meer bronnen dan alleen het NIOD-rapport. Daarnaast
werd uiteengezet wat het doel van het gesprek is in het kader van de komende
openbare verhoren.De heer Nuhanovic gaf aan het zeer te betreuren nog steeds niet te kunnen
beschikken over een versie van het NIOD-rapport in de Bosnische taal. Van
de onlangs door hem op het internet ontdekte Engelse versie had hij tot nu
toe alleen nog het deel kunnen lezen dat betrekking heeft op hemzelf en het
lot van zijn familieleden. Ook gaf hij aan bij de presentatie van het NIOD-rapport,
in de wel vertaalde epiloog van het rapport verschillende fouten te hebben
ontdekt, waaronder de bewering dat vele mannen die het bos introkken, bewapend
zouden zijn geweest. Gezien het aantal wapens in de enclave en het aantal
mannen dat de bossen introk, kan dit gewoonweg niet het geval zijn geweest.
Hoewel hij niet uit eigen waarneming weet van Amerikaanse wapenleveranties,
wist hij wel te melden dat begin 1995 met Bosnische helikopters wapens werden
binnengesmokkeld. De aantallen en de soorten wapens waren echter niet van
dien aard dat daarmee de enclave zou kunnen worden verdedigd. Met de helikoptervluchten
is volgens hem geen voedsel naar de enclave gesmokkeld. Het ging eerder om
geld en andere gaven. Bovendien zouden dergelijke geringe hoeveelheden
voedsel weinig veranderd hebben aan de situatie in de enclave.De heer Nuhanovic gaf te kennen dat met het vertrek van Naser Oric en
een aantal andere hoge officieren een belangrijk deel van de leiding van de
lokale verdediging zich buiten Srebrenica bevond, maar dat het algemene gevoelen
was dat zij zouden terugkeren. Dat bleek ten slotte niet het geval te zijn.In de lente van 1995 was het algemene gevoelen – zelfs onder hardliners –
dat er iets moest gebeuren. Op enig moment ontstond het gevoel dat na twee
jaar waarin er geen verandering was gekomen in de situatie rond Srebrenica,
de enclave zou kunnen worden opgegeven aan de Serviërs als onderdeel
van een of andere politieke deal of dat de omsingeling zou worden opgeheven
als gevolg van een politieke regeling in het kader van een vredesakkoord.
Daarnaast werd ook gespeculeerd over een militaire operatie om een corridor
tussen Tuzla en Srebrenica te forceren. Aan een Servische aanval werd niet
gedacht. Zelfs toen de aanval in feite was begonnen, werd daar niet aan gedacht,
omdat er in de voorgaande jaren wel vaker schermutselingen langs de randen
van de enclave waren geweest. Srebrenica zelf was daarbij echter nooit direct
zelf doelwit geweest. Niemand verwachtte daarom een grootschalige aanval op
Srebrenica zelf.De heer Nuhanovic liet weten dat in de lente van 1995 iedereen bezig was
met de vraag hoe weg te komen uit Srebrenica. Mensen vertrokken ’s nachts
in een poging om door Servisch gebied te ontsnappen. In het begin verzetten
de lokale autoriteiten zich hiertegen, maar al snel werd het gewoon dat mensen
in de nacht verdwenen. Uiteindelijk zijn tussen de 100 en 200 man er op die
manier in geslaagd om Tuzla te bereiken. Een vijftigtal vluchtelingen dat
via Servië trachtte te ontkomen naar Macedonië, werd door de politie
opgepakt en volgens informatie later weer vrijgelaten.Dat er door tekorten aan voedsel en water sprake zou zijn van een dreigende
humanitaire crisis onder de vluchtelingen die op en rond de compound waren
verzameld, ontkende de heer Nuhanovic ten stelligste. Gezien hun ervaring
met vluchten sinds 1992, waren mensen niet bang voor honger en dergelijke.
Zij waren gewoon altijd een kleine voedselvoorraad voor een vlucht van enkele
dagen in een rugzak achter de hand te houden. Wel was men bang vermoord te
worden door de Serviërs. Daartegen wilde men worden beschermd. Men wilde
weg uit de benarde situatie waarin men terecht was gekomen, maar dan wel op
een veilige manier; niet onder controle van de Serviërs.De heer Nuhanovic was niet in staat uit eigen ervaring te getuigen of
er na de val van Srebrenica buiten de compound onder de ogen van Dutchbatters
vluchtelingen zijn vermoord, omdat hij zich in die tijd op de compound bevond.
Wel verklaarde hij in de nacht van 12 op 13 juli rond middernacht Christina
Schmitz van Artsen zonder Grenzen UNMO De Haan te hebben horen toefluisteren: «heb
je die lijken buiten de basis gezien?». Hij verklaarde daarop, bezorgd
over het lot van zijn ouders en jongere broer, naar het kantoor van majoor
Franken gestapt te zijn om hem zijn mening over dit bericht te vragen. Franken
zei toen volgens Nuhanovic: «Dat is niet waar. Verspreid die bull shit
niet binnen de basis. Ik wil niet dat de mensen in paniek raken. Ik weet alleen
maar dat de Serviërs overdag 43 mensen in een huis buiten de basis hebben opgesloten om ze te ondervragen. Ik ga morgenochtend direct naar dat
huis om te kijken wat ze met die mensen doen.».De heer Nuhanovic verklaarde voorafgaand aan het bekend worden van het
bestaan van het Feitenrelaas, daarvan geen kennis te hebben gehad.De heer Nuhanovic gaf aan dat kol. Karremans in juni 1995 naar aanleiding
van de val van OP-Echo met de lokale autoriteiten was overeengekomen om samen
te vechten. In een bijeenkomst volgend op deze overname, gaf kol. Karremans
te kennen dat luchtsteun was aangevraagd, maar dat die door UNPROFOR was afgewezen
en dat UNPROFOR de order had gegeven om terug te trekken uit alle OP’s
rond de enclave. Kol. Karremans zei dat dit idee hem niet beviel en dat hij
daarover contact had opgenomen met zijn superieuren in Den Haag. Zij steunden
zijn voorstel om de OP’s bezet te houden. In dat verband gaf kol. Karremans
aan Ramiz Becirovic, die ook bij de bijeenkomst was, te kennen dat zijn manschappen
wapens mochten dragen en dat zij zich onzichtbaar voor de Serviërs achter
de OP’s moesten opstellen om de verdediging ervan over te nemen op het
moment dat UNPROFOR zich gedwongen zou zien om die te verlaten.De heer Nuhanovic gaf er blijk van Dutchbat te verwijten de situatie rondom
de compound in Potocari totaal verkeerd te hebben aangepakt. Hij zei een en
ander te kunnen staven met bewijzen. Zo voerde hij bijvoorbeeld aan dat, toen
de vluchtelingen werd gesommeerd de compound te verlaten, de soldaten binnen
de basis wapens droegen, terwijl die buiten de basis, dat niet deden. Een
gesprek dat hij hierover voerde met ICTY-aanklager Graham Blewitt leerde hem
dat dergelijk wapengebruik door peacekeepers kan worden beschouwd als een «offense».Het was de heer Nuhanovic ook niet duidelijk waarom niet is besloten tot
toelating van alle vluchtelingen tot de basis. Daar was gelegenheid voor in
de nacht van 11 op 12 juli en op de basis was er ruimte genoeg.Aan het slot van het gesprek kondigde de heer Nuhanovic aan binnen ongeveer
een maand via Mient Jan Faber een Engelstalig eigen rapport te zullen presenteren,
met een chronologische opsomming van gebeurtenissen en een groot aantal getuigenissen.25 oktobergesprek met burgemeester SrebrenicaIn het eerste gesprek van deze dag, dat werd gehouden met de heer Sefket
Hafizovic, Bosniak burgemeester van Srebrenica, lag de nadruk op de inspanningen
tot herbouw van verwoeste huizen in en rond Srebrenica en op de terugkeer
van vluchtelingen. De heer Hafizovic gaf aan dat in de laatste drie jaar zo’n
400 huizen zijn herbouwd, maar dat dit nog slechts een druppel op een gloeiende
plaat is, aangezien in totaal zo’n 6000 huizen in de regio zijn verwoest.
Zeer dankbaar toonde hij zich voor de hulp die hierbij door Nederland wordt
geboden en die zeker meer dan gemiddeld van omvang is.Een complicatie bij de opbouw is volgens hem de ondoorzichtige en niet
gestructureerde manier waarop sommige NGO’s te werk gaan. Hij had sterk
de indruk dat sommige NGO’s meer een eigen (politiek) belang najagen
en soms zelfs obstructie plegen uit eigenbelang, in plaats van zich
geheel te richten op de bevordering van het welzijn van de gehele bevolking
Een oplossing zou in zijn visie zijn, hulpfondsen via de lokale autoriteit
te verstrekken. Ook sprak hij de hoop uit dat na de recente verkiezingen de
samenwerking met de autoriteiten van de Republika Srpska beter verloopt dan
tot nu toe.De terugkeer van vluchtelingen, zo gaf de heer Hafizovic aan, komt sinds
anderhalf jaar langzaam op gang. Tot nu toe zijn zo’n 1200 personen
teruggekeerd, voornamelijk naar het stedelijk gebied. De terugkeer naar het
landelijk gebied komt nog niet echt, tot slechts zeer moeizaam, op gang. In
totaal liggen zo’n 5000 aanvragen voor terugkeer voor. Selectie daarvan
achtte de heer Hafizovic nodig omdat er zijns inziens ook speculanten tussen
zitten.Bezoek aan SaseAansluitend aan dit gesprek werd een bezoek gebracht aan het tot de gemeente
Srebrenica behorende dorpje Sase, waar mede met Nederlandse steun en de inzet
van de Duitse organisatie Technisches Hilfswerk (THW) een veertigtal huizen
en een school worden herbouwd voor de terugkeer van Bosniaks en Serven naar
het dorp. In het dorp waren ook een vaste medewerker en een tweetal vrijwilligers
van de werkgroep Nederland-Srebrenica aanwezig. De werkgroep heeft als doelstelling
het bevorderen van de verzoening tussen de overlevenden van Srebrenica en
Nederlanders. In dat kader spant de werkgroep zich in voor waarheidsvinding,
in samenwerking met de organisatie «vrouwen van Srebrenica» betreffende
vermissing, opgravingen en identificatie van slachtoffers. Daarnaast stelt
deze werkgroep zich ten doel bij het Nederlandse publiek aandacht te houden
voor wat in Srebrenica gebeurde en de Nederlandse verantwoordelijkheid daarbij.
De werkgroep steunt de wederopbouw onder andere door teruggekeerde vluchtelingen
gereedschap beschikbaar te stellen. Daarnaast verzorgen de vrijwilligers,
die werken in het kader van het project Civiele Buitenlandse Aanwezigheid
(CBA), activiteiten voor kinderen (circus), Engelse les aan moeders en kinderen,
huisbezoekjes en activiteiten op het gebied van gezondheidszorg.Tijdens de rondleiding door het in aanbouw zijnde schoolgebouw, waarin
een basisschool zal worden gevestigd, werd verteld dat het de bedoeling is
deze school een multi-etnisch karakter te geven. Ook in huisvesting van leerkrachten
is voorzien. Daarnaast werd toegelicht dat voor de wederopbouw van een stabiele
gemeenschap ook aansluiting van alle huizen op het elektriciteitsnet en transportfaciliteiten
van belang zijn.In aansluitende gesprekken met vertegenwoordigers van de Servische en
de Bosnische gemeenschap werd naast dankbaarheid voor de verleende steun ook
aangedrongen op voortgang van de bouw van huizen voor Serviërs en Bosniaks.
Duidelijk werd dat de terugkeer van vluchtelingen nog erg moeizaam is, mede
omdat het voornamelijk vrouwen met kinderen betreft, die buiten een uitkering
geen eigen middelen van bestaan hebben. Van de zijde van de hulporganisaties
werd hierop toegelicht dat een inkomensprogramma met een agrarisch karakter
in ontwikkeling is, ten einde de bevolking in staat te stellen weer in een
eigen inkomen te voorzien.Gesprek met diverse organisaties van nabestaanden TuzlaIn de middag werd gesproken een viertal organisaties, te weten «Vrouwen
van Srebrenica», «Oorlogsinvaliden Srebrenica», «Shehids
Associatie van Srebrenica» en «Drina Srebrenica». Ook in
dit gesprek is uitleg gegeven over het tijdstip waarop de parlementaire
enquête wordt gehouden en de samenhang op dat punt met het NIOD-onderzoek,
alsmede over het doel van deze enquête waar het gaat om het vaststellen
van de Nederlandse verantwoordelijkheid – militair en politiek –
voor de gebeurtenissen in Srebrenica, in de context van de verantwoordelijkheden
van de internationale gemeenschap en de strijdende partijen ter plekke. In
reactie op de opmerking dat niet alleen moet worden gekeken naar morele, maar
ook naar criminele verantwoordelijkheid van Nederlanders die ter plaatse aanwezig
waren, werd duidelijk gemaakt dat de enquêtecommissie weliswaar personen
onder ede hoort, maar dat zij geen strafrechtelijke bevoegdheden heeft. Verder
bleek er ook bij deze organisaties grote onvrede te bestaan over het nog steeds
niet voorhanden zijn van een Bosnische versie van het NIOD-rapport. Op de
uitleg dat het gesprek mede tot doel heeft om aan de hand van getuigenissen
de vraagstelling door de enquêtecommissie aan te scherpen, werd gesuggereerd
om ter plaatse een bureau te openen waar persoonlijke getuigenissen kunnen
worden gedeponeerd. Hierop is duidelijk gemaakt dat de enquêtecommissie
uit diverse bronnen, waaronder het IKV-rapport, al beschikt over zeer vele
getuigenissen.Ook onder deze groep gesprekspartners bleek er groot onbegrip te zijn
over de houding van Dutchbat, dat door hen werd gezien als beschermer tegen
de moordzucht van de Serviërs. Een van de gesprekspartners gaf in dit
licht aan «allergisch» te zijn geworden voor Nederlanders. Het
opgeven van de OP’s en het afstaan van wapens en voertuigen aan de Serviërs
werd gezien als een zeer ernstig falen, als verraad, als collaboratie. Dutchbat
werd verweten dat het afstaan van voertuigen en uitrustingsstukken de Serviërs
in staat stelde mensen op te pakken die na de val van de enclave de bossen
in waren gevlucht. Ook werd in soms zeer geëmotioneerde bewoordingen
gewag gedaan van de passieve houding van Dutchbat bij het afvoeren van mannen
en kinderen. In één geval werd daarnaast ook verteld dat zou
zijn toegekeken hoe Serviërs pasgeboren babys doodden met messen of met
de schoen vertrapten. Ook gaf één persoon aan mensen te hebben
gezien met doorgesneden keel en getuige te zijn geweest van verkrachting.
Dit zou onder de ogen van Dutchbat zijn gebeurd. Verder werd verteld dat Dutchbatters
die geacht werden buiten de compound bescherming te bieden, niet reageerden
op waarschuwingen dat zij te ver van elkaar verwijderd waren om moorden door
de Serviërs te voorkomen. Bovendien werd aangegeven dat het wat bescherming
betrof niet uitmaakte of men binnen of buiten de compound verbleef, omdat
uiteindelijk toch alle mannen zijn vermoord. In dit verband werd er nog op
gewezen dat sommige mannen uit de bossen naar de compound terugkeerden, omdat
zij dachten daar veilig te zijn. Ook zou Dutchbat via tolken aan de mensen
buiten de compound hebben laten weten dat zij ook daar beschermd waren. Grote
woede bleek er te zijn over het feit dat Dutchbat Mladic toeliet tot de compound,
ondanks het feit dat aan iedereen bekend kon zijn waar deze persoon voor stond.
Het werd als verraad beschouwd dat Dutchbat vlak voor de val van Srebrenica
de verdedigers van de enclave waarschuwde zich terug te trekken in verband
met komende luchtaanvallen. Ook werd Dutchbat ervan beschuldigd in de periode
voorafgaande aan de val van Srebrenica indirect medeplichtig te zijn geweest
aan de dood van babys, doordat de Serviërs werd toegestaan voorraden
voedsel die bestemd waren voor de bevolking, naar Bratunac af te voeren.Naast het gevoel dat de hele tragedie rond Srebrenica het gevolg is van
een internationaal complot, bleek er onder de gesprekspartners ook groot wantrouwen te bestaan over het lang uitblijven van duidelijkheid over
wie voor die tragedie verantwoordelijk is. Daarbij werd een relatie gelegd
met de snelheid waarmee werd bepaald wie verantwoordelijk waren voor de aanslagen
in New York op 11 september en werd de vraag opgeworpen of dit in het
geval van Srebrenica soms zo lang duurt omdat het hierbij om Bosniaks met
een bepaalde geloofsachtergrond gaat. Verder werd gewag gemaakt van berichten
als zou een sterke Servische lobby binnen Nederland het werk van het parlement
kunnen beïnvloeden. Er werd gewaarschuwd voor valse getuigenissen door
personen die op basis daarvan hopen een verblijfsstatus in Nederland te verkrijgen.
Ook werd er gewaarschuwd voor het gebruik van valse Servische rapportages
over de gebeurtenissen rond Srebrenica.Op de vraag om in dit gesprek excuses aan te bieden, werd duidelijk gemaakt
dat dit zonder inhoud zou zijn en dat het van veel groter belang is dat de
enquêtecommissie met gebruikmaking van de vele onderzoeksrapporten en
getuigenverklaringen die haar al ter beschikking staan, alles in het werk
stelt om feiten en verantwoordelijkheden duidelijk voor het voetlicht te krijgen.
Daarop werd uiteindelijk de hoop uitgesproken dat de enquêtecommissie
erin zal slagen een oprecht en realistisch rapport te presenteren en dat dit
onderzoek niet zal uitdraaien op de zoveelste slechte ervaring met rapportages
over de gebeurtenissen rond Srebrenica. Toegezegd werd het verslag van het
gesprek op korte termijn te vertalen en het om commentaar toe te zenden. Daarnaast
werd de hoop uitgesproken dat de Bosnische pers het werk van de commissie
tijdens de komende openbare verhoren wil volgen.Bezoek International Commission on Missing Persons (ICMP)Aan het slot van deze reis werd een bezoek gebracht aan het Identification
Coordination Centre (ICC), dat onderdeel is van ICMP. Deze in 1996 op de G-7
top te Lyon opgerichte organisatie assisteert families van nabestaanden, onafhankelijk
van etnische of religieuze achtergrond, bij het opsporen en identificeren
van vermisten in de conflicten in de gebieden van het voormalige Joegoslavië
tussen 1991 en 1999. Naast het onderhouden van contacten met overheden en
organisaties van nabestaanden, is een belangrijk onderdeel van het werk van
IMCP het langs diverse wegen – klassiek forensisch, antropologisch en
DNA-technisch – vaststellen van de identiteit van vermisten. De Nederlandse
overheid is een belangrijke donor van deze organisatie.In het kader van de door IMCP ontwikkelde DNA-matchingprocedure is het
bezochte ICC actief bij het bewerken van bot- en bloedmonsters. Naar verwachting
zal nog dit jaar in meer dan 1000 aan Srebrenica gerelateerde gevallen een
DNA-match kunnen worden vastgesteld. Thans ligt het aantal aan specifieke
personen toe te schrijven DNA-matches op 744, exclusief de 120 «out
of country» bereikte matches. In totaal is nu in meer dan 500 gevallen
een positieve identificatie bereikt, terwijl in 364 gevallen de DNA-match
nog niet heeft geresulteerd in een formele identificatie. Deze aantallen betekenen
een enorme vooruitgang, zeker als wordt bedacht dat zonder toepassing van
de door IMCP ontwikkelde DNA-methode, in de voorafgaande drie jaar in totaal
slechts 72 zaken konden worden afgesloten met een positieve identificatie.
Aan de hand van een aantal grafieken werd duidelijk gemaakt dat naar verwachting
het overgrote deel van de vermisten uiteindelijk zal kunnen worden geïdentificeerd
met de DNA-methode. Ook werd duidelijk gemaakt dat vorderingen in werkzaamheden
thans voornamelijk wordt gehinderd door financiële beperkingen.Wat aantallen vermisten betreft, werd medegedeeld dat thans ongeveer 7500
zakken met menselijke resten zijn opgeslagen, die zijn opgegraven uit verschillende
grafvelden in noordoost Bosnië en Herzegowina. Ongeveer 2000 zakken bevatten
een compleet lichaam, 2000 bevatten delen van lichamen en de resterende 3500
zakken bevatten skeletresten die niet tot één lichaam of lichaamsdeel
zijn te herleiden. Daarom is nog niet aan te geven hoeveel vermisten uiteindelijk
met behulp van de DNA-methode zullen kunnen worden geïdentificeerd. Om
verdere identificatie mogelijk te maken, heeft het ICMP van meer dan 12 000
familieleden van vermiste personen bloedmonsters verzameld en is een lijst
opgesteld van ten minste 7 345 vermiste personen uit Srebrenica. Een
ICMP-werkgroep hoopt een accurate lijst van vermiste personen uit Srebrenica
te kunnen produceren. Onderzoek tot nu toe wijst uit dat zo’n lijst
de namen van tussen de 7800 en 8000 vermisten zal bevatten.Ten slotte werd in een rondleiding de werkwijze van het ICC aanschouwelijk
gemaakt.XNoot1Veel van deze voorgeschiedenis is overgenomen uit het rapport van de TCBU, «Vertrekpunt
Den Haag», TK 1999–2000, 26 454, nr. 9, pp. 3–7.XNoot2TK 1994–1995, 22 181, nr. 111.XNoot3TCBU, «Vertrekpunt Den Haag», TK 1999–2000, 26 454,
nr. 9, p. 3.XNoot4TK 1994–1995, 22 181, nr. 115.XNoot5TK 1994–1995, 22 181, nr. 117.XNoot6TK 1995–1996, 22 181, nr. 128.XNoot7TK 1995–1996, 22 181, nr. 134.XNoot8TK 1995–1996, 22 181, nr. 138.XNoot1TK 1995–1996, 22 181, nr. 135.XNoot2TK 1995–1996, 22 181, nr. 149.XNoot3TK 1994–1995, 23 591, nr. 2.XNoot4Brief van de ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie aan de vaste
commissies voor Buitenlandse Zaken en voor Defensie d.d. 6 september
1996, def9600172/ buza960383.XNoot5UN, «The fall of Srebrenica. Report of the Secretary-General»,
15 november 1999.XNoot1TK 1996–1997, Handelingen 12, p. 715 e.v.XNoot2TK 1996–1997, 25 069, nr. 1.XNoot3TK 1996–1997, 25 069, nr. 6.XNoot4TK 1996–1997, Handelingen 25, p. 1974 e.v.XNoot5TK 1996–1997, Handelingen 27, p. 2190 e.v.XNoot6Rapport van de Werkgroep Srebrenica, TK 1998–1999, 26 122,
nrs. 5–6, p. 5.XNoot1TK 1998–1999, 26 122, nr. 4.XNoot2Rapport van de Werkgroep Srebrenica, TK 1998–1999, 26 122,
nrs. 5–6, p. 9.XNoot3Rapport van de Werkgroep Srebrenica, TK 1998 –1999, 26 122,
nrs. 5–6, p.12.XNoot4TK 1998–1999, 26 122, nr. 7.XNoot5TK 1998–1999, 26 454, nr. 1.XNoot1Gedurende haar onderzoek verandert het RIOD haar naam in NIOD (Nederlands
Instituut voor Oorlogsdocumentatie).XNoot2TK 1998–1999, Handelingen 64, p. 3917 e.v.XNoot3TK 1998 -1999, Handelingen 66, p. 3997.XNoot4TCBU, «Vertrekpunt Den Haag», TK 1999–2000, 26 454,
nrs. 7–9.XNoot1NIOD, «Srebrenica».XNoot2TK 2001–2002, 28 334, nr. 2.XNoot3TK 2001–2002, 28 341, nrs. 1–2.XNoot4TK 2001–2002, 28 341, nr. 2, p. 27.XNoot5Het lid Wilders (VVD) kan zich niet met het rapport verenigen en neemt
derhalve een minderheidsstandpunt in. Hij is van mening dat de Tweede Kamer
thans niet dient te worden aanbevolen een parlementair onderzoek/enquête
in te stellen. De reden hiervoor is dat hij er de voorkeur aan geeft de behandeling
van het rapport eerst de normale zorgvuldige parlementaire procedure doorloopt.
Gelet op de compleetheid van het NIOD-rapport en andere rapporten (onder meer
het VN-rapport, het TCBU-rapport en het Franse rapport terzake) en de afwezigheid
van belangrijke hiaten of onvolkomenheden daarin, ziet hij thans geen aanleiding
om (onderwerpen voor) nader onderzoek/enquête aan te bevelen. Daarnaast
is hij van mening dat de aanbevelingen van de commissie als het gaat om verschillende
fasen van onderzoek veel te ruim zijn geformuleerd waardoor ook de tijdspanne
van de aanbevolen enquête naar zijn mening te langdurig van aard is.XNoot6TK 2001–2002, Handelingen 73, p. 4751 e.v.XNoot7TK 2001–2002, Handelingen 73, p. 4775 e.v.XNoot1Dit besluit is als appendix K bijgevoegd.XNoot1Brief van de enquêtecommissie d.d. 24 juli 2002 aan de minister
van Buitenlandse Zaken (02-Sreb-02).XNoot2Brief van de minister van Buitenlandse Zaken en de minister van Defensie
d.d. 26 juli 2002 aan de enquêtecommissie (Sreb-02-15).XNoot3Brief van de minister-president d.d. 20 augustus 2002 aan de enquêtecommissie
(Sreb-02-19).XNoot1Brief van de minister-president d.d. 27 september 2002 aan de enquêtecommissie
(Sreb-02–38).XNoot2Brief van het NIOD d.d. 28 augustus 2002 aan de enquêtecommissie
(Sreb-02-20).XNoot3In het tussentijds verslag van 3 september 2002 maakt de commissie
haar voornemen kenbaar, mede gezien de start van haar werkzaamheden pas in
juni van dat jaar, het eindrapport in januari 2003 aan de Kamer aan te bieden.
De Tweede Kamer neemt deze brief stilzwijgend voor kennisgeving aan. (TK 2001–2002,
28 506, nr. 1).XNoot4TK 2001–2002, 28 334, nr. 2.XNoot1UN, «The Fall of Srebrenica».XNoot2Assemblée nationale, «Rapport d’information par la
mission d’information cummune sur les événements de Srebrenica»,
2001.XNoot3M.J. Faber, «Srebrenica. De genocide die niet werd voorkomen»,
2002.XNoot4Politiek Comité Stari Most, «Roodboek. Getuigenissen van
Srebrenica-overlevenden die in Nederland asiel zoeken», 2002.XNoot5H. Hren, «Srebrenica: het verhaal van de overlevenden», 1999.XNoot6Brief van de enquêtecommissie d.d. 24 juli 2002 aan de minister
van Defensie (03-Sreb-02) en brief van de minister van Defensie d.d. 1 augustus
2002 aan de enquêtecommissie (Sreb-02-18).XNoot1UN, «The Fall of Srebrenica».XNoot1De commissie overweegt uit efficiencyoverwegingen de mogelijkheid om met
toestemming van de betrokkenen te volstaan met publicatie achteraf van de
verslagen van de daartoe onder ede afgelegde voorgesprekken inzake het mislukte
fotorolletje. De commissie kiest, vanwege het belang van publieke verantwoording
van haar werkzaamheden, toch voor de procedure van vertrouwelijke voorgesprekken
en openbare verhoren.XNoot1Uitzondering op deze regel is het verslag van het gesprek dat de commissie
heeft gehad met de heer R.F.M. Lubbers. Bij brief van 4 december 2002
laat de heer Lubbers aan de enquêtecommissie weten dat hij het op prijs
stelt als het verslag van zijn voorgesprek in de rapportage wordt opgenomen
(Sreb-02-203).XNoot2Brief van R.F.M. Lubbers d.d. 8 oktober 2002 aan de enquêtecommissie
(Sreb-02-48).XNoot1Brief van de enquêtecommissie d.d. 17 oktober 2002 aan de minister-president
(84-Sreb-02).XNoot2Brief van de enquêtecommissie d.d. 29 oktober aan de minister-president
(93-Sreb-02).XNoot3Brief van de minister-president d.d. 30 oktober 2002 aan de enquêtecommissie
(Sreb-02–59).XNoot4Brief van de minister van Defensie d.d. 31 oktober 2002 aan de enquêtecommissie
(Sreb-02–61).XNoot1Brief van de minister van Defensie d.d. 25 november 2002 aan de enquêtecommissie
(Sreb-02–151).XNoot1Brief van J.H. de Jonge d.d. 6 november 2002 aan de enquêtecommissie
(Sreb-02-75).XNoot2Brief van de enquêtecommissie d.d. 7 november 2002 aan J.H.
de Jonge (141-Sreb-02).XNoot3De eerste twee leden van artikel 3 van de Wet op de Parlementaire Enquête
luiden:1. Vanaf het tijdstip van de eerste bekendmaking zijn alle Nederlanders,
alle ingezetenen en andere binnen het grondgebied van het Rijk gevestigde
rechtspersonen verplicht te voldoen aan de vordering van de commissie tot
het verschaffen van inzage in, het nemen van afschrift of het anderszins laten
kennisnemen van alle bescheiden waarover zij beschikken en waarvan naar het
redelijk oordeel van de commissie inzage, afschrift of kennisneming anderszins
voor de vervulling van haar taak nodig is.2. De in het eerste lid genoemde personen zijn voorts vanaf het tijdstip
van de eerste bekendmaking verplicht te voldoen aan een oproeping door de
commissie uitgevaardigd om als getuige of deskundige te worden verhoord.XNoot1Brief van de enquêtecommissie d.d. 17 september 2002 aan J.M.G.
Baril (29-Sreb-02).XNoot2E-mail van J.M.G. Baril d.d. 7 oktober 2002 aan de enquêtecommissie.XNoot3Brief van de enquêtecommissie d.d. 30 oktober 2002 aan S. Tharoor
(95-Sreb-02).XNoot4Brief van S. Tharoor d.d. 15 november 2002 aan de enquêtecommissie
(Sreb-02-131).XNoot5Brief van Y. Akashi d.d. 31 oktober 2002 aan de enquêtecommissie
(Sreb-02-66).XNoot6Brief van de enquêtecommissie d.d. 17 september aan B. Janvier
(26-Sreb-02).XNoot7Brief van de enquêtecommissie d.d. 17 september aan F. Loncle
(27-Sreb-02).XNoot8Brief van de enquêtecommissie d.d. 19 september 2002 aan de
minister-president (28-Sreb-02).XNoot9Brief van B. Janvier d.d. 25 september 2002 aan de enquêtecommissie
(Sreb-02-50).XNoot1Brief van de enquêtecommissie d.d. 1 oktober 2002 aan D.J.
van den Bergh (79-Sreb-02).XNoot2Brief van de minister van Buitenlandse Zaken d.d. 14 oktober 2002
aan de enquêt commissie (Sreb-02-51).XNoot3Brief van de minister van Buitenlandse Zaken d.d. 24 november 2002
aan de enquête-commissie (Sreb-02-135).XNoot4Brief van de enquêtecommissie d.d. 30 december 2002 aan F.
Loncle (211-Sreb-02).XNoot5Faxbericht van de Assemblée nationale d.d. 15 januari 2003
aan de enquêtecommissie (Sreb-03-15).XNoot1Brief van R. Zacklin (assistant Secretary-General for legal affairs van
de Verenigde Naties) d.d. 29 november 2002 aan D.J. van den Bergh (Sreb-02-182).XNoot2Brief van de organisaties van nabestaanden «Vrouwen van Srebrenica»,
te Tuzla en de «Associatie van de moeders van de enclaves Zepa en Srebrenica»,
te Sarajevo d.d. 12 juli 2002 aan de enquêtecommissie (Sreb-02-14). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28506-4.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl