Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2010; Brief staatssecretaris over de actuele vormgeving en aansturing van het opleidings- en trainingsveld bij Defensie
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST134793
 2009-2010
 
 32 123 X
 Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie
(X) voor het jaar 2010
 
 
 
 
 Nr. 
 5
 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 16 september 2009
 1. Inleiding
 Op 24 mei 2006 heeft u de nota «Integraal opleidingsbeleid
militair personeel Defensie» (Kamerstuk 30 300 X, nr. 105)
ontvangen. In deze nota is het opleidingsmodel voor het militaire personeel
van Defensie geschetst en zijn de beoogde uitgangspunten en het ondersteunend
instrumentarium voor de uitwerking daarvan beschreven. Op 7 november
2008 heeft u het rapport «Onderzoek Opleidingen Defensie» ontvangen
met een inventarisatie van de kwantitatieve en kwalitatieve aspecten van het
opleidingsveld van Defensie en mijn appreciatie daarvan (Kamerstuk 31 700
X, nr. 74). Het rapport maakte zichtbaar dat er nog te weinig sturing
was op het opleidings- en trainingsveld en dat nog geen normering was vastgesteld.
Daarnaast werd geconstateerd dat door de decentrale uitvoering van opleidingen
onvoldoende kon worden bepaald of de mogelijkheden tot samenwerking en doelmatigheid
optimaal werden benut.
 
 Ik informeer u hierbij, conform mijn toezegging in het algemeen overleg
van 17 december 2008 (Kamerstuk 31 700 X, nr. 85), over de
actuele vormgeving en aansturing van het opleidings- en trainingsveld bij
Defensie. Daarbij gaat de aandacht in de eerste plaats uit naar het opleidings-
en trainingveld voor het militaire personeel van Defensie. De hiervoor ontwikkelde
instrumenten zoals het Persoonlijk Ontwikkelingsplan (POP), elektronisch portfolio
en loopbaanbegeleiding zullen echter ook ter beschikking komen van het burgerpersoneel.
 
 In deze brief beschrijf ik, na een korte schets van het opleidings- en
trainingsveld bij Defensie en de aansturing daarvan de uitgangspunten voor
het opleiden en trainen bij Defensie en hoe deze in de praktijk voor de verschillende
personeelscategorieën worden toegepast. Ik ga vervolgens in op de ambities
voor de nabije toekomst en ten slotte volgt een beschrijving van generieke
ontwikkelingen in het ondersteunende instrumentarium en wordt aandacht besteed
aan het loopbaan- en opleidingsbeleid voor burgerpersoneel.
 2. Schets van het opleiding- en trainingsveld Defensie
 In de samenleving tekenen zich een aantal trends af die ook van invloed
zijn op het opleidings- en trainingsveld bij Defensie. De ontwikkelingen bij
Defensie moeten in verband met deze sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen
worden beschouwd. De samenleving wordt pluriformer, complexer en er wordt
meer gebruik gemaakt van moderne technologie. Er moet steeds meer rekening
worden gehouden met de inbreng van verschillende partners, nationaal en internationaal.
De dynamiek van de omgeving neemt toe waardoor de organisatie zich steeds
sneller en vaker moet aanpassen. Ook is er sprake van verdergaande individualisering
waarbij de vraag om meer ruimte voor persoonlijke keuzes in de vormgeving
van het privéleven en het werk toeneemt. In de uitwerking van het opleidings-
en trainingsbeleid heeft Defensie rekening gehouden met deze ontwikkelingen.
 
 De bijzondere taken van de defensieorganisatie brengen daarnaast mee dat
de opleiding en training van individuele militairen en samengestelde eenheden
niet in alle situaties kan worden uitbesteed. Dit heeft tot gevolg dat Defensie,
meer dan andere werkgevers in Nederland, haar medewerkers zelf opleidt om
hun de vereiste specifieke kennis, vaardigheden en attitude bij te brengen
en hen in onderdeelsverband leert optreden. Daarbij wordt rekening gehouden
met de eigen identiteit van de verschillende operationele commando’s.
De doelstellingen, uitgangspunten en randvoorwaarden worden centraal geformuleerd.
De operationele commando’s nemen decentraal de uitvoering van de (delen
van) opleidingen met een specifiek militair karakter voor hun rekening. In
de praktijk en tijdens missies blijkt dat militairen en eenheden zijn op hun
taken berekend. De Nederlandse krijgsmacht staat bekend als professioneel
en is een gewaardeerde partner, zowel nationaal als internationaal. Het succes
waarmee Nederlandse militairen de afgelopen jaren uiteenlopende missies hebben
uitgevoerd, wereldwijd, is daarvan een uitdrukking. Het personeel dat de defensieorganisatie
verlaat, wordt gewaardeerd in de burgermaatschappij en heeft goede kansen
op de arbeidsmarkt.
 2.1 Visie op het opleidings- en trainingveld
 Opleiden en trainen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden, maken integraal
deel uit van het gereedstellingsproces en kennen twee doelen: het bijbrengen
en vergroten van competentiegerichte kennis en vaardigheden bij medewerkers
gericht op een goede inzet, zowel individueel als in eenheidsverband, én
het bieden van toereikende ondersteuning van de loopbaan van de defensiemedewerker.
Een evenwicht tussen beide doelen moet ertoe leiden dat zowel het organisatiebelang
als het belang van de medewerker wordt gediend.
 
 Het hoofddoel van het opleidings- en trainingbeleid – het bijbrengen
van specifieke militaire kennis en basisvaardigheden die noodzakelijk zijn
voor een goede inzet – geldt zowel bij aanvang van de loopbaan als in
latere fases van de loopbaan («een leven lang leren»). De vorming
van de militair is van groot belang met het oog op de instandhouding van een
professionele expeditionaire krijgsmacht.
 
 De belangrijkste doelstelling van de training is het op peil houden van
kennis, het vergroten van vaardigheden en het versterken van de attitude.
Daarbij gaat het niet alleen om training van het individu maar ook om de training
in onderdeelsverband, waarbij individuen leren samen te werken en tot een
eenheid worden gevormd.
 
 In toenemende mate wordt rekening gehouden met de wensen van medewerkers.
Defensie wil een aantrekkelijke werkgever zijn en medewerkers de mogelijkheid
geven zich te blijven ontwikkelen tijdens hun loopbaan.
 
 De vigerende uitgangspunten en het ondersteunende instrumentarium van
Defensie om deze visie in praktijk te kunnen brengen zijn:
 
 • Competentiegericht opleiden.
 Om de loopbaanperspectieven van het militaire personeel te vergroten worden
opleidingen zoveel mogelijk competentiegericht vormgegeven, dat wil zeggen
dat zij zijn ontwikkeld op basis van een competentiegerichte kwalificatiestructuur.
De civiele herkenbaarheid van (delen van) defensieopleidingen wordt daarmee
vergroot en bevordert de arbeidsmobiliteit. Het «begeleid een leven
lang leren» is afgestemd op de al aanwezige competenties van de medewerker.
 • «Just in time, just enough».
Het opleiden en trainen is, waar nodig en mogelijk, flexibel en vraaggestuurd
ingericht. De defensiemedewerker heeft de mogelijkheid, onafhankelijk van
tijd en plaats, op maat onderwijs te volgen (modulair) waarbij het thema «just
in time and just enough» leidend is.
 • Paars tenzij. Opleidingen en trainingen
worden maximaal geharmoniseerd en vanuit een gezamenlijk en internationaal
perspectief ontwikkeld om de loopbaanmogelijkheden bij Defensie te vergroten
en de kwaliteit van samenwerking te verbeteren. Dit betekent dat opleidingen
en trainingen waar mogelijk en waar nodig worden samengevoegd.
 • Civiel tenzij. Opleidingen zijn, waar
mogelijk, zodanig vormgegeven dat deze uitbesteed en (geheel dan wel gedeeltelijk)
civiel gecertificeerd kunnen worden. Wanneer dit niet mogelijk is, kunnen
verworven competenties door middel van EVC worden toegekend.
 2.2 Opleidingen
 Bovenstaande visie is verder uitgewerkt in het onderstaande generieke
opleidingsmodel waarin vier soorten opleidingen worden onderscheiden: de initiële
opleiding, de functieopleiding, de loopbaanopleiding en de opleiding voor
persoonlijke ontwikkeling. Bij aanvang van de loopbaan krijgt de militair
voorafgaand aan de eerste functievervulling een initiële opleiding. De
initiële opleiding bestaat uit een deel basis militaire vaardigheden
en een deel met een functiespecifieke inhoud. Na de plaatsing op de eerste
functie volgt de verdere training van vaardigheden in onderdeelsverband met
als uiteindelijk doel de werkelijke inzet. Aan de plaatsing op elke volgende
functie kan een functieopleiding verbonden zijn en kan de verdere training
van vaardigheden nodig zijn. Gedurende de loopbaan worden voorts loopbaanopleidingen
aangeboden, die tot doel hebben de ontwikkeling naar hogere niveaus te ondersteunen.
In het kader van de loopbaan van de medewerker wordt ten slotte nog de opleiding
voor persoonlijke ontwikkeling onderscheiden. Deze opleidingen vergroten de
interne en externe loopbaanmogelijkheden van de medewerker.
 
 Uit de onderstaande schematische weergave blijkt dat de ontwikkeling van
de militair naar de verschillende functiegebieden en functioneringsniveaus
een doorlopende leerlijn langs de levens-/loopbaanfasen is.
 
 
 De eerder genoemde uitgangspunten gelden voor het gehele opleidingsmodel.
De mate van toepasbaarheid is echter sterk afhankelijk van het functiegebied
van de medewerker en van het soort opleiding. De defensieorganisatie kent
veel hoogwaardig technologisch georiënteerde, civiel herkenbare functiegebieden,
waaronder de maritieme en luchtvaarttechnische vakgebieden bij het Commando
Zeestrijdkrachten (CZSK) en et Commando Luchtstrijdkrachten (CLSK). Daarbij
kan worden gedacht aan luchttransportvliegers, zee- en luchtverkeersleiders,
monteurs, logistieke functies, brandweerpersoneel, meteorologen, etc.. Opleidingen
voor dit soort functies kunnen dan ook grotendeels aansluiten op het civiele
onderwijs.
 
 Daarnaast zijn er ook veel functiegebieden met een meer specifiek militair
karakter. Hierbij valt te denken aan het infanteriefunctiegebied bij het Commando
Landstrijdkrachten (CLAS) en het Korps Mariniers van het CZSK. Het specifieke
karakter van deze functiegebieden hangt vanzelfsprekend nauw samen met het
operationele optreden en de eisen die dit stelt aan het personeel en de eenheden.
De benodigde opleidingen kennen een aantal aspecten, zoals commandovoering
en vorming, die bij civiele organisaties niet of in mindere mate voorkomen,
en dat heeft gevolgen voor de mogelijkheden ten aanzien van civiele certificering.
Voorbeelden zijn gevechtsopleidingen, het leren omgaan en bedienen van (geleide)
wapensystemen en het opereren met landingsvaartuigen. De individuele militair
wordt opgeleid en getraind om te kunnen worden ingezet bij de eenheid. Na
de individuele opleiding en training volgt het opleiden en trainen van de
eenheid.
 
 In totaal zijn er, gemeten naar de stand van juni 2009, bijna 14 000
interne en externe opleidingen die defensiemedewerkers kunnen volgen. Het
betreft hier de initiële, functie-, en loopbaanopleidingen alsmede de
opleidingen gericht op persoonlijke ontwikkeling. Als gevolg van de recente
introductie van Peoplesoft als systeem voor het gehele opleidings- en trainingsveld
zijn de getallen in deze brief niet direct te herleiden naar de gegevens uit
het rapport Onderzoek Opleidingen Defensie.
 Tabel 1: Beschikbare opleidingen, gerangschikt naar opleidingssoort1
 
 
 
 
 
 
 
 
 Soort Opleiding
 Intern
 Extern
 Totaal
 
 
 
 
 Initiële opleiding
 700
 4
 704
 
 
 Functieopleiding
 6 356
 334
 6 690
 
 
 Loopbaanopleiding
 178
 29
 207 
 
 
 Persoonlijke ontwikkeling
 136
 6 183
 6 319 
 
 
 
 Totaal aantal opleidingen
 
 
 7 370
 
 
 6 550
 
 
 1 3920
 
 
 
 
 
 Bron: Opleidingscatalogus Peoplesoft, juni 2009
 
 1 De gegevens in deze tabel zullen als gevolg van de beschreven
verbetering van de datakwaliteit in volgende rapportages worden aangepast.
 
 Uit de bovenstaande verdeling blijkt dat vooral de opleidingen ten behoeve
van persoonlijke ontwikkeling extern worden aangeboden of gevolgd. De initiële
en functieopleidingen worden vooral binnen de defensieorganisatie gegeven.
Dit onderstreept dat de civiele certificering bij opleidingen met een meer
specifieke militair karakter veelal op een andere wijze moet worden bereikt.
De mate van toepasbaarheid van de uitgangspunten varieert in algemene zin
dus ook per soort opleidingen. Zo zullen opleidingen voor persoonlijke ontwikkeling
veelal civiel worden uitbesteed, terwijl delen van de initiële en functieopleidingen
in veel gevallen vanwege hun specifieke karakter en de vereiste binding met
het defensieonderdeel door Defensie zelf zullen worden gegeven.
 2.3. Trainingen
 Ook de inrichting van trainingen, en dan vooral van de oefeningen, dient
zo doeltreffend en doelmatig mogelijk te geschieden. De «operationele
commando’s» kunnen in de uitvoering de prioriteiten die de commandant
der strijdkrachten heeft gegeven voor de gereedstelling van eenheden gebruiken
om te bepalen welke (organieke) vaardigheden of competenties van eenheden
meer of minder aandacht dienen te krijgen. Zo kunnen zij binnen de gestelde
randvoorwaarden zo veel mogelijk aan de op dat moment verwachte behoefte aan
capaciteit voldoen. De beleidsuitgangspunten voor opleidingen zullen in beginsel
ook worden toegepast op trainingen.
 2.4. Besturing van het opleidings- en trainingsveld
 De Commandant der Strijdkrachten (CDS) en de Hoofddirecteur Personeel
(HDP) hebben beiden een verantwoordelijkheid voor het opleidings- en trainingsveld.
Als onderdeel van zijn verantwoordelijkheid voor de gereedstelling is de Commandant
der Strijdkrachten (CDS) verantwoordelijk voor de integratie van het opleidings-
en trainingsbeleid en daarmee, binnen de randvoorwaardelijke kaders van het
beleid, voor de aansturing en de inrichting van het gehele opleidings- en
trainingsveld. Op basis van deze verantwoordelijkheid stelt de CDS normen
voor het opleidings- en trainingsproces vast. Het betreft hier:
 
 • Eindeisen voor de opleidingen. Dit
zijn eindeisen die defensiebreed gelden, waarbij de inbreng vanuit verschillende
beleidsdisciplines samenkomt. Voorbeelden hiervan zijn basis militaire vaardigheden
(BMV), vormingseisen en andere, inhoudelijke kwaliteitseisen op het gebied
van bijvoorbeeld integriteit of tuchtrecht. De defensieonderdelen krijgen
het mandaat om aanvullende, op specifieke functies gerichte eindeisen voor
opleidingen vast te stellen.
 • Eindeisen voor de gereedstelling. Vanuit
de taken en ambities van Defensie stelt de CDS als behoeftesteller de eindeisen
vast voor gereedstelling, in het bijzonder voor de oefening en de training
van eenheden. Het gaat daarbij om het bepalen van het soort inzet
waarop de gereedstelling zich richt, waardoor er onder andere normen komen
voor oefendagen. Daarbij wordt tevens gesteld in welke mate training en oefeningen joint en combined dienen te
zijn.
 • Normen voor de inrichting van het opleidings-
en trainingsveld. De CDS stelt algemene normen vast voor een kwalitatief
hoogwaardige en zo efficiënt mogelijke inrichting van het opleidings-
en trainingsveld. Het gaat daarbij onder andere om richtlijnen op het gebied
van kwaliteit en doelmatigheid.
 
 In 2010 zal de CDS bovenstaande eisen en normen vastleggen ten behoeve
van de uitvoering in 2011.
 
 De verantwoordelijkheid van de HDP voor opleidingen is gerelateerd aan
de doelstellingen van het algemene personeelsbeleid, in het bijzonder het
loopbaanbeleid. Het loopbaanbeleid is richtinggevend voor en stelt eisen aan
de opleidingen bij Defensie. De HDP vertaalt deze eisen in kaders en randvoorwaarden.
De gedeelde verantwoordelijkheid leidt ertoe dat zowel de CDS als de HDP beleidsmatig
normen stelt aan het opleiding- en trainingsveld. Deze normen worden geïntegreerd,
waarna de CDS deze via beleidskaders, opdrachten en aanwijzingen bekend stelt
aan de defensieonderdelen. De defensieonderdelen op hun beurt zorgen voor
de uitvoering.
 
 Het is nadrukkelijk niet de bedoeling om vanuit centraal niveau te sturen
op individuele initiatieven op onderdeelsniveau te beïnvloeden. De defensieonderdelen
blijven verantwoordelijk voor de uitvoering, binnen de kaders en normering
die door de CDS zijn gegeven. De verantwoordelijkheid van de CDS met betrekking
tot opleiding en training bij de Koninklijke Marechaussee beperkt zich tot
kaders en richtlijnen in verband met uitzendingen.
 Voor de officiersopleidingen geldt dat de CDS de Nederlandse Defensie
Academie (NLDA) inhoudelijk op hoofdlijnen aanstuurt, waarbij de NLDA administratief
is ondergebracht bij het Commando DienstenCentra (CDC).
 
 De onderstaande tabel geeft op hoofdlijnen de taken, verantwoordelijkheden
en bevoegdheden binnen het opleidings- en trainingsveld van de CDS, HDP en
de operationele commando’s weer:
 CDS
 Stelt eindeisen voor het opleidings- en trainingsveld vast
 Bepaald, kwalitatief en kwantitatief (harmonisatie, hoeveelheid joint,
combined, interdepartementaal) de opleidings- en trainingsbehoefte
 Biedt beleid, operationele eindeisen en middelen integraal aan voor de
defensieonderdelen
 Is verantwoordelijk voor de inrichting van het opleidings- en trainingsveld
en daarmee ook voor de realisatie van een effectieve en doelmatige inrichting
 HDP
 Biedt via de CDS aan de defensieonderdelen de personele beleidskaders
en aanwijzingen, waaronder het opleidingsbeleid, aan
 Stuurt op kwaliteit en het effect van beleidskaders via beleidsevaluatie
 Operationele Commando’s
 Zijn verantwoordelijk voor de gereedstelling van eenheden, voeren opleiden
en trainen uit binnen de door de CDS gestelde kaders en zijn zelf verantwoordelijk
voor de wijze waarop ze dit doen
 Zijn, vanwege de eigenheid van het gereedstellingsproces en de cultuur, verantwoordelijk voor de uitvoering van opleiden en trainen en het
meten van de kwaliteit van de levering
 Stemmen in overleg met de CDS de opleidings- en trainingsbehoefte en capaciteit
op elkaar af en krijgen van de CDS de hiervoor benodigde middelen
 3. Huidige praktijk en de ambities voor de toekomst
 In dit hoofdstuk wordt de stand van zaken van de uitvoering van het opleidingsbeleid
geschetst. Aan de hand van het opleidingsmodel worden per militaire personeelscategorie –
manschappen, onderofficieren en officieren – de behaalde resultaten
en de ambities voor de toekomst beschreven. Daarnaast zullen enkele generieke
ontwikkelingen in het ondersteunende instrumentarium de revue passeren.
 3.1. Een leven lang leren in de praktijk
 Met het generieke opleidingsmodel als uitgangspunt is de afgelopen jaren
voor de categoriën manschappen en onderofficieren gewerkt aan een herinrichting
van het opleidingsveld.
 
 
 In nauwe samenwerking met Regionale Opleiding Centra (ROC’s) wordt
in het project Loopbaanlint defensiebreed gewerkt aan een omvangrijke herinrichting
van (her-)instroomopleidingen en doorstroomopleidingen voor manschappen en
onderofficieren. De in 2003 in samenwerking met ROC’s ontwikkelde MBO-opleiding
Vrede en Veiligheid wordt omgevormd tot een landelijke MBO-opleiding Veiligheid
en Vakmanschap (V&V) met verschillende uitstroomrichtingen tot op niveau
4.
 
 De niveau 2-opleidingen bereiden de leerling voor op het functioneren
als manschap en niveau 3 & 4-opleidingen op het functioneren als onderofficier
bij Defensie. Defensie ondersteunt de opleidingen door militaire instructeurs
op de ROC’s delen van de opleiding te laten verzorgen en de vereiste
Beroeps Praktijkvorming (BPV) te ondersteunen.
 
 Door het doorlopen van de BPV bij een defensieonderdeel krijgt de stagiair
een beter inzicht in de defensieorganisatie en ontwikkelt hij zodoende een
realistisch beroepsbeeld dat naar verwachting een positief effect zal hebben
op de uitval in de initiële opleidingen. Deze nieuwe V&V-opleiding
wordt eerst door zeven en in de komende jaren door ongeveer zesentwintig ROC’s
verzorgd, waarmee een landelijke dekking wordt bereikt. Daarmee wordt Defensie
meer regionaal verankerd.
 
 Na de voltooiing van dit traject zullen aanzienlijke delen van de huidige
defensiebrede (her-)instroomopleidingen en doorstoomopleidingen voor manschappen
en onderofficieren niet alleen competentiegericht en civiel gecertificeerd
zijn, maar ook voor een belangrijk deel in civiele opleidingstrajecten zijn
opgenomen. Hieronder volgt een schematisch overzicht van de richtingen en
niveaus die met het project Loopbaanlint vorm krijgen.
 
 
 Het verplaatsen van defensieopleidingen naar het civiele onderwijsveld
vergt veel inzet en overleg. De herinrichting van de bestaande opleidingen
kent daarom een gestructureerde, gefaseerde projectaanpak. De volledige inhoudelijke
vormgeving en de implementatie zijn respectievelijk voor 2012 en 2015 voorzien.
Allereerst wordt een groot aantal instroomopleidingen in het civiele onderwijs
ingepast. De onderwijsontwikkeling en certificering door OC&W zullen begin
2010 zijn voltooid waarna in de komende jaren het volume van dit opleidings-
en instroomtraject geleidelijk zal groeien. Daarbij wordt het onderstaande
groeiscenario gehanteerd:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2009
 2010
 2011
 2012
 2013
 2014
 2015 
 
 
 
 
 Instroom ROCa «Oud»
 1 950
 0
 0
 0
 0
 0
 0 
 
 
 Instroom ROCa Loopbaanlint
 1 050
 1 898
 2 134
 2 860
 4 000
 4 000
 4 000
 
 
 Leerlingen ROCa in pijplijn
 3 000
 3 177
 4 385
 5 798
 7 680
 8 773
 8 643
 
 
 Instroom Defensie
 928
 1 107
 252
 934
 1 376
 1 886
 3 035
 
 
 
 
 
 In 2010 zal de onderwijsontwikkeling worden uitgebreid met de doorstroomopleidingen.
 
 Het is de bedoeling dat de nieuwe (civiele) instroom via de ROC’s
minimaal 50 procent van de toekomstige externe instroom van manschappen en
onderofficieren zal beslaan. De totale jaarlijkse behoefte is ongeveer 5000.
Daarnaast zullen nieuwe defensiemedewerkers ook via het huidige bestaande
instroom- en opleidingtraject blijven binnenkomen. Het personeel dat via dit
traject instroomt bij Defensie krijgt de mogelijkheid om via een certificeringstraject
(EVC-procedure) vrijstellingen te verkrijgen bij defensie- en civiele opleidingen.
 
 Naast het project Loopbaanlint heeft de Koninklijke Marechaussee alle
functies competentiegericht beschreven en zijn, door de samenwerking met de
Politieacademie, inmiddels 90 van de 115 opleidingen competentiegericht vormgegeven.
Bij het Commando Landstrijdkrachten zijn onder andere de initiële vorming
van onderofficieren en de rijopleidingen volledig competentiegericht ingericht
volgens civiele normen. Ook de vaktechnische opleidingen voor onderofficieren
en officieren, de waarnemingsopleidingen en de constructieopleidingen zijn
competentiegericht vormgegeven. Het Commando Zeestrijdkrachten heeft onlangs
een overeenkomst gesloten met het ROC Kop van Noord-Holland (KvNH) voor de
inrichting van een gezamenlijk opleidingscentrum voor civiel en militair maritiem
onderwijs. Verder is een begin gemaakt met de uitbesteding van loopbaanopleidingen.
Op 17 augustus jl. is een gereviseerde loopbaanopleiding voor onderofficieren
van de technische en wapentechnische dienst bij het ROC KvNH begonnen. Dit
gaat – voor zover mogelijk en haalbaar – ook voor loopbaanopleidingen
van de andere dienstvakken gebeuren. Ook zijn inmiddels steeds meer functieopleidingen
civiel gecertificeerd. Het betreft onder andere de instructeursopleiding,
de basis brandbestrijdings- en calamiteitenopleiding, de lasopleidingen en
de basis elektrische veiligheidsopleidingen. Vanaf 2006 is in een samenwerkingsverband
met het ROC Midden Nederland de koksopleiding in Brugge competentiegericht
en civiel gecertificeerd op WEB niveau 2. Bij de instructeursopleiding ten
slotte, blijkt dat op basis van EVC een vrijstelling van een jaar mogelijk
is van de HBO-opleiding opleidingskunde en de lerarenopleiding. Op korte termijn
zal een aantal genieopleidingen met behulp van deze methodiek worden beoordeeld.
 
 Ook bij de officiersopleidingen is de afgelopen jaren, op basis van het
opleidingsmodel (zie hieronder), gewerkt aan een concrete herijking van het
opleidingsveld.
 
 
 Met het project Loopbaanlint als voorbeeld zijn verschillende herinrichtingstappen
gezet, passend bij het karakter van de officiersopleidingen. De accreditatie
van opleidingen van de NLDA om civiel erkende WO- en HBO-graden te kunnen
verlenen is ver gevorderd. De Nederlands Vlaamse Accreditatie Organisatie
heeft de studierichting Militaire Bedrijfswetenschappen begin 2009 laten visiteren
en heeft vastgesteld dat de studie voldoet aan de eisen om geaccrediteerd
te worden als Bachelor of Science. Dit jaar is
ook vastgesteld dat de studierichting Militaire Systemen & Technologie
aan de eisen voor accreditatie voldoet. Het werkelijk verlenen van civiel
erkende WOen HBO-graden is mogelijk zodra de NLDA is aangewezen als instelling
voor Hoger Onderwijs. Het overleg hierover met het ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap is gaande.
 Naast het accreditatietraject wordt waar mogelijk al samengewerkt met
civiele organisaties. Een voorbeeld hiervan is de samenwerkingsovereenkomst
met de Universiteit Twente voor de studierichting civiele techniek aan de
NLDA die leidt tot een wetenschappelijke georiënteerde bachelorgraad.
Ook zijn met zes HBO-opleidingen «Integrale Veiligheid» afspraken
gemaakt over vrijstellingen op basis van behaalde competenties.
 3.2. Generieke ontwikkelingen
 In deze paragraaf worden generieke ontwikkelingen nader beschreven die
voor alle personeelscategoriën gelden. In de ondersteuning moet rekening
gehouden worden met de cultuurveranderingen die vaak gepaard gaan met technische
ontwikkelingen. Moderne onderwijstechnieken als E-learning en E-portfolio
lijken simpele systeemimplementaties maar vereisen vooral van medewerkers
in een meer selfservice gedreven opleidingsmodel
een fundamenteel ander gedrag. Deze factoren beïnvloeden de feitelijke
invoering van het nieuwe opleidingsmodel en vergen een aantal jaren.
 Civiel tenzij
 Het Rapport Opleidingen Defensie bevat een overzicht van het totale aantal
civiel gecertificeerde opleidingen. Een uitwerking naar opleidingssoort geeft
het volgende beeld:
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Soort opleiding
 
 
 
 
 
 
 Defensieonderdeel
 
 Initieel
 Functie
 Loopbaan
 
 
 CZSK
 4,8%
 10,4%
 0,0%
 
 
 CLAS
 3,9%
 6,8%
 0,0%
 
 
 CLSK
 0,0%
 37,4%
 0,0%
 
 
 KMAR
 50,0%
 25,0%
 100,0%
 
 
 CDC
 3,8%
 16,1%
 16,7%
 
 
 
 
 
 De cijfers laten zien dat er op het gebied van certificering verschillen
bestaan tussen de defensieonderdelen. Het CLAS en het Korps Mariniers kennen
verhoudingsgewijs een groot aantal opleidingen waarin militaire vaardigheden
worden aangeleerd die zich moeilijker laten vertalen naar civiel herkenbare
competenties. Toch kan naar schatting zo’n 40 procent van het totale
opleidingsaanbod civiel worden gecertificeerd. Bij de opleidingen voor specifieke
functiegebieden (bijvoorbeeld infanterie, cavalerie, artillerie, genie en
Special Operations Forces (SOF)) is dat veel minder (ongeveer 5 tot 10 procent).
Dat betekent niet dat deze opleidingen geen maatschappelijke meerwaarde hebben.
Er worden in deze opleidingen en bij de latere werkervaring wel degelijk maatschappelijk
relevante competenties verworven, die door middel van EVC-procedures zichtbaar
kunnen worden gemaakt.
 
 Het CZSK en CLSK kennen verhoudingsgewijs meer civiel vergelijkbare functiegebieden.
Een groot deel van de militaire luchtvaarteisen voldoet bijvoorbeeld aan de
civiele eisen. Een belangrijk deel van de CLSK-functieopleidingen is daardoor
al civiel gecertificeerd. Voorts zijn er diverse civiel-militaire samenwerkingsverbanden
op het gebied van luchtvaartopleidingen. Zo is het CLSK vertegenwoordigd in
het college van Belanghebbende Luchtvaart Opleidingen, waarin ontwikkelingen
in de luchtvaart en de gevolgen daarvan voor de opleidingen worden bewaakt.
Een ander initiatief betreft de opleiding van vliegtuigtechnici via het project
FOCUS, waarin vijf ROC’s, de Aircraft Maintenance
and Training School (AM&TS), KLM en het CLSK samenwerken om vliegtuigtechnici
volgens de civiele standaard op te leiden en vervolgens voor een baan bij
Defensie in aanmerking te laten komen.
 
 De (delen van) opleidingen die buiten de civiele certificering of het
project Loopbaanlint vallen, zullen de komende jaren worden omgezet in competentiegerichte
opleidingen, met het civiele onderwijs als referentiekader.
 Paars tenzij
 Defensie streeft ook een verdergaande harmonisatie van de eigen opleidingen
na. Een groot aantal opleidingen is al defensiebreed vormgegeven, vooral waar
sprake is van functiegebieden die in alle defensieonderdelen voorkomen. Vooral
de praktijkgerelateerde onderdelen van de initiële opleidingen worden
echter niet gezamenlijk uitgevoerd. Bij het instromen in de defensieorganisatie
zullen nieuwe medewerkers (delen van) opleidingen bij het eigen krijgsmachtdeel
blijven volgen. Dit sluit aan bij de verwachtingen die nieuwe medewerkers
hebben over hun indiensttreding bij een defensieonderdeel en de eigen identiteit
van de verschillende operationele commando’s. Bovendien kunnen zo defensieonderdeel-specifieke
vaardigheden en vorming een plaats krijgen in de opleiding.
 
 Vooral bij functie- en loopbaanopleidingen worden zoveel mogelijk defensiebrede
opleidingen aangeboden. Op gebieden waar maritieme, grondgebonden of vliegtechnisch
militair operationele deskundigheid niet bepalend is, laten de defensieonderdelen
hun personeel bij een ander defensieonderdeel opleiden en trainen. Zo worden
rijopleidingen, talenopleidingen, administratieve opleidingen en alle ondersteunende
wapenopleidingen door het CLAS verzorgd, en zijn medische opleidingen en P&O-opleidingen
ondergebracht bij het CDC. Alle duik- en vaaropleidingen, maar ook de opleidingen
voor koks en logistieke verzorgers (hofmeesters) worden in «single service»
door het CZSK verzorgd. In onderstaande tabel is een (niet-limitatieve) opsomming
opgenomen van voorbeelden van opleidingen die al onder verantwoordelijkheid
van één defensieonderdeel worden verzorgd.
 
 
 
 
 
 
 Geharmoniseerde opleiding (paars)
 Verantwoordelijk defensieonderdeel
 
 
 
 
 Duikopleidingen
 CZSK (Defensie
Duikschool)
 
 
 Mijnenbestrijdingsopleidingen
 CZSK 
 
 
 NBC-opleidingen
 CZSK (SNBCD&BV) 
 
 
 Vaaropleidingen
 CZSK (Defensie
Vaarschool)
 
 
 Opleidingen PC-gebruik
 CZSK (PC-GOK) 
 
 
 Logistieke opleidingen (administratie en goederenbeheer)
 CLAS (OTCLog)
 
 
 Rijopleidingen
 CLAS (OTCRij) 
 
 
 Grond-Luchtopleidingen
 CLAS (OTCMan/SGLS) 
 
 
 Luchtverdedigingsopleidingen
 CLAS (CoLua)
 
 
 Mortieropleidingen
 CLAS
(OTCVust) 
 
 
 Talenopleidingen
 CLAS
(DIVI) 
 
 
 Tertiaire vorming onderofficieren
 CLAS (KMS) 
 
 
 Missiegerichte individuele opleidingen
 CLAS (OTCMan/SVV)
 
 
 Paraopleidingen
 CLAS (Defensie
Paraschool) 
 
 
 Opleidingen gericht op gebruik van verbindingsmiddelen
of -systemen (bijv. «Titaan») CLAS (OTCMan/School Verbindingsdienst)
 
 
 
 CBRN-opleidingen
 CLAS
(OTCGenie/Joint NBC school)
 
 
 SPEER-opleidingen
 CLAS
(OTCLog) 
 
 
 CIMIC-opleidingen
 CLAS
(CIMIC-School) 
 
 
 EOD-opleidingen
 CLAS (EODD)
 
 
 Vliegeropleidingen
 CLSK 
 
 
 Overlevingstechnieken / Survivaltrainingen voor luchtvarenden
 CLSK (VOTC) 
 
 
 Fightercontrol opleidingen
 CLSK (AOCSNM) 
 
 
 Luchtverkeersleiders opleidingen
 CLSK (AOCSNM) 
 
 
 Opleidingen gericht op gebruik van Link-16 verbindingssysteem
 CLSK (AOCSNM/NDMC) 
 
 
 Opleidingen tbv individuele uitzendingen
 KMAR 
 
 
 Opleiding «Detainees (captured persons)»
 KMAR 
 
 
 Diverse Crowd and Riot Control opleidingen
 KMAR 
 
 
 Opleiding Beteugelen van woelingen
 KMAR
 
 
 Opleiding Collegiale ondersteuning
 KMAR 
 
 
 Opleiding Wapenstok voor boardingteams
 KMAR 
 
 
 Meteorologische opleidingen
 CLSK (LMG) 
 
 
 Fysiologische trainingen
 CLSK (CML) 
 
 
 Psychologische trainingen
 CLSK (CML) 
 
 
 Loopbaanopleidingen officieren
 CDC (NLDA) 
 
 
 Geneeskundige opleidingen
 CDC (IDGO)
 
 
 
 
 
 Ook is sprake (soms al gedurende langere tijd) van internationale samenwerking
op het gebied van opleidingen. Hieronder is een aantal voorbeelden van deze
(veelal binationale) opleidingen gegeven.
 
 
 
 
 
 
 Geharmoniseerde opleiding (bi- en multinationaal)
 Samenwerking 
 
 
 
 
 UASF Euro-NATO Joint Jet Pilot Training (ENJJPT)
 NL – BE – GE – GR – IT –
DK – NO – TU – SP – PO – CA – UK –
US 
 
 
 Koks- en cateringopleidingen
 BE – NL (Locatie Commissariaatsschool Brugge)
 
 
 Mijnenbestrijdingsopleidingen
 BE – NL (Locatie: MBSchool Oostende) 
 
 
 Bemanningsopleidingen PZH
 GE – NL (Locatie: GE, Idar-Oberstein) 
 
 
 Survival Course
 NO –
NL (Locatie: oefengebieden NO) 
 
 
 Intelligence Course
 NO –
NL (Locatie: NO) 
 
 
 Maritiem operationele opleidingen
 BE – NL (Locatie: Den Helder)
 
 
 Mountainleader
 UK –
NL (Locatie: oefengebieden UK) 
 
 
 Combined Joint Fire Support Team Course
 GE – NL (Locatie: GE, Idar-Oberstein) 
 
 
 Joint Fire Support Officers Course
 GE – NL (Locatie: GE, Idar-Oberstein) 
 
 
 Combined CBRN training
 GE – NL (Locatie: GE CBRN School, Sonthofen) 
 
 
 Tactical Training Course
 GE – NL (Locatie: GE, Taktik Zentrum des Heeres)
 
 
 Onderhoudsopleidingen FUCHS, LEO 2, Battle Damage
Repair
 GE – NL (Locatie: GE, Aken) 
 
 
 Joint Fire Support Officers Course / Battallionlevel
 GE – NO – BE-NL (Locatie: Oldebroek) 
 
 
 Jungle Training
 UK –
NL (Locatie: Belize) 
 
 
 C-IED cursussen
 NATO –
ACT (Locaties: Turkije (Izmir), Hongarije, Noorwegen (Stavanger)
 
 
 Heeresbergführer opleiding
 GE – NL (Locatie: via Heeresamt)
 
 
 Close Combat Attack cursus
 GE – NL (Locatie: NL, Schaarsbergen)
 
 
 Forward Air Controller cursus
 GE – BE – NL (Locatie: NL, Schaarsbergen) 
 
 
 NCISS (verbindings-)opleidingen
 IT – NL (Locatie: IT, Latina) 
 
 
 Diverse NATO-opleidingen
 GE (Locatie: NATO School, Oberammergau) 
 
 
 Rapid border control
 Schengenlanden
 
 
 Grenspolitie
 GE –
NL 
 
 
 Grenspolitie
 BE –
NL – LUX
 
 
 Bundesgrensschutz
 GE –
NL 
 
 
 Opleiding EGF (Europese Gendarmerie Force)
 Alle aan EGF deelnemende landen
 
 
 
 
 Ondersteunend Instrumentarium
 Ervaringscertificaat (EVC)
 Het uitgeven van individuele EVC’s gebeurt bij Defensie al op beperkte
schaal. Zo is EVC bij het CZSK ingezet om na te gaan of de opleidingsinspanning
kan worden teruggedrongen. Bij een proefneming onder personeel van een operationele
eenheid en een walinstantie bleek vrijstelling voor een aantal civiele opleidingen
door de militaire werkervaring mogelijk.
 Onlangs is Defensie een samenwerkingsverband aangegaan met de participerende
ROC’s van het project Loopbaanlint. Inmiddels is een opdracht verleend
om individuele EVC-procedures uit te voeren, waarbij afspraken zijn gemaakt
over de te hanteren methodiek.
 Persoonlijk Ontwikkelingplan (POP)
 Het POP-formulier is inmiddels ontwikkeld en voor instemming aangeboden
aan de Centrales van Overheidspersoneel en het formulier zal naar verwachting
in het vierde kwartaal van 2009 in gebruik worden genomen. Totdat dit formele
overleg is voltooid worden de huidige mogelijkheden in Peoplesoft (bijvoorbeeld
het digitale personeelsdossier) gebruikt om afspraken vast te leggen.
 E-learning
 Het uitgangspunt op het gebied van E-learning is alle direct aan het leerproces
gekoppelde deelprocessen op een gedegen wijze te harmoniseren, ze te voorzien
van een geïntegreerde informatievoorziening en ze waar mogelijk en gewenst
(modulair) elektronisch aan te bieden. Bij de verdere invoering wordt de gehele
keten betrokken, van de operationele behoefte via het ontwikkelen van een
opleiding of training tot het uitvoeren van zowel individuele opleidingen
als eenheidstrainingen. Verschillende E-learning modules, bijvoorbeeld ten
behoeve van de scholing over het E-Portfolio en de standaardisatie van het
opleidingsproces (STOP), zijn inmiddels aangeboden. In de komende jaren zal
de invoering van meer modules verder worden uitgebreid.
 Elektronisch Portfolio (E-Portfolio)
 Het E-Portfolio is ontwikkeld om de persoonlijke ontwikkeling van de individuele
militair beter zichtbaar te maken voor een loopbaan binnen of buiten Defensie.
In november 2008 is een eerste versie van het E-Portfolio beschikbaar gesteld
voor het defensiepersoneel, inclusief de elektronische gebruikersondersteuning.
In april 2009 is fase twee van het E-Portfolio succesvol afgesloten met een
verdere uitbreiding van de functionaliteiten. Het gaat hierbij onder andere
om de mogelijkheid om voor de persoonlijke en professionele ontwikkeling doelen
te stellen en te bewaken. Eind 2009 wordt fase drie van het E-Portfolio uitgevoerd
waarin de uitwisselbaarheid met de civiele kwalificatiestructuur en civiele
opleidingsinstanties en het opnemen van bewijsmateriaal mogelijk worden. Ruim
8 300 defensiemedewerkers hebben de E-Portfolio applicatie inmiddels
geraadpleegd. Daarvan hebben ongeveer 1 700 medewerkers de basisgegevens
geactualiseerd of aangevuld. Met de uitbreiding van functionaliteiten wordt
ook het personeel actiever benaderd om het E-Portfolio te gaan gebruiken.
Gedurende het gehele ontwikkelingstraject van het E-Portfolio worden begeleidende
trainingen en opleidingen gegeven voor medewerkers en leidinggevenden.
 Loopbaanbegeleiding
 In de eerste helft van 2009 is de loopbaanbegeleidingsorganisatie van
militairen in samenwerking met de operationele commando’s verder versterkt.
De vernieuwde inrichting van de loopbaanbegeleidingsorganisatie zal naar verwachting
in het derde kwartaal van 2009 beginnen. Vooruitlopend op de
definitieve uitvoering van de reorganisatietrajecten geven loopbaanbegeleiders,
commandanten, lijnmanagers en andere leidinggevenden bij de operationele commando’s
al wel uitvoering aan loopbaanbegeleiding. De eerste Leergang Loopbaanbegeleiding
voor loopbaanbegeleiders op MBO-niveau (drie klassen) en HBO-niveau (één
klas) is succesvol afgesloten. Een tweede leergang is inmiddels aangevangen
(één MBO- en één HBO-klas). De Leergangen Loopbaanbegeleiding
worden verzorgd door de Defensie HRM Academie in samenwerking met externe
opleidingsinstituten. Alle loopbaanbegeleiders zullen de Leergang Loopbaanbegeleiding
volgen. Het aantal begeleiders zal stapsgewijs groeien tot een aantal van
tweehonderd in 2010.
 Bedrijfsvoering/ICT
 Ter bevordering van de geïntegreerde bedrijfsvoering en ondersteunende
informatiesystemen is de afgelopen jaren gewerkt aan de vastlegging van eenduidige
definities. Het opleidingsproces en de daarbij behorende informatievoorziening
zijn onder de loep genomen met het project STandaardisatie van het Opleiding
Proces (STOP). Dit project is midden 2009 voltooid. Daarmee is een belangrijke
voorwaarde voor een geïntegreerde bedrijfsvoering in het opleidingsveld
gerealiseerd en is Peoplesoft óók voor opleidingen het hoofdsysteem
voor Defensie geworden. Om het opleidingsveld optimaal te kunnen monitoren
en om toereikende managementinformatie te genereren, is het noodzakelijk dat
alle informatie van het juiste kwaliteitsniveau is. In 2010 zal door reeds
lopende verbeteringsactiviteiten de informatievoorziening kwalitatief belangrijk
verbeteren. Ook is door middel van het STOP-project een belangrijke voorwaarde
gecreëerd om van werving tot en met opleiden een kandidaatvolgsysteem
te introduceren.
 3.3 Burgerpersoneel
 De beleidsmatige uitgangspunten van het loopbaan- en opleidingsbeleid
voor burgers komen in hoge mate overeen met de beleidsuitgangspunten voor
militair personeel. Een «leven lang leren» zal ook in het opleidingsbeleid
voor burgers het richtsnoer worden. Evenals voor het militaire personeel zal
in de nabije toekomst ook het burgerpersoneel kunnen beschikken over loopbaanbegeleiding
en POP. Het E-Portfolio is nu al beschikbaar voor het burgerpersoneel.
 
 In het kader van goed werkgeverschap wil Defensie ook het burgerpersoneel
de faciliteiten bieden voor functie- en loopbaanopleidingen naast opleidingen
voor persoonlijke ontwikkeling. Daarom is het belangrijk voor alle burgerfuncties
opleidingsprofielen vast te stellen. Daarin wordt vastgelegd welke basiskennis
elke burgerambtenaar in huis moet hebben behorend bij de specifieke functie.
Verder zal als onderdeel van het loopbaanbeleid voor elke burger worden bepaald
welke bijbehorende opleidingen in dat kader kunnen worden gevolgd.
 
 Vanaf 2010 zal de mobiliteit van burgerambtenaren worden gestimuleerd
door, conform de afspraken in het BARD, regelmatig (eens in de 3 tot 5 jaar)
van functie te wisselen. Bij de ontwikkeling van het loopbaan- en opleidingsbeleid
voor burgerambtenaren zal Defensie waar mogelijk gebruik maken van de werkwijzen
en ervaringen van andere overheidsinstellingen en het loopbaan- en opleidingsbeleid
(FPS) voor militairen. Voor de ontwikkeling van het loopbaan- en opleidingsbeleid
wordt uiterlijk mei 2010 een plan uitgewerkt.
 4. Conclusies
 Defensie beschikt over opleidingsapparaat dat aan de basis staat van het
succesvolle optreden van de Nederlandse krijgsmacht. Verbeteringen van de
aansturing en van informatiestromen in het grote en complexe opleiding- en
trainingveld zijn niettemin gewenst, en met deze brief heb ik u daarover nader
willen informeren. Ook heb ik u inzicht willen geven in belangrijke veranderingsprocessen
op het gebied van civiele certificering en samenwerking op opleiding- en trainingsgebied
tussen de krijgsmachtdelen en civiele opleidingsorganisatie in de periode
2006–2009. De aansturing van het opleidings- en trainingveld zal, met
een heldere afbakening en beschrijving van de verantwoordelijkheden van de
betrokken partijen, verbeteren. Verder is met de recente voltooiing van het
project STOP nu sprake van één hoofdinformatiesysteem, waarmee
een belangrijke voorwaarde voor een geïntegreerde bedrijfsvoering is
vervuld. In 2010 zullen opnieuw belangrijke stappen worden gezet om de informatievoorziening
kwalitatief verder te verbeteren. De initiatieven gericht op het zoveel mogelijk
civiel herkenbaar maken van de kwaliteiten en van verworven competenties van
het defensiepersoneel worden onverminderd voortgezet. De (delen van) opleidingen
die buiten de civiele certificering of het project Loopbaanlint vallen, zullen
de komende jaren worden omgezet in competentiegerichte opleidingen, met het
civiele onderwijs als referentiekader.
 Ik heb u geïnformeerd over de voortgang die is geboekt in de ontwikkeling
van de opleidingen ten behoeve van de manschappen, onderofficieren en officieren.
Zowel in de samenwerking met ROC’s als bij het NLDA-accreditatieproces
zijn stappen gezet. Met het project Loopbaanlint wordt de samenwerking met
ROC’s de komende jaren verder uitgebouwd en krijgt de aansluiting met
het civiele onderwijsveld steeds meer vorm. Het proces dat moet leiden tot
de civiele erkenning van de Defensie officiersopleidingen is met de positieve
uitkomsten van de uitgevoerde visitaties een stuk verder gevorderd. De toekenning
van een wetenschappelijk georiënteerde Bachelor-graad is daarmee nog
niet mogelijk geworden en dit heeft dan ook onverminderd mijn aandacht.
 
 Naast de samenwerking met civiele onderwijsinstellingen krijgt ook de
samenwerking van defensieonderdelen onderling, en de samenwerking met andere
landen, op opleidings- en trainingsgebied steeds meer gestalte. Deze samenwerkingsvormen
dragen bij tot het joint en combined optreden van de Nederlandse krijgsmacht en zullen waar het
kan verder worden uitgebreid.
 
 Bij alle genoemde ontwikkelingen op opleidings- en traininggebied is tot
slot van belang dat voldoende oog wordt gehouden voor zowel het belang van
de organisatie als van de individuele medewerker. Het vinden van een optimale
balans tussen het bijbrengen en vergroten van kennis en vaardigheden bij medewerkers
gericht op een goede inzetgereedheid, en het bieden van een adequate ondersteuning
van de loopbaan van de defensiemedewerker, is daarbij uiteraard de gewenste
uitkomst.
 
 De staatssecretaris van Defensie,
 J. G. de Vries
 
 
 
 
 Opbouw Loopbaanlint; CIS: Communicatie & Informatiesystemen, BAT:
Bedrijfs Auto Techniek, AK: Algemene Kadervorming, BMV: Basis Militaire Vaardigheden.
 
 
 Omdat uit de beschikbare rapportages niet is te achterhalen of er sprake
is van civiele certificering door uitbesteding of door samenwerking, zijn
deze vormen van civiele herkenbaarheid samengevoegd.