Herziening procesrecht burgerlijke zaken, in het bijzonder de wijze van procederen in eerste aanleg; Memorie van antwoord
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20012002-26855, nr. 16

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum ontvangst

01-10-2001

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

26855 nr. 16

26-09-2001

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInleidingArtikelenArtikel 1.1.3ARTIKEL 1.1.4Artikel 1.1.6Artikel 1.2.2 juncto artikel 1.2.3Artikel 1.3.1Artikel 1.3.2Artikel 1.3.3Artikel 1.3.4Artikel 1.3.6ARTIKEL 1.3.9ARTIKEL 1.3.12ARTIKEL 1.3.13Vierde afdeling: wraking en verschoning van rechtersArtikel 1.6.2Artikel 1.6.5Artikel 1.6.6ARTIKELEN 2.1.10 EN 2.1.11ARTIKEL 2.2.5ARTIKEL 2.2.10ARTIKEL 2.3.1Artikel 2.4.1Artikel 2.4.3Artikel 2.4.4Artikel 2.4.10Artikel 2.6.2Artikel 2.8.16Artikel 2.11.13Artikel 2.13.7De verzoekschriftprocedure in eerste aanlegArtikel 337Ondertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26855Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 125 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 855Herziening van het procesrecht voor burgerlijke zaken, in het bijzonder
de wijze van procederen in eerste aanlegnr. 16MEMORIE VAN ANTWOORDOntvangen 26 september 2001InleidingMet belangstelling heb ik kennis genomen van het voorlopig verslag over
het wetsvoorstel. Het is verheugend dat de leden van de VVD-fractie en PvdA-fractie
met instemming hebben kennis genomen van het wetsvoorstel en dat de leden
van de fractie van GroenLinks het toejuichen dat met het wetsvoorstel een
zowel tekstuele als inhoudelijke modernisering wordt bereikt van een groot
deel van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering. Verheugend is voorts
dat de leden van de CDA-fractie kunnen instemmen met verscheidene van de gekozen
uitgangspunten, te weten vereenvoudiging van procesrecht, deformalisering,
een zekere harmonisering van het procesrecht, alsmede met een zeer groot deel
van de voorgestelde vernieuwingen.De leden van de PvdA-fractie menen dat het wetsvoorstel zal bijdragen
aan vereenvoudiging, modernisering, systematisering en verhoging van de efficiency
van het civiele procesrecht, hetgeen zowel in het belang van partijen is als
in het publieke belang. Zij benadrukken daarbij met recht het belang van zorgvuldigheid,
alsmede het belang dat de positie van de zwakkere partij in de procedure niet
in het gedrang komt. Voorts geven deze leden aan dat het verstandig is dat
over verder voerende veranderingen verder wordt nagedacht, een onderwerp waaraan
ook door de leden van de CDA-fractie aandacht wordt besteed.In de nota naar aanleiding van het verslag aan de Tweede Kamer ben ik
ingegaan op de onderwerpen die bij de door mij aangekondigde fundamentele
herbezinning op het burgerlijk procesrecht aan de orde zullen komen (Kamerstukken
II 1999–2000, 26 855, nr. 5, blz. 4–5). Ik vat de daargenoemde
onderwerpen die deel zullen moeten uitmaken van de herbezinning hierna nog
eens samen.1. Het huidige onderscheid tussen dagvaarding- en verzoekschriftprocedures
en de vraag of dit onderscheid niet beter kan worden afgeschaft. Daarbij komt
aan de orde op welke wijze de rechtsingang dan dient te worden geregeld (dagvaarding
of verzoekschrift), en op welke wijze andere verschillen tussen beide procedures
kunnen worden geharmoniseerd.2. Een nadere bezinning op de plaats van alternatieve geschillenbeslechting
(ADR) in het burgerlijk procesrecht.3. In het procesrecht zijn algemene beginselen van steeds groter belang.
De wet bevat thans een aantal algemene voorschriften voor procedures. Bezien
kan worden in hoeverre hiermee de juiste maat is gevonden, dan wel of er ook
andere algemene beginselen zijn die voor codificatie in aanmerking komen.4. Het procesrecht kent al langere tijd een ontwikkeling van deformalisering.
In hoeverre kan deze ontwikkeling worden voortgezet? Voorts is er de vraag
of er behoefte is aan scherpere normering van de processuele bevoegdheden
en verplichtingen van rechter en partijen, met daaraan te verbinden concrete
sancties.5. De vraag of het procesrecht de rechter voldoende middelen biedt om
zijn rol bij de instructie van de zaak waar te maken.6. De vraag of partijen voldoende mogelijkheden hebben om, in onderling
overleg, de procedure op voor hen geëigende wijze vorm te geven (procesafspraken),
alsmede de vraag of partijen niet teveel mogelijkheden hebben om, gegeven
de wenselijkheid van voortvarend procederen, in de loop van de procedure nodeloze
vertraging te bewerkstelligen.7. De mogelijkheden van een nadere harmonisatie met het bestuursprocesrecht
(en eventueel het strafprocesrecht).8. De aard en inrichting van de procedure in hoger beroep.9. De mogelijkheid van «kortsluiting» in civiele spoedprocedures,
zoals die bekend is uit het bestuursprocesrecht, waarbij een voorlopige voorzieningenprocedure
rechtstreeks uitmondt in een beslissing in de bodemprocedure, dan wel een
mogelijkheid dat een kortgedingprocedure door een verwijzing wordt voortgezet
als een bodemprocedure.10. Ook kan aan de orde komen of het zinvol is de zwaarte van de procedure
te variëren, afhankelijk van het belang of de bewerkelijkheid van de
zaak.11. De vraag hoe vorm moet worden gegeven aan de civiele rechtspleging
in grensoverschrijdende geschillen, mede in het licht van de ontwikkelingen
in de landen om ons heen en in de EU.12. De rol van internet voor het procesrecht. Welke gevolgen heeft de
elektronische snelweg voor het procesrecht? In hoeverre kan verbetering van
de rechtspleging worden bereikt door vergroting van de rol van internet in
het procesrecht? Welke waarborgen zijn daarbij, behalve erkenning van de elektronische
handtekening in het maatschappelijk verkeer, nodig?Bij het wetgevingsoverleg in de Tweede Kamer heb ik aangetekend dat de
door mij daarvoor in te stellen kerngroep voldoende ruimte moet worden gelaten
om, met inachtneming van de geschetste kaders en de reeds geformuleerde vragen,
zelf tot een nadere invulling te komen (Kamerstukken II 2000–2001, 26 855,
nr. 16, blz. 19). Het fundamentele karakter van de herbezinning brengt immers
mee dat niet op voorhand kan worden uitgesloten dat ook bij andere onderwerpen
dan de reeds genoemde de wenselijkheid van herziening aan het licht treedt.
Het lijkt mij goed als bij de herbezinning ook het door de genoemde leden
onderwerp van een incassoprocedure aan de orde komt, een onderwerp waaraan
overigens ook in Europees verband aandacht wordt besteed. Buiten het bestek
van het onderzoek vallen in elk geval het executie- en beslagrecht en het
arbitragerecht.Door de kerngroep zal een richtinggevende nota worden opgesteld, welke
als basis zal kunnen dienen voor een discussie in breder verband. Aan die
discussie zal kunnen worden deelgenomen door organisaties van belanghebbenden
en betrokkenen uit de rechtspleging: rechterlijke macht, advocatuur,
gerechtsdeurwaarders, rechtsbijstandverzekeraars, vakbonden, maar ook door
consumentenorganisaties en ondernemersorganisaties. Ook zal de Adviescommissie
voor het burgerlijk procesrecht een belangrijke rol in de discussie moeten
hebben. Voorts zal uiteraard ook van de zijde van de universiteiten een bijdrage
aan de discussie gewenst zijn.De leden van de PvdA-fractie vragen naar aanleiding van het artikel van
mevrouw M. Freudenthal in NJB van 3 augustus 2001 of de regering haar visie
deelt op de gevolgen van de voorgestelde wijzigingen van de Wet GBA. Zo dit
het geval mocht zijn, wilden deze leden weten of de regering hieraan iets
gaat doen.In het genoemde artikel wordt gesteld, dat de wijziging van artikel 100
van de Wet GBA, als gevolg waarvan incassobureaus niet meer de beschikking
kunnen krijgen over persoonsgegevens uit de bevolkingsadministratie, verstrekkende
gevolgen heeft voor de incassopraktijk en zal leiden tot een sterke toename
van het aantal gerechtelijke procedures, waarop het gerechtelijk apparaat
niet is berekend. De wijziging van artikel 100 van de Wet GBA is tegelijk
met de Wet bescherming persoonsgegevens op 1 september jl. in werking
getreden.Het gewijzigde artikel 100 sluit de verstrekking van gegevens uit de bevolkingsadministrie
aan commerciële instellingen uit. Tijdens de behandeling in de Tweede
Kamer op 15 februari 1999 van een ander voorstel tot wijziging van de Wet
GBA (26 228) werd door mevrouw Wagenaar gewag gemaakt van de verkoop
van gegevens door gemeenten uit de GBA aan commerciële instanties. Zij
had hiertegen bezwaren en zag, in het licht van de verplichte inschrijving
van de burger in de GBA, de verstrekking van diens gegevens het liefst beperkt
tot degenen, die op grond van hun wettelijke taken daartoe toegang moeten
hebben. De Minister voor Grote Steden- en Integratiebeleid zegde in reactie
hierop toe om met een nota van wijziging te komen op het wetsvoorstel aanpassingswet
Wbp, waarin deze materie zou worden meegenomen (Handelingen II, 1999–2000,
49–3607).In de nota van wijziging (Kamerstukken II, 1999–2000, 26 410,
nr. 8) is uitvoerig ingegaan op de beweegredenen om de verstrekking van gegevens
uit de gemeentelijke basisadministraties aan commerciële instellingen
te beperken. Hierbij heeft een overwegende rol gespeeld, dat het verstrekken
van gegevens aan commerciële bedrijven niet tot het doel van de gemeentelijke
basisadministratie persoonsgegevens behoort. De gegevens die burgers verplicht
beschikbaar moeten stellen, worden niet voor commerciële maar voor publieke
doeleinden verzameld. Verstrekking van gegevens aan commerciële instellingen
staat in beginsel dan ook op gespannen voet met de primaire doelstelling van
de basisadministraties. Om die reden is voorgesteld de gegevensverstrekking
op grond van artikel 100 aan commerciële instellingen volledig uit te
sluiten. Dit laat verstrekking van gegevens aan dergelijke instellingen voor
zover deze zijn grond vindt in de uitvoering van een algemeen verbindend voorschrift,
overeenkomstig de artikelen 98 en 99 van de Wet GBA, overigens onverlet. Te
denken valt hierbij aan verstrekking van gegevens aan instellingen als pensioenfondsen,
verzekeraars, deurwaarders en notarissen.In de nota is er onder andere nog op gewezen, dat de gemeenten in het
verleden op uiteenlopende wijze invulling gaven aan hun bevoegdheid om ingevolge
artikel 100 van de Wet GBA gegevens te verstrekken aan derden. Sommige gemeenten
waren hierin zeer ruimhartig, andere daarentegen verstrekten in het geheel
geen gegevens aan commerciële instellingen. Er bestond derhalve
voor commerciële instellingen, zoals incassobureaus, geen zekerheid of
zij gegevens uit de GBA konden verkrijgen. De incassobranche heeft zich tijdens
de voorbereiding van de wetswijziging enkele keren per brief tot de vaste
commissie van Justitie van de Tweede Kamer gewend over de mogelijke gevolgen
van de wetswijziging. Dit heeft echter niet geleid tot aanpassing van het
wetsvoorstel op dit punt.Gelet op het voorgaande is de regering van mening, dat het ongedaan maken
van de recente wijziging van artikel 100 van de Wet GBA, zoals in de bijdrage
van mevrouw Freudenthal wordt voorgesteld, niet aan de orde is. Gezien het
slechts aanvullende gebruik dat in het verleden door incassobureaus van gegevens
uit de GBA werd gemaakt, de mogelijkheden die bestaan om op andere wijze aan
de noodzakelijke gegevens te komen en de verbeteringen in het civiele procesrecht
ingevolge het onderhavige wetsvoorstel, zullen de gevolgen van het uitsluiten
van deze instellingen van gegevensverstrekking uit de GBA naar verwachting
beperkt zijn. Zoals hiervoor vermeld, lijkt het mij overigens goed om in het
kader van de aangekondigde fundamentele herbezinning op het burgerlijk procesrecht
ook aandacht te besteden aan het onderwerp van een incassoprocedure.De leden van de fractie van GroenLinks hebben de overtuiging dat een versnelling
van de behandeling van civielrechtelijke geschillen verantwoord doorgevoerd
kan worden zonder dat de kwaliteit van de rechtspleging onder druk komt te
staan, waarbij zij ter illustratie wijzen op de procedure betreffende de ontbinding
van de arbeidsovereenkomst. Inderdaad kan er bij een geconcentreerde behandeling
zoals deze in procedures ingevolge artikel 6:685 BW en ook wel in andere verzoekschriftprocedures
plaatsvindt, binnen betrekkelijk korte tijd aan de rechter een goed beeld
worden gegeven van de voor de beslissing relevante aspecten van de zaak. Wel
merk ik op dat ontbindingsprocedures betreffende een arbeidsovereenkomst naar
hun aard als spoedeisend worden beschouwd, zodat daar de noodzaak van concentratie
bij uitstek aan de orde is.De leden van de fractie van GroenLinks achten het een duidelijke verbe-tering
dat partijen meer gedwongen zullen zijn om hun kaarten in een vroeger stadium
van de procedure op tafel te leggen. Ik ga er daarbij vanuit, zo antwoord
ik op een desbetreffende vraag van deze leden, dat het wetsvoorstel ertoe
zal leiden dat de rechter aanzienlijk vaker dan thans een beslissing zal nemen
zonder dat partijen hebben gerepliceerd en gedupliceerd. Volledige zekerheid
daarover kan echter op voorhand niet worden gegeven: de mate waarin versnelling
wordt bereikt wordt mede bepaald door de wijze waarop de rechterlijke macht,
in samenspel met de advocatuur en andere rechtshulpverleners, daadwerkelijk
inhoud zullen geven aan de versnellingsbepalingen in het wetsvoorstel. De
invoering van het uniform landelijk rolreglement, dat op 1 oktober 2000 in
werking is getreden, stemt mij op dit punt hoopvol: bij de rechterlijke macht
leeft blijkens de gefaseerde invoering duidelijk het besef dat het voor een
effectieve versnelling van procedures nodig is dat er ook gewerkt wordt aan
het terugdringen van de tijd tussen de afsluiting van het partijdebat en het
uitspreken van het vonnis. Overigens worden de mogelijkheden van de rechter
om zichzelf aan kortere beslistermijnen te binden mede bepaald door de capaciteit
van de gerechten.De leden van GroenLinks onderschrijven het nut van deformalisering van
procesrecht, maar tekenen daarbij aan het een gemiste kans te vinden dat het
fenomeen van de rol niet aan een kritische beoordeling was onderworpen. Deze
leden achten de rolzitting een overleefd en onpraktisch instituut.
Dienaangaande wijs ik erop dat over de voor- en nadelen van het houden van
rolzittingen verschillend wordt gedacht. Bij sommige gerechten wordt inderdaad
al geruime tijd gewerkt met een schriftelijke rol, waarbij procureurs niet
meer zelf ter zitting verschijnen. Ook zijn er op beperkte schaal experimenten
opgezet met een rol die langs elektronische weg kan worden geraadpleegd. Ik
juich dergelijke ontwikkelingen toe. In het wetsvoorstel wordt voor het eerst
uitdrukkelijk ruimte geboden aan de mogelijkheid dat geen rolzittingen worden
gehouden (artikel 2.1.5, derde lid). Bij andere gerechten, waaronder met name
de grotere rechtbanken, leeft echter de overtuiging dat een systeem met rolzittingen
in de gegeven omstandigheden vooralsnog het meest wenselijk en praktisch is.
Zo wordt als voordeel van de distributie van stukken via rolwaarnemers en
rolvakjes in de advocatenkamer ervaren dat daardoor de werklast voor de griffies
beperkt blijft. In het kader van de fundamentele herbezinning op het procesrecht
zal nader aandacht worden besteed aan de mogelijkheden om met behulp van internet
doelmatiger te procederen. Voorts zal daarbij het huidige onderscheid worden
heroverwogen tussen de dagvaardingsprocedure en de verzoekschriftprocedure,
waar veelal niet met rolzittingen wordt gewerkt. Overigens zal het in zaken
waar partijen in persoon kunnen procederen noodzakelijk blijven dat partijen
ook daadwerkelijk in persoon kunnen verschijnen, zodat rolzittingen daar waarschijnlijk
niet door een elektronische variant kunnen worden vervangen.De bij de leden van de CDA-fractie bestaande principiële vragen over
de modernisering van de verhouding tussen de rechter en partijen en over het
streven naar efficiency worden door de genoemde leden geplaatst tegen de achtergrond
van een aantal door hen gesignaleerde ontwikkelingen. Deze betreffen de ontwikkeling
naar een (nieuwe) herbezinning op de beginselen van het procesrecht, veranderingen
in de positie van de rechter door de invoering van de Wet Raad voor de Rechtspraak
en wetgeving op het snijvlak van civiel recht en bestuursrecht, alsmede de
steeds aanwezige samenhang tussen het procesrecht en het materiële recht
dat daardoor gediend wordt. Dit verband met het materiële recht is, zoals
de genoemde leden opmerken, van belang in verband met het wezenlijke onderscheid
tussen de verschillende materiële rechtsterreinen. Voor het burgerlijk
recht, waar de rechter op tal van punten een zekere freies
Ermessen heeft, zoals deze leden het formuleren, heeft dit onderscheid
ook consequenties voor het begrip lijdelijkheid.De genoemde leden stellen in het licht van die ontwikkelingen belang in
analyses van de doorlooptijden in civiele zaken, waarover deze leden opmerken
dat er slechts beperkt materiaal voorhanden is. Inderdaad doen zich op dit
onderzoekstechnisch zeer brede terrein zeker beperkingen voor in het aanwezige
onderzoeksmateriaal. In aanvulling op de door deze leden genoemde onderzoeken
van het WODC (Een kwestie van tijd) en van de Werkgroep Effecten Rechtspraak
van mijn ministerie, kan nog gewezen worden op het rapport «Werklast
versnelling handelszaken» (WODC onderzoeksnotities 2000/4), betreffende
de extra werklast die voor de rechtbanken zou gaan ontstaan ten gevolge van
verschillende inititatieven tot versnelling van de civiele procedure. Voorts
wordt in opdracht van mijn ministerie gewerkt aan metingen naar de feitelijke
ontwikkeling van doorlooptijden in handelszaken, scheidingszaken, strafzaken
en bestuurszaken. Onderzoek naar de verhouding tussen het aantal civiele geschillen
dat zich bij de rechtshulpverlening aandient en het aantal zaken waarin het
tot een gerechtelijke procedure komt, en waaruit derhalve zou kunnen worden
afgeleid in hoeverre de rechtshulpverleners een filterfunctie vervullen, is
niet bekend. Dergelijk onderzoek zou ook buitengewoon lastig te realiseren
zijn. Met betrekking tot de verhouding tussen het aantal bij de rechter aangebrachte
zaken en het aantal zaken waar uiteindelijk geen einduitspraak volgt zijn
bij het WODC kwantitatieve gegevens beschikbaar over de jaren
1994–1996. Recent onderzoek naar de mate waarin partijen zich na een
eindbeslissing van de rechter ook daadwerkelijk overeenkomstig die beslissing
gedragen, is niet voorhanden. Wel is er gepubliceerd over meer specifieke
onderwerpen als het handhaven van straatverboden en omgangsregelingen. In
het kader van de fundamentele herbezinning op het burgerlijk procesrecht zal
overigens nog kunnen worden bezien in hoeverre het wenselijk is om op deze
of andere punten aanvullend kwantitatief onderzoek te laten plaatsvinden.De leden van de CDA-fractie wijzen erop dat de relevantie van aspecten
als die welke hiervoor zijn genoemd gelegen is in het feit dat het burgerlijk
proces geen op zichzelf staand verschijnsel is. Deze zienswijze onderschrijf
ik gaarne. Het proces is immers veelal slechts een fase in de ontwikkeling
van de verhouding tussen partijen, met zowel een voorgeschiedenis als een
toekomst. In dit verband wijs ik erop dat ook in het wetsvoorstel het proces
wordt benaderd als een voortzetting van een reeds bestaande verhouding tussen
partijen. Zo is de gedachte van de substantiëringsplicht er nadrukkelijk
op gericht dat partijen zich in de procedure rekenschap geven van hetgeen
daarvoor is voorgevallen, niet slechts ten aanzien van hun materiële
verhouding maar ook ten aanzien van de wijze waarop het geschil reeds tussen
hen aan de orde is geweest. Ook de nadruk op de comparitie na antwoord en
daarmee op het mondeling element in de procedure kan in dit licht worden bezien.
Daarbij wordt het proces niet gezien als een formeel steekspel tussen de advocaten
van twee partijen die zich voor het overige niets aan elkaar gelegen hoeven
laten liggen, maar als een verhouding tussen personen waarbij daadwerkelijke
interactie een essentiële bijdrage kan leveren aan de oplossing van gerezen
problemen. Dat brengt ook mee dat de deelnemers aan het proces over en weer
verantwoordelijkheden hebben, zoals ten aanzien van de voortgang van de procedure
(artikel 1.3.2) en op het punt van het aandragen van de relevante gegevens
(artikelen 1.3.3 en 1.3.4).De leden van de CDA-fractie vragen of er kwantitatief inzicht bestaat
in de verschillende fasen die gemeten doorlooptijden uitmaken, inclusief de
tijd die genomen wordt voor het wijzen van tussen- en eindvonnissen, het plannen
van comparities en het doen plaatsvinden van getuigenverhoren en deskundigenonderzoeken.
Dienaangaande kan ik wijzen op het reeds genoemde rapport «Werklast
versnelling handelszaken» (WODC onderzoeksnotities 2000/4), waarvan
bijlage 4 (blz. 41–61) verslag doet van een steekproef bij vier rechtbanken
naar de frequentie en duur van een aantal veel voorkomende procedurestappen
in contradictoire handelszaken. De verslaglegging beperkt zich overigens tot
veel voorkomende proceshandelingen; deskundigenberichten, incidentele en reconventionele
vorderingen zijn buiten beschouwing gelaten. De steekproef heeft betrekking
op de in april of oktober 1996 door twee middelgrote en twee grote rechtbanken
afgedane zaken. De desbetreffende rechtbanken zijn goed voor ongeveer een
derde van het landelijk aantal instromende zaken. Uit de steekproef blijkt
op diverse punten van significante verschillen tussen de rechtbanken, zoals
ten aanzien van de termijnen voor de verschillende proceshandelingen. In zaken
waar een comparitie na antwoord plaatsvindt, blijkt de termijn tussen dagvaarding
en conclusie van antwoord korter dan in andere zaken. Voorts blijkt het plaatsvinden
van een comparitie na antwoord te correleren met een afdoening zonder repliek
en dupliek, ook als een vordering in reconventie is ingesteld.De leden van de CDA-fractie menen dat de duur van de doorlooptijd in de
stukken in overwegende mate wordt toegeschreven aan de neiging van partijen
om hun standpunten en argumenten «op te zouten» en voorts aan
de bij partijen bestaande bereidheid om elkaar over en weer royaal uitstellen
toe te staan voor het indienen van stukken. Dit wordt echter volgens deze
leden door het WODC-onderzoek (Een kwestie van tijd) niet aangetoond of aannemelijk
gemaakt.Van de zijde van de regering is geenszins betoogd dat de thans bestaande
doorlooptijden in overwegende mate worden bepaald door de genoemde omstandigheden.
Terdege realiseer ik mij dat ook andere factoren van gewicht zijn, zoals de
aantallen bij de gerechten aanwezige rechters en ondersteunende functionarissen,
beschikbaarheid van zittingsruimten, bestaande werkvoorraden, enz. Tijdens
het wetgevingsoverleg van 19 februari 2001 heb ik ondersteept dat het
beperken van uitstellen voor vonnissen vooral gezocht moet worden in maatregelen
in de sfeer van toerusting en werkprocessen van de rechterlijke macht, op
welk gebied in PVRO-verband de afgelopen tijd veel is bereikt. Gewezen kan
worden op het uniform landelijk rolreglement voor de rechtbanken en op de
vliegende brigades. Voorts heb ik toen gewezen op het grote belang van uitbreiding
van de capaciteit van de rechterlijke macht. Een gegeven daarbij is wel dat
de jaarlijkse groei van de rechterlijke macht beperkt is.Het wetsvoorstel richt zich op de inrichting van het procesrecht en beoogt
daarbij te bevorderen dat partijen daadwerkelijk voortvarend te werk gaan,
dat geschillen in een vroeg stadium uit de verf komen en dat uitstellen kunnen
worden beperkt. Dat deze maatregelen er daadwerkelijk toe kunnen bijdragen
dat in zaken sneller een beslissing kan worden genomen, wordt naar mijn overtuiging
vrij algemeen aanvaard, waarbij ik mij direct realiseer dat de totale doorlooptijd
tevens afhankelijk is van de snelheid waarmee die beslissing vervolgens wordt
genomen. Wanneer de versnelling zich zou beperken tot de fase van de conclusiewisseling
en bewijslevering, zal dat leiden tot vergroting van de bestaande werkvoorraden
bij de gerechten.Overigens blijkt uit de WODC-onderzoeken wel degelijk dat een actieve
termijnbewaking ertoe leidt dat partijen sneller met hun stukken komen. De
onderzoeken waren er niet op gericht om vast te stellen óf en in hoeverre
partijen hun argumenten opzouten en bereid zijn over en weer uitstellen te
verlenen, maar «Een kwestie van tijd» maakt zulks volgens de onderzoeker,
R.J.J. Eshuis, wel aannemelijk.Waar in de parlementaire stukken wordt verwezen naar de hervorming van
het Engels burgerlijk procesrecht, wijzen de leden van de CDA-fractie erop
dat die hervorming niet los kan worden gezien van het, volgens deze leden
«archaïsche», procesrecht dat Engeland en Wales tot voor
kort kenden. Ik zou zelf liever niet in deze termen willen spreken. Ook in
Engeland en Wales deed zich de behoefte gevoelen het burgerlijk procesrecht
te moderniseren, evenals dat het geval is in Nederland. Daarbij moet worden
opgemerkt dat een belangrijke oorzaak voor de problemen waarmee men in Engeland
en Wales kampte, zich ook in Nederland voordoet. Naar de kern genomen gaat
het hier om de mogelijkheid voor partijen om in relatieve vrijblijvendheid
te procederen, waardoor procedures traag en niet op de meest doelmatige wijze
verlopen, ten gevolge waarvan ook de kosten oplopen. In Engeland en Wales
hing dit samen met de omstandigheid dat de rechter onvoldoende greep had op
de procedure. De aldaar bestaande tamelijk zware processuele (mededelings)plichten
werden daardoor contraproductief. In Nederland zien we als het ware een spiegelbeeldige
situatie: de processuele (mededelings)plichten van partijen waren hier vanouds
betrekkelijk licht, maar de rechter kan wel een actieve(re) rol vervullen.
Het rendement van dat laatste blijft echter achter, omdat de rechter ten gevolge
van een (te) magere schriftelijke voorbereiding niet altijd voldoende
informatie heeft om de zaak te «activeren». Waar de oplossing
in Engeland vooral gezocht is in de rol van de rechter – trefwoord:
«case-management»– behelst het Nederlandse wetsvoorstel
(mede) een aanscherping van de mededelingsplichten van partijen, om zo betere
voorwaarden te scheppen voor de rechter om zijn actieve(re) rol waar te kunnen
maken. Zowel in Nederland als in Engeland en Wales blijken derhalve dezelfde
ingrediënten van belang, om de(zelfde) problemen het hoofd te bieden.
Ofschoon ons rechtsstelsel op bepaalde punten wezenlijk verschilt van dat
van Engeland en Wales, maakt een en ander onderlinge rechtsvergelijking zeker
zinvol.In het kader van de rechtsvergelijking met Engeland en Wales vragen de
leden van de CDA-fractie of er inzicht bestaat in de consequenties die versnellingen
van de procedure in eerste aanleg in Engeland en Wales hebben gehad voor het
beroep op de tweede feitenrechter. Eenzelfde vraag stellen deze leden met
betrekking tot de Nederlandse Antillen en Aruba. Ter beantwoording van de
eerste vraag merk ik allereerst op dat de functie van het hoger beroep in
het Engelse burgerlijk procesrecht wezenlijk verschilt van die in Nederland.
De nadruk ligt in het Engels burgerlijk procesrecht niet zozeer op een «rehearing»
(in onze terminologie: devolutieve werking van het appel), maar veeleer op
een herbeoordeling van de beslissing van de rechter in eerste aanleg op basis
van de voorliggende feiten en het beschikbare bewijs. Dit betekent dat voor
het aandragen van nieuwe feitelijke stellingen en van bewijs in hoger beroep
in beginsel geen plaats is. Dit brengt weer mee dat in Engeland en Wales niet
of nauwelijks aan de orde is welke invloed uitgaat van vernieuwingen in termen
van versnelling op de mate waarin geappelleerd wordt. Vandaar dat noch in
de voorstellen van Lord Woolf, noch in de nieuwe procesregels, noch ook in
de eerste evaluatie daarvan aan het hier aan de orde zijnde aspect aandacht
is besteed.Met betrekking tot de Nederlandse Antillen en Aruba kan ik opmerken dat
uit recente cijfers betreffende Aruba, die als representatief voor de Antillen
mogen worden beschouwd, blijkt dat in 1999 en 2000 in minder dan 10% van de
civiele contentieuze zaken (inclusief kort geding) waarin in eerste aanleg
uitspraak is gedaan, hoger beroep is ingesteld. Dit is bepaald niet meer dan
in Nederland. Voorts is mij bij navraag bij het Gerecht in eerste aanleg en
het Gemeenschappelijk Hof van Justitie gebleken dat men aldaar geen verband
aannemelijk acht tussen de in verhouding tot Nederland snelle wijze van procederen
en de mate waarin hoger beroep wordt ingesteld.Voor de fundamentele herbezinning op het burgerlijk procesrecht zouden
de leden van de CDA-fractie het nuttig achten om inzicht te krijgen in de
praktijk van verwijzingen van enkelvoudige naar meervoudige kamers en omgekeerd
bij de rechtbanken en naar de mate van afdoening van zaken door enkelvoudige
kamers. Er is thans geen recent onderzoek bekend naar verwijzingen van enkelvoudige
naar meervoudige kamers. Wel is de behandeling door meervoudige kamers een
punt van aandacht in het thans lopende WODC-onderzoek naar de gevolgen van
de verhoging van de competentiegrens van de kantonrechter. Daarbij wordt onder
meer onderzocht in hoeverre zaken met een financieel belang tussen de 5000
gulden en 10 000 gulden voorheen – bij de rechtbank – meervoudig
werden behandeld en thans – bij de kantonrechter – enkelvoudig.De leden van de CDA-fractie vragen of ik voornemens ben om op het punt
van de voorgaande discussie over het procesrecht initiatieven te nemen en
onderzoeken te doen plaatsvinden. Hiervoor kwam reeds aan de orde dat door
mij het inititatief wordt genomen voor een kerngroep, die zal worden
ingesteld voor de fundamentele herbezinning. Thans wordt gewerkt aan de samenstelling
van de kerngroep, welke in overeenstemming dient te zijn met Europese regels
voor aanbesteding. Waar nodig zal in het kader van de herbezinning ook moeten
worden bezien in hoeverre nader kwantitatief onderzoek naar bepaalde aspecten
van de rechtspleging, waaronder ook de door de leden van de CDA-fractie genoemde,
wenselijk is.De leden van de CDA-fractie geven met betrekking tot de onderlinge verhouding
tussen rechtzoekenden, hun raadslieden en de rechter hun visie en vragen mij
daarop in te gaan. Deze in verschillende onderdelen uiteenvallende beschouwingen
geven mij aanleiding tot het maken van de volgende opmerkingen.Een eerste opmerking betreft de observatie van de genoemde leden dat de
cultuur van welwillendheid die in elk geval voorheen kenmerkend was voor de
advocatuur, inmiddels sterk is teruggedrongen onder invloed van een aantal
ontwikkelingen als de commercialisering van de advocatuur, de toegenomen mondigheid
van de burger en de toegenomen omvang van de balie. In samenhang met een mondiger
cliëntèle heeft dit er, volgens deze leden, toe bijgedragen dat
thans aanzienlijk voortvarender pleegt te worden geprocedeerd dan voorheen
het geval was. Inderdaad is ook mijn indruk dat door factoren als door de
leden genoemd, verbeteringen zijn bereikt in de processuele opstelling van
veel partijen. Evenzeer is het echter mijn indruk dat er op dit punt nog verdere
verbeteringen nodig en mogelijk zijn. Om die te bereiken bestaat er behoefte
aan daarop gerichte, verdergaande, maatregelen, zoals in het wetsvoorstel
vervat. De ook door de genoemde leden genoemde Werkgroep effecten rechtspraak
heeft onder een aantal belanghebbenden bij rechtspraak en rechtshandhaving
(bedrijven, consumentenorganisaties en overheden) onderzoek gedaan naar hun
ervaringen en opvattingen. Uit dat onderzoek kwamen een aantal knelpunten
naar voren, zoals de (te) lange duur van procedures, die tot herziening van
het burgerlijk procesrecht nopen (zie Maatschappelijke effecten van verbetering,
Ministerie van Justitie, mei 1998). Voorts is in tal van publicaties in de
vakliteratuur de behoefte aan modernisering van het burgerlijk procesrecht
bepleit.Het hiervoor in het algemeen opgemerkte geldt in het bijzonder ook voor
de nieuwe eisen die aan de inhoud van de dagvaarding worden gesteld. De in
de rechtspraktijk op dit terrein geboekte vooruitgang vindt haar grens in
de huidige procesregels. Er is in ruime kring behoefte die grens te verleggen.
De Commissie-Punt – samengesteld uit leden van de rechterlijke macht
en advocatuur, daarom ook wel «Gemende Commissie» genoemd –
signaleerde in haar rapport dat de instructie van de zaak door de rechter
wordt bemoeilijkt doordat het (te) lang duurt voordat het feitelijke geschil
in zijn ware omvang ter tafel komt. Daarom schreef de Commissie in het door
haar ontworpen Versneld Regime voor dat in de dagvaarding de eerder door de
wederpartij aangevoerde weren moeten worden vermeld en besproken, opdat de
dagvaarding het «werkelijke geschil» weergeeft. De ervaringen
met het Versneld Regime zijn bepaald positief. Ook bij de evaluatie van de
in eind 1991 in werking getreden vernieuwde regeling van de kantongerechtsprocedure
is ten aanzien van een goede instructie van de zaak de behoefte aan een gedegen
schriftelijke voorbereiding van de zaak gebleken. Aangezien het Versneld Regime
binnen de huidige wetgeving moet functioneren en dus slechts op basis van
vrijwilligheid kan worden toegepast, is er nog alle reden het voorschrift
van artikel 2.3.1, derde lid, in het wetsvoorstel op te nemen. Daarbij merk
ik nog op dat het nieuwe recht voor die advocaten die reeds informatievere
dagvaardingen plegen op te stellen, waarin ook wordt geanticipeerd op de verweren
van de wederpartij, in feite een nuttige consoldidatie inhoudt
van een reeds ingezette ontwikkeling ten goede. Ik deel dan ook niet de reserves
van deze leden ten aanzien van de maatregelen, voorgesteld ter bevordering
van de efficiency en in het kader van de modernisering van de verhouding tussen
de rechter en partijen.Een tweede opmerking betreft de door de leden van de CDA-fractie uitgesproken
vrees dat het rechtersambt – ook in zijn maatschappelijke context en
in het kader van de rechtsstaat – eenzijdig vanuit een bestuurskundig
en bedrijfseconomisch perspectief wordt benaderd. Bij artikel 1.3.2 plaatsen
deze leden een opmerking van dezelfde strekking. Zoals ik hieronder met betrekking
tot die laatste opmerking nog nader zal aangeven, is het wetsvoorstel er geenszins
op gericht versnelling te bereiken louter met het oog op een zelfstandig belang
dat gerechten bij gunstige doorlooptijden en hoge productiecijfers zouden
hebben. Dat is dan ook niet wat de regering met het thans voorliggende wetsvoorstel
voor ogen staat. Waar het wel om gaat is om zoveel mogelijk te verzekeren
dat justitiabelen binnen een afzienbare tijd een rechterlijke uitspraak kunnen
verkrijgen. Daarbij spelen niet alleen de maatschappelijke functie van de
rechtspleging en de belangen van partijen een rol, maar ook het uitgangspunt
dat schaarse menskracht en middelen op een doelmatige wijze moeten worden
ingezet. De voorgestelde maatregelen zijn dan ook ingegeven door de overtuiging
dat zij nodig zijn om de rechtspleging blijvend te laten voldoen aan de eisen
die de maatschappij in onze rechtsstaat aan haar stelt en mag stellen.Een derde opmerking betreft de beschouwingen van de leden van de CDA-fractie
over de sterke stilering van de waarheidsvinding in het civiele proces, waardoor,
in de woorden van deze leden, «het aspect van ontsluiting, respectievelijk
ontvouwing van een zaak» nauwelijks, althans te weinig tot uitdrukking
komt. In dit verband vragen deze leden zich af of de rechter niet een actievere
regierol zou kunnen vervullen, ter gelegenheid van een comparitie maar ook
in het kader van reconstructie van gebeurtenissen of situaties. Hierover zou
ik willen opmerken dat het wetsvoorstel mij voor een deel goed lijkt te passen
bij de visie van deze leden. Eén van de uitgangspunten van het wetsvoorstel
behelst immers de modernisering van de verhouding tussen de rechter en partijen,
waarbij de «regierol» van de rechter juist wordt versterkt. Zo
kan de in zoverre minder lijdelijke rechter in elk stadium van het geding –
dus niet alleen in het kader van een inlichtingencomparitie – partijen
gelasten hun stellingen toe te lichten of om bepaalde bescheiden over te leggen.
Voorts wordt gestimuleerd dat in zaken een comparitie-na-antwoord plaatsvindt,
de gelegenheid bij uitstek voor «rechterlijk regisseren». Mede
opdat de rechter ter comparitie-na-antwoord zijn rol beter kan vervullen,
wordt de schriftelijke voorbereiding van de zaak geïntensiveerd. Dit
alles zal ertoe bijdragen dat partijen en rechter eerder en dieper tot de
kern van de zaak kunnen komen. Waar zulks nodig is, biedt het wetsvoorstel
de ruimte om ook na een comparitie nog verdere conclusies te laten nemen.De genoemde leden zullen in het wetsvoorstel minder terugvinden op het
punt van het terugdringen van de «stilering van de waarheidsvinding».
Waar ten aanzien van de feitengaring en de waarheidsvinding zowel de bevoegdheden
van de rechter als de verantwoordelijkheid en plichten van partijen toenemen,
is het van groot belang dat de afbakening van die bevoegdheden en mededelingsplichten
met voldoende scherpte in het oog wordt gehouden. Aldus kunnen «fishing
expeditions» worden afgewend en wordt voorkomen dat de verhouding tussen
de rechter en partijen uit balans raakt. Uit oogpunt van de kwaliteit en doelmatigheid
van rechtspleging zijn regels die hierop zien, zoals bijvoorbeeld met betrekking
tot het probandum, voor het civiele proces derhalve van groot belang. De leden van de VVD-fractie merken op dat in het wetsvoorstel aan alternatieve
geschillenoplossing (ADR) geen aandacht wordt besteed. Zij vragen of ik van
mening ben dat alternatieve geschillenoplossing geen rol kan spelen in de
rechtspraak. Deze vraag beantwoord ik ontkennend: wel degelijk kan een belangrijke
plaats toekomen aan ADR, dat een waardevol instrument vormt ter voorkoming
van gerechtelijke procedures. Bij de behandeling van het wetsvoorstel in de
Tweede Kamer is het onderwerp ook nadrukkelijk aan de orde geweest, zowel
in de schriftelijke voorbereiding als tijdens het wetgevingsoverleg. Thans
zijn door het kabinet – zonder dat daarvoor een wettelijke basis nodig
is – verschillende initiatieven op het terrein van alternatieve geschilafdoening
ontplooid. In november 1999 heb ik met de toenmalige Staatssecretaris de beleidsbrief
ADR 2000–2002 uitgebracht, waarin wij onze visie op de rol van de overheid
bij de introductie van mediation in het rechtssysteem en de concrete beleidsvoornemens
voor deze kabinetsperiode uiteen hebben gezet (Kamerstukken II 1999–2000,
26 352, nr. 19). De Tweede Kamer heeft in februari 2000 met deze beleidsvoornemens
ingestemd (Kamerstukken II 1999–2000, 26 352, nr. 22).Hoofddoelstelling van de voornemens is na te gaan of structurele voorzieningen
bij de rechterlijke organisatie en binnen het stelsel van de gesubsidieerde
rechtsbijstand voor doorverwijzing naar mediators bestaansrecht hebben. Daartoe
worden bij verscheidene gerechten en stichtingen rechtsbijstand doorverwijzingsprojecten
gehouden. Doorverwijzing ter zitting dan wel voorafgaande aan een gerechtelijke
procedure is mogelijk zonder nadere wettelijke voorzieningen. Naast de doorverwijzingsprojecten
wordt een onderzoek opgezet naar de praktijk van mediation in vergelijkbare
rechtssystemen en zal een inventarisatie plaatsvinden van de aard en omvang
van de praktijk van bindend advies en arbitrage.Buiten deze door de overheid geïnitieerde initiatieven bestaat een
ruime praktijk van door de markt zelf opgezette trajecten, die mogelijkheden
bieden conflicten buiten de rechter om af te doen.Gezien het feit dat ook zonder wettelijke basis talloze initiatieven (waaronder
die van de overheid) op het gebied van alternatieve geschilafdoening kunnen
worden ontplooid en het feit dat de door de overheid geïnitieerde projecten
nu juist tot doel hebben na te gaan of structurele voorzieningen in de justitiële
infrastructuur bestaansrecht hebben, is het in dit stadium niet noodzakelijk
nadere wettelijke voorzieningen te treffen. Uiteraard zal de vraag in hoeverre
wettelijke maatregelen op dit punt wenselijk zijn, nog nader aan de orde komen,
zowel op grond van de ervaringen in de genoemde projecten als naar aanleiding
van de bevindingen over dit onderwerp in de fundamentele herbezinning op het
procesrecht.Waar het bij alternatieve geschilafdoening niet gaat om een gerechtelijke
procedure, zijn de betrokkenen, zoals de genoemde leden opmerken, niet gebonden
aan de regels van het procesrecht. Het is dan ook niet op grond van die regels
van procesrecht, of op grond van artikel 6 EVRM, dat hoor en wederhoor moet
worden toegepast. Dat neemt niet weg dat ook bij alternatieve geschilafdoening
zonder meer de noodzaak bestaat om de betrokken partijen voldoende gelegenheid
te geven hun kant van de zaak uiteen te zetten en toe te lichten. Mij zijn
geen elementen van alternatieve geschilafdoening bekend die in strijd zouden
kunnen zijn met artikel 6 EVRM.De leden van de VVD-fractie vragen of de minister verwacht dat partijen
vaker dan onder het huidige recht in hoger beroep zullen gaan, omdat zij het gevoel hebben (terecht of niet) dat zij in eerste aanleg niet
voldoende gelegenheid hebben gehad hun argumenten naar voren te brengen. De
leden van de CDA-fractie hebben – onder verwijzing naar Engeland en
Wales en de Nederlandse Antillen en Aruba – eenzelfde vraag gesteld.
Onder verwijzing naar hetgeen ik naar aanleiding daarvan hierboven opmerkte,
antwoord ik dat ik niet verwacht dat partijen op die grond vaker dan thans
in hoger beroep zullen gaan.In het verlengde hiervan vragen de leden van de VVD-fractie of het zou
kunnen gaan gebeuren dat partijen voor zichzelf een extra (proces) mogelijkheid
creëren door een kort geding in te stellen in plaats van direct een bodemprocedure
in te stellen. Ook dat verwacht ik niet. De aard van het kort geding, waarbij
de nadruk ligt op snelheid en er – daardoor – minder ruimte is
voor feitenonderzoek en waarheidsvinding, leent zich daar ook niet voor. Uiteraard
behoudt de rechter steeds de mogelijkheid om kort-gedingvorderingen die een
spoedeisend karakter ontberen af te wijzen. Voor de eiser betekent het vervolgens
alsnog moeten aanspannen van een bodemprocedure dat de zaak vertraagd wordt,
hetgeen in het algemeen niet in zijn belang zal zijn.In antwoord op de vraag van de leden van de VVD-fractie of in de sfeer
van opleidingen maatregelen nodig zijn om de praktijk voor te bereiden op
de invoering van het komende recht, kan ik antwoorden dat het veld deze kwestie
reeds in voldoende mate ter hand heeft genomen. Mij is bekend dat er al meerdere
cursussen, symposia, congressen hebben plaatsgehad en dat er nog cursussen
op het programma staan. Zo worden – onder meer – nog Tilburgs/Leidse
PAO-cursussen aangeboden en verzorgen de grotere advocatenkantoren voor hun
eigen medewerkers cursussen. Voor de rechterlijke macht draagt het SSR voor
bijscholing van de rechters.De leden van de PvdA-fractie gaven aan graag te vernemen welke (nog) niet
in het wetsvoorstel verwerkte Europese regelgeving op korte termijn in Nederland
moet worden ingevoerd. Ik antwoord hierop als volgt. Tot op heden zijn vier
Europese instrumenten tot stand gekomen die van belang zijn voor het burgerlijk
procesrecht. De eerste is de Verordening (EG) Nr. 1348/2000 van de Raad van
de Europese Unie van 29 mei 2000 inzake de betekening en kennisgeving van
gerechtelijke en niet gerechtelijke stukken in burgerlijke of in handelszaken
(PbEG L 160/137), welke op 31 mei 2001 in werking is getreden. De verordening
strekt ertoe dat de betekening en kennisgeving in buitenland sneller plaats
heeft dan nu onder het Haags Betekeningsverdrag 1965, doordat communicatielijnen
worden verkort. Ter uitvoering van deze verordening is inmiddels een voorstel
van wet bij de Tweede Kamer in behandeling (Kamerstukken Tweede Kamer, 2000–2001,
27 748). Hoe de huidige betekeningsvoorschriften onder de verordening
moeten worden toegepast tot de uitvoeringswet in werking treedt, heb ik uiteengezet
in mijn circulaire van 6 april 2000, Stcrt. nr. 70.Het tweede instrument is de Richtlijn (EG) nr. 2000/35 van het Europees
Parlement en de Raad van 29 juni 2000 betreffende bestrijding van betalingsachterstand
bij handelstransacties (PbEG L 200/35). Deze dient vóór 8 augustus
2002 te zijn omgezet in de Nederlandse wetgeving. De richtlijn draagt de lidstaten –
onder meer – op ervoor te zorgen dat onbetwiste vorderingen normaliter
binnen een periode van 90 kalenderdagen kunnen worden afgewikkeld, hetgeen
in Nederland het geval is wanneer een gedaagde de vordering niet betwist en
verstek laat gaan. De richtlijn schrijft de lidstaten uitdrukkelijk niet voor –
anders dan in de literatuur wel wordt verondersteld – een specifieke
incassoprocedure vast te stellen. Ik zie dan ook geen reden om op dit punt
wetgeving ter implementatie van deze richtlijn te initiëren. Wel acht
ik het goed om in het kader van de aangekondigde fundamentele
herbezinning op het burgerlijk procesrecht aandacht aan de incassoprocedure
te besteden.Het derde instrument is de Verordening (EG) Nr. 44/2001 van de Raad van
de Europese Unie van 22 december 2000 betreffende de rechterlijke bevoegdheid,
de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken
(PbEG L 12/1). De verordening behelst een omzetting van het Europees Executie
Verdrag (EEX) in een verordening. Daarbij wordt – onder meer –
de exequatur-procedure sterk vereenvoudigd. Met het oog op dit laatste is
thans een wetsvoorstel in voorbereiding. Voorts zullen uit oogpunt van eenvormigheid
de rechtsmachtbepalingen van afdeling 1.1, die nog slechts van belang zullen
zijn voor gevallen waarin de verordening niet van toepassing is, in overeenstemming
met de verordening worden gebracht. De Staatscommissie voor het internationaal
privaatrecht en de Adviescommissie voor het burgerlijk procesrecht hebben
zulks bepleit.Ten slotte moet nog genoemd worden de Verordening (EG) Nr. 1206/2001 van
de Raad van de Europese Unie van 28 mei 2001 betreffende de samenwerking tussen
de gerechten van de lidstaten op het gebied van bewijsverkrijging in burgerlijke
en handelszaken (PbEG L 174/1). Op dit moment geldt in Nederland het Haags
Bewijsverdrag 1970, dat echter niet in alle landen van de Europese Gemeenschappen
toepasselijk is en bovendien voor verbetering vatbaar is in de sfeer van snelheid
en doelmatigheid. Deze verordening strekt ertoe de verkrijging van bewijs
in het buitenland te versnellen en te vereenvoudigen. De uitvoeringsregelgeving
dient uiterlijk op 1 januari 2004 in werking te treden.Ten slotte hebben de leden van de PvdA-fractie nog enkele vragen gesteld
met betrekking tot de invoering van het wetsvoorstel. Naar aanleiding van
deze vragen merk ik op dat het mijn streven is het wetsvoorstel, nadat het
kracht van het wet heeft gekregen, op 1 januari 2002 in werking te laten treden.
Mede gelet op de initiatieven op het terrein van opleiding die in praktijk
reeds in volle gang zijn, ik ben daarop hierboven naar aanleiding van een
vraag van de leden van de VVD-fractie al ingegaan, meen ik dat de praktijk
aldus voldoende tijd heeft zich voor te bereiden op het nieuwe recht. In verband
met de inwerkingtreding is het voorts nog van belang op te merken dat inmiddels
bij de Tweede Kamer aanhangig is het voorstel van wet Aanpassing van de wetgeving
aan de herziening van het procesrecht voor burgerlijke zaken, in het bijzonder
de wijze van procederen in eerste aanleg (kamerstukken II, 2000–2001,
27 824 nrs. 1–2). Dit wetsvoorstel strekt ertoe de bestaande wetgeving
aan te passen aan de wijzigingen van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.
Ik vertrouw erop dat dit voornamelijk technische wetsvoorstel op betrekkelijk
korte termijn door beide Kamers der Staten-Generaal kan worden behandeld,
zodat het tijdig tot wet kan worden verheven.ArtikelenArtikel 1.1.3Hoewel dit artikel in zijn eerste onderdeel in verzoekschriftzaken rechtsmacht
toekent onder meer op grond van het enkele criterium: woonplaats of gewone
verblijfplaats van de verzoeker of een der verzoekers, is de kans dat de daarop
gebaseerde rechtsmacht van de rechter in het buitenland als exorbitant geoordeeld
zal worden, zeer gering. Reeds is in de memorie van toelichting aangegeven,
dat het in verzoekschiftzaken doorgaans in de eerste plaats gaat om belangen
van de verzoeker zelve, die niet zelden in zijn woonplaats uitgeoefend moeten
worden. Daarmee heeft de zaak meer aanknoping met de bevoegde rechter dan
alleen de gewone verblijfplaats van de verzoeker, en is dan ook
niet meer exorbitant te noemen. De term «exorbitant» heeft overigens
geen vaste juridische inhoud. In beginsel bepaalt iedere staat voor zich of
het een buitenlandse rechterlijke beslissing niet zal erkennen omdat die gebaseerd
is op wat die staat een exorbitante bevoegdheidsgrond acht. Internationaal
is er geen vaste lijst van rechtsmachtgronden die het predicaat «exorbitant»
dragen. Wel lijkt er een redelijke consensus te zijn dat een rechtsmachtgrond
gebaseerd op een feit dat geen direkte band heeft met de te beoordelen zaak,
exorbitant is. Als exorbitant wordt veelal genoemd de internationale bevoegdheid
die enkel en alleen gebaseerd is op de woon- of verblijfplaats van de eiser
of verzoeker, of enkel en alleen op de nationaliteit van de eiser, verzoeker,
gedaagde of wederpartij. Zo ook worden de toevallige aanwezigheid van roerend
goed in een staat, en de mogelijkheid om de wederpartij aldaar een dagvaarding
of oproeping te overhandigen, als van onvoldoende belang geacht om te kunnen
spreken van een band tussen de rechtszaak en het land van de rechter die voldoende
is om rechtmacht op te baseren. Hoewel artikel 1.1.3., sub a, alleen spreekt
van woonplaats of gewone verblijfplaats, zijn het de genoemde andere elementen
van de zaak die ervoor zorgen dat er doorgaans voor voldoende aanknopingsgronden
voor rechtsmacht en is er dan geen sprake van een exorbitante bevoegdheid.
Naast deze overwegingen speelt bij de voorgestelde bepaling ook mee, dat er
in verzoekschriftprocedures regelmatig geen bekende belanghebbenden zijn,
zodat dan de woonplaats van de verzoeker het enige aanknopingspunt is om rechtsmacht
op te baseren.Hoewel de kans dat een rechtsmachtbepaling voor verzoekschriften, gebaseerd
op de woonplaats of gewone verblijfplaats van de verzoeker in andere landen
als exorbitant zal worden beschouwd, gering is, is zij niet uit te sluiten.
Het is steeds aan het recht van de staat waar erkenning en tenuitvoerlegging
gevraagd wordt, om te bepalen of de gronden waarop buitenlandse rechter wiens
beslissing ter discussie is, zijn rechtsmacht heeft gebaseerd, voldoende geoordeeld
kunnen worden. Elk rechtsstelsel heeft daarvoor zijn eigen rechtsregels, en
buiten de gebieden waarvoor verdragsregelingen zijn opgesteld, is er weinig
uniformiteit in regeling. Nu de kans op niet-erkenning, hoewel gering, niet
uit te sluiten is, is het aan de verzoeker om na te gaan of de beslissing
van de Nederlandse rechter die op grond van artikel 1.1.3.sub a, naar Nederlands
recht rechtsmacht heeft, in het buitenland waarin hij de uitvoering van de
rechterlijke beslissing heeft beoogd, zal worden erkend en tenuitvoergelegd
kan worden. Hoewel mij niet bekend is in welke mate ook in het buitenland
het forum actoris als aanknopingspunt in verzoekprocedures wordt gehanteerd,
wijs ik op het bepaalde in artikel 3 van het op 15 april 1958 te Den Haag
gesloten Verdrag nopens de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen
over onderhoudsverplichtingen jegens kinderen, TRb 1959, 187, en artikel 7
van het op 2 oktober 1973 te Den Haag gesloten Verdrag inzake de erkenning
en tenuitvoerlegging van beslissingen over onderhoudsverplichtingen, Trb 1974,
85. Deze beide verdragen aanvaarden het forum actoris van de alimentatiegerechtigde.ARTIKEL 1.1.4De leden van de VVD-fractie merken op dat ingevolge artikel 1.1.4 een
verdelingsvordering die tegelijk met de scheidingseis wordt ingesteld, wel
tot de rechtsmacht van de Nederlandse rechter behoort en een afzonderlijke
vordering niet. Zij menen dat dit laatste grote problemen kan opleveren voor
een in Nederland woonachtige partij indien de gedaagde in het buitenland woont
en vragen of het geen aanbeveling verdient dat bij een in Nederland gesloten
huwelijk of geregistreerd partnerschap na echtscheiding dan wel ontbinding
van het partnerschap de Nederlandse rechter rechtsmacht behoudt
indien er voldoende aanknopingspunten zijn met de Nederlandse rechtssfeer.Ik verwijs op dit punt naar het wetsvoorstel 27 824 tot aanpassing
van de wetgeving aan de herziening van het procesrecht voor burgerlijke zaken,
in het bijzonder de wijze van procederen in eerste aanleg, waarin een voorstel
tot wijziging van artikel 1.4.4 is opgenomen. Dit voorstel houdt verband met
de verordening EG nr. 1347/2000 van de Raad van Europa van 29 mei 2000 betreffende
de bevoegdheid en de erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen in huwelijkszaken
en inzake de ouderlijke verantwoordelijkheid voor gemeenschappelijke kinderen
(PbEG L 160/19) (Brussel II-verordening). Uit deze verordening vloeit rechtstreeks
voort in hoeverre aan de rechter rechtsmacht toekomt in zaken van echtscheiding
en daarmee verwante zaken. Omdat over het exacte toepassingsgebied van de
verordening verschillend geoordeeld kan worden – ik verwijs naar de
toelichting bij het gewijzigde 1.4.4 – , is een aanvullende regeling
nodig voor de gevallen die niet onder de verordening vallen. In deze situaties
zal de verordening analoog worden toegepast. Niet alleen is dit het eenvoudigst,
maar ook bevordert dit de rechtsgelijkheid tussen gevallen die wel en gevallen
die niet onder de verordening vallen. Het derde lid van het gewijzigde artikel
1.1.4, dat de nevenvoorzieningen betreft, wijkt in materieel opzicht niet
af van het oorspronkelijke 1.1.4: in beginsel is de echtscheidingsrechter
eveneens bevoegd ter zake van de nevenvoorzieningen. Op grond van de hierboven
aangegeven gronden voor analoge toepassing verdient een afwijkende bepaling
in artikel 1.1.4 zoals door de leden voorgesteld niet mijn voorkeur.In het geval van een afzonderlijke vordering tot verdeling geldt ingevolge
artikel 1.2.2 dat de Nederlandse rechter rechtsmacht heeft als de gedaagde
in Nederland zijn woonplaats of gewone verblijfplaats heeft. In de situatie
dat de gedaagde in het buitenland woont, heeft de Nederlandse rechter derhalve
geen rechtsmacht, tenzij er sprake is van een uitzondering als bedoeld in
artikel 1.1.8. Wanneer de gedaagde onvindbaar is, kan de rechtsmacht van de
Nederlandse rechter naar mijn oordeel gebaseerd worden op onderdeel b van
dit artikel: daarin is bepaald dat de Nederlandse rechter niettemin rechtsmacht
toekomt indien een gerechtelijke procedure buiten Nederland onmogelijk blijkt.
In het geval dat de gedaagde buiten Nederland niet gevonden kan worden en
een procedure in het buitenland daardoor onmogelijk is, zal derhalve in Nederland
geprocedeerd kunnen worden.Artikel 1.1.6De leden van de CDA-fractie vragen of het bij de formulering van artikel
1.1.6, tweede lid, niet beter ware geweest om de formulering uit artikel 6,
onderdeel 2, EEX/EVEX over te nemen. Artikel 6, tweede lid, betreft de rechtsmacht
van de Nederlandse rechter ten aanzien van een vordering in reconventie en
ten aanzien van een vordering tot vrijwaring, voeging of tussenkomst. De bepaling
houdt in dat de Nederlandse rechter, indien hem rechtsmacht toekomt ten aanzien
van de oorspronkelijke vordering, ook ten aanzien van deze vorderingen rechtsmacht
heeft, tenzij tussen deze vorderingen en de oorspronkelijke vordering onvoldoende
samenhang bestaat. In het genoemde onderdeel van het EEX/EVEX wordt de rechtsmacht
niet met zoveel woorden afhankelijk gesteld van samenhang met de oorspronkelijke
vordering, maar van de vraag of de vordering slechts is ingesteld om de opgeroepene
af te trekken van de rechter die wet hem toekent. Hoewel hier inderdaad, zoals
de genoemde leden aangeven, sprake is van een ander criterium, spruit dit
criterium toch voort uit dezelfde gedachte, zoals reeds blijkt uit de hiervoor gebruikelijke aanduiding van «forum connexitatis». Voor
de vordering in reconventie levert het criterium een beperking op ten opzichte
van wat naar intern Nederlands procesrecht geldt: aan een reconventionele
vordering wordt daar immers niet de eis gesteld dat zij samenhangt met de
vordering in conventie. Voor de vordering in vrijwaring en de vordering tot
voeging of tussenkomst speelt die eis, zoals de leden terecht opmerken, wèl
een rol. In het kader van de rechtsmachttoets biedt artikel 1.1.6 echter ruimte
aan een wat strengere eis van samenhang («voldoende samenhang»)
dan in het interne procesrecht het geval is. Daarbij kan de invulling van
het begrip samenhang mede geschieden aan de hand van hetzelfde begrip in artikel
1.1.6, eerste lid, waar het begrip in verband wordt gebracht met de doelmatigheid
van een gezamenlijke behandeling.Met betrekking tot de formulering van artikel 6, onderdeel 2, EEX/EVEX
merk ik op dat de daarmee gegeven beperking afhankelijk is van de beweegredenen
van degene die de vordering instelt en het zeer lastig kan zijn om vast te
stellen of de vordering slechts is ingesteld met het daargenoemde oogmerk.
Voor vorderingen tot voeging of tussenkomst levert de formulering voorts geen
bevredigend criterium op omdat bij deze vorderingen niemand wordt afgetrokken
van de rechter die de wet hem toekent: het gaat immers om vormen van processuele
interventie door en op initiatief van een derde partij die vrijwillig verschijnt.Artikel 1.2.2 juncto artikel 1.2.3De leden van de CDA-fractie vragen hoe ik erover denk dat, zoals volgens
deze leden vaak voorkomt, een zaak die bij de pleidooien meervoudig is behandeld,
na een bewijsopdracht enkelvoudig wordt afgedaan door een rechter-commissaris.
Inderdaad is mij bekend dat het, in elk geval in Utrecht en Rotterdam, voorkomt
dat zaken waar een tussenvonnis meervoudig is gewezen, een nadien uitgesproken
eindvonnis wordt gewezen door een enkelvoudige kamer, waarin de rechter zitting
heeft ten overstaan van wie als rechter-commissaris getuigenverhoren hebben
plaatsgevonden.Zowel naar het huidige recht (artikelen 192 derde lid, 226 vierde lid
en 429f vierde lid) als naar het komende recht (artikelen 1.2.2, vierde lid,
en 1.2.3, vijfde lid), kan de meervoudige kamer bepalen dat verdere behandeling
plaatsvindt door een daartoe aangewezen rechter-commissaris. De zaak wordt
door deze rechter-commissaris echter alleen behandeld en niet beslist. Ik
wijs op het terminologische verschil met de artikelen 1.2.2, eerste lid, en
1.2.3, eerste lid, in welke bepalingen van «behandeld en beslist»
wordt gesproken. In de praktijkgevallen waar de genoemde leden op doelen,
vindt de afdoening naar ik aanneem dan ook niet plaats door de rechter-commissaris
als zodanig, maar door dezelfde rechter als enkelvoudige kamer.De genoemde leden stellen in dit verband de vraag hoe de door hen genoemde
wijze van afdoen, waarbij de rechters die de zaak hoorden bepleiten uiteindelijk
niet meewerken aan het daaropvolgende vonnis, zich verdraagt met het recht
op een oral hearing. Naar mijn oordeel ligt in het recht op een oral hearing –
welk recht overigens volgens jurisprudentie van het Europese Hof voor de Rechten
van de Mens (Fredin v. Sweden, 23 februari 1994, Series A no. 283-A, blz.
10–11, 21–22 en Stallinger and Kuso v. Austria, 23 april 1997,
Reports of Judgements and Decisions 1997-II, pp. 679–80, 51) aan beperkingen
onderhevig kan zijn – niet als zodanig besloten dat alle rechters voor
wie is gepleit, behalve aan de direct op het pleidooi volgende beslissing
ook steeds moeten meewerken aan eventuele vervolgbeslissingen. Het zal in
de praktijk ook niet altijd mogelijk zijn, dat alle bij de procedure betrokken
rechters vervolgens ook aan het vonnis meewerken. Daarmee wordt
rekening gehouden in artikel 2.8.7, waarin is bepaald dat de rechter ten overstaan
van wie in een zaak bewijs is bijgebracht, daarin zoveel mogelijk het eindvonnis
zal wijzen of medewijzen.De leden van de CDA-fractie vragen voorts waarom in het derde lid van
artikel 1.2.2 niet gesproken wordt over terugwijzing, zoals wel het geval
is in artikel 1.2.3. Het verschil tussen beide artikelen hangt samen met een
verschillend uitgangspunt in behandeling bij de rechtbank en het gerechtshof.
Enkelvoudige behandeling is zowel mogelijk bij de rechtbank, waar zij het
uitgangspunt vormt, als bij het gerechtshof na verwijzing door de meervoudige
kamer. Zowel bij de rechtbank als bij het gerechtshof kan de enkelvoudige
kamer steeds bewerkstelligen dat de zaak meervoudig wordt afgedaan. Bij de
rechtbank kan de enkelvoudige kamer de zaak daartoe naar de meervoudige kamer
verwijzen, bij het gerechtshof geschiedt dit door terugwijzing naar de meervoudige
kamer. De gedachte hierachter is dat het uiteindelijk steeds aan de enkelvoudige
kamer is om te beslissen of de zaak enkelvoudig kan worden afgedaan.Tot slot vragen de leden van de CDA-fractie zich af of het niet wenselijk
geacht kan worden de verwijzing of terugwijzing in de uitspraak tot uitdrukking
te brengen. Daarover merk ik op dat het uit oogpunt van duidelijkheid inderdaad
aanbeveling lijkt te verdienen dat een beslissing tot verwijzing of terugwijziging,
bijvoorbeeld bij de beschrijving van het procesverloop, in het vonnis of de
beschikking tot uitdrukking komt.Artikel 1.3.1De leden van de CDA fractie is het opgevallen dat in artikel 1.3.1 niet
wordt voorgeschreven dat hoor en wederhoor plaatsvindt in een openbare behandeling.
Zij vragen waarom dat aspect van artikel 6 EVRM, waarin volgens deze leden
ook het onmiddellijkheidsbeginsel tot uitdrukking komt, niet in artikel 1.3.1
is opgenomen. Ik merk op dat het recht op hoor en wederhoor dient te worden
onderscheiden van het recht op een openbare behandeling. Beide rechten zijn
te beschouwen als afzonderlijke, naast elkaar bestaande aspecten van het recht
op een eerlijk proces als bedoeld in artikel 6 EVRM. Het recht op hoor en
wederhoor houdt kort gezegd in dat partijen zich behoorlijk moeten kunnen
verdedigen en dat aan beide partijen in gelijke mate het recht toekomt om
door de rechter (mondeling of schriftelijk) te worden gehoord, om zich op
feiten of rechten te beroepen en om bewijs te leveren. Dit recht is neergelegd
in artikel 1.3.1. Met betrekking tot de openbaarheid van behandeling, zoals
die ook in artikel 6 EVRM is neergelegd, geldt op grond van artikel 1.3.9
dat de terechtzitting in beginsel openbaar is. Voorts geschiedt de uitspraak
ingevolge artikel 1.3.10 in het openbaar. Een comparitie of pleidooi vindt
dus in de openbaarheid plaats, tenzij zich omstandigheden voordoen als aangegeven
in artikel 1.3.9, eerste lid, onder a tot en met d, en de rechter op die grond
een geheel of gedeeltelijk behandeling met gesloten deuren beveelt. Met de
artikelen 1.3.9 en 1.3.10 wordt gegarandeerd dat van openbaarheid in de zin
van artikel 6 EVRM sprake is. Ook daarbuiten, namelijk in de schriftelijke
stukkenwisseling, wordt echter invulling gegeven aan het beginsel van hoor
en wederhoor. Om die reden verdient opneming van het openbaarheidsaspect in
artikel 1.3.1 niet de voorkeur.Met betrekking tot het onmiddellijkheidsbeginsel merk ik op dat dit beginsel,
inhoudende dat de zittingsrechter recht doet op basis van materiaal dat ter
zitting door hemzelf of ten overstaan van hem naar voren is gebracht, een
belangrijke rol speelt in het strafproces. De kern van het strafproces ligt
in het onderzoek ter terechtzitting: de rechter dient te beraadslagen naar
aanleiding van het onderzoek ter zitting (artikelen 348 en 350
Wetboek van Strafvordering), het bewijs kan slechts worden aangenomen indien
hij daarvan uit het onderzoek op de terechtzitting door de inhoud van wettige
bewijsmiddelen de overtuiging heeft bekomen (artikel 338 Sv) en schriftelijke
stukken dienen op de zitting te worden voorgelezen of samengevat (artikel
297 Sv). Waar in het civiele recht een zodanige nadruk op de terechtzitting
niet wordt gelegd, wordt hier veelal niet gesproken van het onmiddellijkheidsbeginsel.Artikel 1.3.2De leden van de CDA-fractie vragen waarom in artikel 1.3.2, eerste lid,
de woorden «zo nodig» zijn opgenomen. Ik merk op dat deze leden
er terecht van uit gaan dat de opdracht in dit lid zich niet uitsluitend richt
tot partijen, maar ook, ik wees hier reeds op, tot de rechter zelf. Het is
in eerste instantie aan partijen om verantwoordelijkheid te nemen voor het
procestempo, maar de rechter dient in te grijpen als het op dit punt mis dreigt
te gaan. De woorden «zo nodig» geven aan dat het aan de rechter
is om te bepalen of maatregelen in de gegeven omstandigheden nodig zijn. De
in de memorie van toelichting en in de nota naar aanleiding van het eindverslag
genoemde maatregelen zijn, zoals de leden opmerken, maatregelen die in een
dergelijke situatie door de rechter jegens een of beide partijen kunnen worden
genomen. Daarnaast dient de rechter inderdaad ook bij zijn eigen werkzaamheden
te waken tegen onredelijke vertraging, bijvoorbeeld bij het plannen van zittingsdagen
of het opstellen van vonnissen en beschikkingen.De leden van de CDA-fractie vragen wat moet worden verstaan onder het
begrip «onredelijke vertraging» in artikel 1.3.2. Deze vraag laat
zich bezwaarlijk in algemene zin beantwoorden. Het zal immers telkens van
de door de rechter te beoordelen bijzondere omstandigheden van het concrete
geval afhangen of al dan niet sprake is van onredelijke vertraging. Bij wijze
van voorbeeld kan onder andere aan de volgende factoren worden gedacht: de
al verstreken duur van de procedure, de aard en de complexiteit van de zaak,
de belangen van partijen en de processuele houding van partijen. Ik merk hierbij
nog op dat de rechter zich, onverminderd zijn eigen verantwoordelijkheid voor
de voortgang van de procedure, omtrent het procestempo ook zal richten naar
hetgeen partijen daaromtrent gezamenlijk als hun wens te kennen geven.Voorts vragen deze leden wat artikel 1.3.2 toevoegt aan het geldende recht,
dat de rechter ook al de bevoegdheid geeft maatregelen te treffen om vertraging
van de procedure tegen te gaan. Ik antwoord hierop dat artikel 1.3.2 is opgenomen
in afdeling 1.3, getiteld algemene voorschriften voor procedures. Een functie
van deze afdeling, en daarmee van artikel 1.3.2, is gelegen in het vastleggen
van de algemene kaders waarbinnen de concrete procesregels functioneren door
het benoemen van algemene beginselen van burgerlijk procesrecht. Aldus worden
algemene richtsnoeren gegeven, die gebruikt kunnen worden bij de toepassing
en interpretatie van meer specifieke voorschriften. In dit licht meen ik artikel
1.3.2 wel degelijk een toegevoegde waarde heeft, in de zin dat het de rechter
instrueert en legitimeert bij de hantering van zijn meer concrete processuele
bevoegdheden. Dat in veel gevallen de beslissingen van de rechter op dit punt
niet appellabel zijn, doet daaraan als zodanig niet af. Ik verwijs in dit
verband voorts nog naar hetgeen hieronder aan de orde komt in antwoord op
de vraag van de leden van de VVD-fractie naar de praktische betekenis van
artikel 1.3.2.De leden van de CDA-fractie merken vervolgens op dat de regering het begrip
«onredelijke vertraging» vooral relateert aan «een vermeend
publiekrechtelijke belang, namelijk dat van een optimale doorloopsnelheid en een optimale productie van de gerechten». Deze leden zijn
het hiermee niet eens. In reactie hierop merk ik op dat het inderdaad niet
zou aangaan om partijen tot versnelling aan te zetten, louter met het oog
op het belang van de gerechten dat zij gunstige doorlooptijden en productiecijfers
kunnen realiseren. Maar dat is ook niet wat de regering met dit onderdeel
van het wetsvoorstel voor ogen heeft gestaan. Waar het wel om gaat is dat
de maatschappelijke functie van de civiele rechtspleging, alsmede de betrokken
belangen van partijen (onder meer) eisen dat binnen een afzienbare tijd een
rechterlijke beslissing kan worden verkregen, alsmede dat bij de besteding
van de daarmee gemoeide overheidsmiddelen voldoende doelmatigheid wordt betracht.
Om deze functie tot zijn recht te laten komen, hetgeen niet slechts een privaat
belang is, zal de overheid er verantwoordelijkheid voor moeten nemen om de
kaders te scheppen om een voldoende voortvarende afdoening van zaken te waarborgen.
Daarbij mag van partijen een bijdrage worden verlangd aan het procestempo,
niet slechts om te vermijden dat er ten nadele van de andere partij vertraging
ontstaat, maar ook in die zin dat een partij niet, bijvoorbeeld door in een
laat stadium uitstel te vragen voor een zitting, zittingscapaciteit verloren
doet gaan die dan ook niet meer voor andere zaken benut kan worden. Deze verantwoordelijkheid
van de overheid ligt ook besloten in artikel 6 EVRM. Het Europese Hof voor
de Rechten van Mens heeft dit recent nog eens onderstreept in zijn uitspraak
van 6 april 2000 inzake Comingersoll S.A. tegen Portugal (NJ 2000, 612), waarin
onder meer werd overwogen: «The Court reiterates that it is for the
Contracting States to organise their judicial system in such a way that their
courts are able to guarantee everyone the right to obtain a final decision
on disputes concerning civil rights and obligations within a reasonable time»
(rechtsoverweging 24).Op de vragen van de leden van de CDA-fractie in verband met de beschouwing
in de nota naar aanleiding van het verslag bij artikel 1.3.3, ga ik als volgt
in.In de eerste plaats vragen de genoemde leden of het redelijk is om een
vennootschap in een complexe zaak af te rekenen op het feit dat een bepaald
stuk niet in de dagvaarding of de conclusie van antwoord is genoemd, wanneer
dat stuk – onder verantwoordelijkheid van een vorige directie –
indertijd niet aan de advocaat ter beschikking was gesteld omdat het stuk
niet relevant werd geacht. Daarover zou ik er allereerst op willen wijzen
dat het mij op zichzelf niet relevant lijkt of de verstrekking van stukken
aan de advocaat eerder onder de verantwoordelijkheid van een vorige directie
is uitgevoerd: het optreden van zowel de vorige als de huidige directie kan
immers ten volle aan de vennootschap worden toegerekend. Verder dient er in
elk geval van te worden uitgegaan dat nu het stuk deel uitmaakt van het door
de de directie gehouden dossier, kennis daarvan aan de vennootschap kan worden
toegerekend. Ook Tjittes neemt in zijn door deze leden genoemde beschouwing
aan dat kennis van een orgaan van de vennootschap aan die vennootschap kan
worden toegerekend. Waar het vervolgens naar mijn oordeel op aankomt is of,
nu de advocaat van de vennootschap de relevantie van het stuk kennelijk wèl
zou hebben ingezien, de vennootschap het stuk eerder niet aan haar advocaat
ter beschikking had moeten stellen. Die vraag valt in algemene zin niet te
beantwoorden. Wel lijkt het mij voor de hand te liggen dat de vennootschap,
zeker als het gaat om een complexe zaak, haar advocaat voldoende gelegenheid
biedt zich te oriënteren op de voorhanden stukken die tot haar dossier
behoren, juist ook om mede aan diens oordeel te toetsen welke stukken van
belang zijn. Laat de vennootschap zulks na, dan acht ik het niet onredelijk
dat daaraan gevolgen kunnen worden verbonden. In de tweede plaats leggen de genoemde leden mij een casus voor van een
dochter die als erfgenaam een procedure voortzet waarin haar vader was betrokken.
Ter comparitie komt de dochter tot de ontdekking dat zij eerder van haar vader
heeft vernomen over een, kennelijk door de vader gedane, toezegging. Deze
toezegging heeft de dochter niet vermeld in het namens haar ingediende processtuk,
omdat zij pas door de bespreking van de zaak ter comparitie de relevantie
van de toezegging begrijpt. Deze casus onderstreept in de eerste plaats inderdaad
de belangrijke betekenis die de comparitie heeft voor de ontwikkeling van
het debat tussen partijen. Ook de door de genoemde leden aangehaalde passage
uit het advies van de Raad van State is in dit verband veelzeggend. Hier zou
ik dan ook willen aannemen dat de dochter niet behoort te worden afgerekend
op het feit dat de toezegging door haar niet eerder is vermeld. De verplichting
tot het aanvoeren van de feiten kan immers slechts betrekking hebben op feiten
die men kent en waarvan men de relevantie ook daadwerkelijk inziet of behoort
in te zien. In de geschetste casus kon dit voor de dochter – die weliswaar
de procedure van haar vader voortzet maar daarmee nog niet met de vader vereenzelvigd
kan worden – redelijkerwijs onduidelijk zijn. In zoverre bestaat er
verschil met de casus van de vennootschap, die de relevante stukken wel in
het dossier had maar deze niet aan haar advocaat ter beschikking had gesteld.Gegeven het vorenstaande zal de rechter dus bij zijn afweging van de gevolgen
van het niet van aanvang af beschikbaar zijn van alle relevante gegevens wel
degelijk rekening houden de omstandigheid dat bepaalde gegevens pas door latere
ontwikkelingen relevant kunnen blijken te zijn. Er is dan ook geen reden om
te vrezen dat raadslieden zich gedwongen zullen voelen om daarover, zoals
de leden van de CDA-fractie het uitdrukken, binnen het proces als het ware
een zelfstandig proces te voeren. Niet ondenkbaar is overigens dat er in een
concreet geval toch discussie bestaat over de vraag of een bepaald gegeven
ter kennis van de rechter gebracht had moeten worden. In zo'n geval zal de
rechter, wanneer de onjuiste of onvolledige gegevensverschaffing inderdaad
gevolgen heeft voor zijn beslissing, dit in zijn motivering tot uitdrukking
brengen (artikel 1.3.11). De vrees van de genoemde leden voor negatieve gevolgen
van de regeling in de zin van complicering van de procedure en een toename
van hoger beroepen, deel ik dan ook niet. Het vastleggen van de verplichting
van partijen om de voor de beslissing relevante feiten naar waarheid en volledigheid
aan te voeren, zal toch in de eerste plaats vooral tot gevolg hebben dat de
rechter gelegitimeerd is om bij verzaking van die verplichting daaraan gevolgen
te verbinden. Daarmee worden een juist verloop en een juiste uitkomst van
de procedure alleen maar bevorderd. Het feit dat over de uitoefening van die
rechterlijke bevoegdheid, zoals bij alle bevoegdheden, in sommige gevallen
verschillend gedacht kan worden, doet daaraan niet af.In het verlengde van het voorgaande menen de leden van de CDA-fractie
dat een vergelijkbare discussie kan ontstaan over de toepassing van artikel
2.11.9, eerste lid, derde zin, dat de rechter de bevoegdheid toekent nodeloos
aangewende of veroorzaakte proceskosten voor rekening te laten van degene
die deze kosten heeft aangewend of veroorzaakt. Ook hier wijs ik erop dat
deze bevoegdheid op zichzelf een juist verloop en een juiste uitkomst van
procedures bevordert. Het gaat niet aan om door het achterhouden van gegevens
de doelmatige behandeling van een zaak te bemoeilijken, en daarbij zelfs niet
verantwoordelijk te kunnen worden gehouden voor de daardoor veroorzaakte extra
kosten. Dat ook bij deze bevoegdheid over de toepassing daarvan in concreto
wel eens verschillende inzichten zouden kunnen bestaan, doet aan het nut van
de bevoegdheid als zodanig niet wezenlijk af. Inderdaad zullen bij het achterwege
laten van procedurele prikkels als deze bepaalde discussies vermeden
worden, maar daarmee dreigt wel het kind met het badwater te worden weggegooid.
Overigens zal het in de eerste plaats op de weg liggen van de partij die bepaalde
gegevens pas in een later processueel stadium verstrekt, om duidelijk te maken
waarom zulks niet eerder werd gedaan. Tot een bewijsopdracht naar die redenen
zal het echter niet komen, want die kan slechts betrekking hebben op de feiten
of rechten die de rechter aan zijn beslissing over het gevorderde ten grondslag
legt.De leden van de CDA-fractie zien ook in de passage op blz. 28 van de nota
naar aanleiding van het verslag een aanwijzing dat er een intern debat onstaat
over de sancties uit hoofde van de artikelen 1.3.3 en 1.3.4. In de genoemde
passage is er echter juist op gewezen dat juist door de rechter een enigszins
vrije beoordelingsruimte te laten kan worden voorkomen dat extra processuele
geschillen in het geschil zullen ontstaan. Wel is er daarbij voorts op gewezen
dat ook in het kader van de verdeling van bewijslast of in het kader van artikel
843a door partijen aan de orde kan worden gesteld of bepaalde gegevens al
dan niet in het geding moeten worden gebracht, en dat er dan ook hogere motiveringseisen
gelden, maar die mogelijkheden doen zich ook onder het huidige recht voor
zonder dat dit in de praktijk tot problemen leidt. En evenmin zijn uit de
praktijk problemen bekend met de huidige artikelen 19a en 110 Rv, waaraan
artikel 1.3.4 is ontleend. Het is daarom niet waarschijnlijk dat de toepassing
van bepalingen als artikel 1.3.3 en 1.3.4 zal leiden tot een toename van het
aantal hoger-beroepen. Evenmin acht ik het waarschijnlijk dat de leden van
de rechterlijke macht zich, zoals de leden van de CDA-fractie veronderstellen,
in de praktijk genoodzaakt zullen zien tot een «minimalistische»
toepassing van die bepalingen.De leden van de CDA-fractie vragen voorts of ik inzicht kan geven in de
ervaringen in Engeland en Wales met de sancties van «striking out»
en «cost penalty». Mij is bekend dat de figuur van «striking
out» bij de herziening van het Engels burgerlijk procesrecht inhoudelijk
niet ingrijpend is gewijzigd. Discussie over deze figuur in de Engelse vakliteratuur
en recente ervaringen daarmee zijn mij echter niet bekend. Hetzelfde geldt
voor de toepassing van de kostenveroordeling als processuele sanctie.De leden van de VVD-fractie vragen naar de praktische betekenis van artikel
1.3.2. Dit artikel verankert in de wet dat zowel de rechter als partijen verantwoordelijk
zijn voor een voortvarend procesverloop, zowel in de dagvaardingsprocedure
als in de verzoekschriftprocedure. Het artikel behelst derhalve, zoals ook
hiervoor aan de orde kwam naar aanleiding van een vraag van de leden van de
CDA-fractie, een algemeen voorschrift aan de hand waarvan de rechter zijn
concrete bevoegdheden bij de instructie van zaken zal invullen. De mening
dat het artikel een vrijblijvend karakter heeft, deel ik niet. Het artikel
maakt duidelijk dat partijen en de rechter een taak hebben en dat, zowel op
initiatief van één van de partijen als op initiatief van de
rechter, maatregelen kunnen worden getroffen om een onredelijke vertraging
van de procedure tegen te gaan. Die maatregelen kunnen verschillend van aard
zijn, zoals het stellen van termijnen, het peremptoir stellen van een partij,
het doen vervallen van het recht om te concluderen, het weigeren van aktes
die in feite verkapte conclusies zijn, het buiten beschouwing laten van een
onredelijk vertragende eisvermeerderingen (vergelijk hetgeen daarover is opgemerkt
in de memorie van toelichting en de nota naar aanleiding van het verslag:
Kamerstukken II, 1999–2000, 26 855, nr. 3, blz. 51, en nr. 5, blz.
20). De bovengenoemde leden informeren voorts naar argumenten van de Adviescommissie
Burgerlijk Procesrecht om niet de door de commissie Wind voorgestelde verdergaande
formulering op te nemen, inhoudende dat de rechter dient toe te zien en te
bevorderen dat de procedure voortvarend verloopt. Binnen de Adviescommissie
werd het standpunt gehuldigd dat ook in het nieuwe procesrecht het procestempo
in eerste instantie een zaak van partijen moet kunnen zijn en dat de rechter
op dit punt niet zozeer direct het initiatief moet nemen als wel een een begeleidende
en controlerende rol moet vervullen. Daarbij past het«waken tegen onredelijke
vertraging» beter dan het door de comissie Wind gesuggereerde «bevorderen
dat de procedure voortvarend verloopt».Artikel 1.3.3De opvatting van de leden van de VVD-fractie dat artikel 1.3.3 –
dat partijen verplicht de voor de beslissing van belang zijnde feiten volledig
en naar waarheid aan te voeren – een wezenlijke wijziging vormt van
het burgerlijk procesrecht, kan ik niet zonder meer onderschrijven. Veeleer
vormt de bepaling de wettelijke erkenning en vastlegging van een reeds langer
bestaande ontwikkeling, waarin van partijen verlangd wordt dat zij zich bij
het aanvoeren van de feiten onthouden van onwaarheid en onvolledigheid. In
deze ontwikkeling wordt in toenemende mate getracht te bevorderen dat de beslissing
van de rechter zoveel mogelijk recht doet aan de materiële werkelijkheid.
Deze ontwikkeling ziet men bijvoorbeeld in het toegenomen belang van de verzoekschriftprocedure,
waar de rechter vanouds een eigen, actieve, taak heeft bij het vaststellen
van de relevante feiten. Men ziet het ook in het feit dat de wetgever in de
loop der tijd in toenemende mate aan de rechter bevoegdheden heeft toegekend
om van partijen nadere gegevens en toelichtingen te verlangen: zie de artikelen
144, tweede lid (het vragen van «ophelderingen» na pleidooi),
19a, eerste lid (bevel tot toelichting van stellingen of overlegging van bescheiden
ter comparitie) en 110 (bevel van de kantonrechter tot toelichting of overlegging
bescheiden in elke stand van het geding). Ook in de jurisprudentie wordt van
partijen verlangd dat zij de «materiële waarheid» aanvoeren:
in zijn arrest van 4 oktober 1996, NJ 1998, 45, sprak de Hoge Raad uit dat
wanneer een partij feiten verzwijgt die tot een voor de tegenpartij gunstige
afloop van die procedure zouden hebben kunnen leiden, terwijl zij wist of
behoorde te weten dat de tegenpartij niet met die feiten bekend was of redelijkerwijs
bekend behoorde te zijn, deze «oneerlijke proceshouding» een vorm
van bedrog oplevert die aanleiding kan geven tot herroeping van het vonnis.
In zijn – instemmende – noot onder HR 13 december 1996, NJ 1998,
46 schrijft prof. mr. H.J. Snijders dat men in deze uitspraak «een versterking
kan zien van de algemene exhibitielast, die in ons procesrecht geldt».
De in artikel 1.3.3 geformuleerde verplichting van partijen om de relevante
feiten naar waarheid en met volledigheid te vermelden, sluit aan bij deze
ontwikkeling en bevestigt haar. Ook in andere landen (Duitsland, Oostenrijk,
Frankrijk) kent men vergelijkbare bepalingen.Artikel 1.3.3 komt, anders dan de genoemde leden van de VVD-fractie menen,
niet in strijd met de partij-autonomie. De partij-autonomie, zoals vastgelegd
in artikel 1.3.6, houdt in dat de rechter onderzoekt en beslist op de grondslag
van hetgeen partijen aan hun vordering, verzoek of verweer ten gronde hebben
gelegd. Tenzij uit de wet anders voortvloeit, zijn het partijen die de aard
en de omvang van het geschil bepalen. In dat kader geven zij ook de begrenzing
van het feitelijke geschil, zodat zij in beginsel ook niet verplicht zijn
om feiten aan te voeren die buiten dat kader vallen. In het uiterste geval
zal de rechter, wanneer zodanige feiten voor het slagen van een vordering
of een verweer doorslaggevend zijn, de vordering of het verweer dan ook moeten
afwijzen. Vraagt een partij echter op grond van een bepaalde feitenconstellatie
aan de rechter een beslissing over een aldus ingekaderd geschil, dan mag die
partij aan de rechter niet de daarvoor benodigde, binnen dat kader vallende,
gegevens onthouden. Een partij mag de taak van de rechter, een juiste beslissing
te geven over het geschil van partijen, niet bemoeilijken door
onjuiste of onvolledige gegevens.Vervolgens kom ik aan de vraag van de leden van de VVD-fractie, hoe artikel
1.3.3 zich verhoudt tot 176, eerste lid, Rv, dat in het wetsvoorstel terugkeert
als artikel 2.8.1, eerste lid. Artikel 1.3.6 geeft partijen de vrijheid om
aan hun vordering, verzoek of verweer die feiten ten grondslag te leggen die
zij verkiezen (partij-autonomie). Bij zijn beslissing mag de rechter in beginsel
niet buiten dat kader treden. Artikel 1.3.3 verplicht partijen om binnen het
aldus gekozen kader geen onjuiste feiten te vermelden en de rechter geen voor
zijn beslissing relevante feiten te onthouden. Artikel 2.8.1, eerste lid,
brengt mee dat de rechter bij zijn beslissing weliswaar niet de door partijen
bepaalde grondslag van hun vordering, verzoek of verweer mag verlaten, maar
dat hij bij zijn beslissing op die grondslag wel mede acht mag slaan op hetgeen
is komen vast te staan van wat partijen ter vervulling van hun waarheidsplicht
te zijner kennis hebben gebracht. Binnen het door partijen geschapen kader
dient de rechter immers zoveel mogelijk recht te doen overeenkomstig de «materiële
waarheid».Ik kan mij niet voorstellen dat opneming in de wet van artikel 1.3.3 ertoe
zal leiden dat advocaten hun cliënten verzoeken hen vooral niet alles
te vertellen. Advocaten zullen hun cliënten immers niet willen adviseren
zonder op de hoogte te zijn van alle relevante gegevens. Maar bovendien zou
de advocaat daarmee het – mogelijk tot zijn aansprakelijkheid aanleiding
gevende – risico nemen dat zijn cliënt later door de rechter geconfronteerd
wordt met het verwijt niet te hebben voldaan aan zijn waarheidsplicht, hetgeen
voor de cliënt in de procedure nadelige consequenties kan hebben.Zoals hiervoor aangegeven, past artikel 1.3.3 in een hier en in ons omringende
landen reeds langer bestaande ontwikkeling. Artikel 1.3.3 valt daarom niet
te beschouwen als een uitvloeisel van het Anglo-Amerikaanse systeem, zoals
de leden van de VVD-fractie vragen. Het daar bestaande «disclosure»-systeem,
waar partijen over en weer verplicht kunnen worden elkaar op grote schaal
inzage te verschaffen van allerlei stukken, is van een geheel andere orde
dan de hierboven beschreven en ingekaderde waarheidsplicht in een procedure
tegenover de rechter. Een risico dat ook hier dergelijke «Amerikaanse
toestanden» zullen ontstaan, acht ik dan ook niet aanwezig.Artikel 1.3.4Door de leden van de CDA-fractie is de vraag gesteld of met betrekking
tot het ter beschikking stellen van bescheiden en de gewichtige redenen die
aanleiding kunnen geven om dit te weigeren, is overwogen om de rechter de
mogelijkheid te bieden analoog aan de regeling in artikel 18 van de Mededingingswet
met bijvoorbeeld anonimisering van namen van commercieel belangrijke klanten
of namen van personen die moeten vrezen voor represailles, bescheiden in het
geding te brengen of te doen brengen. Ik antwoord deze leden dat het in artikel
18 Mededingingswet niet gaat om gegevens in een gerechtelijke procedure, maar
om gegevens in het kader van een aanvraag bij een bestuursorgaan om een ontheffing
als bedoeld in artikel 17 van die wet. In een gerechtelijke procedure brengt
artikel 6 EVRM mee dat gegevens die de rechter aan de beslissing ten grondslag
legt, niet aan één der partijen onthouden mogen worden. De geheimhouding
van artikel 18 Mededingingswet heeft voorts betrekking op derden die van de
aanvraag en beschikking kennis mogen nemen, en strekt zich niet uit ten opzichte
van een wederpartij, waar het in de civiele procedure om gaat. De leden noemen de mogelijkheid dat de rechter in raadkamer beslist na
raadslieden daar, buiten aanwezigheid van partijen, over vertrouwelijke gegevens
gehoord te hebben. De leden vragen in dit verband of in de memorie van toelichting
bij artikel 1.3.10a niet ook al impliciet de mogelijkheid wordt geopend dat
wel de raadsman van de wederpartij, maar niet de wederpartij zelf kennis zal
nemen van vertrouwelijke informatie die in bijvoorbeeld producties bij de
conclusie van antwoord onleesbaar zijn gemaakt. Ik beantwoord deze vraag ontkennend:
in toelichting bij dit artikel wordt immers met nadruk verwezen naar de bezwaren
tegen een dergelijke regeling. Zo is in de memorie van toelichting bij artikel
1.3.4 eveneens vermeld dat partijen er in een civiel geding recht op hebben
dat zij zich over alle tot het geding behorende stukken kunnen uitlaten en
dat een dergelijk systeem vragen zou kunnen oproepen over de verhouding tot
artikel 6 EVRM in het kader van hoor en wederhoor.De leden van de CDA-fractie informeren naar het gewicht van een rechterlijke
aangifte in een strafproces. Terecht merken deze leden op dat het onderzoek
in de strafzaak om verschillende redenen kan stagneren, zodat onvoldoende
informatie wordt verkregen voor het nemen van een positieve vervolgingsbeslissing.
Dat is niet anders dan in de gevallen waarin op grond van de thans bestaande
wettelijke aangifteplicht voor ambtenaren en colleges die bij de uitoefening
van hun taak kennis krijgen van mogelijke strafbare feiten. Daarmee staat
geenszins vast dat deze strafbare feiten ook zijn gepleegd. Het gaat bij een
aangifte om een verzoek tot het instellen van een strafrechtelijk onderzoek
en mogelijk ook tot vervolging van een verdachte. Daartoe is evenwel in de
regel noodzakelijk dat de officier van justitie van oordeel is dat het feit
bewijsbaar en strafbaar is. In deze eisen komt geen wijziging in de gevallen
waarin de aangifte door een rechter is gedaan. Zij vragen voorts of de rechter
voorafgaand aan zijn aangifte de betrokken partij niet moet wijzen op de mogelijkheid
van zelf-incriminatie of op het verschoningsrecht van artikel 2.8.17, derde
lid. Het geven van de zogenaamde cautie bedoeld in artikel 29, tweede lid,
van het Wetboek van Strafvordering is alleen gericht op het verhoor van iemand
die reeds als verdachte is aangemerkt. Dat behoeft nog niet het geval te zijn.
Wel kan de rechter een partij die zelf beslist wat de omvang van zijn inbreng
in de procedure is, wijzen op mogelijke consequenties die aan het persisteren
bij die inbreng kunnen worden verbonden.Deze leden willen voorts weten welke sanctie wordt gesteld als de rechter
aangifte nalaat. In de nu reeds geldende bepaling van artikel 162 Wetboek
van Strafvordering is geen sanctie op nalaten van aangifte opgenomen. Niet
uit te sluiten is dat in een zeer flagrant geval (bijvoorbeeld het systematisch
niet optreden van een leidinggevende tegen geconstateerd onregelmatig gedrag
van zijn ondergeschikten) tegen een ambtenaar disciplinaire maatregelen kunnen
worden getroffen. Dergelijke misstanden laten zich in de incidentele zaken
die aan de rechter worden voorgelegd, niet snel denken. Daarbij komt dat het
de wederpartij eveneens vrij staat om zich tot de politie of het openbaar
ministerie te wenden met een aangifte. Beide partijen kunnen zich ingevolge
artikel 14a van de Wet op de rechterlijke organisatie beklagen over de wijze
waarop een rechterlijk ambtenaar zich jegens hem heeft gedragen. De klacht
wordt ingediend bij de procureur-generaal bij de Hoge Raad en houdt een verzoek
in tot het instellen van een onderzoek naar die gedraging door de Hoge Raad.
Deze procedure acht ik toereikend. Civielrechtelijke aansprakelijkheid van
de Staat voor een dergelijke gedraging tegenover een derde die geen partij
is in de civiele procedure lijkt mij niet aan de orde, reeds omdat de schade
van het slachtoffer geen gevolg is van het uitblijven van aangifte
door de rechter, maar veroorzaakt is door de strafbare gedraging van de dader.De leden van de fractie van de PvdA vroegen naar het arrest van de Hoge
Raad dat over de aangiftebevoegdheid van rechters werd verwacht. Dit is nog
niet gewezen.Met betrekking tot de verhouding tussen artikel 1.3.3 en een mogelijke
aangifteplicht zie ik geen potentieel conflict met het nemo tenetur beginsel.
Dat is van toepassing op een verdachte die niet verplicht mag worden tegen
zichzelf te getuigen of een bekentenis af te leggen. De situatie waarin een
probleem is ontstaan heeft zich voorgedaan nadat een der partijen eigener
beweging gegevens in het geding had gebracht, waaruit het vermoeden van een
strafbaar feit voortvloeide. Mogelijk is dat, zoals hiervoor reeds is geantwoord
op een desbetreffende vraag van de leden van de CDA-fractie, dat de rechter
aan de betrokken partij de vraag voorlegt of deze bij zijn inbreng persisteert.
Dit is echter geen gevolg van het nemo-teneturbeginsel. Voorts dient bedacht
te worden dat het zowel de eisende partij als de verwerende partij steeds
vrij staat om af te zien van het instellen van een vordering onderscheidenlijk
het voeren van verweer. Wanneer een partij er echter voor kiest om in een
civiele procedure een bepaald standpunt in te nemen, brengt artikel 1.3.3
mee dat hij zich bij het aanvoeren van de voor de beslissing van de rechter
relevante feiten niet bezondigt aan onjuistheid of onvolledigheid.Ik overweeg thans geen nadere regeling van civielrechtelijke consequenties
die moeten worden verbonden aan het aan het licht komen van mogelijk strafbare
feiten. Gelet op de eerdere uitspraak van de Hoge Raad van 30 maart 1998,
NJ 1998, 554, is duidelijk dat artikel 6 EVRM in de weg staat aan een regulering
van de gegevens die partijen in het geding wensen te brengen. Voor het overige
zal ik aan de vragen van de leden van deze fractie aandacht besteden bij mijn
reactie op het arrest van de Hoge Raad en mijn nadere standpuntbepaling over
de vraag of een aanvullende wettelijke regeling terzake moet worden getroffen.Artikel 1.3.6Door de leden van de CDA-fractie is er op gewezen dat in de memorie van
toelichting (blz. 56) is opgemerkt dat de rechter niet meer mag toewijzen
dan is gevraagd. Deze leden wensen te vernemen hoe absoluut dit verbod is.
Zij wijzen op artikel 7:685 lid 8 BW, dat spreekt van een vergoeding die de
kantonrechter billijk voorkomt, alsmede op het feit dat het wel voorkomt dat
in het petitum van de dagvaarding of het verzoekschrift naast het gevraagde
bedrag tevens een bedrag dat de rechter in goede justitie zal vaststellen
wordt genoemd. Ik meen dat in de aangegeven gevallen niet aan deze regel wordt
voorbijgegaan. In de aangehaalde passage van de memorie van toelichting wordt
overigens niet gedoeld op een absoluut verbod – zowel het huidige artikel
176, eerste lid, als artikel 1.3.6 laat ruimte voor uitzonderingen -, maar
is vooral bedoeld een uitwerking te geven van het aldaar genoemde beginsel
dat de rechter niet buiten de door de partijen aangegeven grenzen van de rechtsstrijd
mag treden. Van dit laatste is geen sprake in gevallen als door de leden genoemd,
waarbij in het verzoek of de vordering zelf besloten ligt dat de rechter de
vrijheid heeft het bedrag zelf naar billijkheid vast te stellen.ARTIKEL 1.3.9De beschouwing die door mij tijdens het wetgevingsoverleg in de Tweede
Kamer zijn gegeven over de openbaarheid van terechtzittingen (Tweede Kamer
2000–2001, 26 855, nr. 16, blz. 32), hebben bij de leden van dePvdA-fractie de vraag doen rijzen, of de rechter in het civiele recht
een beslissing tot beperking van de openbaarheid van de zitting ambtshalve
neemt of alleen op verzoek van partijen. Beslissingen tot behandeling geheel
of gedeeltelijk met gesloten deuren kan de rechter ambtshalve nemen, dan wel
op verzoek van een der partijen of andere aanwezige betrokkenen, zoals bijvoorbeeld
een getuige.Ten aanzien van de status van de pers, wijs ik erop dat deze van groot
belang is voor het daadwerkelijk inhoud geven aan de openbaarheid van de rechtspraak.
Openbaarheid van de terechtzitting betekent daarom mede dat de pers daarbij
aanwezig kan zijn. Met betrekking tot het al dan niet toelaten van tv-camera's
is door de Presidentenvergadering een richtlijn opgesteld, ter voorkoming
van niet verklaarbare verschillen tussen de gerechten. Deze richtlijn is bij
brief van 3 mei 1999 (kamerstukken II, 26 200 VI, nr. 47) aan de Tweede
Kamer toegezonden, en behandeld tijdens het algemeen overleg met de Vaste
Commissie voor Justitie uit de Tweede Kamer van 21 februari 2000.Op de vraag van deze leden of het toch niet overweging verdient de beslissing
omtrent de openbaarheid van de terechtzitting met grotere nauwkeurigheid te
regelen, op een wijze vergelijkbaar met die van artikel 269 Wetboek van Strafvordering,
antwoord ik dat ik daarvoor onvoldoende aanleiding zie. De voorschriften waarop
gedoeld wordt zijn puur procedurele voorschriften, die juist voor het strafprocesrecht
van belang zijn wegens de daar nauwkeurig omschreven rechten en verplichtingen
van betrokkenen bij het proces en de bijzondere positie van de verdachte.
Aan het fundamentele karakter van de openbaarheid wordt in het civiele procesrecht
en het bestuursprocesrecht ook zonder deze nadere regels ten volle recht gedaan.De reden dat minderjarigen in beginsel niet worden toegelaten bij strafzaken
(artikel 269, vijfde lid, Wetboek van Strafvordering) is gelegen in de mogelijk
corrumperende invloed die voor minderjarigen geacht wordt uit te gaan van
het bijwonen van de behandeling van een strafzaak. De bepaling laat ruimte
om minderjarigen met toestemming van de voorzitter wel tot het bijwonen van
de terechtzitting toe te laten, waardoor toegang met name voor schoolklassen
onder begeleiding mogelijk is. Bij het civiele proces wordt voor een vergelijkbare
corrumperende werking niet gevreesd.ARTIKEL 1.3.12De leden van de VVD-fractie vragen ten aanzien van de mogelijkheid van
een hersteluitspraak (artikel 1.3.12) of ik het ermee eens ben dat het noodzakelijk
is dat de af te geven nieuwe grosse wordt afgegeven met als datum van de uitspraak
de oorspronkelijke uitspraak. Inderdaad is het van belang dat de nieuwe grosse
de oorspronkelijke datum bevat. Die datum zal op grond van de artikelen 2.11.2,
eerste lid, onder h, en 3.4.10, eerste lid, steeds deel uitmaken van het vonnis
of de beschikking. Ingevolge artikel 1.3.12, tweede lid, zal op de minuut
van het vonnis of de beschikking voorts ook de datum van de uitspraak van
de verbetering moeten worden gesteld. De nieuwe grosse zal derhalve zowel
de oorspronkelijke datum vermelden als de datum waarop de verbetering is uitgesproken.
Voor de tenuitvoerlegging geldt dat inmiddels verrichte executiehandelingen
hun geldigheid behouden: de executie kan ingevolge artikel 1.3.12, derde lid,
worden voortgezet op grond van de nieuwe grosse, uiteraard met inachtneming
van de verbetering. Met deze regeling wordt een juiste tenuitvoerlegging van
de rechterlijke beslissing gewaarborgd. Een regeling waarbij de oorspronkelijke
grosse zijn kracht behoudt, gaat verder dan nodig en verdient om die reden
niet de voorkeur. Ook uit de grosse die op de voet van artikel
1.3.12, derde lid, wordt afgegeven, is voor een ieder op elk moment in de
executie te reconstrueren wat het gebrek was en wat daaraan is hersteld. Het
voorgaande geldt in gelijke mate voor de grosse van een vonnis of beschikking
die op de voet van artikel 1.3.13 wordt aangevuld.ARTIKEL 1.3.13De leden van de CDA-fractie gaan in op de opvatting van de Nederlandse
Orde van Advocaten dat er tegen de aanvulling op de beslissing dezelfde rechtsmiddelen
aangewend moeten kunnen worden als die welke openstonden tegen de aangevulde
beslissing en wel met een termijn die aanvangt ten tijde van de aanvulling.
Deze leden wensen te vernemen of ik het eens ben met hun zienswijze, dat deze
opvatting juist is, maar niet hoeft te leiden tot een aanpassing van artikel
1.3.13. Inderdaad onderschrijf ik de opvatting van de genoemde leden. In de
nota naar aanleiding van het verslag heb ik over deze kwestie reeds opgemerkt
dat alleen tegen de weigering tot aanvulling iedere voorziening is uitgesloten
en dat derhalve tegen de aanvulling rechtsmiddelen openstaan. Zoals door de
leden aangegeven, volgt uit de artikelen 1.3.13, tweede lid, jo. 1.3.12, tweede
lid, dat de aanvulling op een door de rechter te bepalen dag wordt uitgesproken
en dat deze aanvulling met vermelding van deze dag op de minuut van het vonnis,
het arrest of de beschikking wordt gesteld. Uit de artikelen 339, eerste lid,
358, tweede lid, 402, eerste lid, en 426, eerste lid, volgt dat hoger beroep
dan wel beroep in cassatie in beginsel openstaat gedurende drie maanden, te
rekenen van de dag van deze uitspraak.Vierde afdeling: wraking en verschoning van rechtersDe leden van de CDA-fractie constateren dat na de (eerste) nota van wijziging
zowel het begrip «zo spoedig mogelijk» als het begrip «onverwijld»
voorkomt in de regeling inzake de wraking en verschoning van rechters, analoog
aan de in de Algemene wet bestuursrecht opgenomen regeling. Zij vragen of
er bezwaar tegen bestaat dat er nog wel een verschil in terminologie is met
de regeling inzake de wraking en verschoning van rechters in het Wetboek van
Strafvordering. Ook in de regeling in Wetboek van Strafvordering (artikelen
515, derde lid, en 518, tweede lid) worden de termen «zo spoedig mogelijk»
en «onverwijld» gehanteerd. Dit geschiedt geheel op overeenkomstige
wijze als in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en de Algemene wet
bestuursrecht. Van een verschil in terminologie is op dit punt geen sprake.
Wat het begrip «onverwijld» zoals toegepast in het Burgerlijk
Wetboek betreft, bestaat er inderdaad inhoudelijke overeenkomst met hetzelfde
begrip in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering; in beide wetboeken
kan worden uitgegaan van de betekenis niet uitgesteld, zonder vertraging.Artikel 1.6.2De leden van de VVD-fractie vragen zich af wat onder het begrip huisgenoot
in artikel 1.6.2, eerste lid, moet worden verstaan. Onder huisgenoot dient
te worden begrepen iemand die deelgenoot is van dezelfde huishouding. Niet
nodig is dat de huisgenoot zijn hoofdverblijf heeft ter plaatse, noch dat
er sprake moet zijn van een duurzame gemeenschappelijke huishouding. Huisgenoot
zal zeker zijn degene met wie de geadresseerde samenleeft. Een criterium bij
de bepaling of er wel of niet van een huisgenoot sprake is, kan zijn de vraag
of de deurwaarder er redelijkerwijs op mag vertrouwen dat de persoon die hij
aantreft het exploot ter hand zal stellen aan de geadresseerde. Studenten/kamerbewoners
die in een en hetzelfde huis wonen en met elkaar voorzieningen delen, zullen
veelal wel als huisgenoten zijn te beschouwen, terwijl degenen
die in een zelfde huis op zich zelf leven en geen of weinig bemoeienis met
andere bewoners hebben, dat niet zullen zijn.Voorts vragen de leden hoe dit begrip zich verhoudt tot artikel 1.6.1,
tweede lid, onder e, waar gesproken wordt van degene aan wie afschrift van
het exploot is gelaten, onder vermelding van diens hoedanigheid. Zij wensen
te vernemen of het de bedoeling van de wetgever is achter hoedanigheid onder
e te lezen «indien het geen huisgenoot betreft».De hoedanigheid, genoemd in onderdeel e, ziet op de hoedanigheid van huisgenoot
of de hoedanigheid van een andere persoon die zich aan de woonplaats bevindt
van degene voor wie het is bestemd, zoals bijvoorbeeld een werknemer die in
huis werkzaam is. Onderdeel e bedoelt dan ook geenszins de huisgenoot uit
te sluiten. De zinsnede «onder vermelding van diens hoedanigheid»
is opgenomen om het mogelijk te maken na te gaan of het exploot inderdaad
is afgegeven aan een huisgenoot in de zin van artikel 1.6.2, eerste lid, of
een andere persoon die zich aan de woonplaats bevindt. Ook kan hieruit blijken
dat een betekening is gedaan aan het hoofd van het bestuur (artikel 1.6.5)
of aan een bestuurder (1.6.6). De hoedanigheid van oma of vriendin sluit overigens
niet uit dat het een huisgenoot betreft. Wordt het afschrift aan een huisgenoot
afgegeven, dan kan de deurwaarder volstaan met vermelding van die omstandigheid
en behoeft geen verdere vermelding te worden gedaan.De leden van de CDA-fractie vragen vervolgens naar de regel van artikel
1.6.2, derde lid, dat bij weigering van inontvangstneming van een exploot
door degene voor wie het is bestemd, het exploot geacht wordt in persoon te
zijn betekend. Geldt deze regel, zo vragen deze leden, ook indien een huisgenoot
ontvangst heeft geweigerd en later is gebleken dat dit geschiedde op instructie
van degene voor wie het exploot bestemd was? Deze vraag beantwoord ik ontkennend.
Uit de tekst van de bepaling valt deze nadere regel niet af te leiden, terwijl
zij ook als bezwaar heeft dat de deurwaarder niet op het moment van betekenen
kan vaststellen dat het exploot kan gelden als in persoon te zijn gedaan.De zojuist genoemde leden vragen voorts met betrekking tot de betekening
aan rechtspersonen naar de verhouding van artikel 1.6.2, tweede en derde lid,
tot het arrest HR 25 juni 1999, NJ 2000, 33. Dit arrest betreft de vraag in
hoeverre de gedraging van een directeur van een rechtspersoon – in dat
geval het opsluiten van een directeur van een andere rechtspersoon in een
vriescel – aan die rechtspersoon kan worden toegerekend in het kader
van de vraag of de rechtspersoon heeft gehandeld in strijd met haar verplichtingen
uit een huurovereenkomst. Voor de vraag wanneer bij de betekening aan een
rechtspersoon plaats is voor toerekening van de gedragingen van een ander
dan de rechtspersoon, acht ik het arrest niet van belang. De artikelen 1.6.4,
tweede zin, 1.6.5, tweede zin, en 1.6.6, derde zin, bevatten immers een afzonderlijke
en voldoende regeling voor de betekening in persoon aan de in die artikelen
bedoelde rechtspersonen.Artikel 1.6.5De leden van de CDA-fractie vragen of in artikel 1.6.5 het ontbreken van
de zetel van de rechtspersoon geen complicaties kan opleveren in het geval
van kerkgenootschappen waarin geen duidelijk bestuur aanwezig is. Ik wijs
erop dat niet artikel 1.6.5 maar artikel 1.6.6 van toepassing is op kerkgenootschappen,
aangezien kerkgenootschappen niet behoren tot de rechtspersonen als bedoeld
in artikel 1 van Boek 2 BW. De vraag van de genoemde leden komt
daardoor overigens niet wezenlijk anders te liggen. Ik geloof niet dat, wanneer
een kerkgenootschap inderdaad geen duidelijk bestuur zou hebben, de suggestie
van de genoemde leden om aan te knopen bij de zetel van de rechtspersoon wel
zoveel extra duidelijkheid schept. Ook over het begrip zetel zal immers in
zodanige gevallen gemakkelijk onduidelijkheid bestaan, zoals reeds blijkt
uit de toevoeging door de genoemde leden dat dan uitgegaan kan worden van«een
fictieve zetel» op het adres waar het kerkgenootschap zich naar buiten
toe bedient. Naar mijn oordeel biedt artikel 1.6.6 voldoende aanknopingspunten
voor een juiste betekening ook bij kerkgenootschappen, waarbij overigens aan
het begrip kantoor een wat ruimere betekenis kan worden toegekend dan de in
de memorie van toelichting (blz. 72) genoemde plaats «waar het bedrijf
feitelijk wordt uitgeoefend» of de plaats waar de administratie wordt
gevoerd of bewaard.Artikel 1.6.6Indien betekening plaatsvindt aan de woonplaats, doch niet aan de persoon,
van één van de bestuurders, dan zie ik geen grond om de regeling
van artikel 1.6.2, derde lid, voor het weigeren van inontvangstneming van
overeenkomstige toepassing te achten, zo antwoord ik de leden van de CDA-fractie.
Wel zie ik daarvoor ruimte als een bestuurder persoonlijk weigert een voor
de rechtspersoon bestemd afschrift van het exploot in ontvangst te nemen.
Daarbij maakt het overigens geen verschil of de rechtspersoon al of niet een
kantoor heeft: artikel 1.6.6 laat in beide gevallen ruimte voor betekening
aan de persoon van een bestuurder.ARTIKELEN 2.1.10 EN 2.1.11De leden van de CDA-fractie wijzen op de vraag in «Oproep voor een
beter nieuw civiel procesrecht» van J.B.M Vranken, W.D.H. Asser e.a
in NJB 1999, blz. 46 e.v. waarom niet een soort comparitie-agenda opgesteld
kan worden waarin over een aantal aspecten van het vervolg van de procedure
afspraken kunnen worden gemaakt, zoals over bemiddelingspogingen, nadere conclusies,
producties en bewijslevering. Met de leden ben ik van mening dat de de artikelen
2.1.10 en 2.1.11 daartoe reeds ruimte bieden, zeker waar de rechter en partijen
ook door artikel 1.3.2 worden gelegitimeerd om het nodige te doen voor een
juist verloop van de procedure. Een comparitie hoeft dan ook geenszins beperkt
te blijven tot het geven van inlichtingen van feitelijke aard en het beproeven
van een schikking. Het vragen naar nog niet overgelegde documenten, namen
van getuigen en het gewenste verloop van de procedure kan daarbij alleszins
verantwoord zijn. Ook in een tussenvonnis na antwoord kan reeds worden aangegeven
wat tijdens de comparitie besproken zal worden en welke informatie verstrekt
dient te worden. Terecht wijzen de genoemde leden erop dat de rechter partijen
daarmee in wezen aanspreekt op hun verplichtingen, voortvloeiend uit artikel
1.3.3. Artikel 1.3.4 (thans artikel 19a, eerste lid, tweede zin, Rv) biedt
de rechter daartoe met zoveel woorden de mogelijkheid. Behalve artikel 1.3.3
bepaalt ook artikel 3.3.6 hoever de rechter hierbij kan gaan. De leden van
de CDA-fractie wijzen in dit kader terecht ook op artikel 2.8.43a, tweede
lid, zoals dit bij de (eerste) nota van wijziging is ingevoerd, dat bepaalt
dat bij een verschijnen van partijen ook de verdere wijze van behandeling
van geschillen over de vordering kan worden besproken. Afspraken daarover
worden op verlangen van een partij in een proces-verbaal vastgelegd. Deze
bepaling kan inderdaad worden opgevat, zoals ook de leden doen, als een stap
die ruimte biedt voor mogelijke verdere ontwikkelingen, waaronder ook ten
aanzien van de comparitie na antwoord. De leden van de VVD-fractie stellen dat in de artikelen 2.1.11 en 2.8.33
lijkt te worden uitgegaan van de in Nederland in civiele zaken meest gebruikelijke
gang van zaken dat de rechter verklaringen dicteert aan de griffier, waarna
deze worden voorgelezen en getekend. Deze handelswijze kost volgens de leden
tijd en aandacht en zij vragen te bezien of niet een andere gang van zaken
de voorkeur zou verdienen, zoals het opmaken van een proces-verbaal door een
notulerend griffier, wat in strafzaken wel wordt gedaan, het stenografisch
opnemen en het op de band opnemen. Hoewel de in Nederland gangbare werkwijze
in het algemeen heel behoorlijk lijkt te functioneren, sta ik niet op voorhand
afwijzend tegenover een andere adequate wijze van het opnemen van verklaringen,
indien daaraan daadwerkelijk behoefte zou blijken te bestaan .Met betrekking tot de door de leden aangehaalde artikelen merk ik op dat
deze naar mijn oordeel ruimte laten voor zowel het dicteren door de rechter
aan de griffier als het notuleren door de griffier. Bij die stand van zaken
zie ik thans onvoldoende aanleiding voor een nader onderzoek op dit punt.ARTIKEL 2.2.5De leden van de VVD-fractie wijzen erop dat ingevolge artikel 2.2.5 met
betrekking tot kwesties betreffende onroerende zaken de rechter binnen wiens
rechtsgebied de zaak of het grootste deel daarvan is gelegen, bevoegd is naast
de rechter van de woonplaats van gedaagde en de gekozen rechter, terwijl de
Huurwet (artikel 28d) en de Huurprijzenwet (artikel 27) een exclusieve bevoegdheidstoedeling
kennen naar de plaats van de ligging. De leden vragen hoe het met de afstemming
van deze bepalingen staat. De leden van de GroenLinks-fractie achten het verlaten
van de exclusieve bevoegdheid van de kantonrechter van de plaats van ligging
in geschillen betreffende onroerende zaken niet aanstonds zinnig en vragen
of het in huurzaken niet zo is dat het plaatselijk gebruik en huurpeil een
rol spelen bij de afweging van de belangen en standpunten van partijen. Zij
wensen op dit punt een nadere motivering.Ik verwijs hier naar het wetsvoorstel tot aanpassing van de wetgeving
aan de herziening van het procesrecht voor burgerlijke zaken, in het bijzonder
de wijze van procederen in eerste aanleg (27 824) waarin aan artikel
2.2.5 een zin wordt toegevoegd, inhoudende dat in zaken betreffende huur van
woonruimte of huur van bedrijfsruimte in de zin van artikel 1624 van Boek
7A van het Burgerlijk Wetboek uitsluitend de rechter bevoegd is binnen wiens
rechtsgebied het gehuurde of het grootste gedeelte daarvan is gelegen. In
de dagvaardingsprocedure betreffende huur van woonruimte en bedrijfsruimte
wordt daarmee derhalve een exclusieve bevoegdheid voorgesteld. Dit sluit onder
meer aan bij de huidige, vergelijkbare, exclusieve bevoegdheid van de kantonrechter
in artikel 98 Rv en in het door deze leden genoemde artikel 27 van de Huurprijzenwet
woonruimte, welk artikel in wetsvoorstel 26 089 (vaststelling van titel
7.4 (huur)) is overgenomen in artikel 7:262 lid 2 BW. Daar het niet de bedoeling
is dat deze exclusieve bevoegheid wordt teniet gedaan door een forumkeuze
door partijen, zal ook in artikel 2.2.10, tweede lid, welk lid bepaalt in
welke gevallen deze keuze in beginsel geen gevolg heeft, worden verwezen naar
zaken als bedoeld in artikel 2.2.5, tweede zin. In een nota van wijziging
bij voorstel 27 824 zal hieraan uitwerking worden gegeven. Voor wat betreft
de verzoekschriftprocedure bevatten artikel 28d Huurwet, in wetsvoorstel 26 932
tot vaststelling van titel 7.4.6 (huur bedrijfsruimte) overgenomen in artikel
7:230a lid 1 BW, alsmede artikel 7A:1629 BW lid 4 BW, in wetsvoorstel 26 932
overgenomen in artikel 7:291 lid 2, eveneens een dergelijke exclusieve bevoegdheid.
Na inwerkingtreding van het nieuwe huurrecht kan deze bevoegdheid beter worden
opgenomen in de regeling inzake de relatieve bevoegdheid in verzoekschriftprocedures
in afdeling 3.2. Daarom is in de aanpassingswetgeving een artikel 3.2.2a voorgesteld
dat betrekking heeft op alle zaken betreffende huur van gebouwde onroerende
zaken of een gedeelte daarvan.ARTIKEL 2.2.10De leden van de GroenLinks-fractie hebben moeite met het in artikel 2.2.10
voorgestelde met betrekking tot de relatieve bevoegdheid en de mogelijkheid
van een forumkeuze door partijen. Zij missen een toelichting op de gemaakte
keuze voor verregaande respectering van de contractsvrijheid, ook waar sprake
is van een grote maatschappelijke ongelijkheid tussen partijen. Deze kritiek
betreft mede het voor de rechtsmacht met artikel 2.2.10 corresponderende artikel
1.1.7 Ik merk op dat de artikelen 2.2.10 en 1.1.7 weliswaar uitgaan van contractsvrijheid,
maar dat hieraan ook duidelijke beperkingen zijn gesteld in het belang van
bepaalde groepen maatschappelijk kwetsbare personen. Ingevolge artikel 2.2.10,
tweede lid, geldt dat een bij overeenkomst gedane rechtskeuze in beginsel
geen gevolg heeft, wanneer het een individuele arbeidsovereenkomst betreft
of een zaak als in 2.2.3 waarin een overeenkomst wordt gesloten door een partij
die handelt in de uitoefening van een beroep of bedrijf en een natuurlijk
persoon die niet handelt in de uitoefening van een beroep of bedrijf. Hiervoor
heb ik reeds aangegeven dat in het voorstel van wet tot aanpassing van de
wetgeving aan de herziening van het procesrecht voor burgerlijke zaken, in
het bijzonder de wijze van procederen in eerste aanleg (27 824) met betrekking
tot zaken betreffende huur van woonruimte of huur van bedrijfsruimte in de
zin van artikel 1624 van Boek 7A van het Burgerlijk Wetboek een exclusieve
bevoegdheid is opgenomen van de rechter binnen wiens rechtsgebied het gehuurde
of het grootste gedeelte daarvan is gelegen. In verband daarmee zal bij nota
van wijziging ook artikel 2.2.10 worden aangepast in die zin dat in het tweede
lid ook naar deze huurzaken zal worden verwezen. Ook de huurder wordt door
dit artikel beschermd en dit betekent onder meer dat in het door de bovengenoemde
leden genoemde geval van een huurgeschil tussen twee particulieren er geen
gebondenheid aan de forumkeuze bestaat.Uitzonderingen op het geen gevolg hebben van de forumkeuze gelden indien
de overeenkomst is aangegaan na het ontstaan van het geschil – het betreft
dan ook geen algemene voorwaarde – of indien de werknemer, de partij
die niet handelt in de uitoefening van een beroep of bedrijf of, ingevolge
de hierboven genoemde nota van wijziging, ook de huurder, zich zelf tot de
aangewezen rechter wendt. Door artikel 2.2.10, tweede lid, worden consumenten
en huurders derhalve beschermd ten opzichte van de door de leden genoemde
categorieën banken, grote bedrijven en verhuurbedrijven. Voorts geldt
dat wanneer de vordering minder dan 5000 euro betreft, een rechtskeuze geen
gevolg heeft tenzij er sprake is van de bovengenoemde uitzonderingen. In het
door de genoemde leden gegeven voorbeeld van een kredietovereenkomst met een
bedrag hoger dan 5000 euro zal de kredietverstrekker vrijwel steeds een partij
zijn die handelt in de uitoefening van een beroep of bedrijf, zodat de overeenkomst
in beginsel toch geen gevolg zal hebben.Artikel 2.2.10 zal er volgens deze leden toe leiden dat vaker in de algemene
voorwaarden de relatieve bevoegdheid bij geschillen wordt opgedragen aan de
rechter van de keuze van de opsteller van de voorwaarden en de leden vragen
zich af of het wetsvoorstel in dergelijke gevallen niet in strijd komt met
de geest van artikel 6:236, aanhef en onder n, BW. Ingevolge artikel 6:236 onder n wordt als onredelijk bezwarend aangemerkt
een beding dat voorziet in de beslechting van een geschil door een ander dan
hetzij de rechter die volgens de wet bevoegd zou zijn, hetzij een of meer
arbiters, tenzij het beding de wederpartij een termijn gunt van tenminste
een maand nadat de gebruiker zich schriftelijk jegens haar op het beding heeft
beroepen om voor beslechting van het geschil door de volgens de wet bevoegde
rechter te kiezen. Dit betekent dat in consumentenzaken derhalve wel een keuze
mag worden gedaan, maar dat daarbij met de termijn van een maand rekening
gehouden behoort te worden. Deze bepaling voorziet in een aanvullende bescherming
voor de consument. Van een strijd met de geest van deze bepaling is mijns
inziens geen sprake.De opvatting dat natuurlijke personen die zich indertijd aan een overeenkomst
hebben gebonden, zelf wel gehouden zijn bij geschillen
de daarin aangewezen rechter te adiëren, berust op een misverstand. Artikel
2.2.10, tweede lid, laat de bedoelde natuurlijke persoon alleen de vrijheid,
maar verplicht hem niet, om op de overeenkomst desgewenst een beroep te doen.Tot slot vragen de leden naar het verschil in formulering tussen artikel
2.2.10, tweede lid, onder b, en artikel 1.1.7, vierde lid, onder b. De formulering
van artikel 1.1.7, vierde lid, onderdeel b, is ontleend aan de formulering
van artikel 17, vierde lid, van het Verdrag betreffende de rechterlijke bevoegdheid
en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (EEX-verdrag).
Laatstgenoemde bepaling houdt in dat de overeenkomst tot aanwijzing van de
bevoegde rechter gevolg heeft indien de werknemer zich daarop beroept om andere
gerechten aan te zoeken dan dat van onder meer de woonplaats van de verweerder.
De formulering van artikel 2.2.10 is weliswaar niet letterlijk dezelfde, maar
de bepaling heeft materieel dezelfde inhoud. Door de enigszins beknoptere
formulering komt iets duidelijker tot uitdrukking dat gedoeld wordt op de
situatie dat het de werknemer is die zich als eisende of verzoekende partij
beroept op de overeengekomen rechtskeuze.ARTIKEL 2.3.1De leden van de VVD-fractie stellen onder verwijzing naar artikel 2.3.1,
tweede lid, onder e, enkele vragen met betrekking tot de domiciliekeuze ter
griffie van een gerecht. Naar ik aanneem berusten deze vragen op een misverstand.
In onderdeel e is namelijk geen sprake van een domiciliekeuze. Het onderdeel
schrijft slechts vermelding in de dagvaarding voor van de rechter die van
de zaak kennis neemt, onder vermelding van het adres van het gerecht. Dit
voorschrift strekt ertoe om de gedaagde te doen weten door welke rechter en
op welke plaats zijn zaak zal worden behandeld. De domiciliekeuze is uitsluitend
geregeld in onderdeel a: dit onderdeel bepaalt dat woonplaats dient te worden
gekozen in de gemeente waar de rechter zitting houdt.De leden van de VVD-fractie merken op dat er door Vranken in het NJB (1999,
blz. 1879–1885) op is gewezen dat een substantiëringsplicht op
zich niet voldoende is. Deze zou gepaard dienen te gaan met andere maatregelen,
zoals het doorrekenen in die zin dat wanneer de plicht niet wordt nageleefd
de partij in beginsel het recht verliest dit later alsnog te doen. De genoemde
leden betwijfelen of eventuele «vluchtwegen», zoals het vermeerderen
van de eis en vordering in reconventie, wel voldoende zijn afgesneden.Ik meen dat het nieuwe recht partijen reeds dringt in de door Vranken
bedoelde richting, doordat de rechter de nalatige partij processueel kan afrekenen op zijn gedrag in termen van bewijslast en proceskostenveroordeling
en partijen voorts de zekerheid ontberen dat zij na een comparitie nog aan
het woord komen. Wel acht ik het van groot belang dat er ruimte blijft voor
de ontwikkeling van het feitelijk debat. Waar die ruimte te zeer wordt beknot,
vergroot dat het gevaar van uitspraken waarvan de feitelijke grondslag niet
spoort met de werkelijkheid. Het automatisch blokkeren van alle niet aanstonds
vermelde feiten kan derhalve de kwaliteit van de rechtspraak aantasten en
ertoe leiden dat vaker hoger beroep wordt ingesteld.Met betrekking tot het vermeerderen van de eis wijs ik erop dat daartegen
bezwaar kan worden gemaakt als zij in strijd komt met de eisen van een goede
procesorde (artikel 2.4.6, eerste lid, tweede zin). Deze mogelijkheid kan
worden benut wanneer de eisvermeerdering zou leiden tot onredelijke bemoeilijking
van de verdediging of tot onredelijke vertraging van het geding. Nieuw ten
opzichte van het huidige recht is dat de rechter ook ambtshalve op deze grond
een vermeerdering van de eis buiten beschouwing kan laten (vierde zin), hetgeen
een belangrijke versterking inhoudt van de rechterlijke controle op een doelmatige
procesvoering. Een verdergaande beperking van het recht om de eis te wijzigen
zou slecht passen bij het streven om het de rechter mogelijk te maken om zoveel
mogelijk recht te doen op de werkelijke verhouding tussen partijen.Met betrekking tot de vordering in reconventie – die wordt ingesteld
door de gedaagde in conventie en derhalve voor de eiser in conventie sowieso
geen «vluchtweg» oplevert – geldt dat deze als een zelfstandige
hoofdprocedure te beschouwen is die om redenen van doelmatigheid met de procedure
in conventie is verbonden. Door een eis in reconventie gezamenlijk te behandelen
met die in conventie wordt een besparing van arbeid, tijd en kosten verkregen.
Een beperking van deze mogelijkheid zou in veel gevallen betekenen dat daarvoor
een afzonderlijke procedure gevoerd moet worden, hetgeen mij uit oogpunt van
doelmatigheid niet wenselijk lijkt. Ik wijs er hierbij overigens op dat ook
bij de eis in reconventie de substantiëringsplicht in acht moet worden
genomen (artikel 2.5.2).Nadere aandacht voor hetgeen Vranken voorstelt acht ik wel van belang
in het kader van de procedure in hoger beroep: verhoogde efficiency in eerste
aanleg zou immers voor een deel teniet kunnen worden gedaan wanneer partijen
in appel alsnog allerlei nieuwe weren kunnen aanvoeren die zij ook eerder
konden inbrengen. Dit aspect, dat het kader van dit wetsvoorstel te buiten
gaat, zal in het kader van de fundamentele herbezinning op het burgerlijk
procesrecht nader aan de orde kunnen komen.De leden van de PvdA-fractie zien graag een nadere beschouwing over de
vraag waarom de verplichting in artikel 2.3.1, derde lid, om in de dagvaarding
de verweren te vermelden, bijdraagt aan een efficiënte procesvoering.
Zij menen dat uitvoerigheid wordt bevorderd, die niet altijd bijdraagt aan
de leesbaarheid van het dossier en verwarrend kan werken omdat de gedaagde
in de conclusie van antwoord zijn eigen verhaal zal moeten doen. De leden
vragen voorts in te gaan op de noodzaak van de bepaling en de verwachtingen
over de wijze waarop partijen en de rechter met deze bepaling zullen omgaan.Het vermelden van de verweren in de dagvaarding heeft tot doel in de dagvaarding
het werkelijke geschil duidelijk naar voren te laten komen. Het gaat er om
dat door de eiser de reeds door de gedaagde aangevoerde verweren worden aangegeven
om zo een zo volledig mogelijk beeld te schetsen van het geschil. De procedure
wordt niet geïsoleerd beschouwd, maar als voortzetting van
een reeds bestaande verhouding tussen partijen gezien. Ik meen dat deze verhouding
dan ook dient te worden belicht. Er kan zo vroegtijdig tot de kern worden
doorgedrongen, waardoor het proces sneller uit de verf zal komen. Heeft de
gedaagde zich buiten rechte tegen een eis tot betaling verweerd met bijvoorbeeld
een beroep op het feit dat de eiser van zijn kant ondeugdelijk heeft gepresteerd,
dan is het goed wanneer zulk reeds in de dagvaarding aan de orde komt. Het
gevolg hiervan is dat schriftelijke vervolgrondes zoveel mogelijk worden voorkomen
en de comparitie meer effect zal sorteren omdat er meer informatie voor de
rechter beschikbaar is. Het proces kan op deze wijze zo efficiënt mogelijk
worden gevoerd. Een nadelige invloed op de leesbaarheid van het dossier verwacht
ik hier niet van. De dagvaarding zal meer informatie bevatten dan voorheen,
maar met deze informatie wordt een duidelijker beeld van het geschil geschapen.
In de literatuur wordt de aanscherping van de inhoud van de dagvaarding als
een verbetering gezien (zie onder meer «Oproep voor een beter nieuw
procesrecht» in NJB 1999, blz. 1963–64) en in de praktijk van
het Versneld Regime ervaren rechters het als positief wanneer zij in de dagvaarding
meer kunnen lezen over het geschil. Zij achten zich beter geïnformeerd
dan in gewone zaken (zie R.J.J. Eshuis, Een kwestie van tijd, 1998, blz. 77).
Bovendien wordt hierdoor de kans vergroot dat alsnog een minnelijke regeling
wordt bereikt.In de conclusie van antwoord kan de gedaagde naast de betwisting van de
stellingen van de eiser zijn eigen visie op de zaak geven en indien nodig
het door de eiser geschetste beeld bijstellen. Eventuele misverstanden en
onduidelijkheden kunnen worden opgehelderd. Dit komt zowel de doeltreffendheid
als ook de zorgvuldigheid van de procesvoering ten goede. Een verwarrend effect,
waar de leden op wijzen, dat zou ontstaan omdat de gedaagde ook nog eens «zijn
eigen verhaal» moet doen, zie ik hier dan ook niet. De gedaagde reageert
immers primair op de stellingen van de eiser en maakt met zijn reactie het
beeld van het geschil compleet. Dit zal alleen de duidelijkheid ten goede
komen.Daar de wijze waarop de dagvaarding wordt geredigeerd thans vaak nog in
belangrijke mate afwijkt van hetgeen artikel 2.3.1, derde lid, voorschrijft
en een algehele vrijwillige overschakeling naar het Versneld Regime, waar
mededelingsplichten gelden die sterk lijken op de die van artikel 2.3.1, derde
lid, in de nabije toekomst niet wordt verwacht, acht ik een wettelijke regeling
noodzakelijk.Met betrekking tot de vraag naar de verwachtingen over de wijze waarop
partijen en de rechter met de bepaling zullen omgaan merk ik het volgende
op.Voor de eiser is het niet moeilijk om de verweren van gedaagde daadwerkelijk
te benoemen, samen met een aanduiding van de redenen waarom de verweren niet
opgaan. Hij zal hiertoe zonder problemen kunnen overgaan omdat zijn beslissing
om te procederen immers op deze gegevens zal zijn gebaseerd.De gedaagde zal eventuele onjuistheden corrigeren, maar belangrijker is
dat hij genoopt wordt zijn verweren uit te werken. Hij kan immers nauwelijks
volstaan met kale vermelding van zijn weren, wanneer door de eiser bij dagvaarding
reeds op die weren is ingegaan.De nieuwe regels staan of vallen in belangrijke mate met de bereidheid
van de rechter om daaraan de hand te houden. Hij kan onder meer aanvulling
van de dagvaarding verlangen wanneer gegevens ontbreken (artikel 2.3.9, vierde
lid). De eiser zal dan alsnog bij akte ter rolle deze gegevens
moeten verstrekken. De rechter zal dat serieus moeten overwegen, om de eisende
partij tot een voortvarende procescultuur te stimuleren. Ter comparitie zal
de rechter ook bezwaar moeten maken als de stukken te summier zouden zijn.
Ik heb er vertrouwen in dat rechters zich voldoende bewust zijn van het belang
dat zij daadwerkelijk op de naleving van artikel 2.3.1, derde lid, zullen
moeten toezien met het oog op het bevorderen van de voortgang van procedures.
Zij hebben op dit punt ook al ervaring kunnen opdoen in het kader van het
Versneld Regime.De leden van de CDA-fractie merken op dat in de memorie van toelichting
en in de kamerbehandeling niet aan de orde is gekomen waarom artikel 2.3.1,
derde lid, en artikel 2.4.4 geen pendant hebben gekregen in de bepalingen
aangaande de verzoekschriftprocedure. Ook de leden van de PvdA-fractie vragen
naar de substantiëringsplicht in de verzoekschriftprocedure.Het niet opnemen van de vereisten tot het vermelden van reeds bekende
verweren en beschikbare bewijsmiddelen bij de voorschriften voor de verzoekschriftprocedure
hangt samen met het, weliswaar allengs minder scherpe, onderscheid tussen
de dagvaardingsprocedure en de verzoekschriftprocedure. Waar het in verzoekschriftprocedures
niet gaat beslechting van geschillen met een wederpartij, zoals in het verleden
de regel was, past hier niet de eis dat in het verzoekschrift op de verweren
van de wederpartij moet worden ingegaan. Waar het gaat om verzoekschriftprocedures
met een contentieus karakter, zoals bijvoorbeeld de alimentatieprocedure,
zal er wel sprake kunnen zijn van aan de procedure voorafgaand partijdebat,
waarin bepaalde verweren aan de orde zijn gesteld. Denkbaar zou zijn om in
de wet niet als algemeen voorschrift maar alleen voor dergelijke zaken een
substantieringseis in de wet op te nemen, maar daarvoor is het wel nodig om
eerst een duidelijk criterium te ontwikkelen om beide categorieën in
de wet duidelijk te onderscheiden. Daarbij komt dat de praktijk van de verzoekschriftprocedure
laat zien dat partijen hun verzoek- en verweerschriften vanouds reeds aanzienlijk
informatiever plegen in te richten en met bewijsstukken te staven dan het
geval is bij dagvaardingen en conclusies van antwoord. Daardoor doet zich
de wenselijkheid van introductie van een substantiëringsplicht vooral
bij de dagvaardingsprocedure voelen. Overigens geldt ook voor de verzoekschriftprocedure
dat ingevolge artikel 1.3.3 partijen verplicht zijn de voor de beslissing
van belang zijnde feiten volledig en naar waarheid aan te voeren. Met betrekking
tot voor de procedure relevante bescheiden wijs ik er nog op dat de wet daarvoor
ook wel specifieke bepalingen kent (vergelijk artikel 799, tweede lid, en
815, tweede lid). Ik deel voorts de mening van de bovengenoemde leden dat
er geen principiële bezwaren tegen bestaan dat de zittingsrechter in
een verzoekschriftprocedure in een tussenbeschikking te kennen geeft over
specifieke punten te willen worden geïnformeerd en stukken overgelegd
wenst te zien.De leden van de CDA-fractie vragen zich af waarom artikel 2.3.1, derde
lid, niet ook van toepassing is verklaard op incidentele vorderingen tot vrijwaring
(artikel 2.9.3) en tussenkomst (2.9.10).De incidentele vordering tot vrijwaring wordt ingevolge het eerste en
tweede lid van artikel 2.9.3 gedaan in een met redenen omklede conclusie,
waarin wordt aangegeven waarom men een derde in vrijwaring wil oproepen. In
deze «voorfase» is die derde zelf nog niet in het geding en spelen
diens eventuele verweren nog geen rol voor de toe- of afwijzing van de vordering.
Om die reden is het daarom niet zinvol om de eiser te verplichten op die verweren
in te gaan. Dat is uiteraard anders wanneer de vordering wordt toegewezen
en wordt overgegaan tot dagvaarding in vrijwaring van de derde:
dan gelden de normale regels van de dagvaardingsprocedure en derhalve ook
artikel 2.3.1, derde lid.Wat de incidentele vordering tot tussenkomst betreft, geldt dat deze vordering
dient te worden gedaan bij incidentele conclusie waarin ook de gronden van
de vordering tot het mogen tussenkomen moeten worden vermeld. De eiser tot
tussenkomst dient volgens rechtspraak van de Hoge Raad een belang te hebben
om te voorkomen benadeling of verlies van een hem toekomend recht, dat bedreigd
wordt door het hangende geding en voor welks behoud zijn optreden in het geding
nodig is (HR 2 maart 1956, NJ 1956, 199). Nu de gevorderde tussenkomst niet
leidt tot een nieuw geding maar tot verbreding van een reeds tussen de oorspronkelijke
partijen bestaand geding, acht ik het voor de ontwikkeling van het partijdebat
niet nodig om van de eiser tot tussenkomst te verlangen dat ook door hem (nogmaals)
wordt ingegaan op hetgeen voorafgaand aan de procedure is voorgevallen.Artikel 2.4.1Bij de leden van de CDA-fractie roept de bepaling van artikel 2.4.1 een
vraag op in verband met de praktische gevolgen voor het begrip «aanhangigheid»
in artikel 2.8.40, tweede lid, en 2.8.50, tweede lid (bedoeld zal zijn 2.8.54,
tweede lid). De leden stellen dat indien in een appellabel tussenvonnis of
in een deelvonnis (tevens) een getuigenverhoor of een deskundigenbericht is
gelast, het appel de tenuitvoerlegging opschort en een dergelijk verhoor of
bericht dan alleen kan worden bewerkstelligd door een voorlopig getuigenverhoor
of deskundigenonderzoek te vragen. In de praktijk wordt aangenomen, aldus
deze leden, dat dit dient te worden gedaan bij de rechter waar het hoger beroep
wordt behandeld, maar deze rechter zou doorgaans niet erg gretig zijn om op
zo'n verzoek in te gaan. Dit komt ook deze leden zeer ongewenst voor. Zij
wensen te vernemen of ik dit praktijkstandpunt (nog) van toepassing acht in
licht van de strekking die het begrip aanhangigheid door artikel 2.4.1 krijgt.Ingevolge het eerste lid van artikel 2.4.1 is het geding aanhangig vanaf
de dag van de dagvaarding. De aanhangigheid is in het huidige wetboek niet
geregeld, maar de regeling is in overeenstemming met vaste rechtspraak op
dit punt (HR 21 maart 1975, NJ 1976, 245). De artikelen 2.8.40, tweede lid
en 2.8.54, tweede lid, op grond waarvan het verzoek moet worden gedaan aan
de rechter waar het geding aanhangig is, wijken evenmin af van de bepalingen
in het huidige recht.In het geval van hoger beroep tegen een tussenvonnis geldt dat het het
geding in hoger beroep aanhangig is. Verzoeken aan de rechter tot het gelasten
van een voorlopig getuigenverhoor of voorlopig deskundigenbericht dienen daarom
aan deze appelrechter dienen te worden gedaan. In het genoemde geval van appel
tegen een tussenvonnis waarbij een getuigenverhoor of deskundigenbericht is
bevolen, dient een – in die gevallen naar mijn indruk overigens zeldzaam –
verzoek om een voorlopig getuigenverhoor dan ook aan de appelrechter te worden
gedaan. Ik beschik niet over aanwijzingen dat de appelrechter bij de beslissing
op dergelijke verzoeken een strengere maatstaf aanlegt dan de rechter van
de eerste aanleg zou doen. In elk geval zal derhalve aannemelijk moeten zijn
dat de verzoeker er voldoende belang bij heeft dat het getuigenverhoor of
het deskundigenonderzoek, ondanks het appel tegen het tussenvonnis, doorgang
vindt. Dat belang kan bijvoorbeeld gelegen zijn in de zwakke gezondheid van
een getuige of het feit dat deze voornemens is om te emigreren. Er zijn ingevolge het wetsvoorstel minder mogelijkheden om appel in te
stellen van een tussenvonnis waarin een getuigenverhoor of deskundigenbericht
is bevolen: dit kan alleen als de rechter dit heeft bepaald (zie het voorgestelde
artikel 337). In zoverre zal zich derhalve de situatie die de genoemde leden
op het oog hebben, (nog) minder vaak voordoen. Wel wijzen de genoemde leden
er terecht op dat de beperkende werking van artikel 337 zich niet voordoet
bij een deelvonnis, aangezien van een dergelijk vonnis in elk geval slechts
direct appel kan worden ingesteld – ingevolge jurisprudentie van de
Hoge Raad eveneens ten aanzien van het interlocutoire gedeelte van het vonnis
(HR 7 december 1990, NJ 1992, 85, en HR 13 januari 1995, NJ 1995, 482).Naar mijn oordeel bestaat er onvoldoende grond om de artikelen 2.8.40
en 2.8.54 te wijzigen teneinde te bereiken dat voorlopige getuigenverhoren
en voorlopige deskundigenonderzoeken niet door de appelrechter worden behandeld.
Behandeling door de rechter van de eerste aanleg zal immers minder doelmatig
geacht kunnen worden, voorzover deze niet van de meest actuele stand van de
procedure op de hoogte is. In de appelprocedure kunnen inmiddels memories
en akten zijn genomen, waarin partijen hun stellingen van de eerste aanleg
kunnen hebben aangevuld, gewijzigd of nader toegelicht. Bewijslevering ten
overstaan van de appelrechter, die zicht heeft op deze ontwikkelingen, ligt
dan meer voor de hand. In het geval van appel tegen een deelvonnis ligt behandeling
door de appelrechter ook daarom voor de hand, omdat voorzover dat vonnis een
eindvonnis inhoudt, terugwijzing niet mogelijk is. Voor een wijziging van
de genoemde artikelen bestaat voorts geen reden in verband met de mogelijkheid
dat de eerste rechter door uitvoerbaarverklaring bij voorraad bewerkstelligt
dat de bewijslevering ondanks appel doorgang kan vinden. Het is daarvoor niet
nodig dat, zoals de genoemde leden menen, specifiek wordt gevorderd de wederpartij
uitvoerbaar bij voorraad met het bewijs wordt belast. Onder omstandigheden
kan ook met behulp van artikel 2.11.6 (thans artikel 53 Rv) worden bereikt
dat de bewijslevering ten overstaan van de eerste rechter doorgang vindt.Artikel 2.4.3De leden van de CDA-fractie gaan vervolgens in op artikel 2.4.3, dat de
gedaagde de bevoegdheid geeft om, wanneer de eiser nalaat de dagvaarding ter
griffie in te dienen, de zaak op de rol te doen inschrijven en te vorderen
dat hij van de instantie wordt ontslagen met veroordeling van eiser in de
proceskosten. Aan de eiser wordt in dat geval door de rechter een termijn
geboden om hetzij procureur te stellen, hetzij bij akte te verklaren dat hij
wenst voort te procederen. Op de vraag van deze leden of eiser daarbij wordt
opgeroepen door gedaagdes procureur of dat de griffie dit verzorgt, ga ik
als volgt in. Het voorschrift in artikel 2.4.3, tweede lid, tweede zin, dat
de rechter aan de niet-verschenen eiser gelegenheid biedt alsnog te doen blijken
dat hij wenst voort te procederen, is ontleend aan de jurisprudentie, in het
bijzonder HR 5 november 1993, NJ 1994, 119, en HR 17 februari 1995, NJ 1996,
298 (Kamerstukken II 1999–2000, nr. 6, blz. 10). Ingevolge deze jurisprudentie
dient de rechter aan de eiser gelegenheid te bieden alsnog te voorkomen dat
tegen hem verstek wordt verleend. De Hoge Raad heeft daarbij niet de eis gesteld
dat de eiser apart wordt opgeroepen om van zijn standpunt kennis te geven.
Dat ligt naar mijn oordeel ook niet voor de hand. De eiser heeft immers zelf
het geding aanhangig gemaakt en weet derhalve dat, als hij zelf niet voor
indiening van de dagvaarding heeft zorggedragen, de gedaagde kan verschijnen
om ontslag van instantie te vorderen. Door raadpleging van de rol of door
het inwinnen van inlichtingen bij de griffie of de gedaagde kan de eiser nagaan
tot wanneer hij gelegenheid heeft om het ontslag van instantie te voorkomen.
Er is derhalve geen goede grond om voor de toepassing van artikel
2.4.3 een extra oproeping met de daarmee gemoeide kosten te verlangen. Ook
artikel 2.3.12, ingevolge welk artikel de rechter zo nodig aan eiser gelegenheid
moet bieden om alsnog procureur te stellen, houdt niet in dat de niet-verschenen
eiser daarvoor moet worden opgeroepen.Artikel 2.4.4Naar aanleiding van de vraag van de leden van de VVD-fractie of de verplichte
overlegging van de dagvaarding wel gewenst is in procedures voor de kantonrechter
(artikel 2.4.4, tweede lid), antwoord ik dat mij is gebleken dat deze verplichting
gemist kan worden, ook in andere procedures dan voor de kantonrechter. In
hoofdstuk 5, artikel 31, onderdeel H, van het wetsvoorstel tot aanpassing
van de wetgeving aan de herziening van het procesrecht is daarom voorgesteld
deze verplichting te schrappen (Kamerstukken II 2000–2001, 27 824,
nr. 1, blz. 21).De leden van de PvdA-fractie wijzen erop dat in het wetsvoorstel de regeling
van artikel 47 Rv niet terugkeert. Zij hebben daarbij kennelijk het oog op
het eerste lid van artikel 47, aangezien het tweede lid terugkeert in artikel
2.11.1, tweede zin. Artikel 47, eerste lid, Rv houdt in dat partijen opnieuw
pleidooi kunnen vragen, wanneer het vonnis niet binnen drie maanden na de
eerste pleidooien is uitgesproken. Voorzover mij bekend wordt van deze mogelijkheid,
die vooral moet bevorderen dat de rechter bij zijn beslissing nog voldoende
voor de geest staat wat partijen ten pleidooie hebben aangevoerd, in de praktijk
slechts hoogst zelden gebruik gemaakt. De praktijk van het overleggen van
pleitnota's is daaraan niet vreemd.De genoemde leden, die ervan uitgaan dat artikel 47 Rv ook benut kan worden
voor de gevallen waarin zich nieuwe feiten of omstandigheden voordoen in de
periode dat de zaak zich in staat van wijzen bevindt, vragen of er voor die
gevallen een alternatieve voorziening bestaat. Het is van groot belang, zo
antwoord ik de genoemde leden, dat het debat tussen partijen na afsluiting
daarvan niet zonder duidelijke noodzaak nog wordt heropend. Artikel 47, eerste
lid, dat partijen het recht geeft het debat te heropenen louter wegens het
verstrijken van een bepaald tijdsverloop, gaat daarom zeker te ver. Niettemin
onderken ik dat er soms sprake kan zijn van nieuwe feitelijke ontwikkelingen
in een zaak, die het voor partijen hoogst wenselijk maken dat de rechter daarmee
rekening kan houden. Hoewel die wenselijkheid zich vaker zal voordoen in zaken
waar het vonnis lang op zich laat wachten, kunnen zich ook in andere zaken
na sluiting van het partijdebat belangrijke feitelijke ontwikkelingen voordoen.
Partijen kunnen in die gevallen de rechter verzoeken een comparitie van partijen
te gelasten: die kan immers in elke stand van het geding plaatsvinden (artikelen
2.1.10, eerste lid, en 2.1.11, eerste lid). Bij zijn beslissing op het verzoek
zal de rechter uiteraard terdege rekening moeten houden met de eisen van een
goede procesorde, die meebrengen dat het partijdebat na afsluiting niet dan
bij uitzondering wordt heropend, en met het belang van het voorkomen van onredelijke
vertraging. Voor de eiser bestaat voorts de mogelijkheid van een akte tot
verandering of vermeerdering van eis (artikel 2.4.6). Ook hier geldt dat deze
wegens strijd met een goede procesorde buiten beschouwing kan worden gelaten.
Wanneer blijkt dat in de desbetreffende instantie geen rekening meer wordt
gehouden met de nieuwe ontwikkelingen, kunnen deze alsnog aan de orde komen
wanneer een rechtsmiddel wordt ingesteld. In bepaalde gevallen kunnen problemen
worden voorkomen door het vragen van een voorlopige voorziening, dan wel het
instellen van een incidentele vordering als bedoeld in de artikelen 2.11.6
(tot het alsnog verkrijgen van uitvoerbaarheid bij voorraad)
en 2.11.7 (tot het alsnog verkrijgen van zekerheid).De leden van de PvdA-fractie vragen vervolgens of artikel 2.4.10, binnen
de grenzen van die bepaling, een recht verschaft op mondeling pleidooi dan
wel of kan worden volstaan met een «schriftelijk pleidooi» zoals
dat bij een aantal gerechten wordt gehanteerd. Wanneer aan partijen op de
voet van artikel 2.4.10 gelegenheid wordt geboden voor pleidooien, wordt daarmee
gedoeld op een gelegenheid om de zaak mondeling ten overstaan van de rechter
te bepleiten. Een zogenoemd schriftelijk pleidooi kan slechts plaatsvinden
wanneer partijen uitdrukkelijk of stilzwijgend hebben afgezien van de mogelijkheid
om mondeling te pleiten.Artikel 2.4.10Naar aanleiding van de desbetreffende vraag van de leden van de CDA-fractie
antwoord ik dat in de uitspraak van de Hoge Raad van 15 maart 1996, NJ 1997,
341 (Bistro 't Plenkske) door mij niet een uitleg van artikel 6 EVRM wordt
gelezen die inhoudt dat de pleitende partijen te allen tijde bij pleidooi
een pleitnota mogen overleggen. Wel is het vaste praktijk dat partijen ter
gelegenheid van de pleidooien in de gelegenheid worden gesteld hun pleitnota
aan de rechter over te leggen, in welk geval zij ook behoren tot de gedingstukken
(HR 3 februari 1984, NJ 1984, 765). Overlegging van pleitnota's draagt ook
voor het gerecht bij aan een efficiënte gang van zaken, aangezien in
het proces-verbaal van de terechtzitting naar de pleitnota's kan worden verwezen.
Voorzover mij bekend heeft de Hoge Raad zich nooit hoeven uitspreken over
de vraag of partijen er recht op hebben een pleitnota over te leggen. Wel
heeft het Gemeenschappelijk Hof voor de Nederlandse Antillen en Aruba in een
beslissing van 2 mei 2000, NJ 2000, 620 gesproken van het recht om een pleitnota
over te leggen als een afgeleide van het recht om een zaak te doen bepleiten.
Overigens ging het in die zaak om een iets ander geval dan dat waarop de genoemde
leden kennelijk het oog hebben, omdat in die zaak door partijen niet mondeling
was gepleit en de pleitnota daarvoor als het ware in de plaats kwam.De leden van de CDA-fractie geven vervolgens met betrekking tot het pleitrecht
in appel te kennen dat aan dat recht naar hun oordeel slechts beperkingen
zouden kunnen worden gesteld, indien in appel een met de eerste aanleg vergelijkbaar
regime betreffende comparities van partijen zou worden ingevoerd, enerzijds
in verband met hetgeen voortvloeit uit artikel 6 EVRM en anderzijds in verband
met het door hen benadrukte onmiddelijkheidsbeginsel. Dienaangaande merk ik
het volgende op. De Hoge Raad heeft in het arrest van 15 maart 1997, NJ 1997,
341 (Bistro 't Plenkske), te kennen gegeven dat «mede aan artikel 6
EVRM ontleende fundamentele beginselen van procesrecht meebrengen dat een
procespartij, indien zij zulks verzoekt, de gelegenheid behoort te hebben
haar standpunt mondeling ten overstaan van de rechter uiteen te zetten».
Blijkens de daarop volgende overwegingen van de Hoge Raad gaat het hierbij
niet om een regel zonder uitzonderingen, maar zijn omstandigheden denkbaar
waarin een verzoek om tot pleidooien te worden toegelaten, kan worden afgewezen.
De Hoge Raad noemt het geval dat in hoger beroep een geïntimeerde nalaat
een memorie van antwoord te nemen, en waarbij de appellant bezwaar maakt tegen
het verzoek om te mogen pleiten op de grond dat daardoor het geding op onaanvaardbare
wijze zou worden vertraagd; voorts acht de Hoge Raad het in een dergelijk
geval denkbaar dat de rechter ambtshalve pleidooien weigert, indien toewijzing
van het verzoek om pleidooi in strijd zou zijn met een goede procesorde. Meer
in het algemeen wordt uit jurisprudentie van het Europese Hof voor de Rechten
van de Mens wel afgeleid dat een mondelinge behandeling in hoger
beroep niet onder alle omstandigheden een vereiste is dat uit artikel 6 EVRM
voortvloeit (zie Smits, Artikel 6 EVRM en de civiele procedure, diss. 1996,
blz. 161–163, waar onder meer wordt gewezen op EHRM 29 oktober 1991,
Helmers, serie A, vol. 212-a, 36). Ik verwijs met betrekking tot beperking
van het recht op een mondelinge behandeling ook naar de jurisprudentie van
het EHRM vermeld bij de beantwoording van de vragen van de leden van de CDA-fractie
betreffende de artikelen 1.2.2 en 1.2.3. Beperking van het pleitrecht behoeft
derhalve niet in alle gevallen onverenigbaar te zijn met artikel 6 EVRM. Tegen
deze achtergrond zou ik het standpunt dat beperkingen van het pleitrecht in
hoger beroep slechts mogelijk is bij invoering van een met de eerste aanleg
vergelijkbaar regime betreffende comparities van partijen, niet willen onderschrijven.
Wat het onmiddelijkheidsbeginsel betreft, meen ik dat aan dit beginsel als
zodanig in het civiele recht niet de door de genoemde leden bedoelde betekenis
toekomt.Artikel 2.6.2Met betrekking tot de verhouding tussen de artikelen 2.6.2 (dagvaarding
van verschillende gedaagden) en 1.6.9 (dagvaarding van de gezamenlijke erfgenamen)
merk ik naar aanleiding van de desbetreffende vraag van de leden van de VVD-fractie
op dat artikel 2.6.2 van toepassing is, wanneer er meer dan één
erfgenaam is. Ook voor het huidige recht wordt aangenomen dat artikel 79 Rv
in een dergelijk geval toepassing moet vinden. Is niet bekend of er meer erfgenamen
zijn, dan doet de eiser er derhalve verstandig aan met die mogelijkheid rekening
te houden door de vermeldingen, bedoeld in artikel 2.6.2, eerste lid, in de
dagvaarding op te nemen.Artikel 2.8.16Naar aanleiding van artikel 2.8.16 en het amendement waardoor in die bepaling
alsnog de beperkte bewijskracht van de partij-getuige is gehandhaafd, maken
de leden van de CDA-fractie enige opmerkingen. Zo wijzen zij erop dat deze
beperking een echo vormt van de oude regel «één getuige
is geen getuige», die ook een niet te veronachtzamen betekenis heeft.
Vervolgens betogen deze leden dat het wetsvoorstel zonder de bedoelde beperking
in de bewijskracht van de partij-getuige een aantasting zou vormen van de equality of arms ten nadele van de niet met het bewijs
belaste partij. Dit betoog komt erop neer dat wanneer de eigen getuigeverklaring
van een partij ook zonder aanvullend bewijs kan dienen om aan zijn bewijsopdracht
te voldoen, daarmee de wederpartij in feite steeds kan worden belast met de
noodzaak om tegenbewijs te leveren. Nu een partij-getuigeverklaring niet als
enig bewijs kan dienen, komt de wederpartij pas voor de noodzaak om tegenbewijs
te leveren als de partij op wie de bewijslast rust ander bewijs kan produceren,
bijvoorbeeld in de vorm van een verklaring van een andere getuige. Inderdaad
kan, wanneer de wet geen beperking stelt aan de bewijskracht van de partij-getuige,
de partij op wie geen bewijslast rust in meer gevallen worden genoopt tot
het aanvoeren van tegenbewijs. In die omstandigheid zie ik echter geen aantasting
van de equality of arms. Daarvan zou pas sprake
zijn wanneer bij het leveren van tegenbewijs aan de getuigeverklaring van
de partij zonder bewijslast een beperktere bewijskracht zou toekomen dan aan
de verklaring van de partij mèt de bewijslast.Artikel 2.11.13Door de leden van de VVD-fractie is verwezen naar M. Freudenthal die in
Advocatenblad 2000, no. 18, blz. 753 e.v. heeft geschreven dat «het
huidige beleid in Nederland met betrekking tot de regeling van de buitengerechtelijke
incassokosten niet in overeenstemming is met de in de richtlijn inzake betalingsachterstand
bij handelstransacties (Pb L200/35 van 8 augustus 2000) vereiste transparantie,
nu rechters verschillende toepassing geven aan de wettelijke bepalingen van
artikel 57ab Rv (w.o. 2.11.13), artikel 6:96 lid 12 sub b en c BW en de aanbevelingen
van de werkgroep Voor-werk». De artikelen 57ab Rv en 6:96 lid 2 sub
b en c BW bieden weliswaar een regeling conform de richtlijn, aldus mevrouw
Freudenthal, maar de wetgever zal volgens haar regels moeten stellen omtrent
de redelijkheid van het buitengerechtelijke incassotarief en zal de vaststelling
van de omvang hiervan niet moeten overlaten aan de individuele rechter die
ambtshalve de buitengerechtelijke kosten kan matigen. Deze leden vragen of
de richtlijn op dit punt zal leiden tot nadere regels en zo ja, wanneer deze
regels zullen komen.Zoals mevrouw Freudenthal zelf ook aangeeft, is de bestaande wettelijke
regeling ten aanzien van de buitengerechtelijke incassokosten in overeenstemming
met de richtlijn bestrijding betalingsachterstand bij handelstransacties.
De richtlijn bepaalt dat de schuldeiser aanspraak heeft op een redelijke schadeloosstelling
door de schuldenaar voor alle relevante invorderingskosten ontstaan door de
betalingsachterstand van de schuldenaar (artikel 3, eerste lid, sub e van
de richtlijn). Daarbij stelt de richtlijn wel de eis dat de invorderingskosten
moeten voldoen aan de beginselen van transparantie en verhouding tot de schuld
in kwestie. Ook dit sluit goed aan bij de geldende Nederlandse regeling. Die
regeling houdt in dat redelijke kosten ter verkrijging van voldoening buiten
rechte als vermogensschade kunnen worden gevorderd. De rechter kan van geval
tot geval beoordelen of de schuldeiser zijn vordering naar behoren heeft onderbouwd
en daarbij acht slaan op de omvang van de vordering ten opzichte van de achterliggende
betalingsachterstand. Voorts geldt op grond van artikel 6:96 BW dat de desbetreffende
kosten niet alleen redelijk moeten zijn, dat wil zeggen dat ze binnen een
redelijke omvang moeten blijven, maar ook dat het in de gegeven omstandigheden
redelijk was ze te maken. Uit de richtlijn vloeit niet voort dat de wetgever
zelf nadere regels vaststelt omtrent de hoogte van de invorderingskosten.Het bestaande Nederlandse systeem voor de vergoeding van buitengerechtelijke
kosten voldoet naar mijn oordeel aan de eisen die de richtlijn stelt. Het
systeem is overzichtelijk en biedt tegelijktijd voldoende flexibiliteit om
met bijzondere omstandigheden rekening te houden zodat een redelijke schadeloosstelling
tot stand kan komen.Artikel 2.13.7De leden van de PvdA-fractie vragen zich af of de regeling van artikel
2.13.7 betreffende voorlopige voorzieningen als bedoeld in artikel 50, eerste
lid, van het zogenoemde TRIPS-verdrag wel goed is doordacht. Aanleiding voor
het opnemen van deze bepaling is het arrest van het Hof van Justitie van de
Europese Gemeenschappen van 16 juni 1998, NJ 1999, 240, inzake Hermès/FHT.
Door dit arrest staat vast dat het Nederlandse kort geding een voorlopige
maatregel vormt in de zin van artikel 50, zesde lid, van het TRIPS-verdrag.
Dat brengt mee dat een in kort geding gegeven voorlopige voorziening die onder
het bereik van het TRIPS-verdrag valt, op verzoek van de verweerder of anderszins
zijn werking moet verliezen, indien de bodemprocedure niet binnen een bepaalde
termijn wordt gestart. Dit uitgangspunt, dat strekt tot bescherming van de
gedaagde, is in artikel 2.13.7 uitgewerkt, waarbij ernaar is gestreefd het
bereik van de bepaling niet ruimer te maken dan strikt nodig. In zaken waar
de gedaagde geen bezwaar heeft tegen het vonnis in kort geding, bestaat er
voor de eiser geen noodzaak om een bodemprocedure te beginnen. Artikel 2.13.7
beperkt partijen immers niet in hun vrijheid om overeen te komen
dat hun rechtsverhouding ook ten gronde door het kort-gedingvonnis wordt bepaald,
zodat geen bodemprocedure nodig is. Ook kunnen zij hun rechtsverhouding op
andere wijze regelen dan in het kort-gedingvonnis bepaald, eveneens onder
afzien van een bodemprocedure. Wel zal artikel 2.13.7 in de verhouding tussen
partijen het initiatief meer bij eiser leggen: indien binnen de termijn tussen
partijen geen overeenstemming wordt bereikt, zal hij immers moeten beslissen
of hij een bodemprocedure wil voeren. Ziet hij daarvan af, dan kan de gedaagde
de voorlopige voorziening doen eindigen door het afleggen van een verklaring
als bedoeld in artikel 2.13.7. Bij de beslissing over het voeren van een bodemprocedure
zullen uiteraard de daaraan verbonden kosten een rol spelen. Nu vaststaat
dat in zo'n geval het kort-gedingvonnis op grond van artikel 50, zesde lid,
TRIPS-verdrag zijn werking dient te verliezen, kunnen de aan een bodemprocedure
verbonden kosten dan ook niet als onnodige kosten worden gekwalificeerd. Het
Hermès-arrest laat nu eenmaal geen ruimte voor een verdergaande werking
van het kort-gedingvonnis. Met betrekking tot het vermijden van onnodige kosten
wijs ik er nog op dat wanneer de gedaagde bezwaar heeft tegen de voorlopige
voorziening, voor het vervallen daarvan geen nieuwe procedure is voorgeschreven:
de gedaagde kan volstaan met het indienen van de hiervoor genoemde verklaring.
Tenslotte wijs ik erop dat wanneer de gedaagde niets doet, de voorlopige voorziening
zijn werking ook na het verstrijken van de termijn behoudt. Pas als de gedaagde
nadien alsnog een verklaring indient, verliest het kort-gedingvonnis zijn
werking (artikel 2.13.7, eerste lid, derde zin). Aan de genoemde leden antwoord
ik dan ook dat de gevolgen van het Hermès-arrest met de ontworpen bepaling
zijn geregeld op een wijze die ten volle verenigbaar is met het TRIPS-verdrag
en tegelijkertijd voor de praktijk zo min mogelijk bezwaren oproept.De verzoekschriftprocedure in eerste aanlegDe leden van de PvdA-fractie vragen waarom in het wetsvoorstel voor de
verzoekschriftprocedure een bepaling ontbreekt, vergelijkbaar met artikel
2.11.8 (gezag van gewijsde). Dienaangaande wijs ik erop dat bindende kracht
van door de rechter gedane vaststellingen vanouds is beperkt tot vaststellingen,
gedaan in vonnissen (of arresten). Zo werd ter gelegenheid van de behandeling
van het in 1988 ingevoerde nieuwe bewijsrecht door de regering uitdrukkelijk
te kennen gegeven dat het leerstuk werd beperkt tot «beslissingen aangaande
rechten of verplichtingen van partijen voor zover zij aan de conclusies van
het vonnis, waarvan het gezag wordt ingeroepen, ten grondslag lagen. Mitsdien
hebben rechterlijke beslissingen die niet vaststellen welke rechten of verplichtingen
tussen partijen als recht gelden geen gezag van gewijsde; dus niet beslissingen
in oneigenlijke rechtspraak ()» (Parlementaire geschiedenis nieuw bewijsrecht,
blz. 412). Tot voor kort werd ook door rechtspraak en heersende leer in het
algemeen aangenomen dat aan beslissingen, vervat in beschikkingen, gezag van
gewijsde kan toekomen. Inmiddels is door de Hoge Raad in zijn beschikking
van 30 oktober 1998, NJ 1999, 83, uitgesproken dat artikel 67 Rv, waarin het
leerstuk thans is opgenomen, zich leent voor analoge toepassing op beschikkingen
op verzoekschrift, waarin beslissingen zijn gegeven over een rechtsbetrekking
in geschil tussen partijen. De beslissing, die betrekking had op een zaak
waarin vervangende machtiging werd verzocht tot medewerking aan een wijziging
van een akte van splitsing in appartementsrechten, is door de Hoge Raad herhaald
in HR 10 september 1999, NJ 1999, 735, met betrekking tot een procedure op
de voet van artikel 28d Huurwet.Het wetsvoorstel, waarin met de genoemde jurisprudentie nog geen rekening
is gehouden, staat uiteraard aan de analoge werking van artikel 2.11.8 geenszins
in de weg. In zoverre is er thans geen noodzaak om de titel betreffende
de verzoekschriftprocedure aan te vullen met een dergelijke bepaling. Daar
komt bij dat thans nog niet geheel duidelijk is hoever de door de Hoge Raad
mogelijk gemaakte analoge toepassing zich precies uitstrekt. Zo zijn er volgens
W.D.H. Asser ook verzoekschriftprocedures die zich niet lenen voor analoge
toepassing, zoals met name procedures tot ontbinding van een arbeidsovereenkomst
(Kluwer's Losbladige Rechtsvordering, aantekening 5 op artikel 67 Rv). Het
verdient daarom de voorkeur om de bindende kracht van beschikkingen niet thans,
in het kader van de aanpassingswetgeving bij dit wetsvoorstel, te regelen,
doch het onderwerp nader te bezien in het kader van de fundamentele herbezinning
op het burgerlijk procesrecht.Artikel 337De leden van de PvdA-fractie zouden graag zien dat indringender wordt
ingegaan of uitsluiting van tussentijds hoger beroep wel in alle gevallen
versnellend werkt. Onder verwijzing naar het proefschrift van H.W. Wiersma
(Tussenoordelen en eindbeslissingen, UvA 1998) geven zij te kennen dat zulks
naar hun oordeel niet altijd het geval is en vragen zij in te gaan op de door
Wiersma gegeven argumenten tegen uitsluiting van tussentijds appel.In reactie hierop merk ik op dat er onder bepaalde omstandigheden zeker
bezwaren kunnen bestaan tegen uitsluiting van tussentijds hoger beroep. Het
punt is echter dat voor de onderhavige materie niet dé ideale oplossing
voorhanden is. De kwestie van tussentijds hoger beroep is niet zozeer van
principiële, maar veeleer van praktische aard. Daarbij moet op basis
van doelmatigheid een keuze voor het ene of het andere uitgangspunt moet worden
gemaakt, waarbij de rechter in het concrete geval steeds anders kan besluiten.
Alle schrijvers die zich met het onderwerp hebben bezig gehouden – ook
Wiersma – zijn het dáárover eens. Voorts hecht ik eraan
te onderstrepen dat de voorgestelde wijziging – evenals de huidige bepaling –
inderdaad de vereiste flexibiliteit biedt om, waar zulks door de bijzondere
omstandigheden van het concrete geval wordt geëist, af te wijken van
de hoofdregel.In de literatuur wordt met uitzondering van Wiersma overwegend gepleit
voor omdraaiing van het huidige systeem, zoals is geschied in het wetsvoorstel.
Daarvoor worden de volgende argumenten genoemd:– Uitsluiting van tussentijds hoger beroep bij wijze van hoofdregel
biedt een betere waarborg tegen fragmentatie van de instructie van de zaak.
Immers, verstoring van de continuïteit van de instructie leidt ertoe
dat de zaak in delen opgeknipt moet worden behandeld en dat het feitenonderzoek
of de bewijslevering niet plaats heeft zo kort mogelijk nadat de litigieuze
gebeurtenissen zich hebben voltrokken. Dit laatste draagt in het algemeen
niet bij aan de doelmatigheid. Ik wijs in dit verband op twee arresten van
de Hoge Raad van 24 september 1993 (NJ 1993, 226 en NJ 1993, 227) waarin eerst
in cassatie, ruim vijf, respectievelijk vier en een half jaar nadat bij tussenvonnis
in eerste aanleg bewijslevering werd gelast, de weg werd vrijgemaakt voor
die bewijslevering.– Niet zelden blijkt bij eindvonnis dat bij een tussenvonnis opgedragen
bewijs niet kan worden geleverd, zodat niet meer wordt toegekomen aan complexe
rechtsvragen, doordat het bewijs niet kon worden geleverd of doordat een bevrijdend
feit komt vast te staan. De onmogelijkheid bij tussentijds appel klachten
op te werpen tegen overwegingen met betrekking tot die rechtsvragen leidt
alsdan tot een snellere beslissing in de zaak.– Onderbreking van het geding ten gevolge van tussentijds hoger
beroep kan leiden tot enorme vertragingen en werkt voor de justitiabelen
een onbegrijpelijke en belastende «heen-en-weerbeweging» in de
hand. Ter illustratie wijs ik op de zaak waarover de Hoge Raad zich in zijn
arrest van 21 januari 1994 (NJ 1994, 519) uitsprak. In die zaak zijn vóór
het cassatieberoep in zes instanties acht uitspraken gegeven.– Tussentijds hoger beroep leidt tot meer appellen in een zaak,
dus tot meer appelexploten, memories van grieven en antwoord, pleidooien en
uitspraken, met alle kosten van dien;– Tussentijds hoger beroep kan leiden tot ingewikkelde procesrechtelijke
complicaties, zoals bleek uit de al aangehaalde uitspraak van de Hoge Raad
van 21 januari 1994.Wiersma betoogt dat het bezwaar van fragmentatie van de instructie kan
worden opgevangen door het voorlopige getuigenverhoor en uitvoerbaarverklaring
bij voorraad. Desalniettemin stelt ook hij vast: «De tussentijdse hogere
voorziening kan natuurlijk een dekmantel zijn voor vertraging en obstructie»
en voorts: «dat de tussentijdse hogere voorziening kennelijk ook een
partij ertoe kan aanzetten om de rechtsstrijd voort te zetten in uitzichtloze
posities» (a.w., blz. 225). Alles overziend meen ik dan ook dat de argumenten
voor uitsluiting van hoger beroep als hoofdregel
zwaarder wegen dan de argumenten daartegen. Ik vind mij hierin gesteund door
de volgende schrijvers: H.E. Ras, Het tussenvonnis in het burgerlijk procesrecht,
diss. UvA 1966, blz. 196 e.v. (met verdere verwijzingen), alsmede diens noten
onder HR 5 november 1993, NJ 1994, 228 en HR 21 januari 1994, NJ 1994, 519,
Veegens, Korthals Altes, Groen, Cassatie in burgerlijke zaken, Zwolle 1989,
nrs. 61 en 64, A. Hammerstein, De toekomst van de civiele rechtsmiddelen en
J.B.M. Vranken, de toekomst van de rechtsmiddelen bij een integratie van rechtspraak,
beiden in: H.E. de Boer, W.H. van Boom, J. de Hullu (red.), Rechtsmiddelen
van de toekomst, Zwolle 1994, blz. 35 resp. blz. 58, A. Hammerstein, Tussenoordelen
en eindbeslissingen (boekbespreking van het proefschrift van Wiersma) Tijdschrift
voor Civiele Rechtspleging 2000, blz. 17–19. Voorts wijs ik erop dat
vanuit de Adviescommissie burgerlijk procesrecht ter gelegenheid van de bespreking
van de in het wetsvoorstel opgenomen versnellingsbepalingen, waaronder ook
de wijziging van artikel 337 Rv, tegen deze wijziging geen bedenkingen zijn
aangevoerd.Overigens merk ik nog op dat het thans voor de dagvaardingsprocedure voorgestelde
systeem nu al geldt voor de verzoekschriftprocedure (zie artikel 429n, derde
lid, Rv) en dat ook in het bestuursprocesrecht tussentijds appel is uitgesloten
(zie artikel 37, derde lid, Wet op de Raad van State, artikel 18, derde lid,
Beroepswet, artikel 20, derde lid, Wet bestuursrechtspraak bedrijfsorganisatie).De leden van de PvdA-fractie vragen tevens in te gaan op de vraag in welke
zaken de rechter tussentijds appel wel zou moeten toestaan. Zoals ik hierboven
al even aanstipte, zal het steeds van de bijzondere omstandigheden van het
concrete geval afhangen of afwijking van de nieuwe hoofdregel van artikel
337 doelmatiger is. Bij wijze van voorbeeld kan worden gedacht aan het volgende.
In het geval van een bepaalde verdeling van de bewijslast is gebaseerd op
een beslissende rechtsvraag, is het onder omstandigheden denkbaar dat die
rechtsvraag eerst in hogere instanties wordt behandeld, alvorens een –
duur – deskundigenbericht wordt gelast. Van belang daarbij kan voorts
zijn of alle partijen de mogelijkheid van tussentijds appel hebben bepleit.
Ik zie thans geen aanleiding om het onderwerp nogmaals te agenderen in het
kader van de fundamentele herbezinning op het burgerlijk procesrecht.De Minister van Justitie,A.H. KorthalsXNoot1De eerder verschenen stukken inzake dit wetsvoorstel zijn gedrukt onder
EK nrs. 250 en 250a, vergaderjaar 2000–2001. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20012002-26855-16.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl