Tabaksbeleid; Brief minister over de ontwikkelingen rond de rookvrije horeca
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST138348
 2009-2010
 
 32 011
 Tabaksbeleid
 
 
 
 
 Nr. 
 3
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 1 december 2009
 
 In navolging van de invoering van de rookvrije werkplek in 2004 is deze
sinds 1 juli 2008 ook doorgevoerd in de sectoren horeca, sport en kunst/cultuur
die tot dan toe nog waren uitgezonderd. In mijn brief van 16 december
2008 waarin ik uw Kamer informeerde over de voortgang
en knelpunten in relatie tot de rookvrije horeca heb ik toegezegd de ontwikkelingen
rond de horeca nauwgezet te zullen volgen. Om hier invulling aan te geven
heb ik een aantal onderzoeken uitgezet:
 1) Onderzoek naar het effect van de invoering van de rookvrije horeca
op diverse aspecten, bekeken over een periode van in ieder geval twaalf maanden
vóór en twaalf maanden na de invoering van de maatregel. Dit
onderzoek is uitgevoerd door Regioplan Beleidsonderzoek. Regioplan maakte
hierbij gebruik van onder meer een tweetal onderzoeken die eind 2008 zijn
uitgevoerd en die medio 2009 herhaald zijn:
 a. Onderzoek naar de economische effecten van de rookvrije horeca dat
TNS NIPO heeft uitgevoerd;
 b. Quick scan naar gemeenten en de rookvrije horeca dat Intraval heeft
uitgevoerd.
 2) Onderzoek naar de gevolgen van het rookvrij maken van Nederlandse coffeeshops
door het Trimbos-instituut.
 Deze vier onderzoeken zijn inmiddels afgerond en bied ik u hierbij aan
(bijlage 1, 2, 3 en 4). De voornaamste conclusies
en uitkomsten licht ik hieronder toe. Aan het eind van de brief vat ik mijn
indruk van deze bevindingen kort samen.
 1. Conclusies rapportage één jaar rookvrije
horeca
 Het onderzoek heeft zich toegespitst op drie deelgebieden: gezondheid,
invoering en naleving en economische effecten.
 Rookvrije werkplek in de horeca – gezondheid
 De invoering van de rookvrije horeca had primair tot doel om werknemers
in de horeca een rookvrije werkomgeving te bieden. Metingen van het RIVM
in opdracht van de VWA laten zien dat de luchtkwaliteit in de horeca na de
invoering aanzienlijk is verbeterd. Zo is de concentratie fijn stof na de
invoering negen keer lager dan daarvoor. De rookvrije horeca heeft daarmee
een positieve invloed gehad op de blootstelling van horecamedewerkers (en
secundair bezoekers) aan tabaksrook. Horecawerknemers hebben dus een gezondere
werkomgeving gekregen. Daarnaast heeft de invoering van de rookvrije horeca
positieve effecten gehad op het rookgedrag: rokers zijn vaker gestimuleerd
een stoppoging te ondernemen en deze stoppogingen zijn ook vaker succesvol
geweest. Tot slot valt op dat er geen verplaatsing van het rookgedrag plaatsgevonden;
rokers zijn thuis niet méér gaan roken. De daadwerkelijke (lange
termijn) effecten op de gezondheid van werknemers (en bezoekers) zijn slechts één
jaar na invoering lastig vast te stellen. In het buitenland zijn positieve
effecten gerapporteerd op het aantal (ziekenhuisopnames voor) hartaanvallen:
zo daalden deze in Schotland na de invoering van «smoke free public
places» met zo’n 17%. Voor de Nederlandse situatie zijn
hierover geen specifieke cijfers beschikbaar.
 Invoering en naleving
 Een aanzienlijk deel van de horecaondernemers heeft aanpassingen aan de
horecagelegenheid gedaan om aan de bepalingen van de Tabakswet te voldoen:
72% beschikt over een rookvoorziening (binnen en/of buiten). Van deze
horecagelegenheden heeft 38% een rookruimte binnen en 85% heeft
buiten een voorziening (terras, tuin, asbakken of afdakjes). Slecht een klein
deel van de ondernemers is van plan om komend jaar nog aanpassingen te doen
in hun horecagelegenheid.
 In de herfst van 2008, de winter van 2008/2009 en het voorjaar van 2009
lag de naleving voor de gehele horeca op respectievelijk 93, 90 en 85%.
Als gekeken wordt naar de resultaten van representatieve observaties door
bureau INTRAVAL in opdracht van de VWA blijkt
dat in de winter van 2008/2009, het voorjaar 2009, de zomer 2009 en het najaar
van 2009 geen rokers zijn aangetroffen in respectievelijk 94, 97, 96 en 95%
van de horecagelegenheden. Als gekeken wordt naar de deelsectoren valt op
dat bij restaurants, cafetaria’s, hotels en recreatie, sportkantines
en kunst/cultuur er nauwelijks veranderingen zijn: daar blijft het percentage
gelegenheden waar geen rokers en geen asbakken zijn waargenomen zeer hoog
(tussen 97 en 100%). Bij cafés en discotheken is er een daling
waarneembaar van het percentage cafés en discotheken waar geen rokers
(van 83 naar 73%) en geen asbakken (van 83 naar 69%) zijn waargenomen.
De daling is het grootst bij cafés waar tijdens de observatie maar één
personeelslid aanwezig was (bij een aanzienlijk deel daarvan zal het gaan
om eenmanszaken). De meest voor de handliggende verklaringen voor deze dalingen
zijn de uitspraken van de gerechtshoven in Den Bosch en Leeuwarden en mijn
beslissing in reactie daarop om de handhaving voor horeca zonder personeel
voorlopig op te schorten.
 
 De invoering van de rookvrije horeca heeft voor zowel horecaondernemers
als gemeenten een aantal knelpunten meegebracht. Horecaondernemers geven de
omzetdaling en de onwil van klanten aan. De mate waarin de ondernemers knelpunten
ervaren is in 2009 lager dan het jaar ervoor. Het percentage ondernemers dat
positieve gevolgen van de rookvrije horeca ervaart is bij de cafés
en restaurants gestegen, en bij discotheken gedaald.
 Gemeenten ervaren knelpunten ten aanzien van geluidsoverlast van rokende
horecaklanten en problemen met het straatgezicht. Ook rapporteren zij knelpunten
rond terrasvergunningen voor de winter, rookruimtes in kleine horeca en de
naleving. De mate waarin gemeenten knelpunten ondervinden is voor 2009 nagenoeg
gelijk aan 2008.
 Economische effecten
 Halverwege het jaar 2007 daalden de winstmarges in de horecasector en
die lijn zet zich door in negatieve omzetontwikkelingen in 2008 en 2009. Hoewel
de gemiddelde horecabezoeken en de gemiddelde bestedingen per horecabezoek
een redelijk stabiel beeld vertonen, worden in de gehele sector omzetdalingen
gerapporteerd. Opvallend is dat in de zomer van 2009 een kleiner percentage
cafés een omzetdaling meldt dan eind 2008. Voor de sectoren restaurants
en discotheken is dit juist andersom.
 Het aantal werknemers of grootte in oppervlakte in de totale horeca heeft
geen verband met omzetontwikkelingen. Ook het hebben van een rookvoorziening
heeft geen effect op de omzetontwikkeling; ondernemingen met een rookvoorziening
ervaren vergelijkbare omzetontwikkelingen ten opzichte van gelegenheden zonder
rookvoorziening. Wel is het zo dat horecagelegenheden met een rookvoorziening
iets vaker een omzetstijging melden dan horecagelegenheden zonder rookvoorziening.
 Specifiek voor de sector cafés valt op dat medio 2009 een kleiner
percentage omzetdalingen meldt dan eind 2008. Ook lijken de gemelde dalingen
kleiner te zijn in 2009 dan in 2008: er worden in 2009 door cafés minder
vaak omzetdalingen gemeld van 20% of meer. Wel noemen cafés
de rookvrije horeca nog vaker als oorzaak voor omzetdalingen dan de economische
omstandigheden. De afname van het percentage cafés dat omzetdalingen
meldt, doet zich vooral voor bij cafés kleiner dan 200 vierkante meter
en bij cafés met minder dan zeven werknemers. Meer dan de helft van
de cafés rapporteert in 2009 geen knelpunten rond de invoering van
de rookvrije horeca. In 2008 was dat 27%. Als gekeken wordt naar rookvoorzieningen
valt op dat 85% van de cafés zegt een rookvoorziening te hebben.
 
 De ontwikkelingen in de horecasector zijn niet uniek; uit analyse blijkt
dat de horecasector geen afwijkende ontwikkelingen heeft doorgemaakt in vergelijking
met andere sectoren of de gehele economie. De stijging van het aantal faillissementen
in de horeca is ook vergelijkbaar met andere sectoren. Vanuit bedrijfseconomische
aspecten, macro-economische ontwikkelingen en vergelijkingen met andere sectoren,
lijkt het erop dat de recessie meer invloed heeft gehad op de omzet in de
horeca, dan de invoering van het rookbod. Het consumentenvertrouwen blijkt
sterk samen te hangen met de omzetontwikkelingen in de totale sector. Horecaondernemers
zelf noemen ook in toenemende mate de economische crisis als oorzaak van de
omzetdalingen.
 2. Conclusies rapport gevolgen coffeeshops rookvrije
horeca
 Het onderzoek heeft zich toegespitst op vier deelgebieden: invoering en
naleving, overlast, gezondheidsaspecten en financiële gevolgen.
 Invoering en naleving
 Uit het onderzoek blijkt dat ongeveer 70% van de coffeeshops maatregelen
heeft genomen om te voldoen aan de eisen uit de Tabakswet. Dit percentage
komt redelijk overeen met het percentage cafés dat de rookvrije horeca
goed naleeft. Ongeveer de helft van de coffeeshops die maatregelen genomen
heeft, koos voor het creëren van een rookruimte. Daardoor bestaat nog
steeds de mogelijkheid om joints met tabak te roken, waardoor de sfeer en
functie van de coffeeshop gewaarborgd blijft. Een kleiner deel koos voor een
ander alternatief (bijvoorbeeld tabaksvervangers, verdampers of pure joints)
of heeft de coffeeshop omgebouwd tot afhaalloket. Ongeveer 30% heeft
(nog) geen maatregelen genomen en staat in sommige gevallen het roken nog
(oogluikend) toe. Verder blijkt dat enkele kleine coffeeshops, die geen maatregelen
hebben getroffen, ervoor kiezen te wachten tot de regels naar eigen zeggen
duidelijker zijn.
 De geïnterviewde coffeeshopeigenaren en gemeenteambtenaren signaleren een toegenomen verkoop op straat en via illegale verkooppunten.
Onduidelijk is in hoeverre dit samenhangt met het rookverbod aangezien dit
de verkoop en het aantal verkooppunten niet beperkt heeft. Daarnaast geeft
de helft van het aantal onderzochte coffeeshops aan dat de overlast na invoering
van de rookvrije horeca gestegen is, bijvoorbeeld het roken en blowen op straat
en buiten voor de coffeeshop rondhangende groepjes mensen.
 De geïnterviewde gemeenteambtenaren bevestigen dit beeld echter niet
en geven aan dat de gemelde overlast rondom de coffeeshops veel lager is dan
bij de reguliere horeca.
 Gezondheidsaspecten
 Een aantal coffeeshops zag zich door de invoering van de rookvrije horeca
genoodzaakt over te stappen op een zogenaamde loketfunctie. Dat heeft per
saldo tot gevolg dat er minder klanten in de coffeeshop verblijven ten opzichte
van het aantal klanten dat afhaalt. Dit heeft effect op de contactmomenten
en de informatievoorziening die er vanuit een coffeeshop richting klanten
kan zijn. Het is mogelijk dat sommige klanten een grotere hoeveelheid afnemen
en meenemen naar huis. Echter, een verandering van het consumptiegedrag in
termen van hoeveelheid per persoon is niet uit dit onderzoek gebleken. Tot
slot blijkt uit het rapport dat slechts een zeer kleine groep is overgestapt
op andere gebruikersmethoden, zoals pure joints, verdampers, en tabaksvervangers.
 Financiële gevolgen
 Er zijn geen aanwijzingen gevonden dat exploitanten van coffeeshops te
maken hebben met grote financiële moeilijkheden als gevolg van de invoering
van een rookvrije horeca. Wel is bij sommige coffeeshops een deel van het
barpersoneel ontslagen. Voor zover er sprake is van een omzetdaling, lijkt
deze voornamelijk te wijten aan een daling in de horecaomzet (minder verkoop
consumpties).
 3. Samenvattend
 Het primaire doel van de maatregel is om ook in de horeca-, sport- en
kunst/ cultuursector een rookvrije werkplek te creëren. Werknemers in
deze sectoren verdienen dezelfde bescherming tegen de schadelijke gevolgen
van tabaksrook als werknemers in andere sectoren. In termen van luchtkwaliteit
en volksgezondheid zijn de resultaten helder en komen ze overeen met de bevindingen
in andere landen: Aanzienlijke verbetering van de luchtkwaliteit in horecagelegenheden
en daarmee een daling van de blootstelling aan tabaksrook, rokers hebben vaker
een (succesvolle) stoppoging ondernomen of zijn minder gaan roken en er heeft
geen verplaatsing van roken plaatsgevonden naar de thuissituatie. Ik vind
deze resultaten bemoedigend; ze ondersteunen het belang van deze maatregel.
Op basis van gegevens uit het buitenland en de kennis over de schadelijkheid
van meeroken kan voorzichtig geconcludeerd worden dat de rookvrije horeca
positieve effecten heeft op het aantal luchtwegklachten, het aantal hartvaatziekten
en de levensverwachting.
 Duidelijk is dat de invoering van de rookvrije horeca vrijwel niemand
onberoerd heeft gelaten. De meerderheid van de Nederlandse bevolking vindt
de rookvrije horeca een goede zaak. Het draagvlak onder de ondernemers verschuift
ook: de stemming is in 2009 positiever dan in 2008. De naleving is in het
algemeen hoog, maar kan nog duidelijk verbeterd worden bij de sectoren cafés
en discotheken. Door de rechterlijke uitspraken over horeca zonder personeel
en het tijdelijk opschorten van de handhaving voor deze groep is, zoals te
verwachten, in die categorie cafés sprake van een afnemende naleving.
Positief is dat een groot aantal horecagelegenheden voorzieningen heeft getroffen
om rokende bezoekers in de horeca te accommoderen en de wijze waarop de ondernemers
en gemeenten daarmee zijn omgegaan. Daarnaast heb ik herhaaldelijk
aangegeven dat ik opensta voor alternatieven en innovatieve oplossingen, zoals
ventilatiesystemen, zolang er sprake is van gelijkwaardigheid met betrekking
tot zowel toepassing, handhaafbaarheid als gezondheidsbescherming. Zoals u
weet is dit laatste momenteel onderwerp van onderzoek door TNO en RIVM.
 
 Tot slot is duidelijk dat door de economische recessie ook een sector
als de horeca forse tegenwind heeft. De (omzet)ontwikkelingen in de horecasector
zijn echter niet uniek; uit de rapportages blijkt dat de horecasector geen
afwijkende ontwikkelingen heeft doorgemaakt in vergelijking met andere sectoren
of de gehele economie. Net als in mijn brief van 16 december 2008 is mijn conclusie dat er vooralsnog geen grond is om
vast te stellen dat de rookvrije horeca voor bepaalde sectoren of (sub)groepen
buiten proportioneel zou uitwerken.
 
 De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
 A. Klink
 
 
 
 
 TK, vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nummer 206.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 VWA en Intraval: Factsheet inventarisatie naleefniveau rookvrije horeca
najaar 2009. Zie www.vwa.nl.
 
 
 TK, Vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nr. 206.