Voorstel van wet van de leden Ten Hoopen, Aptroot en Vos houdende wijziging van de Mededingingswet ter versoepeling van de uitzondering op het verbod van mededingingsafspraken (versterking positie leveranciers uit het MKB); NADER VOORLOPIG VERSLAG VAN DE VASTE COMMISSIE VOOR ECONOMISCHE ZAKEN
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Eerste Kamer der Staten-Generaal
 1
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST135142
 2009-2010
 
 31 531
 Voorstel van wet van de leden Ten Hoopen, Aptroot en Vos houdende wijziging
van de Mededingingswet ter versoepeling van de uitzondering op het verbod
van mededingingsafspraken (versterking positie leveranciers uit het MKB)
 
 
 
 
 E
 NADER VOORLOPIG VERSLAG VAN DE VASTE COMMISSIE VOOR ECONOMISCHE ZAKEN
 Vastgesteld 29 september 2009
 De memorie van antwoord en de brief van de minister van Economische Zaken
hebben de vaste commissie voor Economische Zaken aanleiding gegeven tot het
stellen van de volgende nadere vragen aan de initiatiefnemers en de minister
van Economische Zaken. De vragen staan per fractie geordend.
 Vragen van de leden van de fractie van het CDA, mede namens
die van de VVD-fractie
 De leden van de CDA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
zowel de antwoorden van de initiatiefnemers in de memorie van antwoord op
hun vragen, alsmede van de brief van de minister van Economische Zaken. Zij
vinden het opvallend dat met name over de mogelijke Europese gevolgen kennelijk
grote verschillen van inzicht bestaan tussen de initiatiefnemers en de minister.
Om die reden verzoeken de CDA-leden de initiatiefnemers uitgebreid te reageren
op de door de minister van Economische Zaken in haar brief genoemde argumenten
dat invoering van dit wetsvoorstel tot interstatelijke effecten kan leiden,
afbreuk kan doen aan de doelstellingen van het EG-Verdrag, binnen de werkingssfeer
van art. 81 EG-Verdrag kan vallen en tot rechtsonzekerheid kan leiden. Daarbij
verzoeken de leden van de CDA-fractie de initiatiefnemers bij hun antwoord
tevens in beschouwing te nemen dat uit antwoorden van de minister op een vraag
van de leden van de SP-fractie blijkt dat het als gevolg van het schrappen
van de omzetgrens mogelijk is dat, afhankelijk van de afbakening van de relevante
markt, ook het grootbedrijf in een bepaalde branche van de verruiming van
de bagatelregeling kan profiteren.
 
 Aan de minister van Economische Zaken vragen de leden van de CDA-fractie
te reageren op het betoog van de initiatiefnemers in de memorie van antwoord
dat invoering van dit wetsvoorstel niet tot strijdigheid met Europese regels
leidt, dat kartelautoriteiten in de praktijk niet optreden tegen (hardcore)kartels
met een marktaandeel van 10% en dit in de toekomst ook niet valt te
verwachten, dat slechts zelden de handel tussen de lidstaten zal
worden beïnvloed en dat geen aantasting dreigt van de rechtszekerheid.
 Vragen van de leden van de fractie van de SP
 De leden van de SP-fractie danken de initiatiefnemers en de minister van
Economische Zaken voor hun antwoorden op vragen uit het voorlopig verslag
van het wetsvoorstel. Zij hebben een aantal nadere vragen voor de initiatiefnemers
(genummerd 1–7) en een aantal nadere vragen voor de minister (genummerd
8–12). Zij verzoeken de initiatiefnemers en de minister om bij de beantwoording
deze nummering aan te houden.
 
 De initiatiefnemers zeggen met het wetsvoorstel steun te willen verlenen
aan het MKB ten aanzien van de inkoopmacht van grootbedrijven. Dit noopt de
leden van de SP-fractie tot het stellen van de volgende vragen.
 
 1. Kunnen de initiatiefnemers bevestigen dat de kartelvorming die het
wetsvoorstel binnen de 10% marktaandeelgrens toestaat: (vraag 1a) niet
specifiek betrekking heeft op het MKB, maar op het toestaan van kartelvorming
voor alle bedrijven, inclusief het grootbedrijf?,
en (vraag 1b) niet specifiek betrekking heeft op inkoopmacht, maar op kartelvorming
in het algemeen en dus inclusief verkopen aan consumenten?
 
 2. Kunnen de initiatiefnemers bevestigen dat in de meeste branches waarvoor
relevante cijfers beschikbaar zijn het grootbedrijf evenzeer binnen de 10%-grens
tot kartelvorming kan overgaan?, 
 
 3. Indien de initiatiefnemers de vraag onder 2 ontkennend beantwoorden,
kunnen zij de Eerste Kamer dan adequate CBS-cijfers verstrekken die weerleggen
dat in de meerderheid van de branches juist het grootbedrijf kan profiteren
van de door het wetsvoorstel toegestane kartelvorming?
 
 4. Kunnen de initiatiefnemers zich voorstellen dat het voor bijvoorbeeld
een tiental grootbedrijven in een branche eenvoudiger is om een kartel te
effectueren dan voor een 100-tal kleine bedrijven in die branche?
 
 5. Kunnen de initiatiefnemers zich voorstellen dat dit wetsvoorstel in
Nederland een kartelgolf doet ontstaan, met name onder het grootbedrijf?
 
 6. Kunnen de initiatiefnemers zich voorstellen dat de hierboven (bij vraag
5) genoemde kartelgolf tegen de belangen van de consument kan inwerken, maar
ook tegen de belangen van het kleinbedrijf? (Zo kunnen zij bijvoorbeeld kartels
van aan hen verkopende grootbedrijven tegenover zich krijgen.) Beschikken
de initiatiefnemers over gedegen cijfers die de waarschijnlijkheid van zo’n
kartelgolf empirisch weerleggen (dat wil zeggen cijfers niet voor een incidentele
casus doch voor de economie in de breedte)?
 
 7. De initiatiefnemers erkennen dat het wetsvoorstel voor de meeste markten –
analytisch gezien – kan resulteren in een opdeling van iedere markt
in tien niet-overlappende kartelverbanden (Kamerstukken I 2008/09, 31 531
C, blz. 3). Vervolgens stellen de initiatiefnemers dit niet als een probleem
te zien, omdat een afnemer ook dan «nog uit tien mogelijkheden kan kiezen».
Dit noopt de leden van de SP-fractie tot het stellen van de volgende twee
vragen. Ten eerste (vraag 7a): realiseren de initiatiefnemers zich dat kartelvorming
onder een relatief klein aantal grote bedrijven eenvoudiger is dan onder een
relatief groot aantal kleine bedrijven en dat in een dergelijke
constellatie het MKB door kartelvorming aan zijn inkoopzijde dreigt te worden
weggedrukt? Ten tweede (vraag 7b): realiseren de initiatiefnemers zich ook
dat in zo’n constellatie aan – vaak moeilijk bewijsbare –
prijsleiderschappen effectief gezien de vrije hand moet worden gegeven? (De
NMa spreekt dan over «parallel gedrag» en in voorkomend geval
over «oligopolistisch volggedrag».)
 
 (Tot slot, indien het ministerie van Economische Zaken niet mocht beschikken
over in vraag 8 aan de minister gevraagde cijfers, dan willen de leden van
de SP-fractie graag van de initiatiefnemers weten of zij wellicht over deze
cijfers beschikken.)
 
 De leden van de SP-fractie richten de volgende vragen aan de minister
van Economische Zaken.
 
 8. Nog afgezien van de kwestie of het wetsvoorstel al dan niet bepaalde
bezwaren oproept (met name betreffende kartelvorming tussen grootbedrijven
en vervolgens de ruimte voor «parallel gedrag» tussen kartelblokken),
is het belangrijk om te weten of er een gebleken mededingingsprobleem is en
hoe omvangrijk dit probleem is. Daarom stellen de leden van de SP-fractie
de volgende vragen. Ten eerste (vraag 8a): heeft het ministerie cijfers voorhanden
waaruit blijkt in welke branches en in welke mate bedrijven thans gebruikmaken
van de uitzondering op het kartelverbod uit artikel 7 van de Mededingingswet
(<5% marktaandeel en omzet van <€40 mln.) en in welke mate
zij met hun afspraken daadwerkelijk tegen één dan wel beide
grenzen (marktaandeel en omzet) aanzitten? Ten tweede (vraag 8b): in hoeverre
gaat het hierbij voornamelijk om het kleinbedrijf?
Ten derde (vraag 8c): wat is ongeveer het relatieve aandeel van de legale
feitelijke kartelvorming ten opzichte van de potentieel toegestane kartelvorming?
 
 9. Met betrekking tot de door het CBS verstrekte bedrijfsgegevens per
branche stelt de minister in haar brief van 7 juli 2009 (Kamerstukken
I 2008/09, 31 531 CH) terecht dat cijfers op een hoog aggregatieniveau
vanuit mededingingsrechtelijk oogpunt minder indicatief zijn dan die op een
laag aggregatieniveau. Wij moeten echter roeien
met de riemen die we hebben, en in het onderhavige geval zijn dat gebrekkige
cijfers. Dat is echter beter dan geen cijfers. Durft de minister de stelling
aan dat verhoudingen tussen de drie ondernemingsgroepen
(KB, MB en GB) op een hoog aggregatieniveau (digit 2–3) ruwweg indicatief
zijn voor het gemiddelde op lagere aggregatieniveaus?
Met andere woorden, durft de minister de stelling aan dat we ruwweg ervan
uit kunnen gaan dat in de meerderheid van de mededingingsrechtelijk
relevante markten het gemiddelde marktaandeel
van grootbedrijven kleiner dan 5% is? En voorts dat dit marktaandeel
in een aanzienlijk aantal markten (mogelijk 30%) kleiner dan 1%
is?
 
 10. Onder andere in de brief van de minister bij het voorlopig verslag
(Kamerstukken I 2008/09, 31 531 CH) wordt de term «relevante markt»
gebruikt. Is dit een mededingingsrechtelijk begrip in de zin van de Mededingingswet?
Zo ja, op grond waarvan?
 
 11. Kent de minister voorbeelden van landen met een op Nederland gelijkende
productie- en marktstructuur die een «bagatel» in de kartelwetgeving
hebben dat overeenkomt met het thans voorgestelde? Zo ja, zijn er aanwijzingen
dat de invoering van dat «bagatel» leidde tot prijsopdrijving
in het algemeen en/of winstdalingen voor het kleinbedrijf?
 
 12. Ziet de minister het als een realistische mogelijkheid dat het onderhavige
wetsvoorstel gemiddeld genomen tegen de belangen van de consument werkt (algemene
toename van kartels) en ook gemiddeld genomen tegen de belangen van het kleinbedrijf,
voor zover het grootbedrijf leverancier is van het kleinbedrijf?
 Vragen van de leden van de SGP-fractie, mede namens de
leden van de ChristenUnie-fractie
 Naar de mening van de leden van de fracties van SGP en CU ontstaat er
door het initiatiefwetsvoorstel spanning tussen het Europese en het nationale
mededingingsrecht. Het wetsvoorstel beoogt immers dat binnen de Nederlandse
rechtsorde hardcore kartelafspraken tussen ondernemingen met een marktaandeel
tot 10% op de relevante geografische en productmarkt uitgezonderd zijn
van het toepassingsbereik van de mededingingswet. Maar de mening van deze
leden, blijven zij, voor zover zij niet als de minimis kunnen worden aangemerkt,
onderworpen aan het Europese mededingingsrecht. Creëert dat geen rechtsonzekerheid
als gevolg van conflicterende regelgeving, zo vragen zij de indieners?
 
 De voorzitter van vaste commissie voor Economische Zaken,
 Kneppers-Heynert
 De griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken,
 Warmolt de Boer
 
 
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Schuurman (CU), Van den Berg (SGP), Meindertsma (PvdA), Broekers-Knol
(VVD), Terpstra (CDA), Kneppers-Heynert (VVD), voorzitter, Kox (SP), Essers
(CDA), Noten (PvdA), Sylvester (PvdA), Schouw (D66), Van Driel (PvdA), Doek
(CDA), Franken (CDA), Böhler (GL), Willems (CDA), Reuten (SP), vice-voorzitter,
Hofstra (VVD), Asscher (VVD), Laurier (GL), Koffeman (PvdD), Elzinga (SP),
Vliegenthart (SP), Kuiper (CU) en Yildirim (Fractie-Yildirim).
 
 
 De initiatiefnemers stellen herhaaldelijk dat er «geen economische
rechtvaardiging» voor een omzetgrens zou bestaan (bijvoorbeeld Kamerstukken
I 2008/09, 31 531 C, blz. 5). In die zin bestaat er ook geen zogenaamde
economische rechtvaardiging voor het steunen van het kleinbedrijf. Maar omdat
de initiatiefnemers zeggen het MKB te willen steunen, ligt bij de mogelijke
gerechtvaardigdheid van die doelstelling de gerechtvaardigdheid van het stellen
van een omzetgrens. Immers zonder omzetgrens heeft het wetsvoorstel betrekking
op bedrijven in het algemeen (inclusief het grootbedrijf) en schiet het voorstel
zijn doel dus voorbij. De initiatiefnemers hadden dus – naar de opvatting
van de leden van de SP-fractie – moeten kiezen: het wetsvoorstel geldt
voor alle bedrijven (dat is de strekking van de voorliggende wetstekst) of
specifiek voor het MKB (dan zou er een omzetgrens moeten zijn en die ontbreekt
in de voorliggende wetstekst). Overigens is de kwestie niet de relevantie
van uitsluitend een omzetgrens, doch die van een marktaandeelgrens in combinatie
met een omzetgrens. Het voorbeeld van de Waddeneilandfietsenverhuurders dat
de initiatiefnemers herhaaldelijk oproepen is daarom – naar het oordeel
van de leden van de SP-fractie – irrelevant: zij mogen om te beginnen
al geen kartel vormen boven de marktaandeelgrens.
 
 
 Zie de CBS-cijfers die de minister van Economische Zaken verstrekte in
haar brief naar aanleiding van het voorlopig verslag (Kamerstukken I 2008/09,
31 531 CH). De minister wijst er terecht op dat deze cijfers met omzichtigheid
geduid dienen te worden. Tot nog toe hebben de initiatiefnemers echter in
het geheel geen cijfers verstrekt. Gebrekkige cijfers ter aanduiding van een
probleem zijn beter dan helemaal geen cijfers.
 
 
 In de memorie van antwoord (Kamerstukken I 2008/09, 31 531 C, blz.
4) staat: «De indieners verwachten niet dat grote bedrijven veel gebruik
zullen maken van de versoepeling.» Waarop is deze verwachting gebaseerd?
Kunnen de initiatiefnemers wat dit betreft wijzen op adequaat empirisch onderzoek?
Zo ja welk onderzoek is dit? Kan de minister aangeven of zij meent dat de
stelling die spreekt uit de «verwachting» van de initiatiefnemers
gesteund wordt door adequaat empirisch onderzoek?
 
 
 In dit verband is te wijzen op de klacht van het MKB m.b.t. de voor het
klein- en middenbedrijf ongunstige prijszetting (rentevoet) door Nederlandse
banken – een klacht die de NMa vanwege ontbrekende juridisch sluitende
bewijslast moest afwijzen. Zie NMa-persbericht 24 maart 2009: http://www.nmanet.nl/nederlands/home/Actueel/Nieuws_Persberichten/NMa_Persberichten/Persberichten_2009/09–05_Meer_concurrentie_tussen_banken_mogelijk_bij_kredietverlening–MKB.asp
 
 
 De initiatiefnemers suggereren dat de «verruiming» van de
wet die zij voorstaan voornamelijk ten goede komt aan «kleine»
bedrijven. Op een vraag van de VVD-fractie stellen zij dat «in elk geval»
(?) «van de verruiming gebruik zullen gaan maken»: «kleine
winkels en kleine toeleveranciers in de detailhandel, diverse bedrijven in
de creatieve sector, textielbedrijven, zorgverleners zoals fysiotherapeuten
en apothekers en autoschadeherstelbedrijven»; daarnaast zou de verruiming
ook «interessant» kunnen zijn voor franchisebedrijven. De vraag
is dan welke «kleine» bedrijven thans tegen de grens aan opereren.
 
 
 De minister schrijft: «Hoe lager het aggregatieniveau (5–6
digit) hoe meer de cijfers gebaseerd zijn op schattingen.» De SP-fractie
neemt aan dat de minister hier bedoelt dat de toerekening van een specifiek
bedrijf(sdeel) aan een specifieke markt nogal eens lastig is.
 
 
 De NZa stelt in de Monitor Huisartsenzorg 2008: «De relevante markt
is niet in mededingingsrechtelijke zin afgebakend.» (blz. 25) http://www.minvws.nl/kamerstukken/cz/2009/reactie-nza-op-3-rapporten-inzake-huisartsenzorg-en-functionele-bekostiging.asp
 
 
 Gemiddeld genomen: d.w.z. voor de economie als geheel, waarbij in incidentele
branches het voordeel toch bij het kleinbedrijf zou kunnen liggen.