Kwaliteitsbewaking hoger onderwijs; Verslag aan Vlaams Parlement en aan de Tweede Kamer
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-04 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31554, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

04-09-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

31554 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudDEEL 11 OVER DIT ONDERZOEK1.1 Aanleiding1.2 Context1.3 Probleemstelling en opzet1.4 Leeswijzer2 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN2.1 Hoofdconclusie2.2 Interne kwaliteitszorg2.2.1 Conclusies interne kwaliteitszorg2.2.2 Aanbevelingen interne kwaliteitszorg2.3 Externe kwaliteitszorg2.3.1 Conclusies zelfevaluaties2.3.2 Conclusies visitaties door visiterende en beoordelende
instanties en evaluatieorganen2.3.3 Conclusies NVAO2.3.4 Aanbevelingen externe kwaliteitszorg2.4 Kosten voor kwaliteitszorg2.4.1 Conclusies kosten voor kwaliteitszorg2.4.2 Aanbevelingen kosten voor kwaliteitszorg2.5 Toezicht op het kwaliteitszorgstelsel2.5.1 Conclusies toezicht op het kwaliteitszorgstelsel2.5.2 Aanbevelingen toezicht op het kwaliteitszorgstelsel2.6 Vergelijking accreditatiestelsel2.6.1 Conclusies vergelijking accreditatiestelsel2.6.2 Aanbevelingen vergelijking accreditatiestelsel3 BESTUURLIJKE REACTIES EN NAWOORD3.1 Bestuurlijke reacties3.1.1 Antwoord van de Nederlandse minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap3.1.2 Antwoord van de Vlaamse minister van Werk,
Onderwijs en Vorming3.1.3 Antwoord van NVAO 3.2 Nawoord van de Algemene Rekenkamer en het RekenhofInhoudelijke versus procedurele beoordelingBeoordeling op basis van plannenVerbeterfunctieToezichtNieuwe ontwikkelingenDEEL 2 1 INLEIDING1.1 Kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs1.2 Wet- en regelgeving1.2.1 Verdrag1.2.2 Nederland1.2.3 Vlaanderen1.3 Accreditatiekaders1.4 Kwaliteitszorgsysteem1.4.1 Interne kwaliteitszorg1.4.2 Externe kwaliteitszorgZelfevaluatieVisitatieAccreditatie1.4.3 Toezicht op het kwaliteitszorgsysteem1.5 Aanpak onderzoek1.5.1 Probleemstelling en onderzoeksdomein1.5.2 Methode2 INTERNE KWALITEITSZORG2.1 Inleiding2.2 Wet- en regelgeving2.3 Interne kwaliteitszorg aan de Nederlandse instellingen2.3.1 Organisatie van de interne kwaliteitszorgKwaliteitssystemenPlaats van het instellingsbestuur in de interne kwaliteitszorg2.3.2 Toepassing van het accreditatiekader op de
interne kwaliteitszorgEvaluatiesVerbetermaatregelenBetrokkenheid van studenten, medewerkers, alumni en beroepenveld• Studenten• Medewerkers• Alumni• Beroepenveld2.3.3 Overige kwaliteitsaspectenInleidingKwaliteit en kwaliteitszorgKwantiteit personeelOnderwijsveranderingen2.3.4 Conclusie interne kwaliteitszorg Nederland2.4 Interne kwaliteitszorg aan de Vlaamse instellingen2.4.1 Organisatie van de interne kwaliteitszorgKwaliteitssystemenOpleidingscommissiesPlaats van het instellingsbestuur in de interne kwaliteitszorg2.4.2 Toepassing van het accreditatiekader op de
interne kwaliteitszorgEvaluatiesVerbetermaatregelenBetrokkenheid van studenten, medewerkers, alumni en beroepenveld• Studenten• Alumni• Beroepenveld• Medewerkers2.4.3 Kwaliteit van het personeel2.4.4 Conclusie interne kwaliteitszorg Vlaanderen3 EXTERNE KWALITEITSZORG3.1 Inleiding3.2 Zelfevaluatie in Nederland3.2.1 Wet- en regelgeving3.2.2 ZelfevaluatierapportenKwaliteit en aanpakFuncties3.2.3 Conclusie zelfevaluatie in Nederland3.3 Zelfevaluatie in Vlaanderen3.3.1 Wet- en regelgeving3.3.2 Zelfevaluatierapporten in VlaanderenAanpakKwaliteitFuncties3.3.3 Conclusie zelfevaluatie in Vlaanderen3.4 Visitatie in Nederland3.4.1 Wet- en regelgeving3.4.2 VBI’sVBI-lijstVBI-protocollenOordeelsvormingWerkwijzeDeskundigheid en onafhankelijkheid van de commissies3.4.3 Conclusie visitatie in Nederland3.5 Visitatie in Vlaanderen3.5.1 Wet- en regelgeving3.5.2 Evaluatieorganen in VlaanderenOnafhankelijkheid van het evaluatieorgaanOnafhankelijkheid en functioneren van de secretaris3.5.3 Visitatiecommissies in VlaanderenAlgemene bevindingSamenstelling, deskundigheid en onafhankelijkheid van
de commissiesDomeinspecifiek referentiekaderOordeelsvormingVerplichting tot oordeelsvorming3.5.4 Conclusie visitatie in Vlaanderen3.6 Accreditatie door de NVAO3.6.1 Inleiding3.6.2 Wet- en regelgeving3.6.3 Werkwijze van de NVAO: beschrijvingBasisproceduresProbleemdossiers3.6.4 Werkwijze van de NVAO: analyseGemeenschappelijke bevindingenBevindingen NederlandBevindingen Vlaanderen3.6.5 Conclusie accreditatie door NVAO4 KOSTEN VOOR KWALITEITSZORG4.1 Inleiding4.2 Kosten voor kwaliteitszorg in Nederland4.2.1 Inleiding4.2.2 Kosten voor interne kwaliteitszorg4.2.3 Kosten voor externe kwaliteitszorg4.3 Kosten voor kwaliteitszorg in Vlaanderen4.3.1 Kosten voor interne kwaliteitszorg4.3.2 Kosten voor visitatie4.4 Budget van NVAO4.5 Conclusie kosten voor kwaliteitszorg in Nederland
en Vlaanderen5. TOEZICHT OP HET KWALITEITSZORGSTELSEL5.1 Inleiding5.2 Toezicht op het kwaliteitszorgstelsel5.2.1 NederlandWet- en regelgevingBevindingen5.2.2 VlaanderenWet- en regelgevingBevindingen5.2.3 Conclusie toezicht op het kwaliteitszorgstelsel5.3 Comité van Ministers5.3.1 Wet- en regelgeving5.3.2 Bevindingen5.3.3 Conclusie Comité van Ministers6. VERGELIJKING VAN HET ACCREDITATIESTELSEL IN NEDERLAND
EN VLAANDEREN6.1 Inleiding6.2 Taakafbakening van de actoren6.2.1 Aanwijzing van VBI’s en evaluatieorganen6.2.2 Rolverdeling NVAO versus VBI’s en evaluatieorganen6.2.3 Afbakening onderzoeks- en onderwijsaccreditatie6.3 Oordeelsvorming6.3.1 Inhoud versus procedures6.3.2 Beoordeling op instellingsniveau of opleidingsniveau6.3.3 Geclusterde visitatie6.4 Gevolgen van accreditatie6.4.1 Accreditatietermijn6.4.2 Verbetertraject6.5 Nieuwe ontwikkelingen6.5.1 Inleiding6.5.2 Report of the committee for the review of the
Accreditation Organization of The Netherlands and Flanders (NVAO)6.5.3 Beleidsreactie van het Comité van Ministers
over de internationale peer review van de NVAO6.5.4 Focus op kwaliteit: vernieuwing van accreditatie
in het hoger onderwijsBEGRIPPEN EN AFKORTINGEN LITERATUURPublicatiesWet- en regelgevingBIJLAGE ACCREDITATIEKADER NEDERLAND BIJLAGE ACCREDITATIEKADER VLAANDEREN 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31554Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 304 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 554Kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs in Nederland en Vlaanderen.
Verslag aan het Vlaams Parlement en de Tweede Kamer der Staten-Generaal Samenwerkingsonderzoek
met het Rekenhof van Belgiënr. 2RAPPORTInhoudDEEL 15   1Over dit onderzoek71.1Aanleiding7 1.2Context71.3Probleemstelling en opzet7 1.4Leeswijzer8   2Conclusies en aanbevelingen92.1Hoofdconclusie9 2.2Interne kwaliteitszorg92.2.1Conclusies interne kwaliteitszorg92.2.2Aanbevelingen interne kwaliteitszorg102.3Externe kwaliteitszorg10 2.3.1Conclusies zelfevaluaties10 2.3.2Conclusies visitaties door visiterende
en beoordelende instanties en evaluatieorganen102.3.3Conclusies NVAO11 2.3.4Aanbevelingen externe kwaliteitszorg12 2.4Kosten voor kwaliteitszorg122.4.1Conclusies kosten voor kwaliteitszorg122.4.2Aanbevelingen kosten voor kwaliteitszorg132.5Toezicht op het kwaliteitszorgstelsel132.5.1Conclusies toezicht op het kwaliteitszorgstelsel132.5.2Aanbevelingen toezicht op het
kwaliteitszorgstelsel142.6Vergelijking accreditatiestelsel142.6.1Conclusies vergelijking accreditatiestelsel142.6.2Aanbevelingen vergelijking accreditatiestelsel14   3Bestuurlijke reacties en nawoord163.1Bestuurlijke reacties16 3.1.1Antwoord van de Nederlandse minister
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap163.1.2Antwoord van de Vlaamse minister
van Werk, Onderwijs en Vorming17 3.1.3Antwoord van NVAO20 3.2Nawoord van de Algemene Rekenkamer
en het Rekenhof22 DEEL
225   1Inleiding271.1Kwaliteitsbewaking in het hoger
onderwijs271.2Wet- en regelgeving28 1.2.1Verdrag281.2.2Nederland28 1.2.3Vlaanderen281.3Accreditatiekaders291.4Kwaliteitszorgsysteem29 1.4.1Interne kwaliteitszorg29 1.4.2Externe kwaliteitszorg291.4.3Toezicht op het kwaliteitszorgsysteem301.5Aanpak onderzoek31 1.5.1Probleemstelling en onderzoeksdomein31 1.5.2Methode32   2Interne kwaliteitszorg332.1Inleiding33 2.2Wet- en regelgeving342.3Interne kwaliteitszorg aan de Nederlandse
instellingen342.3.1Organisatie van de interne kwaliteitszorg342.3.2Toepassing van het accreditatiekader
op de interne kwaliteitszorg35 2.3.3Overige kwaliteitsaspecten39 2.3.4Conclusie interne kwaliteitszorg
Nederland41 2.4Interne kwaliteitszorg aan de Vlaamse
instellingen42 2.4.1Organisatie van de interne kwaliteitszorg42 2.4.2Toepassing van het accreditatiekader
op de interne kwaliteitszorg44 2.4.3Kwaliteit van het personeel46 2.4.4Conclusie interne kwaliteitszorg
Vlaanderen47    3Externe kwaliteitszorg483.1Inleiding48 3.2Zelfevaluatie in Nederland493.2.1Wet- en regelgeving49 3.2.2Zelfevaluatierapporten50 3.2.3Conclusie zelfevaluatie in Nederland51 3.3Zelfevaluatie in Vlaanderen51 3.3.1Wet- en regelgeving513.3.2Zelfevaluatierapporten in Vlaanderen513.3.3Conclusie zelfevaluatie in Vlaanderen523.4Visitatie in Nederland53 3.4.1Wet- en regelgeving53 3.4.2VBI’s53 3.4.3Conclusie visitatie in Nederland56 3.5Visitatie in Vlaanderen573.5.1Wet- en regelgeving57 3.5.2Evaluatieorganen in Vlaanderen57 3.5.3Visitatiecommissies in Vlaanderen583.5.4Conclusie visitatie in Vlaanderen633.6Accreditatie door de NVAO643.6.1Inleiding64 3.6.2Wet- en regelgeving643.6.3Werkwijze van de NVAO: beschrijving653.6.4Werkwijze van de NVAO: analyse663.6.5Conclusie accreditatie door NVAO68   4Kosten voor kwaliteitszorg704.1Inleiding70 4.2Kosten voor kwaliteitszorg in Nederland70 4.2.1Inleiding70 4.2.2Kosten voor interne kwaliteitszorg71 4.2.3Kosten voor externe kwaliteitszorg71 4.3Kosten voor kwaliteitszorg in Vlaanderen72 4.3.1Kosten voor interne kwaliteitszorg724.3.2Kosten voor visitatie73 4.4Budget van NVAO74 4.5Conclusie kosten voor kwaliteitszorg
in Nederland en Vlaanderen74    5Toezicht op het kwaliteitszorgstelsel765.1Inleiding765.2Toezicht op het kwaliteitszorgstelsel765.2.1Nederland76 5.2.2Vlaanderen775.2.3Conclusie toezicht op het kwaliteitszorgstelsel795.3Comité van Ministers79 5.3.1Wet- en regelgeving79 5.3.2Bevindingen80 5.3.3Conclusie Comité van Ministers80   6Vergelijking van het accreditatiestelsel in Nederland en Vlaanderen816.1Inleiding81 6.2Taakafbakening van de actoren81 6.2.1Aanwijzing van VBI’s en
evaluatieorganen81 6.2.2Rolverdeling NVAO versus VBI’s
en evaluatieorganen82 6.2.3Afbakening onderzoeks- en onderwijsaccreditatie82 6.3Oordeelsvorming836.3.1Inhoud versus procedures83 6.3.2Beoordeling op instellingsniveau
of opleidingsniveau84 6.3.3Geclusterde visitatie85 6.4Gevolgen van accreditatie856.4.1Accreditatietermijn856.4.2Verbetertraject86 6.5Nieuwe ontwikkelingen87 6.5.1Inleiding87 6.5.2Report of the committee for the
review of the Accreditation Organization of The Netherlands and Flanders (NVAO)87 6.5.3Beleidsreactie van het Comité
van Ministers over de internationale peer review van de NVAO87 6.5.4Focus op kwaliteit: vernieuwing
van accreditatie in het hoger onderwijs88    Begrippen
en afkortingen89   Literatuur90   Bijlage
Accreditatiekader Nederland92   Bijlage
Accreditatiekader Vlaanderen95DEEL 11 OVER DIT ONDERZOEK1.1 AanleidingDe belangrijke gevolgen van het Bolognaproces, dat een Europese hogeronderwijsruimte
beoogt, hebben de Algemene Rekenkamer en het Rekenhof ertoe aangezet een gezamenlijk
onderzoek naar de werking van de kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs
uit te voeren. De kwaliteit van het hoger onderwijs is belangrijk voor de
ontwikkeling van de kenniseconomie en daarmee voor de internationale economische
positie van Nederland en Vlaanderen.Het doel van dit onderzoek is een bijdrage te leveren aan het zo goed
mogelijk functioneren van de kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs in
Nederland en Vlaanderen. Met het onderzoek willen de Algemene Rekenkamer en
het Rekenhof de parlementen in Nederland en Vlaanderen informeren over het
functioneren van de in- en externe kwaliteitszorg, knelpunten aanwijzen en
aanbevelingen formuleren, deels op basis van de vergelijking tussen beide
landen. De Nederlandse regering zal het stelsel na de eerste accreditatieronde
met ingang van 2010 bijsturen. De onderzoeksbevindingen kunnen dus ook een
bijdrage leveren aan de bijsturing van het stelsel.1.2 ContextElke universiteit en hogeschool is wettelijk verplicht een systeem voor
interne kwaliteitszorg uit te werken. De interne kwaliteitszorg moet de kwaliteit
van de opleiding structureel en permanent bewaken en verbeteren. Daarbij moeten
medewerkers, studenten, alumni en het afnemende beroepenveld van de opleidingen
actief worden betrokken. Het bewaken en verbeteren van de kwaliteit gebeurt
door de realisatie van de streefdoelen periodiek te evalueren en zo nodig
verbetermaatregelen te treffen.De externe kwaliteitszorg kent drie fasen: de zelfevaluatie, de visitatie
en de accreditatie. Eerst schrijft de opleiding een zelfevaluatierapport,
vervolgens brengt een commissie van onafhankelijke deskundigen een bezoek
aan de opleiding om dat rapport aan de praktijk te toetsen en wordt het oordeel
van de commissie in een openbaar rapport gepubliceerd. Dat rapport vormt ten
slotte de basis voor de accreditatie van de opleiding door een onafhankelijk
orgaan, de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie (NVAO).1.3 Probleemstelling en opzetDe probleemstelling van dit onderzoek is: wordt er met het systeem van
kwaliteitszorg een goede invulling gegeven aan de wettelijke eisen en werkt
het zoals bedoeld?In dit onderzoek worden de volgende onderzoeksvragen beantwoord:1. Is er een systeem van interne kwaliteitszorg dat gericht is op het
meten, verbeteren en daarmee behouden van de kwaliteit van het hoger onderwijs
zoals die bij de accreditatieverlening is geconstateerd?2. Hoe verloopt de externe kwaliteitszorg en leidt deze tot gefundeerde
accreditaties?3. Hebben de bij de accreditatie betrokken instellingen inzicht in de
kosten van de kwaliteitszorg?4. Houdt de minister toezicht op de in- en externe kwaliteitszorg? Voor dit onderzoek werden 35 opleidingen geselecteerd: 18 in Nederland
en 17 in Vlaanderen, telkens verdeeld over drie universiteiten en drie hogescholen.Voor beantwoording van deze vragen is informatie verzameld bij de– studenten, docenten, management van opleidingen, besturen en kwaliteitszorgmedewerkers
van hogescholen en universiteiten;– Nederlandse (private) visiterende en beoordelende instanties en
Vlaamse evaluatieorganen;– NVAO;– betrokken ambtenaren van het Nederlandse Ministerie van Onderwijs
Cultuur en Wetenschap (OCW) en het Vlaamse Ministerie van Onderwijs en Vorming.De bevindingen werden aan de Nederlandse en Vlaamse bevoegde ministeries
en aan de NVAO voorgelegd. Met hun reacties werd rekening gehouden in het
rapport.1.4 LeeswijzerHet rapport bestaat uit twee delen. In deel 1 staan de conclusies en aanbevelingen.
Ook de reacties van de Nederlandse en Vlaamse ministers en van de NVAO zijn
daarin opgenomen. Deel 2 bevat de bevindingen waarop de conclusies en aanbevelingen
zijn gebaseerd. In de inleiding van deel 2 worden eerst het accreditatiestelsel
en de aanpak van het onderzoek toegelicht. Vervolgens worden de bevindingen
beschreven, gerangschikt naar de thema’s interne kwaliteitszorg, externe
kwaliteitszorg, kosten, toezicht en verschillen tussen Nederland en Vlaanderen. 2 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN2.1 HoofdconclusieHet stelsel van kwaliteitsbewaking voor het hoger onderwijs is goed uitgewerkt.De instellingen beschikken over een voldoende uitgebouwd systeem van interne
kwaliteitszorg, maar de werking kan op een aantal punten worden verbeterd,
zoals het formuleren van streefdoelen en het betrekken van alumni en beroepenveld.De organisatie van de accreditatieverlening is goed van de grond gekomen.
De visitatiecommissies en de NVAO baseren hun oordeel echter nog te weinig
op inhoudelijke aspecten van onderwijskwaliteit. Daarnaast zijn de beoordeling
en de onderbouwing door de visitatiecommissies niet altijd voldoende geëxpliciteerd,
terwijl de NVAO juist daarop is aangewezen. Daardoor bestaat het risico dat
licht ondermaatse opleidingen toch worden geaccrediteerd.2.2 Interne kwaliteitszorg2.2.1 Conclusies interne kwaliteitszorgDe invoering van de accreditatieplicht heeft stimulerend gewerkt voor
de ontwikkeling van een systeem van interne kwaliteitszorg. In Nederland was
het interne kwaliteitszorgsysteem van de opleidingen pas enkele jaren na de
accreditatie van voldoende niveau. Ook in Vlaanderen gaat de ontwikkeling
nog verder na de accreditatie (die er later werd ingevoerd dan in Nederland).
Er wordt nog permanent bijgestuurd.De instellingen schrijven op centraal niveau voor hoe het systeem vorm
dient te worden gegeven. In Nederland wordt goed toegezien op de uitvoering,
maar in Vlaanderen beschikt het centrale niveau over weinig instrumenten om
tijdig op te treden en verbetermaatregelen af te dwingen bij de opleidingen.Studenten krijgen meestal de kans bij te dragen tot de verbetering van
de kwaliteit van de opleiding, maar hun betrokkenheid is op enkele uitzonderingen
na gering, ondanks initiatieven van de opleidingen om hen tot meer betrokkenheid
te bewegen. Het accreditatiekader schrijft voor dat ook alumni betrokken worden
bij de evaluatie van de opleiding. Dat beleid komt schoorvoetend van de grond,
maar deze doelgroep blijkt moeilijk te bereiken. De voorgeschreven betrokkenheid
van het beroepenveld is vooral bij professioneel gerichte en HBO-opleidingen
goed ontwikkeld. Bij academische en WO-opleidingen is dat contact minder intensief
en informeler.Het accreditatiekader verlangt van opleidingen dat ze de uitkomsten van
evaluaties toetsen aan streefdoelen. De opleidingen slagen er niet in streefdoelen
te ontwikkelen die voldoende nauwkeurig zijn en die richting kunnen geven
aan de kwaliteit van de opleiding. Rendementsdoelen worden voornamelijk als
beheersinstrument gebruikt, of helemaal niet, maar zeker niet voor de verbetering
van de kwaliteit. Ratio’s docent/student worden soms als streefdoelen
gebruikt, maar wat opleidingen onder die ratio’s verstaan, verschilt
te veel om ze als benchmark te kunnen gebruiken. Metingen en peilingen
vertonen vooral in Vlaanderen nog onvolkomenheden.In Vlaanderen is onvoldoende duidelijk wie binnen de opleidingen verantwoordelijk
is voor doelrealisatie en verbeteringen. Organisatorische belemmeringen zijn
er dikwijls de oorzaak van dat er onvoldoende gevolg wordt gegeven aan de
verbeterpunten voortkomend uit de kwaliteitszorg.2.2.2 Aanbevelingen interne kwaliteitszorgOpleidingen dienen de alumni en het beroepenveld beter te betrekken bij
het verbeteren van de kwaliteit. Ze dienen meer aandacht te besteden aan de
ontwikkeling van gekwantificeerde streefdoelen, bijvoorbeeld voor personele
bezetting en studierendement.Bij de Vlaamse opleidingen moet ook de verantwoordelijkheid voor verbeteringen
duidelijker worden vastgesteld en moeten organisatorische belemmeringen voor
de realisatie van verbeteringen worden weggewerkt.2.3 Externe kwaliteitszorg2.3.1 Conclusies zelfevaluatiesDe zelfevaluaties hebben de opleidingen veel tijd gekost. Zo zelfevaluatie
al gebruikelijk was, stelde het vernieuwde accreditatiekader nieuwe normen
vast. Niettemin zijn de opleidingen erin geslaagd een voor de visitatiecommissies
bruikbaar zelfevaluatierapport op te stellen. Vanwege de ernstige consequenties
die zijn verbonden aan het mislopen van de accreditatie, zijn opleidingen
diplomatiek in het vermelden en verwoorden van verbeterpunten. Hoewel begrijpelijk,
is dat niet de bedoeling van het instrument van zelfevaluatie.In Nederland werd het opstellen van de zelfevaluatie vaak als bureaucratisch
ervaren. In Vlaanderen missen de zelfevaluatierapporten doorgaans nog kwantitatieve
en vergelijkbare informatie.2.3.2 Conclusies visitaties door visiterende en beoordelende
instanties en evaluatieorganenDe Algemene Rekenkamer en het Rekenhof vinden dat de visitatiecommissies
hun oordelen vaak niet duidelijk onderbouwen. Zo kennen de visitatiecommissies
zelf verschillende gewichten toe aan de onderwerpen en facetten die zij beoordelen
en is onduidelijk hoe zwakkere onderdelen worden gecompenseerd door sterkere.In Nederland is de onderbouwing van de oordelen vaak te summier of onvolledig.
Dat is bijvoorbeeld het geval bij het belangrijke facet gerealiseerd niveau.
In Vlaanderen bevat het vooropgestelde domeinspecifieke referentiekader te
weinig nauwkeurige en internationaal geïnspireerde normen.Omdat de NVAO zich bij de beoordeling van de accreditatieaanvraag bijna
uitsluitend baseert op de visitatierapporten, is het van belang dat duidelijk
is waarop het oordeel is gestoeld. Een betere onderbouwing kan ook voorkomen
dat verschillende commissies verschillend oordelen over onderwerpen die bij
opleidingen binnen eenzelfde instelling op precies dezelfde manier zijn vormgegeven.
Dat kwam wel eens voor bij het oordeel over de interne kwaliteitszorg.
Ook kunnen de werkzaamheden van de visitatiecommissies te beperkt zijn als
zij onvoldoende kunnen steunen op het zelfevaluatierapport van de opleiding.Het is van belang dat visitatiecommissies zodanig zijn samengesteld dat
ze bij hun werkzaamheden respect en vertrouwen krijgen. De samenstelling van
de commissies voldoet echter niet altijd aan de eisen. De commissies zijn
te beperkt internationaal samengesteld. In Nederland is de onafhankelijkheid
van commissieleden niet altijd gegarandeerd en is deskundigheid van de vakdiscipline
niet altijd in voldoende mate aanwezig. In Vlaanderen ontbreekt vaak een student
of evaluatiedeskundige en is bij academische opleidingen de samenstelling
te eenzijdig academisch.In Nederland is de markt voor visiterende en beoordelende instanties (VBI’s)
nauwelijks van de grond gekomen. De Netherlands Quality Agency (NQA) en de
Quality Assurance Netherlands Universities (QANU), verzelfstandigde onderdelen
van respectievelijk de raad voor het hoger beroepsonderwijs (HBO-raad) en
de Vereniging van Universiteiten (VSNU), hebben verreweg het grootste marktaandeel.De Vlaamse evaluatieorganen bewerkstelligen de onafhankelijkheid van de
visitatie door hun opdracht te beperken tot het organisatorische en die te
scheiden van de opdracht van de visitatiecommissies.2.3.3 Conclusies NVAODe NVAO heeft de invulling van haar opdracht en haar werkzaamheden goed
geregeld en afgebakend met reglementen, protocollen en draaiboeken. Zij komt
tot duidelijke beslissingen die zij vervolgens openbaar maakt.Toch is meer helderheid nodig bij de wijze waarop de NVAO de accreditatieaanvraag
beoordeelt. Het is niet altijd duidelijk hoe zij positieve en negatieve facetoordelen
afweegt in een eindoordeel. Zo zet zich het gebrek aan transparantie in de
zelfevaluatie via de visitatierapporten door in de argumentatie van de accreditatiebeslissing.
De NVAO heeft weinig instrumenten om aanvullende informatie in te winnen of
aanvullend onderzoek te doen en maakt naar het oordeel van de Algemene Rekenkamer
en het Rekenhof ook weinig gebruik van de beschikbare mogelijkheden. Die mogelijkheden
zijn voor Nederlandse en Vlaamse dossiers verschillend. Bij de Nederlandse
procedure maakt de NVAO gebruik van verificatiecommissies en bij de Vlaamse
opleidingen heeft de NVAO de mogelijkheid hoorzittingen te organiseren of
aanvullende visitaties te vragen.Verder bestaat vooral bij een hoge instroom van aanvragen het risico dat
de beoordelingen van opleidingen onvoldoende op elkaar worden afgestemd.In Nederland komt het voor dat de NVAO een visitatierapport afkeurt omdat
het niet aan de formele eisen voldoet, terwijl zij eigenlijk de kwaliteit
van de opleiding onvoldoende vindt. De opleiding krijgt daarmee de opdracht
het rapport te (laten) verbeteren, maar krijgt zo op oneigenlijke wijze een
verbetertraject aangeboden. Ook in Vlaanderen komen oneigenlijke verbetertrajecten
voor als de NVAO aanvullende of nieuwe visitaties vraagt. Daar is nochtans
decretaal in een verbetertraject voorzien als de NVAO geen accreditatie
verleent, maar die mogelijkheid wordt weinig gebruikt.De NVAO heeft tegen een aantal Nederlandse commissies geen bezwaar gemaakt
hoewel bewijzen van onafhankelijkheid en deskundigheid ontbraken.De accreditatie van de onderzochte opleidingen is vaak (vooral bij masters)
verleend op basis van plannen en niet op basis van bewezen kwaliteit. De vraag
is of de uitwerking van die plannen overal tot stand is gebracht en of de
opleiding daarmee accreditatiewaardig is gebleven.2.3.4 Aanbevelingen externe kwaliteitszorgDe Algemene Rekenkamer en het Rekenhof bevelen aan de opleidingen zo veel
mogelijk geclusterd te visiteren en te accrediteren om de vergelijkbaarheid
van de oordelen te vergroten, wat ook de juistheid van de oordelen mee garandeert.De Algemene Rekenkamer en het Rekenhof bevelen aan het toezicht door de
NVAO op de samenstelling van de commissies te verbeteren.De commissies dienen op basis van de kwaliteit van de zelfevaluatie hun
visitatiewerkzaamheden vorm te geven, en zelf te bepalen wie ze spreken en
welke documenten worden ingezien.Het streven naar marktwerking bij visitaties in Nederland dient heroverwogen
te worden.In de praktijk blijken niet alle onderwerpen en facetten van het accreditatiekader
even belangrijk. De Algemene Rekenkamer en het Rekenhof geven de ministers
en de NVAO in overweging het accreditatiekader daarom te herijken. Tegelijk
kan dan het kader meer op een inhoudelijke toetsing van de opleiding worden
toegesneden.De NVAO dient zich bij haar oordeel over de accreditatiewaardigheid van
een opleiding niet louter te baseren op het visitatierapport. De NVAO zou
meer gebruik moeten maken van hoorzittingen en verificatiecommissies.Het Comité van Ministers en de NVAO dienen de harmonisatie van
de Vlaamse en Nederlandse regels ten behoeve van de accreditatie intensiever
te bevorderen.De NVAO dient aan te geven hoe de verbeterfunctie van zelfevaluatierapporten
en visitatierapporten beter tot haar recht kan komen.2.4 Kosten voor kwaliteitszorg2.4.1 Conclusies kosten voor kwaliteitszorgDe kosten van de interne kwaliteitszorg zijn onvoldoende bekend. Slechts
een beperkt aantal Nederlandse opleidingen en geen enkele Vlaamse instelling
kon inzicht verschaffen in deze kosten. De kosten voor de externe kwaliteitszorg,
inzonderheid de accreditatie, zijn beter in kaart te brengen. In Vlaanderen zijn de kosten van de visitaties georganiseerd door de Vlaamse
Interuniversitaire Raad (VLIR) en de Vlaamse Hogescholenraad (VLHORA) gekend
en beheersbaar. Ze hebben licht verschillende benaderingen voor de aanrekening
van kosten.Bij de hogescholen liggen de kosten van de visitatie voor (professionele)
bachelors in Nederland hoger dan in Vlaanderen. Die opleidingen worden in
Nederland namelijk meestal afzonderlijk gevisiteerd. Een ander verschil is
de aanrekening van btw door VBI’s in Nederland.Een vergelijking met de kosten van het vroegere visitatiestelsel is niet
te maken.2.4.2 Aanbevelingen kosten voor kwaliteitszorgDe Algemene Rekenkamer en het Rekenhof bevelen instellingen en opleidingen
aan de kosten van interne en externe kwaliteitszorg beter te monitoren opdat
ze zonodig maatregelen kunnen nemen voor een efficiëntere uitvoering
van de kwaliteitszorg.2.5 Toezicht op het kwaliteitszorgstelsel2.5.1 Conclusies toezicht op het kwaliteitszorgstelselIn Nederland vervult de Inspectie van het Onderwijs namens de minister
van OCW de rol van toezichthouder op het accreditatiestelsel. Het toezicht
van de Vlaamse minister is in vergelijking met Nederland beperkt. De decreetgever
heeft de minister niet van middelen voorzien om toezicht uit te oefenen op
de werkwijze van de evaluatieorganen. In vergelijking met Nederland vond in
Vlaanderen minder structureel overleg plaats tussen het ministerie en de NVAO.Alleen geaccrediteerde opleidingen hebben recht op financiering en mogen
diploma’s uitreiken. De Inspectie van het Onderwijs en de Auditdienst
van het Ministerie van OCW hebben ieder actie ondernomen om de betrouwbaarheid
van het Centraal Register Opleidingen Hoger Onderwijs (CROHO) te verhogen.
De Algemene Rekenkamer heeft echter één opleiding aangetroffen
die korte tijd niet was geaccrediteerd. De Vlaamse administratie controleert
de juistheid en volledigheid van het Hoger Onderwijsregister, maar controleert
niet of het opleidingsaanbod van de gefinancierde en geregistreerde instellingen
daarmee overeenstemt.Het Comité van Ministers heeft in 2007 een externe doorlichting
laten uitvoeren, waardoor het enig zicht op de werking van het stelsel verwierf.
Maar de doorlichting was voornamelijk gericht op de werking van de NVAO en
slechts in beperkte mate op het gehele kwaliteitszorgstelsel.Het Comité van Ministers heeft afgesproken tweemaal per jaar overleg
te plegen. Er is ook contact als de omstandigheden dat vragen. De initiatieven
tot hervorming van het systeem en de openbare bespreking ervan lopen in Nederland
en Vlaanderen niet gelijk. De mogelijkheden tot harmonisatie van wet- en regelgeving
worden weinig verkend. 2.5.2 Aanbevelingen toezicht op het kwaliteitszorgstelselIn Nederland dient de minister van OCW er beter op toe te zien dat duidelijk
is welke opleidingen op een gegeven moment geaccrediteerd zijn. De Algemene
Rekenkamer beveelt de minister aan de onrechtmatige financiering en de mogelijk
onrechtmatige diplomaverstrekking van de tijdelijk niet-geaccrediteerde opleiding
zo spoedig mogelijk op te heffen. In Vlaanderen dient de administratie te
controleren of het opleidingsaanbod van de instellingen overeenstemt met het
Hoger Onderwijsregister.De Algemene Rekenkamer en het Rekenhof bevelen het Comité van Ministers
aan de hervorming van het accreditatiestelsel en de harmonisatie van wet-
en regelgeving meer dan nu het geval is gezamenlijk vorm te geven.2.6 Vergelijking accreditatiestelsel2.6.1 Conclusies vergelijking accreditatiestelselDe NVAO voert audits uit bij de Nederlandse VBI’s en plaatst deze
in geval van een gunstig oordeel op de lijst met aanvaarde VBI’s. Opleidingen
zijn niet verplicht gebruik te maken van die VBI’s, maar omdat de visitatierapporten
van andere VBI’s uitvoeriger worden gecontroleerd, is de kans groter
dat de NVAO die rapporten niet goedkeurt. In Vlaanderen daarentegen worden
de evaluatieorganen niet geauditeerd. Zij zijn decretaal aangewezen. Als zij
slecht functioneren, kan noch de NVAO noch de minister hen dwingen het functioneren
te verbeteren. Daarbij is het overleg tussen de evaluatieorganen en de NVAO
minder gestructureerd dan tussen de VBI’s en de NVAO.Verschillende Nederlandse opleidingen ervaren een spanningsveld tussen
de NVAO en de VBI en hebben de indruk dat de NVAO het werk van de VBI dupliceert.
In Vlaanderen worden die klachten niet gehoord, maar de accreditatieronde
is daar nog niet zo ver gevorderd als in Nederland.In het accreditatiekader is bepaald dat bij wetenschappelijke en academische
opleidingen kwalitatief goed onderzoek een voorwaarde is voor kwalitatief
goed onderwijs. Bij de accreditatie van het onderwijs wordt de kwaliteit van
het onderzoek echter slechts marginaal betrokken. In Nederland verlopen onderwijs-
en onderzoeksaccreditaties langs gescheiden wegen. In Vlaanderen vinden in
het geheel geen onderzoeksaccreditaties plaats.Nederland kent een accreditatietermijn van zes jaar, terwijl die termijn
in Vlaanderen acht jaar bedraagt.2.6.2 Aanbevelingen vergelijking accreditatiestelselHet Rekenhof beveelt aan een voorziening te treffen waarmee het toezicht
op de evaluatieorganen ten minste op hetzelfde niveau als in Nederland wordt
gebracht. Het overleg tussen de NVAO en de evaluatieorganen dient gestructureerder
te verlopen. Voorts bevelen de Algemene Rekenkamer en het Rekenhof aan te
bezien in hoeverre het functioneren van de VBI’s/evaluatieorganen zou
kunnen worden geharmoniseerd. Zij bevelen ook aan de rol van de NVAO en de VBI/evaluatieorganen duidelijker
af te bakenen en na te gaan in welke mate een accreditatie zonder intermediaire
organisaties als de VBI/evaluatieorgaan mogelijk en wenselijk is.De Algemene Rekenkamer en het Rekenhof bevelen aan te bezien in hoeverre
bij de onderwijsaccreditatie van academische opleidingen de gescheiden beoordeling
van het onderwijs en onderzoek beter kan worden gesynchroniseerd, of althans
te bezien hoe de kwaliteit van het onderzoek explicieter kan worden betrokken
bij de beoordeling van het onderwijs.De Algemene Rekenkamer en het Rekenhof bevelen aan te overwegen de accreditatietermijnen
te harmoniseren. Ook bevelen zij aan de mogelijkheid te onderzoeken of een
flexibilisering van de accreditatietermijn mogelijk en/of wenselijk is: een
langere termijn in het geval er weinig belangrijke tekortkomingen bestaan,
een kortere termijn als sprake is van aanzienlijke tekortkomingen. 3 BESTUURLIJKE REACTIES EN NAWOORD3.1 Bestuurlijke reacties3.1.1 Antwoord van de Nederlandse minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap4 juli 2008Geachte mevrouw Stuiveling,Het conceptrapport «Kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs in
Nederland en Vlaanderen» van de Algemene Rekenkamer en het Rekenhof
heb ik met veel belangstelling gelezen. De hoofdconclusie van Rekenkamer en
Rekenhof dat het stelsel van kwaliteitsbewaking voor het hoger onderwijs goed
is uitgewerkt, zowel wat betreft de accreditatieverlening en de externe kwaliteitszorg
als wat betreft de interne kwaliteitszorg, verheugt mij. De kritische constateringen
op onderdelen evenals de aanbevelingen zie ik in het algemeen als nuttige
aanzetten tot verbetering van het stelsel. Sommige van de aanbevelingen zijn
al opgenomen in de voornemens voor de tweede ronde, andere zullen onder de
aandacht worden gebracht van NVAO en instellingen of zullen worden aangepakt
door het Comité van ministers. De nieuwe opzet van de tweede ronde
van accreditatie zal dit najaar op zijn deugdelijkheid worden getoetst in
pilots bij Nederlandse en Vlaamse instellingen. Het Comité van ministers
zal in zijn vergadering in het najaar bekijken of er naar aanleiding van de
aanbevelingen in dit rapport nog nadere beleidsmaatregelen nodig zijn.Bij enkele conclusies en aanbevelingen wil ik de volgende kanttekeningen
plaatsen:Interne kwaliteitszorgDe aanbeveling dat de opleidingen meer aandacht dienen te besteden aan
de ontwikkeling van gekwantificeerde streefdoelen neem ik over. Eén
van de doelstellingen van mijn voorstellen voor vernieuwing van het accreditatiesysteem
(«focus op kwaliteit», februari 2008) is versterking van de verbeterfunctie.
Het formuleren van streefdoelen, bij voorkeur ondersteund door internationale
benchmarks, is daarbij van belang. Een te sterke focus op kwantitatieve doelen
kan echter tot gevolg hebben dat deze de overhand krijgen op de inhoudelijke
doelen. De aanbeveling dat opleidingen alumni en het beroepenveld beter dienen
te betrekken bij het verbeteren van kwaliteit wil ik graag nuanceren in die
zin dat ook uit dit onderzoek bleek dat bij de professionele opleidingen de
contacten met het beroepenveld al goed zijn ontwikkeld.Externe kwaliteitszorgDe kritiek dat accreditatie vaak is verleend op basis van plannen, vooral
bij masters (conclusies 2.3.3.) verbaast mij. Masteropleidingen zijn immers
recent tot stand gekomen en in de eerste fase van de accreditatie was het
onvermijdelijk om accreditatiebesluiten vooral te baseren op plannen en slechts
ten dele op de praktijk.De aanbeveling om het streven naar marktwerking bij visitaties in Nederland
in heroverweging te nemen onderschrijf ik. Dit maakt onderdeel uit van het
plan voor herziening van de tweede ronde. Ik merk hierbij op dat marktwerking
indertijd niet de belangrijkste reden was om de VBI’s een rol te geven
in het accreditatiebestel. In de eerste plaats waren VBI’s bedoeld om
meer variëteit in de aanpak van kwaliteitszorg mogelijk te maken. Ook
de herijking van het accreditatiekader maakt onderdeel uit van het plan voor
herziening van de tweede ronde. Ik vind het belangrijk dat het accreditatiekader
focust op de inhoudelijke toetsing van de opleidingen.ToezichtNaar aanleiding van de aanbeveling dat de minister van OCW er beter op
toe moet zien dat duidelijk is welke opleidingen op een gegeven moment zijn
geaccrediteerd merk ik op dat dit punt mijn aandacht had en heeft. Naar aanleiding
van eerdere gebleken gebreken hebben de Onderwijsinspectie en de Auditdienst
al enige tijd geleden de nodige verbetermaatregelen getroffen. In het feit
dat de Rekenkamer één opleiding in het CROHO heeft aangetroffen
die korte tijd niet was geaccrediteerd zie ik geen reden voor aanvullende
maatregelen.Aan het Comité van Ministers wordt aanbevolen om de hervorming
van het accreditatiestelsel en de harmonisatie van wet- en regelgeving in
Nederland en Vlaanderen gezamenlijk vorm te geven. De Vlaams minister van
Werk, Onderwijs en Vorming en ik zijn het van harte eens met deze aanbeveling
en brengen hem al in praktijk. In de reactie van het Comité van Ministers
op de international review van de NVAO (brief aan de Tweede Kamer 11 februari
2008; 31 288 en 28 879, nr. 21) is uitgebreid op deze kwestie ingegaan.
In aanvulling daarop kan het volgende worden gemeld. De herstelperiode en
omkering van de volgorde van de macrodoelmatigheidstoets en de toets nieuwe
opleiding zijn opgenomen in het wetsontwerp Versterking besturing dat de Kamer
binnenkort zal ontvangen. De Vlaams minister is akkoord met de Nederlandse
voorstellen voor herziening van het accreditatiestelsel in de tweede cyclus.
De beslissing van enkele Vlaamse universiteiten en hogescholen om mee te doen
aan de pilots met instellingsaudits die deze zomer zullen plaatsvinden, zal
de verdere samenwerking nog versterken.Met vriendelijke groet,De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,dr. Ronald H.A. Plasterk3.1.2 Antwoord van de Vlaamse minister van Werk,
Onderwijs en Vorming17 juli 2008Mijnheer de raadsheer,Met veel belangstelling heb ik het ontwerpverslag van de Algemene Rekenkamer
en het Rekenhof over de kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs in Nederland
en Vlaanderen gelezen. Het rapport biedt een goed beeld van de manier waarop
het stelsel van kwaliteitsbewaking in Nederland en in Vlaanderen functioneert.
Het is alleszins een hele prestatie om over een cruciaal, maar soms gevoelig
onderwerp als kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs een verslag te maken;
dat geldt zeker in dit geval, waar het gaat om een analyse van de werking
van de kwaliteitszorg in twee landen met weliswaar vergelijkbare hoger-onderwijssystemen
maar met toch verschillende onderwijsculturen.Het verheugt mij uiteraard te lezen dat u als hoofdconclusie schrijft
dat het stelsel van kwaliteitszorg zowel in Nederland als in Vlaanderen goed
is uitgewerkt, op alle niveaus: van de interne kwaliteitszorg over het systeem
van visitaties tot de accreditatieverlening, waarvan de invoering ook naar
mijn mening geleid heeft tot een aanhoudende verbetering van de kwaliteit(szorg)
in het hoger onderwijs.In een aantal van uw meer kritische bevindingen lees ik ook een bevestiging
van de analyses van de visitatierapporten die de NVAO ten behoeve van het
Comité van Ministers maakt en van de bevindingen en conclusies van
de internationale review van de NVAO. Verschillende van uw aanbevelingen worden
dan ook al opgenomen in het kader van de blauwdruk voor de tweede ronde kwaliteitszorg
en accreditatie. Deze maatregelen worden in het najaar op hun
deugdelijkheid getoetst via een aantal al geplande pilots in Vlaanderen en
Nederland. Andere aanbevelingen zal ik meenemen bij de opmaak van nieuwe of
geactualiseerde regelgeving, zoals het geplande basisdecreet voor het hoger
onderwijs. Tijdens het Comité van Ministers zal ik dit najaar samen
met de NVAO bekijken welke verdere beleidsmaatregelen nodig zijn.Bij een paar conclusies en aanbevelingen wil ik graag de volgende kanttekeningen
plaatsen:1. De conclusie dat het interne kwaliteitszorgsysteem van de instellingen
pas enkele jaren na de accreditatie van voldoende niveau is, kan enigszins
verrassend overkomen, omdat de interne kwaliteitszorg al vanaf de start van
het visitatiesysteem onderdeel was van de externe kwaliteitszorg. Van de andere
kant ligt het ook wel binnen de lijn der verwachtingen dat elke visitatie
en accreditatie bijdraagt tot de bijsturing en de verbetering van het interne
en externe kwaliteitszorgsysteem. Dat het systeem van interne kwaliteitszorg
zich duidelijk verder ontwikkelt en verbetert, is alleszins positief en wijst
op een groeiend kwaliteitsbewustzijn binnen de instellingen, dat ongetwijfeld
aangescherpt is door de invoering van de accreditatie.Een goed functionerend intern en extern kwaliteitszorgsysteem is alleszins
cruciaal voor de kwaliteitsbewaking en -verbetering in het hoger onderwijs.
In de (ontwerp)- kaders ten behoeve van de ontwikkeling van een nieuw accreditatiestelsel
in Nederland en Vlaanderen vormt de beoordeling van het proces van interne
kwaliteitszorg daarom de kern van de geplande instellingsaudits. Het doel
van een instellingsaudit is te kunnen vaststellen of een instellingsbestuur
de controle heeft over de kwaliteit van de opleidingen die zij aanbiedt. Daarbij
zijn zes eenvoudige vragen aan de orde:a. Wat beoogt de instelling met haar opleidingen?b. Hoe wil de instelling haar doelstellingen realiseren?c. Hoe weet de instelling of haar beoogde doelstellingen gerealiseerd
worden?d. Worden de beoogde doelstellingen gerealiseerd?e. Hoe blijft de instelling streven naar verbetering?f. Wie is verantwoordelijk voor de bewaking en de verbetering van
de kwaliteit van de opleidingen en hoe wordt die verantwoordelijkheid vorm
en inhoud gegeven?2. Het verslag concludeert dat de centrale sturingsmogelijkheden
van de Vlaamse instellingen voor hoger onderwijs geringer zijn dan die van
de Nederlandse instellingen. Deze conclusie suggereert dat de decentralisatie
van bevoegdheden in de Vlaamse instellingen groter is dan in de Nederlandse
instellingen. Het ware wellicht nuttig geweest dat nader te onderzoeken. Traditioneel
verschilt de balans tussen centralisatie en decentralisatie immers tussen
universiteiten en hogescholen, maar ook tussen instellingen onderling. Aan
de vaststelling dat de verantwoordelijkheden en bevoegdheden inzake bewaking
en verbetering van de kwaliteit niet helder omschreven zijn, wordt in de concepten
van nieuwe accreditatiekaders expliciet tegemoet gekomen (zie vraag f) in
het punt hierboven).3. Het verslag hecht groot belang aan het formuleren van gekwantificeerde
streefdoelen. Het verbeteren van de doorstroom en uitstroom is onmiskenbaar
een belangrijk aandachtspunt in het onderwijsbeleid van een instelling; onder
andere via het nieuwe financieringssysteem voor het hoger onderwijs wordt
dit ook door de overheid uitdrukkelijk aangemoedigd. De balans mag uiteraard
niet volledig de andere richting uitslaan, waardoor de kwaliteitszorg verengd
zou worden tot het bewaken dat deze kwantitatieve streefdoelen gehaald worden
en waardoor inhoudelijke doelstellingen ondergesneeuwd zouden geraken. 4. In de conclusies wordt gesteld dat de oordelen van zowel de visitatiecommissies
als de NVAO nog te weinig op inhoudelijke aspecten van onderwijskwaliteit
zijn gebaseerd. Het is de bedoeling dat de visitatie in het vernieuwde accreditatiestelsel
meer focust op de inhoud van de opleidingen. In de (ontwerpen van) nieuwe
accreditatiekaders voor de opleidingsbeoordeling wordt centrale aandacht gegeven
aan een discussie met peers over de inhoud van de opleidingen. Daarbij zijn
drie vragen aan de orde:a. Wat beoogt de opleiding?b. Hoe wil de opleiding die doelstellingen realiseren? (Waarbij uiteraard
zaken als kwaliteit van personeel en voorzieningen aan bod komen.)c. Welke zijn de resultaten?5. In het verslag concludeert u dat de opleidingen te weinig aan
Europese en internationale benchmarking doen om hun doelstellingen vast te
leggen. In de visitatierapporten krijgt het facet «internationalisering»
ook vaak de laagste beoordeling. Bij de visitatiecommissies in het algemeen,
en voor de hogeschoolopleidingen in het bijzonder, is de internationale gerichtheid
veelal laag. Deze conclusies kan ik onderschrijven: er is inderdaad nog heel
wat werk aan de winkel op het gebied van een diepgaande internationalisering
van het hoger onderwijs.6. In het verslag bepleiten de Algemene Rekenkamer en het Rekenhof
dat de kwaliteit van het onderzoek op een of andere manier explicieter bij
de beoordeling van het onderwijs betrokken zou worden. De beoordeling van
de kwaliteit van onderzoek en van de onderzoek-onderwijs nexus is bij uitstek
een zaak van academici. Tegelijk worden echter kanttekeningen geplaatst bij
de «te academische» samenstelling van de visitatiecommissies van
de academische opleidingen. Hoewel het ene niet noodzakelijk in tegenstelling
is met het andere, wijzen deze van elkaar losstaande vaststellingen toch op
het belang én op de uitdaging om een goed uitgebalanceerde commissie
samen te stellen.7. In het verslag wordt vastgesteld dat de NVAO weinig gebruik maakt
van de mogelijkheid om aanvullende informatie te vergaren of om aanvullend
onderzoek te doen, bovenop wat het visitatierapport aanreikt. We moeten hier
wel voor ogen houden dat een ruim gebruik van deze mogelijkheden een blijk
van onvoldoende vertrouwen in de beoordeling van de deskundigen kan zijn en
dreigt te leiden tot een vierde laag in de externe kwaliteitszorg. Op die
manier zou de looptijd van het hele proces nog toenemen, terwijl dit nu al één
van de kritieke punten is. Naarmate de oordelen van de visitatiecommissies
beter onderbouwd zijn, neemt de behoefte aan het verrichten van aanvullend
onderzoek uiteraard af.8. Gezien de graduele invoering van de bachelor-masterstructuur is
het onvermijdelijk dat de accreditatie van de masteropleidingen tot nu toe
eerder gebaseerd is op een toets van de plannen dan op bewezen kwaliteit van
de opleidingen. In de meeste gevallen werd de kwaliteit van de vroegere (licentiaats)opleiding
mede beoordeeld en werd die kwaliteitsbeoordeling meegenomen in het accreditatieproces.9. De kwestie dat het domeinspecifieke referentiekader dat de visitatiecommissies
hanteren bij de beoordeling van de kwaliteit van een opleiding, door de voorzitter
en de secretaris bij de start van de visitatie wordt opgesteld, moet een punt
van aandacht zijn voor de instellingen, de VBI’s en de overheid. In
het voorontwerp van decreet betreffende de kwalificatiestructuur is opgenomen
dat de hogescholen en universiteiten gezamenlijk de domeinspecifieke leerresultaten
moeten beschrijven en dat deze generieke beschrijving gevalideerd wordt door
het accreditatieorgaan. Op die manier zullen de opleidingen de leerresultaten
van hun opleiding al in het zelfevaluatierapport kunnen toetsen aan deze domeinspecifieke
leerresultaten. 10. In het verslag wordt opgemerkt dat nauwelijks of geen gebruik
wordt gemaakt van de in Vlaanderen nochtans decretaal voorziene mogelijkheid
om opleidingen via een negatief accreditatiebesluit naar een verbetertraject
te verwijzen. Tot voor kort gebeurde dat inderdaad nauwelijks. Recent zijn
er wel verschillende verbetertrajecten aangevraagd.11. De initiatieven tot hervorming van het systeem en de openbare
bespreking ervan lopen in Nederland en in Vlaanderen inderdaad niet helemaal
gelijk. Dat heeft om te beginnen te maken met bepaalde (inhoudelijke) verschillen
tussen het systeem in Nederland en in Vlaanderen, maar vooral ook met de eerdere
invoering van de accreditatie in Nederland. Bij het voorbereiden van de volgende
accreditatieronde, die zich in Nederland sneller aandient dan in Vlaanderen,
wordt er alleszins over gewaakt dat ook Vlaanderen «mee» is, op
alle niveaus (Comité van Ministers, bestuurlijk beraad, geplande pilots
met zowel Vlaamse als Nederlandse instellingen e.d.). Daarbij wordt ook nagegaan
op welke manier de beide stelsels verder geharmoniseerd kunnen worden.Ik dank u voor de mogelijkheid om op uw ontwerpaanbevelingen en -conclusies
te reageren en kijk alvast uit naar het definitieve verslag van de Algemene
Rekenkamer en het Rekenhof over de kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs
in Nederland en Vlaanderen.Hoogachtend,Frank VandenbrouckeVlaams minister van Werk, Onderwijs en Vorming3.1.3 Antwoord van NVAO 17 juli 2008Geachte president,Geachte voorzitter,De NVAO heeft met belangstelling kennis genomen van het ontwerp van het
rapport «Kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs in Nederland en Vlaanderen»
van het Rekenhof en de Algemene Rekenkamer. Na de vijf rapporten van de Nederlandse
Inspectie van het Onderwijs en de externe Review die de NVAO in 2007 heeft
ondergaan, wordt ook in dit rapport geconstateerd dat het accreditatiestelsel
naar behoren functioneert. De NVAO is vooral verheugd over de constatering
dat de interne kwaliteitszorg binnen de Hoger Onderwijsinstellingen in Nederland
en Vlaanderen aan betekenis en aan kracht heeft gewonnen. Het accreditatiestelsel
heeft klaarblijkelijk een bijdrage geleverd aan het toenemen van de aandacht
voor kwaliteitszorg, hetgeen op de wat langere termijn tot een structurele
kwaliteitsverbetering zal leiden.In het rapport is een aantal kanttekeningen en aanbevelingen opgenomen.
De NVAO heeft daar kennis van genomen en zal deze waar mogelijk en opportuun
in haar handelen en in de verfijning van het huidige accreditatiestelsel opnemen.Tegen een aantal van deze kanttekeningen en aanbevelingen maakt de NVAO
echter bezwaar. Het belangrijkste verwijt staat in de hoofdconclusie: «De
visitatiecommissies en de NVAO baseren hun oordeel echter nog te weinig op
inhoudelijke aspecten van onderwijskwaliteit». De NVAO is het met deze
constatering absoluut oneens. In het beoordelingskader zijn
immers beoordelingsonderwerpen en -facetten opgenomen die expliciet de inhoud
van het onderwijs betreffen. Specifiek zijn de onderwerpen 2 (programma) en
6 (resultaten) op de inhoud gericht, waarbij vooral de facetten«beoordeling
en toetsing», «gerealiseerd niveau», «samenhang»
en«relatie doelstellingen en inhoud» een belangrijke plaats innemen.
Ook het onderwerp «Personeel» is uiteraard uiterst relevant voor
het beoordelen van de inhoud van een opleiding.Rekenhof en Rekenkamer wijzen daarnaast op het gevaar van gebrek aan consistentie,
mede als gevolg van een hoge instroom van aanvragen (zie p. 13). Naar het
oordeel van de NVAO is de consistentie maximaal gewaarborgd door de interne
procedures binnen de NVAO. Buiten de in het rapport al vermelde procedures
en maatregelen wijst de NVAO er op dat alle rapporten en (voornemens tot)
besluiten separaat in het Dagelijks Bestuur van de NVAO worden behandeld.
De bestuurders nemen dus elk kennis van de beschrijvingen, de motiveringen
en de beoordelingen van een visitatierapport en bepalen gezamenlijk welke
conclusies de NVAO daaraan zal verbinden.Rekenkamer en Rekenhof pleiten daarnaast voor een frequenter gebruik van
het instrumentarium van «verificatiecommissies» en «hoorzittingen».
De NVAO wijst er echter op dat dit instrumentarium slechts bedoeld kan zijn
als een «ultimum remedium». In beginsel moet er immers van uitgegaan
worden dat de door de VBI’s/evaluatieorganen samengestelde panels hun
werk naar behoren hebben gedaan. De NVAO kiest daarom bij onduidelijkheden
in beoordeling of motivering in eerste instantie voor het stellen van aanvullende
vragen. Doorgaans leiden de beantwoordingen van deze vragen tot voldoende
helderheid. Pas bij gerede twijfel over het oordeel van een panel doet de
NVAO een beroep op het zwaardere instrumentarium. Het gebruik daarvan kan
overigens tot het verwijt leiden dat de NVAO het werk van de panels overdoet,
hetgeen elders in het rapport ook wordt geconstateerd.In het rapport wordt vermeld dat de NVAO zich bij het beoordelen van masters
in het Vlaamse H.O. te veel heeft gebaseerd op plannen. Op zichzelf is deze
conclusie juist, maar er moet op gewezen worden dat in het Vlaamse structuurdecreet
is vastgelegd dat in de beoordeling van de kwaliteit van opleidingen rekening
moet worden gehouden met de voornemens zoals de opleidingen die in de «omvormingsdossiers»
naar de bachelor mastersystematiek hebben neergelegd. De handelwijze van de
NVAO is dus voorgeschreven door de Vlaamse wetgever.Naar het oordeel van de NVAO miskennen Rekenhof en Rekenkamer de verbeterfunctie
die in het huidige accreditatiestelsel is opgenomen. In tegenstelling tot
in de eerder gebruikte visitatiemethodiek die niet tot ernstige en zware consequenties
leidde, worden thans in het voortraject van de visitatie belangrijke verbeteringen
doorgevoerd. De NVAO is daar talloze voorbeelden van tegengekomen in de visitatierapporten.
Potentieel zwakke onderdelen van een opleiding waren vaak al hersteld vóórdat
de visitatiecommissie haar bezoek aflegde, terwijl in een aantal gevallen
tweede – of soms zelf derde – bezoeken werden afgelegd. Geconstateerd
kan worden dat de verbeterfunctie wel minder zichtbaar is geworden.De NVAO wijst er met nadruk op dat de door de Europese ministers aanvaarde «Standards
and Guidelines» richtinggevend zijn voor het functioneren van de externe
kwaliteitszorgstelsels en de daarbinnen verantwoordelijke organisaties. Met
name de onafhankelijkheid ten opzichte van de overheid wordt als een van de
meest bepalende kenmerken van een goed functionerend extern kwaliteitszorgstelsel
gezien. De door de Algemene Rekenkamer en Rekenhof geformuleerde aanbevelingen
moeten vanuit het internationale perspectief van onafhankelijkheid worden
bekeken. Bovendien zijn de «politieke culturen» en de opvattingen
over de (mate van autonomie van de) hoger onderwijsinstellingen in Vlaanderen
en Nederland niet identiek. Vandaar dat de NVAO goed kan leven met verschillen
in de Vlaamse en Nederlandse uitwerkingen van het stelsel. Uniformering van beider toepassingen zou fnuikend kunnen zijn voor de legitimiteit
en de verworvenheden van beide stelsels. De NVAO hecht aan deze laatste meer
waarde dan aan gelijktrekking van termijnen, procedures en regelingen.De NVAO wijst er tenslotte op dat de aanbevelingen die door de Algemene
Rekenkamer en Rekenhof worden gedaan, vooral betrokken moeten worden bij een
volgende fase van het accreditatiestelsel. De voorbereidingen daarvoor zijn
zowel in Nederland als in Vlaanderen reeds begonnen. De Nederlandse opleidingen
zullen in 2010 allemaal in elk geval één keer via de huidige
systematiek beoordeeld zijn. Aanpassingen zullen daarom in Nederland nauwelijks
nog effect kunnen sorteren op het huidige stelsel en ook in Vlaanderen zijn
veel opleidingen al volop bezig met zelfevaluaties en visitaties, terwijl
daarnaast al ettelijke honderden opleidingen zijn geaccrediteerd. Dat neemt
niet weg dat de NVAO met zorgvuldigheid zal bezien welke aanbevelingen nog
op relatief korte termijn in het stelsel kunnen worden opgenomen.Met hoogachting,K.L.L.M. Dittrich(voorzitter)3.2 Nawoord van de Algemene Rekenkamer en het RekenhofDe Algemene Rekenkamer en het Rekenhof nemen met instemming kennis van
de reactie van de Nederlandse en Vlaamse minister en zien daarin op verreweg
de meeste punten een bevestiging van de conclusies en aanbevelingen van hun
onderzoek. De NVAO is vooral verheugd over de constatering dat de interne
kwaliteitszorg binnen het hoger onderwijs in Nederland en Vlaanderen aan betekenis
en kracht heeft gewonnen. Zij maakt evenwel bezwaar bij enkele conclusies
en aanbevelingen. Enkele punten uit de antwoorden van de ministers en de NVAO
verdienen nadere toelichting.Inhoudelijke versus procedurele beoordelingDe NVAO is het niet eens met de conclusie dat de visitatiecommissies en
de NVAO hun oordeel nog te weinig op inhoudelijke aspecten van onderwijskwaliteit
baseren. De Algemene Rekenkamer en het Rekenhof wijzen echter op hun bevindingen
zoals verwoord in 6.3.1 van deel 2 van het rapport. In Nederland gaven de
meeste geïnterviewden aan dat de visitatie en de accreditatie zich voornamelijk
richtten op processen en dat de invalshoek bij de beoordeling van de facetten
vaak procedureel was. In Vlaanderen bestond geen overmatige aandacht voor
procedures. Toch hadden ook de Vlaamse opleidingen er problemen mee dat de
commissies weinig inzicht verwierven in hun onderwijskundige praktijk. Een
latere aanscherping van de NVAO-aanwijzingen met betrekking tot de beoordeling
van eindwerkstukken/afstudeerscripties heeft in Nederland niet geleid tot
een meer inhoudelijke rapportage door de visitatiecommissies (zie 3.4.2, deel
2, onderdeel oordeelsvorming van het rapport). Die rapportage vormt nochtans
de belangrijkste onderbouwing van de accreditatiebeslissing door de NVAO.Beoordeling op basis van plannenIn reactie op de Nederlandse minister wijst de Algemene Rekenkamer erop
dat het accrediteren op basis van plannen in Nederland niet alleen de masteropleidingen
betrof. Vanwege de vele onderwijsveranderingen die omstreeks 2003/2004 plaatsvonden,
zijn veel accreditaties van bacheloropleidingen uit die tijd
ook gebaseerd op plannen, en niet op een beproefd curriculum. Volgens de Algemene
Rekenkamer was er geen sprake van een stabiele situatie, waardoor zich risico’s
voordoen ten aanzien van de houdbaarheid van de accreditatie. Het is immers
lang niet zeker dat de plannen ten uitvoer zijn gebracht.Voor Vlaanderen stelt de NVAO dat het Vlaamse structuurdecreet bepaalt
dat bij de kwaliteitsbeoordeling van opleidingen rekening moet worden gehouden
met de voornemens zoals de opleidingen die hebben neergelegd in de omvormingsdossiers
naar de bachelor-mastersystematiek. Het Rekenhof heeft evenwel geen onregelmatige
handelwijze willen aanklagen, wel heeft het willen wijzen op het risico dat
een accreditatie inhoudt die niet is gesteund op gerealiseerde kwaliteit,
maar slechts op voornemens.VerbeterfunctieDe NVAO stelt dat de Algemene Rekenkamer en het Rekenhof de verbeterfunctie
van het accreditatiestelsel miskennen. De Algemene Rekenkamer en het Rekenhof
hebben vastgesteld dat de verbeter- en verantwoordingsfunctie in een gespannen
relatie tot elkaar kunnen staan (punt 3.2.2 en 3.3.2 van deel 2 van het rapport).
Zij bevelen verder aan dat zou worden aangegeven hoe de verbeterfunctie van
zelfevaluatierapporten en visitatierapporten beter tot haar recht kan komen.De Algemene Rekenkamer en het Rekenhof zijn het eens met de NVAO dat de
verbeterfunctie minder transparant is dan gewenst.ToezichtEen ander punt betreft het toezicht in Nederland. De Algemene Rekenkamer
bevestigt dat het Ministerie van OCW verbetermaatregelen heeft getroffen ter
verduidelijking van de accreditatiestatus van een opleiding. De Algemene Rekenkamer
wil de minister van OCW erop wijzen dat de niet-geaccrediteerde opleiding
1 opleiding uit de deelwaarneming van 18 opleidingen betrof en niet 1 opleiding
uit het CROHO als geheel. Van groot belang zijn de ernstige gevolgen van het
ontbreken van een accreditatie voor opleiding en student. Aan accreditatie
zijn namelijk belangrijke rechtsgevolgen verbonden: het is een voorwaarde
voor bekostiging van de opleiding door de overheid, voor het recht erkende
diploma’s af te geven en voor de toekenning van studiefinanciering aan
studenten. De Algemene Rekenkamer acht daarom ook voor dit ene geval reparatie
noodzakelijk.In Vlaanderen wordt niet nagegaan of het opleidingsaanbod van de instellingen
overeenstemt met het Hoger Onderwijsregister. De Vlaamse minister ging niet
in op die opmerking.Nieuwe ontwikkelingenDe Algemene Rekenkamer en het Rekenhof delen de mening van de NVAO dat
eventuele wijzigingen van het stelsel vooral vorm moeten krijgen tijdens de
voorbereiding van de nieuwe ronde accreditaties, die in Nederland vanaf 2010,
en in Vlaanderen vanaf 2013 haar beslag krijgt. De ontwikkelingen met
betrekking tot de tweede accreditatieronde en de harmonisatie van de Nederlandse
en Vlaamse wet- en regelgeving zullen de Algemene Rekenkamer en het Rekenhof
met belangstelling blijven volgen. DEEL 2 1 INLEIDING1.1 Kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijsIn 1999 ondertekenden 29 Europese ministers de zogenaamde Bolognaverklaring,
die inmiddels is uitgebreid tot 46 Europese landen en regio’s, ook buiten
de Europese Unie. De ondertekenaars hadden de intentie tegen 2010 een Europese
hogeronderwijsruimte te creëren, waarin de verschillende hogeronderwijsopleidingen
op elkaar zijn afgestemd. Het gevolg daarvan was de geleidelijke invoering
van de bachelor-masterstructuur (BaMa). De verklaring hield ook de verbintenis
in een transparant stelsel van externe kwaliteitszorg in te voeren.Tijdens tweejaarlijkse opvolgconferenties wordt een stand van zaken opgemaakt
van de realisaties sinds de Bolognaverklaring (1999) en worden toekomstige
punten voor de ontwikkeling van de Europese hogeronderwijsruimte geformuleerd.
Zo spraken de Europese ministers in Berlijn (2003) af dat de nationale kwaliteitszorgsystemen
uiterlijk in 2005 een evaluatie van opleidingen (instellingen), een openbare
rapportage en een accreditatie zouden moeten omvatten. In Bergen (2005) werd
geconcludeerd dat bijna alle deelnemende landen de afspraken van Berlijn waren
nagekomen, maar dat nog veel verbeteringen mogelijk waren op het gebied van
de interne kwaliteitszorg en de aansluiting tussen externe en interne kwaliteitszorg.
In London (2007) werd geconstateerd dat de externe kwaliteitszorg al veel
beter was ontwikkeld dan in 2005 en dat vooruitgang werd geboekt in de erkenning
van wederzijdse accreditatiebeslissingen. In 2009 organiseren de Benelux-landen
samen in Leuven de tweejaarlijkse ministeriële top over de opvolging
van het Bolognaproces in het hoger onderwijs.Nederland en Vlaanderen hebben samen een accreditatiestelsel uitgewerkt.
Accreditatie houdt in dat een opleiding voldoet aan bepaalde minimale kwaliteitsvereisten
voor het hoger onderwijs. In Nederland en Vlaanderen worden hogeronderwijsopleidingen
geaccrediteerd door een binationaal, onafhankelijk orgaan, de Nederlands-Vlaamse
Accreditatieorganisatie (NVAO). Accreditatie moet op termijn leiden tot een
automatische erkenning van het behaalde Vlaamse of Nederlandse diploma in
geheel Europa. In Nederland en Vlaanderen zijn aan accreditatie belangrijke
rechtsgevolgen verbonden. Het is een voorwaarde voor bekostiging van de opleiding
door de overheid, voor het recht erkende diploma’s af te leveren en
voor de toekenning van studiefinanciering aan studenten.Nederland is eerder dan Vlaanderen van start gegaan met de invoering van
de BaMa-structuur en de accreditatie. De Nederlandse Accreditatieorganisatie
(NAO) is in 2002 opgericht en later omgevormd tot de NVAO. Sinds 1 februari
2005 is de NVAO ook actief in Vlaanderen. De eerste Nederlandse accreditatiebesluiten
zijn genomen in 2003, de eerste Vlaamse in 2006. Alle Nederlandse hogeronderwijsopleidingen
zullen in 2009 geaccrediteerd zijn, in Vlaanderen zullen alle opleidingen
tegen het eind van het academiejaar 2012–2013 het proces hebben doorlopen.De belangrijke gevolgen van de Bolognaverklaring hebben de Algemene Rekenkamer
en het Rekenhof ertoe aangezet een gezamenlijk onderzoek naar de kwaliteitsbewaking
in het hoger onderwijs uit te voeren. Hogeronderwijskwaliteit is belangrijk
voor de ontwikkeling van de kenniseconomie en daarmee voor de internationale
economische positie van Nederland en Vlaanderen. Het doel van dit onderzoek
is een bijdrage te leveren aan het zo goed mogelijk functioneren
van de kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs in Nederland en Vlaanderen.
De Algemene Rekenkamer en het Rekenhof willen hun respectieve parlementen
informeren over het functioneren van de kwaliteitszorg, knelpunten aanwijzen
en aanbevelingen formuleren, deels op basis van de vergelijking tussen beide
landen.Het was al bij de start van het onderzoek bekend dat de Nederlandse regering
de intentie heeft het stelsel na de eerste accreditatieronde, met ingang van
2010, bij te sturen.1 De onderzoeksbevindingen
kunnen dus ook een bijdrage leveren aan de bijsturing van het stelsel.1.2 Wet- en regelgeving1.2.1 VerdragHet Koninkrijk der Nederlanden en de Vlaamse Gemeenschap van België
sloten op 3 september 2003 een verdrag inzake de accreditatie van opleidingen
binnen het Nederlandse en Vlaamse hoger onderwijs. Het verdrag belast de NVAO
met de taak zowel Nederlandse als Vlaamse opleidingen binnen het hoger onderwijs
te accrediteren. Vlaanderen heeft verdragsrechtelijk vastgelegd dat de NVAO
daarvoor een beoordelingskader moet ontwikkelen, dat ook wel het accreditatiekader
wordt genoemd. De Vlaamse Regering heeft het accreditatiekader op 14 februari
2005 bekrachtigd. Nederland heeft de NVAO eveneens belast met de ontwikkeling
van een accreditatiekader, zoals vastgelegd in de wet van 8 oktober 1992
houdende bepalingen met betrekking tot het hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek (WHW). Het accreditatiekader werd in Nederland goedgekeurd op 22 mei
2003 door de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De accreditatiekaders
zijn opgenomen in de bijlagen van dit rapport.1.2.2 NederlandDe bevoegdheden van de NVAO worden beschreven in hoofdstuk vijf van de
WHW. In Nederland heeft ook de Inspectie van het Onderwijs een taak binnen
de kwaliteitsbewaking van het onderwijs, zoals vastgelegd in de wet van 20 juni
2002 houdende wet op het onderwijstoezicht. Voor het hoger onderwijs houdt
de inspectie namens de minister van OCW toezicht op het accreditatiestelsel
als geheel en op het functioneren van de NVAO.1.2.3 VlaanderenDe basisregels voor de accreditatie zijn vastgelegd in afdeling twee van
hoofdstuk drie van het decreet van 4 april 2003 betreffende de herstructurering
van het hoger onderwijs in Vlaanderen (structuurdecreet). Het decreet bepaalt
dat er in de opleidingen voldoende generieke kwaliteitswaarborgen aanwezig
moeten zijn. De aanwezigheid van die minimale generieke kwaliteitswaarborgen
garandeert dat de student bij de voltooiing van de opleiding de vereiste competenties
(eindkwalificaties) beheerst. De NVAO is verdragsrechtelijk aangewezen als
accreditatie-organisatie, zoals bedoeld in het structuurdecreet. Vlaanderen
kent geen traditie van inspectie voor universitair of hoger onderwijs. De
minister kan via zijn regeringscommissarissen nagaan of de instellingen de
wettelijke verplichtingen naleven. 1.3 AccreditatiekadersVoor de uitvoering van haar taak heeft de NVAO, in samenspraak met alle
actoren van het hoger onderwijs, beoordelingskaders opgesteld, de zogenoemde
accreditatiekaders. Er zijn kaders voor bestaande opleidingen en nieuw te
starten opleidingen (NVAO, 2003a, 2003b, 2005a, 2005c). De onderwerpen en
facetten van de Nederlandse kaders verschillen marginaal van de Vlaamse.Een accreditatiekader bestaat uit zes onderwerpen, onderverdeeld in 21
facetten. De zes onderwerpen zijn de volgende:– doelstellingen opleiding;– programma;– inzet van personeel;– voorzieningen;– interne kwaliteitszorg;– resultaten (NVAO, 2003a en 2005a).De kaders bevatten voor de zes onderwerpen de eisen waaraan opleidingen
moeten voldoen om te worden geaccrediteerd. Met de accreditatieverlening stelt
de NVAO vast dat een opleiding voldoet aan de criteria voor basiskwaliteit
(generieke kwaliteitswaarborgen). De kaders zijn open gehouden en niet gedetailleerd
uitgewerkt om aan te kunnen sluiten bij de diversiteit en autonomie van het
hoger onderwijs (NVAO, 2007a).1.4 KwaliteitszorgsysteemHet Vlaamse en Nederlandse kwaliteitszorgsysteem bestaat uit een intern
en een extern gedeelte. De interne kwaliteitszorg gebeurt door de opleiding
zelf, in tegenstelling tot de externe kwaliteitszorg die uitgevoerd wordt
door deskundigen van buiten de opleiding. De accreditatie vormt het sluitstuk
van het Vlaamse en Nederlandse kwaliteitszorgsysteem.1.4.1 Interne kwaliteitszorgElke universiteit en hogeschool is wettelijk verplicht een systeem voor
interne kwaliteitszorg uit te werken. In de accreditatiekaders is bovendien
de interne kwaliteitszorg een van de onderwerpen die moeten worden beoordeeld.
De interne kwaliteitszorg moet de kwaliteit van de opleiding structureel en
permanent bewaken en verbeteren. Daarbij moeten medewerkers, studenten, alumni
en het afnemende beroepenveld van de opleidingen actief worden betrokken.De uitkomsten van evaluaties en eventuele verbeteracties worden onder
meer besproken in opleidingscommissies, waarin zowel studenten als docenten
zitting hebben.1.4.2 Externe kwaliteitszorgDe externe kwaliteitszorg kent drie fasen: de zelfevaluatie, de visitatie
en de accreditatie. Nadat de instelling een zelfevaluatierapport heeft geschreven,
brengt een visitatiecommissie1 een bezoek aan
de opleiding om dat rapport aan de praktijk te toetsen en daarover te rapporteren.
Dat visitatierapport vormt ten slotte de basis voor de accreditatie van de
opleiding door de NVAO. ZelfevaluatieHet zelfevaluatierapport wordt opgesteld door de te accrediteren opleiding.
Het omvat een kritische analyse van de opleiding, die sterke en zwakke punten
aanwijst en beschrijft hoe zwaktes zullen worden verholpen. Het zelfevaluatierapport
vormt de basis voor de visitatie.VisitatieDe visitatie wordt in Nederland georganiseerd en gecoördineerd door
een visiterende en beoordelende instantie (VBI) en in Vlaanderen door één
van de twee evaluatieorganen, namelijk de Vlaamse Interuniversitaire Raad
(VLIR) en de Vlaamse Hogescholenraad (VLHORA)1.
VLIR en VLHORA zijn de koepelorganisaties van respectievelijk de Vlaamse universiteiten
en hogescholen. De Nederlandse VBI’s zijn private onafhankelijke instanties.
De WHW bepaalt dat de NVAO jaarlijks bekendmaakt welke instanties volgens
haar over voldoende kwaliteit beschikken om visitaties te organiseren. De
VBI’s zijn dus marktpartijen die in opdracht van de onderwijsinstelling
een visitatie organiseren, maar verder onafhankelijk zijn.De feitelijke beoordeling is in handen van een visitatiecommissie: een
commissie van onafhankelijke deskundigen, samengesteld door de VBI of het
evaluatieorgaan. Er is ook altijd een student lid van de commissie. Na haar
bezoek stelt de visitatiecommissie een rapport op over de kwaliteit van de
opleiding, waarin zij haar oordeel vastlegt en onderbouwt.In Vlaanderen worden clusters, dat wil zeggen alle opleidingen van eenzelfde
domein, bij alle inrichtende instellingen gezamenlijk gevisiteerd, omdat de
regelgeving dat oplegt. In Nederland bestaat die verplichting niet, omdat
de instellingen een VBI kiezen. In de praktijk gebeuren er in Nederland ook
gezamenlijke externe beoordelingen, met name bij universiteiten.AccreditatieMet de accreditatie door de NVAO wordt de externe kwaliteitszorg afgerond.
Op basis van het visitatierapport komt de NVAO tot een positief of negatief
accreditatiebesluit. Eerst gaat de NVAO na of de visitatiecommissie zorgvuldig
te werk is gegaan. Daarna beoordeelt ze of de opleiding voldoende basiskwaliteit
heeft, rekening houdend met de onderwerpen uit het accreditatiekader.Een opleiding krijgt van de NVAO alleen een positief eindoordeel als het
oordeel over elk onderwerp voldoende is. Bij een positief accreditatiebesluit
is de opleiding geaccrediteerd voor de duur van zes jaar in Nederland en voor
acht jaar in Vlaanderen. Bij een negatief accreditatiebesluit voorzien beide
landen in de mogelijkheid bezwaar te maken.1.4.3 Toezicht op het kwaliteitszorgsysteemKwaliteitszorgsystemen zijn niet nieuw in het hoger onderwijs. Al toen
universiteiten en hogescholen in de jaren negentig meer autonomie kregen,
hebben ze kwaliteitszorgsystemen uitgebouwd. De afstand tussen minister en
onderwijsinstellingen ontslaat de minister echter niet van zijn verantwoordelijkheid
voor goed onderwijs. Een minister moet verantwoording afleggen over de uitvoering
van publieke taken en de uitgave van publieke middelen in zijn bevoegdhedendomein,
ook als de uitvoering van publieke taken aan derden is toevertrouwd. In dat
geval moet hij zich er door goed toezicht van vergewissen dat
het kwaliteitszorgsysteem naar behoren functioneert.Het kwaliteitszorgsysteem wordt op verschillende manieren geëvalueerd.
In het kader van haar wettelijke taak heeft de Nederlandse Inspectie van het
Onderwijs in inmiddels vijf katernen een midterm review uiteengezet. Daarnaast
is bij verdrag vastgesteld dat het Comité van Ministers, bestaande
uit de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de Vlaamse
minister van Onderwijs, binnen de vijf jaar na de inwerkingtreding van het
verdrag een verslag moet opstellen over de werking en het functioneren van
de NVAO. Bovendien is de NVAO lid van ENQA (European Association for Quality
Assurance) en ECA (European consortium for accreditation), twee Europese organisaties
actief in het domein van de kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs. Dat
lidmaatschap vereist dat zij zich periodiek aan een externe evaluatie onderwerpen.
Het Comité van Ministers heeft in 2007 een internationale evaluatiecommissie
verzocht een evaluatie van de NVAO te organiseren. Het rapport over de evaluatie
is in september 2007 uitgekomen (Review committee, 2007).1.5 Aanpak onderzoek1.5.1 Probleemstelling en onderzoeksdomeinDe probleemstelling van dit onderzoek is: wordt er met het systeem van
kwaliteitszorg een goede invulling gegeven aan de wettelijke eisen en werkt
het systeem zoals bedoeld?In dit onderzoek worden de volgende onderzoeksvragen beantwoord:1. Is er een systeem van interne kwaliteitszorg dat gericht is op het
meten, verbeteren en daarmee behouden van de kwaliteit van het hoger onderwijs
zoals die bij de accreditatieverlening is geconstateerd?2. Hoe verloopt de externe kwaliteitszorg en leidt deze tot gefundeerde
accreditaties?3. Hebben de bij de accreditatie betrokken instellingen inzicht in de
kosten van de kwaliteitszorg?4. Houdt de minister toezicht op de in- en externe kwaliteitszorg?Het onderzoek is gericht op het volledige stelsel van kwaliteitszorg:
de interne kwaliteitszorg, de externe kwaliteitszorg met inbegrip van de accreditatie
en ten slotte het ministeriële toezicht. Er werd ook nagegaan of de bij
de accreditatie betrokken instellingen inzicht hebben in de kosten van de
kwaliteitszorg. Het gezamenlijk Nederlands-Vlaams onderzoek laat vergelijkingen
toe tussen de twee stelsels en brengt specifieke sterktes of zwaktes tot uiting.
Het onderzoek werd in beide landen grotendeels op dezelfde manier uitgevoerd,
op enkele accentverschillen na. Zo werd in Nederland sterker de nadruk gelegd
op veranderingen bij opleidingen sinds het ogenblik van de accreditatie omdat
de accreditatie er al een langere voorgeschiedenis heeft. In Vlaanderen was
het dan weer mogelijk het functioneren van de evaluatieorganen grondiger te
bekijken omdat die instellingen decretaal zijn aangewezen, in tegenstelling
tot de VBI’s in Nederland. 1.5.2 MethodeHet Rekenhof kondigde het onderzoek op 21 november 2006 aan bij de
Vlaamse minister van Werk, Onderwijs en Vorming als lid van het Comité
van Ministers, bij de voorzitter van de NVAO en bij de waarnemende administrateur-generaal
van het Onderwijsdienstencentrum Hoger Onderwijs en Volwassenenonderwijs.
De Algemene Rekenkamer kondigde het onderzoek aan op 11 januari 2007
bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), bij de voorzitter
van de NVAO en bij de besturen van de betrokken instellingen. Het bezoek aan
de instellingen, evaluatieorganen en NVAO vond plaats in de periode december
2006-november 2007.Voor dit onderzoek werden 35 geaccrediteerde opleidingen geselecteerd:1 18 in Nederland en 17 in Vlaanderen, verdeeld over 3
universiteiten (in Nederland ook wetenschappelijk onderwijs of WO genoemd)
en 3 hogescholen (in Nederland ook hoger beroepsonderwijs of HBO genoemd).
Dat komt neer op 3 opleidingen per instelling.2
Voor Nederland werd bij de selectie rekening gehouden met het moment van accreditatie
(omstreeks 2004), geografische spreiding en aanwezigheid van verschillende
types opleiding binnen de instelling.3 In Vlaanderen
kon een dergelijke selectie niet plaatsvinden: het accreditatiestelsel werd
er pas in 2005 van kracht en er moest dus worden gekozen uit een beperkt aantal
geaccrediteerde opleidingen.Voor alle geselecteerde opleidingen werden gesprekken gevoerd met managementteams,
docenten en studenten. In Nederland is uiteindelijk gesproken met 17 managementteams,4 waarbij vaak ook beleidsmedewerkers aanwezig waren,
met 54 docenten en met 56 studenten. Na afloop van de gesprekken met de managementteams
is bij de zes Nederlandse instellingen ook een gesprek gevoerd met een afvaardiging
van het instellingsbestuur. In Vlaanderen werden 17 managementteams5, 60 docenten en 41 studenten geïnterviewd. Voor
een deel hebben Nederlandse onderzoekers de gesprekken in Vlaanderen bijgewoond
en vice versa.Om de externe kwaliteitszorg te onderzoeken, zijn in Nederland met drie
VBI’s gesprekken gevoerd. In Vlaanderen zijn de werkzaamheden van de
evaluatieorganen VLIR en VLHORA onderzocht aan de hand van de interne richtlijnen
en de visitatiedossiers van de geselecteerde opleidingen. Er is gesproken
met personeelsleden van de cel Kwaliteitszorg en met de directie van de evaluatieorganen.
Om een beeld te krijgen van de recente evolutie van de visitatierapporten
is in Vlaanderen nog een beperkt aantal recent uitgebrachte rapporten summier
in het onderzoek betrokken. Die werkwijze is ook gevolgd bij het onderzoek
van de NVAO-werkzaamheden. Naast gesprekken met het bestuur en de dossierbehandelaars
is bijkomende documentatie opgevraagd om inzicht te krijgen in de wijze waarop
de NVAO haar besluitvorming organiseert. De accreditatiedossiers van de geselecteerde
opleidingen zijn bestudeerd. 2 INTERNE KWALITEITSZORG2.1 InleidingIn dit hoofdstuk wordt nagegaan of de onderwijsinstellingen over een systeem
van interne kwaliteitszorg beschikken dat is gericht op het meten, verbeteren
en daarmee behouden van de kwaliteit van het hoger onderwijs zoals die bij
de accreditatieverlening is geconstateerd.De Algemene Rekenkamer en het Rekenhof beschouwen het systeem van interne
kwaliteitszorg als het geheel van activiteiten van een instelling die zijn
gericht op de bewaking, handhaving en verbetering van de kwaliteit van haar
opleidingen. Die activiteiten zijn meestal gevat in een min of meer formeel
instrumentarium.Interne kwaliteitszorg is niet nieuw in het Nederlandse en Vlaamse hoger
onderwijs. Regelgeving van vóór de invoering van de accreditatie
legde aan de universiteiten en hogescholen al interne en externe kwaliteitszorg
op. Opleidingen werden toen ook al gevisiteerd en waren in Vlaanderen verplicht
gevolg te geven aan de uitkomsten van het visitatierapport. Er waren echter
in tegenstelling tot nu geen directe financiële of andere gevolgen aan
het oordeel verbonden. In Nederland was de Inspectie van het Onderwijs verantwoordelijk
voor het toezicht op het stelsel. Zij adviseerde de minister over de kwaliteit
van het onderwijs van de opleidingen. Bij aanhoudende ondermaatse kwaliteit
kon de minister de rechten van de opleiding uiteindelijk wel intrekken. De
Vlaamse Regering kon op grond van het visitatierapport een saneringsplan opleggen.
Het oude visitatiestelsel moest voorkomen dat bij gebrek aan directe kwaliteitscontrole
vanwege de overheid het niveau van het hoger onderwijs zou dalen. Bij de invoering
van het nieuwe accreditatiestelsel zijn de meeste principes van het oude stelsel
behouden, maar is de externe controle bijgestuurd.Alle bij dit onderzoek betrokken opleidingen zijn geaccrediteerd op een
moment dat een aantal andere onderwijsontwikkelingen om aandacht vroegen.
In Nederland en Vlaanderen is het accreditatiestelsel samen met de BaMa-hervorming
ingevoerd. Dat heeft bij alle opleidingen geleid tot een aanpassing van het
curriculum die niet aan de interne kwaliteitszorg mag worden toegeschreven.
Er was ook sprake van fusies, omvormingen van opleidingen naar een major-minorstructuur
en onderwijskundige vernieuwingen zoals vraaggestuurd onderwijs en competentiegericht
leren.Bij de beoordeling van de interne kwaliteitszorg is niet alleen rekening
gehouden met de eisen die het accreditatiekader hiervoor oplegt, maar ook
met de benadering van de volgende kwaliteitsaspecten: het curriculum (modules
van een opleiding in onderlinge samenhang), het ingezette personeel, het gerealiseerde
niveau en het onderwijsrendement.Het onderzoek is gebaseerd op geschreven documenten en op gesprekken met
medewerkers, studenten en management. De Algemene Rekenkamer heeft zich in
het bijzonder gericht op het behouden en verbeteren van de kwaliteit sinds
de verleende accreditatie. Daarvoor heeft zij bij iedere opleiding nadere
gegevens opgevraagd over selectief gekozen modules, waaronder stages en afstudeeropdrachten.
Bij de analyse zijn in totaal 41 modules beoordeeld op vier aspecten:– Werden de modules geëvalueerd? – Zijn de resultaten besproken?– Zijn er verbeteracties geformuleerd en gerealiseerd?– Kan de instelling primaire gegevens voorleggen (evaluatieresultaten,
verslagen van opleidingscommissies, etc.) of afgeleide informatie (een beschrijving
van het evaluatieproces)?Bij de Vlaamse casussen is een gelijklopend onderzoek gebeurd, maar noodgedwongen
op een hoger en algemener niveau. Er kon geen onderzoek worden uitgevoerd
naar acties en initiatieven die na de visitaties uit het accreditatiestelsel
werden ondernomen, omdat het stelsel te recent werd geïntroduceerd.De onderzoeksactiviteiten van de Algemene Rekenkamer en het Rekenhof hebben
tot een aantal verschillende bevindingen geleid. Die komen aan bod in de onderdelen
2.3.3 en 2.4.3.2.2 Wet- en regelgevingIn Nederland steunt interne kwaliteitszorg op artikel 1.18, lid 1 en 3
en artikel 5a.8, lid 2 van de WHW. De WHW stelt dat bij de accreditatieverlening
aandacht moet worden besteed aan interne kwaliteitszorg.In Vlaanderen steunt interne kwaliteitszorg op artikel 93, § 1
van het structuurdecreet dat bepaalt dat de hogeronderwijsinstellingen permanent
en op eigen initiatief moeten zorgen voor de kwaliteitszorg van de onderwijsactiviteiten.
Zij dienen de studenten, de alumni en de externe deskundigen uit het beroepenveld
bij de kwaliteitsbewaking te betrekken.In de accreditatiekaders van Vlaanderen en Nederland is interne kwaliteitszorg
een van de onderwerpen die moeten worden beoordeeld. In beide landen steunt
de beoordeling van de interne kwaliteitszorg op de drie onderstaande facetten
en bijbehorende criteria: FacettenCriteriaEvaluatie resultatenDe opleiding wordt periodiek geëvalueerd, mede aan de hand van toetsbare
streefdoelen   Maatregelen tot verbetering De uitkomsten van de evaluatie vormen de basis voor aantoonbare verbetermaatregelen
die bijdragen aan de realisatie van de streefdoelen   Betrekken van medewerkers, studenten, alumni en beroepenveldBij de interne kwaliteitszorg zijn medewerkers,
studenten, alumni en het afnemend beroepenveld van de opleiding actief betrokken2.3 Interne kwaliteitszorg aan de Nederlandse instellingen2.3.1 Organisatie van de interne kwaliteitszorgKwaliteitssystemenOm de kwaliteit van de opleidingen te garanderen, hanteren instellingen
verschillende kwaliteitsmanagementsystemen. Afhankelijk van het gehanteerde
systeem (bijvoorbeeld het European Foundation for Quality Management Excellence
Model (EFQM) of Instituut Nederlandse Kwaliteit managementmodel (INK)) voert
het instellingsbestuur verschillende controleactiviteiten uit. Zo wordt gewerkt
met checklists en interne audits. Soms worden proefaccreditaties uitgevoerd,
waarin het accreditatieproces wordt gesimuleerd. Veel opleidingsmanagers
en docenten ervaren dat als een zware belasting.Plaats van het instellingsbestuur in de interne kwaliteitszorgAlle onderzochte instellingen hebben een kwaliteitscoördinator in
dienst met een ondersteunende staf. Hij heeft als taak een systeem van interne
kwaliteitszorg te ontwikkelen en te implementeren, dan wel het bestaande systeem
aan te passen aan de eisen in het accreditatiekader. De centrale diensten
ondersteunen het opleidingsmanagement waar nodig, bijvoorbeeld door evaluatiegegevens
te analyseren. In sommige gevallen speelt de coördinator ook een toezichthoudende
rol: komt het opleidingsmanagement de afspraken in het kader van interne kwaliteitszorg
wel na?2.3.2 Toepassing van het accreditatiekader op de
interne kwaliteitszorgEvaluatiesOp basis van documenten en gesprekken stelde de Algemene Rekenkamer vast
dat alle onderzochte opleidingen op het niveau van een vak of module worden
geëvalueerd. Meestal vonden evaluaties direct na het tentamen of tijdens
de laatste bijeenkomst plaats. Er worden verschillende pogingen ondernomen
om de respons van de studenten te verhogen. Zo worden digitale vragenlijsten
vervangen door schriftelijke en worden uitgebreide vragenlijsten vaak kernachtiger
geformuleerd: volgens de opleidingen vergroot dat de respons en waarschijnlijk
ook de betrouwbaarheid van de antwoorden. Ook proberen de opleidingen niet
alle modules elk jaar te evalueren, maar eens in de twee of drie jaar, tenzij
er sprake is van bijzondere omstandigheden, zoals een doorgevoerde verandering.
Tijdens het onderzoek legde het opleidingsmanagement dikwijls een negatief
verband tussen de tevredenheid over de cursus en de ervaren moeilijkheid van
het tentamen, waardoor de uitkomsten van evaluaties van beperkte waarde zijn.
Veel opleidingen voeren derhalve een verdere analyse uit. Sommige opleidingen
verzoeken studenten zitting te nemen in een panel om mondeling meer gerichte
informatie te krijgen over de aard van de kritiek en over mogelijke oplossingen
voor de knelpunten.Uit de opgevraagde informatie over willekeurig gekozen vakken, stages
en afstudeeropdrachten bleek dat in alle gevallen was geëvalueerd, dat
de resultaten in alle gevallen waren besproken en dat waar nodig concrete
verbeteracties waren geformuleerd. In verreweg de meeste gevallen ging het
om primaire, dat wil zeggen direct verifieerbare informatie. In een enkel
geval werd alleen de gang van zaken beschreven, maar bleek uit andere bronnen
dat de informatie klopte. In de meeste gevallen hebben de betrokken opleidingen
aangetoond dat recent een afstudeeropdracht of stage werd geëvalueerd.
In driekwart van die gevallen werd de evaluatie ook besproken en vaak werden
verbetermaatregelen voorgesteld. De onderbouwing steunde in bijna de helft
van de gevallen op primaire informatie en in een kwart van de gevallen op
afgeleide informatie.In het algemeen heeft de Algemene Rekenkamer geconstateerd dat de evaluatie
van curricula, dat wil zeggen van de modules in onderlinge samenhang, minder
vaak plaatsvindt. Rapportages daarover zijn niet vaak aangetroffen.Het accreditatiekader legt voor de evaluatie van de opleiding het gebruik
van toetsbare streefdoelen op. Ook voor het onderwijsrendement moeten streefdoelen
zijn geformuleerd. Ze zijn bedoeld om op gezette tijden objectief te kunnen
toetsen of aspecten van de opleiding voldoen aan vooraf vastgestelde
normen. Uit het onderzoek blijkt dat de opleidingen over het algemeen lang
niet voor alle facetten van de interne kwaliteitszorg al streefdoelen hebben
vastgesteld. Vaak wordt bepaalde informatie wel verzameld, maar zijn de bijbehorende
streefdoelen impliciet, onvolledig of afwezig. De meeste opleidingen hebben
wel streefdoelen voor het onderwijsrendement geformuleerd. Bij slechts enkele
van de onderzochte opleidingen waren ze onvolledig of afwezig. Informatie
over het onderwijsrendement wordt wel overal verzameld, maar soms dus niet
getoetst aan een vooraf vastgesteld doel. VBI’s blijken hier genoegen
mee te nemen.Daarnaast heeft meer dan de helft van de opleidingen minimumscores vastgesteld
voor de uitgevoerde evaluaties (bijvoorbeeld een minimale score van 3,5 op
een 5-puntsschaal). Ook hebben ze, met name HBO-opleidingen, vaak streefdoelen
voor het ziekteverzuim onder personeel. In sommige gevallen wordt de ratio
docent/student als streefdoel gebruikt, zij het met weinig succes (zie daarover
2.3.3, onderdeel kwantiteit van het personeel).Instellingen bevelen de opleidingen vaak aan streefdoelen te formuleren,
soms verplichten zij dit, of stellen centraal rendementsstreefdoelen vast.
In de praktijk blijkt het voor opleidingen moeilijk voor alle te evalueren
aspecten goede streefdoelen te formuleren.Over de waarde van streefdoelen lopen de meningen uiteen. De NVAO geeft
aan dat streefdoelen vooral van belang zijn om opleidingen te doen nadenken
over bepaalde zaken. Er bestaan volgens de NVAO geen ideale waarden, maar
de uitleg bij de waarden is belangrijk: wat verstaat een opleiding onder de
ratio docent/student? Van welke factoren is het rendement afhankelijk?Opleidingen zelf geven aan dat streefdoelen een functie moeten hebben.
Rendementsdoelen zeggen op zichzelf niet zoveel. Het beleid achter rendementsverbeteringen
vinden ze wel belangrijk: wat is er nodig om studenten sneller te laten afstuderen,
hun studie succesvol te beëindigen of van studie te kunnen veranderen?
Opleidingen vinden dat het niveau van de opleiding of de kwaliteitsnormen
niet mogen worden bijgesteld ten behoeve van de rendementsdoelen. Het komt
zelden voor dat docenten zich door hun management onder druk voelen gezet
vanwege de rendementen.VerbetermaatregelenAls de evaluatieresultaten daartoe aanleiding geven, moeten verbetermaatregelen
worden genomen. Uit gesprekken en documenten bleek dat aan de docenten wordt
gevraagd de kritische punten van de evaluaties te analyseren en oplossingen
te suggereren. Vaak hebben opleidingen voor de evaluatiescore een norm gesteld.
Als de score lager uitvalt dan die norm, dienen de resultaten te worden besproken
in opleidingscommissies en andere daartoe ingestelde organen. De verbetermaatregelen
worden doorgeleid naar de opleidingsmanager en regelmatig doorgevoerd, zij
het niet altijd met succes. De Algemene Rekenkamer heeft notulen opgevraagd
van de bijeenkomsten vanaf 2005 en geconstateerd dat de opleidingscommissies
en de eventuele andere gremia regelmatig bijeenkomen. Naast de wettelijk voorgeschreven
adviezen over de onderwijs- en examenregeling komen de evaluaties van de afzonderlijke
vakken en curricula aan de orde. Uit de bijkomende informatie die de Algemene Rekenkamer heeft opgevraagd
over willekeurig gekozen vakken, stages en afstudeeropdrachten, kon zij vaststellen
dat verbetermaatregelen inderdaad werden uitgevoerd. De besluiten om te verbeteren
naar aanleiding van de uitkomsten van evaluaties waren evenwel niet altijd
terug te vinden in de verslagen van overleggremia.Bij wijze van steekproef vroeg de Algemene Rekenkamer aan de geselecteerde
opleidingen om de stand van zaken te beschrijven van in totaal 54 verbeterpunten
die ten tijde van de accreditatie werden geformuleerd, hetzij in het zelfevaluatierapport,
hetzij in het visitatierapport. In bijna vier vijfde van de gevallen werd
of overtuigend aangetoond dat de verbeteringen inderdaad waren doorgevoerd
of gemotiveerd waarom het verbeterpunt bij nader inzien toch lager geprioriteerd
moest worden en derhalve niet was doorgevoerd. In circa een vijfde van de
gevallen was de onderbouwing summier of in het geheel niet overtuigend.Betrokkenheid van studenten, medewerkers, alumni en beroepenveld• StudentenAlle opleidingen raadplegen studenten om modules te evalueren. Omdat de
respons bij schriftelijke evaluaties soms laag is en toelichting op de antwoorden
gewenst is, worden de schriftelijke evaluaties vaak aangevuld met mondelinge.
De mondelinge evaluaties vinden plaats in de vorm van panelgesprekken. Vaak
hebben de opleidingen naast de voorgeschreven opleidingscommissies andere
overlegorganen in het leven geroepen. Een faculteit heeft bijvoorbeeld een
onderwijsevaluatiecommissie ingesteld, alleen bestaande uit studenten, gerekruteerd
uit de studievereniging. Een andere instelling laat studenten zitting nemen
in het opleidingsbestuur. Sommige opleidingen hebben een permanent studentenpanel
ingesteld, waarin het onderwijs periodiek wordt geëvalueerd en ook een
terugkoppeling van de evaluatieresultaten en eventuele acties plaatsvindt.
Bij de hogescholen staan de resultaten van de evaluaties vaak ook op intranet.De geïnterviewde studenten waren meer dan gemiddeld bij hun opleiding
betrokken. Zo zaten ze vaak in de opleidingscommissie, de studievereniging
of een medezeggenschapsorgaan. De studenten gaven aan dat de gemiddelde student
niet weet wat er met de evaluaties gebeurt, maar zich daar ook weinig voor
interesseert. Zo is het moeilijk studenten te vinden voor panelgesprekken
of opleidingscommissies, terwijl de terugkoppeling van evaluatieresultaten
doorgaans daar plaatsvindt. De studenten merkten op dat ze gemotiveerder zijn
om de evaluatieformulieren in te vullen sinds ze weten dat evaluaties daadwerkelijk
navolging krijgen.De studenten gaven bij ongeveer de helft van de opleidingen aan dat er
een open cultuur is en dat ze op informele wijze hun opmerkingen kwijt kunnen.
Dat blijkt ook uit de gesprekken met de docenten, waarin sommigen hebben opgemerkt
dat ze, los van de evaluaties aan het eind van een module, bij de studenten
polsen hoe ze de module hebben ervaren.• MedewerkersAlle onderzochte opleidingen betrekken de medewerkers bij de evaluaties
via periodieke overleggen en opleidingscommissies. Vaak wordt jaarlijks een
dag georganiseerd waarop medewerkers op het onderwijs reflecteren. Tijdens
interviews kwam geregeld naar voren dat studentenevaluaties een
rol spelen bij functioneringsgesprekken. De hogescholen organiseren onder
de medewerkers instellingsbrede tevredenheidsonderzoeken, op universiteiten
is dat geen gemeengoed. Vanzelfsprekend zijn de medewerkers ook inhoudelijk
betrokken bij de ontwikkeling en het onderhoud van cursussen.• AlumniDe meeste instellingen gaven aan dat het beleid voor het actief betrekken
van alumni nog in ontwikkeling is. Ze ondernemen wel pogingen tot een structurele
raadpleging van alumni, maar de resultaten zijn nog minimaal.1Alle onderzochte instellingen hebben op hun website een alumnipagina en
beschikken over de adressenbestanden van hun alumni. Ze wezen erop dat het
niet meevalt die gegevens nauwkeurig bij te houden. Verschillende opleidingen
hebben een alumnivereniging. Minder dan de helft van de opleidingen gaf aan
dat ze, meestal jaarlijks, een terugkomdag of andere bijeenkomst organiseren.
Ook voeren sommige opleidingen een eigen meting of onderzoek uit, maar de
waarde ervan is beperkt en zelden generaliseerbaar, omdat het vaak een gering
aantal reacties van min of meer geslaagde alumni betreft. Bij een enkele opleiding
worden alumni in de vorm van een bijeenkomst vooraf geraadpleegd bij curriculumwijzigingen.Eén instelling gaf aan meer geïnteresseerd te zijn in informatie
over de functies die hun afgestudeerden bekleden en de hoogte van hun salaris.
Volgens haar zou die informatie een objectiever beeld geven van de kwaliteit
van de opleiding dan de opvatting van de alumni over het genoten onderwijs.
De betrokken instelling maakt veel werk van het alumnibestand en wil binnenkort
door middel van een representatief panel de bedoelde informatie verzamelen.• BeroepenveldIn het HBO wordt het beroepenveld actiever betrokken bij de evaluaties
dan in het WO. De HBO-opleidingen kunnen het beroepenveld immers vaak duidelijker
uittekenen, waardoor gerichter contact met de werkgevers mogelijk is.De onderzochte HBO-opleidingen zijn landelijk georganiseerd. In zo’n
landelijk platform dat contact heeft met het beroepenveld, worden afspraken
gemaakt over domeinspecifieke eisen waaraan een afgestudeerde moet voldoen
om in de praktijk goed te kunnen functioneren. Dit is ook voorgeschreven in
het accreditatiekader (zie eisen eindkwalificatie). Op opleidingsniveau wordt
met het beroepenveld contact gehouden via formele overlegorganen in de vorm
van adviesraden of andersoortige commissies. Een andere vorm van contact bestaat
uit de stages en afstudeeropdrachten. De opleiding heeft op die manier contact
met begeleiders en sluit soms overeenkomsten met stage-instellingen af. Ook
nemen docenten zelf het initiatief tot contact en stimuleren sommige opleidingen
dat docenten deeltijds werkzaam blijven in het veld om zo hun beroepservaring
op peil te houden en in te zetten in het onderwijs.Het WO-beleid voor contact met het beroepenveld is veel minder geëxpliciteerd.
Overigens is het accreditatiekader voor het WO minder dwingend in het betrekken
van het beroepenveld bij het bepalen van eindkwalificaties. Een gering aantal
opleidingen heeft wel een formeel adviesorgaan of organiseert een bedrijvendag,
maar meestal verloopt hetcontact op initiatief van de medewerkers
zelf. Zij organiseren gastcolleges of geven aan door hun onderzoek en netwerken
contact te hebben met het beroepenveld. Sommige WO-opleidingen zijn vanwege
de aard van de opleiding meer op het bedrijfsleven gericht en hebben daardoor
een uitgebreidere relatie met het beroepenveld.2.3.3 Overige kwaliteitsaspectenInleidingHieronder volgen enkele bevindingen die het systeem van interne kwaliteitszorg
overstijgen, maar naar het oordeel van de Algemene Rekenkamer van belang zijn
voor de kwaliteit van de opleidingen. Achtereenvolgens wordt ingegaan op de
relatie tussen kwaliteit en kwaliteitszorg, de kwantiteit van het personeel
(een facet in het accreditatiekader) en de onderwijsveranderingen die zich
sinds de accreditatie hebben voltrokken en die de opleidingen qua vorm en
inhoud wezenlijk hebben gewijzigd.Kwaliteit en kwaliteitszorgDe relatie tussen interne kwaliteitszorg en kwaliteit werd niet in dit
onderzoek betrokken, maar is in gesprekken regelmatig aan de orde gekomen.
Docenten maakten regelmatig kritische opmerkingen over de relevantie van de
informatie die bepaalde facetten van de interne kwaliteitszorg opleveren.
Ze vinden het op orde hebben van interne kwaliteitszorg en andere processen
wel een noodzakelijke, maar geen voldoende voorwaarde voor onderwijskwaliteit.Veel docenten en managers wezen erop dat de kwaliteit van het personeel
een belangrijke bepalende factor is voor onderwijskwaliteit. Zij stelden ook
dat een goede docent een kwaliteitszorgsysteem heeft geïnternaliseerd.
Hun boodschap is dat een opleiding beter kan investeren in personeel dan in
kwaliteitszorg en dat het niet binnen een redelijke termijn invullen van openstaande
vacatures schadelijker is voor de kwaliteit van een opleiding dan een matig
kwaliteitszorgsysteem. Er is overigens een grote groep docenten die de waarde
en noodzaak erkent van kwaliteitszorg, maar ze maakten vrijwel allemaal de
kanttekening dat kwaliteitszorg niet moet worden overdreven en zich moet richten
op de inhoud. Vooral aan dat laatste schort het volgens hen nogal eens.Een aantal geïnterviewden gaf aan dat het accreditatiestelsel veel
invloed heeft gehad op de interne kwaliteitszorg. De strenge bewijslast wordt
door sommige docenten en managers ervaren als bureaucratisch en procedureel.
Toch verklaarden sommige docenten dat ze eigenlijk alleen maar vragenlijsten
moeten uitdelen en pas iets merken van interne kwaliteitszorg als negatieve
punten uit de evaluatie komen. Een dergelijke constatering kan behalve op
een beperkte belasting ook wijzen op een geringe betrokkenheid bij de kwaliteitszorg.
Daarnaast waren er opleidingen die hebben aangegeven dat het accreditatiestelsel
een impuls heeft gegeven aan de interne kwaliteitszorg.Van de onderzochte instellingen heeft maar één opleiding
bij de NVAO een bijzonder kwaliteitskenmerk aangevraagd, maar de NVAO vond
de kwaliteit op dat punt niet excellent genoeg. De overige instellingen namen
genoegen met basiskwaliteit. Het accreditatiesysteem stimuleerde opleidingen
blijkbaar niet zich te profileren of te excelleren: in de eerste accreditatieronde
heeft de NVAO nauwelijks aanvragen voor een bijzonder kwaliteitskenmerk ontvangen.
Dat komt enerzijds doordat de kwalificatie voldoende al resulteert in een
accreditatie. Anderzijds gaven opleidingen aan dat ze er het
extra werk niet voor over hebben: als ze al zo een kwaliteitskenmerk zouden
behalen, zouden ze daarmee zelf de publiciteit moeten zoeken, omdat een vergelijking
met andere soortgelijke opleidingen ontbreekt. De NVAO gaf aan dat de eerste
accreditatieronde bedoeld was om ondermaatse opleidingen te detecteren. Inmiddels
is het concept bijzonder kwaliteitskenmerk aangepast. Nu kunnen opleidingen
vooraf een aanvraag doen voor beoordeling van excellentie op een facet en
daarmee een bijzondere kwaliteit toegekend krijgen. Ook kunnen opleidingen
vooraf een verzoek indienen om een bijzonder kenmerk te laten beoordelen.
Ze dienen dan concreet aan te geven waarin de opleiding onderscheidend is.Kwantiteit personeelHet accreditatiekader vereist dat er voldoende personeel
wordt ingezet om de opleiding met de gewenste kwaliteit te verzorgen.
De opleidingen drukken de kwantiteit van het personeel uit in ratio’s
docent/student, fulltime equivalent(fte)/student of staf/student. Sommige
gebruiken ook de ratio’s medewerker/student of ondersteunend personeel/student.
Die verschillende berekeningsmethoden maken de getallen van de verschillende
opleidingen moeilijk vergelijkbaar. Bovendien zeggen cijfers over de hoeveelheid
personeel weinig over de bijdrage aan de kwaliteit van de opleiding. De interpretaties
van het opleidingsmanagement zijn bijvoorbeeld niet eenduidig over wat onder
personeel wordt verstaan en de cijfers zeggen niets over de hoeveelheid tijd
die het beschikbare personeel aan onderwijs besteedt.De Algemene Rekenkamer constateerde een groot verschil tussen WO- en HBO-instellingen
bij het kwantificeren van hun personeel. Hoewel de opleidingen van beide soorten
instellingen tegen dezelfde problemen aanlopen, leveren HBO-opleidingen wel
getallen en streefdoelen over de hoeveelheid personeel en WO-opleidingen veelal
niet.WO-instellingen hebben de omvang van hun personeelsbestand vaak niet gekwantificeerd
per opleiding. Zij gaven aan dat het heel moeilijk is te achterhalen hoeveel
fte’s verbonden zijn aan een bepaalde opleiding, doordat docenten vaak
zijn verbonden aan een faculteit en bij meerdere opleidingen doceren. Bovendien
besteden de docenten maar een gedeelte van hun tijd aan onderwijs en is vaak
niet bekend hoeveel dat is. Streefdoelen voor de hoeveelheid personeel ontbreken
bij de WO-instellingen volledig.De HBO-opleidingen hebben wel allemaal de ratio docent/student of een
variant daarvan vastgesteld. Ook hebben ze daarvoor meestal streefdoelen geformuleerd,
vaak ook door de instelling op centraal niveau vastgelegd. Eén opleiding
gaf aan dat zo’n getal weinig zegt als docenten veel andere taken hebben,
bijvoorbeeld ontwikkeltaken. Het zou volgens haar beter zijn de contacttijd
in beeld te brengen. Voor alle HBO-opleidingen geldt net als bij de WO-opleidingen
dat docenten vaak aan meerdere opleidingen doceren en veel meer taken hebben
dan onderwijs alleen. Alle docenten geven aan dat de werkdruk erg hoog is.OnderwijsveranderingenHet competentiegerichte onderwijs heeft de organisatie en de toetsing
van het HBO behoorlijk veranderd. In de eerste jaren hebben frequent evaluaties
plaatsgevonden, waarbij studenten betrokken waren. Een en ander resulteerde
in een aantal bijstellingen. Zo hebben veel opleidingen besloten het onderwijs
beter te gaan inrichten en meer aandacht te besteden aan de vaardigheden
waarover een docent moet beschikken bij studieloopbaanbegeleiding. Ook is,
op aangeven van het werkveld en van docenten, meer nadruk komen te liggen
op de kenniscomponent. Docenten en managers gaven vaak aan dat het werkveld
erg te spreken is over het competentiegerichte onderwijs. Medio 2007 waren
er bij de onderzochte instellingen nog geen afgestudeerde studenten die een
volledig major-minorcurriculum hebben gevolgd volgens het competentiegerichte
onderwijs. Opleidingen hebben daarom nog geen zicht op wat de veranderingen
betekenen voor de arbeidsmarktpositie van studenten of voor het uiteindelijk
gerealiseerde niveau.Het WO heeft minder dan het HBO te maken gehad met inhoudelijke onderwijsveranderingen,
zoals het competentiegerichte onderwijs. Eindtermen worden soms wel geformuleerd
in termen van competenties, maar dat heeft geen consequenties voor de inhoud
van modules en voor de toetsvormen. Docenten in het WO zijn daarom wellicht
minder kritisch over de veranderingen in het onderwijs. Omdat vrijwel alle
bij dit onderzoek betrokken docenten ook een onderzoeksaanstelling hebben,
ligt het minder voor de hand dat de kenniscomponent te weinig aandacht krijgt.De invoering van de BaMa-structuur heeft in het WO wel meer consequenties
gehad dan in het HBO. In het HBO is de vierjarige opleiding omgezet in een
vierjarige bachelor. In het WO zijn alle vierjarige WO-opleidingen omgezet
in een driejarige bachelor en een eenjarige master. Vijfjarige WO-opleidingen
kregen een tweejarige master. Die ingreep was in de praktijk nogal ingrijpend
voor het WO. Met de nieuwe structuur is op grote schaal de brede bachelor
ingevoerd. Centraal staat een algemene vorming met een nominale duur van drie
jaar. De onderzochte WO-bacheloropleidingen worden in de meeste gevallen afgesloten
met een relatief kleine bachelorscriptie. Daarna kunnen studenten hun opleiding
verder aanvullen met een master van één of twee jaar. Het aanbod
van masters is veel gedifferentieerder dan dat van bachelors en heeft veelal
het karakter van een specialisatie. De Algemene Rekenkamer constateerde dat
sommige docenten zich zorgen maakten over het inhoudelijke niveau van de opleiding.
Zij stellen dat de brede bachelor minder gelegenheid biedt voor inhoudelijke
diepgang, ook omdat binnen de gegeven tijd een extra afstudeermoment moet
worden gecreëerd en ruimte moet worden gereserveerd voor algemeen vormende
vakken, zoals communicatie en rapporteren. Hoewel beperkt vergelijkbaar, valt
ook het verschil in nominale duur tussen master (meestal een jaar) en doctoraalstudie
(drie jaar) in negatieve zin op.Door bovenstaande veranderingen was bij de geaccrediteerde opleidingen
geen sprake van een stabiele situatie van het onderwijs, wat gevolgen kan
hebben voor de houdbaarheid van de accreditatie, die in Nederland een duur
heeft van zes jaar, en uiteindelijk ook voor de kwaliteit van het onderwijs.
Dat geldt in het bijzonder voor de HBO-opleidingen.2.3.4 Conclusie interne kwaliteitszorg NederlandIedere onderzochte opleiding beschikt over een voldoende uitgewerkt systeem
van interne kwaliteitszorg. Uit het onderzoek bleek dat de voorgenomen evaluaties
en reflecties inderdaad hebben plaatsgevonden en de daarvoor aangewezen gremia
functioneerden zoals voorgeschreven. In die zin heeft de accreditatieverplichting
stimulerend gewerkt voor de ontwikkeling van interne kwaliteitszorg. Verbeterpunten die in evaluaties naar voren komen, worden meestal doorgevoerd
of gemotiveerd afgewezen. Bij alle onderzochte opleidingen worden de modules
of vakken geëvalueerd, het gehele curriculum daarentegen wordt veel minder
geëvalueerd.Hoewel het accreditatiekader voorschrijft dat evaluaties plaatsvinden
aan de hand van toetsbare streefdoelen, blijkt de praktijk daarvan af te wijken.
Streefdoelen zijn slechts impliciet geformuleerd, zijn onvolledig of ontbreken.
Vooral voor de kwantiteit van het personeel bestaan weinig eenduidige streefdoelen.
Dat is opmerkelijk, omdat het voor de kwaliteit van een opleiding van belang
is over voldoende personeel te beschikken.De respons van studenten op evaluaties is meestal laag, deels omdat niet
alle studenten daarvoor interesse opbrengen. Medewerkers worden over het algemeen
actief betrokken, alumni slechts summier. Het contact met het beroepenveld
is in het HBO, in tegenstelling tot in het WO, formeel vormgegeven en intensief.Een aantal docenten en managers vindt dat de huidige invulling van het
kwaliteitszorgsysteem te veel tijd kost en dat het te veel is gericht op het
proces in plaats van op de inhoud.De onderzochte opleidingen zijn geaccrediteerd toen een aantal onderwijsveranderingen
zich nog in de planningsfase bevonden of net waren ingevoerd. In de jaren
na de verkregen accreditatie zijn de opleidingen daardoor nog sterk gewijzigd,
wat vragen oproept bij de houdbaarheid van de accreditaties.2.4 Interne kwaliteitszorg aan de Vlaamse instellingen2.4.1 Organisatie van de interne kwaliteitszorgKwaliteitssystemenUniversiteiten gingen vroeger dan hogescholen van start met interne kwaliteitszorg.
De kwaliteitssystemen zijn er historisch gegroeide systemen. Nieuwe methodes
en technieken worden doorgaans slechts geïntroduceerd als er bij de opleidingen
een draagvlak voor bestaat. Bij de universiteiten ligt het zwaartepunt van
de interne kwaliteitszorg dan ook sterk bij de opleidingen zelf.Doordat aan de hogescholen de interne kwaliteitszorg pas later werd geïntroduceerd,
was die bij de invoering van het accreditatiestelsel minder ver gevorderd.
De hogescholen hebben veelal geopteerd voor een standaardsysteem, zoals TRIS
of PROZA, gebaseerd op de principes van EFQM en waar nodig aangepast aan de
eigen situatie. In dergelijke kwaliteitssystemen wordt voor negen aandachtspunten
het niveau of de kwaliteit van de opleiding afgetoetst volgens een periodiciteit
die de instelling zelf kiest. Op die manier worden de kwaliteitszorgactiviteiten
in de verschillende hogeschoolopleidingen sterker gestuurd dan aan de meeste
universiteiten.OpleidingscommissiesDe hogeronderwijsinstellingen hebben een bestuursstructuur waarin ze op
eigen initiatief adviesorganen op opleidingsniveau hebben opgericht, de zogenaamde
opleidingscommissies. Het zijn permanente adviesorganen met betrekking tot
het beleid en de organisatie van de opleidingen. Hun takenpakket varieert
van instelling tot instelling, maar het is in essentie gericht
op een permanente bewaking en bijsturing van de kwaliteit van het onderwijs.
Zij vormen in feite ook de eerstelijnszorg als problemen bij de opleiding
worden aangekaart. Ook hun samenstelling is verschillend van instelling tot
instelling, maar de opleidingsverantwoordelijke, de docenten en studenten
van de opleiding zijn steeds vertegenwoordigd. In uitzonderlijke gevallen
maken ook personen uit het beroepenveld deel uit van de commissie.Het overgrote deel van de geïnterviewden (docenten, specialisten
kwaliteitsbewaking, opleidingsverantwoordelijken en studenten) vinden dat
de opleidingscommissie het belangrijkste orgaan vormt voor kwaliteitsbewaking
van het onderwijs. Zij zijn ook overwegend tevreden met de werking van het
orgaan en met de invloed die zij langs die weg op het onderwijs hebben.Haaks op die algemene tevredenheid staat de klacht van sommige visitatiecommissies
dat opleidingscommissies te weinig invloed en inspraak hebben bij aanwervingen
van nieuw personeel. De bevoegdheid voor aanwervingen ligt op een hoger bestuursniveau
(rector, raad van bestuur, decaan, faculteit, vakgroepen). In sommige selectiecommissies
zetelt wel een beperkte vertegenwoordiging van de opleidingscommissies. De
hogere bestuursniveaus hebben volgens een aantal visitatiecommissies bij de
selectie meer oog voor onderzoek dan voor onderwijs.Bepaalde modules van een opleiding worden soms verzorgd door docenten
die hiërarchisch onder een andere opleiding ressorteren (het zogenaamde
serviceonderwijs). De opleidingscommissie is in die situatie formeel niet
bevoegd en heeft bijgevolg slechts beperkte middelen om de kwaliteit van die
modules te bewaken en te beïnvloeden.Plaats van het instellingsbestuur in de interne kwaliteitszorgBij de universiteiten legt de organisatiestructuur de bevoegdheden voor
de kwaliteitsbewaking voornamelijk decentraal bij de faculteiten. Meestal
beslissen in de praktijk de opleidingen zelf. De opleidingscommissies leggen
voorstellen van beslissingen voor aan de faculteitsraad, die de voorstellen
bijna steeds bekrachtigt. Bij de meerderheid van de hogescholen is de autonomie
van de opleidingen minder uitgesproken.Op het niveau van de instelling bestaat meestal een stafdienst voor onderwijsaangelegenheden.
Die dienst staat in voor onderwijsbeleid en -organisatie, kwaliteitszorg en
onderwijsinnovatie. Hij fungeert meestal als studiedienst, als ondersteunende
dienst of als adviesorgaan voor academische en administratieve aangelegenheden.
Onder meer ondersteunt hij bij enquêtes onder studenten. De stafdienst
doet echter zelf geen systematisch onderzoek naar de kwaliteit van opleidingen,
oordeelt er ook niet over en moet de zelfevaluatierapporten van de opleidingen
niet formeel goedkeuren of er formeel kennis van nemen. Hij wordt doorgaans
wel betrokken bij het opstellen van het zelfevaluatierapport en staat in voor
de coördinatie ervan. De dienst heeft voornamelijk informele adviesmogelijkheden
ten aanzien van de onderwijsontwikkelingen en de kwaliteitsbewaking bij de
opleidingen.Uit de bestuursbeslissingen en de gevoerde gesprekken bleek dat het instellingsmanagement
en de stafdienst over weinig instrumenten beschikken om tijdig en dwingend
op te treden bij kwaliteitsproblemen. In de praktijk blijkt het binnen een
instelling, langs hiërarchische weg, moeilijk om de docenten
en de verantwoordelijken van een opleiding te overtuigen van kwaliteitsproblemen
en hen aan te zetten tot initiatieven.2.4.2 Toepassing van het accreditatiekader op de
interne kwaliteitszorgEvaluatiesDe bezochte universiteiten evalueren permanent de kwaliteit van hun onderwijs
volgens een vast schema dat op instellingsniveau is uitgewerkt. De intensiteit
verschilt van instelling tot instelling en neemt duidelijk toe in het vooruitzicht
van een zelfevaluatie en visitatie. De medewerkers zijn vooral via de opleidingscommissies
betrokken. De nadruk ligt wel overal op een evaluatie van de modules en van
de docenten door enquêtes onder studenten. De frequentie van de vak-
en/of docentenevaluaties varieert van jaarlijks tot vierjaarlijks. Aanvullend
of ter vervanging van die evaluaties organiseren sommige opleidingen met kleine
groepen studenten hearings of focusgesprekken. De interne kwaliteitszorg houdt
ook in dat het curriculum inhoudelijk en op studeerbaarheid wordt geëvalueerd
en bijgestuurd. Daartoe worden onder meer specifieke studietijdmetingen uitgevoerd.De bezochte hogescholen stellen werkgroepen samen die het kwaliteitsniveau
van het onderwijs moeten bepalen, onder meer aan de hand van enquêtes
onder studenten, personeel, werkveld en alumni.Het Rekenhof heeft bij de evaluaties die de onderzochte instellingen organiseren,
een aantal onvolkomenheden vastgesteld:– Het instrumentarium voor studietijdmetingen is niet altijd accuraat
of is niet aanvaard in de onderwijssector.– De tijdsbesteding van docenten (onderwijs, onderzoek en maatschappelijk
dienstverlening) wordt onvoldoende gerapporteerd en opgevolgd.– Het assisterend academisch personeel wordt niet rechtstreeks geëvalueerd,
hoewel het aanzienlijke onderwijsactiviteiten vervult.– De studiebegeleiding heeft dikwijls een informeel karakter, waardoor
de informatie uit individuele studentencontacten bijna niet wordt gebruikt
voor analyses, noch verwerkt in de evaluatie van docenten en vakinhoud.Bij het gebruik van onaangepaste instrumenten of niet correct gebruik
van meetinstrumenten lopen de opleidingen het gevaar dat ze hun zwakke punten
niet of onvoldoende detecteren.Daarnaast worden de resultaten nog te weinig getoetst aan streefdoelen,
omdat de opleidingen nog onvoldoende of te weinig concrete doelstellingen
hebben geformuleerd. Zo is tijdens het onderzoek vastgesteld dat de opleidingen
meestal geen concrete slaagcijfers (interne doelstelling) hadden vooropgesteld.
Heel wat opleidingen formuleren hun doelstellingen pas op het ogenblik dat
zij het zelfevaluatierapport moeten schrijven. Opleidingen halen hun doelstellingen
vaak uit aanbevelingen van vorige visitaties. Doorgaans nemen zij de meeste
aanbevelingen van de visitatiecommissies over, behalve de zwakke punten en
aanbevelingen waarmee ze niet instemmen. Doelstellingen ontbreken vooral op
het vlak van eindkwalificaties van de studenten en kwaliteit van het personeel.
De opleidingen doen ook te weinig aan Europese en internationale benchmarking
om hun doelstellingen vast te leggen.VerbetermaatregelenDe verbeterpunten die uit de evaluaties naar voren komen, worden door de meeste bezochte opleidingen en instellingen niet in detail uitgewerkt
tot toetsbare streefdoelen en concrete maatregelen waarmee een docent of docentengroep
aan de slag kan. De verantwoordelijkheid voor het verbetertraject wordt bij
de opleiding als geheel gelegd, zonder aanduiding van personen of organen.De aanwijzing van de verantwoordelijkheid voor verbetering vormt nog een
groter probleem bij onderwijsaspecten waarvoor niet de opleiding, maar het
instellingsbestuur de bevoegdheden en middelen heeft (bijvoorbeeld uitbreiding
van de personeelsformatie en investering in gebouwen). De vaststelling en
planning van dergelijke verbetermaatregelen vragen afspraken en feedback tussen
verschillende niveaus. Bij de meeste opleidingen werden hierover klachten
genoteerd.Betrokkenheid van studenten, medewerkers, alumni en beroepenveld• StudentenDe medewerking van studenten bestaat uit hun participatie aan de overlegorganen
die zijn gericht op interne kwaliteitszorg, bestuur of medezeggenschap (opleidingscommissies,
faculteitsraden, academische raden) en uit evaluaties van vakken en docenten.Over het algemeen leveren de hogeronderwijsinstellingen heel wat inspanningen
om de studenten te laten participeren. De studenten zelf maken niet steeds
voldoende gebruik van de beschikbare kanalen. Daardoor blijkt de inspraak
in de praktijk veelal beperkt tot een kleine groep. Het Rekenhof constateerde
dat het succes van de studentenparticipatie aan de diverse advies- en overlegorganen
sterk verschilt naargelang de instelling of opleiding.Ook de deelname van studenten aan de verschillende vormen van evaluatie
varieert sterk van opleiding tot opleiding. Enkele opleidingen hebben de studentenpeilingen
meerdere jaren verdaagd, zonder afdoende verantwoording. In een aantal opleidingen
is een enquête over het vak of de docent niet verplicht en wordt het
volledig overgelaten aan het persoonlijke initiatief van de docent. Het Rekenhof
stelde ook vast dat elektronische raadplegingen vaak resulteren in een zwakke
respons. Over het algemeen zijn de raadplegingen over vak of docent niet of
amper representatief.Naast enquêtes organiseert een aantal opleidingen discussies met
een representatieve groep studenten (hearings, focusgroepen). Die discussies
leveren meer kwalitatieve informatie dan de enquêtes. Zij maken het
mogelijk om vastgestelde problemen te remediëren en vormen dus een noodzakelijke
aanvulling op algemene peilingen.• AlumniDe deelname van alumni en personen uit het beroepenveld is zeer beperkt,
op enkele uitzonderingen na. De afgestudeerden zijn moeilijk blijvend te motiveren
voor een engagement in hun instelling of opleiding zonder dat zij daar nog
enig belang bij hebben. Na verloop van tijd verliezen ze voeling met het onderwijs.
Toch zijn sommige opleidingen succesvol in het onderhouden van contacten.
Dat bleek eerder toe te schrijven aan persoonlijke initiatieven van personeelsleden
dan aan een doelbewust beleid van de opleiding. Werkende alumni zijn slechts
beperkt beschikbaar voor kwaliteitsbewaking doordat de vergaderingen van de
opleidingscommissies vooral tijdens de werkuren plaatsvinden. Bijna alle bezochte opleidingen betrekken hun recent afgestudeerde alumni daarom
vooral met specifieke en gerichte enquêtes.• BeroepenveldBeroepsgerichte opleidingen schakelen het beroepenveld wel in om het curriculum
te actualiseren. Bij dergelijke opleidingen organiseert het beroepenveld zich
vaak in beroepsverenigingen, waardoor het duidelijk is tot welke gesprekspartner
de opleidingen zich moeten richten. In een aantal opleidingen is de inbreng
van het beroepenveld institutioneel verankerd door de vertegenwoordiging in
een opleidingsadviesraad. Bij professioneel gerichte bacheloropleidingen zijn
er ook vaak contacten met het beroepenveld via de stages. Daarentegen is de
betrokkenheid van het beroepenveld matig tot onbestaande bij opleidingen met
een breed uitstroomprofiel. Doordat hun afgestudeerden in een brede waaier
van bedrijfstakken actief zijn, ondervinden de opleidingen moeilijkheden om
hun beroepenveld te definiëren.• MedewerkersIn de universiteiten participeren de docenten alleen via de opleidingscommissies,
faculteitsraden en academische raden in de kwaliteitsbewaking van het onderwijs.
Onder docenten worden geen enquêtes georganiseerd. Zij zijn wel betrokken
bij de zelfevaluatierapporten.In de hogescholen zijn door de gehanteerde kwaliteitssystemen (TRIS of
PROZA) alle personeelsleden en medewerkers duidelijker betrokken bij de kwaliteitszorg
(o.a. via tevredenheidsonderzoeken). Op die manier worden ieders mening en
inbreng verwerkt en gehoord door de hogere niveaus.2.4.3 Kwaliteit van het personeelHet accreditatiekader vereist dat er voldoende personeel (kwantiteit)
wordt ingezet en personeel met het vereiste niveau (kwaliteit) om een opleiding
met de vereiste minimale kwaliteit aan te bieden. De hoeveelheid personeel
die een opleiding inzet, zegt immers nog niets over de bijdrage van die personeelsleden
aan de kwaliteit van de opleiding. De kwaliteit van het personeel is tweeledig:
het personeel moet het vereiste niveau hebben (diploma’s, ervaring,
onderzoeksprestaties en andere kwalificaties) en het moet zijn intrinsieke
kwaliteit ook goed en blijvend aanwenden.Niet alle bezochte instellingen of opleidingen nemen de vereiste maatregelen
als uit opeenvolgende evaluaties blijkt dat een docent ondermaats presteert.
Meestal kan een docent zelf bepalen of hij bijsturingen nodig acht, zonder
dat daarop wordt toegezien. Aan de meeste instellingen wordt hij bij didactische
tekortkomingen bijvoorbeeld niet verplicht om docententraining te volgen.
Tot ontslag komt het zelden, omdat die procedure jaren in beslag neemt. Het
risico bestaat dat een docent zijn ondermaatse werk nog jaren kan voortzetten.
Bijsturen kan enkel door de onderwijsopdracht sterk in te perken en het personeelslid
bijna uitsluitend onderzoek en dienstverlening te laten doen of door het personeelslid
een volkomen nieuwe functie te geven, meestal buiten de opleiding. Als het
personeelslid bijna pensioengerechtigd is, neemt de instelling zelden of nooit
maatregelen.Overigens kan een opleiding niet zomaar nieuw personeel aannemen of een
docent vervangen. De personeelskost mag niet meer dan 80% van de werkingsuitkering bedragen en de instelling mag die grens slechts
overschrijden, mits ze een saneringsplan uitwerkt.Ook interne beslissingsprocedures kunnen een hindernis vormen voor het
tijdig verhelpen van personeelsproblemen. De opleidingscommissie formuleert
een voorstel voor de faculteitsraad betreffende een personeelsaangelegenheid.
De faculteitsraad formuleert op zijn beurt een advies voor de raad van bestuur.
Het is de raad van bestuur die bevoegd is voor personeelsaangelegenheden,
zoals aanstelling en ontslag, en die een beslissing treft.2.4.4 Conclusie interne kwaliteitszorg VlaanderenDe invoering van het accreditatiestelsel heeft de opleidingen bijkomende
impulsen gegeven om hun interne kwaliteitszorg te ontwikkelen. Die ontwikkeling
is nog aan de gang en wordt permanent bijgestuurd.Op opleidingsniveau zijn de opleidingscommissies het best geplaatst om
de kwaliteit te bewaken en te stimuleren. Zij leveren in de praktijk grote
inspanningen, maar worden nog te weinig betrokken bij de aanwerving van personeelsleden.De stafdiensten bieden aan de opleidingen methodes en ondersteuning voor
kwaliteitsbewaking. Het instellingsbestuur en de stafdiensten beschikken echter
over weinig instrumenten of systemen om tijdig op te treden en van de opleidingen
verbetermaatregelen af te dwingen.Het niveau van de interne kwaliteitszorg is op opleidingsniveau gemiddeld
voldoende, maar er zijn nog belangrijke onvolkomenheden:– De betrokkenheid van medewerkers, studenten en beroepenveld kent
belangrijke lacunes.– Om de evaluaties te kunnen uitvoeren die het accreditatiekader
voorschrijft, ontbreekt het aan goed beschreven, concrete streefdoelen waarvoor
personeelsleden of vakgroepen verantwoordelijk worden gesteld.– De meeste instellingen organiseren peilingen (bijvoorbeeld studentenpeilingen,
studietijdmetingen, aansluiting op arbeidsmarkt), maar er bestaat nog geen
consensus over de optimale methode of techniek.– De instellingen hebben weinig vat op ondermaats presterende personeelsleden.– De verantwoordelijkheid voor de realisatie van verbeteringen is
zelden toegewezen. 3 EXTERNE KWALITEITSZORG3.1 InleidingDit hoofdstuk geeft een antwoord op de vraag hoe de externe kwaliteitszorg
verloopt en of die leidt tot gefundeerde accreditaties. Ten eerste werd onderzocht
hoe de opleidingen invulling geven aan de zelfevaluatie. Ten tweede werd nagegaan
of de Vlaamse evaluatieorganen een goede invulling geven aan de wettelijke
eisen inzake visitatie en of zij de informatie leveren die de NVAO nodig heeft
om tot accreditatie over te gaan. De Nederlandse VBI’s zijn private
marktpartijen en behoren daarmee niet tot het controledomein van de Algemene
Rekenkamer. Wel is nagegaan in welke mate de VBI’s die op de VBI-lijst
van de NVAO voorkomen, aan bepaalde vereisten voldoen. Ten derde werd de werking
en besluitvorming van de NVAO onderzocht.Externe kwaliteitszorg wordt gedefinieerd als het deel van de kwaliteitszorg
waarbij externen de prestaties van een opleiding bekijken en beoordelen. Strikt
genomen bevat externe kwaliteitszorg dus enkel visitatie en accreditatie en
hoort de zelfevaluatie bij interne kwaliteitszorg. Toch wordt de zelfevaluatie
in dit hoofdstuk behandeld, omdat opleidingen verplicht zijn een zelfevaluatierapport
te schrijven ten behoeve van de visitatie. In dit kwaliteitszorgstelsel is
de zelfevaluatie de interne voorbereiding van de visitatie en een belangrijke
informatiebron voor de visitatiecommissie.In het zelfevaluatierapport moet de opleiding een volledig en kritisch
beeld van zichzelf schetsen: alle aspecten van de opleiding worden globaal
bekeken, waar dit in de dagelijkse kwaliteitszorg eerder gefragmenteerd gebeurt.
De opleiding moet alle noodzakelijke informatie (enquêtes, metingen,
rapporten enz.) verzamelen, haar prestaties op basis van die informatie analyseren
en neerschrijven in een rapport. De structuur van het zelfevaluatierapport
is afgestemd op de accreditatiekaders.Het zelfevaluatierapport dient als vertrekpunt voor de externe beoordeling
door de visitatiecommissies, georganiseerd door de VBI’s in Nederland
en de evaluatieorganen VLIR en VLHORA in Vlaanderen. De VBI’s en evaluatieorganen
hebben bezoekschema’s voor de visitaties uitgewerkt en het verloop van
de visitaties in handleidingen, de zogenaamde visitatieprotocollen, uitgewerkt.
De feitelijke beoordeling is in handen van een visitatiecommissie, die daarvoor
steunt op de onderwerpen, facetten en criteria van de accreditatiekaders (zie
1.3) en haar bevindingen neerschrijft in een visitatierapport. De commissie
dient bij de beoordeling van alle facetten een vierpuntenschaal te hanteren,
gaande van onvoldoende, voldoende, goed tot excellent.De visitaties hebben naast een verantwoordingsfunctie ook een verbeterfunctie.
De commissies formuleren in het visitatierapport concrete aanbevelingen ten
aanzien van de opleiding en besteden aandacht aan de opvolging van de bevindingen
en aanbevelingen van de vorige visitaties. De visitatiecommissies moeten de
volgende specifieke deskundigheden bevatten:– domeinspecifieke deskundigheid in de discipline en het afnemend
beroepenveld;– onderwijsdeskundigheid;– evaluatiedeskundigheid;– deskundigheid in de internationale ontwikkelingen van de discipline. Het visitatierapport wordt met de accreditatieaanvraag naar de NVAO gestuurd.
Het moet de NVAO in staat stellen te beoordelen of de opleiding voldoet aan
de eisen die de accreditatiekaders opleggen. Door de accreditatieverlening
stelt de NVAO vast dat de opleiding over voldoende basiskwaliteit (generieke
kwaliteitswaarborgen) beschikt.In Nederland heeft de NVAO bij de invoering van het accreditatiestelsel
overgangsregelingen afgesproken met de koepels van de universiteiten en hogescholen.
Met de universiteiten is afgesproken dat opleidingen die pas waren gevisiteerd
of op dat moment in het proces van visitatie zaten, een vervroegde accreditatieaanvraag
konden indienen. Daarbij steunde het oordeel gedeeltelijk op informatie uit
de zelfevaluatie en visitatierapporten van de oude ongedeelde opleiding en
gedeeltelijk op plannen met betrekking tot de nieuwe BaMa-opleidingen (NVAO
i.o., 2003 en NVAO, 2006a).De Algemene Rekenkamer en het Rekenhof hebben de zelfevaluatierapporten
en de visitatierapporten van de geselecteerde opleidingen bestudeerd en met
elkaar vergeleken. In Nederland werden met de twee grootste en een kleinere
VBI gesprekken gevoerd. In Vlaanderen zijn de dossiers van de onderzochte
opleidingen bij de evaluatieorganen en bij de NVAO opgevraagd. De vaststellingen
hebben als basis gediend voor de casuïstieke vragen die aan de VLIR,
VLHORA en NVAO zijn gesteld. Omdat is gebleken dat het visitatieproces na
de aanloopperiode een zekere evolutie heeft gekend, zijn ook recente visitatierapporten
beperkt in het onderzoek betrokken.3.2 Zelfevaluatie in Nederland3.2.1 Wet- en regelgevingHet Nederlandse accreditatiekader bepaalt dat een instelling een zelfevaluatie
dient uit te voeren. Het zelfevaluatierapport geeft een beschrijving en een
evaluatie van de opleiding aan de hand van ten minste de onderwerpen, facetten
en criteria uit het accreditatiekader. De VBI dient de kwaliteit van het zelfevaluatierapport
te beoordelen, dat wil zeggen dat het ook voldoende zelfkritisch moet zijn.
Instellingen moeten in het zelfevaluatierapport de uitkomsten voor alle varianten
van een opleiding (voltijd, deeltijd of duaal) afzonderlijk beschrijven, het
niveau (bachelor of master) en de oriëntatie (HBO of WO) beargumenteren
en de initiële of postinitiële status van de opleiding vermelden
(NVAO, 2003a).De onderzochte WO-opleidingen zijn vervroegd geaccrediteerd volgens de
overgangsregeling. Omdat zij in het oude visitatiestelsel in 2003 of 2004
zijn beoordeeld of het beoordelingstraject nog niet hadden afgerond, is afgesproken
dat het zelfevaluatierapport en het visitatierapport deels van toepassing
konden worden verklaard op de accreditatieaanvraag. Die rapporten hadden betrekking
op de oude doctoraalopleiding en waren opgesteld volgens het oude stelsel.
Informatie over de doelstellingen, het programma, de formele eisen en de interne
kwaliteitszorg daarentegen kon niet worden overgenomen, maar moest betrekking
hebben op de nieuwe BaMa-opleidingen en voldoen aan de eisen van het accreditatiekader.
Opleidingen konden voor die onderwerpen aanvullende informatie aanleveren
(NVAO i.o., 2003). 3.2.2 ZelfevaluatierapportenKwaliteit en aanpakAlle onderzochte HBO-opleidingen hebben een zelfevaluatie uitgevoerd en
de uitkomsten beschreven in een zelfevaluatierapport. De rapporten beschrijven
de stand van zaken van alle facetten uit het accreditatiekader en geven ook
verbeterpunten aan.De zelfevaluatierapporten van de WO-opleidingen uit het oude visitatiestelsel
dateren van 2001 of 2002. Ze zijn allemaal volgens de richtlijnen van
het oude stelsel geschreven. Door een sterkte-zwakteanalyse toonden opleidingen
aan reflectief te zijn over hun opleiding. Voor de vervroegde aanvragen kwamen
in aanvullende zelfevaluatierapporten die punten aan de orde die niet uit
de beoordeling van de doctoraalopleiding konden worden overgenomen. Soms stelden
VBI’s ook nog extra vragen. Opleidingen gaven daarop antwoord in de
vorm van een aanvullende notitie. Daarin kwamen verbeteracties niet expliciet
aan de orde, omdat de informatie grotendeels slechts plannen betrof.Opleidingsmanagers in het HBO en WO gaven vaak aan dat het schrijven van
het zelfevaluatierapport veel tijd en moeite kost: de schattingen voor bestede
tijd lopen uiteen van drie tot zes maanden. Opleidingen worden daarbij vaak
ondersteund door centrale diensten, die meestal richtlijnen of draaiboeken
hebben opgesteld. Een daarvoor samengesteld team stelt het zelfevaluatierapport
op. Met de eerste voorbereidingen wordt meestal één of twee
jaar van te voren gestart. In het WO vonden de betrokkenen het vooral lastig
een aanvullend zelfevaluatierapport voor de vervroegde aanvraag te schrijven,
omdat de te accrediteren BaMa-opleidingen nog slechts op papier bestonden.
Ook viel hen de hoeveelheid werk tegen. Hoewel de vervroegde accreditatie
bekend stond als een lichtere toets, moest nog veel informatie worden aangeleverd.
Bovendien vond een aantal van hen het een procedureel en bureaucratisch proces.Het systeem van interne kwaliteitszorg zou in beginsel structuur moeten
bieden voor een efficiënte uitvoering van een zelfevaluatierapport. Dat
was bij de onderzochte opleidingen minder het geval: zij behoorden tot de
eerste te accrediteren opleidingen en de inrichting van de interne kwaliteitszorg
was destijds niet geheel uitgekristalliseerd. Het opstellen van het zelfevaluatierapport
kostte die opleidingen dan ook meer moeite dan opleidingen waar de interne
kwaliteitszorg al uitgedacht en in werking was.FunctiesTijdens het opstellen van een zelfevaluatierapport dient een opleiding
zich reflectief op te stellen. Naast een verantwoordingsfunctie, heeft het
zelfevaluatierapport immers een verbeterfunctie. In de praktijk blijkt echter
dat het accreditatiestelsel niet uitnodigt tot openheid, maar juist tot een
strategische opstelling, omdat openheid zware consequenties kan hebben. Een
zelfevaluatierapport dat open rapporteert over de te verbeteren onderdelen,
leidt tot een eveneens kritisch visitatierapport, dat de zwakke punten benoemt
en op zijn beurt kan leiden tot een negatief accreditatiebesluit. In de loop
der jaren zijn opleidingen en instellingen daarom zorgvuldiger gaan formuleren.
Zo werd tijdens een gesprek gezegd dat een opleiding vroeger
in alle oprechtheid een document schreef, maar nu veel meer schrijft met de
mogelijke interpretatie van de VBI en NVAO in het achterhoofd. Toch
heeft een aantal opleidingsmanagers verklaard dat ze zich transparant opstellen
in het zelfevaluatierapport omdat een goede commissie de zwakke
punten toch detecteert. Het belang van strategisch formuleren blijven ze terdege
beseffen.3.2.3 Conclusie zelfevaluatie in NederlandDe Algemene Rekenkamer constateerde dat de opleidingen de zelfevaluatierapporten
conform de regelgeving hebben opgesteld.De verbeterfunctie die het rapport naast de verantwoordingsfunctie dient
te hebben, komt in de praktijk minder goed uit de verf. Opleidingen wegen
namelijk zeer zorgvuldig af welke verbeterpunten ze in het rapport opnemen
en hoe ze die het beste kunnen formuleren. De vrees om de accreditatie mis
te lopen, komt de transparantie in hun rapportering niet ten goede.Het opstellen van een zelfevaluatierapport heeft de opleidingen veel tijd
gekost en werd door een aantal als een bureaucratisch proces ervaren.3.3 Zelfevaluatie in Vlaanderen3.3.1 Wet- en regelgevingIn het Vlaamse accreditatiekader is vastgelegd dat de te accrediteren
opleidingen een zelfevaluatierapport moeten opmaken. De opleiding deelt daarin
haar sterke en zwakke kanten mee en formuleert verbetermaatregelen. In hoofdstuk
2 van het visitatieprotocol van de evaluatieorganen is nader vastgelegd hoe
het verslag moet worden opgemaakt en aan welke criteria het moet beantwoorden.
De NVAO heeft haar gezaghebbend advies verleend aan het protocol.3.3.2 Zelfevaluatierapporten in VlaanderenAanpakDe onderzochte opleidingen deelden mee dat een zelfevaluatie hen dwingt
een oplossing te vinden voor hangende problemen en daarvoor een draagvlak
te vinden bij het personeel. Volgens de visitatieprotocollen dient een zelfevaluatierapport
immers de visie van de hele opleiding weer te geven. De opleidingen stelden
voor de redactie van een zelfevaluatierapport zes maanden voorop.De opleidingen krijgen voor hun zelfevaluatie ondersteuning van centrale
diensten, die draaiboeken ontwikkelen, rapporten nalezen en cijfermateriaal
aanleveren. Het werk wordt verdeeld tussen diverse personen van een opleiding.
Vaak wordt gewerkt met werkgroepen of leescommissies. Uit het onderzoek blijkt
dat sommige opleidingen moeite hebben met een goede taakverdeling. De redactie
berust soms te sterk bij één persoon, zodat de betrokkenheid
van de rest van het personeel te beperkt is.Het betrokken instellingsbestuur keurt het zelfevaluatierapport officieel
goed. Formeel en strikt juridisch ligt de eindverantwoordelijkheid van het
zelfevaluatierapport dus bij de instelling. In de praktijk heeft het instellingsbestuur
slechts een begeleidende rol en ligt de verantwoordelijkheid eerder bij de
opleiding zelf. Zij ondervindt nauwelijks inhoudelijk sturing of toezicht
van het instellingsniveau. KwaliteitGlobaal gezien voldoen de zelfevaluatierapporten aan de gestelde vormelijke
en inhoudelijk eisen. Ze zijn altijd het eindresultaat van een interne evaluatie
door de opleiding en behandelen alle onderwerpen en facetten van het accreditatiekader.
Meestal zijn de zelfevaluatierapporten lijvig en bevatten ze veel algemene
beschrijvingen. Volgens de visitatiecommissies zijn ze bruikbaar en meestal
voldoende informatief. Ze formuleren meestal sterke en zwakke punten, maar
die zijn in de rapporten niet altijd helder gedocumenteerd. De zelfevaluatierapporten
missen vaak concrete informatie om een vergelijking tussen de opleidingen
over de verschillende instellingen mogelijk te maken. Dikwijls ontbreekt zelfs
informatie over facetten die gemakkelijk te kwantificeren zijn, zoals kwantiteit
personeel en studietijd. Daardoor wordt de visitatiecommissie beperkt of belemmerd
in de beoordeling en benchmarking. Inhoudelijk kunnen de zelfevaluatierapporten
dan ook nog worden verbeterd.Tijdens de interviews kwam geregeld naar voren dat opleidingen onzeker
zijn over de kwaliteit van hun zelfevaluatierapport. De opleidingen zijn vragende
partij om meer feedback te krijgen van de visitatiecommissie. De visitatierapporten
gaan maar summier in op de kwaliteit van de zelfevaluaties, terwijl het oordeel
van de commissie daar voor een groot deel op steunt.FunctiesHet zelfevaluatierapport heeft een dubbele functie, een verbeter- en een
verantwoordingsfunctie. Die functies staan in een gespannen relatie tot elkaar.
Een zelfevaluatie is voor alle interne en externe actoren slechts nuttig als
een opleiding voldoende kritisch is ten aanzien van haar prestaties en dat
correct in haar rapport neerschrijft. Een correcte en volledige rapportering
wordt echter bemoeilijkt doordat het zelfevaluatierapport niet alleen voor
intern gebruik is bedoeld, maar ook dient voor een externe beoordeling, met
consequenties voor het voortbestaan van de opleiding. De visitatiecommissie
steunt voor haar beoordeling sterk op de informatie uit het zelfevaluatierapport.
Hoe meer zwakke punten een opleiding meedeelt, hoe kwetsbaarder zij zich opstelt
en hoe groter het risico op kritiek en een minder goede beoordeling. De redactie
van het rapport blijkt dan ook een delicate evenwichtsoefening. De opleidingen
getuigden open te zijn geweest, maar stelden ook dat de beschrijvingen en
conclusies het resultaat zijn van grondig wikken en wegen. Opleidingen getuigden
dat ze in de volgende visitatieronde nog voorzichtiger zullen zijn: ze zullen
de zelfkritiek minder nadrukkelijk formuleren en het evenwicht van zwaktes
en sterktes beter afwegen. Opleidingen die bij de afgeronde visitatie lager
werden gequoteerd dan verwacht, blijken daar sterker de neiging toe te hebben.3.3.3 Conclusie zelfevaluatie in VlaanderenDe zelfevaluatierapporten voldoen aan de formele eisen en zijn bruikbaar
voor de visitaties. Ze zijn voldoende informatief, bevatten sterke en zwakke
punten, hoewel ze toch dikwijls te beschrijvend zijn en voor verschillende
onderwerpen kwantitatieve, exacte en vergelijkbare kwalitatieve informatie
missen. De opleidingen zijn doorgaans open in hun zelfevaluatierapporten,
maar op een diplomatieke manier. De verantwoordingsfunctie van het zelfevaluatierapport
zet de opleiding immers aan tot voorzichtigheid. Het belang en nut van het
zelfevaluatierapport worden door alle opleidingen correct begrepen. Ze investeren bijgevolg kwantitatief en kwalitatief sterk in hun zelfevaluatie.
De betrokkenheid bij de redactie van het zelfevaluatierapport is niet altijd
evenwichtig verdeeld over de personeelsleden.3.4 Visitatie in Nederland3.4.1 Wet- en regelgevingDe WHW schrijft voor dat instellingsbesturen, zoveel mogelijk in samenwerking
met andere instellingen, voorzien in een regelmatige beoordeling, mede door
onafhankelijke deskundigen, van de kwaliteit van de opleidingen. De NVAO moet
jaarlijks aan de instellingen bekend maken welke instanties de opleidingen
kunnen beoordelen. Die beoordelende en visiterende instanties, de VBI’s,
zijn onafhankelijke marktpartijen waarvan de kwaliteit wordt bewaakt door
de NVAO. De VBI stelt een commissie samen, die de opleidingen bezoekt en een
visitatierapport schrijft.In het beoordelingsprotocol voor VBI’s staat beschreven hoe de NVAO
oordeelt of de VBI op de jaarlijkse VBI-lijst wordt geplaatst. Daartoe voert
de NVAO audits uit bij VBI’s, waarbij ze nagaat of de VBI zich in de
praktijk houdt aan de vereisten waaraan ze dient te voldoen. VBI’s moeten
namelijk hun beoordeling op de accreditatiekaders baseren. Op basis daarvan
stellen ze een eigen protocol vast, waarin ze bepalen hoe zij de kwaliteit
van de opleidingen beoordelen. Verder houdt de NVAO rekening met de kwaliteit
van de ingediende visitatierapporten en voert zij regelmatig overleg met de
VBI’s (NVAO, 2007b).Opleidingen kunnen ook opteren voor VBI’s die niet op de VBI-lijst
staan. De NVAO toetst dan later of de totstandkoming en de kwaliteit van het
visitatierapport voldoende zijn gegarandeerd (NVAO, z.d. a).3.4.2 VBI’sVBI-lijstMomenteel komen de volgende VBI’s op de lijst van de NVAO voor:– ASIIN: Fachakkreditierungsagentur für Studiengänge der
Ingenieurwissenschaften, der Informatik, der Naturwissenshaften und der Mathematik
e.V.– EAPAA: European Association for Public Administration Accreditation.– FIBAA: Internationale Stiftung für Qualität bei Bachelor
en Masterstudiengängen; Foundation for International Business Administration
Accreditation, onder voorwaarde van accreditatie door de Duitse Stiftung zur
Akkreditierung von Studiengängen.– Hobéon: Hobéon Certificering bv.– Certiked: Certiked VBI (handelsnaam), Lloyd’s Register Nederland
B.V.– NQA: Netherlands Quality Agency.– QANU: Quality Assurance Netherlands Universities.In de praktijk nemen twee VBI’s het gros van de visitaties voor
hun rekening: de NQA is de grootste VBI voor HBO-bachelors en de QANU visiteert
op enkele uitzonderingen na alle universitaire bachelors en masters.VBI-protocollenVBI’s leggen hun werkwijze vast in een eigen protocol. De protocollen
vormen een operationalisering van de onderwerpen, facetten en criteria van
het accreditatiekader. Voor het onderzoek zijn de protocollen van twee VBI’s geanalyseerd. Deze VBI’s hebben ook richtlijnen
opgesteld waarin ze aangeven hoe conclusies kunnen worden onderbouwd en welke
documenten als bewijsstukken kunnen dienen.Beide VBI’s scheppen in hun protocol weinig duidelijkheid over welk
bewijsmateriaal moet worden aangedragen en hoe dat materiaal wordt beoordeeld.
Enerzijds is dat begrijpelijk, want de kwaliteit op facetniveau kan methodologisch
gezien op uiteenlopende manieren worden aangetoond. Anderzijds bieden de protocollen
de opleidingen weinig duidelijkheid en is het op basis van de protocollen
niet goed mogelijk te beoordelen of de methodologie van de VBI’s een
valide oordeel oplevert over de (basis)kwaliteit van een opleiding. Zo kan
het toetspunt «de eindkwalificaties die de afgestudeerden verworven
hebben, komen overeen met de beoogde eindkwalificaties van de opleiding»
procedureel of inhoudelijk worden gemeten. In het eerste geval wordt de vraag
gesteld of het programma logischerwijs leidt tot realisatie van de eindkwalificaties,
in het tweede geval zal de focus meer liggen op de beoordeling van afstudeerwerkstukken
of vaardigheden van alumni.Van alle VBI’s zijn er sommige die zich meer richten op inhoud,
andere meer op borgingsmechanismen. Een groot aantal opleidingsmanagers en
docenten vond het merkwaardig dat vergelijkbare zaken volstrekt verschillend
kunnen worden beoordeeld. Ook de Inspectie van het Onderwijs (2007) constateerde
in De staat van het onderwijs dat, afhankelijk van de gekozen VBI, oordelen
anders kunnen zijn.OordeelsvormingDe Algemene Rekenkamer heeft van alle onderzochte opleidingen het visitatierapport
bestudeerd. Het valt op dat oordelen van de commissies soms onhelder zijn.
Op basis van de tekst is het lastig te beoordelen of een facet excellent,
goed, voldoende of onvoldoende is. Soms ook lijkt het oordeel over een facet
onlogisch. De tekst lijkt het eindoordeel over dat facet dan niet te rechtvaardigen.
Een voorbeeld is de beoordeling van het facet betrekken van medewerkers, studenten,
alumni en beroepenveld. De NVAO stelt als eis dat de partijen actief betrokken
zijn. Een VBI schrijft bij een van de opleidingen dat twee van de drie partijen
niet betrokken zijn en één slechts matig, en bekritiseert dat
er geen structureel contact is met de partijen. Toch krijgt dat facet een
voldoende. Een ander voorbeeld betreft het facet beoordeling en toetsing.
Het accreditatiekader stelt als eis dat door de beoordelingen, toetsingen
en examens adequaat wordt getoetst of de studenten de leerdoelen van (onderdelen
van) het programma hebben gerealiseerd. Een VBI schrijft dat het onhelder
is hoe eindwerkstukken worden beoordeeld, geeft aan dat de relatie tussen
onderwijseenheden en competenties niet helder is en somt nog een aantal kritiekpunten
op, maar komt toch tot een voldoende.De weging van de afzonderlijke facetscores tot een beoordeling op onderwerpniveau
kan daardoor onlogisch zijn. Ook docenten en opleidingsmanagers geven aan
dat beoordelingscriteria nogal eens onhelder zijn.Het is van belang dat het facet gerealiseerd niveau eenduidig wordt beoordeeld.
Het gerealiseerd niveau van een student bepaalt immers of de opleiding erin
is geslaagd haar doelstelling te verwezenlijken en de student voldoende heeft
meegegeven om zijn loopbaan met succes te vervolgen. Bovendien kan het gerealiseerd
niveau bij benadering gemakkelijk worden getoetst aan concrete producten,
zoals tentamenresultaten, maar meer nog aan de hand van afstudeeronderzoeken
of stageverslagen. De Algemene Rekenkamer stelde vast dat onvoldoende duidelijk
is hoe het gerealiseerd niveau wordt beoordeeld. Zo selecteerden opleidingen
zelf eindwerkstukken. Daarnaast gingen visitatierapporten vaak niet in op
het aantal beoordeelde werkstukken, noch op de wijze waarop de beoordeling
tot stand kwam. Evenmin werd ingegaan op de gehanteerde normen. Van een degelijke
onderbouwing van het oordeel was dus geen sprake. De NVAO heeft de VBI’s
later expliciet gevraagd meer aandacht te besteden aan de beoordeling van
eindwerkstukken. De Algemene Rekenkamer heeft daarop nog enkele visitatierapporten
van recente datum gecontroleerd. Zij stelde vast dat de commissie weliswaar
aangeeft dat ze eindwerkstukken heeft ingezien, maar de wijze van beoordeling
en de criteria blijven onduidelijk.Uit verslagen van gesprekken tussen de NVAO en VBI’s blijkt dat
zij van mening zijn dat de beoordeling van een opleiding geen rekenkundige
optelsom mag zijn, maar dat het altijd gaat om inhoudelijke argumentatie.WerkwijzeDe VBI’s hebben ieder een eigen aanpak. Hieronder wordt de werkwijze
beschreven van drie VBI’s waarmee de Algemene Rekenkamer heeft gesproken.De commissieleden van VBI A zijn voor een enkelvoudige opleiding op één
locatie ongeveer 25 uur beschikbaar. Dat neemt toe naarmate meerdere curricula
of meerdere locaties moeten worden beoordeeld. Omdat opleidingen zeer veel
documentatie opsturen, maken de commissieleden een keuze in wat ze lezen en
welke punten toelichting behoeven.VBI B gaat eerst bij een opleiding langs om de stand van zaken en de gevolgen
daarvan voor de werkwijze door te nemen. Soms wordt afgesproken een aantal
facetten op een hoger niveau, dat wil zeggen op het niveau van de faculteit
of de instelling te meten. De VBI laat een opleiding niet een zelfevaluatierapport,
maar een managementreview schrijven. Een managementreview is volgens de VBI
concreter dan een zelfevaluatierapport omdat het per facet aangeeft in welke
mate omschreven doelen zijn bereikt, welke verbetermaatregelen worden ingezet
en waar die toe moeten leiden. Opleidingen dienen alleen die informatie te
bezorgen die argumenten uit het managementreview onderbouwen. De VBI laat
zijn medewerkers vervolgens het voorbereidende werk doen. Zij stellen op basis
van de ontvangen informatie voorafgaand aan de visitatie een conceptrapport
op, waarin twijfelpunten al worden vermeld. Het beoordelen van de informatie
die een opleiding stuurt, kost drie à vier dagen. Op basis van het
conceptrapport kan het visitatieteam, dat na een dag voorbereidingstijd een
dag op bezoek gaat bij de opleiding, zijn vragen bepalen. Na de visitatie
schrijft de secretaris, die in dienst is van de VBI, in drie à vier
dagen het visitatierapport.VBI C benadrukt dat hun commissies op afstand staan van de opleiding.
De commissie bestaat uit peers. De secretaris is geen lid van de commissie
en draagt niet bij aan de vakinhoudelijke beoordeling. Uit haar protocollen
blijkt dat een commissie ongeveer twee dagen bij een opleiding verblijft.
Deze VBI is de enige die een spreekuur houdt tijdens het opleidingsbezoek.
Studenten en personeel kunnen dan op eigen initiatief de commissie benaderen. Alle drie de VBI’s geven opleidingen de mogelijkheid invloed uit
te oefenen op de samenstelling van de commissie. Opleidingen kunnen bijvoorbeeld
leden voordragen of afkeuren. Uiteindelijk bepalen de VBI’s wie wel
of niet zitting neemt in een commissie.Deskundigheid en onafhankelijkheid van de commissiesDe meningen van docenten en opleidingsmanagers over de deskundigheid van
de commissies zijn divers. Een aantal docenten en opleidingsmanagers is van
mening dat de commissies deskundig zijn en de juiste onderwerpen selecteren
voor verdere verdieping. Toch heeft een groot aantal andere docenten en managers
kritiek op de deskundigheid van commissieleden.Met name een groot aantal HBO-docenten gaf aan vraagtekens te plaatsen
bij de domeindeskundigheid van de commissieleden in de desbetreffende vakdiscipline.
Zij gaven aan dat commissieleden slechts in een beperkt deel van de vakdiscipline
deskundig zijn of dat er überhaupt geen domeindeskundigen in de commissie
zitting hebben en wordt volstaan met twee deskundigen uit het afnemend beroepenveld.In het WO werd aangegeven dat de gebondenheid aan de Nederlandse taal
beperkingen meebrengt voor de keuze van commissieleden. Om onafhankelijkheid
te kunnen garanderen, bestaan de commissies vaak uit leden die zelf niet meer
actief deelnemen aan het onderwijs en daardoor niet altijd op de hoogte zijn
van de meest recente wijzigingen in het onderwijs.Opleidingen hebben op de onafhankelijkheid van de commissieleden weinig
kritiek. De Algemene Rekenkamer is echter opgevallen dat het bijna onmogelijk
lijkt volstrekte onafhankelijkheid van commissieleden te garanderen als de
vakdiscipline erg klein is, wat zich in het WO wel eens voordoet.Hoe de NVAO oordeelt over de vereisten waaraan de Nederlandse commissies
moeten voldoen, komt in 3.6 aan de orde.3.4.3 Conclusie visitatie in NederlandHet gros van de visitaties wordt uitgevoerd door slechts twee van de VBI’s
op de lijst met onafhankelijke marktpartijen.De visitatiecommissies hebben een beperkte tijd voor het hele visitatieproces.
Er vindt een taakverdeling plaats. Zo kan het voorkomen dat het oordeel over
een onderwerp feitelijk wordt voorbereid door één of slechts
een zeer beperkt aantal commissieleden.VBI’s hebben hun werkwijze vastgelegd in een protocol. Dat biedt
echter niet altijd voldoende houvast om te kunnen oordelen of de gehanteerde
methodologie een valide oordeel oplevert over de basiskwaliteit van een opleiding.
In de visitatierapporten zijn de oordelen over de facetten en de onderwerpen
niet altijd logisch af te leiden uit de bijbehorende argumentatie. Daarnaast
is het niet onmogelijk dat verschillende commissies tot een verschillend oordeel
komen. De onderzochte instellingen hebben uiteenlopende ervaringen met de
deskundigheid van de commissies.Vanwege het bijzonder belang van het facet gerealiseerd niveau heeft de
NVAO extra aandacht gevraagd voor de beoordeling van eindwerkstukken. De Algemene
Rekenkamer heeft echter vastgesteld dat die beoordeling, en dan
voornamelijk de criteria die daarbij worden gebruikt, in de visitatierapporten
onduidelijk blijft.3.5 Visitatie in Vlaanderen3.5.1 Wet- en regelgevingIn Vlaanderen heeft de decreetgever de VLIR en de VLHORA aangeduid als
evaluatieorganen (artikel 93 van het structuurdecreet). De opleidingen van
eenzelfde domein worden gezamenlijk of geclusterd gevisiteerd en beoordeeld.
Het evaluatieorgaan stelt in overleg met de te visiteren opleidingen een visitatiecommissie
samen. De Erkenningscommissie bekrachtigt de samenstelling.1 Het evaluatieorgaan levert de secretaris van de visitatiecommissie
en bewaakt de onafhankelijkheid, de transparantie en de gelijkvormige uitvoering
van het gehele visitatieproces. Decretaal is ook bepaald dat de beoordelingen
van de visitatiecommissies in een openbaar verslag moeten uitmonden en dat
de instellingen in hun beleid gevolg moeten geven aan de uitkomsten van de
kwaliteitsbeoordeling.In tegenstelling tot de VBI’s in Nederland hoeven de VLIR en de
VLHORA niet door de NVAO te worden erkend om te kunnen optreden als evaluatieorgaan.
Toch hebben zij een gezamenlijk visitatieprotocol ter advisering aan de NVAO
voorgelegd, waarin zij regels hebben bepaald voor de samenstelling van de
visitatiecommissie, de werking ervan en de rapportering. Hun evaluatieprocedures
en hun methodiek zijn door de NVAO goed bevonden.3.5.2 Evaluatieorganen in VlaanderenOnafhankelijkheid van het evaluatieorgaanDe VLIR en VLHORA zijn instellingen die oorspronkelijk als advies- en
overlegorganen werden opgericht door de universiteiten en hogescholen. De
vertegenwoordigers van de universiteiten en hogescholen zetelen daardoor ook
in het bestuur van de evaluatieorganen. Bij het onderzoek heeft het Rekenhof
er dan ook op gelet of de universiteiten en hogescholen de visitaties niet
beïnvloeden in hun hoedanigheid van bestuurslid van het evaluatieorgaan.Uit het onderzoek bleek dat de evaluatieorganen hun werkzaamheden goed
hebben afgebakend en daardoor mogelijke belangenvermenging goed hebben ingeperkt.
Zij garanderen een onafhankelijke werking en besluitvorming door zich als
evaluatieorgaan strikt te beperken tot de organisatie van de visitatie. De
evaluatieorganen komen niet tussenbeide bij de formulering van het oordeel
over een opleiding. Het evaluatieorgaan neemt de visitatierapporten enkel
in ontvangst en bezorgt ze vervolgens formeel aan de betrokken instellingen.
Ook wat betreft het verloop van de visitatie van de onderzochte opleidingen
heeft het Rekenhof noch formeel, noch informeel klachten of aanwijzingen betreffende
afhankelijkheid of beïnvloeding vastgesteld. Er kan dus algemeen worden
gesteld dat er geen aanwijzingen zijn dat de hogescholen of universiteiten
de werkzaamheden van de evaluatieorganen of visitatiecommissies beïnvloeden,
noch bij visitaties van hun eigen opleidingen, noch bij die van andere onderwijsinstellingen.
Er zijn ook geen aanwijzingen dat zij de besluitvorming hebben trachten te
beïnvloeden. De VLIR en VLHORA zijn lid van de ENQA. Daardoor zijn zij verplicht zich
door een externe commissie te laten doorlichten, die ook oog moet hebben voor
hun onafhankelijkheid. Zo’n extern onderzoek heeft in vergelijking met
het Rekenhofonderzoek betrekking op een ruimere visitatieperiode en is meer
specifiek gericht op de evaluatieorganen.Onafhankelijkheid en functioneren van de secretarisDe evaluatieorganen staan zelf in voor de aanwerving van hun secretarissen
en stellen ze ook aan. De VLIR heeft alleen vaste secretarissen in dienst
met een contract van onbepaalde duur. De VLHORA heeft vaste secretarissen,
maar doet daarnaast ook een beroep op losse medewerkers die zijn aangesteld
voor een specifieke opdracht (bijvoorbeeld het begeleiden en coördineren
van de visitatie van een opleiding aan een bepaalde hogeschool). Er zijn geen
garanties dat de tijdelijke secretarissen van de VLHORA hun gegevens voldoende
beveiligen. Zij verwerken de informatie van de visitatiecommissie met hun
persoonlijke computer en staan zelf in voor de beveiliging ervan. De informatie
wordt niet regelmatig overgezet op het centrale computersysteem van de VLHORA.
De VLHORA nam nog geen maatregelen om dat gebrek te verhelpen.De secretaris heeft een belangrijke rol in het visitatieproces. Hij staat
niet alleen in voor de organisatie van de visitatie (organisatie vergaderingen,
bezoeken opleidingen), maar verzorgt ook de redactie van het visitatierapport
op basis van de aantekeningen, suggesties en conclusies van de commissieleden
en in samenspraak met de voorzitter. De secretaris is geen lid van de commissie
en mag de inhoudelijke beoordeling niet beïnvloeden. Ondanks de belangrijke
rol van de secretaris voorziet de huidige regelgeving niet in specifieke onafhankelijkheidseisen
voor de secretarissen. Hij moet in tegenstelling tot de commissieleden, geen
onafhankelijkheidsverklaring ondertekenen.Bij de visitatie van een brede cluster van opleidingen zijn er verschillende
secretarissen betrokken. Het Rekenhof stelde vast dat bepaalde secretarissen
van de VLHORA personeelslid zijn van één van de hogescholen
van de cluster. Zij waren niet betrokken bij de visitatie van de eigen instelling.
Hoewel de secretarissen een welomschreven rol hebben, houdt een dergelijke
situatie risico’s op beïnvloeding van de commissieleden in, vooral
omdat sommigen actief aan de visitatie-interviews deelnamen.3.5.3 Visitatiecommissies in VlaanderenAlgemene bevindingIn de regel telt een visitatiecommissie vijf of zes leden, met name drie
of vier vakdeskundigen, een onderwijsdeskundige en een student. De commissieleden
moeten voldoen aan eisen van onafhankelijkheid, deskundigheid en gezag. Bij
de vaststelling van de onafhankelijkheid deden zich geen problemen voor. De
onafhankelijkheid van de commissieleden wordt dubbel getoetst. Eerst gaat
het evaluatieorgaan na of de verschillende commissieleden aan de onafhankelijkheidseisen
voldoen, daarna legt het de samenstelling voor aan een erkenningscommissie,
die de onafhankelijkheid al dan niet bevestigt.De visitatiecommissies moeten voor alle opleidingen oordelen of er voldoende
generieke kwaliteitswaarborgen zijn. De vereiste waarborgen zijn algemeen
en vakoverschrijdend beschreven in het structuurdecreet en op hun beurt gebaseerd
op internationaal aanvaarde normen (de zogenaamde Dublindescriptoren). Op
basis daarvan ontwikkelt de commissie vóór de visitatie
van een opleiding een zogenaamd domeinspecifiek referentiekader met de minimale
en domeinspecifieke kwaliteitseisen die ze zal gebruiken om de opleidingen
te beoordelen.De visitatiecommissie maakt voor de beoordeling voornamelijk gebruik van
het zelfevaluatierapport van de opleiding, aangevuld met informatie die de
opleiding als bijlage en ter staving van het zelfevaluatierapport voorlegt.
De commissie moet het zelfevaluatierapport onderzoeken op juistheid en volledigheid,
opdat zij er zonder risico op zou kunnen steunen. Daartoe voert zij ter plaatse
onder meer gesprekken met personeelsleden en andere stakeholders van de opleiding.
Daarnaast steunt haar beoordeling op stukken die zij ter plaatse heeft geraadpleegd,
bijvoorbeeld studiemateriaal, verslagen van vergaderingen, masterproeven en
stageverslagen. Aan het eind van het visitatiebezoek geeft elk commissielid
zijn persoonlijk oordeel over elk onderwerp en facet van het accreditatiekader.
Op basis van de verschillende scores komt de commissie in consensus tot een
gemeenschappelijk commissieoordeel. Dat oordeel is geen rekenkundige optelling
van de verschillende individuele scores. Nadat de bezoeken aan alle opleidingen
van een cluster zijn afgerond, wordt de beoordeling van bepaalde facetten
van een opleiding uitzonderlijk nog aangepast, omdat de commissie op dat moment
een goed beeld heeft van het niveau van de verschillende opleidingen in Vlaanderen.Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de commissies doorgaans op degelijke
wijze tewerk gaan, zodat ze tot volkomen en betrouwbare informatie kunnen
komen. Ook bleek uit de gesprekken met de NVAO dat de visitatierapporten over
het algemeen voldoende betrouwbaar, volkomen en bruikbaar zijn voor de NVAO.
De eerste Vlaamse rapporten kampten wel met redactieproblemen, vooral wat
betreft de motivering van de beoordeling.Toch heeft het Rekenhof een aantal risico’s of tekortkomingen vastgesteld
in de samenstelling, werkwijze en methodiek van de commissies. Dat kan tot
gevolg hebben dat de balans soms negatief wordt. Die risico’s en tekortkomingen
worden hieronder beschreven.Samenstelling, deskundigheid en onafhankelijkheid van
de commissiesDe samenstelling van de visitatiecommissies die door de VLIR en de VLHORA
worden voorgesteld, moet door de Erkenningscommissie worden bekrachtigd. Daarbij
doet die commissie een onderzoek naar respectering van de onafhankelijkheidscriteria.
Deze wettelijk vereiste tussenkomst blijkt voldoende garanties te bieden voor
de onafhankelijkheid van de visitatiecommissies en hun leden.Volgens het visitatieprotocol is het wenselijk dat minstens één
lid – bij voorkeur twee – afkomstig is uit het buitenland. De
leden van de commissie moeten over een actieve kennis beschikken van het Nederlands,
behalve als de opleiding in een andere taal wordt aangeboden en het zelfevaluatierapport
in een andere taal is opgesteld. Die vereiste blijkt een belemmerende of beperkende
factor te zijn bij de internationale werving van commissieleden.Bij de eerste visitaties van Vlaamse universitaire opleidingen bestond
de internationale vertegenwoordiging bijna uitsluitend uit Nederlandse vakgenoten.
De VLIR hanteert nu als interne richtlijn (die niet in het protocol is opgenomen)
dat minstens één buitenlander in de visitatiecommissie
moet zetelen die geen Nederlander is. Het blijkt moeilijk te zijn buiten Nederland
leden te vinden die actief Nederlands kennen. Om budgettaire redenen hanteert
de VLIR de interne richtlijn (evenmin in het protocol opgenomen) dat slechts
bij uitzondering commissieleden afkomstig uit niet-Europese landen kunnen
worden geworven. Dat maakt het nog moeilijker om geschikte Nederlandstalige
kandidaten te vinden. Uitgeweken Vlamingen en Nederlanders buiten Europa worden
nog maar heel sporadisch aangesproken. De richtlijn van de VLIR is moeilijk
te verzoenen met het streven van het hoger onderwijs (en de Bolognaverklaring)
naar internationale afstemming (curriculumontwikkeling, toetsing, niveauvereisten).In de visitatiecommissies van de hogeschoolopleidingen is de internationale
samenstelling doorgaans beperkt tot één Nederlands commissielid.
Soms zetelt zelfs geen buitenlands lid in de visitatiecommissie. De internationale
samenstelling is er dus heel beperkt en eenzijdig Nederlands.Algemeen kan worden gesteld dat de internationale samenstelling van visitatiecommissies
zowel voor hogescholen als universiteiten breder zou moeten. Daardoor zouden
de commissies de opleidingen beter in een internationale context kunnen plaatsen.
Momenteel is er een te beperkte toetsing van de doelstellingen, het programma,
de eindtermen en het personeel van een opleiding aan gelijkaardige opleidingen
in Europa en erbuiten.In een visitatiecommissie moet ook altijd een student zetelen. De evaluatieorganen
hebben het moeilijk om studenten te vinden. In Vlaanderen stelt de Vlaamse
Vereniging van Studenten kandidaat-studenten voor aan de evaluatieorganen.
De vereniging slaagt er niet altijd in verschillende kandidaten voor te stellen.
De clustering van veel opleidingen maakt het voor studenten moeilijk de volledige
cyclus te volgen. In dergelijke gevallen gebeurt het dat de andere commissieleden
de vragen stellen die de student aan andere opleidingen heeft gesteld. In
de praktijk komt het ook geregeld voor dat er geen student in de commissie
zetelt.Het visitatieprotocol stelt dat er domeinspecifieke deskundigheid met
betrekking tot het afnemend beroepenveld aanwezig moet zijn in de visitatiecommissie.
In het geval van een opleiding waarvan de uitstroom gericht is op een specifieke
arbeidsmarktsector, is er bij voorkeur één vakdeskundige uit
het beroepenveld. In de praktijk zitten er voor de academische opleidingen
nauwelijks mensen uit het beroepenveld in de visitatiecommissies. Bijna alle
commissieleden zijn afkomstig uit de academische wereld. Volgens de evaluatieorganen
kunnen de mensen uit het beroepenveld zich moeilijk vrijmaken om in een commissie
te zetelen. Voor de visitaties van professionele opleidingen blijkt de samenstelling
van commissies minder problematisch te zijn. Zij bevatten doorgaans wel leden
afkomstig uit het beroepenveld. Op grond van de review van het eerste visitatiejaar
kan worden gesteld dat een eenzijdige academische invulling van de commissie
een invloed heeft op de beoordeling. Commissies met een meer gevarieerde samenstelling
zijn doorgaans kritischer (zie verder onder oordeelsvorming).Het accreditatiekader en het visitatieprotocol schrijven voor dat naast
domein- en onderwijsdeskundigheid ook evaluatiedeskundigheid in de commissie
aanwezig moet zijn. De NVAO omschrijft dat als expertise op het
vlak van quality assessment and audit expertise (NVAO 2007a). Bij de visitatiecommissies
van de onderzochte opleidingen was die expertise zwak vertegenwoordigd. Volgens
de evaluatieorganen volstaat ook onderwijsdeskundigheid voor de invulling
van de expertise.Domeinspecifiek referentiekaderIn de praktijk wordt het domeinspecifieke referentiekader voornamelijk
opgesteld door de voorzitter en de secretaris. De andere leden van de commissie
bekijken het kritisch en stellen eventueel aanpassingen voor. Die manier van
werken houdt het risico in van overwicht van één commissielid.Het domeinspecifieke kader bevat doorgaans maar weinig specifieke normen.
De commissies geven bijvoorbeeld nooit aan welke personeelsbezetting ze minimaal
nodig achten. Het domeinspecifieke kader is ook onvoldoende duidelijk over
het minimale curriculum (minimale vakinhoud en minimaal te realiseren competenties).
Een te algemeen geformuleerd normenkader is voor een visitatiecommissie geen
goed instrument voor de toetsing van de aangeboden opleiding en bemoeilijkt
de beoordeling.1 Bij geclusterde visitaties ontstaat
zo het gevaar van overmatige benchmarking van de verschillende opleidingen
om tot een oordeel te komen.Het domeinspecifieke referentiekader is ook heel zwak op internationale
toetsing gericht. De beperkte internationale samenstelling van de visitatiecommissies
is daarvan mogelijk de oorzaak. Door de eenzijdige inbreng van Nederlandse
commissieleden is de internationale toetsing in de praktijk beperkt en zuiver
op Nederland gericht.Het visitatieprotocol schrijft voor dat over het domeinspecifieke referentiekader
met de opleidingen gediscussieerd wordt. Slechts enkele commissies boden de
mogelijkheid tot discussie. Het referentiekader werd in die gevallen vóór
de visitatie aan de opleidingen slechts ter kennisgeving voorgelegd. Een opleiding
kan, als ze het oneens is met dat kader, haar specifieke bezwaren laten opnemen
in het visitatierapport. Volgens de evaluatieorganen passen de commissies
het domeinspecifieke kader aan op basis van de inbreng van de opleidingen,
als ze die inbreng bijtreden en belangrijk vinden. Volgens de opleidingen
gebeurt dat in de praktijk zelden. Onvoldoende afstemming en bespreking of
motivering van het domeinspecifieke kader lokt kritiek uit van de opleidingen
en heeft tot gevolg dat de opleidingen bepaalde punten van het domeinspecifieke
referentiekader niet of moeilijk aanvaarden. In dergelijke gevallen aanvaarden
de opleidingen moeilijker het oordeel en de kritiek van de commissie.OordeelsvormingAangezien één onvoldoende op het niveau van een onderwerp
leidt tot een globale negatieve beoordeling, is het belangrijk dat elk oordeel
op niveau is. Het Rekenhof heeft echter vastgesteld dat de werkwijze van de
visitatiecommissies een aantal onvolkomenheden of risico’s inhoudt,
waardoor een onderwerp niet altijd correct wordt beoordeeld. Het onderzoek
wees de volgende problemen aan:– Nadat een commissie het zelfevaluatierapport heeft doorgenomen,
beschikt zij gemiddeld slechts over twee en een halve dag om de informatie
te toetsen en aan te vullen. Als blijkt dat het zelfevaluatierapport van slechte
kwaliteit is (onjuist, onvolledig) beschikt zij over weinig tijd voor bijkomend
onderzoek. – Gelet op de beperkte onderzoekstijd ter plaatse blijft het onderzoek
van de commissie noodgedwongen sterk gericht op de documenten en verslagen.
Ze toetst vooral procedures en processen. De commissie heeft bijvoorbeeld
wel toegang tot de elektronische leerplatformen en kan cursus- en leermateriaal
inkijken, maar haar visitatie blijkt toch minder gericht op de onderwijskundige
realiteit.– Visitatiecommissies beschouwen niet alle onderwerpen van het accreditatiekader
als evenwaardig. Zo wordt het onderwerp interne kwaliteitszorg doorgaans minder
streng beoordeeld. Zeker in de aanvangsfase van de visitatieronde is bij de
visitatiecommissies een zekere terughoudendheid merkbaar om voor dat onderwerp
een onvoldoende toe te kennen. Voor opleidingen waarvan de kwaliteit bij de
visitatie maar net voldoet, is een sterke interne kwaliteitszorg nochtans
primordiaal om hun kwaliteit de komende acht jaar te bewaken en te verbeteren.– Visitatiecommissies beoordelen een onderwerp niet door de rekenkundige
som van de scores voor de verschillende facetten te maken. Sommige facetten
krijgen een zwaarder gewicht. Daarnaast wordt het oordeel over een bepaald
facet sterk beïnvloed door de kwaliteit van andere facetten en door het
algemene beeld over een opleiding. Bij de beoordeling van het facet kwantiteit
personeel bijvoorbeeld gaat de commissie niet sec na of de opleiding het minimale
personeelskader heeft. Zij houdt rekening met het algemene beeld en niveau
van de opleiding of met de score voor facetten die de commissie en de NVAO
essentieel achten, zoals gerealiseerd niveau. Een dergelijke werkwijze is
tot op zekere hoogte aanvaardbaar, maar maakt de beoordeling voor de verschillende
partijen ondoorzichtig. Bovendien houdt de werkwijze risico’s in. Bepaalde
facetten die op zich maar net voldoende of zelfs onvoldoende zijn, krijgen
soms toch een voldoende. Finaal is het mogelijk dat het niveau voor een onderwerp
sluipend en ten onrechte voldoende wordt bevonden.– Als visitatiecommissies van academische opleidingen hoofdzakelijk
zijn samengesteld uit academici, bestaat het gevaar dat de commissieleden
te veel begrip hebben voor onvolkomenheden bij een opleiding en bij vakgenoten.
Uit de visitatierapporten en de gesprekken met de evaluatieorganen en de NVAO
blijkt dat een oordeel daardoor gemiddeld iets gunstiger uitvalt. Het risico
is reëel dat de score van een facet dat net onder de maat zit, wordt
omgebogen tot voldoende. De commissies rekenen er dan op dat de aangemaande
opleiding de aangewezen tekortkomingen zal rechtzetten. Het tolereren van
licht ondermaatse opleidingen wordt ook in de hand gewerkt doordat voor onderwijskwaliteit
tot nu toe dikwijls geen klare normen worden gehanteerd.– Visitatiecommissies moeten aan elk facet een score geven. De evaluatieorganen
geven slechts een summiere beschrijving van het kwaliteitsniveau dat met een
bepaalde score correspondeert (excellent=best practice, goed=geen kanttekening,
voldoende=basiskwaliteit, onvoldoende=geen basiskwaliteit). Zij geven niet
aan hoe een visitatiecommissie het kwaliteitsniveau moet vaststellen. De commissies
lossen dat probleem uiteenlopend op. Een aantal oordeelt bijvoorbeeld dat
een opleiding voor een bepaald facet excellent scoort als zij de beste is
van haar cluster.– Omdat de BaMa-hervorming bij de aanvangsfase van de huidige visitatieronde
nog niet volledig afgerond was, bekijken visitatiecommissies bij de beoordeling
van een opleiding niet alleen de bestaande toestand, maar houden zij ook rekening
met plannen. De evaluatieorganen en de NVAO stellen dat er voor de beoordeling
van de plannen klare richtlijnen zijn en dat de secretarissen
de visitatiecommissie adviseren bij problemen. In de eerste plaats geeft de
beoordeling van plannen maar beperkte garanties. Bovendien stelde het Rekenhof
vast dat de verschillende visitatiecommissies niet altijd op dezelfde wijze
met toekomstplannen omgaan. De evaluatieorganen hanteren ook onderling verschillende
richtlijnen. De VLIR adviseert aan de visitatiecommissies alle plannen te
bekijken die tijdens het visitatiebezoek worden voorgelegd. De VLHORA geeft
het advies alleen plannen mee te nemen als daar in het zelfevaluatierapport
expliciet naar wordt verwezen.– Sommige vakken (meestal de zogenaamde bijvakken) van het curriculum
worden verzorgd door docenten die aan een andere opleiding zijn verbonden.
Aan die vakken en docenten besteedt de visitatiecommissie weinig aandacht.
De commissie beschikt niet over de domeindeskundigheid om dergelijke niet-domeingebonden
vakken te beoordelen. Daardoor kan de beoordeling van het curriculum, van
de kwaliteit van het personeel en andere facetten onvolledig zijn.Verplichting tot oordeelsvormingDe regelgeving bepaalt dat een visitatiecommissie voor elk facet en onderwerp
van het accreditatiekader een oordeel uitspreekt (structuurdecreet en NVAO,
2005a). Bij een van de eerste visitaties voldeed het visitatierapport niet
aan die eis. De commissie formuleerde geen oordeel over het onderwerp inzet
van personeel, omdat de opleiding niet de informatie leverde die voor de beoordeling
noodzakelijk was. De instelling ontving een onvolkomen rapport, dat niet bruikbaar
was om een accreditatieaanvraag in te dienen. De NVAO zou in een dergelijk
geval niet anders kunnen dan een hoorzitting organiseren of een aanvullende
of nieuwe visitatie gelasten. De instelling besliste geen accreditatieaanvraag
in te dienen.Een evaluatieorgaan moet de commissieleden voldoende opleiding en toelichting
geven, opdat zij hun opdracht volgens de formele en inhoudelijke regels uitvoeren.
Noch het evaluatieorgaan, noch de secretaris heeft in dit geval effectieve
acties ondernomen. De evaluatieorganen beschikken overigens niet over dwingende
procedures en middelen om een oordeel van de commissie af te dwingen. Mocht
dat wel het geval zijn, dan zou dat de onafhankelijkheid van de commissies
in het gedrang brengen. Als een visitatiecommissie geen oordeel formuleert,
is dat binnen de huidige opzet van het stelsel voor de evaluatieorganen een
onopgelost probleem.3.5.4 Conclusie visitatie in VlaanderenDe evaluatieorganen hebben een onafhankelijke beoordeling gegarandeerd
door hun opdracht duidelijk af te bakenen van die van de visitatiecommissies.
Er zijn geen aanwijzingen dat de onderwijsinstellingen die deel uitmaken van
het bestuur van de evaluatieorganen, de werking en besluitvorming van een
visitatiecommissie hebben beïnvloed.De secretarissen van de evaluatieorganen vormen een zwakke schakel voor
de garantie van onafhankelijkheid. Zij moeten namelijk geen onafhankelijkheidsverklaring
ondertekenen. De hiërarchische band van de meeste secretarissen met het
evaluatieorgaan vormt een gevaar voor onopgemerkte beïnvloeding van het
oordeel van de commissie. Bij de visitaties van een brede cluster van opleidingen
heeft de VLHORA personeelsleden van een van de hogescholen uit de cluster
toegelaten als secretaris voor de visitatie van de andere hogescholen.
Dat kan de besluitvorming van de commissieleden beïnvloeden.Visitatiecommissies gaan over het algemeen op degelijke wijze te werk
en leveren bruikbare rapporten voor de NVAO. Toch constateerde het Rekenhof
een aantal risico’s en tekortkomingen in hun samenstelling, werkwijze
en methodiek:– Er zetelen weinig buitenlandse leden in de commissie, waardoor
kansen voor internationale benchmarking worden gemist. Soms zijn de studenten
niet vertegenwoordigd en wordt weinig belang gehecht aan de aanwezigheid van
evaluatiedeskundigheid. Voorts zijn visitatiecommissies voor universitaire
opleidingen te eenzijdig academisch samengesteld en is het afnemend beroepenveld
ondervertegenwoordigd.– Het domeinspecifieke referentiekader wordt maar zelden en dan
nog beperkt met de opleidingen besproken. Dat kan ertoe leiden dat de instelling
het oordeel van de commissie niet aanvaardt. De minimale domeinspecifieke
normen zijn nog te weinig nauwkeurig en te weinig internationaal geïnspireerd.– De visitatiewerkzaamheden zijn te beperkt ingeval de commissie
onvoldoende kan steunen op het zelfevaluatierapport.– De visitatiecommissies beschikken niet over goede richtlijnen
om een kwaliteitsscore toe te kennen. Het is onduidelijk hoe ze tot een oordeel
komen voor een bepaald onderwerp of facet. Niet alle onderwerpen of facetten
worden bovendien even nauwkeurig of streng beoordeeld.Als een visitatiecommissie geen oordeel uitspreekt over een onderwerp
en het visitatierapport bijgevolg onbruikbaar is, is dat in het huidige stelsel
voor de evaluatieorganen een onopgelost probleem.Masteropleidingen zijn voor een deel op basis van plannen gevisiteerd
en geaccrediteerd. Het Rekenhof stelt daarom de garanties in vraag die deze
accreditaties geven. Gelet op de accreditatietermijn van acht jaar verhoogt
dat de risico’s nog meer in Vlaanderen.3.6 Accreditatie door de NVAO3.6.1 InleidingDe Algemene Rekenkamer en het Rekenhof onderzochten of de NVAO haar opdracht
naar behoren vervult. Daarop aansluitend werden de volgende punten bekeken:– Neemt de NVAO duidelijke beslissingen die voldoende gemotiveerd
zijn en worden de beslissingen en rapporten gepubliceerd?– Hoe gaat de NVAO te werk? Heeft de NVAO een methodiek ontwikkeld
om de visitatierapporten kritisch te benaderen? Hoe wordt de voorbereiding
van de beslissing georganiseerd?De interne NVAO-dossiers van de geselecteerde opleidingen werden opgevraagd
en besproken met de verantwoordelijke behandelaars. Ze werden getoetst aan
de regelgeving en de interne procedures.3.6.2 Wet- en regelgevingDe NVAO is bij het verdrag van 3 september 2003 tussen Nederland
en Vlaanderen opgericht. De NVAO is bevoegd zelfstandig accreditatiebeslissingen
te nemen. Beide landen hebben de NVAO opgedragen de hogeronderwijsopleidingen
te accrediteren overeenkomstig de toepasselijke regelgeving. De bevoegdheden
van de NVAO worden beschreven in hoofdstuk vijf van de WHW. Artikel 59, § 1
van het structuurdecreet bepaalt dat de accreditatie wordt verleend wanneer
het accreditatieorgaan op basis van de gepubliceerde externe beoordeling in
redelijkheid meent te kunnen besluiten dat voldoende generieke kwaliteitswaarborgen
voorhanden zijn.Het verdrag regelt de financiering van de NVAO en legt ook de uitgangspunten
vast voor de uitvoering van haar taak en haar organisatie.De NVAO bestaat uit een algemeen bestuur, dat 11 leden omvat, en een dagelijks
bestuur, dat is samengesteld uit twee Nederlandse en twee Vlaamse leden. De
leden worden respectievelijk door de Nederlandse en Vlaamse minister voorgedragen.
In 2007 had de NVAO 33 personeelsleden in dienst. Ze beschikt over een jaarlijks
budget van ongeveer 6 miljoen euro, waaraan Nederland 60% bijdraagt
en Vlaanderen 40% (zie ook hoofdstuk 4 betreffende de kosten van het
stelsel).De NVAO moet zich ook inschakelen in het Europese streven naar de ontwikkeling
van een Europese hogeronderwijsruimte. Om dat te verwezenlijken is zij lid
van de Europese organisaties ENQA en ECA.3.6.3 Werkwijze van de NVAO: beschrijvingBasisproceduresDe NVAO heeft haar procedure voor beoordeling van accreditatieaanvragen
in interne draaiboeken vastgelegd. Er is daarbij rekening gehouden met alle
eisen uit de accreditatiekaders, overgangsregelingen, protocollen en dergelijke.De directie van de NVAO wijst voor elke accreditatieaanvraag een eerste
behandelaar (beleidsmedewerker) aan en een portefeuillehouder (lid dagelijks
bestuur). De eerste behandelaar bereidt het dossier voor volgens de procedure
van de draaiboeken. Als het geen probleemdossier betreft, brengt de behandelaar
advies uit in de vorm van een voornotitie, die wordt goedgekeurd door de portefeuillehouder.
Op basis van die notitie, zo nodig vergezeld van het visitatierapport, stelt
het dagelijks bestuur een voornemen tot besluit (VtB) vast. Het algemeen bestuur
bekrachtigt dat besluit. Als de dossierbehandelaar twijfelt aan zijn eigen
oordeel of als de directie of het dagelijks bestuur daar aanleiding toe ziet,
kunnen een tweede behandelaar en portefeuillehouder worden ingeschakeld.Volgens haar procedures waarborgt de NVAO de consistentie in de beoordeling
door meerdere personen bij een dossierbehandeling te betrekken en door dossiers
per discipline aan beleidsmedewerkers en portefeuillehouders toe te wijzen,
tenzij de werkdruk dat niet toelaat. De NVAO geeft ook aan dat zij consistentieonderzoeken
uitvoert, waarbij dossiers met elkaar worden vergeleken. De consistentie wordt
ook bewaakt door middel van intern en extern (met VBI’s, VLIR en VLHORA)
overleg.De behandeling van een accreditatieaanvraag omvat een aantal administratieve
en formele aspecten. Zo moet de accreditatieaanvraag vergezeld zijn van een
visitatierapport en van onafhankelijkheidsverklaringen van alle commissieleden,
moet de deskundigheid van de commissie de hele breedte van de opleiding omvatten,
enz. Daarnaast houdt de behandeling door de beleidsmedewerker
een inhoudelijk onderzoek van het visitatierapport in. Hij gaat na of het
beoordelingsprotocol dat tussen de NVAO en VBI’s of evaluatieorganen
is overeengekomen, naar behoren is gehanteerd. Dat beoordelingsprotocol beschrijft
hoe visitatiecommissies oordelen of een opleiding het vereiste niveau heeft.
Bovendien controleert de NVAO of het domeinspecifieke referentiekader aan
de eisen voldoet. De beleidsmedewerker geeft vervolgens per facet aan of de
motivering van de commissie al dan niet aansluit bij haar oordeel. De beleidsmedewerker
gaat na of de bevindingen van de commissie, de overwegingen die ze daarbij
heeft en de conclusies die ze daaruit trekt, een logisch geheel vormen en
of het rapport voor de NVAO voldoende informatie bevat om tot een weloverwogen
beslissing te komen.De accreditatiebesluiten en accreditatierapporten van de NVAO worden integraal
gepubliceerd op haar website.ProbleemdossiersBij een negatief visitatierapport kan de NVAO tot het besluit komen de
opleiding niet te accrediteren. Accreditatieaanvragen met een onvolkomen visitatierapport
vormen voor de NVAO probleemdossiers. Als het rapport niet voldoet, zijn er
voor Nederland en Vlaanderen verschillende opties mogelijk. Overigens kan
elke opleiding haar accreditatieaanvraag tijdens de procedure altijd intrekken.In Nederland kan de NVAO bij minder ernstige tekortkomingen aanvullende
informatie opvragen. De NVAO neemt daarvoor contact op met de VBI en stelt
de instelling op de hoogte. De NVAO kan ook besluiten een verificatiecommissie
in te stellen, die ze zelf samenstelt. De bevindingen worden gerapporteerd
en vervolgens valt alsnog de beslissing over de accreditatie. Omdat bij VBI’s
en instellingen behoefte bestond aan meer duidelijkheid over deze procedure,
is ze beschreven in een memo (NVAO, 2005b). Als er ernstige tekortkomingen
zijn, bijvoorbeeld als de onderbouwing niet goed is, kan de NVAO besluiten
het rapport af te keuren. Afkeuring van het rapport leidt tot het niet verlenen
van accreditatie. Een instelling krijgt dan één jaar de tijd
om een nieuwe aanvraag in te dienen op basis van een nieuw of aanvullend rapport.
De vervaldatum van de accreditatie gaat in deze situatie pas in op het moment
dat over de nieuwe aanvraag is beslist (WHW art. 5a.9).In Vlaanderen ligt decretaal vast hoe de NVAO probleemdossiers moet benaderen.
Die procedure regelt de behandeling van gevallen waarin de NVAO van mening
is dat de externe beoordeling onvoldoende zorgvuldig is uitgevoerd of geformuleerd.
De NVAO kan bij minder ernstige gebreken of onvolledige informatie besluiten
tot een hoorzitting met de leden van de visitatiecommissie of, als dat niet
voldoende is, tot een aanvullende visitatie door dezelfde commissie, met aanvullend
rapport. Bij de vaststelling van ernstige gebreken wordt een rapport afgekeurd
en wordt het evaluatieorgaan belast met de organisatie van een nieuwe visitatie
door een andere commissie.3.6.4 Werkwijze van de NVAO: analyseDe Algemene Rekenkamer en het Rekenhof constateerden dat de NVAO over
het algemeen de nodige procedures goed heeft uitgewerkt en toegepast. Ze neemt
duidelijke beslissingen die voldoende gemotiveerd zijn. De beslissingen en
rapporten worden gepubliceerd. Enkele punten verdienen echter nog aandacht.
Hieronder komen eerst de aandachtspunten aan de orde die zowel
in Vlaanderen als Nederland van belang zijn, daarna de landspecifieke kwesties.Gemeenschappelijke bevindingenDoor de hoge instroom van dossiers zijn lezingen door een tweede behandelaar
en portefeuillehouder erg beperkt en vinden er ook bijna geen consistentiechecks
plaats. Er is bijgevolg een risico op ongelijke behandeling of beoordeling
van opleidingen. Dat risico is moeilijk in te schatten omdat niet kan worden
bepaald in hoeveel dossiers, wegens beoordelingsproblemen, een tweede lezing
of een consistentiecheck raadzaam is.De NVAO maakt voor het eindoordeel over een onderwerp uit het accreditatiekader
geen louter rekenkundige som van afzonderlijke facetoordelen. De NVAO beschouwt
de facetten op grond van hun inhoud niet als evenwaardig. Zo is in de loop
der jaren meer nadruk komen te liggen op facetten als gerealiseerd niveau,
oriëntatie, kwaliteit en kwantiteit personeel en beoordeling en toetsing.
Het oordeel over een bepaald facet wordt sterk beïnvloed door de kwaliteit
van andere facetten en door het algemene beeld over een opleiding. Op zich
is die werkwijze aanvaardbaar, maar ze is voor externen en voor de betrokken
opleidingen niet altijd transparant. Het komt namelijk niet steeds uit de
verf dat bepaalde facetten maar net voldoende of zelfs onvoldoende zijn. De
ondoorzichtigheid wordt nog versterkt doordat ook de visitatiecommissies een
ontoereikend niveau voor een facet verschillend laten doorwegen in de beoordeling,
afhankelijk van de waarde die zij eraan hechten.In haar zelfevaluatie gaf de NVAO aan dat kritische opmerkingen of aanbevelingen
steeds meer uit de VBI-rapporten zijn verdwenen (NVAO 2007a). De NVAO erkent
dat zij de aanbevelingen in het begin te zeer heeft opgevat als kritiek en
daardoor de beoordeling van de commissie niet logisch vond. In Nederland komt
het voor dat VBI’s naar de opleidingen aanbevelingen sturen in aparte
brieven waar de NVAO geen zicht op heeft. De NVAO geeft aan dat ze intussen
een aanbeveling voor de toekomst niet meer als een negatieve conclusie over
de situatie op dit moment opvat (NVAO, 2007a). In Vlaanderen hebben de reacties
van de NVAO op de eerste visitatierapporten voorlopig niet geleid tot verdringing
van de verbeterfunctie van de visitatierapporten.Bevindingen NederlandHet is mogelijk dat de NVAO een visitatierapport afkeurt omdat het niet
zou voldoen aan alle eisen, terwijl zij eigenlijk de kwaliteit van de opleiding
onvoldoende vindt. Op die manier wordt de opleiding alsnog een verbetertraject
aangeboden, zonder dat zij met een negatief accreditatiebesluit wordt geconfronteerd.Uit een aantal dossiers is gebleken dat de NVAO geen bezwaar heeft geformuleerd
als een commissie niet aan de vereisten voldeed. Vertrouwen in de commissie
vormt nochtans het fundament van het accreditatiestelsel. De commissie bepaalt
namelijk sterk de aard en de kwaliteit van de informatie in een rapport en
het besluit van NVAO steunt uitsluitend op haar oordeel. Bovendien heeft de
NVAO weinig zicht op hoe het visitatieproces in de praktijk verloopt en is
zij afhankelijk van wat er in de visitatierapporten is opgenomen over de onafhankelijkheid
en deskundigheid van de commissies. De volgende concrete gevallen hebben zich
voorgedaan: – In vier dossiers ontbraken onafhankelijkheidsverklaringen. De
NVAO heeft die niet meer opgevraagd bij de VBI’s.– Bij een beoordeling van een cluster van dezelfde opleidingen was
een commissielid niet onafhankelijk van de instelling. Hij heeft deelgenomen
aan de visitatie, maar niet aan de oordeelsvorming. De NVAO is daarmee akkoord
gegaan.– In de praktijk accepteert de NVAO een commissie in het HBO als
er ter compensatie van een deskundige voor de specifieke vakdiscipline twee
deskundigen voor het afnemend beroepenveld en een kundig secretaris zitting
in hebben.Bevindingen VlaanderenIn Vlaanderen waren er in de startjaren (2005–2006) vooral problemen
met de redactie van de visitatierapporten, vooral met de motivering van de
beoordeling, en was er een te sterke nadruk op de tekortkomingen. Daardoor
moest de NVAO met beperkte garantie oordelen of aan de generieke kwaliteitseisen
was voldaan. Uit de onderzoeksgesprekken en de documentatie van de NVAO blijkt
dat ook in Vlaanderen wordt aangedrongen op duidelijkere informatie en een
duidelijkere normtoetsing in de visitatierapporten. Er zijn nog geen garanties
en aanwijzingen dat de visitatiecommissies daaraan voldoende gevolg zullen
geven.Als de NVAO oordeelt dat zij op grond van het visitatierapport en de hoorzitting
van de visitatiecommissie geen beslissing kan treffen, kan zij een aanvullende
of nieuwe visitatie gelasten. Als voor het aanvullende of nieuwe oordeel recente
en nieuwe evoluties of wijzigingen in rekening worden genomen, wordt de opleiding
een oneigenlijk (niet-reglementair) verbetertraject toegestaan. Bovendien
blijkt in de praktijk dat een zelfde commissie bij een hoorzitting of een
aanvullende visitatie maar moeilijk op haar eigen oordeel terugkomt. Zij zal
eerder nieuwe elementen en argumenten zoeken om haar oorspronkelijk oordeel
te onderbouwen. Het Rekenhof stelde ook vast dat de NVAO haar procedures niet
altijd volgt. Zo heeft de NVAO een afstudeerrichting die van de visitatiecommissie
de beoordeling «onvoldoende» kreeg voor één van
de onderwerpen van het accreditatiekader, toch geaccrediteerd. Dat gebeurde
op basis van aanvullende stukken die door de inrichtende instelling werden
bezorgd, maar zonder een hoorzitting of bijkomende visitatie te organiseren.
Bij bestendiging van die werkwijze komt de correcte invulling van de taak
van de NVAO in het gedrang.De sterkte van de accreditatieonderbouwing is vooral afhankelijk van de
kwaliteit van de visitatierapporten. De NVAO is altijd aangewezen op de goede
werking van de visitatiecommissies, georganiseerd door de evaluatieorganen.
De meest verregaande maatregel die de NVAO kan treffen is een nieuwe commissie
vragen, opnieuw georganiseerd door de VLIR of VLHORA. Andere, meer ingrijpende
maatregelen kan zij niet treffen. Voor Nederlandse probleemdossiers kan de
NVAO wel een eigen verificatiecommissie samenstellen en gelasten met een opdracht.3.6.5 Conclusie accreditatie door NVAODe NVAO heeft de invulling van haar opdracht en haar werkzaamheden goed
geregeld en afgebakend met reglementen, protocollen en draaiboeken. In de
praktijk past de NVAO haar procedures doorgaans goed toe. Zij komt tot duidelijke
beslissingen die zij publiceert. Toch bestaat in de praktijk de kans, vooral bij een hoge instroom van
aanvragen, dat de beoordeling van een opleiding onvoldoende wordt nagekeken
en afgestemd.Doordat de NVAO de te beoordelen facetten niet als evenwaardig beschouwt
en niet altijd duidelijk is hoe zij de facetten afweegt, is de oordeelsvorming
onvoldoende doorzichtig.In Nederland bestaat het risico dat de NVAO wegens een gebrekkig visitatierapport
geen accreditatiebeslissing kan nemen, terwijl zij eigenlijk de kwaliteit
van de opleiding onvoldoende vindt. Zo krijgt de opleiding een oneigenlijk
verbetertraject. In Vlaanderen bestaat hetzelfde risico als de NVAO een aanvullende
of nieuwe visitatie gelast.Hoewel de Nederlandse commissies niet altijd aan de vereisten van onafhankelijkheid
en domeinspecifieke deskundigheid bleken te voldoen, maakte de NVAO daar geen
bezwaar tegen.In Vlaanderen heeft de NVAO in de beginfase een verhoogd risico genomen
door bij minder klaar onderbouwde visitatierapporten toch te accrediteren,
zonder een hoorzitting of een aanvullende visitatie te organiseren.De NVAO is sterk afhankelijk van de kwaliteit van de visitatierapporten.
Ze heeft weinig instrumenten om eigen onderzoek te verrichten. Zo kan de NVAO
een onderwerp van het accreditatiekader dat negatief werd beoordeeld door
de visitatiecommissie, niet gunstig beoordelen op basis van nieuwe informatie,
zonder een hoorzitting of een aanvullende visitatie. In Vlaanderen kan de
NVAO, in tegenstelling tot Nederland, niet zelf een verificatiecommissie samenstellen
en sturen. 4 KOSTEN VOOR KWALITEITSZORG4.1 InleidingDe Algemene Rekenkamer en het Rekenhof gingen na of de onderwijsinstellingen
inzicht hebben in de kosten voor kwaliteitszorg. De totale kosten voor kwaliteitszorg
van een opleiding bestaan uit de accreditatiekosten, de visitatiekosten en
de kosten voor interne kwaliteitszorg op opleidings- en instellingsniveau.Het is van belang dat de instellingen en opleidingen voldoende zicht hebben
op de kosten, zodat ze beheersbaar zijn. De kwaliteitszorg van de opleidingen
kan immers inefficiënt zijn, zelfs als zich geen kwaliteitszorgproblemen
voordoen. Ook met het oog op de geplande herzieningen van het accreditatiestelsel
is inzicht in de kosten belangrijk.Aan de bezochte instellingen werd gevraagd welke middelen (personeel en
materieel) ze inzetten om de interne en externe kwaliteitszorg te realiseren
en of ze de kosten (directe en indirecte) daarvan kennen en opvolgen. Op basis
van de informatie uit de stukken en de gesprekken ontstond een algemeen beeld.
Het is niet uitgesloten dat het inzicht in de kosten bij sommige instellingen
daarvan afwijkt.De vraag rees ook of de evaluatieorganen in Vlaanderen de middelen (personeel
en financieel) hebben om de huidige en de te verwachten visitaties goed te
organiseren. In Nederland is die vraag niet gesteld, omdat de VBI’s
onafhankelijke private marktpartijen zijn.Tot slot werd nagegaan of de financiële en personele middelen die
de NVAO van Nederland en Vlaanderen ontvangt, zijn afgestemd op het huidige
en toekomstige werkvolume.4.2 Kosten voor kwaliteitszorg in Nederland4.2.1 InleidingNaar aanleiding van signalen uit het hogeronderwijsveld heeft de Tweede
Kamer in 2004 vragen gesteld over de kosten die instellingen maken in het
kader van de accreditatie. Die zouden namelijk in vergelijking met het oude
visitatiestelsel enorm zijn toegenomen. Volgens een onderzoek van de Inspectie
van Onderwijs en de Auditdienst OCW (2005) waarbij ze de kosten hebben berekend
op basis van een kostprijsmodel, was sprake van een verdubbeling van de externe
kosten, dat wil zeggen de vergoedingen die opleidingen aan NVAO en VBI betalen
en de subsidie van OCW aan NVAO. Voor de interne kosten, dat wil zeggen kosten
verbonden aan het zelfevaluatierapport en aan contacten met VBI en NVAO, werd
geen vergelijking gemaakt, omdat dergelijke gegevens binnen het oude stelsel
ontbraken. De Inspectie van het Onderwijs en de Auditdienst OCW hebben een
globale inschatting gemaakt van de interne kosten per opleiding. Ze kwamen
daarbij uit op 55 000 euro, waarvan 34 550 werd besteed aan het
zelfevaluatierapport, 16 100 aan contact met de VBI, 2 750 aan contact
met de NVAO en 1 600 euro aan drukkosten en verspreiding (Inspectie van
het Onderwijs en Auditdienst OCW, 2005).Om te kunnen vaststellen of de opleidingen zelf zicht hebben op de kosten
voor het accreditatietraject, heeft de Algemene Rekenkamer aan de onderzochte
opleidingen gevraagd of zij die kosten in kaart konden brengen.
Bovendien is in dit onderzoek gevraagd naar de kosten van de reguliere interne
kwaliteitszorg. Hieronder worden de resultaten besproken van de inschattingen
die de opleidingen hebben gemaakt.4.2.2 Kosten voor interne kwaliteitszorgUit de beschrijvingen die de opleidingen geven van hun kosten voor interne
kwaliteitszorg, zijn vier verschillende categorieën te destilleren.– Een eerste categorie bestaat uit de kosten voor de planning-and-controlcyclus
die op bestuurlijk niveau plaatsvindt tussen het instellingsbestuur en het
management van de faculteit. Soms worden interne audits uitgevoerd binnen
een instelling.– Een tweede categorie vormen de kosten voor activiteiten die het
management uitvoert om de interne kwaliteitszorg op facultair of soms op opleidingsniveau
te sturen. Een aantal universitaire opleidingen rekent daartoe ook werkzaamheden
van de opleidingscommissies en examencommissies.– De derde categorie bestaat uit kosten voor de uitvoering van de
kwaliteitszorg door specifiek met die taak belaste functionarissen. Vaak bestaat
er een kwaliteitszorgteam met administratieve ondersteuning.– Een vierde categorie vormen de taken die de docenten uitvoeren
in het kader van kwaliteitszorg. Vijf opleidingen hebben aangegeven dat docenten
vijf tot tien procent per fte besteden aan onderwijsverbetering.Voor veruit de meeste van de gegevens hebben de opleidingen een inschatting
gemaakt en waren de feitelijke kosten dus niet bekend. De meeste opleidingen
hebben voor enkele van de vier categorieën gegevens geleverd, vooral
voor de tweede en derde categorie. Slechts vier HBO-opleidingen, waarvan er
drie tot dezelfde instelling behoren, hebben inzichtelijk kunnen maken hoeveel
geld zij besteden aan alle bovenstaande categorieën. Zij hebben de kosten
onderverdeeld naar functie, taak, aantal uren en uurkosten. Eén instelling
heeft voor haar drie onderzochte opleidingen geen informatie verstrekt.Een gekwantificeerde vergelijking van de geleverde gegevens over de kosten
van de interne kwaliteitszorg is weinig zinvol, omdat of alleen het aantal
uren of juist alleen een geldbedrag was vermeld. Bovendien was vaak onduidelijk
welke kosten of uren aan welk aspect van kwaliteitszorg is besteed. Daarnaast
varieerde de eenheid (faculteit of opleiding) waarin de opleidingen meten.
Het is voor de opleidingen niet altijd eenvoudig tot op het opleidingsniveau
gegevens te berekenen, omdat bepaalde aspecten van de kwaliteitszorg vanuit
de faculteit worden geregeld of zelfs op instellingsniveau plaatsvinden, bijvoorbeeld
de verwerking van enquêtes.4.2.3 Kosten voor externe kwaliteitszorgOok de inschattingen van de kosten voor externe kwaliteitszorg variëren
van zeer summier tot zeer gedetailleerd. Waar een vergelijking wel in zekere
mate mogelijk was, worden hieronder bedragen genoemd. Die bedragen dienen
met terughoudendheid te worden geïnterpreteerd omdat kosten hoger of
lager zijn naargelang het een bachelor- of masteropleiding betreft, opleidingen
geclusterd worden beoordeeld, enz. De kosten voor de externe kwaliteitszorg kunnen worden opgesplitst in
drie categorieën.– Een eerste categorie bestaat uit de personele kosten voor de voorbereiding
en uitvoering van de visitatie. De inschattingen (zeven opleidingen) voor
het aantal uren lopen uiteen van 760 tot 1 570 uren. De kosten (acht
opleidingen) verschillen tussen de 23 000 en 63 000 euro, met daarnaast
een uitschieter van rond de 171 000 euro.1
Bij de inschattingen tussen de 23 000 en 63 000 euro verschilt de
mate waarin diensten van de instelling een rol vervullen bij het proces en
de mate waarin de kosten daarvoor worden doorberekend aan de opleidingen of
faculteiten. Toch blijven tussen opleidingen verschillen aanwezig in de mate
van voorbereiding zelf. Zo wordt bij een aantal instellingen een uitgebreide
proefaccreditatie verricht.– Ten tweede bestaan er facilitaire kosten, zoals de catering, vergoedingen
aan studenten, reiskosten en drukkosten van het zelfevaluatierapport. Eén
opleiding heeft daaraan rond de 22 000 euro besteed, twee opleidingen
8 500 euro en een opleiding 2 400 euro.– Tot slot zijn de facturen van de VBI en de NVAO een onderdeel
van de kosten voor de externe kwaliteitszorg. Het bedrag van de NVAO is voor
alle opleidingen 500 euro. Zeven opleidingen hebben vermeld hoeveel zij aan
de VBI hebben betaald. Die kosten liggen voor HBO-bacheloropleidingen meestal
rond de 30 000 euro. Voor één universitaire masteropleiding
is 8 800 en voor één universitaire bacheloropleiding is
25 000 euro aan de VBI betaald. VBI’s zijn btw-plichtig. Dat werkt
door in de facturen.4.3 Kosten voor kwaliteitszorg in Vlaanderen4.3.1 Kosten voor interne kwaliteitszorgVoor interne kwaliteitszorg voorzien de instellingen in hun boekhouding
niet in afzonderlijke kostensoorten of -plaatsen. Ze kunnen dus niet aangeven
wat de totale kosten zijn voor interne kwaliteitszorg, zeker niet voor elke
opleiding afzonderlijk. Daarom kon het Rekenhof enkel tot een beschrijving
van de kosten komen en dit op basis van de gevoerde gesprekken.Elke onderwijsinstelling heeft haar centrale onderwijsdiensten versterkt
met het oog op de externe kwaliteitscontrole. Deze diensten zijn meestal niet
uitsluitend belast met kwaliteitszorg in beperkte zin, maar bijvoorbeeld ook
met internationalisatie en onderwijsinnovatie. De meeste instellingen boeken
de personeelskosten van deze diensten op de algemene kostenrekening voor administratief
en technisch personeel.Bij de hogescholen is de versterking van de centrale onderwijsdiensten
procentueel aanzienlijk groter dan bij de universiteiten. Bij de bezochte
hogescholen telt deze dienst twee tot drie personeelsleden belast met kwaliteitszorg,
ongeveer een verdubbeling van het personeel. De universiteiten beschikten
vroeger al over vrij ruime centrale diensten. Die diensten zijn ook veel groter
bij de twee grootste universiteiten (tot 25 personeelsleden) dan bij de andere.
Daardoor is het niet relevant voor de universiteiten de gemiddelde aangroei
te bepalen.Ook bij de faculteiten of departementen is een verhoogde personeelsinzet
voor kwaliteitszorg vast te stellen. Meestal wordt bij de universiteiten en
hogescholen respectievelijk een voltijds en deeltijds personeelslid ingezet
voor de interne kwaliteitszorg en begeleiding van zelfevaluaties van de verschillende opleidingen binnen de faculteit of het departement.
Hun salaris wordt aangerekend op het personeelsbudget van de faculteit of
het departement. Bij de hogescholen besteedt bovendien een opleidingshoofd
naast zijn lesopdracht gemiddeld 30% van zijn tijd aan activiteiten
in verband met de kwaliteitszorg van de opleiding. Daarnaast zijn er nog de
belangrijke inspanningen van een aantal academische personeelsleden in de
kwaliteitszorg die niet worden vertaald in effectieve meerkosten. Tijdens
de interviews kwam aan bod dat de permanente opdrachtverzwaring van de opleidingsverantwoordelijken
op termijn moeilijk houdbaar blijft.De kostenstijging voor de onderwijsinstellingen door de invoering van
het accreditatiestelsel dient gerelativeerd te worden. Ze wordt deels verklaard
door de inspanningen die instellingen en opleidingen nog moesten leveren bij
de invoering van de accreditatie, omdat zij voordien nog geen volledig uitgewerkt
kwaliteitszorgstelsel hadden.4.3.2 Kosten voor visitatieDe onderwijsinstellingen boeken de kosten van de externe kwaliteitszorg
(visitaties en accreditaties) op een specifieke kostenrekening. De instellingen
hebben dus zicht op de kostprijs van de visitatie en de accreditatie van hun
opleidingen.Er is een lichte kostenstijging ten gevolge van het nieuwe accreditatiestelsel.
Die wordt veroorzaakt door de hogere eisen die aan de visitatiecommissies
worden gesteld. Er moet nu een student aanwezig zijn in de visitatiecommissies
en er worden wat meer leden buiten België en Nederland gerekruteerd.
Er worden ook hogere eisen gesteld aan de verantwoording van het oordeel van
de commissie. Zij moet meer facetten onderzoeken en volgens vastgestelde protocolvereisten
rapporteren. Dat laatste punt verhoogt de inzet en de kosten voor de secretaris
van de commissie.Bij de VLIR bedraagt de kostprijs voor de visitatie van een opleiding
in de periode 2006–2007 gemiddeld 19 600 euro. De kostprijs van
een visitatie is sterk afhankelijk van het aantal opleidingen dat wordt geclusterd
en van het aantal visitatiedagen. Dit laatste is lager als een bachelor- en
masteropleiding gezamenlijk worden gevisiteerd. De kostprijs van een visitatie
kent een sterke spreiding, gaande van 7 600 euro bij clustering van twintig
opleidingen tot 60 000 euro voor een enige opleiding.Bij de VLIR betalen de instellingen de reële kosten van de visitatie.
De direct toewijsbare kosten van de visitatiedagen (honoraria, reis- en verblijfskosten)
worden exact doorberekend. De vergoedingen en kosten die samenhangen met de
redactie van het rapport en overheadkosten, zoals administratiekosten van
de VLIR, worden verdeeld via sleutels en percentages.Bij de VLHORA gebeurt de prijsvorming anders. Hij hanteert twee kostenfacturen: één
met vaste tarieven en één met variabele kosten. Voor de visitaties
van 2007–2011 rekent de VLHORA op de vaste factuur het volgende aan:– 19 700 euro voor een enige initiële opleiding.– 14 550 euro voor een enige bachelor-na-bachelor of master-na-master.– 7 700 euro voor een geclusterde visitatie van een opleiding.Dit vaste tarief dekt de vergoedingen van de commissieleden en de secretaris,
evenals de personeelskosten (overhead) van de afdeling visitaties van de VLHORA.Daarnaast worden de reële en variabele kosten aangerekend voor de
redactie, publicatie en verzending van de openbare visitatierapporten en,
in voorkomend geval, beperkte onvoorziene kosten. Bovendien moeten de hogescholen
zelf instaan voor de organisatie en de kosten van het verblijf van de visitatiecommissie.
Een doorsnee verblijffactuur kan op 2 000 euro per opleiding worden geraamd.De prijsvorming bij de VLIR en de VLHORA verschilt dus licht. Door gedeeltelijk
met een vast tarief te werken, creëert de VLHORA solidariteit tussen
enerzijds de brede opleidingen en anderzijds de unieke of minder courante
opleidingen waarvoor een afzonderlijke visitatie moet worden georganiseerd.
Daardoor is het mogelijk dat een opleiding bij de VLHORA meer of minder betaalt
dan de reële kosten.De VLIR en de VLHORA hebben een planning uitgewerkt voor de visitaties.
Ze stellen uitdrukkelijk dat ze ook de nodige personeelsvoorzieningen hebben
getroffen of zullen treffen om die planning te realiseren. Omdat de kosten
verhaald worden op de onderwijsinstellingen, blijken zij de financiële
middelen te verwerven om de huidige en de te verwachten visitaties te kunnen
organiseren.4.4 Budget van NVAOElke minister bepaalt de tarieven die de NVAO moet hanteren voor accreditatieaanvragen.
In beide landen hebben de ministers het tarief vastgesteld op 500 euro voor
een accreditatie. Die tarieven vormen de bijdrage van de hogeronderwijsinstellingen
in het stelsel. In 2006 ontving de NVAO 1 114 000 euro uit toetsing
en accreditatie, waarvan 1 040 000 euro voor Nederlandse opleidingen
en 74 000 euro voor Vlaamse opleidingen. Daarnaast is er de bijdrage
van Nederland en Vlaanderen in het stelsel. In 2007 bedroeg de Vlaamse subsidie
2,253 miljoen euro, de Nederlandse bijdrage 3,713 miljoen euro. De NVAO heeft
dus in 2007 van Nederland en Vlaanderen voor een totaal van 5,966 miljoen
euro aan subsidies ontvangen.De NVAO beschikt over een gedetailleerde planning om de accreditaties
uit te voeren. Ze stelt uitdrukkelijk dat de financiële middelen die
de overheden momenteel ter beschikking stellen, toereikend zijn om de huidige
en toekomstige werkzaamheden te financieren. Tijdens het onderzoek waren er
geen aanwijzingen van manifeste personeelstekorten, maar wel is vastgesteld
dat met het huidige personeelskader de consistentiebewaking van de dossierbehandeling
niet altijd even sterk kan worden verzekerd (zie 3.6.4).4.5 Conclusie kosten voor kwaliteitszorg in Nederland
en VlaanderenDe kosten van de interne kwaliteitszorg zijn bij de instellingen onvoldoende
bekend en daardoor onvoldoende beheersbaar. Alleen in Nederland waren enkele
opleidingen in staat de kosten voor de kwaliteitszorg op te splitsen in de
taken en de tijd die daaraan wordt besteed. De kosten voor de externe kwaliteitszorg
zijn beter bekend. In Vlaanderen zijn de kosten voor de visitaties van de evaluatieorganen
bekend, beheersbaar en betaalbaar. VLIR en VLHORA hebben verschillende, maar
gelijklopende benaderingen voor de aanrekening van kosten. Bij de VLIR worden
de nadelen van een niet-geclusterde visitatie wel volledig aan de opleiding
doorgerekend, terwijl de VLHORA vaste tarieven hanteert voor hetzelfde type
opleiding. Beide evaluatieorganen blijken de middelen (personeel en financieel)
te hebben om de huidige en de te verwachten visitaties goed te organiseren.De tarieven van de NVAO voor accreditatie zijn duidelijk en bekend. Er
zijn geen aanwijzingen van personeelstekorten bij de NVAO, maar de werklast
beïnvloedt wel de consistentiebewaking van de dossierbehandeling.In Vlaanderen is de accreditatiefactuur het enige nieuwe kostprijselement
sinds de invoering van het accreditatiestelsel, maar de kosten voor de interne
kwaliteitszorg en de visitaties zijn wel verhoogd in vergelijking met het
oude visitatiestelsel. Klachten van Vlaamse onderwijsinstellingen over sterk
verhoogde kosten wijzen vooral op een gebrek aan degelijke interne kwaliteitszorg
in het verleden.In vergelijking met Nederland liggen de kosten van de visitatie in Vlaanderen
lager voor professionele bachelors. Die opleidingen (HBO-bachelors in Nederland)
worden in Nederland bijna steeds afzonderlijk gevisiteerd. De tarieven voor
visitatie van academische masters en bachelors liggen in Nederland en Vlaanderen
dichter bij elkaar. In beide gevallen wordt bij de meeste opleidingen de visitatie
geclusterd georganiseerd. Een ander belangrijk verschil is dat de VBI’s
in Nederland btw aanrekenen. 5. TOEZICHT OP HET KWALITEITSZORGSTELSEL5.1 InleidingOp het vlak van de kwaliteitsbewaking in het hoger onderwijs hebben de
Nederlandse en Vlaamse parlementen de uitvoering van een aantal publieke taken
aan derden toevertrouwd. De accreditatie van de opleidingen hebben ze toevertrouwd
aan de NVAO. De organisatie van de visitaties werd in Vlaanderen exclusief
toegewezen aan de VLIR en VLHORA. In Nederland werd die taak overgelaten aan
het vrijemarktinitiatief van VBI’s. De realisatie van de eerste schakel
in de kwaliteitszorg, de interne kwaliteitszorg, behoort de instellingen en
opleidingen zelf toe.De grote mate van autonomie die de hogeronderwijsinstellingen genieten
en de overdracht van opdrachten en bevoegdheden ontslaan de ministers echter
niet van hun verantwoordelijkheid voor het onderwijsstelsel als geheel. Zij
worden verondersteld zich er door goed toezicht van te vergewissen dat het
kwaliteitszorgstelsel, inzonderheid de NVAO, naar behoren werkt en dat de
opleidingen het vereiste niveau hebben. De ministers dienen dus informatie
in te winnen, zo nodig in te grijpen en verantwoording af te leggen tegenover
het parlement.Daarom is onderzocht of de Vlaamse en Nederlandse ministers van hoger
onderwijs toezicht houden op de interne en externe kwaliteitszorg en of zij
aan hun parlement verantwoording afleggen over de kwaliteit en de kwaliteitszorg
in het hoger onderwijs. Eerst komt aan bod hoe de ministeriële verantwoordelijkheid
voor het kwaliteitszorgstelsel in Vlaanderen en Nederland is geregeld, vervolgens
wordt uiteengezet hoe het Comité van Ministers toezicht houdt op het
accreditatiestelsel en op de NVAO.5.2 Toezicht op het kwaliteitszorgstelsel5.2.1 NederlandWet- en regelgevingDe rechten en plichten van het HBO en WO zijn vastgelegd in de WHW. De
rol van de inspectie is vastgelegd in de wet op het onderwijstoezicht. De
rol van de NVAO is bij verdrag1 tussen Nederland
en Vlaanderen vastgelegd. Overigens zijn de wet op het onderwijstoezicht en
de website van de Inspectie van het Onderwijs nog niet in overeenstemming
gebracht met dat verdrag.De NVAO bewaakt de basiskwaliteit van de individuele opleidingen. Alleen
de geaccrediteerde opleidingen worden van overheidswege gefinancierd en mogen
diploma’s uitreiken. De minister is onder andere verantwoordelijk voor
de financiering van het bekostigde onderwijs. Daartoe is de Centrale Financiën
Instellingen (CFI) in het leven geroepen, een uitvoeringsorganisatie die instaat
voor de bekostiging van de onderwijsinstellingen en voor informatievoorziening
aan die instellingen. Geaccrediteerde opleidingen staan geregistreerd in het
Centraal Register Opleidingen Hoger Onderwijs (CROHO), dat wordt beheerd door
de Informatie Beheer Groep. De instellingen dienen zelf de geaccrediteerde
opleiding aan te melden voor registratie in het CROHO. De Informatie Beheer
Groep verstrekt de gegevens noodzakelijk voor bekostiging van de instellingen
aan de minister. De Inspectie van het Onderwijs ziet in het algemeen toe op de naleving
van wet en regelgeving binnen het onderwijs (bijvoorbeeld de uitvoering van
examenregelingen) en op de kwaliteit van het stelsel van hoger onderwijs,
waaronder de werking van het accreditatiestelsel. Daartoe heeft zij onder
andere in 2005/2006 een midterm review uitgevoerd. Op 5 maart 2003 zijn
door de NVAO en de Inspectie van het Onderwijs nadere afspraken gemaakt over
de afstemming van taken. Deze zijn geactualiseerd in januari 2008.BevindingenEén keer per maand vindt bestuurlijk overleg plaats over lopende
zaken tussen het bestuur van de NVAO en de directeur van de directie Hoger
Onderwijs van het OCW. Ook vindt naar aanleiding van concrete onderwerpen
overleg plaats tussen de minister, de NVAO, de HBO-raad (vereniging van hogescholen)
en de VSNU (vereniging van universiteiten). Op dit moment vormen daar de eventuele
aanpassingen van het accreditatiestelsel na de eerste ronde van accreditaties
de belangrijkste gespreksthema’s.De Inspectie van het Onderwijs heeft vijf rapporten over het accreditatiestelsel
opgesteld. In die rapporten zijn de internationale ontwikkelingen, het vraagstuk
over kostenstijging door het accreditatiestelsel, bevindingen op stelselniveau
en gevolgen voor de direct betrokkenen onderzocht. Volgens het jaarwerkplan
voor 2007 zou de Inspectie twee projecten belichten die zij samen met de NVAO
zou uitvoeren. Het ene project zou betrekking hebben op het opsporen van niet-geaccrediteerde
opleidingen die nog wel worden aangeboden en het andere op een follow-up van
accreditaties, waarin zou worden onderzocht of de basiskwaliteit gedurende
zes jaar is gegarandeerd (Inspectie van het Onderwijs, 2006c). In het Onderwijsverslag
2006–2007 van de Inspectie (2008) wordt daaraan evenwel niet meer gerefereerd.Omdat alleen geaccrediteerde opleidingen recht hebben op bekostiging,
is het van belang dat de Informatie Beheer Groep zorgt dat de gegevens in
het CROHO juist en volledig zijn en dat de CFI tijdig wordt geïnformeerd
over de status van een te financieren opleiding. Volgens OCW is er in 2005
een opschoningsactie uitgevoerd nadat de Inspectie enkele fouten in het register
had aangetroffen. De auditdienst van OCW heeft daarnaast eveneens in 2005
een audit uitgevoerd waaruit enkele aanbevelingen voortkwamen. OCW gaf aan
dat binnenkort een nieuwe audit wordt uitgevoerd om te zien of de aanbevelingen
zijn opgevolgd. Ook wordt bezien of de kwaliteitszorg van het CROHO door de
Informatie Beheer Groep kan worden bevorderd door een wetswijziging. De Algemene
Rekenkamer heeft geconstateerd dat van 1 van de 18 onderzochte opleidingen
de accreditatietermijn was verlopen, maar dat zij niet onmiddellijk uit het
register werd gehaald, in afwachting van een positieve accreditatiebeslissing.
Dat betekent dat de opleiding gedurende bijna drie maanden onrechtmatig werd
gefinancierd en dat de eventueel in die periode uitgereikte diploma’s
niet rechtsgeldig zijn. 5.2.2 VlaanderenWet- en regelgevingDe Vlaamse regelgeving (structuurdecreet, art. 9 octies) bepaalt dat de
NVAO jaarlijks over haar werkzaamheden aan het Vlaams Parlement rapporteert. Er is geen inspectie die bevoegd is voor het hoger onderwijs. Wel hebben
de regeringscommissarissen bij de universiteiten, hogescholen en onderwijsassociaties
een algemene decretale controleopdracht, die de Vlaamse Regering in een besluit
heeft geëxpliciteerd.BevindingenDe minister heeft de regeringscommissarissen nog niet nadrukkelijk belast
met toezicht op de kwaliteitsbewaking. De regeringscommissarissen stellen
dat zij waken over de uitwerking van de kwaliteitszorg op het niveau van de
associatie. Zij ontvangen ook een exemplaar van elk zelfevaluatierapport op
het ogenblik dat het aan de raad van bestuur of een ander bestuursorgaan ter
goedkeuring of kennisname wordt voorgelegd. Kort na haar oprichting heeft
de NVAO met de regeringscommissarissen contact gehad over hun opdracht en
geïnformeerd naar raakpunten op het vlak van controle van de kwaliteitsbewaking.De Vlaamse regelgeving voorziet niet in de mogelijkheid toezicht te houden
op de manier waarop de evaluatieorganen zich van hun taak kwijten. Zij moeten
de minister niet periodiek rapporteren over hun visitatiewerkzaamheden. Gelet
op hun lidmaatschap van de Europese ENQA worden zij, net zoals de NVAO, periodiek
geëvalueerd door een externe commissie. Dat vormt de enige externe beoordelingsmogelijkheid.
De minister heeft een beperkt toezicht op hun beslissingen door zijn vertegenwoordiging
in de raad van bestuur van de evaluatieorganen. Daartegenover staat dat de
evaluatieorganen geen vergoeding krijgen voor de belangrijke maatschappelijke
opdracht die de decreetgever hen heeft toegewezen. De kosten die voortvloeien
uit de prestaties van de VLIR en VLHORA worden ook zonder winstneming aangerekend
aan de onderwijsinstellingen.De NVAO komt haar decretale rapporteringsverplichting na door neerlegging
van haar jaarverslagen bij het Vlaams Parlement waardoor de minister erover
kan worden aangesproken. De NVAO rapporteert over haar werkzaamheden in die
jaarverslagen. Op initiatief van de NVAO ontvangt de minister ook een kopie
van elk accreditatiebesluit. Er vindt overleg plaats tussen het ministerie
en de NVAO ter voorbereiding van de twee bijeenkomsten per jaar van het Comité
van Ministers. De Vlaamse minister vergewist zich formeel van de goede werking
van de NVAO met het verslag van de externe commissie aangesteld door het Comité
van Ministers (zie 5.3.2).Ook in Vlaanderen moet worden gewaarborgd dat de instellingen alleen worden
gefinancierd voor geaccrediteerde opleidingen en alleen diploma’s uitreiken
voor geaccrediteerde opleidingen. De NVAO kreeg bij decreet de opdracht een
Hoger Onderwijsregister op te maken en bij te werken met alle opleidingen
die aan die voorwaarden voldoen. De administratie moet jaarlijks nakijken
of de informatie van het Hoger Onderwijsregister juist en volledig is en een
echtheidscertificaat toekennen. Er is echter niet bepaald dat de administratie
controleert of de opleidingen (benaming van het diploma) die de onderwijsinstellingen
organiseren, correct aansluiten met de informatie uit het onderwijsregister.
Bijgevolg is het in theorie mogelijk dat een universiteit bijvoorbeeld een
opleiding aanbiedt onder de benaming master-na-master, maar dat het een niet-geaccrediteerde
opleiding betreft die alleen als voortgezette opleiding mag worden aangeboden.
Een andere mogelijkheid is dat een geregistreerde instelling een niet-geaccrediteerde
opleiding toch onder de benaming van master, bachelor, master-na-master
of bachelor-na-bachelor aanbiedt.Het Hoger Onderwijsregister moet de studenten informatie leveren voor
een goede studiekeuze. De onderzoeksgesprekken met studentenvertegenwoordigers
wezen uit dat zij zelden op de hoogte waren van het bestaan van het Hoger
Onderwijsregister.5.2.3 Conclusie toezicht op het kwaliteitszorgstelselIn Nederland vervult de Inspectie van het Onderwijs de rol van toezichthouder
op het accreditatiestelsel. Het toezicht van de Vlaamse minister is in vergelijking
met Nederland beperkt. De decreetgever heeft de minister niet van middelen
voorzien om toezicht te houden op de werkwijze van de evaluatieorganen. De
Vlaamse minister vergewist zich formeel van de goede werking van de NVAO –
en in bijkomende orde van de werking van het stelsel met het verslag van een
externe commissie aangesteld door het Comité van Ministers. In vergelijking
met Nederland vindt in Vlaanderen minder structureel overleg plaats tussen
het ministerie en de NVAO. De NVAO stuurt haar jaarverslagen naar het Vlaams
Parlement en bezorgt een kopie van elke accreditatiebeslissing aan de ministers.Ondanks de acties om het CROHO op te schonen heeft de Algemene Rekenkamer één
opleiding aangetroffen die korte tijd niet was geaccrediteerd. De Vlaamse
administratie controleert de juistheid en volledigheid van het Hoger Onderwijsregister,
maar controleert niet of het opleidingsaanbod van de gefinancierde en geregistreerde
instellingen daarmee overeenstemt.5.3 Comité van Ministers5.3.1 Wet- en regelgevingHet Comité van ministers, bestaande uit de Nederlandse minister
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de Vlaamse minister van Onderwijs
is verantwoordelijk voor het accreditatiestelsel, de Nederlandse minister
voor het Nederlandse deel, de Vlaamse minister voor het Vlaamse deel. De bevoegdheden
van het Comité van Ministers zijn vastgelegd in het Verdrag tussen
het Koninkrijk der Nederlanden en de Vlaamse Gemeenschap van België inzake
de accreditatie van opleidingen binnen het Nederlandse en Vlaamse hoger onderwijs,
dat dateert van 3 september 2003. Artikel 17 van het verdrag verplicht
het Comité van Ministers ertoe binnen vijf jaar na de inwerkingtreding
van het verdrag en vervolgens telkens na vier jaar een verslag op te stellen
over de werking en het functioneren van de accreditatieorganisatie. De ministers
moeten die verslagen naar de respectieve parlementen sturen.De NVAO is lid van ENQA en ECA, twee Europese organisaties die actief
zijn op het vlak van kwaliteitsverzekering van het hoger onderwijs in de Europese
onderwijsruimte. ENQA heeft in 2005 de Standards and Guidelines for Quality
Assurance in the European Higher Education Area opgesteld, die door de Europese
ministers van Onderwijs zijn aanvaard. Dat document voorziet in een vijfjaarlijkse
doorlichting. ECA heeft als doel de wederzijdse erkenning van de accreditatiebeslissingen
van zijn leden te bewerkstelligen. Zijn Code of Good Practice van 2004 legt
eveneens een intern kwaliteitszorgsysteem en een beoordeling door een externe
commissie op.5.3.2 BevindingenDe regelgeving voorziet niet in formeel periodiek overleg tussen de ministeries
van Nederland en Vlaanderen, maar het Comité van Ministers heeft zelf
informeel afgesproken dat twee keer per jaar overleg wordt gepleegd. Daarnaast
wordt alleen contact opgenomen als dat nodig blijkt. Sinds de invoering van
het stelsel werd weinig aanvullend overleg georganiseerd. Beide ministeries
geven aan dat er op ambtelijk niveau geregeld afstemming plaatsvindt over
de dagelijkse zaken en de beleidsontwikkeling.Tussen Nederland en Vlaanderen heeft overleg plaatsgevonden over de Nederlandse
strategische agenda waarin ook is opgenomen het voorstel voor vernieuwing
van de accreditatie, nadat de lopende ronde is afgerond. Op 11 februari
2008 heeft de Nederlandse minister van OCW de notitie Focus op kwaliteit:
Vernieuwing van accreditatie in het hoger onderwijs naar de Tweede Kamer gezonden.
Daarin wordt op hoofdlijnen aangegeven hoe de vernieuwing vorm moet krijgen.
In Vlaanderen is nog maar weinig maatschappelijk debat over de vernieuwing.Het Comité van Ministers heeft op 14 december 2006 beslist
een internationale evaluatiecommissie samen te stellen om de werking van de
NVAO door te lichten. In bijkomende orde werd de commissie gevraagd haar mening
over de transparantie en de betrouwbaarheid van het stelsel te formuleren.
De doorlichting vond plaats begin juni 2007. De NVAO ontving het rapport in
september 2007 en maakte het in de loop van november 2007 publiek op haar
website. Het rapport doet uitspraak over de organisatie en werkzaamheden van
de NVAO en bevat een beperkt aantal aanbevelingen aangaande het Nederlands-Vlaamse
accreditatiestelsel zelf. De commissie heeft haar werkzaamheden hoofdzakelijk
bij de NVAO verricht. Naast een studie van de beschikbare stukken en informatie
bij de NVAO heeft zij ook gesproken met de VBI’s, de VLIR en VLHORA
en de Nederlandse en Vlaamse studentenorganisaties. Het Comité van
ministers heeft op 11 februari 2008 zijn beleidsreactie kenbaar gemaakt
(zie 6.5.3 nieuwe ontwikkelingen).5.3.3 Conclusie Comité van MinistersHet Comité van Ministers heeft in 2007 een externe doorlichting
laten uitvoeren, waardoor het een beperkt zicht op de werking van het accreditatiestelsel
verwierf. De doorlichting was voornamelijk gericht op de werking van de NVAO
en slechts in bijkomende orde op het gehele kwaliteitszorgstelsel.Het Comité van Ministers heeft afgesproken tweemaal per jaar overleg
te plegen. Er is ook contact als de omstandigheden dat vragen. De initiatieven
tot hervorming van het systeem en de openbare bespreking ervan lopen in Nederland
en Vlaanderen niet gelijk. 6. VERGELIJKING VAN HET ACCREDITATIESTELSEL IN NEDERLAND
EN VLAANDEREN6.1 InleidingDit hoofdstuk gaat in op de belangrijkste verschillen tussen de externe
kwaliteitszorg in de beide landen. De behandelde onderwerpen zijn thematisch
gerangschikt. De Algemene Rekenkamer en het Rekenhof hebben vastgesteld dat
de verschillen geen belemmering vormen voor de werking van de NVAO. Ook de
instelling zelf heeft dat benadrukt. Er zijn uiteraard ook overeenkomsten
tussen beide stelsels vastgesteld. Die werden deels verwerkt in de voorafgaande
hoofdstukken, maar komen hierna ook aan bod. Op die manier wordt inzicht verkregen
in de zwakke en sterke punten van de verschillende spelers in het accreditatieproces.De onderstaande bevindingen kunnen een aanzet zijn tot aanpassingen in één
van beide stelsels opdat beide stelsels meer naar elkaar toegroeien. De internationale
evaluatiecommissie die de werking van de NVAO heeft geëvalueerd, wees
erop dat de NVAO als binationale accreditatieorganisatie uniek is en dat de
mogelijkheden tot afstemming van het stelsel en de procedures niet onbenut
mogen worden gelaten. In het vorige hoofdstuk is al aan de orde geweest dat
de initiatieven tot hervorming van het accreditatiestelsel in Nederland en
Vlaanderen niet gelijk lopen. Dit kan de stelsels verder uit elkaar drijven.6.2 Taakafbakening van de actoren6.2.1 Aanwijzing van VBI’s en evaluatieorganenDe NVAO heeft in Nederland bij wet de opdracht jaarlijks een lijst samen
te stellen van organisaties die naar haar oordeel voldoen aan de criteria
om visitaties te kunnen uitvoeren. De NVAO voert bij de aanvaarde VBI’s
audits uit, waarbij ze bekijkt of de informatie in het informatiedossier correct
is en overeenkomt met de administratieve processen van de VBI in de praktijk.
Mede aan de hand van die audit beslist de NVAO het volgende jaar of de VBI
opnieuw wordt aanvaard.Toen het accreditatiestelsel in Nederland werd ingevoerd, was het de bedoeling
dat er een markt voor VBI’s zou ontstaan. Afgaande op het geringe aantal
actieve VBI’s kan worden gesteld dat die doelstelling nauwelijks is
gehaald. Dat is zeker zo in het WO, waar feitelijk sprake is van één
VBI die al het werk doet. In het HBO zijn wel meerdere marktspelers actief.
Niettemin heeft ook in het HBO één VBI verreweg het grootste
marktaandeel.De Vlaamse evaluatieorganen, VLIR en VLHORA, worden niet door de NVAO
geauditeerd, omdat zij decretaal en voor de gehele accreditatieronde zijn
aangewezen. De decreetgever heeft de NVAO die opdracht of bevoegdheid niet
gegeven. Er is ook niet uitdrukkelijk voorgeschreven dat de NVAO de Vlaamse
minister inlicht over het algemene werk van de evaluatieorganen. Zij kan dit
eventueel wel doen in haar verplichte jaarlijkse rapportering aan het Vlaams
Parlement over haar eigen werking (structuurdecreet, art. 9 octies). De regelgeving
bepaalt evenmin dat de evaluatieorganen zich moeten verantwoorden tegenover
de minister. De evaluatieorganen zijn privaatrechtelijke stichtingen die niet
onder het hiërarchische toezicht van de minister staan. Het gebrek aan
toezicht staat in contrast tot de Nederlandse regeling betreffende toezicht
op de werkingvan de visiterende organisaties. In de praktijk
heeft het gebrek aan toezicht op de evaluatieorganen nog niet tot problemen
geleid, maar de decreetgever heeft wel een risico genomen en zich afhankelijk
gemaakt van de evaluatieorganen.De evaluatieorganen moeten aan de onderwijsinstelling een degelijk visitatierapport
afleveren dat voor de NVAO bruikbaar is. Dat wordt voornamelijk gegarandeerd
door de visitaties te laten verlopen conform het visitatieprotocol, waaraan
de NVAO haar gezaghebbend advies heeft verleend. Desondanks dient de NVAO
elke aanvraag tot accreditatie op zijn merites te beoordelen. De NVAO kan
immers geen beslissing treffen als zij haar oordeel niet kan onderbouwen met
een deugdelijk visitatierapport. Bij een slechte werking en rapportering van
het evaluatieorgaan beschikken noch de NVAO, noch de Vlaamse minister over
middelen om het evaluatieorgaan een sanctie op te leggen, bijvoorbeeld door
het, zoals in Nederland, te schrappen van een lijst van geautoriseerde instellingen.Het gebrek aan toezicht op de algemene werking van de evaluatieorganen
kan gedeeltelijk worden opgevangen door voldoende sturing door de NVAO, bijvoorbeeld
in de vorm van gestructureerd overleg. Uit de agenda van de NVAO en uit de
onderzoeksgesprekken blijkt echter dat de NVAO minder gestructureerd overleg
heeft met de Vlaamse evaluatieorganen dan met de VBI’s.6.2.2 Rolverdeling NVAO versus VBI’s en evaluatieorganenDe verdeling in de werkzaamheden tussen de NVAO en VBI’s, waarbij
de NVAO accrediteert en de VBI verifieert, is in opzet helder afgebakend,
maar roept in de praktijk bij veel Nederlandse opleidingen discussie op. Verschillende
opleidingen hebben het idee dat er een spanningsveld is tussen de taak van
de NVAO en die van de VBI’s. Ook vindt een aantal opleidingen het vervelend
dat de NVAO delen van het onderzoek opnieuw uitvoert als zij het oordeel van
een VBI in twijfel trekt. Eén instelling gaf zelfs aan dat de NVAO
zich op die manier niet aan haar rol houdt. Geregeld is de wens geuit één
instantie zowel de visitatie als de accreditatie te laten uitvoeren. Volgens
een aantal opleidingen zou de NVAO dat het best kunnen doen. De relatie met
de VBI vinden zij complex omdat de opleiding opdrachtgever en de VBI opdrachtnemer
is, maar de VBI tegelijk als beoordelaar van de opleiding optreedt.In Vlaanderen werden haast geen klachten genoteerd over de taakafbakening
van de evaluatieorganen en de NVAO. Ten tijde van het onderzoek moest een
aantal geselecteerde opleidingen wel nog worden geaccrediteerd, waardoor zij
nog geen klaar beeld hadden over hoe de NVAO haar opdracht in de praktijk
precies zou invullen. Veel opleidingshoofden zijn tevreden dat een instelling,
zoals de NVAO op voldoende afstand en onafhankelijk de kwaliteit van de opleidingen
beoordeelt. Ook zijn er geen klachten over het optreden van de evaluatieorganen
geformuleerd.6.2.3 Afbakening onderzoeks- en onderwijsaccreditatieZowel in Nederland als in Vlaanderen heeft de accreditatie betrekking
op het onderwijs, niet op het wetenschappelijk onderzoek. Het wetenschappelijk
onderzoek wordt wel periodiek en afzonderlijk doorgelicht, maar resulteert
niet in een onderzoeksaccreditatie van bijvoorbeeld de NVAO. In Nederland ligt de beoordeling van de kwaliteit van de onderzoeksactiviteiten
in handen van de Koninklijke Academie van Wetenschappen (KNAW), de vereniging
van universiteiten (VSNU) en de Nederlandse Organisatie van Wetenschappelijk
Onderzoek (NWO). Daartoe hebben zij gezamenlijk een protocol opgesteld (VSNU,
KNAW en NWO, 2003). Internationaal samengestelde visitatiecommissies beoordelen
volgens dat protocol de onderzoeksprestaties van universiteiten, (interuniversitaire)
research schools en onderzoeksinstituten. De resultaten van de evaluaties
worden nauwkeurig gevolgd door de Meta Evaluatie Commissie Kwaliteitszorg
Wetenschappelijk Onderzoek. Die commissie publiceerde haar eerste rapport
Trust, but verify in januari 2007. De commissie formuleerde daarin twaalf
aandachtspunten, die onder meer betrekking hebben op het functioneren en op
de samenstelling van de Peer Review Committees (Meta Evaluatie Commissie,
2007).In Vlaanderen vormt artikel 92 van het structuurdecreet de basis voor
de interne en externe kwaliteitszorg van het wetenschappelijk onderzoek. Om
de acht jaar moet de kwaliteit van de onderzoeksactiviteiten van de opleiding
worden doorgelicht en moet daarvan een openbaar verslag worden gemaakt. In
Vlaanderen heeft nog geen enkele opleiding gevolg gegeven aan die regel. De
visitatiecommissies kunnen zich dus niet baseren op bevindingen uit onderzoeksvisitaties
om het onderwijs te beoordelen. Het wetenschappelijk onderzoek van de opleidingen
komt nochtans aan bod bij meerdere facetten die bij de onderwijsaccreditatie
worden beoordeeld (bijvoorbeeld het facet eisen professionele en academische
gerichtheid), maar de kwaliteit van het onderzoek krijgt geen primordiale
rol. Verschillende visitatiecommissies wijzen er in hun rapport wel expliciet
op dat academisch onderwijs moet steunen op eigen wetenschappelijk onderzoek
en dat onvoldoende kwaliteit van het onderzoek uiteindelijk zal resulteren
in een slechtere academische opleiding van de studenten.Bij één van de onderzochte opleidingen uit Vlaanderen rezen
er twijfels bij de NVAO over de beoordeling van de onderzoeksprestaties door
de visitatiecommissie. Het was ook voor de opleiding onduidelijk welke informatie
zij over hun onderzoeksprestaties moest leveren in het kader van haar zelfevaluatie.
Dat was een van de redenen voor de NVAO om een hoorzitting te organiseren.
De casus bevestigt de opmerking van enkele andere Vlaamse opleidingen dat
er onzekerheid is over de wijze waarop een commissie de onderzoeksprestaties
meeneemt in de beoordeling van het onderwijs.6.3 Oordeelsvorming6.3.1 Inhoud versus proceduresIn Nederland gaven de meeste geïnterviewden aan dat de visitatie
en de accreditatie zich voornamelijk richten op processen (bijvoorbeeld het
onderwerp kwaliteitszorg) en dat de invalshoek bij de beoordeling van de facetten
vaak procedureel is. Het is in de eerste jaren van het accreditatiestelsel
voorgekomen dat bij de beoordeling van de facetten de primaire informatiebronnen
niet werden ingezien en beoordeeld, terwijl de interne procedures voor het
desbetreffende facet een bovenmatige aandacht kregen van de visitatiecommissies.
Zo bekeken de commissies bij het facet gerealiseerd niveau niet altijd de
eindwerkstukken of masterproeven zelf, maar wel of er richtlijnen waren om
eindwerkstukken of masterproeven te beoordelen. De NVAO heeft al in een vroeg
stadium de VBI’s geïnstrueerd afstudeerwerkstukken
te beoordelen en daarover expliciet te rapporteren.In Vlaanderen waren de meeste opleidingen tevreden met de onderwijskundige
inzichten en toetsing van de visitatiecommissies. Overmatige aandacht voor
procedures bleek er eerder uitzondering dan regel. Toch hadden de Vlaamse
opleidingen er problemen mee dat de commissies weinig moeite deden inzicht
te verwerven in hun onderwijskundige praktijk (bijwonen van lessen, inkijken
van lesvoorbereidingen, enz.).De Algemene Rekenkamer en het Rekenhof wijzen erop dat het niet mogelijk
is de kwaliteit van het onderwijs goed te meten als het onderzoek te eenzijdig
is gericht op procedures. De verschillende invulling van de externe kwaliteitstoets
in Nederland en Vlaanderen kan wellicht voor een deel worden toegeschreven
aan de uiteenlopende methodes van de VBI’s en de evaluatieorganen. De
evaluatieorganen staan dichter bij het onderwijs dan een aantal VBI’s.6.3.2 Beoordeling op instellingsniveau of opleidingsniveauAlle onderwerpen van het accreditatiekader worden door de verschillende
visitatiecommissies voor elke opleiding telkens opnieuw beoordeeld. Die benadering
vloeit logisch voort uit het huidige stelsel dat erop is gericht de basiskwaliteit
van elke opleiding afzonderlijk te garanderen. De werkwijze lijkt echter tot
inefficiënties en planlast op alle niveaus van het stelsel te leiden,
bij de instellingen, bij de VBI’s of evaluatieorganen en bij de NVAO.
Vaak hebben universiteiten of hogescholen immers bepaalde onderwerpen of facetten
uit het accreditatiekader volledig op het facultair of instellingsniveau georganiseerd,
bijvoorbeeld de organisatie van kwaliteitszorg, de prioriteiten voor huisvesting
of andere materiële voorzieningen en de inzet (kwantiteit) van personeel.
Geregeld hebben managers van de opleidingen, de stafdiensten van de instellingen
en ook VBI’s de wens geuit die onderwerpen of facetten op facultair
of instellingsniveau te laten beoordelen in plaats van op opleidingsniveau.
De voorstellen van de Nederlandse minister voor bijsturing van het kwaliteitszorgstelsel
blijken gehoor te willen geven aan de wensen van de betrokkenen.Toch kunnen er gevaren schuilen in een beoordeling op instellingsniveau.
Er moet immers over worden gewaakt dat de betrokken onderwerpen en facetten
ook op opleidingsniveau aan de vereisten blijven voldoen. Hieronder enkele
voorbeelden.– De permanente, dagelijkse kwaliteitszorg gebeurt door de opleiding.
De docenten moeten rekening houden met klachten van de studenten. Zij moeten
didactisch bijsturen en de vakinhoud aanpassen of actualiseren naar de gestelde
doelstellingen. De bereidheid tot kwaliteitsverbetering en de effectieve acties
om het niveau en de inhoud te verbeteren, moeten daarom ook op het niveau
van de opleiding gegarandeerd blijven. Ook de zelfevaluatie en het daaruit
voortkomende rapport situeren zich op het niveau van de opleiding en kunnen
op dat niveau een beoordelingsfacet worden.– De afwezigheid van minimale materiële voorzieningen leidt
tot een negatieve beoordeling van dat facet voor de betrokken opleiding, ook
al liggen het budget en de beslissingsbevoegdheid voor gebouwen en zware uitrusting
bij de faculteit of het instellingsbestuur. Finaal kan desinvestering bij
een opleiding dus leiden tot een negatief accreditatieoordeel. Door een dergelijk
facet op globaal instellingsniveau te beoordelen, wordt een gemiddeld
oordeel geveld over de totale materiële voorzieningen en bestaat het
gevaar dat bepaalde opleidingen ongestraft niet de minimale materiële
voorzieningen bieden.– Bij een globale beoordeling van de personeelsinzet valt het veel
minder op dat opleidingen met lage studentenaantallen een te beperkte personeelsformatie
krijgen van het instellingsbestuur. De kans bestaat dat zij toch worden geaccrediteerd
en nog zes tot acht jaar kunnen blijven bestaan. Bovendien creëert globale
beoordeling het risico dat personeelsnoden op metaniveau worden beoordeeld
door commissies die geen domeinspecifieke kennis hebben.6.3.3 Geclusterde visitatieIn Vlaanderen worden alle opleidingen van eenzelfde domein gezamenlijk
gevisiteerd omdat de regelgeving dat oplegt. In Nederland bestaat die verplichting
niet omdat de instellingen zelf een VBI mogen kiezen. In de praktijk gebeuren
er in Nederland toch gezamenlijke externe beoordelingen, maar enkel voor WO-opleidingen.Een geclusterde visitatie is om verschillende redenen raadzaam.– Er moeten minder visitatiecommissies worden samengesteld en geïnstrueerd.– Een visitatierapport over een cluster van Vlaamse of Nederlandse
opleidingen in een specifiek domein bevat een hoofdstuk met een vergelijkend
perspectief van de opleidingen, met een vergelijkende tabel van de scores
van de verschillende opleidingen. Dat maakt het mogelijk een opleiding tegenover
het geheel van opleidingen in haar domein te situeren.– Als een visitatiecommissie meerdere opleidingen ziet, kan ze beter
het correcte niveau van een opleiding bepalen en consistenter oordelen.– Clustering kan commissies met minder domeinspecifiek onderlegde
commissieleden aanvullende instrumenten bieden voor een correcte beoordeling.
Dergelijke commissies zullen door benchmarking toch in staat zijn de betere
opleidingen van de slechtere te onderscheiden (Review committee, 2007).Een geclusterde visitatie houdt het nadeel in dat tussen het afleveren
van het zelfevaluatierapport en de accreditatie tot meer dan twee jaar kan
verstrijken.In Vlaanderen staan alle betrokkenen positief tegenover het systeem van
geclusterde visitaties. Het wordt ervaren als een van de belangrijkste sterktes
van het stelsel. Ook in Nederland staat het onderwijsveld positief tegenover
clustering. Opleidingen vinden het een gemis dat in het huidige stelsel vergelijking
van kwaliteit niet meer goed mogelijk is. In het oude visitatiestelsel, waarin
opleidingen geclusterd werden gevisiteerd, hadden de opleidingen wel zicht
op hun positie ten opzichte van andere (concurrerende) opleidingen. De NVAO
stelt eveneens dat clustering van opleidingen een meerwaarde biedt.6.4 Gevolgen van accreditatie6.4.1 AccreditatietermijnDe geldigheid van de accreditatie bedraagt zes jaar voor opleidingen in
Nederland en acht jaar voor opleidingen in Vlaanderen. In Vlaanderen geven de systemen van interne kwaliteitszorg aan de opleidingen
nog te weinig (dwingende) impulsen tot verbetering. Er wordt ook nog te weinig
opgevolgd of de verbeterpunten van de visitatiecommissies effectief door de
opleidingen worden gerealiseerd. In het huidige stelsel vindt er in de praktijk
naast de achtjaarlijkse visitatie geen tussentijdse externe review plaats,
waardoor een opleiding vrij lang kan wachten met maatregelen en acties. Een
accreditatieperiode van acht jaar is dan ook vrij lang.In Nederland vindt naast de zesjaarlijkse visitatie evenmin een tussentijdse
externe review plaats. Wel hebben enkele instellingen kwaliteitszorgsystemen
ingevoerd waarbij midterm reviews worden uitgevoerd. Dat is voor de opleidingen
een extra impuls om hun kwaliteit te bewaken en te verbeteren.De internationale evaluatiecommissie die de werking van de NVAO heeft
geëvalueerd, ziet geen gegronde redenen om de accreditatieduur in beide
landen te laten verschillen. De commissie vindt dat een binationaal systeem
het best gelijke accreditatietermijnen hanteert. Ze kant zich tegen te korte
accreditatieperiodes, omdat dit het peerreviewsysteem onder druk zou zetten
en de planlast zou opdrijven. De commissie suggereert een variabele termijn
van accreditatie. Voor elke opleiding zou de NVAO haar beslissing kunnen steunen
op de historiek van de opleiding, de inhoudelijke en didactische wijzigingen
binnen het programma en de bewezen strengheid van het interne kwaliteitszorgsysteem.6.4.2 VerbetertrajectMomenteel kent alleen Vlaanderen een verbetertraject. Het biedt een instellingsbestuur
de mogelijkheid een aanvraag voor een tijdelijke erkenning in te dienen als
het accreditatiebesluit over een opleiding negatief is. Bij de aanvraag moet
de instelling een verbeteringsplan voegen, waarin ze aangeeft hoe ze de opleiding
zal verbeteren. De duur van de tijdelijke erkenning varieert van één
tot maximum drie jaar.In Nederland bestaat een herstelperiode. Een opleiding kan binnen twee
jaar alsnog haar accreditatie verkrijgen, maar zolang ze niet is geaccrediteerd,
mogen geen nieuwe studenten worden ingeschreven. De opleiding krijgt geen
tijdelijke erkenning, zoals in Vlaanderen. Alle betrokkenen onderkennen dat
de verstrekkende gevolgen van een negatief accreditatiebesluit de VBI’s
ervan weerhouden de zwaktes van een opleiding en de corresponderende aanbevelingen
te vermelden in hun rapporten. Daardoor komt het nu voor dat VBI’s de
verbeterpunten voor de opleiding verwerken in aparte brieven, die niet in
het openbare visitatierapport terechtkomen. Het huidige Nederlandse stelsel
leidt op die manier tot erosie van de verbeterfunctie van accreditatie.Bij de externe evaluatie van de NVAO stelde de internationale evaluatiecommissie
het Vlaamse stelsel met verbetertraject te verkiezen en ze heeft aanbevolen
het Nederlandse stelsel in die zin bij te sturen. De ervaring in Vlaanderen
leert echter dat de visitatiecommissies, ondanks het bestaan van de optie
verbetertraject, terughoudend zijn om een negatieve beoordeling te geven als
een opleiding licht ondermaats scoort. Dat is te wijten aan de negatieve perceptie
die onvermijdelijk is verbonden aan een negatief oordeel en aan de invloed
hiervan op de instellingskeuze van de studenten bij inschrijving. Niettemin
is de invoering van een verbetertraject in Nederland aan te bevelen. 6.5 Nieuwe ontwikkelingen6.5.1 InleidingHieronder wordt ingegaan op drie documenten die voor de toekomstige werking
van het accreditatiestelsel van belang zijn. In de eerste plaats betreft het
de externe review van de NVAO op verzoek van het Comité van Ministers.
Het rapport werd op 19 september 2007 aangeboden (review committee, 2007).
In de tweede plaats de reactie daarop van het Comité van Ministers
van 11 februari 2008 (Comité van Minsiters, 2008). Tot slot volgt
een overzicht van de belangrijkste voornemens uit de notitie Focus op kwaliteit: Vernieuwing van accreditatie in het hoger onderwijs
van de Nederlandse minister van OCW, eveneens verschenen op 11 februari
2008 (OCW, 2008).Omdat het huidige accreditatiestelsel in Vlaanderen later in werking is
gesteld dan in Nederland (2003) en de eerste ronde pas in het academiejaar
2012–2013 afloopt, is de noodzaak om nu al initiatieven te ontwikkelen
minder dringend dan in Nederland.6.5.2 Report of the committee for the review of the
Accreditation Organization of The Netherlands and Flanders (NVAO)De belangrijkste aanbevelingen van de internationale commissie die de
NVAO heeft geëvalueerd, luiden als volgt.– De accreditatie is sterk gericht op processen en procedures en
er is te weinig aandacht voor de inhoud en voor kwaliteitsverbetering boven
de basiskwaliteit. Het gaat meer over de verantwoording en financiering dan
over de kwaliteit. Niettemin kunnen belanghebbenden erop vertrouwen dat de
accreditatiebeslissing zorgvuldig is genomen. De VBI’s moeten gebruik
gaan maken van één betrouwbare en valide beoordelingsmethode.
Een vrije markt van VBI’s staat dat uitgangspunt in de weg, omdat de
NVAO daarover formele afspraken met VBI’s dient te maken. De positie
van de VBI’s/evaluatieorganen is onduidelijk, in het bijzonder in Nederland.
De NVAO zou vertrouwen moeten ontwikkelen in de organen en ze als partners
in het accreditatieproces moeten beschouwen.– Hoewel beide landen op menig punt verschillen, is er volgens de
review ruimte voor harmonisatie. De commissie geeft enkele voorbeelden.a. De invoering in Nederland van een wettelijke bescherming van de titels «bachelor»
en «master».b. De invoering in Nederland van een herstelperiode met behoud van bekostiging
en het recht om studenten in te schrijven.c. De invoering van een macrodoelmatigheidstoets voorafgaand aan de initiële
accreditatie. In Vlaanderen is dat al zo, in Nederland zal dat per juli 2008
worden aangepast.d. De geldigheidsduur van de accreditatie.e. De invoering van geclusterde accreditaties over de grenzen heen (nu
alleen op nationale schaal).6.5.3 Beleidsreactie van het Comité van Ministers
over de internationale peer review van de NVAODe ministers reageren als volgt op de aanbevelingen van de commissie.– Zij zijn het eens met de analyse dat de balans is doorgeschoten
naar «de maat nemen» ten koste van de verbeterfunctie. Daarnaast
valt een aantal kwaliteitsfacetten op het niveau van de opleiding
buiten de invloedssfeer van de opleiding. Het Nederlandse voorstel voor de
tweede accreditatieronde komt tegemoet aan de belangrijkste kritiekpunten
van de commissie en legt de nadruk met name op de kwaliteit van de opleiding.– De bescherming van de titels «bachelor» en «master»
wordt vooralsnog in Nederland niet toegepast. Dat lijkt moeilijk handhaafbaar
en studenten die in het buitenland hun titel hebben gehaald zouden die in
Nederland niet mogen gebruiken.– De Nederlandse minister bereidt een wetswijziging voor waarmee
een herstelperiode van maximaal twee jaar met behoud van nieuwe inschrijvingen
mogelijk wordt.– De omkering van de macrodoelmatigheidstoets en de toets nieuwe
opleiding is in Nederland intussen bij wet geregeld.– De accreditatietermijnen zullen voor de tweede accreditatieronde
gehandhaafd blijven (zes jaar voor Nederland en acht jaar voor Vlaanderen).
Op langere termijn zal gekeken worden of harmonisatie mogelijk is.6.5.4 Focus op kwaliteit: vernieuwing van accreditatie
in het hoger onderwijsNu de meeste bestaande opleidingen in Nederland in de eerste ronde accreditatie
hebben aangevraagd, bezint de minister van OCW zich over de vraag of accreditatie
heeft voldaan en zo neen, welke veranderingen moeten worden doorgevoerd. De
minister heeft daartoe contact gezocht met de betrokken instellingen (zoals
de Inspectie van het Onderwijs, VNSU, HBO-raad, studenten en docenten). De
minister heeft vooralsnog veranderingen voor ogen met de volgende kenmerken.– Er wordt een instellingsaudit uitgevoerd op de interne kwaliteitszorg;– Bij de opleidingsaccreditatie ligt het zwaartepunt bij de inhoudelijke
kwaliteit;– Er komt een betere balans tussen toetsen en verbeteren van de
kwaliteit.Als de instellingsaudit positief uitvalt kan de opleidingsaccreditatie
op lichtere wijze plaatsvinden. Er is dan sprake van verdiend vertrouwen.
Bij de instellingsaudit zal de kwaliteit en kracht van de interne kwaliteitszorg
worden beoordeeld. Bij de opleidingsaccreditatie zullen onafhankelijke peers
de kwaliteit van de onderwijsinhoud beoordelen. Daarbij wordt gedacht aan
beoordeling van ambitie, resultaten, kwaliteit van de staf en inhoud en actualiteit
van de opleiding. Het is niet meer verplicht een VBI in te schakelen.Een en ander moet gedurende 2008 en 2009 concreet vorm krijgen. Het wetsvoorstel
zal volgens de vigerende planning in het najaar 2008 worden aangeboden aan
de Tweede Kamer. BEGRIPPEN EN AFKORTINGEN BaMa-structuurBachelor-masterstructuurCFICentrale Financiën
Instellingen CROHOCentraal Register
Opleidingen Hoger Onderwijs ECAEuropean Consortium
for Accreditation in higher education ENQAEuropean Association
for Quality Assurance in Higher Education FteFulltime equivalentHBOHoger beroepsonderwijs NVAONederlands-Vlaamse
Accreditatieorganisatie OCWOnderwijs, Cultuur
en WetenschapStructuurdecreetDecreet
van 4 april 2003 betreffende de herstructurering van het hoger onderwijs
in VlaanderenVBIVisiterende en beoordelende
instantie VLHORAVlaamse Hogescholenraad VLIRVlaamse Interuniversitaire
RaadVSNUVereniging van universiteiten WHWWet van 8 oktober
1992 houdende bepalingen met betrekking tot het hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek WOWetenschappelijk onderwijsLITERATUURPublicatiesComité van Ministers (2008). Beleidsreactie
van het Comité van Ministers over de internationale peer review van
de NVAO. Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 288,
nr. 21.European Association for Quality Assurance in Higher Education (2005,
2007). Standards and Guidelines for Quality Assurance in
the European Higher Education Area. www.enqa.eu/pubs.lasso.European consortium for accreditation (2004). Code
of Good Practice for the Members of the European Consortium for Accreditation
in Higher Education (ECA). www.ecaconsortium.net.Inspectie van het Onderwijs (2005a). Accreditatie.
Introductie. Utrecht: Eigen beheer.Inspectie van het Onderwijs (2005b). Accreditatie 1.
Accreditatie in internationaal perspectief. Utrecht: eigen beheer.Inspectie van het Onderwijs en Auditdienst OCW (2005). Accreditatie 2. De kosten in kaart. Utrecht: eigen beheer.Inspectie van het Onderwijs (2006a). Accreditatie in
werking. 3. Beoogde en niet-beoogde effecten. Utrecht: eigen beheer.Inspectie van het Onderwijs (2006b). Accreditatie 4.
De opleiding aan het werk. Utrecht: eigen beheer.Inspectie van het Onderwijs (2006c). Activiteiten 2007.
Jaarwerkplan Inspectie van het Onderwijs. Utrecht: eigen beheer.Inspectie van het Onderwijs (2007). De staat van het
onderwijs. Onderwijsverslag 2005/2006. Utrecht: eigen beheer.Inspectie van het Onderwijs (2008). De staat van het
onderwijs. Onderwijsverslag 2006/2007. Utrecht: eigen beheer.Meta Evaluatie Commissie (2007). «Trust, but
verify». Het eerste rapport van de Meta Evaluatie Commissie Kwaliteitszorg
Wetenschappelijk Onderzoek. www.knaw.nl/publicaties/pdf/20 071 011.pdf.NVAO (z.d. a). www.nvao.net/vbilijst, geraadpleegd op 31 januari
2008.NVAO (2005b) Memo. Werkwijze wanneer VBI rapport niet
voldoet – accreditatie Nederland. 11 juni 2005. www.nvao.netNVAO (2007a). NVAO Self-evaluation report. 16 April
2007. www.nvao.net.OCW (2007a). Strategische agenda. Bijlage
bij Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 288, nr. 17. Den Haag:
Sdu.OCW (2008). Focus op kwaliteit: Vernieuwing van accreditatie
in het hoger onderwijs. www.minocw.nl/documenten/4788a.pdf. Review committee (2007). Report of the committee for
the review of the Accreditation Organization of The Netherlands and Flanders
(NVAO). September 2007. www.enqa.eu/extrew_reports.lasso.VLIR/VLHORA (2005). Handleiding onderwijsvisitaties
VLIRVLHORA. Brussel, februari 2005. www.nvao.net.Wet- en regelgevingDecreet van 12 juni 1991 betreffende de universiteiten in de Vlaamse
Gemeenschap.Decreet van 13 juli 1994 betreffende de hogescholen in de Vlaamse
Gemeenschap.NVAO (2003a). Accreditatiekader bestaande opleidingen
hoger onderwijs. www.nvao.net.NVAO (2003b). Toetsingskader nieuwe opleidingen hoger
onderwijs. www.nvao.net.NVAO i.o. (2003). Overgangsregeling bekostigd WO.
www.nvao.netNVAO (2005a). Accreditatiekader bestaande opleidingen
hoger onderwijs Vlaanderen. www.nvao.net.NVAO (2005c). Toetsingskader nieuwe opleidingen hoger
onderwijs. www.nvao.net.NVAO (2006a). Overgangsregeling bekostigd hoger beroepsonderwijs. www.nvao.net.NVAO (2007b). Protocol VBI’s. Nederland.
www.nvao.net.Structuurdecreet. Decreet betreffende de herstructurering van het hoger
onderwijs in Vlaanderen. 4 april 2003.Toelichtende nota (2003). Behorende bij Verdrag tussen
het Koninkrijk der Nederlanden en de Vlaamse Gemeenschap van België inzake
de accreditatie van opleidingen binnen het Nederlandse en Vlaamse hoger onderwijs.
3 september 2003.Verdrag (2003). Verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden
en de Vlaamse Gemeenschap van België inzake de accreditatie van opleidingen
binnen het Nederlandse en Vlaamse hoger onderwijs. 3 september
2003.VSNU, NWO en KNAW (2003). Standard Evaluation Protocol
2003–2009 for Public Research Organisations. www.vsnu.nl/web/show/id=100 311/langid=43.Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW). Wet van
8 oktober 1992, houdende bepalingen met betrekking tot het hoger onderwijs
en wetenschappelijk onderzoek.Wet op het onderwijstoezicht. Wet van 20 juni 2002 houdende Wet op
het onderwijstoezicht. BIJLAGE ACCREDITATIEKADER NEDERLAND Onderwerp Doelstellingen opleidingFacettenCriteriaDomeinspecifieke eisen De eindkwalificaties van de opleiding sluiten aan bij de eisen die door (buitenlandse)
vakgenoten en de beroepspraktijk gesteld worden aan een opleiding in het betreffende
domein (vakgebied/discipline en/of beroepspraktijk). Niveau: Bachelor en Master De eindkwalificaties van de opleiding sluiten aan bij algemene, internationaal
geaccepteerde beschrijvingen van de kwalificaties van een Bachelor of een
Master. Oriëntatie HBO/WODe eindkwalificaties van de opleiding sluiten aan bij de volgende beschrijvingen
van een Bachelor en een Master in HBO en WO: HBO: – De eindkwalificaties
zijn mede ontleend aan de door (of in samenspraak met) het relevante beroepenveld
opgestelde beroepsprofielen en/of beroepscompetenties.  – Een HBO-bachelor
heeft de kwalificaties voor het niveau van beginnend beroepsbeoefenaar in
een specifiek beroep of samenhangend spectrum van beroepen waarvoor een HBO-opleiding
vereist is of dienstig is.  – Een HBO-master
heeft de kwalificaties voor het niveau van zelfstandig en/of leidinggevend
beroepsbeoefenaar in een beroep of spectrum van beroepen, dan wel het niveau
van het functioneren in een multidisciplinaire omgeving waarin een HBO-opleiding
vereist is of dienstig is. WO:  – De eindkwalificaties
zijn ontleend aan eisen vanuit de wetenschappelijke discipline, de internationale
wetenschapsbeoefening en voor daarvoor in aanmerking komende opleidingen de
relevante praktijk in het toekomstige beroepenveld. – Een WO-bachelor
heeft de kwalificaties voor toegang tot ten minste één verdere
WO-studie op masterniveau en eventueel voor het betreden van de arbeidsmarkt.  – Een WO-master heeft de kwalificaties om zelfstandig wetenschappelijk
onderzoek te verrichten of multi- en interdisciplinaire vraagstukken op te
lossen in een beroepspraktijk waarvoor een WO-opleiding vereist is of dienstig
is. Onderwerp Programma Facetten Criteria Eisen HBO/WOHet programma
sluit aan bij de volgende criteria voor het programma van een HBO- of een
WO-opleiding:  HBO: – Kennisontwikkeling
door studenten vindt plaats via vakliteratuur, aan de beroepspraktijk ontleend
studiemateriaal en via interactie met de beroepspraktijk en of (toegepast)
onderzoek. – Het programma
heeft aantoonbare verbanden met actuele ontwikkelingen in het vakgebied/de
discipline.  – Het programma
waarborgt de ontwikkeling van beroepsvaardigheden en heeft aantoonbare verbanden
met de actuele beroepspraktijk WO. – Kennisontwikkeling
door studenten vindt plaats in interactie tussen het onderwijs en het wetenschappelijk
onderzoek binnen relevante disciplines.  – Het programma
sluit aan bij ontwikkelingen in de relevante wetenschappelijke discipline(s)
door aantoonbare verbanden met actuele wetenschappelijke theorieën.  – Het programma
waarborgt de ontwikkeling van vaardigheden op het gebied van wetenschappelijk
onderzoek.  – Bij daarvoor
in aanmerking komende opleidingen heeft het programma aantoonbare verbanden
met de actuele praktijk van de relevante beroepen. Relatie tussen doelstellingen en inhoud programma Het programma is een adequate concretisering van
de eindkwalificaties, qua niveau, oriëntatie en domeinspecifieke eisen.
De eindkwalificaties zijn adequaat vertaald in leerdoelen van (onderdelen
van) het programma. De inhoud van het programma biedt studenten de mogelijkheid
om de geformuleerde eindkwalificaties te bereiken. Samenhang programma Studenten volgen een inhoudelijk samenhangend studieprogramma. Studielast Het programma
is studeerbaar doordat factoren, die betrekking hebben op dat programma en
die de studievoortgang belemmeren zoveel mogelijk worden weggenomen. Instroom Het programma
sluit qua vorm en inhoud aan bij de kwalificaties van de instromende studenten: – HBO-bachelor:
VWO, HAVO, middenkaderopleiding of specialistenopleiding (WEB) of daarmee
vergelijkbare kwalificaties, blijkend uit toelatingsonderzoek.  – WO-bachelor:
VWO, HBO-propedeuse of daarmee vergelijkbare kwalificaties, blijkend uit toelatingsonderzoek  – HBO- en
WO-master: bachelor en eventueel (inhoudelijke) selectie Duur De opleiding voldoet
aan formele eisen m.b.t. de omvang van het curriculum: – HBO-bachelor:
240 studiepunten.  – WO-bachelor:
in de regel 180 studiepunten.  – HBO-master:
minimaal 60 studiepunten.  – WO-master:
minimaal 60 studiepunten, afhankelijk van de opleiding. Afstemming tussen vormgeving en inhoud Het didactisch concept is in lijn met de doelstellingen. De werkvormen
sluiten aan bij het didactisch concept.Beoordeling en toetsing Door de beoordelingen, toetsingen en examens wordt
adequaat getoetst of de studenten de leerdoelen van (onderdelen van) het programma
hebben gerealiseerd.Onderwerp Inzet van
personeel Facetten Criteria Eisen HBO/WODe opleiding
sluit aan bij de volgende criteria voor de inzet van personeel van een HBO-
of een WO-opleiding: HBO: Het onderwijs wordt voor een belangrijk deel verzorgd
door personeel dat een verbinding legt tussen de opleiding en de beroepspraktijk
WO: Het onderwijs wordt voor een belangrijk deel verzorgd door onderzoekers
die een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van het vakgebied.Kwantiteit personeel Er wordt voldoende personeel ingezet om de opleiding met de gewenste kwaliteit
te verzorgen.Kwaliteit personeel Het personeel is gekwalificeerd voor de inhoudelijke, onderwijskundige
en organisatorische realisatie van het programma. Onderwerp Voorzieningen FacetCriteria Materiële Voorzieningen De huisvesting en materiële voorzieningen zijn toereikend om het programma
te realiseren. Studiebegeleiding De studiebegeleiding en de informatievoorziening aan studenten
zijn adequaat met het oog op studievoortgang. De studiebegeleiding en de informatievoorziening
aan studenten sluiten aan bij de behoefte van studenten.Onderwerp Interne kwaliteitszorg Facet Criteria Evaluatie resultaten De opleiding wordt periodiek geëvalueerd, mede aan de hand van toetsbare
streefdoelen. Maatregelen tot verbetering De uitkomsten van deze evaluatie vormen de basis voor aantoonbare verbetermaatregelen
die bijdragen aan realisatie van de streefdoelen.Betrekken van medewerkers, studenten,
alumni en beroepenveld Bij de interne
kwaliteitszorg zijn medewerkers, studenten,alumni en het afnemend beroepenveld
van de opleidingactief betrokken. Onderwerp Resultaten Facetten Criteria Gerealiseerd niveau De gerealiseerde eindkwalificaties zijn in overeenstemming met de nagestreefde
eindkwalificaties qua niveau, oriëntatie en domeinspecifieke eisen. Onderwijsrendement Voor
het onderwijsrendement zijn streefcijfers geformuleerd in vergelijking met
relevante andere opleidingen. Het onderwijsrendement voldoet aan deze streefcijfers.BIJLAGE ACCREDITATIEKADER VLAANDEREN Onderwerp Doelstellingen opleidingFacetten CriteriaNiveau en oriëntatie: bachelor hoger professioneel
onderwijsDe opleidingsdoelstellingen zijn er op
gericht de student te brengen tot:  – Het
beheersen van algemene competenties als denk- en redeneervaardigheid, het
verwerven en verwerken van informatie, het vermogen tot kritische reflectie
en projectmatig werken, creativiteit, het kunnen uitvoeren van eenvoudige
leidinggevende taken, het vermogen tot communiceren van informatie, ideeën,
problemen en oplossingen, zowel aan specialisten als aan leken en een ingesteldheid
tot levenslang leren.  – Het beheersen
van algemene beroepsgerichte competenties als teamgericht kunnen werken, oplossingsgericht
kunnen werken in de zin van het zelfstandig kunnen definiëren en analyseren
van complexe probleemsituaties in de beroepspraktijk en het kunnen ontwikkelen
en toepassen van zinvolle oplossingsstrategieën, en het besef van maatschappelijke
verantwoordelijkheid samenhangend met de beroepspraktijk.  – Het beheersen
van beroepsspecifieke competenties op het niveau van een beginnend beroepsbeoefenaar.Niveau en oriëntatie: bachelor academisch onderwijs De opleidingsdoelstellingen zijn er op gericht
de student te brengen tot: – Het
beheersen van algemene competenties als denk- en redeneervaardigheid, het
verwerven en verwerken van informatie, het vermogen tot kritische reflectie,
creativiteit, het kunnen uitvoeren van eenvoudige managementtaken, het vermogen
tot communiceren van informatie, ideeën, problemen en oplossingen, zowel
aan specialisten als aan leken en een ingesteldheid tot levenslang leren. – Het beheersen
van algemene wetenschappelijke competenties als een onderzoekende houding,
kennis hebben van onderzoeksmethoden en -technieken en deze adequaat kunnen
toepassen, het vermogen om de relevante data te verzamelen die een oordeelsvorming
over maatschappelijke, wetenschappelijke en ethische vraagstukken kunnen sturen,
een appreciatie van de onzekerheid, de ambiguïteit en de grenzen van
de kennis en de vaardigheid tot het probleemgestuurd initiëren van onderzoek.  – Het begrip
van de wetenschappelijk-disciplinaire basiskennis eigen aan een bepaald domein
van de wetenschappen of de kunsten, een systematische kennis van de kernelementen
van een discipline met inbegrip van het verwerven van coherente en gedetailleerde
kennis deels geïnspireerd door de nieuwste ontwikkelingen van de discipline
en een begrip van de structuur van het vakgebied en de samenhang met andere
vakgebieden.Niveau en oriëntatie: master De opleidingsdoelstellingen zijn er op gericht de student te
brengen tot:  – Het beheersen
van algemene competenties op een gevorderd niveau als het vermogen om op een
wetenschappelijke wijze te denken en te handelen, het om kunnen gaan met complexe
problemen, het kunnen reflecteren op het eigen denken en werken en het kunnen
vertalen van die reflectie naar de ontwikkeling van meer adequate oplossingen,
het vermogen tot het communiceren van het eigen onderzoek en probleemoplossingen
met vakgenoten en leken en het vermogen tot oordeelsvorming in een onzekere
context.  – Het beheersen
van algemene wetenschappelijke competenties op een gevorderd niveau als het
kunnen gebruiken van methoden en technieken in onderzoek, het kunnen ontwerpen
van onderzoek, het kunnen toepassen van paradigma’s in het domein van
de wetenschappen of kunsten en het kunnen aanduiden van de grenzen van paradigma’s,
het vermogen tot originaliteit en creativiteit met het oog op het continu
uitbreiden van de kennis en inzichten en het samen kunnen werken in een multidisciplinaire
omgeving.  – Een gevorderd
begrip en inzicht in de wetenschappelijk-disciplinaire kennis eigen aan een
bepaald domein van de wetenschappen of de kunsten, inzicht hebben in de nieuwste
kennis van het vakgebied of delen ervan, in staat zijn om de wijze waarop
de theorievorming beweegt te volgen en te interpreteren, in staat zijn om
in een of enkele delen van het vakgebied een originele bijdrage aan de kennis
te leveren en het bezitten van specifieke bij het vakgebied horende vaardigheden
als ontwerpen, onderzoeken, analyseren en diagnosticeren.  – Hetzij het
beheersen van de competenties nodig voor het zelfstandig kunnen verrichten
van wetenschappelijk onderzoek of de zelfstandige beoefening van de kunsten
op het niveau van een beginnend onderzoeker of kunstenaar, hetzij het beheersen
van de algemene en specifieke beroepsgerichte competenties nodig voor de zelfstandige
aanwending van wetenschappelijke of artistieke kennis op het niveau van een
beginnend beroepsbeoefenaar.Domeinspecifieke eisen* De doelstellingen van de opleiding (uitgedrukt in
eindkwalificaties van de student) sluiten aan bij de eisen die door (buitenlandse)
vakgenoten en het relevante beroepenveld gesteld worden aan een opleiding
in het betreffende domein (vakgebied/discipline en/of beroepspraktijk of kunstpraktijk).
Ze zijn, ingeval van gereglementeerde beroepen, in overeenstemming met de
reglementering of regelgeving ter zake Voor professioneel gerichte bachelorsopleidingen
zijn de eindkwalificaties getoetst bij het relevante beroepenveld. Voor academisch
gerichte bachelorsopleidingen en mastersopleidingen zijn de eindkwalificaties
ontleend aan eisen vanuit de wetenschappelijke en/of artistieke discipline,
de internationale wetenschapsbeoefening en voor daarvoor in aanmerking komende
opleidingen de praktijk in het relevante beroepenveld.* De
domeinspecifieke eisen operationaliseren de generieke kwaliteitswaarborgen.
Zij zijn hiërarchisch aan deze waarborgen ondergeschikt.Onderwerp
Programma   Facetten Criteria Eisen professionele en academische gerichtheid Het programma sluit aan bij de volgende criteria voor
professionele of academische gerichtheid: Professioneel gerichte bachelorsopleiding: – Kennisontwikkeling
door studenten vindt plaats via vakliteratuur, aan de beroeps- of kunstpraktijk
ontleend studiemateriaal en via interactie met de beroepspraktijk, de kunstpraktijk
en/of (toegepast) onderzoek.  – Het programma
heeft aantoonbare verbanden met actuele ontwikkelingen in het vakgebied/de
discipline.  – Het programma
waarborgt de ontwikkeling van beroeps- of artistieke vaardigheden en heeft
aantoonbare verbanden met de actuele beroepspraktijk Academisch gerichte bachelorsopleiding
en mastersopleiding.  – Kennisontwikkeling
door studenten vindt plaats in interactie tussen het onderwijs en het wetenschappelijk
onderzoek (met inbegrip van het onderzoek in de kunsten) binnen relevante
disciplines. – Het programma
sluit aan bij ontwikkelingen in de relevante wetenschappelijke discipline(s)
door aantoonbare verbanden met actuele wetenschappelijke theorieën.  – Het programma
waarborgt de ontwikkeling van vaardigheden op het gebied van wetenschappelijk
onderzoek en/of de ontwikkeling en beoefening van de kunsten. – Bij daarvoor
in aanmerking komende opleidingen heeft het programma aantoonbare verbanden
met de actuele praktijk van de relevante beroepen. Relatie tussen doelstellingen en inhoud programma Het programma is een adequate concretisering van
de eindkwalificaties van de opleiding, qua niveau, oriëntatie en domeinspecifieke
eisen De eindkwalificaties zijn adequaat vertaald in leerdoelen van (onderdelen
van) het programma. De inhoud van het programma biedt studenten de mogelijkheid
om de geformuleerde eindkwalificaties te bereiken. Samenhang programma Studenten volgen een inhoudelijk samenhangend studieprogramma. StudielastDe werkelijke
studietijd wordt getoetst en sluit aan bij de normen vastgesteld krachtens
decreet. Het programma is studeerbaar doordat factoren, die betrekking hebben
op dat programma en die de studievoortgang belemmeren zoveel mogelijk worden
weggenomen.Toelatingsvoorwaarden** Het programma sluit qua vorm en inhoud aan bij de kwalificaties van de instromende
studenten: Bachelor:– Diploma
secundair onderwijs, diploma van het hoger onderwijs van het korte type met
volledig leerplan, diploma van het hoger onderwijs voor sociale promotie of
een diploma of getuigschrift dat bij of krachtens een wet, decreet, Europese
richtlijn of een andere internationale overeenkomst als gelijkwaardig wordt
erkend. – Door het
instellingsbestuur bepaalde voorwaarden voor personen die niet aan bovengenoemde
voorwaarden voldoen Bachelor na bachelor:  – Bachelorsgraad,
met (een) door het instellingsbestuur nader bepaalde kwalificatie(s), eventueel
aangevuld met een onderzoek naar geschiktheid of bekwaamheid of een voorbereidingsprogramma
Master.  – Bachelorsgraad,
met (een) door het instellingsbestuur nader bepaalde kwalificatie(s), en in
voorkomend geval aangevuld met een geïndividualiseerd opleidingsprogramma,
een voorbereidingsprogramma of een schakelprogramma Master na master.  – Mastersgraad,
met (een) door het instellingsbestuur nader bepaalde kwalificatie(s), eventueel
aangevuld met een onderzoek naar geschiktheid of bekwaamheid of een voorbereidingsprogramma. Studieomvang De opleiding
voldoet aan formele eisen m.b.t. de studieomvang:  – Bachelor:
ten minste 180 studiepunten  – Bachelor
na bachelor: ten minste 60 studiepunten  – Master:
ten minste 60 studiepunten – Master na
master: tenminste 60 studiepunten Afstemming tussen vormgeving en inhoud Het didactisch concept is in lijn met de doelstellingen. De werkvormen
sluiten aan bij het didactisch concept. Beoordeling en toetsing Door de beoordelingen, toetsingen en examens wordt adequaat en voor studenten
inzichtelijk getoetst of de studenten de leerdoelen van (onderdelen van) het
programma hebben gerealiseerd.   ** De
beschreven toelatingsvoorwaarden zijn deze vastgelegd in het structuurdecreet.
Vanaf 2005–2006 worden de toelatingsvoorwaarden in het hoger onderwijs
geregeld door het flexibiliseringsdecreet. Deze toelatingsvoorwaarden zullen
inhoudelijk identiek zijn aan deze die hier worden opgesomd.Masterproef De mastersopleiding wordt afgesloten met een
masterproef, waarmee de student blijk geeft van een analytisch en synthetisch
vermogen of van een zelfstandig probleemoplossend vermogen op academisch niveau
of het vermogen tot kunstzinnige schepping. Het werkstuk weerspiegelt de algemeen
kritischreflecterende ingesteldheid of de onderzoeksingesteldheid van de student.
De masterproef heeft een omvang van ten minste één vijfde van
het totale aantal studiepunten met een minimum van 15 en een maximum van 30
studiepunten. Onderwerp Inzet van
personeel Facetten CriteriaEisen professionele/academische gerichtheid De opleiding sluit aan bij de volgende criteria voor de
inzet van personeel van een professioneel gerichte of een academisch gerichte
opleiding: – Professioneel
gerichte opleidingen: – Het onderwijs wordt voor een belangrijk
deel verzorgd door personeel dat een verbinding legt tussen de opleiding en
de beroeps- of kunstpraktijk Academisch gerichte opleidingen.  – Het onderwijs
wordt voor een belangrijk deel verzorgd door onderzoekers die een bijdrage
leveren aan de ontwikkeling van het vakgebied (met inbegrip van het onderzoek
in de kunsten).  – Bij de daartoe
in aanmerking komende opleidingen dient daarenboven voldoende personeel te
beschikken over kennis en inzicht in de desbetreffende beroeps- of kunstpraktijk.Kwantiteit personeel Er wordt voldoende personeel ingezet om de opleiding met de gewenste kwaliteit
te verzorgen.Kwaliteit personeel Het personeel is gekwalificeerd voor de inhoudelijke, onderwijskundige
en organisatorische realisatie van het programma. Onderwerp Voorzieningen Facet Criteria Materiële Voorzieningen De huisvesting en materiële voorzieningen zijn toereikend om het programma
te realiseren.Studiebegeleiding De studiebegeleiding en de informatievoorziening aan studenten
zijn adequaat met het oog op studievoortgang De studiebegeleiding en de informatievoorziening
aan studenten sluiten aan bij de behoefte van studenten.Onderwerp Interne kwaliteitszorg Facet Criteria Evaluatie resultaten De opleiding wordt periodiek geëvalueerd, mede aan de hand van toetsbare
streefdoelen. Maatregelen tot verbetering De uitkomsten van deze evaluatie vormen de basis voor aantoonbare verbetermaatregelen
die bijdragen aan realisatie van de streefdoelen.Betrekken van medewerkers, studenten,
alumni en beroepenveld Bij de interne
kwaliteitszorg zijn medewerkers, studenten,alumni en het afnemend beroepenveld
van de opleiding actief betrokken. Onderwerp Resultaten FacettenCriteria Gerealiseerd niveau De gerealiseerde eindkwalificaties zijn in overeenstemming met de nagestreefde
eindkwalificaties qua niveau, oriëntatie en domeinspecifieke eisen.Onderwijsrendement Voor
het onderwijsrendement zijn streefcijfers geformuleerd in vergelijking met
relevante andere opleidingen. Het onderwijsrendement voldoet aan deze streefcijfers.XNoot1De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap formuleerde in de strategische
agenda over het hogeronderwijs-, onderzoek- en wetenschapsbeleid (OCW, 2007a)
de hoofdlijnen van de geplande wijziging.XNoot1In Nederland worden de commissies panels genoemd, maar voor de leesbaarheid
wordt in dit onderzoek de term (visitatie)commissies gebruikt.XNoot1Visitaties voor academische opleidingen van hogescholen, georganiseerd
in het kader van een associatie, worden gezamenlijk door beide organen georganiseerd.XNoot1Hoewel bachelor- en masteropleidingen als afzonderlijk te accrediteren
opleidingen worden beschouwd, zijn ze in dit onderzoek samen onderzocht. In
Nederland werd daarbij de nadruk gelegd op de bacheloropleidingen, omdat zij
langer duren en te maken hebben met grotere studentenaantallen dan de masteropleidingen,
terwijl de kwaliteitszorgsystemen van de bachelor- en masteropleidingen identiek
zijn. In Vlaanderen was het proces van accreditatie nog niet bij alle geselecteerde
opleidingen afgerond.XNoot2Voor de Vlaamse Xios Hogeschool werden slechts twee opleidingen geselecteerd,
omdat de instelling geen opleiding Verpleegkunde heeft.XNoot31. techniek, 2. gedrag en maatschappij en rechtsgeleerdheid, 3. handelswetenschappen
en bedrijfskunde/economie. De instelling kon geselecteerd worden als ze beschikte
over de drie typen opleidingen.XNoot4Een managementteam omvatte twee opleidingen, waardoor het totaal op 17
in plaats van 18 ligt.XNoot5De managementteams telden personeelsleden die op instellings- en opleidingsniveau
binnen de kwaliteitszorg actief zijn, alsook leden van het opleidingsbestuur.
In sommige gevallen was ook het instellingsbestuur aanwezig.XNoot1In Nederland voert het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt
jaarlijks de HBO- en WO-monitor uit. Dit is een landelijke enquête onder
afgestudeerden. Instellingen kunnen instellingsspecifieke vragen toevoegen.
Dit instrument wordt vaak genoemd als manier om alumni te betrekken. Een opleiding
acht de waarde van dat onderzoek gering vanwege de lage respons.XNoot1De Erkenningscommissie Hoger Onderwijs werd initieel opgericht bij besluit
van de Vlaamse Regering van 4 juli 2003 betreffende de samenstelling
van de Erkenningscommissie in het hoger onderwijs. Dit gebeurde in het licht
van de omvormingsoperatie naar de bachelor–masterstructuur. De Erkenningscommissie
startte haar activiteiten op 1 oktober 2003.XNoot1Het Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming vraagt of het referentiekader
niet eerder op een generieke wijze moet vastgesteld worden los van de visitaties
zodat de opleidingen zich daarop kunnen richten bij de bepaling van het studieprogramma.
Het vaststellen van het referentiekader op het moment van de evaluatie zelf,
is volgens het ministerie te laat, want eigenlijk zou ook de zelfevaluatie
hieraan moeten refereren.XNoot1Bij die laatste inschatting lijkt gebruik te zijn gemaakt van een brede
uitwerking van het begrip, lijkt de uitbesteding van het zelfevaluatierapport
relatief duur te zijn uitgevallen en is waarschijnlijk de factuur van de VBI
ook opgenomen.XNoot1Verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Vlaamse Gemeenschap
van België inzake de accreditatie van opleidingen binnen het Nederlandse
en Vlaamse hoger onderwijs van 3 september 2003. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31554-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl