Miljoenennota 2003 (Nota over de toestand van 's Rijks Financiën); Nota
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28600, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

17-09-2002

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

28600 nr. 1

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamINHOUDSOPGAVE VOORWOORD1 Hoofdlijnen van het beleid1.1 Noodzaak tot verandering1.2 Begroting 2003Aanvullend Beleidspakket1.3. Begrotingsbeleid 2003–2006Figuur 1.3.1 Opbrengst en aanwending ruimtevergrotende
maatregelen 2003–2006 (in miljarden euro)Figuur 1.3.2 Reële ontwikkeling budget 2002–2006
(in miljarden euro)1.4 Verantwoordelijkheid en ruimte1.5 Aanpak maatschappelijke knelpunten1.6 Tot slot2 Het financieel-economische beleid2.1 De Nederlandse economie: uitgangssituatie en vooruitzichten
voor de korte termijnVerslechtering van de budgettaire situatieFiguur 2.1.1 Vorderingensaldo (% BBP), 1991–2003 Vorderingensaldo (% BBP),
2003Scherpe vertraging van de economische groeiFiguur 2.1.2 Economische groei, 1991–2003 Toename werkgelegenheid (in personen),
1991–2003Verslechtering concurrentiepositieFiguur 2.1.3 Concurrentiekracht op basis van arbeidskosten1 (indices, 1995 = 100), 1995–2003 InflatieFiguur 2.1.4 Geharmoniseerde inflatie, 1996–2003 Geharmoniseerde inflatie
(links) en groei arbeidskosten per eenheid product (rechts), 2001–2002Ontwikkelingen op de aandelenmarktenFiguur 2.1.5 AEX-index, 1995–2002 Consumenten- en producentenvertrouwen,
1995–2002Versterking van het groeivermogen van de economie2.2 Financiële markten11 septemberBoekhoudschandalenHervorming van het toezicht op de financiële sectorFinanciële soliditeitGedragstoezicht2.3 Voortgaande Europese integratieDe Economische en Monetaire UnieUitbreiding van de Europese UnieSamenwerking bij het beleid2.4 Het Strategisch AkkoordAnticiperen op de vergrijzingFiguur 2.4.1 Werkgelegenheidsgraad1 van ouderen
(in %), 2001Figuur 2.4.2 Replacement rate (in %) en werkgelegenheidsgraad
van ouderen1 (in %)Het begrotingsbeleidFiguur 2.4.3 Effecten van het Strategisch Akkoord in 20061Structurele versterking van de economieFiguur 2.4.4 EMU-schuld bij ongewijzigd beleid en bij
uitvoering van het Strategisch Akkoord (in % BBP)Institutionele vernieuwing2.5 Arbeidsmarkt en sociale zekerheidGrotere deelname aan het arbeidsprocesFiguur 2.5.1 Werkgelegenheidsgraad1 in arbeids-jaren2 (in
%), 2000 Werkgelegenheidsgraad1 in personen3 van vrouwen,
ouderen, etnische minder-heden en laagopgeleiden (in %), 2001Beheerste ontwikkeling van de arbeidskostenFiguur 2.5.2 Arbeidsinkomensquote (in % van de toegevoegde
waarde van de marktsector), 1991–2003Aanpak van de armoedevalModernisering reïntegratiebeleidHervorming van de WAOLevensloopbeleid2.6 VeiligheidNederland moet veiligerEen effectiever veiligheidsbeleid2.7 ZorgKnelpunten in de zorgHet huidige verzekeringsstelselAanbodreguleringHet nieuwe zorgstelselAanpak van knelpuntenFiguur 2.7.1 Zorguitgaven (in % BBP), 20002.8 Onderwijs en innovatieHet belang van goed onderwijsKnelpuntenVerantwoordelijkhedenBeleidsrichtingenFiguur 2.8.1 Ziekteverzuim (in % van de werkgelegenheid),
1997–20011Innovatie: een bron van economische groei die aan betekenis
wintNaar een grotere effectiviteit van het technologiebeleid2.9 Vreemdelingenbeleid en integratieTekortschietende integratieEen restrictief toelatingsbeleidFiguur 2.9.1. Allochtone bevolking in de grote steden
(in % van het aantal inwoners), 1996 en 2001Effectievere inburgeringscursussenVersterking van de positie van minderheden op de arbeidsmarkt2.10 Infrastructuur, ruimtelijke ordening en milieuDecentrale besluitvormingAanpak van knelpunten in de infrastructuurHerschikking van het gebruik van de beschikbare ruimteNaar een woningbouw die beter aansluit bij de wensen van
de burgersEen doelmatig milieubeleid2.11 Slotbeschouwing en conclusies3 Budgettair beleid 2002–20063.1 Reageren en anticiperen3.2 De budgettaire ruimteUitgangssituatieFiguur 3.1: Overzicht van ontwikkeling EMU-schuld en rentelasten
1990–2001 (in % BBP)Economische Verkenning 2003–2006Doelstellingen voor EMU-saldo en EMU-schuld in het Strategisch
AkkoordRecente tegenvallers3.3 Het Strategisch AkkoordVeiligheid Zorg Onderwijs Migratie en integratie Sociale zekerheid en arbeidsmarkt Openbaar bestuur Infrastructuur en mobiliteit Internationaal en defensie Ruimtelijke ordening, economie, natuur en milieu Overig De lastenontwikkeling3.4 Aanvullend Beleidspakket3.5 Budgettair beeld 2002–2006InleidingUitgavenOntvangstenEMU-saldoEMU-schuld3.6 De begrotingsregels en uitgavenplafondsEen solide kaderVaste plafonds voor uitgavenDe inkomsten4 Een resultaatgerichte overheid4.1 Inleiding4.2 Van Beleidsbegroting Tot BeleidsverantwoordingVBTB-gehalte in de begrotingen 2003Prestatiegegevens en evaluatieonderzoekFiguur 4.2.1 Soorten onderzoek per departementOntwikkelingen op het gebied van kostenbaten-analyse4.3 Naar een nieuw begrotingsstelselBetere toegankelijkheid begrotingscijfers4.4 De kwaliteit van de bedrijfsvoering van het RijkDe mededeling over de bedrijfsvoering: een instrument
in ontwikkelingGeïntegreerde informatievoorzieningDe kwaliteit van de auditfunctie binnen de RijksoverheidEvaluatie doelmatigheid zbo'sLijst van gebruikte termen en hun betekenisAutomatische stabilisatieAgentschapAOW-spaarfondsArmoedevalBaten-lastendienstBaten-lastenstelselBedrijfsvoeringBegrotingsnormeringBelastinguitgavenBeleidsintensiveringenBeleidsevaluatieBesparingsverliesBruto Binnenlands Product (BBP)BudgetdisciplinesectorBudgetteringsafsprakenCollectieve lastendrukConsolidatieContractloon(stijging)DecentralisatieDeflatorsystematiekDerdenrekeningDereguleringDesalderingDoelmatigheidDoeltreffendheidEconomische en Monetaire Unie (EMU)EindejaarsmargeEMU-saldoEMU-schuldEuropese structuurfondsenEvenwichtswerkloosheidFES-bruggetjeFinancieringssaldoFonds Economische Structuurversterking (FES)GemeentefondsGovernment governanceHomogene Groep Internationale Samenwerking (HGIS)IJklijnInverdieneffecten (uitverdieneffecten)InfrastructuurfondsInkomstendrempelInterdepartementale beleidsonderzoekenIntertemporele compensatieKas-VerplichtingenstelselLastenverlichting respectievelijk -verzwaringLeen- en depositofaciliteitLoonbijstellingMacromutatiesMicrolastenontwikkeling (MLO)NajaarsnotaNetto-uitgavenNetto-uitgaven Rijksbegroting in enge zinNetto-uitgaven Sociale zekerheid en arbeidsmarktNetto-uitgaven zorgsectorNiet-belastingontvangsten (of -middelen)Nominale mutatiesOmbuigingOpeneinderegelingOverboekingOverige publiekrechtelijke lichamen (OPL)PrestatiegegevensPrijsbijstellingPrijsontwikkeling van het Bruto Binnenlands Product (pBBP)Prijs Nationale Bestedingen (pNB)ProvinciefondsRente (korte en lange)Ruilvoet (van de collectieve sector)Ruilvoetwinst (-verlies)SignaalwaardenSociale fondsenStabiliteits- en GroeipactTrendmatig begrotingsbeleidUitgavenkaderUitgavenplafond (of -kader, (of ijklijn)UitgavenprioriteitenUitgavenreserveVermoedelijke UitkomstenVerzelfstandigingVoorjaarsnotaVoorlopige RekeningWerkgelegenheidsgraadZelfstandig bestuursorgaan (ZBO)
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28600Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 290 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 600Miljoenennotanr. 1NOTA OVER DE TOESTAND VAN 'S RIJKS FINANCIËNAangeboden 17 september 2002Tekstgedeelte van de Miljoenennota 2003INHOUDSOPGAVE Voorwoord5   1Hoofdlijnen van het beleid71.1Noodzaak tot verandering71.2Begroting 200391.3Begrotingsbeleid 2003–2006121.4Verantwoordelijkheid en ruimte151.5Aanpak maatschappelijke knelpunten151.6Tot slot17   2.Het financieel-economische beleid182.1De Nederlandse economie: uitgangssituatie
en vooruitzichten voor de korte termijn182.2Financiële markten232.3Voortgaande Europese integratie242.4Het Strategisch Akkoord272.5Arbeidsmarkt en sociale zekerheid332.6Veiligheid362.7Zorg372.8Onderwijs en innovatie412.9Vreemdelingenbeleid en integratie452.10Infrastructuur, ruimtelijke ordening
en milieu472.11Slotbeschouwing en conclusies49   3.Het budgettaire beleid 2002–2006523.1Reageren en anticiperen523.2De budgettaire ruimte533.3Het Strategisch Akkoord563.4Aanvullend beleid653.5Budgettair beeld 2002–2006683.6De begrotingsregels en uitgavenplafonds73   4.Een resultaatgerichte overheid784.1Inleiding784.2Van Beleidsbegroting tot Beleidsverantwoording784.3Naar een nieuw begrotingsstelsel824.4De kwaliteit van de bedrijfsvoering
van het Rijk82   Lijst
van gebruikte termen en hun betekenis85   Bijlagen
bij de Miljoenennota93   Toelichting
op de bijlagen95   1.Budgettaire kerngegevens96   2.De uitgaven en niet-belastingontvangsten 2001–2007992.1Uitgaven begrotingen992.2Niet-belastingontvangsten1012.3Rijksbegroting in enge zin1032.4Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt1032.5Zorg1032.6Agentschapsbegrotingen 2003104   3.De belasting- en premieontvangsten1073.1De belastingraming voor 2002 en
20031083.2De belastingontvangsten in 20021093.3De belastingontvangsten in 20031103.3.1Endogene groei belastingontvangsten
20031113.3.2Het effect van maatregelen op
de belastingontvangsten 1123.4Meerjarige belastingramingen1143.5De premieontvangsten in 2002 en
20031163.6De inkomstendrempel 1173.7MLO kader118   4.EMU-saldo, EMU-schuld, sociale fondsen, financieringsbehoeften120   5.Belastinguitgaven1225.1Inleiding1225.2Belastinguitgaven in de belastingen
op inkomsten, winst en vermogen in 20021235.3Maatregelen per 20031255.4Meerjarenraming 2001–20071265.5Enkele aspecten van de ramingsmethodiek1295.6Belastinguitgaven in de kostprijsverhogende
belastingen1305.7Toelichting op de belastinguitgaven
in de belastingen op inkomen, winst en vermogen1335.8Toelichting op de belastinguitgaven
in de kostprijsverhogende belastingen151   6.Horizontale toelichting 2002–2007158   7.Verticale toelichting 2002–2007196   8.Interdepartementale beleidsonderzoeken2608.1Interdepartementale beleidsonderzoeken
(IBO's) 20022608.2Politieke besluitvorming260   9.Staatsbalans2679.1Inleiding Staatsbalans2679.2Staatsbalans per 31 december 20012679.3Voorwaardelijke verplichtingen277   10.Begrotingsregels27910.1Inleiding27910.2De begrotingsregels279 10.2.1 Algemene regels280 10.2.2 Regels die betrekking hebben
op de uitgaven281 10.2.3 Regels die betrekking hebben
op de inkomsten283 Annex 1: Afbakening budgetdisciplinesectoren285 Annex 2: Inkomsten289 Annex 3: Toelichting op specifieke
onderwerpen uit de regels begrotingsbeleid292   Trefwoordenregister295   Lijst
van gebruikte afkortingen303VOORWOORDDeze eerste Miljoenennota van het nieuwe kabinet beoogt een krachtig antwoord
te geven op de verslechtering van de economische en budgettaire positie van
Nederland. Het pakket aan maatregelen is daarom zowel in absolute termen als
in historisch perspectief omvangrijk. Al bij de totstandkoming van dit kabinet
werd het duidelijk dat het Nederland economisch minder voor de wind gaat dan
de afgelopen jaren. En de laatste maanden is het economisch beeld snel verder
verslechterd. Door onder meer de aanslagen op 11 september vorig jaar en de
boekhoudschandalen in Amerika heeft het vertrouwen internationaal een flinke
deuk gekregen. Een land met een open economie als Nederland zal van dit soort
ontwikkelingen altijd hinder ondervinden.Een krachtig antwoord is ook nodig om de budgettaire positie, die verslechterd
is ten opzichte van het Strategisch Akkoord, op orde te houden. Zonder de
maatregelen uit deze Miljoenennota zou er in 2003 een EMU-tekort zijn van
1,2% BBP en zou het uitzicht op aflossing van de overheidsschuld in één
generatie verdampen. Naast conjuncturele spelen ook structurele factoren een
rol bij de dalende groeitendensen van onze economie. De arbeidskosten in ons
land zijn de afgelopen jaren veel sterker gestegen dan bij onze euroconcurrenten.
En zonder nadere maatregelen dreigt dit sluipende concurrentieverlies door
te zetten. Het kabinet is vastbesloten deze trend te keren.Het nieuwe kabinet geeft met het aanvullend beleidspakket zowel een antwoord
op de budgettaire als de economische uitdagingen waar het land voor staat.
Met de maatregelen wordt bereikt dat het uitgavenkader kan worden gehandhaafd,
het EMU-tekort niet verslechtert van 2002 op 2003 en wordt gekoerst op een
verbetering van het EMU-saldo tot 0,6% BBP in 2006, met een duidelijk perspectief
op een verdere oploop van het begrotingssaldo in volgende jaren. Het doel
van aflossing van de staatsschuld in één generatie blijft binnen
bereik. In het debat over normen en waarden verdient een duidelijke begrotingsnorm
een prominente plaats. De sluipende aantasting van onze concurrentiepositie
en de stijging van de werkloosheid moet tot staan worden gebracht door een
knik aan te brengen in de contractloonontwikkeling. Een matiging van de contractlonen
tot het inflatieniveau ondersteunt de concurrentiepositie en winstgevendheid
van de bedrijven en biedt verlichting aan de pensioenproblematiek.Maatregelen in de uitgaven en inkomsten – gericht op versobering,
een efficiënter werkende overheid en op een verbeterde werking van de
arbeidsmarkt – zijn nodig. Dit ook om ruimte te creëren voor extra
uitgaven voor beleidsprioriteiten als veiligheid, zorg en onderwijs. Alleen
binnen een gezonde economie en een overheid met een solide begroting kan een
blijvend perspectief worden geboden op versterking van die overheidsgebieden
waar het kabinet prioriteit aan wil geven.Na jaren van voorspoed is 2003 een moeilijk jaar voor iedereen. Na jaren
van stevige inkomensverbeteringen zal het komende jaar een duidelijke pas
op de plaats inhouden. Het kabinet acht de voorgenomen maatregelen onontkoombaar.
Zo houdt Nederland perspectief om weer snel haar sterke economische positie
terug krijgen. De ruimte die op termijn daarmee op de begroting ontstaat,
zal hard nodig zijn om de toekomstige lasten van de ouder wordende samenleving
op te kunnen vangen.Hans Hoogervorst Minister van Financiën1 Hoofdlijnen van het beleid1.1 Noodzaak tot veranderingeconomische ontwikkelingenDe economische en budgettaire situatie van Nederland is in korte tijd
verslechterd. De wereldwijde conjuncturele neergang is niet zonder gevolgen
gebleven voor onze open economie. De groeiverwachting voor 2002 is gekrompen
tot ½%. Voor het komende begrotingsjaar 2003 is het beeld even pregnant.
Werd in het Strategisch Akkoord nog een groeipercentage voor het BBP voorzien
van 2½%, in de huidige ramingen is dat teruggelopen tot 1½%.
Nagenoeg een halvering van de economische groeiverwachting binnen een periode
van enkele maanden.Met deze bijstellingen zijn we nu op een groei beland die voor de periode
2001–2003 uitkomt op ruwweg 1% per jaar. In de Miljoenennota 2001 werd
voor het jaar 2001 nog een economische groei voorzien van 4%. Destijds werd
dus voor één jaar meer groei geraamd dan nu wordt voorzien voor
drie achtereenvolgende jaren bij elkaar. Zo sterk en zo snel zijn de economische
vooruitzichten teruggelopen. Dit beeld geldt uiteraard niet voor Nederland
alleen. Ook de overige Europese landen kampen met groeivertragingen door de
internationaal verslechterde economische situatie. Wel valt op dat in ons
land de teruggang zich duidelijk sterker manifesteert dan bij de overige Europese
landen. Zowel in 2001 als naar verwachting in 2002 en 2003 blijft onze economische
groei achter bij het EU-gemiddelde. En dat na een periode waarin de Nederlandse
economie juist beter presteerde dan de andere EU-landen gemiddeld deden. Ook
hier is duidelijk sprake van een kentering.budgettaire positieDe verslechterde groeicijfers hebben hun uitwerking op de budgettaire
positie van de overheid niet gemist. Aan de uitgavenkant werd het kabinet
geconfronteerd met een verslechtering van ruim een ½ miljard euro ten
opzichte van het Strategisch Akkoord, onder meer door de oplopende werkloosheid
en hogere rentebetalingen door slechtere uitkomsten van het EMU-saldo. Door
tegenvallende inkomsten zijn de verwachte budgettaire overschotten omgeslagen
in tekorten. Zonder de maatregelen uit deze Miljoenennota zou in 2003 een
EMU-tekort van 1,2% BBP uit de bus komen. Het uitzicht op aflossing van de
overheidsschuld in één generatie zou verdampen.concurrentiepositieDoor de conjuncturele teruggang van onze economie is de afgelopen maanden
ook steeds duidelijker geworden dat ons land kampt met een structureel economisch
probleem. En dat zijn de te hoge arbeidskosten. De arbeidskosten lopen in
Nederland uit de pas met de economische realiteit. De opgetreden stijging
van de arbeidsinkomensquote laat dat ook zien. Onze concurrentiepositie staat
al langere tijd onder druk. Sinds 1997 is onze concurrentiekracht in 2003,
op basis van arbeidskosten per eenheid product, cumulatief met ruim 10% verslechterd
ten opzichte van de euroconcurrenten. We leven dus al geruime tijd op te grote
voet. Het verlies aan concurrentiekracht heeft ook zijn weerslag gehad op
de arbeidsmarkt. Voor het eerst sedert 1994 zal volgend jaar de werkgelegenheid
afnemen. Sinds begin dit jaar stijgt de werkloosheid met 7000 personen per
maand. In 2003 komen er volgens de huidige ramingen maandelijks
7500 uitkeringsgerechtigden bij. Wil deze toename gestopt worden, wil Nederland
weer aansluiting vinden bij het Europese gemiddelde en zo mogelijk beter presteren
dan onze euroconcurrenten, dan zal bij de arbeidskostenontwikkeling het roer
stevig om moeten.beleidspakketHet nieuw aangetreden kabinet wil zowel de budgettaire als economische
uitdagingen van ons land het hoofd bieden. Door middel van een aanvullend
beleidspakket zal worden vastgehouden aan de budgettaire doelstellingen van
het Strategisch Akkoord. In de eerste plaats zal worden vastgehouden aan het
uitgavenkader. In de tweede plaats wil het kabinet een verslechtering van
het EMU-saldo van 2002 op 2003 voorkomen en vasthouden aan het in het Strategisch
Akkoord voorziene begrotingsoverschot van ex-ante 1% BBP (na uitverdieneffecten
0,6%) voor 2006. Alleen met een substantieel overschot kan een begin worden
gemaakt met het aflossen van onze overheidsschuld in één generatie
en wordt een stabiel budgettair fundament gelegd onder de toekomstige vergrijzingslasten.
Bij de aanpak van de huidige problemen mag dit langetermijnperspectief niet
uit het oog worden verloren.loonmatigingBij de loonontwikkeling zal een omslag moeten worden gerealiseerd, als
we een verdere stijging van de werkloosheid willen voorkomen. Het recente
verleden heeft geleerd dat een eenmaal ingezette stijging van de werkloosheid
slechts langzaam te keren is. Daartoe is een consistent beleid van loonmatiging
nodig. Het succes uit de jaren tachtig en negentig heeft aangetoond dat dit
werkt. De inzet van het kabinet is dan ook duidelijk. De sluipende aantasting
van onze concurrentiepositie moet tot staan worden gebracht en moet omslaan
in een versterking. De problemen rond de contractlonen, werkloosheid en pensioenen
vragen een gecoördineerde aanpak van kabinet en sociale partners. Het
kabinet zal overleg opstarten en de partners trachten te overtuigen van de
noodzaak een duidelijke knik aan te brengen in de contractloonontwikkeling.
Een dergelijk overleg zou bij voorkeur moeten uitmonden in een Centraal Akkoord
dat leidt tot een matiging van de contractlonen tot het inflatieniveau. Een
gematigde contractloonontwikkeling ondersteunt de concurrentiepositie en de
winstgevendheid van bedrijven (ter illustratie: een ½% contractloonmatiging
leidt tot een afname van de arbeidskosten met 1 miljard euro). Zij biedt ook
verlichting van de pensioenproblematiek.aanpassingsprocesDe overheid zal haar verantwoordelijkheid in haar rol als werkgever nemen
door bij de salarissen in de collectieve sector uit te gaan van een contractloonstijging
van niet meer dan 2½%. Om te bevorderen dat de marktsector deze aanpak
volgt, is het kabinet bereid de loonmatiging te ondersteunen met een pakket
van lastenverlichtende maatregelen van 0,5 miljard euro. Voorwaarde is dat
er concrete afspraken kunnen worden gemaakt over daadwerkelijke loonmatiging.
Daar waar lastenverzwaring onontkoombaar is, heeft het kabinet bij de vormgeving
zoveel mogelijk gestreefd de prikkels tot werkaanvaarding te verbeteren. Bijvoorbeeld
door de verhoging van de nominale ZFW-premie te combineren met een verhoging
van de arbeidskorting. Voorts heeft het kabinet een groot aantal fiscale maatregelen
bezien vanuit de noodzaak het fiscale stelsel op te schonen. Op grond hiervan
is besloten het aantal regelingen in de fiscale sfeer te verminderen, hetgeen
de transparantie van het stelsel ten goede komt.Door het pakket van maatregelen dat het kabinet voor 2003 heeft getroffen
boven op datgene wat al was voorzien in het Strategisch Akkoord, wordt bereikt
dat de afspraken over de uitgaven gehandhaafd blijven, het EMU-tekort van
2002 op 2003 niet verslechtert en het voorziene overschot van 0,6% BBP in
2006 nog steeds in beeld blijft. In de collectieve sector wordt
een proces van loonmatiging ingezet en het kabinet heeft financiële ruimte
vrijgemaakt ter ondersteuning van een vergelijkbaar proces in de particuliere
sector. Dit pakket kan een deel van het koopkrachtverlies verzachten, maar
niet helemaal voorkomen. Dat geldt ook breder. Het oplossen van de budgettaire
problemen, het matigen van de loonontwikkeling, en een lage economische groei,
kunnen niet anders betekenen dan dat het besteedbaar inkomen volgend jaar
voor nagenoeg alle categorieën onder druk komt te staan.noodzaak tot veranderingDeze noodzakelijke matiging van de koopkracht volgt op jaren waarin het
besteedbare inkomen er met vele procenten op vooruit is gegaan. Omdat de omvangrijke
lastenverlichtingen in de afgelopen jaren niet gepaard zijn gegaan met loonmatiging,
moeten we nu een pas op de plaats maken. Een pas op de plaats om weer aansluiting
te vinden bij onze concurrenten, de werkloosheidsstijging een halt toe te
roepen, en een stevig fundament te leggen voor de komende jaren. Het kabinet
heeft er voor gekozen dit aanpassingsproces direct gelijk bij zijn aantreden
in te zetten en niet af te wachten. De urgentie van de huidige economische
situatie en de sterke verslechtering in de afgelopen maanden verdragen geen
uitstel. De problemen zijn te groot en dreigen te structureel te worden om
daar nu aan voorbij te gaan. Door nu in te grijpen, komt er perspectief op
een duidelijk herstel van de budgettaire en economische situatie en blijft
ook zicht bestaan op een gezond financieel beleid voor de toekomst dat nodig
is voor het opvangen van de toekomstige vergrijzingslasten. De huidige problemen
bij de pensioenfondsen geven aan dat dit laatste zeker geen overbodige luxe
is.1.2 Begroting 2003Strategisch AkkoordAl in het Strategisch Akkoord was voorzien dat het komende begrotingsjaar
een moeilijk jaar zou worden. Bij ongewijzigd beleid dreigde een omvangrijk
tekort, zodat prioriteit moest worden gegeven aan ombuigingen en inkomstenverhogende
maatregelen. Het beleidspakket uit het Strategisch Akkoord is voor 2003 gericht
op een meer doelmatige overheid, een betere werking van de arbeidsmarkt en
een restrictiever asielbeleid. De besparingen bedragen ruim 5 miljard euro,
waarvan 3 miljard euro aan uitgavenbeperkingen en 2 miljard euro aan grondslagverbreding
in de lastensfeer. Daartegenover staan uitgavenverhogingen van ruim 1 miljard
euro in 2003 voor de drie prioritaire sectoren veiligheid, zorg en onderwijs,
voor een uitbreiding van de politiecapaciteit, de aanpak van de wachtlijsten
en stijgende leerlingaantallen. Ten slotte is er ruimte gecreëerd voor
lastenverlichting van bijna 0,5 miljard euro.Tabel 1.2.1 Strategisch Akkoord begroting
2003 in prijzen 2002 (in miljarden euro) 2003Uitgavenverhogingen11,10w.v. Veiligheid0,16w.v. Zorg0,71w.v. Onderwijs0,08w.v. Diversen0,15  Uitgavenbeperkingen– 2,98w.v. Openbaar Bestuur– 0,81w.v. Sociale Zekerheid en Arbeidsmarkt– 0,93w.v. Zorg– 0,28w.v. Mobiliteit, ruimtelijke ordening, milieu en economie– 0,15w.v. Buitenland en Asiel– 0,29w.v. Overig– 0,52  Lastenverlichting0,45w.v. Arbeidskorting0,25w.v. Levensloopregeling20,20  Grondslagverbreding– 2,18w.v. Afschaffen spaarloon– 0,80w.v. Afschaffing Afdrachtskorting lage lonen (SPAK)– 0,23w.v. Beperking fiscaal milieu en energiepakket– 0,50w.v. Overig– 0,651 Inbegrepen de gehonoreerde tegenvallers van circa 1 miljard
euro.2 In het Strategisch Akkoord werd de levensloopfaciliteit als
fiscale regeling beschouwd, nadere besluitvorming heeft geleid tot het vormgeven
van de levensloopfaciliteit aan de uitgavenkant.besparingenDe grootste besparingen worden gerealiseerd door een gerichte aanpak die
moet leiden tot een beter en doelmatiger werkende overheid (0,8 miljard) en
door een efficiëntere vormgeving van het arbeidsmarktbeleid (0,9 miljard).
Bij de overheid wordt een efficiencytaakstelling voorgesteld van 4% in 2006,
waarvan 1% te realiseren in 2003. Daar bovenop is voor de departementen –
uitgezonderd enkele specifieke diensten – uitgegaan van een volumekorting
van gemiddeld 5% in 2006, waarvan 1,25% te realiseren in 2003. Voorts levert
aanpassing van de normeringssystematiek van het Gemeente- en Provinciefonds
een besparing op.efficiënter arbeidsmarktbeleidOm het arbeidsmarktbeleid efficiënter vorm te geven, gaat het kabinet
het activerende karakter van de sociale zekerheid versterken en legt het eveneens
prioriteit bij de handhaving van de regelingen. De WAO wordt zo ingericht
dat arbeidsgeschiktheid en participatie in het arbeidsproces voorop komen
te staan, om zodoende het stijgende aantal WAO'ers te keren. Alleen mensen
die geen reëel perspectief op arbeid hebben, zullen voortaan nog in de
WAO terecht komen. Hierdoor zal de jaarlijkse instroom in de WAO fors afnemen.
Het reïntegratiebeleid wordt efficiënter vormgegeven door de gemeenten
de middelen en de verantwoordelijkheid te geven, met een vrij besteedbaar
reïntegratiebudget kan meer maatwerk worden geleverd. Bij reïntegratie
staat doorstroming naar een reguliere baan voorop. Hierdoor is het mogelijk
om in 2003 650 miljoen euro te besparen op het totaal van reïntegratiebudgetten.De uitvoering van het Nederlandse asielbeleid wordt aangescherpt. Toelating
tot de asielprocedures van personen die zich zonder documenten aanmelden,
zal verder worden beperkt. Er wordt gestreefd naar meer Europese samenwerking
en meer opvang in de regio van herkomst. Hierdoor treedt er in de hele asielketen
een besparing op.bevorderen arbeidsparticipatieDeze kabinetsperiode wordt een aantal maatregelen genomen die de lasten voor burgers en ondernemingen verlichten. Voor deze lastenverlichtende
maatregelen is ruimte gemaakt door het treffen van grondslagverbredende maatregelen.
Het kabinet beoogt met dit samenstel van maatregelen de arbeidsparticipatie
te bevorderen. Belangrijk daarbij is de aanpak van de armoedeval en het meer
stimuleren van het arbeidsaanbod in plaats van de arbeidsvraag. Het afschaffen
van het spaarloon en het beperken van het deadweight-loss-effecten in de fiscale
milieu- en energiemaatregelen zijn inkomstenverhogende maatregelen.verhoging arbeidskortingEr is ruimte gecreëerd voor een substantiële verhoging van de
arbeidskorting gedurende de komende vier jaren, mogelijk gemaakt door de afschaffing
van de afdrachtverminderingen voor lage lonen (SPAK) en langdurig werklozen
(VLW). Hierdoor wordt het arbeidsaanbod versterkt en de armoedeval beperkt.
Voorts introduceert het kabinet volgend jaar een levensloopregeling. De levensloopregeling
beoogt de participatie van mensen gedurende hun leven te bevorderen. Door
de inkomensderving als gevolg van het opnemen van verlof te beperken, kan
een meer evenwichtige spreiding van arbeidstaken enerzijds en verlof ten behoeve
van zorg, scholing, etc. anderzijds worden bereikt.Aanvullend Beleidspakketknik arbeidskostenontwikkelingDe inzet van het Aanvullend Beleidspakket is het vasthouden aan de budgettaire
uitgangspunten uit het Strategisch Akkoord en een duidelijke knik aanbrengen
in de arbeidskostenontwikkeling in zowel de publieke als de private sector.
Het effect van deze knik in de publieke sector vormt ook het centrale element
in de uitgavenbeperkende maatregelen. In combinatie met flankerende maatregelen
levert dit een structurele besparing op van 260 miljoen euro. Voorts wordt
een aantal uitgavenbeperkingen conform het profiel van het Strategisch Akkoord
aangescherpt dan wel versneld doorgevoerd. Zo wordt de subsidietaakstelling
versneld en komt er een aanvullende generieke subsidietaakstelling. Tabel 1.2.2 Aanvullend Pakket Begroting
2003 (in miljarden euro) 2003 Uitgavenbeperkingen– 0,58 w.v. Contractloonstijging naar 2,5% en flankerend beleid– 0,26 w.v. Aanscherpen uitgavenbeperkingen cf SA– 0,17 w.v. Diversen– 0,15    Lastenverlichting11,38 w.v. Verhoging arbeidskorting0,34 w.v. Voorwaardelijke lastenverlichting0,50 w.v. Diversen0,54 Inkomstenverhogingen1– 2,25 w.v. Herstructuring lasten– 0,55  – Afschaffen regeling schone en zuinige auto's – 0,13 – Deblokkering spaarloontegoeden – 0,02 – Feestdagenregeling – 0,14 – Toetrederskorting – 0,08 – Begrenzing afschrijving onroerend goed – 0,07 – Beperking scholingsaftrek – 0,12w.v. Verkleining armoedeval1– 0,92  – Premieschuif WAOwg/ZFWwg – 0,22 – Verhoging nominale ZFW-premie – 0,70w.v. Verhoging belastingtarief eerste schijf– 0,64 w.v. Diversen– 0,15 1 zie voor volledig beeld tabel 3.14 en tabel 3.3.2 in Bijlage
3voorwaardelijke lastenverlichtingDe lastenverlichtende maatregelen uit het Aanvullend Beleidspakket hebben voor 0,5 miljard euro betrekking op een conditioneel pakket
dat het kabinet bereid is in te zetten indien in het Najaarsoverleg met de
sociale partners duidelijk afspraken kunnen worden bereikt over loonmatiging.
De andere lastenverlichtende posten betreffen onder meer een verhoging van
de arbeidskorting.lastenpakketHet lastenpakket is zo vormgegeven dat de werking van de arbeidsmarkt
wordt verbeterd en wordt aangesloten bij het profiel van het Strategisch Akkoord.
Tegen die achtergrond is ervoor gekozen om de lastenverzwaring met name te
laten plaatsvinden via een verdere opschoning van het fiscaal regime en het
vergroten van de prikkel tot arbeidsparticipatie. Zo wordt de verhoging van
de nominale ZFW-premie gecombineerd met een verhoging van de arbeidskorting.
De effectiviteit van de Regeling schone en zuinige auto's en de scholingsaftrek
is wegens een hoge deadweight loss beperkt. Mede daarom worden deze regelingen
afgeschaft.De WAO-premie voor werkgevers wordt verlaagd met 0,3%-punt. Tegelijkertijd
wordt de ZFW-premie voor werkgevers met 0,5% verhoogd. Deze premieschuif is
globaal lastenneutraal voor de werkgevers. Hierdoor neemt het exploitatieoverschot
in de WAO af, terwijl tegelijkertijd het exploitatietekort in het Ziekenfonds
minder oploopt.De hogere nominale ZFW-premie loopt vooruit op de voorziene nominalisatie
van de ZFW-premie in 2005 bij de stelselherziening in de zorgsector. Door
deze nominalisatie deels nu al vorm te geven, wil het kabinet een eerste stap
zetten in het versterken van de onderlinge concurrentie tussen zorgverzekeraars
en een verhoging van het kostenbewustzijn bij verzekerden. Met de invoering
van deze premiestijging in 2003 wordt het effect van de uiteindelijke volledige
nominalisatie van de ZFW-premie in 2005 beperkter.In totaal leiden de maatregelen uit het Strategisch Akkoord en het Aanvullend
Beleidspakket tot uitgavenverhogingen van ruim 1 miljard euro, uitgavenbeperkingen
van 3½ miljard euro, inkomstenverhogingen van 3¾ miljard euro
en een lastenverlichting van bijna 1¼ miljard euro, waarvan een ½
miljard euro aan lastenverlichting voorwaardelijk is gesteld aan het realiseren
van loonmatiging. Tabel 1.2.3 Maatregelen Strategisch Akkoord
en Aanvullend Pakket voor 2003 (in miljarden euro) Strategisch AkkoordAanvullend PakketTotaalUitgavenverhogingen1,101– 1,10 Uitgavenbeperkingen– 2,98 – 0,58 – 3,55 Inkomensverhogingen– 2,18 – 2,25 – 4,43 Lastenverlichting0,4521,3831,8331 Inbegrepen de gehonoreerde tegenvallers van circa 1 miljard
euro.2 In het Strategisch Akkoord werd de levensloop faciliteit
als fiscale regeling beschouwd, nadere besluitvorming in augustus heeft geleid
tot het vormgeven van de levensloop faciliteit aan de uitgavenkant.3 Inbegrepen de voorwaardelijke lastenverlichting van 0,5 miljard
euro.1.3. Begrotingsbeleid 2003–2006trendmatig begrotingsbeleidHet voeren van een solide en op de toekomst gericht begrotingsbeleid is,
zeker in deze moeilijke economische tijden, essentieel voor een gezonde ontwikkeling
van de overheidsfinanciën. Het kabinet zal het trendmatige begrotingsbeleid
op hoofdlijnen continueren om een stabiele budgettaire ontwikkeling
te bevorderen. Cruciaal element van de begrotingsregels zijn de vaste uitgavenplafonds.
Voor elk van de jaren 2003 tot en met 2006 zijn op basis van een voorzichtig
trendmatig scenario vaste reële uitgavenplafonds opgesteld voor de sectoren
Rijksbegroting in enge zin, Sociale zekerheid en arbeidsmarkt, en de zorgsector.
Deze plafonds gelden als maxima, waarbinnen de uitgaven zich de komende jaren
dienen te ontwikkelen. Inkomstenmeevallers en -tegenvallers hebben geen gevolgen
voor de ontwikkeling van de uitgaven, indien het EMU-saldo tussen de afgesproken
signaalwaarden van 0% en 2½% BBP ligt.De bestuurlijke rust en budgettaire stabiliteit die dit beleid heeft opgeleverd,
zijn belangrijke verworvenheden die moeten worden voortgezet. Een aanscherping
is dat compensatie tussen de drie sectoren slechts in uitzonderlijke omstandigheden
wordt toegestaan. Voor de inkomstenkant van de begroting wordt, binnen de
afgesproken signaalwaarden voor het EMU-saldo, uitgegaan van werking van de
automatische stabilisatoren. Kanttekening daarbij is dat inkomstenmeevallers
die het begrotingsoverschot boven de 1% BBP brengen, voor 25% en tot een maximum
van 1 miljard euro mogen worden aangewend voor lastenverlichting.aflossen staatsschuld in één generatieCentraal in de lange termijn oriëntatie van het kabinet staat het
aflossen van de overheidsschuld in één generatie. Om dit te
realiseren was in het Strategisch Akkoord een pakket van maatregelen getroffen
dat tot in 2006 een overschot op de begroting zou leiden van 0,6% BBP met
een verdere verbetering in de daarop volgende jaren. Door de recente tegenvallers
dreigde dit perspectief snel te verdwijnen. Zonder nadere maatregelen zou
het overschot in 2006 teruglopen tot 0,4% BBP. Verder zou voor de overige
jaren in deze kabinetsperiode een tekort op de begroting resulteren. Met het
Aanvullend Beleidspakket is het beeld uit het Strategisch Akkoord hersteld:
een overschot van 0,6% BBP in 2006 en ook geen oploop van het tekort van 2002
op 2003. Een en ander blijkt uit tabel 1.3.1. Tabel 1.3.1 EMU-saldo na verwerking beleid
en bij ongewijzigd beleid 20022003200420052006Saldo zonder beleid – 1,2%– 0,8%– 0,4%0,1%Effect Strategisch Akkoord1 0,5%0,4%0,3%0,3%Effect Aanvullend Beleidspakket1 0,2%0,2%0,2%0,2%Stand MN 2003– 0,5%– 0,5%– 0,2%0,1%0,6%1 inbegrepen uitverdieneffectenmaatregelenZowel in het Strategisch Akkoord als in het Aanvullend Beleidspakket is
een groot aantal verschillende maatregelen getroffen. Grosso modo kunnen deze
maatregelen in twee categorieën worden onderverdeeld. Aan de ene kant
staat een aantal saldoverbeterende maatregelen, zoals uitgavenverminderingen
en lastenverzwaringen, aan de andere kant zijn er voorstellen die leiden tot
saldoverslechteringen. Hierbij gaat het om uitgavenintensiveringen en lastenverlichtingen.
In figuur 1.1 is aangegeven hoe de balans tussen deze maatregelen zich door
de jaren heen in de kabinetsperiode ontwikkelt.Figuur 1.3.1 Opbrengst en aanwending ruimtevergrotende
maatregelen 2003–2006 (in miljarden euro)Wordt specifiek naar de uitgavenverhogingen gekeken, dan is daarvoor een
bedrag opgenomen van bijna 7 miljard euro in 2006, dit is inclusief de inkomensondersteunende
uitgaven in het kader van het nieuwe zorgstelsel. Dit bedrag komt boven op
de basisraming van het Strategisch Akkoord waar al rekening is gehouden met
een flinke uitgavengroei. In totaal groeien de overheidsuitgaven in de komende
kabinetsperiode cumulatief dan ook reëel met zo'n 6%. Voor de prioritaire
beleidsvelden veiligheid, zorg en onderwijs ligt dit percentage nog aanmerkelijk
hoger. De komende vier jaar wordt nu een reële toename van de uitgaven
voor veiligheid geraamd van 9%. Voor de reële onderwijsuitgaven bedraagt
dit percentage 9%, terwijl voor de reële zorguitgaven zelfs een stijging
wordt voorzien van cumulatief 15%.Figuur 1.3.2 Reële ontwikkeling budget 2002–2006
(in miljarden euro)1.4 Verantwoordelijkheid en ruimteHet kabinet wordt geconfronteerd met een aantal aanzienlijke beleidsuitdagingen.
Niet de minste daarvan is de noodzaak het concurrentievermogen te versterken.
Versterking van de concurrentiekracht is niet alleen via een beheerste ontwikkeling
van de arbeidskosten mogelijk, maar ook via beleidsinspanningen die resulteren
in een hogere groei van de arbeidsproductiviteit. In dit verband, en in lijn
met het Strategisch Akkoord, is vooral verbetering van de kwaliteit van de
overheidsvoorzieningen van belang. Kwalitatief hoogwaardige voorzieningen
op het gebied van veiligheid, zorg en onderwijs dragen bij aan de arbeidsproductiviteit
en de aantrekkelijkheid van Nederland als vestigingsplaats voor ondernemingen.
Voor een sterke economie zijn tevens goede infrastructurele voorzieningen
noodzakelijk. Er is dan ook op twee fronten actie nodig: de ontwikkeling van
de arbeidskosten moet worden gematigd en de kwaliteit van de overheidsvoorzieningen
dient – mede met het oog op de groei van de arbeidsproductiviteit –
te worden verbeterd. Een verbetering van de kwaliteit van de overheidsvoorzieningen
is niet alleen een taak voor de overheid. Belangrijk is dat de overheid meer
ruimte schept voor burgers, bedrijven, maatschappelijke instellingen en medeoverheden,
zodat zij een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het oplossen van deze
maatschappelijke knelpunten. Het is noodzakelijk dat alle partijen hun verantwoordelijkheid
nemen, en dat de overheid hen aanspreekt op het resultaat. Uiteraard moet
de overheid ook zelf worden aangesproken op het resultaat van haar beleidsinspanningen.
Door minder regels op te leggen moet niet alleen de efficiëntie maar
eerst en vooral de effectiviteit van maatschappelijke processen worden bevorderd.1.5 Aanpak maatschappelijke knelpuntenveiligheidsgevoelHet veiligheidsbeleid vergt veel aandacht van het kabinet. Mensen in Nederland
voelen zich steeds vaker onveilig. Het bestrijden van criminaliteit schiet
soms tekort. Het kabinet zal met de politiekorpsen duidelijke doelen afspreken.
Tegelijkertijd zullen deze korpsen worden aangesproken op de resultaten die
ze boeken. Meer aandacht voor preventie van criminaliteit levert ook een bijdrage
aan een grotere veiligheid. Een grotere veiligheid draagt ook bij aan de kwaliteit
van het vestigingsklimaat voor ondernemingen.gezondheidszorgstelselHet Nederlandse gezondheidszorgstelsel wordt gekenmerkt door een sterke
mate van overheidsingrijpen. De kwaliteit van de gezondheidszorg in Nederland
is goed, maar de aanbodsturing functioneert niet altijd adequaat: ondanks
een forse groei van de uitgaven zijn er tekorten, er is te weinig keuzevrijheid
en het aanbod sluit niet altijd goed aan op de vraag. Daarom kiest het kabinet
ervoor om de zorg anders te organiseren. De patiënt staat centraal bij
deze herziening van het zorgstelsel. Het systeem van aanbodsturing zal stap
voor stap worden vervangen door vraagsturing. Dat wil zeggen dat de overheid
in beginsel niet langer zal bepalen hoe het zorgaanbod eruit ziet en hoeveel
zorgaanbod er is. De mogelijkheden voor particulier initiatief zullen worden
verruimd en regelgeving zal geleidelijk worden vereenvoudigd en versoepeld.
In sectoren waar onvoldoende aanbod tot stand komt, ligt het voor de hand
dat de overheid stimulerend en regulerend optreedt. Wanneer de stelselherziening
is voltooid zullen verzekerden, verzekeraars en zorgaanbieders op decentraal
niveau het zorgaanbod bepalen.basisverzekeringOm vraagsturing mogelijk te maken is het noodzakelijk dat het huidige
verzekeringsstelsel wordt vervangen door een algemene, verplichte basisverzekering
die in 2005 wordt ingevoerd, met een acceptatieplicht voor het basispakket.
Deze basisverzekering stimuleert de concurrentie tussen de verzekeraars.
Om de eigen verantwoordelijkheid van burgers te benadrukken, zal in deze basisverzekering
bovendien sprake zijn van een verplicht eigen risico. De overheid blijft in
het nieuwe zorgstelsel aanspreekbaar op toegankelijkheid en kwaliteit van
de zorg, de handhaving van eerlijke verhoudingen en het verzekeren van objectieve
informatie over de kwaliteit van de prestaties van zorgaanbieders en -verzekeraars.
Onverlet het individuele recht op zorg – aanspraken van 1 januari tot
en met 31 december – betekent het criterium van de betaalbaarheid dat
de overheid verantwoordelijk blijft voor de omvang van de zorguitgaven en
dus voor het budgettaire kader (BKZ). Bij een ongewenste stijging van de uitgaven
zal de overheid moeten ingrijpen. Zij kan dan bijvoorbeeld de eigen betalingen
verhogen, of de aanspraken in het wettelijke basispakket beperken. Gedurende
de komende kabinetsperiode is additionele budgettaire ruimte beschikbaar om
de stijgende kosten als gevolg van met name de vergrijzing op te vangen.onderwijsIn het onderwijs is van oudsher sprake van een grote mate van regulering
door de overheid. Onderwijsinstellingen krijgen weinig ruimte bij de invulling
van het onderwijs en bij het besteden van financiële middelen. Onderwijsinstellingen
ondervinden bovendien knelpunten op de arbeidsmarkt, met als gevolg tekorten
aan leraren. Het kabinet kiest ervoor om de instellingen meer dan nu het geval
is de verantwoordelijkheid te geven voor de wijze waarop ze invulling geven
aan het onderwijs. Dit kan tevens het beroep van leraar aantrekkelijker maken
en de bureaucratie verminderen. Leerlingen en ouders hebben ook een rol bij
de invulling van het onderwijs. Verder krijgen scholen meer vrijheid bij het
besteden van hun budget. Dit stelt hen onder andere in staat beter op lokale
arbeidsmarktomstandigheden in te spelen. Van belang is verder dat de resultaten
die onderwijsinstellingen boeken, centraal getoetst zullen worden. Hierdoor
wordt de kwaliteit transparanter, zijn ouders en leerlingen beter in staat
een afgewogen keuze voor een school te maken en kunnen scholen beter op hun
prestaties worden afgerekend.integratieDe integratie van vreemdelingen is vaak gebrekkig. Het kabinet zal maatregelen
nemen om dit aan te pakken en om te voorkomen dat het probleem blijft groeien.
De instroom van migranten zal worden verminderd, onder andere door de mogelijkheden
voor gezinshereniging en gezinsvorming te beperken. Mensen die zich in Nederland
vestigen zullen voor eigen rekening deel moeten nemen aan een inburgeringscursus.
In deze cursus zullen zij niet alleen kennis maken met de Nederlandse taal,
maar ook met de waarden en normen die gangbaar zijn in de Nederlandse maatschappij.
Indien zij deze cursus met succes afronden, zullen ze een deel van de kosten
terugkrijgen. Ook vreemdelingen die zich al in Nederland bevinden en die een
uitkering ontvangen, worden geacht aan een dergelijke cursus deel te nemen.
Er zal op worden toegezien dat uitgeprocedeerde asielzoekers meer dan nu het
geval is, daadwerkelijk het land verlaten.mobiliteitEén van de neveneffecten van de sterke economische groei in Nederland
gedurende de jaren negentig is een aanzienlijke toename van de mobiliteit.
Dat is op zichzelf positief, maar het heeft wel geleid tot een verdere stijging
van de congestie op het wegennet. Dit veroorzaakt – naast veel irritatie –
schade aan de economie en het milieu. Het kabinet wil deze congestie op verschillende
manieren aanpakken. Naast capaciteitsuitbreiding en een versnelling van de
procedures voor de aanleg van infrastructuur, zal het kabinet op korte termijn
maatregelen nemen om de bestaande infrastructuur beter te benutten. Het openbaar
vervoer en vooral de spoorwegen functioneren niet optimaal. De NS is hiervoor
in eerste instantie verantwoordelijk. Door verbetering van het onderhoud aan
het spoorwegennet zullen de problemen in deze sector worden aangepakt.
De economische structuur zal verder worden versterkt door meer ruimte te scheppen
voor ondernemerschap. Overbodige regels zullen worden afgeschaft. Hierdoor
gaan de administratieve lasten omlaag.medeoverhedenGemeenten en provincies zullen in grotere mate verantwoordelijk worden
voor het beleid ten aanzien van de ruimtelijke inrichting. In het verleden
heeft de rijksoverheid te krampachtig geprobeerd in detail te bepalen wat
waar nodig is en wat waar mocht komen. De medeoverheden weten beter waaraan
de mensen en ondernemingen in de eigen regio behoefte hebben. Dat geldt zowel
voor herindeling als ruimtelijke ordening. Bij sommige beleidsterreinen geldt
het tegenovergestelde. Bijvoorbeeld bij het milieubeleid loopt de Nederlandse
overheid in haar beleid tegen grenzen aan vanwege het internationale karakter
van de problematiek. Een aantal milieuproblemen zijn immers bijna per definitie
grensoverschrijdend van aard, denk aan de gevolgen van de CO2-uitstoot.
Bij deze problemen ligt het dan ook eerder voor de hand om te kiezen voor
internationale coördinatie en samenwerking.1.6 Tot slotHet kabinet heeft er voor gekozen om in aanvulling van datgene wat al
in het Strategisch Akkoord was besloten, de additionele budgettaire en economische
problemen zonder uitstel aan te pakken. Uitgavenverminderingen en lastenmaatregelen
vormen de kern van een Aanvullend Beleidspakket waartoe het kabinet heeft
besloten. Aangezien de uitvoering van deze maatregelen plaatsvindt in een
jaar met een beperkte economische groei, is het onvermijdelijk dat daarbij
het besteedbaar inkomen tijdelijk onder druk staat. Nu een pas op de plaats
maken levert economische en budgettaire ruimte voor een gezond financieel
economisch beleid voor de middellange termijn en versterkt de concurrentiepositie
van de Nederlandse economie. Deze sobere Miljoenennota creëert daarbij
een stabiel budgettair perspectief voor de jaren waarin de vergrijzingslasten
aanmerkelijk zullen oplopen.2 Het financieel-economische beleid2.1 De Nederlandse economie: uitgangssituatie en vooruitzichten
voor de korte termijnVerslechtering van de budgettaire situatieEMU-saldoAls gevolg van de teleurstellende prestaties van de Nederlandse economie
in 2001 en 2002 is de budgettaire situatie in korte tijd aanzienlijk verslechterd.
De ongunstige gevolgen van de zwakke economische groei openbaren zich –
zoals gebruikelijk – ook nu pas na enige tijd volledig. Met name de
werkgelegenheid en de overheidsinkomsten reageren met enige vertraging op
de afzwakking van de economische groei. Dit jaar is – na enkele jaren
met begrotingsoverschotten – opnieuw van een tekort op de begroting
sprake, en zonder het kabinetsbeleid zou in 2003 een EMU-tekort van 1,2% BBP
uit de bus komen. Om de begroting volgend jaar zo dicht mogelijk bij evenwicht
te houden zijn dan ook aanzienlijke beleidsingrepen noodzakelijk. Het kabinet
kiest ervoor om snel maatregelen te nemen, zodat in de jaren na 2003 minder
pijnlijke ingrepen nodig zijn om de gewenste verbetering van het begrotingssaldo
te bereiken en tegelijkertijd voldoende financiële ruimte beschikbaar
komt om de overige doelstellingen van het kabinetsbeleid te realiseren. Het
EMU-tekort bedraagt na de beleidsingrepen volgend jaar 0,5% van het BBP. In
vergelijking met de grote EU-landen blijft het tekort op de begroting daarmee
relatief beperkt van omvang. Deze relatief kleine omvang is – behalve
aan de maatregelen die volgend jaar worden genomen – mede te danken
aan de sterke verbetering van het begrotingssaldo die bij het gevoerde trendmatige
begrotingsbeleid is gerealiseerd ten tijde van de hoogconjunctuur van de jaren
1996–2000.Figuur 2.1.1 Vorderingensaldo (% BBP), 1991–2003 Vorderingensaldo (% BBP),
2003Bron: CPB, MEV 2003Scherpe vertraging van de economische groeiperiode 1996–2000De Nederlandse economie presteerde in de jaren negentig in Europees perspectief
goed. Vooral in de periode 1996–2000 groeide de economie hard. Dat hing
voor een deel samen met de gunstige ontwikkeling van de wereldeconomie, die
vergezeld ging van een sterke toename van de wereldhandel. Niet alleen de
uitvoer steeg krachtig, maar ook de particuliere consumptie. Hierbij speelden
vermogenseffecten een rol als gevolg van de hausse op de aandelenmarkt en
de sterke prijsstijging van 2001huizen. In 2001 was niet alleen sprake van een conjuncturele afzwakking
van de economische groei, maar belandde de groei tevens duidelijk beneden
het Europese gemiddelde. De toename van de uitvoer vertraagde scherp als gevolg
van de internationale vertraging van de economische groei en een verslechtering
van de prijsconcurrentiepositie. Er was ook bovendien niet langer sprake van
gunstige vermogenseffecten op de groei van de consumptie, en de investeringen
stonden onder druk door de lagere productiegroei en de aangetaste winsten.Het herstel van de conjunctuur laat langer op zich wachten dan enkele
maanden geleden nog werd verwacht. De economische groei trekt volgend jaar
wel enigszins aan tot 1½%, maar blijft daarmee lager dan 2002 en 2003trendmatig. Ook in 2002 en 2003 blijft de groei beneden het EU-gemiddelde.
De exportsector ziet zijn marktaandeel verder afnemen onder invloed van een
voortgaande verslechtering van de prijsconcurrentiepositie. Onder meer vanwege
een afgenomen consumentenvertrouwen houden de consumenten bovendien de hand
op de knip. De investeringen van bedrijven nemen dit jaar nog af als gevolg
van een verdere aantasting van de winstgevendheid, maar dalen volgend jaar
niet verder dankzij de aantrekkende productiegroei.Figuur 2.1.2 Economische groei, 1991–2003 Toename werkgelegenheid (in personen),
1991–2003Bron: CPB, MEV 2003werkgelegenheidDe snelle groei van de werkgelegenheid resulteerde in de jaren negentig
in een sterke afname van de werkloosheid. Vorig jaar daalde de werkloosheid
tot 3,3%, een bijzonder laag niveau in zowel internationaal als historisch
perspectief. Het lage niveau van de officiële werkloosheid neemt niet
weg dat er nog aanzienlijke arbeidsreserves (met name in de WAO en de Ziektewet)
zijn. De vertraging van de economische groei blijft bovendien niet zonder
gevolgen voor de arbeidsmarkt. De werkgelegenheid neemt dit jaar veel minder
hard toe dan vorig jaar en in 2003 daalt het aantal banen zelfs. In arbeidsjaren
gerekend neemt de werkgelegenheid volgend jaar nog sterker af dan in personen.
De werkloosheid loopt dan ook weer op en bedraagt in 2003 naar
verwachting 5%. Daarmee verdwijnt in snel tempo de krapte op de arbeidsmarkt.
Op sommige deelmarkten is van aanbodoverschotten sprake, al blijven er ook
deelmarkten met knelpunten.Verslechtering concurrentiepositiestijging arbeidskostenDe sterke werkgelegenheidsgroei die Nederland vanaf halverwege de jaren
tachtig kende, was mede te danken aan een gematigde ontwikkeling van de arbeidskosten.
Onder invloed van de krapte op de arbeidsmarkt zijn de arbeidskosten in de
afgelopen jaren echter harder gaan stijgen. Tegenover de hogere stijging van
de arbeidskosten per werknemer staat geen sterkere toename van de arbeidsproductiviteit,
zodat de arbeidskosten per eenheid product sneller toenemen. De arbeidskosten
per eenheid product stijgen vanaf 1998 harder dan bij de concurrenten uit
het eurogebied. Volgend jaar zullen deze kosten sinds 1997 cumulatief met
10% meer zijn gegroeid dan bij deze concurrenten. Vanaf vorig jaar stijgen
de arbeidskosten per eenheid product ook sneller dan bij overige concurrenten.
Hierbij speelt een rol dat het effect van de snel stijgende arbeidskosten
niet langer door een koersdaling van de euro wordt gemaskeerd. Integendeel:
de koersstijging van de euro maakt het lastiger om een verdere aantasting
van de concurrentiekracht ten opzichte van de concurrenten buiten het eurogebied
te voorkomen.Figuur 2.1.3 Concurrentiekracht op basis van arbeidskosten1 (indices, 1995 = 100), 1995–2003 1 Arbeidskosten per eenheid product in de verwerkende industrie
in concurrerende landen ten opzichte van die in Nederland. Een daling wijst
op een verslechtering van de concurrentiekracht.Bron: CPB, MEV 2003prijsconcurrentiepositieDoordat de ondernemingen de hogere arbeidskosten gedeeltelijk hebben doorberekend
in hun prijzen, is de prijsconcurrentiepositie van de exportsector verslechterd.
Deze verslechtering verklaart het verlies aan marktaandeel dat deze sector
sinds enkele jaren boekt. De snelle groei van de arbeidskosten heeft bovendien
de winstmarges van de bedrijven aangetast. De arbeidsinkomensquote
van de marktsector, een vaak gebruikte indicator voor de winstgevendheid,
is dit jaar 4 procentpunt hoger dan in 1998. Voor 2003 wordt, vooral dankzij
een aantrekkende groei van de arbeidsproductiviteit, op een daling van de
arbeidsinkomensquote gerekend, maar deze blijft dan nog steeds 3½ procentpunt
boven het niveau van 1998. De snel verslechterende situatie op de arbeidsmarkt
vraagt om een snellere omslag in de ontwikkeling van de arbeidskosten dan
in de projectie van het CPB ligt besloten. Een kortere remweg bij de loonvorming
kan het verlies van veel banen helpen voorkomen.Inflatieversnelling inflatieDe Nederlandse inflatie is in de afgelopen jaren versneld en bereikte
vorig jaar een piekwaarde. De hogere inflatie werd vooral veroorzaakt door
de ontwikkeling van de arbeidskosten. Een deel van de prijsstijging in 2001
(1 procentpunt) hing samen met de verhoging van de indirecte belastingen in
het kader van de in 2001 ingevoerde belastingherziening. Dit jaar zwakt de
inflatie af, zij het – onder meer vanwege hoge prijzen van groenten
en fruit – minder dan eerder werd verwacht. De inflatie blijft, vooral
vanwege een grote bijdrage van de arbeidskosten, in Europees perspectief relatief
hoog. Volgend jaar neemt de prijsstijging verder af, maar blijft nog steeds
boven de gemiddelde inflatie in het eurogebied.Figuur 2.1.4 Geharmoniseerde inflatie, 1996–2003 Geharmoniseerde inflatie
(links) en groei arbeidskosten per eenheid product (rechts), 2001–2002Bron: CPB, MEV 2003introductie euroEr is dit jaar veel gesproken over het mogelijke effect van de introductie
van de chartale euro op de inflatie. Het is waarschijnlijk dat dit verschijnsel
zich in zekere mate heeft voorgedaan. De invoering van de euro heeft tot prijsstijging
geleid doordat ondernemingen een deel van de gemaakte kosten in verband met
deze invoering in de prijzen hebben doorberekend. Daarnaast hebben sommige
ondernemingen de introductie van de euro aangegrepen om prijsaanpassingen
door te voeren. Hoewel dit het geval is, zijn twee kanttekeningen op hun plaats.
Ten eerste moet erop worden gewezen dat de hoofdoorzaak van de relatief hoge
inflatie in Nederland is gelegen in de afwijkende ontwikkeling van de arbeidskosten
in ons land. De bijdrage van de arbeidskosten aan de inflatie is in 2001 en
2002 hier veel hoger dan elders in het eurogebied, zoals het rechterdeel van
figuur 2.1.4 duidelijk maakt. In de tweede plaats blijkt de door mensen ervaren
inflatie dit jaar veel hoger te zijn dan de feitelijke prijsstijging. Hierbij
speelt een rol dat de dagelijkse boodschappen meer in prijs zijn gestegen
dan het totale pakket aan consumptiegoederen en -diensten en dat men – vanwege de komst van de nieuwe munt – nog geen juist beeld van
de prijzen heeft.Voor de toekomstige inflatie is van belang dat de kosten in verband met
de invoering van de euro de prijzen slechts tijdelijk verhogen. Als dit effect
uit de prijzen wegvalt, komt de inflatie lager uit. De komst van de euro maakt
het bovendien gemakkelijker om de prijzen van goederen en diensten in Europa
te vergelijken. Hiervan mag een drukkend effect op de prijzen in Europa worden
verwacht. De komende jaren zwakt de inflatie in Nederland bovendien af dankzij
het kabinetsbeleid. Volgens het CPB leiden de maatregelen uit het Strategisch
Akkoord in de periode 2003–2006 tot een vermindering van de inflatie
met 0,3 procentpunt per jaar en zwakt de inflatie in het voorzichtig trendmatige
scenario daarmee af tot gemiddeld 1½% per jaar.Ontwikkelingen op de aandelenmarktenkoersvalAandelenkoersen hebben de afgelopen jaren flinke schommelingen laten zien.
Na een bijzonder forse stijging gedurende enkele jaren, is sinds medio 2000
een sterke daling opgetreden. De omslag in de ontwikkeling van de aandelenkoersen
heeft bijgedragen aan de groeivertraging van de economie. De malaise op de
beurs remt via negatieve vermogenseffecten en een ongunstige invloed op het
consumentenvertrouwen de toename van de consumptie, terwijl de hausse op de
aandelenmarkt enkele jaren geleden juist het omgekeerde effect had. De recente
koersval van aandelen hangt mede samen met onjuiste informatie die sommige
ondernemingen hebben verstrekt. Een goed toezicht op de financiële cijfers
die ondernemingen naar buiten brengen, moet ervoor zorgen dat het geschokte
vertrouwen wordt hersteld (zie ook paragraaf 2.2).pensioenenDe forse koersdaling van aandelen is van belang voor de pensioenfondsen
die de waarde van hun beleggingen onder druk zien staan. De dekkingsgraad
van deze fondsen ontwikkelde zich toch al ongunstig omdat de sterke contractloonstijging
gepaard gaat met hoge kosten van pensioenindexering. Een en ander kan leiden
tot de noodzaak van hogere pensioenpremies of aanpassing van pensioenvoorwaarden,
om de dekkingsgraad van de fondsen voldoende hoog te houden. Overigens zal
loonmatiging bijdragen aan beheersing van de kosten van pensioenindexering.
De sociale partners bewijzen met een beheerste loonontwikkeling dan ook niet
alleen de werkgelegenheid een dienst, maar ook de betaalbaarheid van de pensioenen.Figuur 2.1.5 AEX-index, 1995–2002 Consumenten- en producentenvertrouwen,
1995–2002Bronnen: Euronext en CBSVersterking van het groeivermogen van de economieNederland neemt – dankzij de gunstige economische ontwikkeling van
de jaren negentig – op dit moment in Europa nog een relatief gunstige
positie in, afgemeten aan variabelen als het inkomen per hoofd en het werkloosheidspercentage.
Sinds het jaar 2000 groeit onze economie echter minder hard dan de Europese,
zodat behoud van deze gunstige positie allerminst gegarandeerd is. Om te voorkomen
dat Nederland geleidelijk verder achterop raakt zijn forse inspanningen nodig
van overheid en sociale partners. Op de sociale partners rust de verantwoordelijkheid
om snel een omslag in de ontwikkeling van de arbeidskosten te realiseren.
Het kabinet levert, vooral met zijn beleid op het gebied van de arbeidsmarkt
en de sociale zekerheid, een bijdrage aan de noodzakelijke versterking van
het groeivermogen van de economie. De met het oog op de vergrijzing gewenste
verbetering van het begrotingssaldo gedurende de kabinetsperiode vormt daarbij
een randvoorwaarde.2.2 Financiële markten11 septemberstabiliteit financiële marktenDe aanslagen in de VS van 11 september 2001 hebben de internationale gemeenschap
geschokt. Ze waren in de eerste plaats een menselijk drama. Enige tijd was
er ook grote bezorgdheid over de gevolgen voor de wereldeconomie en over de
stabiliteit van de financiële markten. In het gebied rond het World Trade
Center is immers het financiële hart van de VS gevestigd. De klap werd
in de financiële wereld goed opgevangen. Weliswaar vielen systemen van
financiële instellingen uit, maar de belangrijkste betalingssystemen
werden niet geraakt. Ook lieten de beurzen in eerste instantie flinke verliezen
zien. De stabiliteit van het financiële stelsel is echter uiteindelijk
geen enkel moment in gevaar geweest. Dit geeft vertrouwen in de robuustheid
ervan.criminele geldstromenDe aanslagen van 11 september vestigden ook om een andere reden de aandacht
op de financiële markten. Criminele geldstromen in het internationale
financiële circuit kwamen aan het licht. Wil de financiële sector
vertrouwen blijven genieten, dan is het van essentieel belang dat criminele
geldstromen door de overheid worden opgespoord. In Nederland gebeurt dat onder
meer met een meldingsplicht voor ongebruikelijke financiële transacties.Boekhoudschandalengeschaad vertrouwenDe afgelopen periode heeft laten zien dat de financiële markten een
grote dynamiek kennen met aanzienlijke consequenties voor de economie. Nergens
vertaalt economische informatie zich zo snel in prijsaanpassingen als op de
financiële markten. Voor een goed functioneren van deze markten is het
van belang dat beleggers over juiste informatie beschikken. Enkele recente
boekhoudschandalen in de VS en elders hebben het vertrouwen in de juistheid
van financiële informatie geschaad. Als bedrijven in de verslaggeving
ten onrechte een rooskleurig beeld van de werkelijkheid geven en tegenvallers
verborgen weten te houden, ontstaat onzekerheid over hun prestaties, die resulteert
in sterke koersbewegingen, en worden beleggers benadeeld. In enkele gevallen
heeft dit faillissementen en aanzienlijke financiële tegenvallers tot
gevolg gehad, onder meer bij financiële instellingen.Hervorming van het toezicht op de financiële sectorgoed toezichtDe recente ontwikkelingen op de beurs tonen de noodzaak van een goed financieel toezicht. Dit toezicht moet zijn gericht op de financiële
soliditeit van financiële instellingen en op hun gedrag. De wijze waarop
het toezicht op de financiële sector institutioneel is georganiseerd,
is gewijzigd. Het bedrijfseconomisch toezicht, gericht op de soliditeit van
financiële instellingen, is neergelegd bij de combinatie De Nederlandsche
Bank (DNB) en de Pensioen- en Verzekeringskamer (PVK). Hiertoe wordt de samenwerking
tussen beide instellingen geïntensiveerd. Het toezicht op het gedrag
van partijen op de financiële markten, met bijzondere aandacht voor de
positie van de consument, wordt nu uitgevoerd door de Autoriteit Financiële
Markten.Financiële soliditeitrisicobeheerFinanciële instellingen verdienen hun geld met het aangaan en beheersen
van financiële risico's. Het verwerken van sterke bewegingen op de financiële
markten hoort daarbij. In tijden van economische voorspoed moeten er voldoende
buffers worden gevormd voor tijden waarin de economie slecht presteert. Dat
geldt voor banken en verzekeraars, en in het bijzonder ook voor pensioenfondsen,
vanwege het langetermijnkarakter van hun verplichtingen. DNB en PVK zien hierop
toe. Een risicogeoriënteerd toezicht – dat aansluit bij het interne
risicobeheer van de instellingen – is in ontwikkeling.GedragstoezichttransparantieHet internationale bedrijfsleven heeft door de boekhoudschandalen aanzienlijke
imagoschade opgelopen. Op Europees niveau zullen daarom internationale standaarden
voor de financiële verslaggeving verplicht worden gesteld om transparantie
en onderlinge vergelijkbaarheid van de cijfers te waarborgen. Bestuur en raad
van commissarissen leggen in de aandeelhoudersvergadering verantwoording af
over het gevoerde beleid op basis van de financiële verslaggeving. Het
verantwoordelijkheidsbesef wordt versterkt wanneer aandeelhouders bestuurders
en commissarissen kunnen afrekenen op het gevoerde beleid. De onderneming
heeft een eigen verantwoordelijkheid, ondersteund via controle van financiële
rapportages door een externe accountant, maar dit is niet genoeg. Een goede
kwaliteitsborging van het werk van de controlerende accountants is noodzakelijk.
De Autoriteit Financiële Markten zal toezicht houden op de financiële
verslaggeving van beursgenoteerde ondernemingen, en ook accountants zullen
onder onafhankelijk toezicht komen.financiële bijsluiterBeleggingen gaan gepaard met risico's. Een relatief hoog rendement is
niet mogelijk zonder een relatief hoog risico. De consument moet goede informatie
over financiële producten hebben en inzicht in de risico's op de financiële
markten, omdat de verantwoordelijkheid uiteindelijk bij hem zelf ligt. De
financiële bijsluiter, die bij complexe financiële producten moet
worden gevoegd, draagt hieraan bij, evenals het komende toezicht op de activiteiten
van alle bemiddelaars in financiële producten.2.3 Voortgaande Europese integratieDe Economische en Monetaire UnieonwennigheidDe economie internationaliseert. Deze ontwikkeling is al decennia lang
gaande en zal ook in de komende jaren voortgang vinden. Voor Nederland krijgt
deze vooral gestalte via de Europese integratie. De totstandkoming van de
EMU op 1 januari 1999 gaf dit integratieproces een belangrijke impuls. De
komst van een gemeenschappelijke munt maakte een eind aan de wisselkoersonzekerheid
in het eurogebied. De komst van de chartale euro op 1 januari van dit jaar
heeft tevens de prijstransparantie in de EMU-landen vergroot
en heeft ervoor gezorgd dat geen omwisselkosten meer hoeven te worden gemaakt.
De introductie van de euro is succesvol verlopen, maar vervolgens heeft onwennigheid
het eerste halve jaar van de gemeenschappelijke munt gekenmerkt. Verwacht
mag worden dat deze onwennigheid een tijdelijk verschijnsel zal zijn.Uitbreiding van de Europese Unieveiligheid en stabiliteitIn 2004 zullen mogelijk maximaal tien landen uit Midden-, Oost- en Zuid-Europa
tot de Europese Unie toetreden. De EU kan daarmee uitgroeien tot een markt
van 480 miljoen consumenten, tegen 375 miljoen op dit moment. Nederlandse
bedrijven kunnen van deze uitbreiding profiteren. Zij zijn ook nu al vrij
actief op de markten van de kandidaat-lidstaten, via zowel handelsrelaties
als directe buitenlandse investeringen. Dit beperkt het effect van de toetreding
van deze landen op het Nederlandse BBP. De uitbreiding van Europa is echter
niet alleen om economische redenen van belang, maar ook om politieke. De Unie
draagt bij aan veiligheid en stabiliteit in Europa.landbouwHet is de bedoeling dat de toetredingsonderhandelingen tijdens de Europese
Raad in Kopenhagen van december dit jaar worden afgerond. Het gaat daarbij
vooral om het financiële pakket. De nog openstaande vraagstukken op de
terreinen landbouw, regionaal beleid en begroting moeten in samenhang worden
behandeld. Er is vooral een besluit nodig over de hervorming van het gemeenschappelijke
landbouwbeleid. Nederland is van mening dat in het kader van dit beleid geen
uitbreiding van inkomenssteun naar nieuwe lidstaten dient plaats te vinden.
Indien dit onontkoombaar zou zijn, versterkt dit de noodzaak van versnelde
uitfasering van de steun in de oude lidstaten, waarover besloten zou moeten
zijn voordat de toetreding van nieuwe lidstaten een feit is. De afbouw van
inkomenssteun voor de landbouw in EU-verband moet worden gecombineerd met
de uitbreiding van mogelijkheden om vergoedingen te geven aan boeren die een
actieve bijdrage leveren aan natuur- en landschapsbeheer.Samenwerking bij het beleidVeel problemen vragen vanwege hun grensoverschrijdende karakter om een
internationale aanpak. Voorbeelden zijn te vinden op het terrein van de veiligheid,
de opvang van vluchtelingen en het milieu. Bij het aanpakken van deze problemen
is internationale samenwerking geboden. Die samenwerking moet vooral op Europees
niveau gestalte krijgen.globale richtsnoerenDe EU-landen werken al intensief samen op het gebied van het economisch
beleid. Hierbij geldt als uitgangspunt dat coördinatie van beleid op
Europees niveau een duidelijke toegevoegde waarde moet hebben ten opzichte
van nationaal beleid en niet verder mag gaan dan nodig is voor het bereiken
van de verdragsdoelstellingen. De Globale Richtsnoeren voor het Economisch
Beleid zijn het centrale instrument voor de coördinatie van het Europese
economische beleid. Deze richtsnoeren bevatten aanbevelingen voor het op hoofdlijnen
te voeren beleid. Er wordt afzonderlijk aandacht besteed aan het begrotingsbeleid,
het werkgelegenheidsbeleid en het economische structuurbeleid. Onder het economische
structuurbeleid verstaat men het beleid dat is gericht op een goede werking
van de markten voor goederen en diensten, bevordering van ondernemerschap
en versterking van de kenniseconomie. Voor de drie beleidsterreinen (begroting,
werkgelegenheid, economische structuur) bestaan tevens afzonderlijke coördinatieprocedures.
Voor het werkgelegenheidsbeleid zijn er – op grond van het EG-verdrag –
bovendien aparte Werkgelegenheidsrichtsnoeren.Stabiliteits- en GroeipactExpliciete afspraken zijn er onder meer op het gebied van het begrotingsbeleid.
Hier is ook alle aanleiding toe, gegeven de mogelijke negatieve effecten van
te grote begrotingstekorten in individuele EMU-lidstaten voor de economische
ontwikkeling in het hele eurogebied. In het Stabiliteits- en Groeipact is
dan ook vastgelegd dat alle EU-lidstaten zullen streven naar een begroting
die op middellange termijn in evenwicht is of een overschot vertoont. Op deze
manier wordt gewaarborgd dat de begrotingstekorten ook in perioden van laagconjunctuur
beneden de grenswaarde van 3% BBP uit het EU-verdrag blijven. Op afwijkingen
van het Stabiliteits- en Groeipact staan sancties. Ook lichte en informele
vormen van beleidscoördinatie, zoals uitwisseling van beleidservaringen,
kunnen een nuttige rol spelen. Beleidsuitwisseling biedt de mogelijkheid om
te zoeken naar effectieve en efficiënte vormen van beleid. Als voorbeeld
kan de nieuwe coördinatieprocedure voor de pensioenen dienen. Deze stelt
lidstaten in staat om kennis te nemen van de wijze waarop andere landen met
hun beleid ten aanzien van de pensioenen anticiperen op de vergrijzing. Die
landen kunnen vervolgens druk uitoefenen op andere lidstaten («peer
pressure») indien deze onvoldoende maatregelen nemen.stroomlijning Europese processenDe Europese Raad van Barcelona, van maart dit jaar, heeft erop aangedrongen
de coördinatieprocessen opnieuw te bezien en waar mogelijk te stroomlijnen.
Deze wens hangt mede samen met de uitbreiding van de EU. Volgens de Raad moet
voortaan meer aandacht worden besteed aan de geboekte voortgang bij het realiseren
van de aanbevelingen die in de Globale Richtsnoeren zijn verwoord. Nu neemt
bespreking van nieuwe richtsnoeren een te groot deel van de jaarlijkse discussies
in beslag. Nagegaan zal worden of de Globale Richtsnoeren, die toch vooral
een middellangetermijnkarakter hebben, niet voor meerdere jaren ineens kunnen
worden vastgesteld. Dezelfde aanpak is denkbaar voor de Werkgelegenheidsrichtsnoeren.
Behandeling van de Globale Richtsnoeren en de Werkgelegenheidsrichtsnoeren
zal bovendien voortaan zoveel mogelijk gelijktijdig plaatsvinden en er zal
worden gestreefd naar meer complementariteit van de aanbevelingen.Box 2.3.1 De Globale Richtsnoeren voor het Economisch
Beleid 2002De Globale Richtsnoeren voor het Economisch Beleid 2002 zijn eerder
dit jaar vastgesteld. Zij bestaan onder meer uit aanbevelingen die voor alle
lidstaten gelden. Zo worden alle lidstaten opgeroepen om uiterlijk in 2004
evenwicht op de begroting of een begrotingsoverschot te realiseren. De Richtsnoeren
bevatten ook diverse specifieke aanbevelingen voor Nederland. Wat het budgettaire
beleid betreft wordt ons land opgeroepen om ervoor te zorgen dat dit beleid
in 2002 niet bijdraagt aan inflatoire spanningen, mocht daarvan sprake blijven
als gevolg van een te sterke loonstijging. Nederland wordt ook aangemoedigd
om een verslechtering van het begrotingssaldo in 2003 te vermijden, en daartoe
de overheidsuitgaven beneden de reële uitgavenplafonds te houden. Het
gevoerde beleid en het voor volgend jaar aangekondigde beleid sluiten bij
deze aanbevelingen aan. In 2002 zijn enkele fiscale maatregelen genomen waarvan
een gunstig effect op het arbeidsaanbod mag worden verwacht. Tot deze maatregelen
is besloten met het oog op de gewenste beperking van de loonstijging. Het
in deze Miljoenennota aangekondigde beleid is gericht op het voorkomen van
een verslechtering van het begrotingssaldo in 2003. Om een dergelijke verslechtering
te voorkomen zijn overigens veel forsere inspanningen nodig dan ten tijde
van de vaststelling van de Globale Richtsnoeren werd verwacht, omdat de economie
zich naar huidige inzichten veel ongunstiger ontwikkelt.De Globale Richtsnoeren bevatten ook aanbevelingen voor het werkgelegenheidsbeleid.
Nederland wordt aanbevolen om de armoedeval aan te pakken en om een hervorming
van de WAO door te voeren. Wat betreft de WAO zou aandacht moeten worden besteed
aan zowel het beperken van de instroom als de reïntegratie van bestaande
uitkeringsge-rechtigden in het arbeidsproces. Het Nederlandse beleid is in
overeenstemming met deze aanbevelingen. Het aanpakken van de
armoedeval en een hervorming van de WAO zijn belangrijke elementen van het
kabinetsbeleid (zie ook paragraaf 2.5).De Richtsnoeren bevatten ten slotte diverse aanbevelingen voor
het economische structuurbeleid. Het Nederlandse beleid sluit ook bij deze
aanbevelingen goed aan. Als voorbeeld kan de oproep aan ons land dienen om
de elektronische dienstverlening van de overheid te verbeteren en de administratieve
lasten voor bedrijven te verlagen, waaronder die bij het oprichten van een
nieuw bedrijf. De overheid tracht de administratieve lasten onder meer te
verminderen via ICT-toepassingen. Het is de bedoeling om ook de administratieve
lasten voor startende ondernemers op deze wijze te verlagen. De onderlinge
gegevensuitwisseling tussen overheid en bedrijven zal in de toekomst bovendien
zoveel mogelijk langs elektronische weg en zonder menselijke tussenkomst plaatsvinden.
Ten slotte valt te wijzen op het beschikbaar stellen van overheidsinformatie
via de centrale website http://www.overheid.nl.2.4 Het Strategisch AkkoordAnticiperen op de vergrijzingaflossing overheidsschuldDe Nederlandse bevolking zal in de komende decennia in een snel tempo
vergrijzen. Het aantal mensen van 65 jaar en ouder zal in de periode tot 2040
nagenoeg verdubbelen tot ruim 4 miljoen. De vergrijzing heeft grote gevolgen
voor de overheidsuitgaven (AOW, zorg). Tegenover de toename van de overheidsuitgaven
zullen weliswaar hogere belastinginkomsten over de aanvullende pensioenen
staan, maar daarmee valt slechts een deel van de hogere uitgaven op te vangen.
Aflossing van de overheidsschuld creëert op de begroting extra ruimte
voor de stijgende uitgaven, omdat daarmee lagere rentelasten worden bereikt.
Analyses van het Centraal Planbureau, de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
en De Nederlandsche Bank laten zien dat bij een volledige aflossing van de
overheidsschuld rond 2025 de stijging van de overheidsuitgaven niet tot de
budgettaire noodzaak zal leiden om de lasten te verhogen of om de collectieve
voorzieningen te versoberen. Dit betekent dat de lasten van de vergrijzing
in dit geval niet eenzijdig op de schouders van de toe-komstige generaties
terechtkomen. Een versterking van het economisch draagvlak vergemakkelijkt
het realiseren van de schuldvermindering die nodig is met het oog op de gevolgen
van de vergrijzing voor de overheidsfinanciën. Deze versterking valt
te bereiken via een grotere deelname aan het arbeidsproces en een snellere
groei van de arbeidsproductiviteit.Figuur 2.4.1 Werkgelegenheidsgraad1 van ouderen
(in %), 20011 Gemeten in personen en inclusief banen van minder dan 12
uur per week. In procenten van de bevolking van 55–64 jaar.Bron: Europese CommissieAlle lidstaten van de Europese Unie krijgen als gevolg van de vergrijzing
met een stijging van de collectieve uitgaven te maken. Deze uitgaven nemen
in de EU in de periode tot 2050 toe met gemiddeld bijna 5% vanarbeidsdeelname
ouderenhet BBP. De lidstaten zijn dan ook doordrongen van de noodzaak om tijdig
te anticiperen op de consequenties van de vergrijzing voor de overheidsfinanciën.
Zij hebben verschillende afspraken gemaakt die in dit verband van betekenis
zijn. Om te beginnen moet op het Stabiliteits- en Groeipact worden gewezen.
De EU-landen moeten volgens dit pact streven naar een begroting die op middellange
termijn in evenwicht is of een overschot vertoont. Met het oog op de vergrijzing
is het van belang dat deze afspraak strikt wordt nagekomen. De lidstaten hebben
tevens afgesproken bij de vaststelling van de doelstelling voor het EMU-saldo
op middellange termijn rekening te houden met de gevolgen van de vergrijzing
voor de overheidsuitgaven. Zij onderkennen daarnaast dat de vergrijzing een
grotere deelname aan het arbeidsproces wenselijk maakt. Vooral de arbeidsdeelname
van ouderen moet omhoog. Omdat vervroegde uittreding in de afgelopen decennia
aan populariteit heeft gewonnen, werkt op dit moment maar circa 40% van de
mensen van 55 tot 65 jaar in de EU. Een grotere arbeidsdeelname van ouderen
resulteert niet alleen in een groter economisch draagvlak, maar ook in geringere
uitgaven voor sociale zekerheid. Op de vorig jaar gehouden Europese top van
Stockholm hebben de EU-landen de ambitie uitgesproken dat de werkgelegenheidsgraad
van mensen van 55 tot 65 jaar in Europa moet toenemen tot gemiddeld 50% in
2010. In dit voorjaar is op de top van Barcelona hieraan toegevoegd dat de
gemiddelde leeftijd waarop mensen het arbeidsproces verlaten in 2010 met 5
jaar moet zijn gestegen.VUT-regelingenNederland onderschrijft de noodzaak van een grotere arbeidsdeelname van
ouderen. In dit verband is onder meer de omzetting van omslaggefinancierde
VUT-uitkeringen in actuarieel zuivere regelingen voor vervroegde pensionering
van belang. Om deze omzetting te stimuleren is al eerder besloten om geleidelijk
een einde te maken aan de fiscale faciliëring van VUT-regelingen. In
de kabinetsperiode worden verschillende maatregelen genomen die zijn gericht
op een grotere arbeidsdeelname, in het bijzonder ook die van ouderen. Deze
maatregelen komen aan de orde in paragraaf 2.5.Box 2.4.1 Prikkels om vervroegd uit te tredenDe belangrijkste oorzaak van de lage arbeidsdeelname van ouderen
wordt gevormd door de geringe financiële prikkel om door te werken tot
de normale pensioengerechtigde leeftijd. De replacement rate, dat is het netto
inkomen na vervroegde uittreding als percentage van het netto arbeidsinkomen
vlak vóór uittreding, is in veel landen hoog. Dit blijkt uit
de onderstaande figuur die dit kengetal toont voor een groep OESO-landen.
De cijfers hebben betrekking op een werknemer met een gemiddeld inkomen. Het
gaat bovendien om de gemiddelde uitkomst voor de periode waarin mensen in
de onderzochte landen vervroegd uittreden. De replacement rate blijkt vooral
hoog in Nederland, Spanje en Frankrijk. De OESO heeft tevens onderzocht wat
het effect is van een jaar vroeger uittreden op het pensioeninkomen dat gedurende
het hele leven wordt ontvangen. In veel landen, waaronder Nederland, neemt
dit pensioeninkomen bij een jaar minder werken vrij sterk toe. De verklaring
hiervoor is dat men een jaar langer pensioen ontvangt, terwijl het jaarlijkse
pensioen maar weinig omlaag gaat. Dit prikkelt mensen niet om door te werken
tot de normale pensioengerechtigde leeftijd.Figuur 2.4.2 Replacement rate (in %) en werkgelegenheidsgraad
van ouderen1 (in %)1 Gemeten in personen en inclusief banen van minder dan 12
uur per week. In procenten van de bevolking van 55–64 jaar.2 Noorwegen en het VK kennen geen collectieve pensioenregelingen
die uittreding voor het bereiken van de 65-jarige leeftijd mogelijk maken.
Voor Frankrijk is de replacement rate berekend voor mensen van 60 tot 65 jaar,
hoewel de normale pensioengerechtigde leeftijd in dit land 60 jaar is.Bron: OECD, 2001, Policies for an ageing society: recent measures and
areas for further reform.Het begrotingsbeleidvoorzichtig trendmatig scenarioOm langetermijnhoudbaarheid van de overheidsfinanciën te waarborgen,
is aflossing van de overheidsschuld omstreeks 2025 vereist. Om deze aflossing
mogelijk te maken is in de kabinetsperiode een flinke verbetering van het
begrotingssaldo nodig. Bij de voorbereiding van het begrotingsbeleid voor
deze periode is gebruik gemaakt van een voorzichtig trendmatig scenario, dat
uitgaat van een economische groei van 2½% per jaar. Het CPB raamde
de economische groei voor de periode 2003–2006 op 2¾%, zodat
sprake is van een voorzichtigheidsmarge van ¼ procentpunt. Deze voorzichtigheidsmarge
is kleiner dan de marge (0,6 procentpunt) die de behoedzame scenario's kenmerkt
die in de afgelopen acht jaar zijn gehanteerd. Het Strategisch Akkoord is
dan ook gebaseerd op een scenario met een hogere economische groei dan de
regeerakkoorden van de vorige twee kabinetten. Dit verruimt de budgettaire
ruimte voor deze kabinetsperiode.budgettaire ruimteVoorafgaand aan de berekeningen voor het Strategisch Akkoord heeft het
CPB becijferd welk EMU-saldo in 2006 valt te verwachten uitgaande van het
voorzichtig trendmatige scenario voor de kabinetsperiode en ongewijzigd beleid.
Het EMU-saldo bedraagt in dit geval in 2006 0,4% BBP. Om over budgettaire
ruimte te kunnen beschikken voor een verdere verbetering van het begrotingssaldo,
uitgavenintensiveringen en lastenverlichting zijn in het Strategisch Akkoord
ruimtevergrotende maatregelen opgenomen. Het gaat hierbij om maatregelen die
tot hogere overheidsinkomsten leiden en ombuigingen op de collectieve uitgaven.
Het totale beleidspakket maakt niet alleen verbetering van het EMU-saldo mogelijk, maar leidt ook tot een betere samenstelling van de collectieve
uitgaven en een meer transparant fiscaal stelsel.grondslagverbredingDe hogere overheidsinkomsten komen onder andere tot stand via maatregelen
die de grondslagen voor de heffing van belastingen en premies vergroten. Grondslagverbreding
wordt onder meer bereikt via afschaffing van de spaarloonfaciliteit, de basisaftrek
lijfrente en de belastingsubsidies beleggen. Het verdwijnen van de spaarloonfaciliteit
gaat gepaard met deblokkering van de opgebouwde spaargelden. De vóór
dit jaar opgebouwde spaartegoeden worden op 1 januari 2003 gedeblokkeerd,
de spaargelden van 2002 een jaar later. Deze deblokkering stimuleert de consumptie.
Ook de fiscale faciliteiten voor duurzame energie en milieu worden beperkt.
Dit gebeurt om de bestaande doelstellingen op het gebied van duurzame energie,
energiebesparing en emissies van broeikasgassen op een efficiëntere wijze
te realiseren. De maatregelen beogen namelijk het zogenoemde free-ridereffect
van deze subsidies terug te dringen. Ruimte ontstaat tevens door de stapsgewijze
afschaffing van (fiscale) loonkostensubsidies. Het arbeidsmarktbeleid zal
minder worden gericht op het stimuleren van de vraag naar arbeid en meer op
het bevorderen van het aanbod van arbeid.ombuigingenDe ombuigingen hebben vooral betrekking op de uitgaven voor openbaar bestuur
en sociale zekerheid. Lagere uitgaven voor openbaar bestuur worden bereikt
door geringere afdrachten aan het Gemeente- en Provinciefonds, een efficiëntietaakstelling
voor de collectieve sector, met uitzondering van onder andere de politie,
de zorg en het onderwijs (exclusief het hoger onderwijs), en een extra korting
op het aantal ambtenaren op de departementen. De besparing op de uitgaven
voor sociale zekerheid vloeit met name voort uit de hervorming van de WAO,
diverse maatregelen met betrekking tot de WW (waaronder herinvoering van de
sollicitatieplicht voor personen van 57,5 jaar en ouder), en de modernisering
van het reïntegratiebeleid.uitgavenintensiveringenTegenover de ruimtevergrotende maatregelen staan lastenverlichting en
uitgavenintensiveringen. In 2003 is verhoging van de lasten onvermijdelijk,
maar in de jaren daarna is netto lastenverlichting mogelijk. De lastenverlichting
wordt met name ingezet om een stimulans te geven aan het (effectieve) arbeidsaanbod.
Dit gebeurt onder meer via een stapsgewijze verhoging van de arbeidskorting
en de introductie van een levensloopregeling. Dit is een nieuwe regeling die
het sparen voor verlof tijdens het actieve leven mogelijk maakt. De inkomenseffecten
die gepaard gaan met de introductie van het nieuwe zorgstelsel worden gecompenseerd
via lastenverlichtende maatregelen, verhoging van de bruto-AOW en invoering
van een zorgtoeslag. De inkomenscompensatie via hogere AOW-uitgaven en de
zorgtoeslag wordt als lastenverlichting geteld. De lasten gaan in 2005 tevens
omlaag door het afschaffen van de nominale premie voor kinderen in het nieuwe
zorgstelsel en de introductie van een inkomensafhankelijke kinderkorting.
Ook wordt de onroerendezaakbelasting voor huishoudens afgeschaft.speerpuntenDe uitgavenintensiveringen vanaf 2004 zijn geconcentreerd bij de beleidsterreinen
die tot de speerpunten van het kabinetsbeleid behoren, te weten de veiligheid,
de zorg en het onderwijs. Daarnaast worden extra middelen ter beschikking
gesteld voor het aanpakken van knelpunten in de infrastructuur. De hiermee
bereikte versterking van de economische structuur draagt bij aan het groeivermogen
van de economie.begrotingssaldoDe besproken maatregelen uit het Strategisch Akkoord resulteren in een
ex-anteverbetering van het begrotingssaldo in 2006 met 0,7% BBP. De uiteindelijke
verbetering van het EMU-saldo is kleiner, doordat – vooral als gevolg van lagere overheidsinkomsten – tijdelijke uitverdieneffecten
optreden. Hoewel de beleidsmaatregelen de structurele economische groei verhogen,
zetten zij op korte termijn de feitelijke economische groei onder druk, als
gevolg van enige bestedingsuitval. Het beleid resulteert in loonmatigingeen groter (effectief) arbeidsaanbod, en leidt daarmee tot een matiging
van de lonen, te meer daar de overheid minder vraag op de arbeidsmarkt uitoefent.
Dankzij de loonmatiging komt de totale werkgelegenheid hoger uit. De werkloosheid
loopt echter aanvankelijk iets op, omdat tegenover het grotere aanbod op de
arbeidsmarkt pas op termijn een even grote uitbreiding van de werkgelegenheid
staat. De bereikte loonmatiging is een gunstig resultaat, maar de keerzijde
ervan is wel een afname van de overheidsinkomsten. Vooral om deze reden zijn
de uitverdieneffecten vrij groot. Het EMU-saldo verbetert in 2006 door de
budgettaire maatregelen daarom slechts met 0,3 procentpunt, terwijl deze maatregelen
een ex-anteverbetering van dit saldo mogelijk maken van 0,7 procentpunt. Het
begrotingssaldo komt daarmee in 2006 uit op 0,6% BBP, terwijl de budgettaire
maatregelen – als men uitverdieneffecten buiten beschouwing laat –
in dat jaar een EMU-saldo van 1% BBP mogelijk maken. De matiging van de lonen
beperkt weliswaar de consumptie enigszins, maar daar staan gunstige effecten
op de export en de investeringen tegenover. Loonmatiging resulteert namelijk
in een verbetering van de prijsconcurrentiepositie en van de winstgevendheid.Figuur 2.4.3 Effecten van het Strategisch Akkoord in 200611 Cumulatieve afwijkingen (in %) ten opzichte van het oorspronkelijke
voorzichtig trendmatige scenario.Bron: CPBStructurele versterking van de economietoename arbeidsaanbodHet beleid leidt tot een hogere structurele economische groei omdat het
resulteert in een groter (effectief) arbeidsaanbod. De feitelijke economische
groei blijft in de kabinetsperiode achter bij de structurele groei, omdat
het extra arbeidsaanbod aan het eind van deze periode nog niet volledig in
het arbeidsproces is opgenomen. Dit betekent dat de economie dankzij de beleidsinspanningen
voor de jaren na 2006 een hogere groei tegemoet kan zien. De uitverdieneffecten
zullen op den duur daarom omslaan in inverdieneffecten. Met andere woorden,
er bestaat uitzicht op een verdere verbetering van het begrotingssaldo na
2006. Het zogenoemde structurele begrotingssaldo geeft een indicatie van het
EMU-saldo dat door het beleid op termijn valt te bereiken. De maatregelen
uit het Strategisch Akkoord leiden volgens het CPB in 2006 tot een structureel
begrotingssaldo van 1,2% BBP. Dit saldo is in 2006 belangrijk groter dan het
feitelijke EMU-saldo, omdat de vruchten van de structuurversterking, waartoe
het kabinetsbeleid leidt, voor een deel pas na verloop van tijd kunnen worden
geplukt.Het voorgaande betekent dat het Strategisch Akkoord een significante invloed
heeft op de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op lange termijn.
Figuur 2.4.4 illustreert dit. Deze figuur toont de ontwikkeling van schuldscenario'sde overheidsschuld in twee scenario's. Het eerste scenario valt voor de
jaren 2003–2006 samen met het in de zomer van dit jaar opgestelde voorzichtig
trendmatige scenario van het CPB zonder nader beleid. In dit scenario is de
schuldreductie in de komende decennia onvoldoende om de vergrijzingslasten
te financieren, zodat op lange termijn de overheidsfinanciën dreigen
te ontsporen. Het tweede scenario is gelijk aan het eerste scenario inclusief
de effecten van het Strategisch Akkoord. In dit scenario is de overheidsschuld
in 2030 volledig afgelost, waardoor de kosten van de vergrijzing kunnen worden
opgevangen.Figuur 2.4.4 EMU-schuld bij ongewijzigd beleid en bij
uitvoering van het Strategisch Akkoord (in % BBP)Institutionele vernieuwingaanpakken knelpuntenHet kabinet stelt extra middelen beschikbaar voor de noodzakelijke versterking
van de economische structuur en voor het aanpakken van knelpunten op de prioritaire
beleidsterreinen. Meer geld is echter niet voldoende. Het is daarnaast nodig
om via vernieuwing van instituties een betere werking van de arbeidsmarkt
tot stand te brengen en de kwaliteit van de overheidsvoorzieningen, met name
op het gebied van veiligheid, zorg en onderwijs, te verbeteren. Aan deze institutionele
vernieuwing wordt in de volgende paragrafen aandacht besteed. Het gaat daarbij
onder meer om het vergroten van prikkels om deel te nemen aan het arbeidsproces,
het terugdringen van regelgeving en bureaucratie, het afrekenen van overheidsinstellingen
op hun prestaties en het meer aanspreken van burgers op hun eigen verantwoordelijkheden.Een betere kwaliteit van de publieke diensten en een grotere doelmatigheid
bij de voortbrenging ervan kunnen ook worden bereikt door de kennis van de
overheid te combineren met de inventiviteit en de managementkwaliteit van
de private sector. Een goede mogelijkheid voor publiek-private samenwerkingslimme publiek-private samenwerking (PPS) is private financiering en privaat
management van weg- en railinfrastructuur. Via PPS zijn ook totaaloplossingen
voor huisvestings- en beheersvraagstukken in het onderwijs en de zorg mogelijk,
waardoor onderwijzers en zorgverleners zich op hun kerntaak kunnen richten.
Mogelijkheden voor PPS-constructies zijn er verder op het terrein van de stedelijke
ontwikkeling waarbij publieke en private functies worden gecombineerd. Het
kabinet zal in het najaar met nadere voorstellen komen voor publiek-private
samenwerking op de genoemde terreinen.2.5 Arbeidsmarkt en sociale zekerheidGrotere deelname aan het arbeidsprocesDe deelname aan het arbeidsproces heeft zich in de jaren negentig gunstig
ontwikkeld. Mede dankzij een relatief snelle groei van het arbeidsaanbod kon
de werkgelegenheid sterk toenemen. In de komende jaren zwakt de groei van
het arbeidsaanbod echter af, omdat de potentiële beroepsbevolking veroudert.
Vanwege de gevolgen van de vergrijzing voor de overheidsfinanciën moet
het economisch draagvlak echter juist worden versterkt. Stimulering van het
arbeidsaanbod is dan ook geboden. Voor een grotere deelname aan het arbeidsproces
bestaat ook ruimte. De werkgelegenheid in arbeidsjaren als percentage van
de potentiële beroepsbevolking verschilt op dit moment weliswaar niet
sterk van het Europese gemiddelde, maar is kleiner dan in het Verenigd Koninkrijk
en de Scandinavische landen. Bovendien is de arbeidsdeelname in de Verenigde
Staten veel hoger dan in Nederland. De arbeidsdeelname van vooral vrouwen,
ouderen, etnische minderheden en laagopgeleiden kan nog verder omhoog. Deze
groepen zijn duidelijk oververtegenwoordigd in de populatie inactieven.Figuur 2.5.1 Werkgelegenheidsgraad1 in arbeids-jaren2 (in
%), 2000 Werkgelegenheidsgraad1 in personen3 van vrouwen,
ouderen, etnische minder-heden en laagopgeleiden (in %), 20011 In procenten van de bevolking van 15–64 jaar.2 Voor de VS is uitgegaan van een arbeidsjaar met het aantal
uren per arbeidsjaar in Nederland.3 Exclusief banen van minder dan 12 uur per week.Bronnen: Europese Commissie, 2001, Employment in Europe; CBS, Enquête
Beroepsbevolking; OESO, 2001, Employment outlook.Beheerste ontwikkeling van de arbeidskostenDe gewenste toename van de arbeidsdeelname stelt onder meer eisen aan
de ontwikkeling van de arbeidskosten. De sterke toename van de arbeidsinkomensquote
in de jaren 2000–2002 wijst op een veel te lange remweg loonvormingremweg bij de loonvorming. De stijging van de arbeidskosten moet zo snel
mogelijk worden aangepast aan de gewijzigde omstandigheden op de arbeidsmarkt.
Anders bestaat het risico dat, na enkele jaren met een krappe arbeidsmarkt,
de werkloosheid weer vrij snel belangrijk boven het evenwichtsniveau komt
te liggen. Het kan dan vrij lang duren alvorens de werkloosheid weer op een
acceptabel niveau is teruggekeerd. Hierbij speelt een rol dat werklozen vaardigheden
verliezen, waardoor werkloosheid een hardnekkig karakter kan krijgen. Het
kabinet levert een bijdrage aan een beheerste ontwikkeling van de arbeidskosten
door het scheppen van gunstige condities. Dat gebeurt vooral via beleidsinspanningen
die verruiming arbeidsaanbodzijn gericht op verruiming van het (effectieve) arbeidsaanbod. Het accent in het arbeidsmarktbeleid zal de komende jaren verder verschuiven
van het stimuleren van de vraag naar arbeid naar bevordering van het arbeidsaanbod.
Deze accentverschuiving is gewenst gezien de vrij krappe arbeidsmarkt en de
afzwakking van de groei van het arbeidsaanbod als gevolg van de vergrijzing.
Er zal daarom minder geld beschikbaar worden gesteld voor gesubsidieerde banen
en loonkostensubsidies, en de vrijkomende middelen zullen worden besteed aan
maatregelen die het arbeidsaanbod stimuleren.Figuur 2.5.2 Arbeidsinkomensquote (in % van de toegevoegde
waarde van de marktsector), 1991–2003Bron: CPB, MEV 2003Aanpak van de armoedevalinkomensafhankelijke regelingenLaagbetaalde arbeid levert vaak onvoldoende op in vergelijking met een
uitkering. Uitkeringsgerechtigden hebben in de regel een bijzonder grote verbetering
van het bruto inkomen nodig om er bij het accepteren van een baan niet in
besteedbaar inkomen op achteruit te gaan. Dit verschijnsel, dat bekend staat
als de armoedeval, is het gevolg van een cumulatie van algemene en gemeentelijke
inkomensafhankelijke regelingen. Mensen met een uitkering kunnen bij een stijging
van hun bruto inkomen toch hun besteedbaar inkomen (belangrijk) zien dalen
doordat zij niet alleen meer belastingen en premies verschuldigd zijn, maar
ook minder van de bedoelde regelingen kunnen profiteren. Dit stimuleert hen
niet om actief op zoek te gaan naar een baan. Ook werkenden met een inkomen
tot 140% van het minimumloon kunnen vanwege een cumulatie van inkomensafhankelijke
regelingen met de armoedeval te maken krijgen. Dit maakt het voor hen onaantrekkelijk
om langer te gaan werken of om zich in te spannen voor een positieverbetering.
Een effectieve aanpak van de armoedeval is complex, omdat de armoedeval het
gevolg is van de cumulatie van diverse inkomensafhankelijke regelingen die
worden uitgevoerd door verschillende instanties. Het kabinet streeft naar
een betere en transparante monitoring van de armoedevalproblematiek.Door de armoedeval aan te pakken kan het (effectieve) arbeidsaanbod arbeidskortingworden gestimuleerd. Het kabinet zal daarom de arbeidskorting stapsgewijs
verhogen, waardoor werken financieel aantrekkelijker wordt. Daarnaast zal
generiek inkomensbeleid voortaan voorbehouden zijn aan het Rijk. De categoriale
bijzondere bijstand, die gemeenten aan groepen bijstandsgerechtigden kunnen
verlenen, komt te vervallen. Gemeenten mogen nog slechts op individuele basis
gerichte inkomenssteun geven. De afschaffing van de onroerendezaakbelasting,
die is voorzien voor 2005, betekent een verdere beperking van de mogelijkheden
voor gemeenten om inkomensbeleid te voeren. Daarmee vervalt immers de mogelijkheid
om ontheffing te verlenen. De armoedeval zal tevens worden aangepakt via een
aanpassing van de systematiek van de huursubsidie. Daarbij zal ernaar worden
gestreefd dat ontvangers een kleiner deel van deze subsidie verliezen bij
een verbetering van het bruto-inkomen.Modernisering reïntegratiebeleidvrij besteedbare budgettenOm de opname van uitkeringsgerechtigden in het arbeidsproces te stimuleren
is een effectief reïntegratiebeleid nodig. De uitvoerders van dit beleid,
de gemeenten en het Uitvoeringsorgaan Werknemersverzekeringen (UWV), moeten
de ruimte krijgen om zelf te bepalen hoe de uitkeringsgerechtigden het best
geholpen kunnen worden bij het vinden van een baan. Ook hier bestaat behoefte
aan minder regelzucht en minder bureaucratie. De genoemde instellingen zullen
voortaan een vrij besteedbaar budget krijgen voor reïntegratie. Nu krijgen
zij nog middelen op grond van diverse regelingen met elk specifieke regels
voor de besteding ervan. De financiële prikkel voor gemeenten om bijstandsgerechtigden
weer aan het werk te helpen wordt maximaal via volledige budgettering van
de bijstand. Met het UWV zullen concrete prestatieafspraken worden gemaakt.
Voor het reïntegratiebeleid zijn ook de kabinetsbesluiten met betrekking
tot het budget voor gesubsidieerde ID-banen van belang. De voorziene groei
van het aantal ID-banen zal niet plaatsvinden. Daarnaast is sprake van een
geringe extra vermindering van het budget voor deze banen. Het staat de uitvoerders
van het reïntegratiebeleid echter vrij een deel van hun middelen te bestemmen
voor het subsidiëren van dit type banen. De duur van de vervolguitkering
op grond van de WW wordt beperkt om voor werklozen de prikkel tot werkhervatting
te vergroten. Ten slotte komt de ontheffing van de sollicitatieplicht voor
werklozen van 57,5 jaar en ouder te vervallen. Deze maatregel past bij het
streven naar een grotere deelname van ouderen aan het arbeidsproces.Hervorming van de WAOinstroom verminderenDe toename van het aantal personen met een arbeidsongeschiktheidsuitkering
is zorgwekkend. Vanwege de vergrijzing van de potentiële beroepsbevolking
dreigt dit aantal bij ongewijzigd beleid bovendien relatief sterk te blijven
stijgen. Een ingrijpende wijziging van de WAO is dan ook nodig om de instroom
in de arbeidsongeschiktheidsregelingen te verminderen. Het kabinet kiest voor
een aanpak die voortbouwt op de aanbevelingen van de Commissie Donner en het
advies van de SER over de hervorming van de WAO.criterium aangescherptDe nieuwe WAO zal alleen nog toegankelijk zijn voor volledig arbeidsongeschikten.
Het arbeidsongeschiktheidscriterium zal bovendien worden aangescherpt. Bij
gedeeltelijke arbeidsongeschiktheid is het nodig dat de werknemer en zijn
werkgever zich inspannen om terugkeer naar de oude of een andere baan mogelijk
te maken. Bij aanvaarding van een (andere) functie wordt het verschil tussen
het oude en het nieuwe inkomen gedeeltelijk aangevuld, via een loonaanvullingsregeling.
Daarmee reïntegratieontstaat een financiële prikkel tot reïntegratie. De periode
waarin de werknemer bij ziekte een uitkering van de werkgever
krijgt wordt verlengd tot twee jaar. Hiermee wordt voorkomen dat werknemers
naéén jaar ziekte vrijwel automatisch een beroep op de WAO gaan
doen. Voor werkgevers betekent dit een prikkel om de werknemer te reïntegreren.
Het feit dat bedrijven die het WAO-risico zelf dragen een relatief geringe
uitstroom van werknemers naar de WAO kennen, illustreert dat prikkels bovenwettelijke
aanvullingwerken. Indien de sociale partners afzien van een bovenwettelijke aanvulling
op de uitkering bij ziekte hebben ook werknemers in het tweede jaar een financiële
prikkel om weer aan de slag te gaan. Het kabinet vindt het gewenst dat de
sociale partners zelf beslissen om van bovenwettelijke uitkeringen af te zien,
zodat dit niet wettelijk hoeft te worden geregeld.premiedifferentiatieAls uit evaluatie blijkt dat via de besproken maatregelen de instroom
en het beroep op de WAO binnen drie jaar na invoering van het nieuwe stelsel
structureel zijn teruggebracht tot de niveaus die de SER verwacht, zullen
de uitkeringen worden verhoogd en zal de differentiatie in premies voor werkgevers
(PEMBA) worden afgeschaft. Voor bedrijven met minder dan 25 werknemers zal
met ingang van 1 januari 2003 sprake zijn van premiedifferentiatie op brancheniveau.LevensloopbeleidkeuzevrijheidTijdens de levensloop vinden verschillende activiteiten – leren,
werken, vrije tijd en zorgen – plaats. Deze activiteiten hebben geleidelijk
een andere plaats en betekenis in het leven gekregen. Zo werken mannen tegenwoordig
over hun hele werkzame leven minder, terwijl vrouwen juist meer werken. Er
is bovendien geen sprake meer van een standaard invulling van de levensloop.
Mensen maken hun individuele keuzen. De levensfase waarin mensen kinderen
opvoeden valt te typeren als het «spitsuur van het leven», zeker
indien beide ouders werken. Daarnaast vereist behoud van inzetbaarheid in
het arbeidsproces permanente scholing (een «leven lang leren»).
De nieuwe levensloop vraagt om meer keuzevrijheid voor mensen wat betreft
de tijdsbesteding. In perioden waarin werknemers zorgtaken willen vervullen
of zich wensen (bij) te scholen, moeten zij over verlofmogelijkheden beschikken.
Die mogelijkheden stellen hen in staat om langer en productiever aan het arbeidsproces
deel te nemen.premieHet kabinet introduceert daarom volgend jaar een levensloopregeling die
het sparen voor verlof tijdens het actieve leven mogelijk maakt. De overheid
keert een premie uit indien het gespaarde bedrag wordt aangewend voor de financiering
van verlof. Deze premie, die onbelast zal worden uitgekeerd, beperkt het inkomensverlies
bij verlof. De eerste inleg in de regeling mag hoger zijn dan de normale jaarlijkse
inleg. Mensen die volgend jaar voor het eerst inleggen kunnen daarvoor het
gedeblokkeerde spaarloontegoed gebruiken.2.6 VeiligheidNederland moet veiligercriminaliteitsbestrijdingGevoelens van onveiligheid en criminaliteit vormen een bedreiging voor
de kwaliteit van de samenleving. Veel burgers vinden dan ook dat veiligheid
en criminaliteitsbestrijding een hoge prioriteit verdienen. Beleidsinspanningen
op dit gebied zijn ook van belang met het oog op een sterke economie. Minder
criminaliteit en meer veiligheid betekenen immers minder economische schade
en leiden bovendien tot een beter vestigingsklimaat.Een veiliger Nederland vraagt om een samenhangend beleid. Aan een activerend
arbeidsmarktbeleid – via prikkels om te werken – en goede voorzieningen
op het gebied van onderwijs en scholing bestaat in dit kader evenzeer behoefte
als aan het veiligheidsbeleid in enge zin. Deelname aan het arbeidsproces
betrekt de mensen bij de maatschappij, normen en waardenen via het onderwijs worden behalve kennis en vaardigheden ook normen
en waarden overgedragen.Een effectiever veiligheidsbeleidafsprakenDe belangrijkste opdracht voor het veiligheidsbeleid in enge zin is het
vergroten van de effectiviteit van de beleidsinspanningen. Een grotere effectiviteit
van het optreden van de politie valt te bereiken door met de korpsbeheerders
heldere doelen af te spreken. De doelmatigheid en de doeltreffendheid van
de politie kunnen op verschillende manieren worden vergroot. Zo resulteert
een lager ziekteverzuim bij de politie in een grotere effectieve capaciteit.
Als het verzuimpercentage wordt teruggebracht tot het gemiddelde niveau dat
in de marktsector wordt gerealiseerd, is een substantiële toename van
het aantal agenten op straat mogelijk. Daarnaast moet de bestaande capaciteit
van de politie vooral worden benut voor de primaire politietaak en dient uitbreiding
van deze capaciteit af te hangen van de mate waarin de korpsen erin slagen
om de bestaande capaciteit beter te benutten. Flexibilisering van de arbeidsvoorwaarden
(arbeidstijden, taakdifferentiatie) kan bijdragen aan de slagkracht van de
korpsen. En er bestaat behoefte aan een goede samenwerking met andere diensten,
waaronder de douane en de marechaussee.preventieEen grotere effectiviteit van het beleid zal daarnaast worden nagestreefd
via een grote nadruk op de preventie van criminaliteit. Succesvolle preventie
beperkt het aantal misdrijven en ontlast het justitiële apparaat. Het
is in dit verband nodig dat de pakkans wordt vergroot, zodat criminele repressieactiviteiten minder lonen. Repressie is even zeer van belang. Zo verdient
de stijgende jeugdcriminaliteit aandacht. Jeugdige criminelen moeten vlugger
worden gestraft en hun bestraffing moet zijn gericht op resocialisatie en
heropvoeding. Daarnaast zal worden gestreefd naar versnelling van de rechtspraak
en uitbreiding van het penitentiaire systeem (waaronder elektronisch toezicht,
alternatieve straffen en aanpassing van het gevangenisregime).internationale aanpakCriminaliteit houdt zich niet aan grenzen en vraagt dan ook om een internationale
aanpak. Vooral het internationale terrorisme maakt internationale samenwerking
noodzakelijk. Waar nodig wordt de wet-geving aan de eisen van deze samenwerking
aangepast.2.7 ZorgKnelpunten in de zorgnaar vraagsturingHet Nederlandse zorgstelsel scoort internationaal gezien op vele terreinen
goed. Uit diverse internationaal vergelijkende studies komt het Nederlandse
zorgstelsel naar voren als een stelsel met een goede prijs-kwaliteitverhouding.
Toch is in de zorg een aantal knelpunten ontstaan. De sector staat voor enkele
lastige vraagstukken, zoals het verkorten van wachttijden. De afgelopen jaren
is veel extra geld beschikbaar gesteld voor de zorg. Dit heeft weliswaar geleid
tot extra productie, maar mede door de aanzuigende werking niet tot een evenredige
verkorting van wachtlijsten en -tijden. Bovendien stijgt de vraag naar zorg,
onder andere als gevolg van de vergrijzing. Het Nederlandse zorgstelsel, dat
sterk gereguleerd wordt door de overheid, heeft lange tijd goed gewerkt en
doet dat op zich nog steeds. Het is echter niet altijd even goed in staat
in te spelen op de wijzigende omstandigheden. Het systeem van
aanbodregulering is niet voldoende flexibel om optimaal tegemoet te kunnen
komen aan de vraag, waarvan de heterogeniteit voortdurend toeneemt. Daarom
slaat het kabinet nu een pad in op weg naar een systeem van vraagsturing.
De vraag van de patiënt komt hierbij meer centraal te staan. Het aanbod,
dat tot dusver in hoge mate door de overheid wordt bepaald, komt in een dergelijk
systeem zoveel mogelijk op decentraal niveau tot stand in onderhandelingen
tussen verzekerden, verzekeraars en zorgaanbieders.Het huidige verzekeringsstelselduaal stelselNederland kent een zogenaamd duaal verzekeringsstelsel. Mensen met een
inkomen onder de ziekenfondsgrens zijn verplicht verzekerd via het ziekenfonds,
mensen met een hoger inkomen kunnen zich particulier verzekeren. Dit duale
stelsel kent een aantal problemen. Zo ontbreekt in de zorgsector een eenduidig
sturingsmechanisme door de verschillende wijze waarop ziekenfondsen en particuliere
verzekeraars op de zorginkoopmarkt opereren. Ziekenfondsen hebben een wettelijk
verankerde acceptatie- en zorgplicht en lopen risico over een belangrijk deel
van de zorg waarvoor zij met aanbieders contracten afsluiten. Bij particuliere
verzekeraars is de prikkel om doelmatig zorg te contracteren minder sterk
omdat zij geen acceptatieplicht en zorgplicht hebben en zich meer (kunnen)
richten op het selecteren van goede gezondheidsrisico's. Het voortbestaan
van deze dualiteit zal een blijvende belemmering zijn om voldoende concurrentie
tussen zorgverzekeraars te realiseren. Verder leiden het bestaan van de ziekenfondsgrens
en de verschillende wijze van premieheffing tot grote inkomenseffecten bij
het overschrijden van de ziekenfondsgrens. In de particuliere verzekering
hebben ouderen of mensen met een gezondheidsrisico door het ontbreken van
een acceptatieplicht nauwelijks keuzevrijheid wat betreft de verzekering.AanbodreguleringkeuzevrijheidDe overheid bepaalt in sterke mate het zorgaanbod, onder andere met het
oog op de noodzakelijke kostenbeheersing. Er is weinig ruimte voor particulier
initiatief in de markt voor zorgverlening. Het aantal artsen wordt via de
numerus fixus beperkt. De budgettering van zorginstellingen bevat weinig prikkels
om de zorgproductie goed af te stemmen op de vraag. Dit heeft in combinatie
met de stijgende vraag tot wachtlijsten voor sommige behandelingen geleid.
Ziekenfondsen kunnen weinig invloed uitoefenen op het zorgaanbod, omdat zij
verplicht zijn om met alle zorginstellingen contracten te sluiten. Mede daardoor
is er weinig keuzevrijheid voor verzekerden en zijn er voor aanbieders van
zorg weinig prikkels zo doelmatig mogelijk te opereren.Het nieuwe zorgstelselbasisverzekeringIn 2005 wordt een basisverzekering ingevoerd. Deze maakt het beter mogelijk
dat zorgverzekeraars voor hun verzekerden zorg inkopen in onderlinge concurrentie.
Voor de basisverzekering gelden een acceptatieplicht, een verbod op premiedifferentiatie,
een basispakket en een zorgplicht. Er komt een vereveningsfonds om de uitvoerders
van de basisverzekering te compenseren voor de samenstelling van hun populatie
verzekerden. Verzekerden zullen een vaste premie betalen die niet inkomensafhankelijk
is, en krijgen een verplicht eigen risico. De premie zal uiteraard wel verschillen
tussen de met elkaar concurrerende uitvoerders van de basisverzekering, zodat
verschillen in doelmatigheid in de premie tot uitdrukking komen. De verantwoordelijkheid
van de uitvoerders van de basisverzekering voor de zorginkoop
komt tot uitdrukking in een wettelijke zorgplicht.belemmerende regelgevingIn de huidige situatie hebben ziekenfondsen, zoals gezegd, weinig mogelijkheden
om op een doelmatige manier zorg in te kopen. Aanpassen van belemmerende regelgeving
is dan ook noodzakelijk. Zo zal worden bezien of de contracteerplicht voor
zorgverzekeraars kan vervallen. Zorgaanbieders zijn dan zelf verantwoordelijk
voor hun planning en investeringen, zodat zij meer ruimte hebben om in te
spelen op de vraag. Nieuwe partijen kunnen hierdoor makkelijker de zorgaanbodmarkt
betreden. Hiervoor is het van belang dat het huidige systeem van ziekenhuisbudgettering
wordt vervangen door een systeem van heldere productdefinities en in decentrale
onderhandelingen vast te leggen prijzen in de vorm van zogenoemde DBC's (diagnose-behandelingcombinaties).toegankelijkheidDe overheid blijft vanzelfsprekend een belangrijke rol spelen. Zij moet
erop toezien en garanderen dat de zorg die onder het verplichte basispakket
valt voor iedereen toegankelijk en betaalbaar is, en dat de geleverde zorg
aan strenge kwaliteitseisen voldoet. Om de betaalbaarheid veilig te stellen
moet de overheid toezien op de ontwikkeling van de kosten van de zorg. Stijgende
uitgaven aan gezondheidszorg leiden immers tot hogere ziektekostenpremies
en daarmee tot een hogere lastendruk. Bij een ongewenste stijging van de uitgaven
zal de overheid moeten ingrijpen. Zij kan dan de eigen betalingen verhogen,
of de aanspraken in het wettelijke basispakket beperken. Daarnaast moet de
overheid ervoor zorgen dat er voldoende informatie over de prijs en kwaliteit
van het zorgaanbod beschikbaar komt, zodat mensen een goed onderbouwde keuze
voor een bepaalde verzekeraar kunnen maken.Weliswaar zal de basisverzekering in 2005 worden ingevoerd, maar daarmee
is het eindmodel nog niet bereikt. De uitvoerders van de nieuwe basisverzekering
zullen moeten groeien in hun rol. De regulering van het aanbod kan slechts
geleidelijk worden losgelaten door de overheid. Vooral op deelmarkten waar
op dit moment nog sprake is van een aanbodtekort kan vrije marktwerking ongewenste
gevolgen hebben. Tariefregulering blijft in de overgangsfase dan ook nodig.Aanpak van knelpuntenflinke groei zorguitgavenOp weg naar de eindsituatie moeten bestaande knelpunten worden aangepakt.
Zo zullen de mogelijkheden worden verruimd voor zelfstandige behandelcentra
en buitenlandse aanbieders om de markt te betreden. Daarnaast moeten verzekeraars
reeds in 2003 en 2004 zoveel mogelijk de kans krijgen om toe te groeien naar
hun nieuwe rol. De overheid zal daarbij behulpzaam zijn, omdat goede afspraken
op decentraal niveau betekenen: méér en betere zorg voor hetzelfde
geld. De reële zorguitgaven zullen de komende jaren met 3¾% per
jaar groeien. Dit maakt het opvangen van de gevolgen van de vergrijzing mogelijk.
Er is bovendien geld beschikbaar gesteld om de wachtlijsten verder terug te
dringen. Op korte termijn zal een plan van aanpak worden opgesteld om te voorkomen
dat er een tekort aan huisartsen ontstaat. Voor de ziekenhuissector is het
van belang dat snel vooruitgang wordt geboekt bij de introductie van DBC's.persoonsgebonden budgettenIn de AWBZ, de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten, wordt het ingeslagen
pad van modernisering verder bewandeld om de doelmatigheid te verhogen en
de zorg beter af te stemmen op de wensen van de consument. Waar dit doelmatig
is zal zoveel mogelijk worden gestreefd naar een scheiding van wonen en zorg.
Mensen die bijvoorbeeld nu nog in een verzorgingstehuis wonen, zullen –
indien dat kan – in staat worden gesteld om langer thuis
te blijven of in een aangepaste woonvorm te gaan wonen, waarbij ze thuis de
noodzakelijke zorg ontvangen. Vraagsturing zal in deze sector verder worden
vormgegeven via uitbreiding van het aantal persoonsgebonden budgetten (PGB's).
Deze regeling zal hiertoe in 2003 verder worden vereenvoudigd. Met een PGB
kan de cliënt zelf bepalen van wie hij wanneer welke zorg ontvangt, zodat
zijn keuzevrijheid toeneemt. Door de druk van concurrentie verbeteren bovendien
de kwaliteit en de doelmatigheid van de zorg. Ten slotte bestaat het voornemen
om met ingang van 2003 de AWBZ-aanspraken zodanig te hervormen dat aanbieders
AWBZ-breed zorg kunnen aanbieden, zodat zorgvragers meer keuzemogelijkheden
krijgen en de concurrentie tussen zorgaanbieders toeneemt.Box 2.7.1 De zorguitgaven in internationaal perspectiefHet is bij internationale vergelijkingen gebruikelijk om de zorguitgaven
te relateren aan het BBP. De Nederlandse zorguitgaven bedroegen in 2000 8,1%
van het BBP. Daarmee lagen deze uitgaven op een even hoog niveau als gemiddeld
in de EU en de OESO het geval was. Wat zegt dit over de zorg in Nederland?Om verschillende redenen geven de zorguitgaven als percentage
van het BBP een onvolkomen beeld van de kwaliteit van de zorg in het desbetreffende
land. Dit is om te beginnen het geval omdat de kwaliteit van de zorg mede
wordt bepaald door de doelmatigheid in de zorgsector. Verschillen tussen landen
wat betreft deze doelmatigheid zijn dus eveneens van belang. Het is echter
lastig om de doelmatigheid van de zorgsector internationaal te vergelijken.
Er zijn bovendien ook verschillen mogelijk tussen landen met betrekking tot
de beloningsniveaus in de zorgsector. Voor zover tegenover hogere beloningen
geen dienovereenkomstig hogere productiviteit staat, kan dit bij internationale
vergelijkingen tot vertekeningen leiden. Een andere complicatie wordt gevormd
door mogelijke verschillen tussen landen wat betreft de leeftijdsopbouw van
de bevolking. Zo is de Nederlandse bevolking op dit moment nog veel minder
vergrijsd dan de bevolking van veel andere westerse landen. Dit beperkt op
zich beschouwd de vraag naar zorgvoorzieningen in ons land. Toch zijn de uitgaven
aan verpleeg- en verzorgingshuizen hier in internationaal perspectief aan
de hoge kant, omdat relatief veel ouderen een beroep doen op de voorzieningen
van deze instellingen. Ten slotte moet erop worden gewezen dat de samenstelling
van de zorguitgaven sterk kan uiteenlopen tussen landen. Zo besteedt Nederland
een relatief klein deel van de zorguitgaven aan geneesmiddelen. Met name België,
Frankrijk en Italië geven een veel groter deel van het zorgbudget aan
geneesmiddelen uit dan Nederland. Dit hangt samen met een cultuurverschil.De omvang van de zorguitgaven wordt mede beïnvloed door de
eigen bijdragen die zorgconsumenten verschuldigd zijn. Zo wordt de vraag naar
zorgvoorzieningen in België en Duitsland geremd door hoge eigen bijdragen.
Deze remmende invloed ontbreekt in Nederland, aangezien eigen bijdragen hier
laag zijn. De zorgconsumptie hangt tevens af van aanbodrestricties, die bijvoorbeeld
tot uiting komen in wachtlijsten. Dergelijke restricties beperken de zorguitgaven
in Nederland, in tegenstelling tot bijvoorbeeld België, waar geen sprake
is van dit soort knelpunten. Cultuurverschillen zijn ook van belang. Zo vallen
de hoge uitgaven in de VS, behalve aan het belang dat Amerikanen aan allerlei
behandelingen hechten, te verklaren uit de claimcultuur die de kosten van
de zorg opdrijft.Figuur 2.7.1 Zorguitgaven (in % BBP), 2000Bron: OECD, Health Statistics2.8 Onderwijs en innovatieHet belang van goed onderwijsHet onderwijs stelt mensen in staat het beste uit zichzelf te halen en
is van betekenis voor de ontwikkeling van de samenleving op economisch, sociaal
en cultureel gebied. Voor de concurrentiekracht van de hedendaagse kenniseconomie
is goed onderwijs essentieel. Onderwijs kan bovendien bijdragen aan de cohesie
van de samenleving en de integratie van minderheden.Knelpuntente veel regelsDe kwaliteit van het Nederlandse onderwijs is in internationaal perspectief
goed, zoals onder meer blijkt uit testresultaten van leerlingen. De gunstige
resultaten van het onderwijs worden bovendien bereikt met relatief lage uitgaven
per leerling. Toch zijn er knelpunten. Scholen en onderwijsinstellingen hebben
nog steeds te maken met een overdaad aan regels, hoewel in de afgelopen jaren
een begin is gemaakt met het vergroten van hun autonomie. De instellingen
hebben nog te weinig ruimte, zowel bij de invulling van het onderwijs als
bij de aanwending van financiële middelen. Van bovenaf opgelegd beleid
en de daarmee samenhangende administratieve lasten vormen een belasting voor
scholen.lesuitvalHet lerarentekort en het relatief hoge ziekteverzuim van leraren vormen
een serieus probleem voor het onderwijs. Beide factoren resulteren in lesuitval.
Vooral de scholen in grote steden, met relatief veel allochtone leerlingen,
en scholen voor speciaal (basis)onderwijs hebben met lesuitval te maken. Op
een klein deel (circa 4%) van de scholen in het basis- en voortgezet onderwijs
schiet de kwaliteit van het onderwijs nog tekort. Deze scholen zijn vaak te
vinden in grote steden en hebben doorgaans veel leerlingen uit achterstandssituaties.
Het ziekteverzuim en het personeelsverloop zijn op deze scholen bovendien
vaak hoger dan gemiddeld.VerantwoordelijkhedenprikkelsOverheid, ouders, leerlingen en onderwijsinstellingen hebben ieder hun
eigen verantwoordelijkheid. De overheid ziet toe op de kwaliteit, toegankelijkheid
en doelmatigheid van het onderwijs. Haar primaire, directe verantwoordelijkheid
betreft het vaststellen van kaders, eindtermen en het kerncurriculum. Ook
verricht zij onafhankelijk toezicht op de geleverde kwaliteit. Ouders hebben
vrijheid van schoolkeuze en kunnen, onder bepaalde voorwaarden,
nieuwe scholen oprichten. Wanneer ouders en leerlingen op kritische wijze
invloed uitoefenen en keuzes maken, zullen de prikkels om hoogwaardig onderwijs
te verzorgen verder toenemen – gegeven dat de scholen de ruimte krijgen
om rekening te houden met de wensen van ouders en leerlingen.BeleidsrichtingenkwaliteitsverbeteringHet ingezette beleid, gericht op meer autonomie voor scholen en onderwijsinstellingen,
wordt krachtig voortgezet. Tegenover meer autonomie staat dat er kritischer
moet worden gekeken naar de prestaties van de instellingen. Bij minder centraal
vastgestelde regels hebben de scholen lagere administratieve lasten en meer
ruimte voor kwaliteitsverbetering. Instellingen in de beroepskolom moeten
meer ruimte krijgen om in te spelen op de eisen van de lokale arbeidsmarkt.
«Lumpsumbudgetten» stellen scholen in staat om zelf afwegingen
te maken wat betreft personeel en materieel. Scholen gaan zelf bepalen hoe
zij het studiehuis en de basisvorming vormgeven. Centrale vergelijkende toetsen
van leerlingen dienen inzicht in de onderwijsprestaties van de instellingen
te bieden. De geleverde kwaliteit wordt daarmee beter zichtbaar voor ouders,
leerlingen, en – wat betreft het beroepsonderwijs – ook voor bedrijven.
Dit stelt hen in staat op kritische wijze betrokken te zijn bij de inrichting
van het onderwijs. Meer transparantie prikkelt scholen bovendien om kwaliteit
te leveren. Een bijkomend voordeel is dat (vooral de wat oudere) leerlingen
beter worden gemotiveerd en betere prestaties leveren indien zij meer bij
de inrichting van het onderwijs worden betrokken. Dit kan de relatief grote
uitval in het beroepsonderwijs terugdringen en de doorstroom naar vervolgopleidingen
en de opname in het arbeidsproces bevorderen.meer autonomieOm het lerarentekort te verminderen moet werken in het onderwijs aantrekkelijker
worden. Bovendien dienen de uitval van oudere werknemers en het ziekteverzuim
te worden teruggedrongen. De voorgestane deregulering van het onderwijs maakt
het werken in de sector aantrekkelijker. Meer autonomie en decentrale budgetten
stellen scholen in staat om hun eigen, specifieke knelpunten op dit gebied
op te lossen met eigentijdse arbeidsvoorwaarden, zoals beloningsdifferentiatie,
en met functiedifferentiatie. Differentiatie van functies maakt bijvoorbeeld
aanstelling van onderwijsassistenten mogelijk. Op scholen met relatief veel
achterstandsleerlingen kunnen extra beloningen uitkomst bieden. Dit geldt
met name voor scholen in het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs. Schooldirecties
en schoolbesturen moeten zich inspannen om het ziekteverzuim terug te dringen.
De zij-instroom dient te worden bevorderd door meer personeel uit de beroepspraktijk
te werven.aanpak achterstandenCohesie van de samenleving en betere kansen voor kinderen in achterstandssituaties
worden bevorderd door de vroegtijdige aanpak van onderwijsachterstanden. Een
verplichte toets bij aanvang van het primair onderwijs is in dit verband nuttig.
Via toetsen op latere momenten kunnen de vorderingen van leerlingen worden
gemeten. De resultaten kunnen worden gebruikt om het inzicht in schoolprestaties
te vergroten voor ouders en om onderwijsachterstandmiddelen beter te verdelen.behoeften arbeidsmarktIn het middelbaar beroepsonderwijs (MBO) is op diverse terreinen beleid
in gang gezet om de aansluiting van het onderwijs bij de behoeften van de
lokale arbeidsmarkt te verbeteren. Zo zijn er stappen gezet om de eisen aan
de kwalificatiestructuur minder gedetailleerd vast te leggen op centraal niveau.
Scholen worden meer geprikkeld om goed onderwijs te leveren als hun budgetten
directer worden gebaseerd op veranderende leerlingenaantallen en er meer informatie
over de prestaties van individuele onderwijsinstellingen voor
leerlingen en werkgevers beschikbaar komt. Speciale aandacht is nodig voor
de rol die het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (VMBO) en het MBO
kunnen spelen bij de integratie van allochtone jongeren. In dit verband zijn
vooral de lopende vernieuwing van het VMBO en de afstemming daarvan met het
jeugdbeleid van VWS van belang.differentiatieVanaf het studiejaar 2002–2003 is het bachelor-masterstelsel ingevoerd
in het hoger onderwijs, dat beoogt te resulteren in een grotere internationale
herkenbaarheid van Nederlandse opleidingen en diploma's, evenals meer mogelijkheden
voor differentiatie en topkwaliteit in masters-opleidingen. Onderwijsinstellingen
kunnen zich hiermee beter positioneren, wat nodig is vanwege de toenemende
internationale mobiliteit van studenten. De aansluiting van het hoger onderwijs
bij de eisen van de arbeidsmarkt valt nog te verbeteren door de curricula
meer te oriënteren op beroepen en benodigde competenties. Om ruimte te
creëren voor (top-)opleidingen die een evidente meerwaarde opleveren,
kan selectie aan de poort wenselijk zijn, evenals collegegelddifferentiatie.Box 2.8.1 Terugdringing ziekteverzuim in de sectoren
politie, zorg en onderwijsTerugdringing van het ziekteverzuim in de overheidssectoren politie,
zorg en onderwijs kan een belangrijke bijdrage leveren aan de gewenste verbetering
van de dienstverlening door deze sectoren. Dit ziekteverzuim was de afgelopen
jaren veel groter dan het gemiddelde verzuim in de marktsector. De verschillen
tussen de sectoren vallen voor een deel te verklaren uit verschillen wat betreft
de verzuimregistratie, de samenstelling van het werknemersbestand en de aard
van de werkzaamheden. Ook na correctie hiervoor is het ziekteverzuim bij de
politie, de zorg en het onderwijs echter relatief hoog. De door het kabinet
aangekondigde hervorming van de WAO kan bijdragen aan een lager ziekteverzuim
in alle sectoren, waaronder deze overheidssectoren.Het ziekteverzuim in de marktsector was tien tot vijftien jaar
geleden veel hoger dan nu. Een gerichte aanpak, waarbij het management wordt
«afgerekend» op het ziekteverzuim, heeft in veel bedrijven tot
een sterke daling van dit verzuim en de instroom in de WAO geleid. Een bekend
voorbeeld is DSM. Op locaties in Zuid Limburg bedraagt, bij een gemiddelde
leeftijd van het personeel van 46 jaar, het ziekteverzuim 4%.De laatste jaren is er ook bij de overheid meer aandacht voor
het terugdringen van het ziekteverzuim. Een soortgelijke aanpak als in de
marktsector blijkt tot overeenkomstige resultaten te kunnen leiden. Een voorbeeld
is het Westfries Gasthuis in Hoorn. Deze instelling had in 2000 het laagste
ziekteverzuim van alle ziekenhuizen in Nederland. Het verzuim bedroeg in dat
jaar 3,5%, tegen meer dan 10% ongeveer zeven jaar geleden. De verzuimproblematiek
is er tot de verantwoordelijkheid van het management gemaakt. Leidinggevenden
tonen bij ziekte van een werknemer persoonlijke belangstelling. Ook een groep
basisscholen in Rotterdam is erin geslaagd het ziekteverzuim via een gerichte
aanpak sterk te verminderen. Terwijl het verzuim in 1999 en 2000 nog 16,5%
was, bedroeg het de afgelopen anderhalf jaar 10%. Het is belangrijk dat de
ervaringen van deze instellingen worden gevolgd en geëvalueerd en dat
de lessen, die kunnen worden getrokken, vervolgens worden verspreid. Het moet
dan mogelijk zijn het ziekteverzuim in de prioritaire overheidssectoren flink
terug te dringen.Figuur 2.8.1 Ziekteverzuim (in % van de werkgelegenheid),
1997–200111 Ziekteverzuimpercentage in onderwijs en zorg exclusief zwangerschaps-
en bevallingsverlof en inclusief verzuim langer dan één jaar.Innovatie: een bron van economische groei die aan betekenis
winttechnologische vernieuwingDe groei van het arbeidsaanbod zwakt de komende jaren af, zodat de economische
groei meer gaat leunen op de toename van de arbeidsproductiviteit. De stijging
van de arbeidsproductiviteit hangt met name af van de technologische vernieuwing.
De overheid heeft wat betreft deze vernieuwing vooral een voorwaardenscheppende
rol. Zo is een innovatieve economie ondenkbaar zonder excellent onderwijs.
De overheid moet er via het mededingingsbeleid bovendien voor zorgen dat er
voldoende concurrentie tussen de ondernemingen is. Mededinging stimuleert
de bedrijven om hun producten en productieprocessen voortdurend te vernieuwen,
omdat zij anders in de concurrentiestrijd niet kunnen overleven. Van belang
is voorts dat de overheid voor een aantrekkelijk investeringsklimaat zorgt,
via goede infrastructurele voorzieningen, concurrerende belastingtarieven
en een niet te hoge administratieve lastendruk. In aanvulling op het voorwaardenscheppende
beleid voert de overheid, vanwege het bestaan van marktimperfecties, een technologiebeleid.
De belangrijkste marktimperfectie is het feit dat het maatschappelijke rendement
van onderzoek en ontwikkeling (O&O) groter is dan het particuliere rendement.
De baten van O&O van een bedrijf vallen namelijk vaak ook toe aan andere
bedrijven. Om deze reden ondersteunt de overheid particuliere O&O-inspanningen.
De financiering van fundamenteel onderzoek neemt de overheid vaak volledig
voor haar rekening, omdat het anders niet zou plaatsvinden.aankoop van kennisDe technologische vernieuwing hangt overigens niet alleen van de O&O-uitgaven
af. Technologische kennis kan immers ook in het buitenland worden gekocht.
De openheid van de Nederlandse economie en de internationale oriëntatie
van ons onderwijs- en onderzoeksbestel betekenen dat ons land in beginsel
over veel mogelijkheden beschikt om gebruik te maken van elders ontwikkelde
technologie. Technologische vernieuwing komt bovendien vaak tot stand via
investeringen in kapitaalgoederen waarin nieuwe technologie is geïncorporeerd.
De investeringsactiviteit bepaalt dus evenzeer het tempo waarin innovaties
worden doorgevoerd.Naar een grotere effectiviteit van het technologiebeleidmeer wisselwerkingGegeven de betekenis van het innovatieve vermogen van de economie en de
beperkte budgettaire ruimte waarover de overheid beschikt rijst de vraag
hoe de effectiviteit van het technologiebeleid valt te vergroten.1 Onderzoek op de universiteiten en de publiek gefinancierde
kennisinstituten (TNO en de grote technologische instituten) blijkt van hoge
kwaliteit, maar kan nog verder worden verhoogd door de financiering van de
instituten in sterkere mate te baseren op de kwaliteit van het verrichte onderzoek.
Het is tevens gewenst dat meer wisselwerking plaatsvindt tussen de kennisinstituten
en de bedrijven. Hiermee wordt bedoeld dat de bedrijven meer gebruik moeten
maken van de technologische kennis die door de instituten is ontwikkeld en
dat – omgekeerd – de instituten meer moeten leren van de bedrijven.
Deze wisselwerking valt te verbeteren via gezamenlijke onderzoeksprojecten
van kennisinstituten en bedrijven. Het technologiebeleid kan aan effectiviteit
winnen door een deel van het beschikbare budget te bestemmen voor ondersteuning
van dergelijke onderzoeksprojecten. Ook het bedrijfsgerichte technologiebeleid
kan aan effectiviteit winnen, en wel door het grote aantal (subsidie)regelingen
te beperken en de resterende regelingen een meer generiek karakter te geven.
Beleid dat is gericht op specifieke technologieën heeft naast mogelijk
grote baten als nadelen dat hierbij het risico bestaat dat de overheid de
verkeerde technologieën kiest en dat de uitvoeringskosten relatief hoog
zijn. De maatschappelijke baten van doorbraaktechnologieën kunnen echter
zo groot zijn dat zij specifiek beleid rechtvaardigen.2.9 Vreemdelingenbeleid en integratieTekortschietende integratiewerkloosheid nog hoogNederland telt op dit moment 2,8 miljoen allochtone ingezetenen. Bijna
de helft daarvan is afkomstig uit niet-westerse landen. Het CBS voorspelt
dat bij ongewijzigd beleid in 2050 in ons land in totaal 3,9 miljoen niet-westerse
allochtonen wonen. Vooral in de grote steden wonen relatief veel allochtonen.
De integratie van veel immigranten in de Nederlandse samenleving verloopt
moeizaam. Een deel van de allochtone bevolkingsgroep is sterk gericht op de
eigen gemeenschap en beschikt over onvoldoende kennis van de Nederlandse taal
en cultuur. Een relatief groot deel van de minderheden neemt niet deel aan
het arbeidsproces. De werkloosheid onder deze bevolkingsgroep is bovendien
relatief groot, hoewel deze werkloosheid de afgelopen jaren sterk is afgenomen.
De hoge werkloosheid valt voor een deel te verklaren uit nog steeds bestaande
onderwijsachterstanden.Een restrictief toelatingsbeleidinstroom beperkenEen betere integratie vraagt onder meer om een restrictief toelatingsbeleid
van vreemdelingen. Door minder vreemdelingen toe te laten kan de integratie
van de wel toegelaten vreemdelingen beter plaatsvinden. Het kabinet zal daarom
een aantal maatregelen nemen die de instroom van migranten beperken. Het gaat
hierbij onder meer om een verhoging van de minimumleeftijd voor gezinsvorming
en een verhoging van de inkomenseis. Het wordt bovendien onmogelijk om meerdere
malen een partner uit het buitenland in het kader van gezinsvorming over te
laten komen. De integratie van kinderen, die in het kader van gezinshereniging
naar Nederland komen, verloopt minder gemakkelijk naarmate zij ouder zijn.
Daarom wordt de maximumleeftijd voor gezinshereniging aan voorwaarden gekoppeld
en verlaagd.Figuur 2.9.1. Allochtone bevolking in de grote steden
(in % van het aantal inwoners), 1996 en 2001Bron: CBSSlachtoffers van vervolging voor wie Nederland de eerste veilige plek
is, kunnen op grond van het Vluchtelingenverdrag op bescherming rekenen. Het
kabinet streeft echter naar mogelijke herziening van dit verdrag. Asiel zal
zoveel mogelijk in de regio van herkomst worden gevraagd en geboden. In de
tussentijd wordt gestreefd naar doeltreffende afspraken in het kader van de
EU. Asiel zal in beginsel slechts moeten kunnen worden gevraagd zodra men
voet op Europese bodem zet. Van essentieel belang is dat het asiel- en migratiebeleid
in de EU-landen snel wordt geharmoniseerd.Effectievere inburgeringscursussenrechten en plichtenInburgeringscursussen kunnen resulteren in een betere integratie van minderheden.
Aangezien veel allochtonen het Nederlands niet goed beheersen, is vooral veel
aandacht nodig voor verbetering van de taalkennis. De cursussen moeten de
deelnemers tevens inzicht geven in het functioneren van de Nederlandse samenleving
en hen kennis en vaardigheden bijbrengen die zij nodig hebben om aan het arbeidsproces
te kunnen deelnemen. Tegenover de rechten die minderheden hebben moet de plicht
staan op deelname aan een inburgeringscursus en deze deelname mag geen vrijblijvend
karakter hebben. Nieuwkomers zullen de kosten van de verplichte inburgeringscursus
zelf moeten betalen, maar krijgen na succesvolle afronding de helft van dit
bedrag terug. Ook mensen die eerder tot ons land zijn toegelaten, zullen een
cursus moeten volgen als zij een uitkering hebben, geacht worden te werken
en het Nederlands nog onvoldoende beheersen. Bij weigering om aan een cursus
deel te nemen zal hun uitkering worden gekort.Versterking van de positie van minderheden op de arbeidsmarktvolwaardig participerenDe maatschappelijke integratie van etnische minderheden vindt gemakkelijker
plaats indien zij deelnemen aan het arbeidsproces of op een andere manier
volwaardig participeren in de Nederlandse maatschappij. Maatschappelijke integratie
vergroot – omgekeerd – de kansen op het vinden van
een baan. De overheid bevordert de arbeidsdeelname van etnische minderheden
op verschillende manieren. Om te beginnen valt te wijzen op de inspanningen
in het kader van het arbeidsmarktbeleid, waarvan ook de minderheden profiteren.
In de tweede plaats is het onderwijsbeleid van belang. Hiermee wordt onder
meer beoogd om het onderwijs beter af te stemmen op de behoeften van verschillende
bevolkingsgroepen. Er is tevens een effectief achterstandsbeleid in het onderwijs
nodig. Achterstanden van kinderen, vooral wat betreft de taalbeheersing, moeten
tijdig worden gesignaleerd. Deze achterstanden kunnen vervolgens via voor-
en vroegschoolse educatie zoveel mogelijk worden weggenomen. Ten derde wordt
de arbeidsdeelname ook gestimuleerd via de reeds besproken inburgeringscursussen.2.10 Infrastructuur, ruimtelijke ordening en milieuDecentrale besluitvormingaanpassen ruimtegebruikGeen land in Europa is zo dichtbevolkt als Nederland. De wensen van alle
Nederlanders ten aanzien van de woonomgeving, werkomgeving, landbouw, natuur
én mobiliteit moeten op een relatief klein grondoppervlak worden gecombineerd.
Mede als gevolg daarvan is in Nederland in vergelijking met andere landen
de inrichting van de ruimte gedetailleerd geregeld. De wensen ten aanzien
van de inrichting van Nederland zijn echter niet statisch, maar kunnen in
de loop der tijd veranderen. Het aanpassen van het ruimtegebruik aan gewijzigde
voorkeuren kan dan ook tot een stijging van de welvaart leiden. Om op dit
gebied de juiste keuzes te maken is het belangrijk dat beslissingen –
voor zover mogelijk – op decentraal niveau worden genomen. Daar is immers
de meeste kennis beschikbaar over de wensen van burgers en bedrijven.Aanpak van knelpunten in de infrastructuurDe voorspoedige economische ontwikkeling in Nederland in de jaren negentig
is gepaard gegaan met een flinke toename van de mobiliteit. Deze toename heeft
tot knelpunten in de infrastructuur geleid. Deze knelpunten vormen een rem
op de economische groei. Het aanpakken van de knelpunten in de infrastructuur
is een belangrijk element van het kabinetsbeleid. Dit zal op verschillende
manieren gebeuren. In sommige capaciteitsuitbreidinggevallen, daar waar sprake is van structurele knelpunten, is capaciteitsuitbreiding
van de infrastructuur wenselijk. Door herschikking binnen het bestaande budget
voor infrastructuur en meer publiek-private samenwerking streeft het kabinet
ernaar middelen vrij te maken voor de aanleg van bijvoorbeeld de A4-Midden
Delfland. Er zijn goede mogelijkheden om door meer gebruik te maken van de
inventiviteit en de efficiëntie van de particuliere sector de knelpunten
sneller en beter op te lossen. Het aanleggen van nieuwe infrastructuur of
het uitbreiden van bestaande infrastructuur kost echter veel tijd. Het kabinet
streeft ernaar via versnelling van procedures, zoals via een spoedwet wegverbreding,
de aanleg betere benuttingsneller te laten plaatsvinden. Op korte termijn kan een betere benutting
van bestaande infrastructuur soelaas bieden. Door onder meer toeritdosering
en uitbreiding van het inhaalverbod voor vrachtwagens is het mogelijk om meer
rendement te halen uit bestaande wegen. Op het spoor zijn verbeteringen mogelijk
door goed en tijdig onderhoud.Herschikking van het gebruik van de beschikbare ruimtewijziging bestemmingMomenteel wordt omstreeks tweederde van de grond gebruikt voor landbouw.
Van de rest van de ruimte heeft circa de helft een «groene» bestemming
(natuur- en recreatiegebieden) en is eveneens ongeveer de helft bebouwd (wonen,
werken en infrastructuur). Het aandeel van de primaire landbouw
in het BBP is in de afgelopen decennia afgenomen en bedroeg in 2000 2,6%.
Dit aandeel zal de komende jaren naar verwachting verder krimpen. Door wijziging
van de bestemming kan grond voor andere doeleinden beschikbaar komen. Meer
gebieden zullen een natuur- en/of een recreatiefunctie krijgen. Het kabinet
is voornemens om bij de ontwikkeling van de Ecologische Hoofdstructuur minder
gronden aan te kopen en particulier en agrarisch natuurbeheer meer te stimuleren
door het verstrekken van exploitatievergoedingen. Ook voor woningen, bedrijven
en infrastructuur zal in de toekomst meer ruimte nodig zijn.Naar een woningbouw die beter aansluit bij de wensen van
de burgersafwegingen op decentraal niveauEen belangrijk aandachtspunt is – naast het vlottrekken van de stagnerende
woningbouw – het verbeteren van de kwaliteit van de aangeboden woningen
in nieuwbouwprojecten. Burgers zullen in toenemende mate zelf moeten kunnen
bepalen hoe hun nieuwbouwwoning eruit komt te zien. Het kabinet zal gemeenten
ertoe bewegen om meer ruimte te creëren voor particulier opdrachtgeverschap
en van projectontwikkelaars wordt verwacht dat zij beter rekening houden met
de wensen van de woonconsument. Een verandering in het ruimtelijke beleid
is nodig om het aanbod van woningen nauwer aan te laten sluiten bij de vraag.
Bouwlocaties en bebouwingsdichtheden moeten niet door het Rijk worden voorgeschreven.
Er dient meer ruimte te komen voor afwegingen op decentraal niveau. Daarnaast
is het van belang dat het proces van besluitvorming over ruimtelijke plannen
en ingrepen wordt gestroomlijnd en versneld. Het Rijk zal zich meer gaan toeleggen
op het stellen van algemene randvoorwaarden (zoals bescherming van nationale
natuurgebieden) en gemeenten krijgen het initiatief bij de vaststelling van
contouren en aantallen woningen. De Provincies toetsen de gemeentelijke plannen
aan het streekplan. Op het platteland moet ruimte zijn om ten minste de eigen
bevolkingsgroei op te kunnen vangen en in de grote steden moet er een gevarieerder
woningaanbod komen teneinde ook de huishoudens met een gemiddeld of hoger
inkomen aan te stad te binden. In een aanpassing van de Vijfde Nota Ruimtelijke
Ordening, die op korte termijn wordt gemaakt, zullen deze beleidslijnen nader
worden uitgewerkt.Een doelmatig milieubeleidinternationale samenwerkingVoor de welvaart van zowel de huidige als de toekomstige generaties is
een goede kwaliteit van het leefmilieu van groot belang. Bij het milieubeleid
moeten dus de belangen van de toekomstige generaties nadrukkelijk worden meegewogen.
Kenmerkend voor veel milieuproblemen is dat zij een grensoverschrijdend karakter
hebben. Milieubeleid vraagt dan ook om internationale samenwerking, zeker
in Europees verband. Voor lokale milieuproblemen kan het treffen van op de
situatie toegesneden milieumaatregelen nodig zijn. Daarbij moet rekening worden
gehouden met de effecten van deze maatregelen op de concurrentiepositie van
de ondernemingen.ontkoppelingNederland kent, vooral als gevolg van een hoge bevolkingsdichtheid, een
relatief hoge milieudruk. De uitstoot van de meeste milieubelastende stoffen
is in het afgelopen decennium echter sterk verminderd, hoewel de economie
stevig is gegroeid. Het kabinet wil vasthouden aan deze zogenoemde ontkoppeling
tussen milieudruk en economische groei. Dat de uitstoot sterk is verminderd
geldt echter niet voor de broeikasgassen: volgens het RIVM was de uitstoot
van broeikasgassen in 2001 4% hoger dan in 1990. Deze toename is wel belangrijk
minder dan die van het BBP (34%) over deze periode. Nederland heeft zich echter
gecommitteerd aan een daling van 6% in 2008–2012 ten opzichte van 1990,
in het kader van de Kyoto-afspraken die als doel hebben om de
emissie van broeikasgassen wereldwijd te verminderen. De relatieve ontkoppeling
van de emissies van broeikasgassen van de groei van het BBP is mede bereikt
via de regulerende energiebelasting.emissiereductieAan de realisatie van de Kyoto-doelstelling kan worden bijgedragen door
de aankoop van reducties van emissies van broeikasgassen in het buitenland.
Aankoop van buitenlandse emissiereductie is doorgaans veel goedkoper dan het
terugdringen van emissies in eigen land. Nederland heeft echter ook een eigen
verantwoordelijkheid wat betreft het beperken van de uitstoot van broeikasgassen
en moet dan ook voldoende maatregelen nemen die emissiereductie hier mogelijk
maken. Ontwikkeling van nieuwe technologie die in lagere emissies resulteert,
is niet alleen voor het milieu van belang, maar biedt ook kansen aan de desbetreffende
ondernemingen. De afgelopen jaren is veel beleid in gang gezet om de uitstoot
van broeikasgassen terug te dringen, dat nu voortvarend moet worden uitgevoerd.
Het kabinet heeft echter, onder andere met het oog op de gewenste verbetering
van het begrotingssaldo, een aantal besluiten genomen die gevolgen kunnen
hebben voor de haalbaarheid van de Kyoto-afspraak. Op korte termijn zal worden
nagegaan of, en zo ja in hoeverre, er aanpassingen van het maatregelenpakket
nodig zijn om te bereiken dat Nederland zijn internationale verplichtingen
kan nakomen. De uitstoot van broeikasgassen is bij uitstek een voorbeeld van
een internationaal milieuprobleem. Bij de aanpak van dit probleem past dan
ook internationale samenwerking. Daarom is het een goede ontwikkeling dat
in Europees verband wordt gewerkt aan een richtlijn voor energiebelastingen
in de lidstaten en een Europees systeem voor CO2-emissiehandel.2.11 Slotbeschouwing en conclusiespijnlijke maatregelenNa een aantal jaren met opmerkelijk goede prestaties van de Nederlandse
economie is de economische groei in 2001 en 2002 – mede als gevolg van
een verslechtering van de concurrentiepositie – sterk teruggevallen.
De positie van de overheidsfinanciën is hierdoor in korte tijd aanzienlijk
verslechterd. Om de begroting zo dicht mogelijk bij evenwicht te houden zijn
volgend jaar omvangrijke ombuigingen en een verzwaring van de lasten noodzakelijk.
Deze maatregelen zijn pijnlijk, maar zorgen ervoor dat de gewenste verbetering
van het begrotingssaldo in de jaren daarna gemakkelijker valt te realiseren
en dat er dan tevens financiële ruimte beschikbaar komt om de overige
doelstellingen van het kabinetsbeleid te bereiken.aflossing overheidsschuldEen belangrijke beleidsdoelstelling is te voorkomen dat de toename van
de collectieve uitgaven, waartoe de vergrijzing van de bevolking in de komende
decennia zal leiden, het nodig maakt om de lasten te verhogen of de collectieve
voorzieningen onaanvaardbaar te versoberen. Het streven is daarom gericht
op aflossing van de overheidsschuld omstreeks 2025. Dit verklaart de door
het kabinet nagestreefde verbetering van het EMU-saldo. Het kabinetsbeleid
biedt uitzicht op een verdere verbetering van het begrotingsoverschot in de
jaren na 2006. Het beleid resulteert namelijk in een structurele versterking
van de economie, waarvan de vruchten voor een deel pas na de kabinetsperiode
kunnen worden geplukt.versterking economisch draagvlakDe scherpe vertraging van de economische groei in 2001 en 2002 illustreert
dat een sterke toename van de welvaart geen automatisme is. Met zijn beleid
draagt het kabinet bij aan het versterken van het groeivermogen van de economie.
Voor de structurele ontwikkeling is van betekenis dat de toename van het arbeidsaanbod
in deze kabinetsperiode door de vergrijzing zal verminderen,
wat de economische groei kan schaden. Met het oog op de vergrijzing bestaat
echter juist behoefte aan versterking van het economisch draagvlak. Deze valt
te bereiken door een grotere deelname aan het arbeidsproces en een snellere
toename van de arbeidsproductiviteit. Diverse beleidsinspanningen zijn op
deze twee doelstellingen gericht. Zo wordt het arbeidsaanbod gestimuleerd
door onder andere het aanpakken van de armoedeval, de hervorming van de WAO
en de introductie van een levensloopregeling die het sparen voor verlof tijdens
het actieve leven mogelijk maakt. Voor de groei van de arbeidsproductiviteit
zijn onder meer de inspanningen van betekenis die zijn gericht op beter onderwijs
en een betere (benutting van de) infrastructuur.rol sociale partnersOf Nederland erin zal slagen zijn economisch draagvlak voldoende te versterken,
hangt niet alleen van het overheidsbeleid af. Zo was de krachtige banengroei
waarvan sinds medio de jaren tachtig sprake is geweest mede de vrucht van
het beleid van de sociale partners. Een beheerste ontwikkeling van de arbeidskosten,
die in belangrijke mate te danken was aan het verantwoorde gedrag van de sociale
partners, leverde een onmisbare bijdrage aan deze banengroei. De recente zwakke
prestaties van de Nederlandse economie vallen – behalve door de internationale
conjuncturele neergang – juist te verklaren uit een te sterke stijging
van de arbeidskosten. Op de sociale partners rust de verantwoordelijkheid
om een tijdige omslag in de ontwikkeling van de arbeidskosten te realiseren.
Het kabinet tracht in de komende jaren, vooral door het stimuleren van het
arbeidsaanbod, condities te scheppen die het gemakkelijker maken een beheerste
ontwikkeling van de arbeidskosten te bereiken.institutionele veranderingenVeiligheid, zorg, onderwijs en integratie zijn de vier centrale aandachtsgebieden
van het kabinetsbeleid. Voor de drie eerstgenoemde drie beleidsterreinen zijn
in de vorige kabinetsperiode veel extra middelen ter beschikking gesteld.
Daarmee zijn echter niet alle knelpunten opgelost. Meer geld is dus niet voldoende.
Een belangrijke doelstelling van het kabinetsbeleid is daarom het verbeteren
van de kwaliteit van de collectieve voorzieningen via institutionele veranderingen.
Kwaliteitsverbetering is onder meer mogelijk door meer ruimte te geven aan
de instellingen (zoals ziekenhuizen en scholen) die de desbetreffende voorzieningen
voortbrengen. Er dient een eind te komen aan centrale aansturing vanuit Den
Haag met een overdaad aan regels. Burgers krijgen op deze wijze meer keuzemogelijkheden,
maar ook meer verantwoordelijkheden. De behoefte daaraan is sterk toegenomen
door de welvaartsgroei, de stijging van het opleidingsniveau en de grotere
heterogeniteit van de samenleving. Ook de doelstelling Nederland veiliger
te maken vereist – naast aanpassing van de capaciteit van politie en
justitie – vooral een aanpak die tot een grotere doelmatigheid bij de
besteding van de middelen voor het veiligheidsbeleid leidt.integratieDe integratie van minderheden in de samenleving moet beter. Succesvol
afgeronde inburgeringscursussen kunnen daaraan bijdragen. Daarom moet de overheid
ervoor zorgen dat nieuwkomers in de Nederlandse samenleving deze cursussen
volgen. Een andere voorwaarde voor betere integratie is een restrictief vreemdelingenbeleid.
Ook het werkgelegenheids- en het onderwijsbeleid zijn van betekenis voor de
integratie van minderheden. Deze integratie kan immers gemakkelijker plaatsvinden
als de minderheden aan het arbeidsproces deelnemen en het onderwijs op hun
specifieke behoeften is afgestemd.uitdagingenHet kabinet ziet zich voor grote uitdagingen geplaatst. Het groeivermogen
van de economie dient te worden versterkt en knelpunten op de prioritaire beleidsterreinen moeten worden aangepakt. Voor beide zaken worden
veel extra middelen beschikbaar gesteld. Dat is mede mogelijk doordat het
Strategisch Akkoord van een hogere economische groei uitgaat dan de regeerakkoorden
van de vorige twee kabinetten. Herschikkingen aan zowel de uitgaven- als de
inkomstenkant van de begroting leveren bovendien extra middelen op voor versterking
van de economische structuur en de prioritaire beleidsterreinen. Daarmee kan
echter, zoals gezegd, niet worden volstaan. Minstens even belangrijk, zo niet
belangrijker, zijn de institutionele wijzigingen die de werking van de arbeidsmarkt
en de kwaliteit van de overheidsvoorzieningen moeten verbeteren. Het gaat
daarbij onder meer om grotere prikkels om deel te nemen aan het arbeidsproces,
het terugdringen van regelgeving en bureaucratie, het afrekenen van overheidsinstellingen
op de behaalde resultaten en het meer aanspreken van burgers op hun eigen
verantwoordelijkheden.3 Budgettair beleid 2002–20063.1 Reageren en anticipereninspelen op groeivertragingIn korte tijd is het economisch beeld fors verslechterd. Waar in de periode
1994–2000 groeicijfers van 3 à 4% gebruikelijk waren, wordt nu
uitgegaan van een economische groei van 1,3% in 2001 en ½% respectievelijk
1½% in 2002 en 2003. Uiteraard heeft deze groeivertraging ook gevolgen
voor de begroting. Het begrotingsoverschot is verdampt en budgettaire tegenvallers
hebben de plaats ingenomen van de meevallers die tot voor kort gebruikelijk
waren. Om deze ontwikkeling te keren is het noodzakelijk dat nu heldere keuzes
worden gemaakt om het budgettaire beeld op orde te houden. De urgentie van
de situatie laat geen uitstel toe. In dit hoofdstuk wordt geschetst waar bij
die afweging de prioriteiten van het nieuwe kabinet liggen. Leidraad daarbij
is dat het beleid, gegeven de budgettaire kaders, gericht moet zijn op een
structurele versterking van de economie door verbetering van de concurrentiepositie
(loonmatiging) en een betere werking van de arbeidsmarkt (aanpak armoedeval).vaste uitgavenplafondsHet kabinet acht het van groot belang vast te houden aan de vaste uitgavenplafonds,
die voor de jaren 2002 tot en met 2006 zijn opgesteld. Deze plafonds gelden
als maxima waarbinnen de uitgaven voor de sectoren zich dienen te ontwikkelen.
Het kabinet is van mening dat de noodzaak voor aflossing van de overheidsschuld
in één generatie onverminderd blijft bestaan. Op deze wijze
kan worden voorkomen dat voor toekomstige generaties een budgettaire noodzaak
ontstaat om lasten te verzwaren of collectieve regelingen onaanvaardbaar te
versoberen. In het Strategisch Akkoord zijn daartoe stappen gezet door het
koersen op een overschot dat na verwerking van uitverdieneffecten uitkomt
op 0,6% in 2006. Sinds het opstellen van het Strategisch Akkoord is het economische
en budgettaire beeld echter verder verslechterd. Om te voorkomen dat het saldo
te ver verwijderd raakt van begrotingsevenwicht, worden in deze Miljoenennota
additionele maatregelen aangekondigd. Hiermee rekening houdend komt het saldo
in 2006 ondanks de tegenvallers uit op het niveau dat in het Strategisch Akkoord
werd voorzien. Omdat de effecten van het voorgestelde (structurele) beleid
vooral op langere termijn doorwerken, bestaat er een zichtbaar perspectief
op een verdere economische en budgettaire verbetering in latere jaren.herstructurering collectieve sectorCentrale aandachtsgebieden van het kabinet zijn veiligheid, zorg, onderwijs
en integratie. De directe relatie tussen de diensten die de overheid levert
en de vraag die bestaat in de samenleving zal moeten worden versterkt. Dit
vereist in de eerste plaats een herstructurering van de collectieve sector
waarbij ontbureaucratisering en vraagsturing de kernbegrippen zijn (zoals
ook in hoofdstuk 2 is toegelicht). Tegelijkertijd heeft de burger hierbij
ook een eigen verantwoordelijkheid en kan er geen sprake zijn van vrijblijvende
en ongelimiteerde collectieve dienstverlening. De eigen bijdrage van de burger,
zowel in financiële als in niet-financiële zin, vormt een cruciaal
element bij deze herstructurering.intensiveringenBovenstaande inzet voor de collectieve sector heeft vooral institutionele
consequenties. Daarnaast wordt op veel beleidsterreinen een forse stijging
van de uitgaven in de komende jaren voorzien. Voor een deel hangt deze stijging
samen met economische, maatschappelijke, en demografische ontwikkelingen waarvan
de budgettaire consequenties door het kabinet worden ingepast. Dit speelt
vooral op het terrein van de zorg waar extra budgettaire middelen worden aangewend
om onder meer de effecten van de vergrijzing en de inzet van verbeterde behandeltechnieken
te financieren. Daarnaast zijn voor bepaalde beleidsterreinen additionele
budgettaire intensiveringen voorzien. Dit geldt vooral op het terrein van
de veiligheid. In de onderstaande paragrafen wordt een overzicht gegeven van
de budgettaire prioriteiten die dit kabinet stelt. Daarbij zal globaal worden
aangegeven welke doelen worden nagestreefd op de verschillende beleidsterreinen
en welke instrumenten daarbij worden ingezet. Voor een meer diepgaande bespreking
van doelen en instrumenten wordt verwezen naar de beleidsprogramma's die zijn
opgenomen in de afzonderlijke begrotingen.3.2 De budgettaire ruimtebeperkte ruimteBegroten is kiezen. De vraag naar voorzieningen is groot, de budgettaire
ruimte is begrensd. In deze paragraaf wordt de budgettaire ruimte voor de
huidige kabinetsperiode geschetst. Deze ruimte wordt bepaald door de uitgangssituatie
bij de start van de kabinetsperiode, de budgettaire vooruitzichten voor de
komende jaren, en de doelstellingen die worden gesteld voor het EMU-saldo
en de EMU-schuld. Om toekomstige vergrijzingslasten op te kunnen vangen en
deze last niet door te schuiven naar toekomstige generaties, wordt gestreefd
naar tenminste begrotingsevenwicht en afbouw van de EMU-schuld in één
generatie. Het niveau van de EMU-schuld en het EMU-saldo zijn nu gunstiger
dan in de voorgaande decennia doorgaans het geval was. Daar staat tegenover
dat vooral de recente ontwikkelingen aanzienlijk ongunstiger zijn dan voor
de verkiezingen en ook tijdens de kabinetsformatie nog werd voorzien. Dit,
gecombineerd met de doelstellingen ten aanzien van het EMU-saldo en de EMU-schuld,
zorgt ervoor dat de budgettaire ruimte voor de komende jaren op voorhand zeer
beperkt is. Gedurende de kabinetsperiode wordt de budgettaire ontwikkeling
vooral beheerst door de uitgavenontwikkeling binnen de uitgavenplafonds te
houden.Uitgangssituatieconjuncturele verzwakkingHet afgelopen jaar is de geleidelijke verbetering van het EMU-saldo die
in de jaren daarvoor nog zichtbaar was, tot stilstand gekomen. Het overschot,
dat in 2000 nog 1,5% BBP1 bedroeg, is teruggelopen
tot 0,1% BBP in 2001. Ook in 2002 is er sprake van forse budgettaire tegenvallers.
Deze verslechtering kan uiteraard niet los worden gezien van de conjuncturele
verzwakking in Nederland. Na jaren waarin de economische groei rond de 3 à
4% schommelde, liep deze terug tot 1,3% in 2001.Alhoewel de EMU-schuld in euro de afgelopen jaren slechts licht is gedaald,
is deze schuld uitgedrukt in procenten van het BBP in het afgelopen decennium
wel fors afgenomen. In 1990 bedroeg de schuld nog 76% van het BBP. In 2001
was dit gedaald tot 53% van het BBP, ruim onder de 60%-grens uit het Verdrag
van Maastricht. In het verlengde hiervan daalde het beslag van de rente-uitgaven
op de begroting. In 1990 bedroegen de rentelasten op de overheidsschuld nog
5,8% van het BBP. In 2001 was dit nog maar 3,5%. Hierdoor is de budgettaire
uitgangspositie nu beter dan in het verleden vaak het geval was.Figuur 3.1: Overzicht van ontwikkeling EMU-schuld en rentelasten
1990–2001 (in % BBP)Economische Verkenning 2003–2006voorzichtig scenarioBij het opstellen van het Strategisch Akkoord is gebruik gemaakt van de
Economische Verkenning 2003–2006 van het Centraal Planbureau zoals gepubliceerd
kort na de verkiezingen in mei. In deze Verkenning is een voorzichtig trendmatig
scenario weergegeven met een gemiddelde economische groei van 2½% per
jaar gedurende de periode 2003–2006. Daarbij zijn de begrotingsstanden
zoals die resulteerden na de begrotingsbehandeling van dit voorjaar verwerkt
(zie onderstaande box). Dit scenario heeft gediend als basis voor de budgettaire
voorstellen zoals beschreven in het Strategisch Akkoord.In het voorzichtige scenario van het CPB nemen de inkomsten in de periode
2002–2006 bij ongewijzigde tarieven reëel toe met 16¼ miljard
euro. De reële stijging van de uitgaven bedraagt bij ongewijzigd beleid
17 miljard euro. Daarnaast voorzag het CPB een reële bijdrage van
overige EMU-relevante posten van 2¾ miljard euro. Per saldo zou volgens
het CPB het EMU-saldo voor 2006 in dit scenario met 2 miljard euro verbeteren
ten opzichte van de stand in 2002.Uitgaande van een saldo van 0,1% BBP in 2002 zoals dat in mei nog door
het CPB werd geraamd, resulteerde de ruimte van 2 miljard euro in een saldo
van 0,4% BBP in 2006. Dit was aanzienlijk minder gunstig dan werd voorzien
bij de doorrekening van de verkiezingsprogramma's. Toen werd uitgegaan van
een saldo van 0,6% in 2002 en een vrije ruimte van 3½ miljard
euro. Zonder aanvullend beleid resulteerde dit toen in een saldo van 1,2%
in 2006, een verslechtering derhalve van 0,8%-punt (ca. 4 miljard euro)
ongerekend de inpassingsproblematiek uit hoofde van de departementale boedelbeschrijvingen.uitgavenstijgingenBij de Economische Verkenning 2003–2006 kunnen twee opmerkingen
worden gemaakt. Ten eerste is in het basisscenario bij ongewijzigd beleid
reeds rekening gehouden met een forse uitgavenstijging. Vooral de geraamde
groei van de zorguitgaven en de salarissen in de collectieve sector liggen
aanzienlijk boven de ramingen die bij de start van de vorige kabinetsperiode
werden gehanteerd. Zo wordt nu in het beleidsarme scenario uitgegaan van een
reële loonstijging van 1½% per jaar, terwijl dit bij de start
van de vorige kabinetsperiode slechts ½% per jaar was. Voor de zorguitgaven
wordt nu (zonder aanvullende intensiveringen) uitgegaan van een reële
groei van 3¼% per jaar. Vier jaar geleden was dat nog 2¼%2. Met andere woorden: de groei van de uitgaven is nu, ook
zonder additionele uitgavenverhogingen, aanzienlijk hoger dan
vier jaar geleden in het beleidsarme scenario het geval was.voorzichtigheidsmargeIn de tweede plaats is in het basisscenario uitgegaan van een beperkte
voorzichtigheidsmarge. In de vorige kabinetsperiode werd uitgegaan van een
economisch groeiscenario dat 0,6%-punt lager was dan de gemiddeld jaarlijks
te verwachten economische groei. Gedurende de kabinetsperiode bleek de uitgavenontwikkeling
fors mee te vallen, waardoor er in combinatie met herschikkingen voor ongeveer
7 miljard euro additionele intensiveringen konden worden gefinancierd binnen
de uitgavenplafonds. Voor de huidige kabinetsperiode wordt, in navolging van
de adviezen van de SER en de Studiegroep Begrotingsruimte, uitgegaan van een
beperkte voorzichtigheidsmarge van ¼%-punt per jaar. De beperking van
de voorzichtigheidsmarge heeft als direct gevolg dat de budgettaire ruimte
in het basisscenario groter is dan anders het geval zou zijn geweest. Consequentie
is wel dat de kans op meevallers de komende jaren kleiner is dan in de voorgaande
kabinetsperiode het geval was.Box: Bijstellingen begroting 2002 op basis van de VoorjaarsnotaOnderstaand is de meerjarige doorwerking opgenomen van de belangrijkste
bijstellingen en maatregelen voor de begroting 2002 waartoe in het voorjaar
is besloten. Deze bijstellingen zijn meegenomen in de actualisatie van de
Economische Verkenningen van het Centraal Planbureau.Tabel 3.1: Overzicht budgettaire maatregelen
Voorjaarsnota; in miljoenen euroIn miljoenen euro 2002 20032004 20052006 Wachtlijsten/geneesmiddelen419283289272271 Leerlingen/onderwijshuisvesting88160167155145 Terrorisme/drugskoeriers/DJI167173168137132 Overig– 91– 86– 186– 375– 582 w.v. SUWI/SZA-meevallers– 30– 50– 26– 18– 226 w.v. Asiel10512529– 41– 30 w.v. Boetes en transacties– 40– 40– 40– 40– 40 Belangrijkste aandacht is uitgegaan naar zorg, onderwijs en veiligheid.
In de zorgsector is ruim 300 miljoen euro beschikbaar gesteld voor het terugdringen
van de wachtlijsten. Op het terrein van onderwijs blijken er meer leerlingen
te zijn dan geraamd. Daarnaast zijn, ter bestrijding van het artsentekort,
middelen uitgetrokken om de numerus fixus voor de studie geneeskunde te verhogen.
Voor huisvesting als gevolg van onderwijskundige vernieuwingen van de afgelopen
jaren is 45 miljoen euro structureel beschikbaar gesteld. Op het terrein van
veiligheid is rond de 90 miljoen euro uitgetrokken in het kader van het Actieplan
Terrorisme. Voor uitvoering van het Plan van aanpak drugskoeriers is in 2002
51 miljoen euro aflopend naar 15 miljoen euro in 2006 vrijgemaakt. In de categorie
overig zijn de meevallers bij het arbeidsmarktbeleid opgenomen, evenals de
extra middelen benodigd voor de ontvlechting van en liquidatie van Arbeidsvoorziening,
alsmede een voorziening voor ESF. Uit het oogpunt van bestuurlijke stabiliteit
zijn met het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV), de Centra
voor Werk en Inkomen en het BKWI (het bureau Ketenbeheer en Arbeidsmarktbeleid)
afspraken gemaakt over de bedrijfsvoering. Hiervoor is 78 miljoen euro benodigd.
Op het terrein van asiel blijkt de instroom van AMA's af te nemen, terwijl
de uitstroom van asielzoekers achterblijft bij de ramingen. Voorts wordt het
aantal Vreemdelingenkamers uitgebreid van 15 naar 19, wordt de capaciteit
van de kamers verhoogd en de werkdruk verlaagd.Doelstellingen voor EMU-saldo en EMU-schuld in het Strategisch
Akkoordaflossing in één generatieHet basisscenario betreft slechts een startpositie. Op basis hiervan zijn
in het Strategisch Akkoord keuzes gemaakt over de ontwikkeling van inkomsten,
uitgaven, saldo en schuld. Het kabinet was en is van mening dat de mate van
schuldaflossing zoals die volgt uit het voorzichtige scenario onvoldoende
is in het licht van toekomstige vergrijzingslasten. De huidige, vanuit demografisch
oogpunt, budgettair nog relatief gunstige periode zal anders onvoldoende worden
gebruikt om de schuld af te lossen. Nu niet aflossen kan tot gevolg hebben
dat in de toekomst onaanvaardbaar moet worden bezuinigd op de AOW en de zorguitgaven.
Daarom streeft het kabinet naar een volledige aflossing van de overheidsschuld
in één generatie. Gegeven deze doelstelling wordt in het Strategisch
Akkoord gekoerst op een ex-ante verbetering van het EMU-saldo tot 1% BBP in
2006 (corresponderend met een feitelijk overschot van 0,6%), waarbij kan worden
aangetekend dat de maatregelen leiden tot een beter saldo in latere jaren.Recente tegenvallersaanvullend beleidSinds het opstellen van het Strategisch Akkoord is het economisch beeld
echter verder verslechterd. Bij het opstellen van het Strategisch akkoord
werd nog uitgegaan van een economische groei van 1% voor 2002 respectievelijk
2½% voor 2003. In de Macro Economische Verkenning 2003 voorspelt het
CPB nu een economische groei van ½% respectievelijk 1½% per
jaar, een verslechtering van in totaal 1½%-punt. Deze verslechtering
heeft uiteraard aanzienlijke consequenties voor de budgettaire vooruitzichten.
Zonder aanvullend beleid zou het overschot in 2006 lager uitkomen, hetgeen
niet in overeenstemming is met het streven om de schuld in één
generatie af te lossen. Voorts zou in 2003 het saldo te ver verwijderd raken
van begrotingsevenwicht. Om dit te voorkomen wordt in paragraaf 3.4 een pakket
aan maatregelen geschetst waardoor het saldo in 2006 ondanks de tegenvallers
toch uitkomt op de 0,6% die reeds in het Strategisch Akkoord werd voorzien.3.3 Het Strategisch Akkoordnieuw beleidDoor het stellen van prioriteiten en het streven naar een doelmatig en
doeltreffend overheidsbeleid is in het Strategisch Akkoord ruimte gecreëerd
voor nieuw beleid. Om de doelstelling ten aanzien van het EMU-saldo te realiseren
en om de ambities voor veiligheid, zorg en onderwijs te financieren, wordt
een omvangrijk pakket aan uitgavenbeperkingen voorgesteld van circa 3 miljard
euro in 2003 oplopend naar circa 7 miljard euro in 2006. Deze besparingen
worden vooral gerealiseerd door en efficiëntere inzet van het arbeidsmarktinstrumentarium,
een beleid gericht op behoud van arbeidsgeschiktheid en een doelmatiger werkende
overheid.maatregelenOnderstaande tabel geeft een overzicht van de budgettaire maatregelen
uit het Strategisch Akkoord. Bij de uitgavenverhogingen en bij de uitgavenbeperkingen
is een geleidelijke oploop zichtbaar. Bij de lasten beoogt het kabinet een
verdere vereenvoudiging van het fiscaal stelsel te bewerkstelligen, door het
aantal fiscale regelingen te beperken en de opbrengst hiervan terug te sluizen
naar burgers en bedrijven. Het kabinet beoogt daarnaast een bevordering van
de arbeidsparticipatie door aanpak van de armoedeval, de introductie van een
levensloopregeling en verschuiving van accent in stimulering van arbeidsaanbod
in plaats van arbeidsvraag. Bij de invoering van een nieuw zorgstelsel wordt
een aantal flankerende maatregelen genomen om een evenwichtig inkomensbeeld
te realiseren.Tabel 3.2: Overzicht budgettaire maatregelen
Strategisch Akkoord; in miljoenen euro, prijzen 2002 (-/- is saldoverbeterend) 20022003200420052006Uitgavenverhogingen19681 0982 2393 0813 922Uitgavenbeperkingen– 285– 2 978– 4 453– 5 897– 6 818Lastenverlichting–4501 3968 3358 685w.v. fiscaal2–4501 3966 1356 485w.v. via AOW en zorgtoeslag3–––2 2002 200Lastenverzwaring–– 2 183– 2 556– 8 344– 8 6211 inbegrepen de gehonoreerde tegenvallers uit het Strategisch
Akkoord van jaarlijks circa 1 miljard euro en het omzetten van de afdrachtskorting
kinderopvang naar een uitgavenregeling.2 In het Strategisch Akkoord werd de levensloopfaciliteit als
fiscale regeling beschouwd, nadere besluitvorming in augustus heeft geleid
tot het vormgeven van de levensloopfaciliteit aan de uitgavenkant.3 inkomensondersteunende uitgaven in het kader van het nieuwe
zorgstelsel.aanpakIn de onderstaande alinea's worden de maatregelen uit het Strategisch
Akkoord kort toegelicht. Voor een meer uitgebreide toelichting wordt verwezen
naar de departementale begrotingen. Daarin wordt ingegaan op de beantwoording
van de drie VBTB-vragen: Wat wil het kabinet bereiken, wat gaat het kabinet
daarvoor doen en wat mogen deze maatregelen kosten? Tegelijkertijd met de
beleidsprogramma's uit de afzonderlijke begrotingen biedt het kabinet een
brief aan waarin de beleidsprogramma's worden gebundeld en ingeleid. De afzonderlijke
beleidsprogramma's en deze brief vormen de vertaling van het Strategisch Akkoord
in een concrete aanpak.Veiligheid Tabel 3.3: Veiligheid overzicht uitgavenverhogingen
Strategisch Akkoord; in miljoenen euro 20022003200420052006Uitgavenverhogingen119164332569799w.v. o.a. politiecapaciteit/drugssmokkel1191641329999w.v. envelop o.a. criminaliteitsbestrijding/rechtshandhaving––230470700criminaliteitsbestrijding en rechtshandhavingHet veiligheidsbeleid is gericht op criminaliteitsbestrijding en rechtshandhaving.
Het bestrijden van grensoverschrijdende misdaad en preventie zijn daarbij
belangrijke prioriteiten. De additionele middelen worden ingezet voor uitbreiding
van de politiecapaciteit, de aanpak van drugssmokkel en het oplossen van financiële
knelpunten bij de justitiële inrichtingen. De kwaliteit van de opsporing
en vervolging wordt verder verbeterd. De doeltreffendheid van criminaliteitsbestrijding
wordt verhoogd door invoering van een algemene identificatieplicht, ruimere
toepassing van DNA-technieken en door uitbreiding van het cameratoezicht.
Daarnaast dragen de uitbreiding van controlebevoegdheden van de politie op
wapens in voertuigen, en de mogelijkheden van het koppelen van bestanden bij
aan meer doeltreffendheid.Zorg Tabel 3.4: Zorg overzicht uitgavenverhogingen
en uitgavenbeperkingen Strategisch Akkoord; in miljoenen euro 20022003200420052006Uitgavenverhogingen7897088841 0641 234w.v. extra productie t.b.v. terugdringen wachttijden667661661661661w.v. besparingsverlies geneesmiddelentaakstelling8540404040w.v. vaccinatie meningokokken/overig377131313w.v. envelop zorg––170350520Uitgavenbeperkingen–– 280– 280– 480– 530w.v. geneesmiddelen–– 280– 280– 280– 280w.v. efficiencykorting–––– 50– 100w.v. eigen risico–––– 150– 150toegankelijk, betaalbaar en hoogwaardigHet overheidsbeleid is gericht op toegankelijke, betaalbare en kwalitatief
hoogwaardige zorg. Bovenop de volumegroei van 2½% per jaar in het basisbeeld
heeft het kabinet middelen beschikbaar gesteld waarmee de productieafspraken
tussen zorgverzekeraars en zorgaanbieders op het niveau 2002 financieel worden
geaccommodeerd. Deze productie is gericht op het terugdringen van de wachttijden.De verwachting is dat de eerder opgelegde taakstellingen (onder meer terughalen
kortingen en bonussen apothekers en doelmatigheidskortingen) bij de geneesmiddelen
niet geheel kunnen worden gerealiseerd. Bij de vaccinatiecampagne tegen meningokokken
C, waarbij alle kinderen tot 19 jaar in 2002 worden gevaccineerd, is op verzoek
van de Tweede Kamer afgezien van een eigen bijdrage.doelmatigOp basis van de «trechter van Dunning» wordt de voortgaande
sterke groei in de uitgaven voor geneesmiddelen afgeremd door een aantal geneesmiddelen
(gedeeltelijk) uit het ziekenfondspakket te halen.De doelmatigheid in de zorg wordt onder meer verbeterd door de bekostigingssystemen
meer te richten op geleverde prestaties. Verder worden aanvullende maatregelen
genomen ter vermindering van de administratieve lastendruk. Bij de introductie
van de nieuwe basisverzekering in 2005 wordt een verplicht eigen risico ingevoerd.Onderwijs Tabel 3.5: Onderwijs overzicht uitgavenverhogingen
en uitgavenbeperkingen Strategisch Akkoord; in miljoenen euro 20022003200420052006Uitgavenverhogingen5076236373504w.v. leerlingengroei5076116143164w.v. envelop: onderwijs––120230340Uitgavenbeperkingen––– 59– 101– 102w.v. onderwijs in allochtone talen––– 29– 71– 72w.v. publieke omroep––– 30– 30– 30ruimte voor kerntakenHet onderwijsbeleid is gericht op toegankelijk en kwalitatief hoogwaardig
onderwijs. De overheid geeft scholen meer ruimte voor hun kerntaken: overdragen
van kennis, vaardigheden en normen. Zo krijgen scholen de vrijheid voor een
eigen invulling van de middelen voor klassenverkleining.Binnen de arbeidsvoorwaardenregeling kan ruimte worden geschapen om extra
beloning mogelijk te maken voor leraren met achterstandsgroepen en voor bijzondere
prestaties. De kwaliteit van het VMBO moet, mede gezien het belang voor de
integratie van allochtone jongeren, verbeterd worden. De hoge uitval en onvoldoende
doorstroom naar vervolgopleidingen moeten worden gestopt. Het kabinet stelt
extra middelen beschikbaar voor de hogere aantallen leerlingen en studenten.Om taalachterstanden bij allochtone leerlingen te bestrijden moet prioriteit
gegeven worden aan het leren van de Nederlandse taal. De regeling Onderwijs
in Allochtone Levende Talen (OALT) wordt daarom afgeschaft.Tegen de achtergrond van de doelmatigheidstaakstelling van de hele overheid
ligt het in de rede dat ook de publieke omroep kritisch kijkt naar overmatige
bureaucratie en overhead in de eigen organisatie. Daarom wordt de bijdrage
aan de publieke omroep met 5% verminderd. Daar tegenover staat dat de publieke
omroepen ook meer beleidsruimte krijgen.Migratie en integratie Tabel 3.6: Integratie en migratie overzicht
uitgavenbeperkingen Strategisch Akkoord; in miljoenen euro 20022003200420052006Uitgavenbeperkingen–– 170– 250– 290– 300w.v. asiel–– 170– 250– 290– 300aanscherpen en beperkenDe uitvoering van het Nederlandse asielbeleid wordt aangescherpt. Toelating
tot de asielprocedures van personen die zich zonder documenten aanmelden,
zal verder worden beperkt. Er wordt gestreefd naar meer Europese samenwerking
en meer opvang in de regio van herkomst.Op basis van de recente instroomgegevens en de beleidsvoorstellen uit
het Strategisch Akkoord op het terrein van asiel, wordt de instroomraming
van asielzoekers neerwaarts bijgesteld van 25 000 tot 18 000 asielzoekers
per jaar. Hierdoor treedt er in de hele asielketen een besparing op.Uitgaande van een instroomraming van asielzoekers van gemiddeld 18 000
per jaar en een verbetering en versnelling van de asielprocedure, wordt een
besparing bereikt van 300 miljoen euro in 2006 op het totale asielbudget.
Als er minder asielzoekers naar Nederland komen, betekent dit dat er minder
mensen dienen te worden opgevangen en dat er minder mensen in de verschillende
procedures terecht komen. Maar ook dat er minder jongeren (tot 18 jaar) voor
scholing in aanmerking komen (OCW) en dat er minder ondersteunende taken door
Defensie (KMar), Binnenlandse Zaken (Politie) en Buitenlandse Zaken (ambassades)
geleverd worden.inburgeringOm integratie te bevorderen komt meer nadruk te liggen op (verplichte)
inburgering. Beheersing van de Nederlandse taal en inzicht in de Nederlandse
samenleving zijn de essentiële onderdelen om in het eigen levensonderhoud
te kunnen voorzien.Sociale zekerheid en arbeidsmarkt Tabel 3.7: Sociale Zekerheid en Arbeidsmarktbeleid
overzicht uitgavenverhogingen en uitgavenbeperkingen; in miljoenen euro 20022003200420052006Uitgavenverhogingen––294314337Kinderopvang (omzetten afdrachtskorting)––294314337Uitgavenbeperkingen SZA–– 937– 1 764– 2 320– 2 736w.v. WAO–– 100– 300– 500– 700w.v .feitelijk arbeidsverleden versus fictief––– 15– 30– 50w.v. sollicitatieplicht 57,5+/eigen bijdrage werkgever–– 80– 100– 150– 150w.v. beperken vervolguitkeringen–– 70– 150– 150– 150w.v. anticumulatie gouden handdrukken––– 100– 150– 150w.v. woonlandbeginsel–– 16– 18– 18– 18w.v. handhaving en controle–– 10– 40– 80– 120w.v. vrij besteedbaar reïntegratiebudget–– 650– 750– 850– 850w.v. decentraliseren fonds werk en inkomen––– 150– 200– 250w.v. herziening alimentatiebeleid––– 50– 90– 190w.v. categoriaal inkomensbeleid––– 70– 70– 70w.v. afschaffen wet FINLO en Langdurend Zorgverlof t.b.v. levensloopfaciliteit–– 11– 21– 32– 37activeringHet kabinet wil het activerende karakter van de sociale zekerheid versterken
en legt eveneens prioriteit bij de handhaving van de regelingen. De WAO wordt
zo ingericht dat arbeidsgeschiktheid en participatie in het arbeidsproces
voorop komen te staan, om zodoende het stijgende aantal WAO'ers te keren.
Alleen mensen die geen reëel perspectief op arbeid hebben zullen voortaan
nog in de WAO terecht komen. Hierdoor zal de jaarlijkse instroom in de WAO
fors afnemen.maatwerkGemeenten ontvangen de middelen en de verantwoordelijkheid in de vorm
van een vrij besteedbaar reïntegratiebudget, om op die manier meer maatwerk
te kunnen leveren. Bij reïntegratie staat doorstroming naar een reguliere
baan voorop. Hierdoor is het mogelijk om in 2006 850 miljoen euro te
besparen op het totaal van reïntegratiebudgetten.De activerende werking van het Fonds Werk en Inkomen wordt verbeterd door
de financiële prikkel tot beheersing van de uitkeringslasten te maximaliseren.
Dit gebeurt door de uitkeringslasten voor 100% te budgetteren. Dit onder gelijktijdige
verhoging van het eigen risico voor gemeenten. Gemeenten krijgen hierdoor
meer belang bij het aan een reguliere baan helpen van uitkeringsgerechtigden.optimale prikkelDe sociale zekerheidsregelingen worden aangepast zodat er een optimale
prikkel tot stand komt om regulier werk te aanvaarden. De beperking van de
duur van de WW-vervolguitkering tot één jaar zal de arbeidsparticipatie
bevorderen en de instroom in de WW beperken. Diverse maatregelen zoals het
ongedaan maken van de vrijstelling van de sollicitatieplicht voor uitkeringsgerechtigden
ouder dan 57½ jaar dienen ter verdere stimulering van de arbeidsparticipatie.
Verder zullen aanvullingen van voormalige werkgevers («gouden handdrukken»)
volledig gekort worden op de WW-uitkering.Met het oog op de levensstandaard
in het woonland wordt in niet-EU/EER-landen een lager bedrag uitgekeerd aan
kinderbijslag.De mogelijkheid om arbeid en zorgtaken te combineren moet verderbasisregeling levensloopverbeteren. Er komt een basisregeling levensloop waarbij de overheid zorgt
voor een fiscale stimulans. Als onderdeel van het aanpakken van de armoedeval
kiest het kabinet ervoor het inkomensbeleid weer centraal vast te stellen
en de inkomensafhankelijke regelingen te beperken. Het gemeentelijke
minimabeleid zal zich concentreren op het uitvoeren van de individuele bijzondere
bijstand. De uitgavenverhogingen hebben betrekking op de nieuwe Wet kinderopvang
waardoor de afdrachtsvermindering kinderopvang voor werkgevers wordt omgezet
naar een uitgavenregeling.Openbaar bestuur Tabel 3.8: Openbaar bestuur overzicht
uitgavenbeperkingen Strategisch Akkoord; in miljoenen euro 20022003200420052006Uitgavenbeperkingen–– 816– 1 218– 1 638– 1 964w.v. efficiencykorting collectieve sector–– 257– 410– 562– 713w.v. incidentele loonontwikkeling collectieve sector–– 58– 115– 172– 230w.v. ziektekosten overheidspersoneel––– 40– 80– 80w.v. premie-inning werknemersverzekeringen–––– 65– 65w.v. griffierechten/kostendekkendheid leges–– 25– 50– 50– 50w.v. Gemeente en Provinciefonds–– 476– 604– 709– 826efficiencytaakstellingOm de bureaucratie terug te dringen wordt een efficiencytaakstelling voor
de collectieve sector van 4% in 2006 (jaarlijks oplopend met 1%) voorgesteld3. Daar bovenop is voor de departementen – uitgezonderd
enkele specifieke diensten – uitgegaan van een korting op het volume
van gemiddeld 5% in vier jaar. Om te bewerkstelligen dat deze taakstelling
ook daadwerkelijk wordt ingevuld met een korting op het personele volume zal
een monitor worden opgezet onder de verantwoordelijkheid van de minister van
BZK. Een vermindering van de inhuur van externen door departementen levert
een verdere besparing op.Daarnaast wordt de vergoeding voor incidentele loonontwikkeling collectieve
sector verlaagd van jaarlijks 0,6% tot een meer marktconforme jaarlijkse vergoeding
van 0,5%. In de aanloop naar de invoering van een basisverzekering in de zorg
worden de ziektekostenregelingen voor het overheidspersoneel versoberd. Het
innen van de premies van de werknemersverzekeringen door de Belastingdienst
levert een besparing op van 65 miljoen euro. De griffierechten worden, om
de gebruiker meer te laten betalen, met minimaal 10% verhoogd. Het verstrekken
van documenten aan mensen die zich al dan niet tijdelijk in Nederland willen
vestigen wordt kostendekkend gemaakt. Om een geïntegreerde en doelmatige
beleidsvoorbereiding en -uitvoering mogelijk te maken, vindt een aantal verschuivingen
plaats tussen departementen4. De maatregelen uit
het Strategisch Akkoord (correctie rente en doorwerking pakket strategisch
akkoord op accressen, exclusief compensatie samenhangend met invoering zorgstelsel)
leveren ten slotte een besparing op voor de bijdrage aan het Gemeente- en
Provinciefonds.Infrastructuur en mobiliteit Tabel 3.9: Infrastructuur en mobiliteit
overzicht uitgavenverhogingen en uitgavenbeperkingen Strategisch Akkoord;
in miljoenen euro 20022003200420052006Uitgavenverhogingen–60210320420w.v. verwachte tegenvallers bij FES-voeding–60705010w.v. sociale veiligheid/mobiliteit––140270410Uitgavenbeperkingen:––––– 50w.v. niet doorgaan spitstarief––––– 50bevorderen doorstromingHet beleid is erop gericht om de doorstroming van vervoersstromen te bevorderen.
Dit wordt bereikt door het oplossen van bekende fileknelpunten en verbetering
(inclusief de sociale veiligheid) van het openbaar vervoer. Concreet betekent
dit dat extra middelen worden ingezet voor het verbreden van wegen en het
beter benutten en onderhouden van bestaande infrastructuur. Er wordt gestreefd
naar een goede en tijdige ontsluiting van nieuwe woonlocaties. Bezien zal
worden of herprioritering van reeds beschikbare middelen gewenst is. Als gevolg
van een bijstelling van de taakstelling verkoop staatsdeelnemingen is de voeding
van het FES aangepast.Internationaal en defensie Tabel 3.10: Internationaal en defensie
overzicht uitgavenverhogingen en uitgavenbeperkingen Strategisch Akkoord;
in miljoenen euro 20022003200420052006Uitgavenverhogingen–10304050w.v. Europees veiligheids- en defensiebeleid–10304050Uitgavenbeperkingen–– 117– 118– 118– 118w.v ODA toerekening asielzoekers–– 93– 93– 93– 93w.v. negatieve ODA Antillen en Aruba–– 24– 25– 25– 25ontwikkelingshulpHet niveau van het budget voor ontwikkelingshulp zal (conform internationale
criteria) gehandhaafd blijven op 0,8% BNP. In het defensiebeleid wordt het
tweesporenbeleid met betrekking tot de versterking van het Gemeenschappelijk
Buitenlands- en Veiligheidsbeleid en de NAVO defensiebeleidvoortgezet. Voor het Europees veiligheids- en defensiebeleid (EVDB) komt
een bedrag oplopend tot 50 miljoen euro in 2006 beschikbaar. Versterking van
de Europese militaire samenwerking heeft tot doel de effectiviteit en de doelmatigheid
van de Europese defensie-inspaningen te vergroten. Het ambitieniveau voor
deelname aan vredesoperaties wordt teruggebracht van maximaal vier naar maximaal
drie per jaar.ODADe toerekening van kosten voor asielzoekers aan ODA wordt gebaseerd op
de werkelijke kosten in plaats van op de forfaitaire kosten. In lijn met internationale
criteria tellen aflossingen op leningen van Antillen en Aruba niet meer mee
als negatieve ODA.Ruimtelijke ordening, economie, natuur en milieu Tabel 3.11: Ruimtelijke ordening, economie,
natuur en milieu: overzicht uitgavenverhogingen en uitgavenbeperkingen Strategisch
Akkoord; in miljoenen euro 20022003200420052006Uitgavenverhogingen1074776572w.v. uitgaven landbouw102020––w.v. beperken milieu- en energiepakket–54576572Uitgavenbeperkingen–– 145– 215– 375– 410w.v. subsidies VROM––– 10– 110– 120w.v. subsidies EZ–– 75– 125– 175– 200w.v. minder aankoop/meer agrarisch/particulier natuurbeheer–– 70– 80– 90– 90De Tweede Kamer heeft in het voorjaar van 2002 de wens geuit om de destructietarieven
(in verband met BSE) niet te verhogen. Hiervoor zijn in het kader van de voedselveiligheid
extra middelen aan de LNV-begroting toegevoegd.Op het aankoopbudget voor de Ecologische Hoofdstructuur wordt 90 miljoen
euro bespaard door het accent meer te leggen op het agrarisch en particulier
beheer in plaats van op aankopen. De provincies worden daarbij gehouden aan
een eerdere toezegging om 25% van de financiering voor hun rekening te nemen.De ambities van het NMP4 worden in overeenstemming gebracht met de beschikbare
middelen.Op de technologie-, milieu-, en stadsvernieuwingssubsidies wordt in totaal
320 miljoen euro in 2006 bespaard.Overig Tabel 3.12: Overzicht overige uitgavenverhogingen
en uitgavenbeperkingen Strategisch Akkoord; in miljoenen euro 20022003200420052006Uitgavenverhogingen–6176336506w.v. uitgavenreserve––170330500w.v. overig–6666Uitgavenbeperkingen– 285– 513– 549– 574– 608w.v. prijsbijstelling 2002– 410– 427– 435– 431– 436w.v. intertemporeel effect ESF125– 32– 32– 32– 32w.v. generieke subsidietaakstelling – 29– 57– 86– 115w.v. geïntegreerd middelenbeheer–– 25– 25– 25– 25prijsbijstellingTer verbetering van het begrotingssaldo is de prijsbijstellingstranche
2002 voor driekwart ingehouden. De terugbetaling aan Brussel in het kader
van de oude ESF programmaperiode waarvoor in de jaren 2003–2006 een
reservering was opgenomen, vindt nog dit jaar plaats. Op een aantal subsidies
wordt een taakstelling gelegd van 1,25% per jaar (5% in 2006). Tot slot treedt
door invoering van geïntegreerd middelenbeheer bij RWT's vanaf 2003 een
besparing op bij de rente-uitgaven.De lastenontwikkelingverlichten en verzwarenIn het Strategisch Akkoord is een aantal maatregelen afgesproken die de
lasten voor burgers en ondernemingen verlichten. Voor de lastenverlichtende
maatregelen is ruimte gemaakt door lastenverzwarende maatregelen te treffen.
De inkomstenverhogende maatregelen zullen vooral in het begin van de kabinetsperiode
worden ingevoerd. Hiermee wordt voorkomen dat de overheidsfinanciën in
2003/2004 een groot tekort laten zien. In 2005, als het nieuwe zorgstelsel
wordt ingevoerd zullen per saldo lastenverlichtende maatregelen noodzakelijk
zijn om ongewenste (negatieve) inkomenseffecten te vermijden.arbeidsparticipatieHet kabinet beoogt met dit samenstel van maatregelen de arbeidsparticipatie
te bevorderen door aanpak van de armoedeval, de introductie van een levensloopregeling
en verschuiving van accent naar stimulering van arbeidsaanbod in plaats van
arbeidsvraag.arbeidskortingEr is ruimte gecreëerd voor een substantiële verhoging van de
arbeidskorting gedurende de komende vier jaren door de afschaffing van de
afdrachtverminderingen voor lage lonen (SPAK) en langdurig werklozen (VLW).
Dit past binnen een beleid om – mede met het oog op de vergrijzing,
het arbeidsaanbod te versterken. Het is ook een stap in de strijd tegen de
armoedeval.levensloopregelingDe introductie van een nieuwe levensloopregeling wordt mede mogelijk gemaakt
door afschaffing van de spaarloonregeling. De levensloopregeling beoogt de
participatie van mensen gedurende de levensloop te bevorderen, door het opnemen
van onbetaald verlof gedurende drukke periode in het leven te faciliëren.
De bonus die kan worden toegekend bij het opnemen van (onbetaald) verlof,
is een vast percentage. Dit betekent dat – in tegenstelling tot de spaarloonregeling –
het voordeel (in euro's) onafhankelijk is van de hoogte van het marginale
tarief. Dit bevordert de toegankelijkheid voor laagbetaalden ten opzichte
van de spaarloonregeling. De spaarloonregeling is uit hoofde van het arbeidsmarktbeleid
een minder effectief instrument gebleken. Daarnaast wordt het verschil tussen
werk en niet-werk aan de onderkant van de arbeidsmarkt nauwelijks beïnvloed
door de spaarloonregeling, omdat laagbetaalden nauwelijks gebruik maken van
de regeling.effectiviteit regelingenDe verschuiving van het accent van het arbeidsmarktbeleid van stimulering
van de vraag naar stimulering van het aanbod wordt ook mogelijk gemaakt door
het schrappen van regelingen die onvoldoende effectief worden geacht (of via
andere instrumenten beter gerealiseerd kunnen worden), dan wel regelingen
die niet aansluiten bij de prioriteiten van het kabinet. De laatste jaren
is een groot aantal regelingen in de fiscaliteit geïntroduceerd. In sommige
gevallen zijn regelingen complex en weinig transparant gebleken. Mede als
gevolg hiervan leiden sommige regelingen tot een grote bureaucratie en een
hiermee gepaard gaande uitvoeringslast voor burgers, bedrijven en de Belastingdienst.
Ook staat van enkele regelingen de effectiviteit ter discussie; in sommige
gevallen blijkt een beperkte effectiviteit uit uitgevoerde evaluaties, in
andere gevallen is de effectiviteit lastig te meten. Ten slotte kunnen de
beoogde effecten van fiscale regelingen in sommige gevallen beter op een andere
wijze worden gerealiseerd (zoals bijvoorbeeld het geval is bij het arbeidsmarktinstrumentarium).
Tegen deze achtergrond beoogt het kabinet een verdere vereenvoudiging van
het fiscaal stelsel te bewerkstelligen, door het aantal fiscale regelingen
te beperken en de opbrengst hiervan terug te sluizen naar burgers en bedrijven.zorgstelselDe introductie van het nieuwe zorgstelsel in 2005 wordt geflankeerd door
een samenstel van financiële maatregelen. De ziekenfondspremie zal op
lastendekkend niveau worden gebracht en de huidige Rijksbijdrage aan de ZFW
wordt teruggetrokken. Ten behoeve van een evenwichtig inkomensbeeld zal, naast
maatregelen binnen de huidige fiscale structuur, een inkomensafhankelijke
kinderkorting worden geïntroduceerd. Ook worden in de vorm van inkomensondersteunende
uitgaven de bruto AOW-uitkeringen verhoogd en een zorgtoeslag ingevoerd. De
overheid stelt een rijksbijdrage ter beschikking waardoor kinderen zijn vrijgesteld
van premiebetaling. De afschaffing van de OZB voor woningen levert een bijdrage
aan het bereiken van een evenwichtig inkomensbeeld.lastenreserveVoor de jaren 2004–2006 is een gedeelte van de beschikbare ruimte
voor lastenverlichting gereserveerd zonder concrete invulling. Deze lastenreserve
verschaft flexibiliteit om, analoog aan de uitgavenreserve, gedurende de kabinetsperiode
aanvullende fiscale maatregelen te kunnen treffen.premieschuifTot slot is in het Strategisch Akkoord een premieverschuiving afgesproken
van werkgevers naar werknemers gefaseerd over 4 jaar van 1 miljard euro in
2006. Deze schuif vindt enerzijds plaats om een evenwichtige verdeling van
lasten over werkgevers en werknemers te realiseren. Anderzijds wordt hiermee
een bijdrage geleverd aan het afbouwen van het exploitatieoverschot in de
WAO (Aof).microlastenontwikkelingBovenstaand lastenbeeld komt overeen met een (nominale) micro lastenontwikkeling
zoals opgenomen in tabel 3.13. Tegenover de micro lastenontwikkeling staat
een lastenverlichting in 2005 van 2,2 miljard euro via inkomensondersteunende
uitgaven welke onderdeel uitmaken van het compensatiepakket voor de invoering
van het nieuwe zorgstelsel. Tabel 3.13: Microlastenontwikkeling belasting
en premies Strategisch Akkoord1; nominaal in miljoenen euro 2003–2006  2003200420052006Lastenmaatregelen 1 788– 6041 127– 80– Arbeidsmarkt 202213222– Milieu 572– 57298– Vermogen, sparen en winst963105– 3490– Zorg 001 2740– Overig 52– 158161– 109 waarvan grondslagverbreding2 2533936 216303waarvan lastenverlichting – 464– 997– 5 090– 383 Lastenverschuivingen 0000Premieverlaging WAO werkgevers – 258– 264– 269– 274Premieverhoging AWBZ 258264269274 Totaal 1 788– 6041 1272– 80Idem reëel 1 733– 5731 049– 731 Voor een aansluiting met tabel 3.2 zie tabel 3.7.1 in bijlage
3.2 In 2005 wordt daarnaast voor 2,2 miljard euro inkomensondersteunende
maatregelen genomen als onderdeel van het compensatiepakket voor de invoering
van het nieuwe zorgstelsel.3.4 Aanvullend Beleidspakketverslechterd beeldIn de voorgaande paragraaf zijn de budgettaire maatregelen uit het Strategisch
Akkoord weergegeven. Sinds het Strategisch Akkoord is het economische en budgettaire
beeld echter verder verslechterd. Centraal probleem zijn de te
hoge loonkosten, en daarmee de verzwakte internationale concurrentiepositie.
Door de uitbundige loonontwikkeling worden de Nederlandse concurrentiepositie
en de winstgevendheid van bedrijven ondermijnd. Volgens de huidige ramingen
neemt de werkloosheid in 2003 met ongeveer 100 000 personen toe. Als
gevolg van deze economische tegenvallers zou zonder nadere beleidsmaatregelen
het EMU-saldo, in tegenstelling tot het Strategisch Akkoord, de gehele periode
tot 2006 in de min blijven en in 2006 een te klein overschot laten zien. Het
saldo begeeft zich daarmee buiten de signaalwaarden die in het Strategisch
Akkoord zijn vastgelegd.urgentieDe urgentie van de situatie laat geen uitstel toe. Door nu krachtig op
te treden wordt voorkomen dat de budgettaire doelstellingen van het Strategisch
Akkoord achter de horizon verdwijnen, de middelen voor beleidsprioriteiten
wegsmelten en deze regering gegijzeld wordt door een reeks van bezuinigingsronden,
zoals vorige kabinetten wel is overkomen.verantwoordelijkheid overheidDe problemen rond de contractlonen, werkloosheid en pensioenen vragen
een gecoördineerde aanpak van kabinet en sociale partners. De overheid
neemt daarbij haar verantwoordelijkheid als werkgever door bij onderhandelingen
voor de salarissen in de collectieve sector uit te gaan van een contractloonstijging
van 2½% en ook bij de sector zorg en welzijn uit te gaan van een contractloonstijging
van 2½%. In budgettaire termen is er een blijvende oriëntatie
op de uitgangspunten van het Strategisch Akkoord. De verslechtering van het
uitgavenbeeld wordt geredresseerd en de dreigende oploop van het EMU-tekort
van 2002 op 2003 wordt ongedaan gemaakt. Hierdoor komt ook weer een EMU-saldo
van 0,6% binnen bereik, zoals dat ook bij het Strategisch Akkoord het geval
was. Gezien de omvang van de problemen gaat het aanvullende pakket niet uitsluitend
uit van uitgavenmaatregelen maar zijn ook zekere lastenverzwarende maatregelen
onvermijdelijk.budgettaire effectenDe budgettaire effecten van het aanvullende beleidspakket zijn weergegeven
in de onderstaande tabel. Belangrijk element vormt de beperking van de contractloonstijging
van werknemers in de collectieve sector tot 2½% in 2003. In combinatie
met flankerende maatregelen levert dit een structurele besparing op van 345
miljoen euro. Voorts worden een aantal uitgavenbeperkingen conform het profiel
van het Strategisch Akkoord aangescherpt dan wel versneld doorgevoerd. Zo
wordt de subsidietaakstelling versneld en komt er een aanvullende generieke
subsidietaakstelling.aansluiting Strategisch AkkoordHet lastenpakket is zo vorm gegeven dat de economie zo min mogelijk wordt
belast, de werking van de arbeidsmarkt wordt verbeterd en aansluiting wordt
verkregen met het profiel van het Strategisch Akkoord. Tegen die achtergrond
is ervoor gekozen om de lastenverzwaring met name te laten plaats vinden via
een verdere opschoning van het fiscaal regime en de lastenverlichting te richten
op het vergroten van de prikkel tot arbeidsparticipatie. Zo wordt bijvoorbeeld
de verhoging van de nominale ZFW-premie gecombineerd met een verhoging van
de arbeidskorting, waardoor de replacement-rate aan de onderkant van het loongebouw
wordt verbeterd.Vanwege de hoge deadweight loss bij de regeling schone en zuinige auto's
en regeling scholingsaftrek/de afdrachtvermindering non-profit is de effectiviteit
beperkt. Daardoor kunnen deze regelingen afgeschaft, respectievelijk beperkt
worden. Ook de feestdagenregelingen blijkt niet effectief te zijn. De regeling
was bedoeld om moeilijk te waarderen geschenken zoals kerstpakketten buiten
de heffing te laten. Inmiddels is gebleken dat de regeling op grote schaal
wordt gebruikt voor het doen van uitkeringen in contanten. De deblokkering
van de spaarloontegoeden per 1 januari 2003 vergroot de vrije
bestedingsruimte van burgers. Een uitzondering wordt gemaakt voor de stortingen
die in 2002 zijn verricht; hiervoor zal de deblokkering plaatsvinden per 1
januari 2004.De WAO-premie voor werkgevers wordt verlaagd met 0,30%-punt. Tegelijkertijd
wordt de ZFW-premie voor werkgevers met 0,50%-punt verhoogd. Deze premieschuif
is globaal lastenneutraal voor de werkgevers. Hierdoor neemt het exploitatieoverschot
in de WAO af, terwijl tegelijkertijd het exploitatietekort in het Ziekenfonds
minder oploopt.ziekenfondspremie / lastenverlichtingEen hogere nominale ziekenfondspremie in 2003 resulteert in een beter
EMU-saldo en is in feite een versnelling van het in het Strategisch Akkoord
voorgestelde beleid. Een bijkomend voordeel is bovendien dat de nominale premiestijging
die bij invoering van het basisstelsel optreedt, kleiner zal zijn dan was
voorzien bij het Strategisch Akkoord. Door deze nominale premiestijging reeds
nu in het koopkrachtbeeld in te passen, kan een deel van de in het Strategisch
Akkoord ingeboekte compensatie in 2005 achterwege blijven. Op dit moment is
nog onduidelijk hoe de doorwerking van de versnelling nominalisering ZFW-premie
2003 in 2005 bij de voorziene invoering van het nieuwe zorgstelsel, in het
licht van het dan voorliggende koopkrachtbeeld en in het licht van de terzake
gemaakte politieke afspraken en het in het Strategisch Akkoord neergelegde
pakket van compensatiemaatregelen, verantwoord tot definitieve vormgeving
kan worden besloten. Vooralsnog wordt de doorwerking louter technisch aan
de uitgaven- en lastenkant verwerkt.In het pakket is tevens ruimte gereserveerd om de lasten te verlichten
om zodoende loonmatiging te stimuleren. Dit deel van de lastenverlichting
(500 miljoen euro) is afhankelijk van een positieve uitkomst (afspraken over
loonmatiging) van het Najaarsoverleg met de Sociale Partners. De post diversen
tenslotte heeft vooral betrekking op een aantal ramingsbijstellingen die zijn
geconstateerd sinds het opstellen van het Strategisch Akkoord.In aansluiting worden koopkrachtondersteunende maatregelen genomen voor
ouderen en sociale minima. De algemene heffingskorting en de algemene ouderenkorting
worden verhoogd, gefinancierd door een verhoging van het belastingtarief van
de eerste schijf met 0,45%-punt.Tabel 3.14: Aanvullend Beleidspakket1 (in miljoen euro; + is saldoverbeterend)  2003200420052006Nominaal: knik in de loonontwikkeling 2003 261345345345Contractloonstijging beperken tot 2 ½%
in 2003 336430430430Flankerend beleid zorg – 20– 30– 30– 30Flankerend beleid, Onderwijs, Rijk, en RM – 55– 55– 55– 55 Aanscherpen uitgavenbeperkingen conform profiel
SA 165267338317Versnellen SA (volume en subsidies generiek) 6363630Maatregel SZA 60120150150Aanvullende Generieke subsidietaakstelling 4284125167 Herstructurering lasten 545545490490Afschaffen regeling schone en zuinige auto's 1251206565Deblokkering spaarloontegoeden 15202020Feestdagenregeling 135135135135Toetrederskorting 80808080Begrenzing afschrijving onroerend goed 70707070Beperking scholingsaftrek 120120120120 Verkleining armoedeval 598598598598Premieschuif WAOwg/ZFWwg 220220220220Verhoging nominale ZFW-premie 71871800Effect compensatiepakket 2005 00718718Verhoging arbeidskorting – 340– 340– 340– 340  Koopkrachtpakket 0000Verhoging algemene heffingskorting 598598598598Verhoging algemene ouderenkorting 38383838Verhoging belastingtarief eerste schijf – 636– 636– 636– 636 Diversen2 276249108255 Totaal 1 8452 0041 8792 005 Lastenverlichting  lastenverlichting, mits loonmatiging via centraal
akkoord – 500– 500– 500– 5001 Zie voor totale microlastenontwikkeling tabel 3.7.1 in bijlage
3.2 Waaronder per saldo budgettair neutrale overheveling basisregeling
levensloop naar de uitgaven.3.5 Budgettair beeld 2002–2006Inleidingbudgettaire uitkomstenIn voorgaande paragrafen is ingegaan op de budgettaire ruimte, doelstellingen
van het budgettaire beleid en de getroffen budgettaire maatregelen. Deze paragraaf
geeft een gedetailleerd overzicht van de te verwachten budgettaire uitkomsten
2002–2006. Allereerst wordt een overzicht gegeven van de
belangrijkste macro-economische kernvariabelen die zijn gehanteerd bij het
opstellen van de budgettaire ramingen. De ramingen voor de kabinetsperiode
zijn afgeleid van de CPB-doorrekening van het Strategisch Akkoord5, waarbij de recente economische tegenvallers voor 2003
zijn gecorrigeerd door de ramingen voor 2004 en 2005 evenredig opwaarts bij
te stellen, Het kabinet doet deze aanpassing, mede gegeven de aard van de
maatregelen zoals geschetst in de voorgaande paragraaf. De groeiraming voor
de kabinetsperiode als geheel, gemiddeld 2½% per jaar, blijft hierdoor
ongewijzigd ten opzichte van het Strategisch Akkoord. Tabel 3.15: Overzicht macro-economische
kernvariabelen 2002–2007 200220032004200520062007Volume BBP¾%1½%2¾%2¾%2¾%2½%Prijs BBP3¾%3¼%2¼%1¾%1½%1½%Deflator prijs Nationale Bestedingen1,0001,02861,05211,07371,09371,1139Contractloon marktsector3¾%3¼%3%2½%2½%2½%Consumentenprijsindex3½%2½%1½%1%1¼%1¼%Werkloosheid (in duizend personen)300385410411407407Rente5%5%5%5%5%5%Dollarkoers (in euro's)0,941,001,001,001,001,00Olieprijs (in $)24,0024,5023,0023,0023,0023,00UitgavenuitgavenVoor de analyse van de ontwikkeling van de collectieve uitgaven wordt
gekeken naar de reële ontwikkeling. Deze ontwikkeling geeft aan hoeveel
het kabinet in totaal beschikbaar stelt voor een uitgavencluster, gecorrigeerd
voor algemene prijsontwikkelingen. De reële uitgaven worden verkregen
door de nominale uitgaven te defleren met de prijsmutatie van het bruto binnenlands
product. Hiermee kan een goede onderlinge vergelijking tussen de uitgavenclusters
gemaakt worden. De reële groeicijfers geven een indicatie van de volume-ontwikkelingen
en de loonsverhogingen (en prijsstijgingen) die uitgaan boven de algemene
inflatie.Tabel 3.16: Gemiddelde reële groei
collectieve uitgaven per jaar1 1999–20021999–20022003–2006 Regeer-akkoordRealisatieMiljoenen-nota 2003 Totaal collectieve uitgaven1%1¾%1½%w.v. Sociale Zekerheid½%–¾%3%w.v. Rentelasten– 2½%– 5¾%– 3%Collectieve uitgaven excl. SZ en rente1½%3½%1%w.v. Zorg22½%5%3½%w.v. Onderwijs2%3¾%2¼%w.v. Veiligheid–8%2¼%w.v. Infrastructuur3¼%10¼%1¾%w.v Overig (o.a. subsidies, openbaar bestuur)¾%1¾%– ½%BBP2¼%2¼%2½%1 De hier gepresenteerde reële mutaties per jaar zijn
op basis van het CPB (MEV 2003, tabel a9 en op basis CPB doorrekening Strategisch
Akkoord) en berekeningen van het Ministerie van Financiën voor het cluster
veiligheid. De gegevens uit de eerste kolom zijn afkomstig uit de CPB-doorrekening
van het Regeerakkoord 1998. De collectieve uitgaven zijn exclusief niet-belastingontvangsten.
Vanwege definitieverschillen tussen de totale collectieve uitgaven en de uitgaven
onder de uitgavenkaders is het mogelijk dat de totale collectieve uitgaven
in de vorige kabinetsperiode hoger zijn uitgekomen dan bij Regeerakkoord werd
voorzien, terwijl de uitgaven toch binnen de plafonds zijn gebleven.2 Het gaat hierbij om de door het CPB berekende toename van
de collectieve zorguitgaven volgens de definitie uit de Nationale Rekeningen.
Het budgettair kader zorg is gebaseerd op een andere definitie van de collectieve
zorguitgaven. Van het budgettair kader zorg maken bovendien ook de particuliere
zorguitgaven deel uit.groeiDe samenstelling van de collectieve uitgaven zal in de huidige kabinetsperiode
verbeteren. Door het pakket maatregelen verbetert het EMU-saldo, wat resulteert
in lagere rente-uitgaven. Hierdoor ontstaat ruimte voor uitgavenverhogingen
in de sectoren zorg, onderwijs en veiligheid. Naar verwachting zullen in deze
kabinetsperiode de reële collectieve bruto uitgaven met gemiddeld 1½%
per jaar groeien. In de zorgsector is sprake van een gemiddelde jaarlijkse
reële groei van 3½%. Deze bestaat voor circa 2½% uit volumegroei
en voor circa 1% uit loonstijgingen (en prijsstijgingen) die boven de algemene
prijsontwikkeling uitkomen. In procenten van het BBP groeien de collectieve
zorguitgaven van 7½% naar 8%. De onderwijsuitgaven groeien jaarlijks
reëel met gemiddeld 2¼%, waarvan 1½% bestaat uit volumegroei.OntvangstenontvangstenDe ontvangsten zullen in de periode 2002–2006 naar verwachting stijgen
van 171,1 miljard naar 208,5 miljard euro. Dit is een toename van 37,4 miljard
euro. Tabel 3.17: Ontvangsten op EMU-basis;
nominaal in miljarden euro 2002–2006 200220032004200520062002–2006Belasting108,3112,1117,8128,5134,3 Premies60,566,168,769,272,4 Gasbaten2,42,21,91,71,8 Totaal171,1180,4188,4199,4208,5 Toename 9,38,011,09,137,4w.v. MLO 3,3– 0,30,7– 0,13,6w.v. endogene groei 6,08,310,29,333,8toenameDoor beleidsmaatregelen nemen de ontvangsten in deze kabinetsperiode toe
met 3,6 miljard euro. De aansluiting van de beleidsmaatregelen worden in tabel
3.7.1 van bijlage 3 nader toegelicht.De endogene groei van de ontvangsten over de hele kabinetsperiode ten
gevolge van de economische ontwikkeling is naar verwachting 33,8 miljard euro.
De totale nominale groei (volume- en prijsmutaties samen) van het bruto binnenlands
produkt wordt voor de periode 2003–2006 geraamd op 20,2%. De verwachte
nominale groei van de totale ontvangsten van 19,4% blijft daarbij licht achter.
Dit wordt gedeeltelijk verklaard doordat het ontvangstenpatroon op EMU-basis
niet geheel gelijk loopt met de economische ontwikkeling op transactiebasis.
Daarnaast is de samenstelling van de economische groei van invloed. De opbrengst
van de indirecte belastingen (waaronder BTW en accijnzen) blijft achter bij
de economische groei. De indirecte belastingen drukken met name op de consumptieve
bestedingen, terwijl de consumptie minder snel toeneemt dan het BBP. Een andere
verklaring is de teruglopende arbeidsinkomensquote. Dit heeft een drukkend
effect op de ontvangsten omdat het tarief van de loonheffing hoger is dan
het tarief van de vennootschapsbelasting. Het resterende deel van de endogene
groei van de ontvangsten betreft de gasbaten. De aardgasbaten worden enigszins
gedrukt door een verwachte daling van de olieprijzen.EMU-saldoEMU-saldoOnderstaande tabel geeft de ontwikkeling van het EMU-saldo voor de huidige
kabinetsperiode weer. De middellange termijn verkenning (MLT) van het CPB,
op basis van het voorzichtige scenario, gaf een verbetering van het EMU-saldo
te zien van –0,5% BBP in 2003 naar 0,4% BBP in 2006. De MLT diende als
basis voor het Strategisch Akkoord. Door het pakket van uitgavenbeperkingen,
intensiveringen, lastenverlichting en lastenverzwaring, waartoe in het Strategisch
Akkoord is besloten resulteert een (ex ante) EMU-saldo van 0,0% BBP in 2003
oplopend naar 1,0% in 2006. Zoals eerder toegelicht leiden de maatregelen
die zijn beschreven in het Strategisch Akkoord op korte termijn tot een lagere
economische groei, op langere termijn zijn de effecten juist positief. De
negatieve economische effecten op korte termijn hebben eveneens een negatief
effect op de budgettaire ramingen; er treden tijdelijk zogenaamde uitverdieneffecten
op. Inclusief deze uitverdieneffecten kwam het EMU-saldo in het Strategisch
Akkoord uit op –0,2% in 2003 en +0,6% in 2006. Deze reeks is weergegeven
in de onderstaande tabel.Sinds het opstellen van het Strategisch Akkoord is er sprake van forse
economische en budgettaire tegenvallers. Zonder aanvullend beleid zouden deze
tegenvallers hebben geresulteerd in een aanzienlijk tekort voor 2003 en een
slechts beperkt overschot in 2006. Mede hierom heeft het Kabinet besloten
om de eerder beschreven aanvullende maatregelen te nemen. Dit resulteert uiteindelijk
in een raming voor het EMU-saldo zoals is weergegeven in de laatste regel
van de onderstaande tabel. Volgens de nu actuele inzichten blijft het EMU-saldo
stabiel van 2002 op 2003 op –0,5% BBP, en verbetert daarna verder naar
+0,6% BBP in 2006. De actuele raming voor het EMU-saldo in 2006 komt daarmee
overeen met de raming die volgt uit het Strategisch Akkoord, rekening houdend
met de door het CPB berekende uitverdieneffecten.Tabel 3.18: Ontwikkeling EMU-saldo bij
Strategisch Akkoord en Miljoenennota 2003 20022003200420052006Strategisch Akkoord – 0,2%0,0%0,2%0,6%Budgettaire tegenvallers sinds SA – 0,5%– 0,4%– 0,3%– 0,2%Effect Aanvullend Beleidspakket1 + 0,2%+ 0,2%+ 0,2%+ 0,2%Miljoenennota 2003– 0,5%– 0,5%– 0,2%0,1%0,6%Bron: «Economische gevolgen van het Strategisch Akkoord» (CPB);
Actuele raming Financiën.1 Inbegrepen uitverdieneffecten.prognoseVoor 2002 wordt volgens de huidige inzichten een tekort verwacht van –0,5%
BBP. In de Miljoenennota 2002 werd nog uitgegaan van een EMU-saldo in 2002
van 1% BBP. De verslechtering is deels het gevolg van hogere begrotingsgefinancierde
uitgaven en lagere belastingopbrengsten resulterend in een lager saldo van
de centrale overheid, en deels het gevolg van hogere premiegefinancierde uitgaven
en lagere premieopbrengsten, resulterend in een lager saldo sociale fondsen.
Het EMU-saldo bestaat uit de saldi van de centrale overheid, de lokale overheden
en de sociale fondsen. Onderstaande tabel geeft een uitsplitsing van het EMU-saldo
voor de drie verschillende sectoren. Tabel 3.19: Ontwikkeling opbouw EMU-saldo
(in % BBP) 20022003200420052006Miljoenennota 20021%–––– Miljoenennota 2003– 0,5%– 0,5%– 0,2%0,1%0,6%w.v. centrale overheid– 0,4%– 0,9%– 0,8%– 0,4%0,0%w.v. lokale overheid0,2%0,2%0,2%0,2%0,2%w.v. sociale fondsen– 0,3%0,2%0,3%0,4%0,4%EMU-schuldEMU-schuldDe EMU-schuld daalt als gevolg van bovenstaande saldo-ontwikkeling en
de groei van het BBP (noemereffect) van ruim 51% BBP in 2002 naar 43% BBP
in 2006. Tabel 3.20: EMU-schuld 2002–2006
(% BBP) 20022003200420052006EMU-schuldquote51,5%49,8%47,5%45,5%43,1% Effect EMU-saldo0,5%0,5%0,2%– 0,1%– 0,6%Noemereffect– 2,2%– 2,3%– 2,4%– 2,1%– 1,8%Mutatie op basis van saldo en groei– 1,7%– 1,8%– 2,2%– 2,2%– 2,4% Financiële transacties en overig0,4%0,2%– 0,2%0,2%0,1% Totale mutatie schuldquote– 1,3%– 1,6%– 2,4%– 2,0%– 2,3%In de onderstaande tabel wordt de nominale aansluiting tussen het EMU-saldo
en de EMU-schuld weergegeven. De raming van de EMU-schuld voor
2002 wordt verkregen door de realisatie 2001 te nemen en vervolgens de raming
van het EMU-saldo, het saldo van kas-transactieverschillen (KTV's) en financiële
transacties voor 2002 hierop in mindering te brengen.Het EMU-saldo is derhalve niet de enige factor die van belang is voor
de mutatie in de EMU-schuld. Financiële transacties bijvoorbeeld, zoals
aan- en verkopen van staatsdeelnemingen, zijn volgens de Europese richtlijnen
niet van invloed op het EMU-saldo, maar hebben daarentegen wel gevolgen voor
de hoogte van de EMU-schuld. Tabel 3.21: Aansluiting EMU-saldo en
EMU-schuld; in miljarden euro 20022003200420052006EMU-schuld 1 januari226,4230,6233,9234,0234,7EMU-saldo2,32,21,2– 0,5– 3,1Kas transverschillen/financiële trans. e.d.1,91,1– 1,11,20,5EMU-schuld ultimo230,6233,9234,0234,7232,13.6 De begrotingsregels en uitgavenplafondsEen solide kaderschuldreductieHet kabinet staat een solide financieel kader voor, gericht op het wegwerken
van de overheidsschuld in één generatie. Om dit bereiken wordt
een pakket aan maatregelen voorgesteld waarmee het begrotingssaldo gedurende
de kabinetsperiode verbetert. Daarnaast wordt gedurende de kabinetsperiode
gebruik gemaakt van degelijke begrotingsregels. Dit heeft belangrijke voordelen.
In de eerste plaats geeft het kabinet hiermee bij de start van de kabinetsperiode
aan welke budgettaire koers gevolgd wordt. Dit schept duidelijkheid voor instellingen,
burgers en bedrijven en bevordert de bestuurlijke rust gedurende de kabinetsperiode.
Ten tweede bieden de regels duidelijke kaders waarbinnen de budgettaire wensen
moeten worden ingepast. Dit voorkomt een onverantwoorde ontwikkeling van de
collectieve lastendruk en het EMU-saldo. Ten slotte kunnen de regels, mits
juist vormgegeven, ruimte bieden om de begroting tot op zekere hoogte «mee
te laten ademen» met de economische cyclus. Dit komt de consistentie
van het gevoerde budgettaire beleid ten goede en kan bijdragen aan een zekere
stabilisatie van het economische conjunctuurpatroon.trendmatig begrotenDe regels die de komende jaren worden gehanteerd zijn afgeleid van het
trendmatige begrotingsbeleid zoals dat in de periode 1994–2002 is toegepast.
Dit begrotingsbeleid is gebaseerd op een scheiding van inkomsten en uitgaven,
waarbij de uitgavenontwikkeling is gemaximeerd door vaste reële uitgavenplafonds.
Bij het opstellen van de plafonds wordt uitgegaan van een voorzichtig trendmatig
economisch scenario. Besluitvorming over de begroting wordt, zowel voor de
uitgaven als voor de inkomstenkant van de begroting, geconcentreerd op één
moment in het jaar, het zogenaamde hoofdbesluitvormingsmoment. De afspraken
die zijn opgenomen in het Strategisch Akkoord zijn verwerkt door de begrotingsregels
op onderdelen aan te passen. De belangrijkste aanpassingen zijn:• het uitgangspunt om (ex ante) naar tenminste begrotingsevenwicht
te streven;• de introductie van signaalwaarden bij een EMU-saldo van 0% respectievelijk
2½% BBP;• het uitgangspunt dat compensatie tussen budgetdisciplinesectoren
alleen in uitzonderlijke omstandigheden is toegestaan;• de aanpassing van de deflator van het uitgavenkader;• de introductie van in beginsel volledige automatische stabilisatie
aan de inkomstenkant van de begroting behoudens afspraken over de aanwending
van inkomstenmeevallers bij een EMU-saldo hoger dan 1% BBP.In deze paragraaf wordt nader ingegaan op de werking en achtergrond van
de belangrijkste regels. In bijlage 10 bij deze Miljoenennota zijn de regels
integraal opgenomen.tenminste begrotingsevenwichtIn lijn met het Strategisch Akkoord is in de regels het uitgangspunt opgenomen
om (ex ante) te streven naar tenminste begrotingsevenwicht. Om de schuld in
een voldoende tempo terug te dringen moeten tekorten als het enigszins kan
worden tegengegaan. In het Strategisch Akkoord is hiertoe een aanzienlijk
pakket aan maatregelen voorgesteld. Recente budgettaire tegenvallers (waarmee
nog niet werd gerekend ten tijde van het Strategisch Akkoord) zouden zonder
additionele maatregelen resulteren in tekorten voor de gehele periode tot
2006 en een slechts beperkt overschot in 2006. Om dit te voorkomen heeft het
kabinet aanvullende maatregelen genomen. Ondanks deze inzet wordt aan het
begin van de kabinetsperiode toch een beperkt tekort verwacht. Voor 2006 wordt
een overschot van 0,6% voorzien. Gegeven de doelstelling die wordt gehanteerd
voor de schuldaflossing is het van wezenlijk belang dat het nu geraamde overschot
voor het eind van de kabinetsperiode wordt gerealiseerd en zo mogelijk overtroffen.
Bij een EMU-saldo van boven de 2½% BBP (op basis van de raming bij
ontwerpbegroting) kan het kabinet lopende de kabinetsperiode een nadere afweging
maken over de aanwending van de extra budgettaire ruimte voor uitgavenintensiveringen,
lastenverlichting dan wel additionele schuldaflossing.Met de nu voorgestelde begrotingsregels wordt de scheiding van inkomsten
en uitgaven, zoals die in de afgelopen jaren is toegepast, gecontinueerd.
De praktische uitwerking is echter aangepast. Daarbij is onder meer rekening
gehouden met de adviezen van de Studiegroep Begrotingsruimte6.Vaste plafonds voor uitgavenuitgavenplafondsCruciaal element van de begrotingsregels zijn de vaste uitgavenplafonds.
Voor elk van de jaren 2002 tot en met 2006 zijn vaste reële uitgavenplafonds
opgesteld voor de uitgavenkant van de begroting. De actuele raming van de
voor het EMU-saldo relevante uitgaven is maatgevend bij het opstellen van
deze plafonds. Daarbij wordt een onderverdeling gemaakt naar drie sectoren,
te weten: rijksbegroting in enge zin, sociale zekerheid en arbeidsmarkt, en
de zorgsector. De uitgaven zullen de komende jaren onder dit uitgavenplafond
dienen te blijven. Meevallende inkomsten mogen, behoudens afspraken die zijn
gemaakt over signaalwaarden voor het EMU-saldo, niet worden aangewend voor
additionele uitgaven. Spiegelbeeldig zullen tegenvallende inkomsten gedurende
de kabinetsperiode niet behoeven te worden gecompenseerd door uitgavenbeperkingen.
De bestuurlijke rust en budgettaire stabiliteit die deze scheiding heeft opgeleverd,
wordt gezien als een belangrijke verworvenheid die moet worden voortgezet.
Een aanscherping is dat compensatie tussen de drie sectoren slechts in uitzonderlijke
omstandigheden wordt toegestaan. Elke sector wordt geacht onder haar eigen
uitgavenplafond te blijven. Voorts is in het budgettaire beeld voor de komende
jaren ruimte gereserveerd voor een uitgavenreserve van in totaal ½
miljard euro. De reserve is bedoeld om onverwachte tegenvallers met name als
gevolg van ruilvoetverliezen, (ten dele) op te vangen. Mocht er geen sprake
zijn van tegenvallers dan kan bij een begrotingsoverschot de
reserve worden ingezet voor de prioriteiten zorg, onderwijs en veiligheid.
De reserve zal niet worden ingezet bij een (dreigend) EMU-saldo van nul of
lager.uitgavenramingenDe uitgavenplafonds die gelden voor de huidige kabinetsperiode zijn weergegeven
in de onderstaande tabel. De plafonds zijn afgeleid van de uitgavenramingen
voor de komende jaren, rekening houdend met de budgettaire beleidsvoornemens
zoals die zijn geschetst in het Strategisch Akkoord en deze Miljoenennota.
De feitelijke uitgavenontwikkeling zal de komende jaren getoetst worden aan
deze plafonds. Behoudens de afspraken die zijn gemaakt over het hanteren van
signaalwaarden, zal het kabinet ervoor zorgdragen dat de reële uitgavenontwikkeling
gedurende de kabinetsperiode deze plafonds niet overschrijdt. Tabel 3.22: Het reële uitgavenplafond
2002–2006 uitgesplitst naar budgetdisciplinesectoren (in miljarden euro) 20022003200420052006Rijksbegroting in enge zin88,190,190,794,395,6Sociale Zekerheid en arbeidsmarkt53,554,855,355,555,6Zorg (BKZ)37,138,239,340,642,4nominale plafondsDe hierboven weergegeven uitgavenplafonds zijn gedefinieerd in reële
termen. Bij de feitelijke toetsing van de uitgavenontwikkeling zal echter
worden uitgegaan van nominale plafonds. Deze zijn gelijk aan de in reële
termen gedefinieerde plafonds, aangepast aan de nominale ontwikkeling. Als
maatstaf voor de nominale ontwikkeling (de deflator) zal worden uitgegaan
van de prijscomponent van de nationale bestedingen (pNB) zoals deze wordt
geraamd door het CPB. Dit is een aanpassing ten opzichte van de praktijk zoals
die is toegepast in de afgelopen jaren. Voorheen werd de prijs van het bruto
binnenlands product (pBBP) als deflator gehanteerd. De reden voor deze overstap
is gelegen in het vergroten van de bestuurlijke rust. De prijsstijging van
het BBP verschilt van de prijsstijging van de nationale bestedingen indien
sprake is van een verandering van de externe ruilvoet, dat wil zeggen als
de prijsstijging van de uitvoer verschilt van de prijsstijging van de invoer.
Veranderingen van de externe ruilvoet zijn bijzonder lastig te ramen, omdat
zij worden beïnvloed door zaken als de ontwikkeling van de dollarkoers
en de prijsstijging van olie. Gevolg hiervan was een frequente bijstelling
van de ramingen die direct doorwerkte in de nominale uitgavenplafonds. Hierdoor
kon de budgettaire ruimte gedurende het besluitvormingsproces behoorlijk schommelen,
hetgeen de bestuurlijke rust niet ten goede komt. Door voortaan uit te gaan
van de pNB wordt deze onzekere factor uitgeschakeld. Deze aanpassing heeft
geen consequenties voor de beschikbare budgettaire ruimte bij de start van
de kabinetsperiode omdat de deflator daarbij geen rol speelt. Ook gedurende
de kabinetsperiode is het effect op de cumulatief beschikbare budgettaire
ruimte naar verwachting beperkt, omdat de pNB over een reeks van jaren bezien
een vergelijkbare ontwikkeling laat zien als de pBBP.macrokostenontwikkelingDe herstructurering van de zorgsector, in de richting van een meer vraaggestuurd
stelsel, laat onverlet dat beheersing van de macrokostenontwikkeling door
middel van een uitgavenplafond noodzakelijk blijft. De premies (ook voor de
toekomstige basisverzekering) moeten tot de collectieve lasten worden gerekend
en de saldi van de verzekeraars behoren tot het EMU-saldo. De gewijzigde relatie
tussen overheid, verzekeraars, en zorgaanbieders heeft echter wel consequenties
voor de wijze waarop de kaders worden toegepast. Allereerst wordt vanaf 2003 het meetpunt voor de uitgaventoetsing (aan het Budgettair Kader Zorg)
verlegd van de budgetten van de instellingen naar de financiering door de
verzekeraars. Met deze op zich administratieve aanpassing wordt tevens bereikt
dat cijfers over de uitgavenontwikkeling eerder beschikbaar komen. Vanaf 2005
zal bij de toetsing aan het kader worden uitgegaan van het collectief gefinancierde
deel van de uitgaven van de algemene basisverzekering (plus uiteraard de AWBZ-gefinancierde
uitgaven). Voor zover de keuzemogelijkheden in de basisverzekering daarbij
leiden tot een gedifferentieerde nominale premie, worden de te beheersen uitgaven
daarbij gecorrigeerd voorzover de nominale premies uitgaan boven de gewogen
laagste nominale premies. Op deze wijze wordt bereikt dat uitgavenstijgingen
die door verzekerden niet kunnen worden ontweken wel worden genormeerd, terwijl
uitgavenstijgingen die veroorzaakt worden door de wens van een deel van de
verzekerden om te kiezen voor een duurdere polis niet zijn genormeerd. De
hier geschetste aanpassingen van (toetsing aan) de uitgavenplafonds betreffen
overigens een administratieve aanpassing die in zichzelf geen invloed hebben
op de beschikbare ruimte voor de zorguitgaven in deze kabinetsperiode.liberalisatie deelmarktenHet instrumentarium dat de overheid ten beschikking heeft om handhaving
van de kaders te realiseren, is afhankelijk van de mate van liberalisatie
op de betreffende deelmarkt. Als er sprake is van een geliberaliseerde markt
met volwaardige concurrentie zijn als instrumenten beschikbaar: de omvang
van het verzekerde pakket, de hoogte van de eigen betalingen (eigen bijdragen
of eigen risico) en maatregelen om het stelsel te optimaliseren. Voor zover
deelmarkten (nog) niet geliberaliseerd zijn zullen ook de bestaande aanbodgerichte
instrumenten beschikbaar blijven.De inkomstenstabilisatorenVoor de inkomstenkant van de begroting wordt, binnen signaalwaarden voor
het EMU-saldo van 0% en 2½% BBP, uitgegaan van volledige werking van
automatische stabilisatoren, behoudens de afspraken over de aanwending van
inkomstenmeevallers bij een EMU-saldo boven de 1% BBP. Dit wil zeggen dat
inkomstenmeevallers in beginsel volledig worden aangewend om het saldo te
verbeteren en de schuld te verlagen. Keerzijde is dat tegenvallers leiden
tot een verslechtering van het saldo en een hogere schuld. In afwijking van
deze hoofdregel is afgesproken dat inkomstenmeevallers die het begrotingsoverschot
boven de 1% BBP brengen, voor 25% en tot een maximum van 1 miljard euro mogen
worden aangewend voor lastenverlichting voor burgers en/of bedrijven. Om te
bepalen of sprake is van inkomstenmeevallers is een inkomstendrempel opgesteld
waaraan de inkomstenontwikkeling lopende de kabinetsperiode zal worden getoetst.
Verdere tussentijdse lastenverlichtingen, los van de maatregelen die reeds
zijn voorzien, zijn slechts inpasbaar voor zover daar lastenverzwaringen elders
op de begroting tegenover staan.lastendekkende premiesUitgangspunt is voorts om de premies op trendmatig lastendekkend niveau
vast te stellen, rekening houdend met de afbouw van bestaande vermogenssaldi
en een na te streven evenwichtig inkomensbeeld. Volgend jaar wordt een belangrijke
stap in de richting van trendmatig lastendekkende premies gezet door middel
van een verlaging van de WAO-premie, die wordt gecompenseerd door een verhoging
van de AWBZ-premie (cf. Strategisch Akkoord). Een additionele verlaging van
de WAO-premie is mogelijk door de Ziekenfondspremie voor werkgevers te verhogen.
Hiermee wordt het exploitatieoverschot van de WAO (Aof/Aok)verder teruggedrongen,
terwijl het (oplopende) exploitatietekort in de Ziekenfonds wordt beperkt.
Het belastingtarief van de 1e en 2e schijf wordt verlaagd
ten behoeve van een verdere verhoging van de AWBZ-premie. Hierdoor
wordt het vermogenstekort in de AWBZ in 2006 geheel weggewerkt. Ten slotte
is – afhankelijk van de uitkomsten van overleg met de sociale partners –
500 miljoen euro aanvullende lastenverlichting beschikbaar.exploitatiesaldi sociale fondsenAl met al wordt met dit pakket maatregelen een flinke stap gezet om de
exploitatiesaldi in de sociale fondsen terug te dringen. Vanwege de toepassing
van automatische stabilisatoren, zullen additionele premiemutaties gedurende
de kabinetsperiode lastenneutraal moeten worden doorgevoerd. Bezien zal worden
in hoeverre verdere stappen in de richting van lastendekkende premies, gegeven
de inkomenspolitieke en budgettaire randvoorwaarden in deze kabinetsperiode
haalbaar zijn. Een nadere uitwerking van de rapportage van de werkgroep Belastingen
en premies, die zich al over dit onderwerp gebogen heeft, zou hierbij dienstig
kunnen zijn.belastinggrondslagDe fiscale maatregelen die in deze Miljoenennota zijn beschreven hebben
tot gevolg dat de belastinggrondslag fors wordt verbreed. Het aantal belastinguitgaven,
waarvan het budgettair beslag in de afgelopen jaren aanzienlijk is toegenomen,
wordt hiermee gereduceerd (zie ook bijlage 5). Door de grondslagverbreding
en de reductie van het aantal belastinguitgaven kunnen lagere belastingtarieven
worden vastgesteld dan anders mogelijk was, en wordt bovendien de fiscale
wetgeving vereenvoudigd. Bovendien kan worden geconstateerd dat de begrotingsregels
voor de inkomstenkant van de begroting (het in beginsel volledig laten werken
van de automatische stabilisatoren) lopende de kabinetsperiode geen budgettaire
ruimte biedt om nieuwe belastinguitgaven te introduceren dan wel bestaande
te verhogen. Dit, in combinatie met de toepassing van een toetsingskader zoals
beschreven in de begrotingsregels (zie bijlage 10), draagt ertoe bij dat het
oplopende budgettaire beslag van belastinguitgaven wordt tegengegaan.4 Een resultaatgerichte overheid4.1 Inleidingdaadkracht en besluitvaardigheidIn het Strategisch Akkoord spreekt het kabinet de ambitie uit om zich
in de komende periode met name te concentreren op de aspecten daadkracht en
besluitvaardigheid, doelmatigheid en afrekenbaarheid, het geven van richting,
veiligheid, infrastructurele voorzieningen, zorg, onderwijs en rechtsorde.
Hierbij dienen regelzucht en bureaucratie over de volle breedte van het beleid
te worden teruggedrongen. Wel dient te worden bedacht dat bij het veranderen
van procedures en instituties datgene wat onveranderd blijft ook onderhoud
nodig heeft. Niet slechts het nieuwe, maar ook datgene wat blijft zal aandacht
en inspanning vergen. Voor het overheidsbestuur kondigt het kabinet aan om
op korte termijn met voorstellen te zullen komen om de daadkracht en de besluitvaardigheid
van de overheid te vergroten. In het bijzonder wordt in dit verband het stroomlijnen
van procedures genoemd.zicht op prestatiesDe initiatieven om de beleids- en bedrijfsprocessen binnen de overheid
doelmatiger en resultaatgerichter te maken passen binnen het kader van het
VBTB-proces. Hiermee wordt beoogd invulling te geven aan de wens om duidelijker
zicht te krijgen op de prestaties van overheidshandelen. Op deze wijze wordt
niet alleen de kwaliteit van de besluitvorming verbeterd, maar is er tevens
een duidelijke, ondubbelzinnige titel waaraan bij de verantwoording over het
uitgevoerde beleid gerefereerd kan worden.kwaliteitsverbeteringOok op het gebied van de kwaliteit van de processen binnen de overheid
is er een aantal voornemens om de kwaliteit van de uitvoering verder te verbeteren.
Uitgangspunt hierbij is om de uitvoerende processen meer te standaardiseren
en te uniformeren. Zo kan bijvoorbeeld de informatievoorziening eenduidiger
worden ingericht waardoor schaalvoordelen en daarmee efficiency en kostenvoordelen
zijn te behalen.In dit hoofdstuk van de Miljoenennota wordt allereerst ingegaan op de
eerste resultaten van VBTB. Vervolgens wordt ingegaan op de initiatieven van
het kabinet om te komen tot een meer resultaatgerichte bedrijfsvoering.4.2 Van Beleidsbegroting Tot BeleidsverantwoordingresultaatgerichtheidEen meer resultaatgerichte begrotings- en verantwoordingssystematiek binnen
de rijksoverheid. Dat is in een notendop het doel van de in 1999 gestarte
operatie «Van Beleidsbegroting Tot Beleidsverantwoording» (VBTB).
Belangrijk nevendoel van VBTB is het bijdragen aan een meer resultaatgerichte
sturing en bedrijfsvoering van de overheidsprocessen. VBTB richt zich hiermee
dus niet louter op de beleidsprocessen. Vorig jaar werden de eerste echte
VBTB-begrotingen ingediend. Hierin staan de zogenoemde www-vragen centraal:
«wat willen we bereiken, wat gaan we daarvoor doen en wat mag dat kosten?».
Ten opzichte van de vorige begrotingen werd daarmee een aanzienlijke verbetering
op het gebied van structuur en inhoud gerealiseerd. Tegelijkertijd werd in
de Miljoenennota 2002 geconstateerd dat «de komende jaren
een verdere verbetering mogelijk en noodzakelijk is». Tot slot werd
de verantwoording aanzienlijk versneld (van september naar mei).VBTB-gehalte in de begrotingen 2003beleidsbegroting 2003De begroting voor 2003 is de tweede begroting waarbij de doelstellingen
van het beleid centraal staan. Geconstateerd mag worden dat het goede van
de eerste VBTB-begrotingen in de ontwerpbegrotingen 2003 is behouden. Waar
het evenwel gaat om concrete doelen, zinvolle en dekkende prestatiegegevens
en een directe koppeling tussen geld, prestaties en doelen, staan nog relatief
veel verbetermogelijkheden open. Verbeteringen zijn ook mogelijk als het gaat
om het precies benoemen van de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid:
is deze als «direct» te typeren of is zij meer «indirect»
en bijvoorbeeld beperkt tot het scheppen van randvoorwaarden? Ook de uitwerking
van het beleidsprogramma in de beleidsartikelen zal de komende tijd aandacht
vergen, maar ook kansen bieden (zie box 4.2.1). Hetzelfde geldt voor het opnemen
van een goede evaluatieprogrammering.implementatie VBTBDe implementatie van VBTB wordt langs twee sporen gevolgd. In het eerste
spoor wordt een analyse gemaakt van de mate waarin de begrotingen voldoen
aan de – door VBTB aangepaste – comptabele wet- en regelgeving.
In het tweede spoor staat de doorwerking van VBTB in de sturingsfilosofie
en bedrijfsvoering van de departementen centraal. In het Financieel Jaarverslag
van het Rijk, dat volgend jaar mei voor het eerst conform de VBTB-systematiek
zal worden uitgebracht, zal de Tweede Kamer over de voortgang op beide sporen
worden geïnformeerd.BeleidsprogrammaBox 4.2.1 Beleidsprogramma: impuls voor VBTBIn het Strategisch Akkoord is bepaald dat het nieuwe kabinet een
Beleidsprogramma zou opstellen, waarin de ambities uit het Strategisch Akkoord
in een concrete aanpak zouden worden vertaald. Dit Beleidsprogramma is inmiddels
gereed: in de beleidsagenda van de departementale begrotingen zijn voor de
periode 2003 – 2006 doelstellingen opgenomen voor de belangrijkste ambities
uit het Strategisch Akkoord. Veel van deze doelstellingen zijn door de korte
beschikbare tijd nog in ontwikkeling: de departementale beleidsprogramma's
bevatten vooral beelden van de aanpak voor de komende vier jaar. Het aangeven
welke feitelijke doelstellingen met het beleid worden nagestreefd, op welke
doelgroepen het beleid zich richt en welk tijdpad daarbij leidend is, zal
in voorkomende gevallen pas bij de behandeling van de begrotingen mogelijk
zijn. Dat geldt ook voor de concrete maatregelen die de komende vier jaar
worden genomen.In de begroting voor 2004 zullen deze doelstellingen en prestatiegegevens
worden opgenomen. Over de realisatie van het Beleidsprogramma (inclusief de
prestaties) zal de komende jaren in de departementale jaarverslagen worden
gerapporteerd. De belangrijkste elementen daaruit zullen terugkeren in het
Jaarverslag van het Rijk. Zo wordt duidelijk zichtbaar welke doelstellingen
in welk tempo worden waargemaakt. Jaarverslag en begroting staan daarbij in
een vaste relatie tot elkaar. In de begrotingen en Miljoenennota staan de
voorgenomen mutaties in beleid en beschikbare middelen centraal. Ook als het
gaat om de belangrijkste doelstellingen van het beleid, wordt daardoor duidelijk
zichtbaar op welke wijze de verantwoording doorwerkt in de begroting. Het
beleidsprogramma biedt aldus een impuls voor zowel het verder uitwerken als
het benutten van de VBTB-systematiek.Prestatiegegevens en evaluatieonderzoekVoor een resultaatgerichte overheid is een goede programmering van evaluatieonderzoek
van groot belang. In de begroting en het jaarverslag worden,
naast financiële informatie, steeds meer gegevens opgenomen over wat
de rijksoverheid doet, respectievelijk heeft gedaan en welke effecten daarmee
worden beoogd, respectievelijk zijn gerealiseerd. Het streven is dat alle
uitgaven met informatie over beleidsacties en resultaten worden toegelicht.prestatiegegevensOm ervoor te zorgen dat er goede prestatiegegevens – waaronder ook
uitkomsten van evaluatieonderzoek – beschikbaar zijn, wordt rijksbreed
gewerkt aan de implementatie van de Regeling Prestatiegegevens en Evaluatieonderzoek
Rijksoverheid (RPE). De regeling schrijft voor dat de doelstellingen uit de
begroting in beginsel tenminste eens in de vijf jaar moeten kunnen worden
beoordeeld op doeltreffendheid en doelmatigheid aan de hand van prestatiegegevens
(waaronder de uitkomsten van evaluatieonderzoek). Ook de wijze waarop niet-financiële
informatie tot stand dient te komen, is uitgewerkt in de RPE. Om het belang
van een normenkader voor niet-financiële informatie te onderstrepen,
heeft de Tweede Kamer bij de behandeling van de Comptabiliteitswet 2001 een
motie aangenomen, waarin de regering is verzocht een nieuw normenkader te
ontwikkelen.1 Dit normenkader zou gericht moeten
zijn op zowel de deugdelijkheid van de niet-financiële informatie zelf
als de totstandkoming ervan. Tevens dient daarbij een passende controlestructuur
uitgewerkt te worden en moet het normenkader en de controlestructuur wettelijk
worden verankerd. Het doel is een en ander met ingang van de begrotingscyclus
2005 beschikbaar te hebben.evaluatieoverzichtOver de toepassing van evaluatieonderzoek en prestatiegegevens binnen
de rijksoverheid wordt de Tweede Kamer door middel van het Evaluatieoverzicht
Rijksoverheid (EOR) geïnformeerd. Op 1 juli 2002 is de eerste versie
van het Evaluatieoverzicht Rijksoverheid verstuurd naar de Tweede Kamer. In
dit overzicht is informatie over ruim duizend afgeronde, lopende en geplande
evaluatieonderzoeken opgenomen. In figuur 4.2.1 staan alle afgeronde en lopende
onderzoeken van de ministeries vermeld, onderverdeeld naar soort evaluatieonderzoek2.Figuur 4.2.1 Soorten onderzoek per departementevaluatieonderzoekHet overzicht maakt het mogelijk om een aantal belangrijke kenmerken van
de evaluatiefunctie te monitoren. Een van die kenmerken geeft inzicht in de
vraag door wie het evaluatieonderzoek werd uitgevoerd: door een extern bureau
(in 57% van de gevallen), door het verantwoordelijke ministerie zelf (21%)
of door het verantwoordelijk ministerie ondersteund door een extern bureau
(15%)3. Daarnaast kan worden gevolgd in hoeverre
de doelstellingen uit de begroting met prestatiegegevens en/of evaluatieonderzoek
zijn afgedekt.4 Met ingang van volgend jaar zal
een geactualiseerde versie van het EOR op de derde woensdag in mei aan de
Tweede Kamer worden aangeboden. Ook zal het overzicht via het rijksbrede intranet
RYX te raadplegen zijn.Ontwikkelingen op het gebied van kostenbaten-analysekosten-batenanalyseKosten-batenanalyses, een vorm van evaluatieonderzoek ex ante (vooraf),
kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan de doelmatigheid en doeltreffendheid
van overheidsbeleid. Dat geldt met name voor grote investeringen op het terrein
van infrastructuur. Er zijn twee initiatieven om de besluitvorming over infrastructuur
de komende tijd verder te verbeteren door een goede toepassing van kosten-batenanalyse.
Ten eerste wordt ernaar gestreefd de geldende systematiek voor kosten-batenanalyses
meer en beter aan te laten sluiten bij de uiteindelijke budgettaire inpassing.5 Daarbij geldt dat er bij de financiering van infrastructuurprojecten
voldoende aandacht moet zijn voor de kosten van risico's en de integrale
kosten van het project (de zogenoemde life cycle costs), waaronder de rentekosten. Over dit laatste facet, risicowaardering
bij publieke investeringen, zal het kabinet de Tweede Kamer nog dit jaar een
rapport aanbieden. Ten tweede zal bij de in het Strategisch Akkoord aangekondigde
optionele herprioritering voor infrastructuur een belangrijke rol voor kosten-batenanalyses
zijn weggelegd.Box 4.2.2. Kosten-batenanalyseDe kosten-batenanalyse is thans verplicht voor alle infrastructuurprojecten
van nationaal belang die onder de Planologische Kernbeslissing-Procedure (PKB)
vallen en voor de rijksprojecten die onderdeel uitmaken van een indicatieve
PKB of MIT (Meerjarenprogramma Infrastructuur en Transport).4.3 Naar een nieuw begrotingsstelselEigentijds BegrotingsstelselIn de Miljoenennota 2002 stond de principebeslissing verwoord voor de
invoering van een baten-lastenstelsel door het rapport «Eigentijds Begroten»
van de Beleidsgroep Begrotingsstelsel grotendeels over te nemen. De uitwerking
van dit stelsel, het Eigentijds Begrotingsstelsel, is voortvarend ter hand
genomen, maar zal nog wel enige tijd in beslag nemen. Bij de verdere uitwerking
van het Eigentijds Begrotingsstelsel zullen ook de ervaringen worden betrokken
die zijn opgedaan bij de baten-lastendiensten. Onlangs is de tweede rijksbrede
evaluatie afgerond naar het gebruik van het baten-lastendienstenmodel. In
het najaar zal het kabinet haar standpunt over deze evaluatie naar de Kamer
zenden.Betere toegankelijkheid begrotingscijferstoegankelijkheid begrotingAan de Kamer wordt op vier reguliere momenten budgetinformatie verstrekt:
in de begroting, in de eerste en de tweede suppletore begrotingen en in de
slotwet. Al deze begrotingsstukken worden op het internet gepubliceerd. Het
voornemen bestaat om de doorzoekbaarheid van de begrotings- en verantwoordingsstukken
en de onderliggende beleidsnota's op internet met behulp van moderne technologieën
verder te verbeteren. Thans loopt een onderzoek naar de haalbaarheid van de
toepassing van dergelijke technologie.4.4 De kwaliteit van de bedrijfsvoering van het RijkDe mededeling over de bedrijfsvoering: een instrument
in ontwikkelingmededeling bedrijfsvoeringIn het departementale jaarverslag over 2002 wordt voor het eerst een mededeling
over de bedrijfsvoering opgenomen, die zich minimaal richt op het financieel
en materieelbeheer. In de mededeling verklaart een minister dat zijn bedrijfsvoering
het afgelopen jaar op orde was, dat wil zeggen voldeed aan de gestelde normen.
Deze wijze van verantwoording vergt gestructureerde aandacht voor de sturing
en beheersing van bedrijfsprocessen en ondersteunt (het toewerken naar) een
verdere verbetering van de bedrijfsvoering van het Rijk.In het referentiekader mededeling over de bedrijfsvoering6 is een aantal rijksbrede normen geformuleerd waarmee ministeries op
een gestructureerde wijze tot een mededeling over de bedrijfsvoering kunnen
komen. Uitgangspunt daarbij is om de bedrijfsvoering dusdanig in te richten
dat het zo veel mogelijk bijdraagt aan de realisatie van de beleidsdoelstellingen.
Om dit te bereiken is inzicht nodig in de risico's die ertoe kunnen leiden
dat de beleidsdoelstellingen niet gehaald worden. Op basis daarvan kan een
systematische afweging plaatsvinden over de inzet van sturings- en beheersingsmaatregelen.
Voor de sturing en beheersing van bedrijfsprocessen, de verantwoording daarover
en toezicht daarop is het noodzakelijk om, daar waar nodig, vooraf normen
vast te stellen voor de verschillende bedrijfsprocessen.baselineIndien nodig en wenselijk wordt voor bepaalde bedrijfsprocessen rijksbrede
normstelling ontwikkeld. Zo is in 2001 de baseline financieel en materieelbeheer
uitgebracht die tot doel heeft te komen tot eenduidigheid en transparantie
inzake de normatiek voor en de oordeelsvorming over het financieel en materieelbeheer.
Op dit moment wordt de baseline geëvalueerd en waar nodig aangepast.
Met ingang van 2003 moeten alle ministeries aan de eisen van deze baseline
voldoen.referentiekaderOok voor de kwaliteit van de P&O-functie zal, onder verantwoordelijkheid
van de minister van BZK, een referentiekader worden ontwikkeld waarin de algemene
eisen worden aangegeven die aan de positie, inrichting en werking van de P&O-functie
van het Rijk worden gesteld.Het referentiekader mededeling over de bedrijfsvoering beschrijft de gewenste
eindsituatie. In de bedrijfsvoeringsparagraaf van de ontwerpbegroting 2003
geeft elk ministerie inzicht in haar groeitraject naar een volwaardige mededeling
over het jaar 2004. Overigens zullen ook daarna nog verdere kwaliteitsverbeteringen
wenselijk zijn. Rode draad van de beschreven groeitrajecten is dat de komende
periode veel aandacht wordt besteed aan het invoeren van risicomanagement
en het formuleren van departementspecifieke normen voor de verschillende bedrijfsprocessen.
Daarbij is het uitwisselen van departementale kennis en ervaringen van groot
belang.Geïntegreerde informatievoorzieninginformatievoorzieningBeleid en bedrijfsvoering hangen nauw met elkaar samen. Geïntegreerde
informatievoorziening over beleid, bedrijfsvoering en financiële middelen
is dan ook vanuit managementoptiek het meest wenselijk. In de praktijk blijkt
dat de informatievoorziening van bedrijfsprocessen binnen het Rijk heel divers
is. Er worden binnen het Rijk, maar ook binnen afzonderlijke ministeries,
nog veel verschillende informatiesystemen gebruikt voor vergelijkbare processen.
Dit is niet altijd doelmatig. Door bedrijfsprocessen allereerst verdergaand
te standaardiseren en te uniformeren kan er aanwijsbare efficiencywinst worden
behaald. Vervolgens kunnen deze gestandaardiseerde bedrijfsprocessen worden
ondersteund door standaardsystemen.kernmodellenOm deze verandering te ondersteunen zijn er door de ministeries van Financiën
en BZK informatiekundige doorvertalingen gemaakt van de financiële en
personele bedrijfsprocessen, de zogenoemde kernmodellen. Deze kernmodellen
kunnen worden gebruikt bij de (her)inrichting van deze processen en bij de
aanschaf en implementatie van nieuwe ondersteunende informatiesystemen. Op
deze wijze kan een omvangrijk ontwikkeltraject in hoge mate worden voorkomen.
Het is de ambitie van de ministeries van Financiën en BZK om in 2003
de kernmodellen voor de financiële en personele bedrijfsprocessen op
een logische manier met elkaar te verbinden. Op deze wijze ontstaat er een
model dat, aangevuld met andere nog te standaardiseren bedrijfsprocessen,
uiteindelijk moet leiden tot een kernmodel voor de bedrijfsvoering.Box 4.4.1 Programma Samenwerking Bedrijfsvoering en
Informatiesystemen RijksoverheidOm de kwaliteit van de bedrijfsvoering verder te verbeteren is
in het Programma Samenwerking Bedrijfsvoering en Informatiesystemen Rijksoverheid7 een aantal initiatieven opgenomen om de informatiekundige
inbedding van de bedrijfsprocessen binnen de overheid op een hoger plan te
brengen. Een van de initiatieven uit het Programma Samenwerking is de oprichting
van een kenniscentrum, per 1 januari 2003, dat tot doel heeft voor de rijksoverheid
relevante kennis en ervaring over standaard informatiesystemen die de bedrijfsvoering
ondersteunen te verzamelen en, geaggregeerd en verrijkt, weer te verspreiden.De kwaliteit van de auditfunctie binnen de RijksoverheidauditfunctieDe implementatie van VBTB leidt tot een behoefte aan verbreding van de
auditfunctie binnen de Rijksoverheid. Hierbij wordt invulling gegeven aan
de behoeften een audit-service in te richten met taken die verder strekken
dan de traditionele – op de financiële verantwoording gerichte –
accountantswerkzaamheden. De auditfunctie krijgt in ieder geval vorm door
een onafhankelijk, direct onder de hoogste ambtelijke leiding gepositioneerde,
departementale auditdienst. Door zekerheidsverstrekking en advisering draagt
de departementale auditdienst bij aan de kwaliteit van de bedrijfsvoering.
Daarnaast kunnen departementen kiezen voor een gedeeltelijke invulling van
de auditfunctie op decentraal niveau. Een geïntegreerde verantwoordelijkheid
voor beleid, prestaties en middelen vraagt om een geïntegreerde auditaanpak,
waarbij een actieve regisserende en borgende rol van het departementale Audit
Committee past.kwaliteitsplan auditfunctie RijksoverheidDe ontwikkeling naar een brede auditfunctie zal moeten meegroeien met
het meerjarig groeitraject van VBTB. In het kwaliteitsplan
auditfunctie Rijksoverheid zijn de noodzakelijke processen beschreven,
waarvoor een implementatietraject is voorzien tot uiterlijk 2004. Voorts wordt
gewerkt aan een Handboek voor auditdiensten waarin
een uniforme aanpak wordt beschreven vanuit de brede oriëntatie van het
auditproces.Box 4.4.2 IntegriteitsauditsEen voorbeeld van de invulling van de bredere taak binnen de auditfunctie
zijn de recent door de vier bouwdepartementen (V&W, VROM, LNV en Defensie)
verrichte integriteitsaudits. Voor deze audits is een rijksbreed
toetsingskader ontwikkeld in de vorm van de Handreiking Integriteitsaudit.Evaluatie doelmatigheid zbo'sdoelmatigheid zbo'sTot slot wordt in dit verband nog opgemerkt dat de in het Strategisch
Akkoord aangekondigde evaluatie naar de doelmatigheid en de groei van het
aantal zbo's, mede in het licht van de beperkte ministeriële verantwoordelijkheid,
in 2003 zal starten. Het momenteel geldende beleidskader voor verzelfstandigingen
wordt gevormd door het kader «Verantwoord verzelfstandigen» en
de daarop gedane aanvullingen8. De standpunten
uit deze kaders worden op een coherente wijze samengevoegd tot één
geheel.Lijst van gebruikte termen en hun betekenisAutomatische stabilisatieConjuncturele schommelingen in de collectieve inkomsten (en uitgaven)
resulteren niet in een beleidsreactie maar lopen in het begrotingssaldo. Bij
versnelling van de conjunctuur nemen de belasting- en premie-inkomsten toe
en de uitgaven voor werkloosheid af. Hierdoor neemt het begrotingssaldo toe.
Bij vertraging van de conjunctuur treedt het omgekeerde op. Automatische stabilisatoren
hebben daarmee een dempende invloed op de intensiteit van de conjuncturele
uitslagen.AgentschapEen agentschap is een onderdeel van een ministerie waarvoor een afgezonderd
en afwijkend beheer wordt gevoerd met als doel een doelmatiger beheer te realiseren.
Agentschappen voeren een baten-lastenstelsel, hebben een eigen begroting en
staan los van de begrotingsadministratie van het moederministerie. De ministeriële
verantwoordelijkheid is niet gewijzigd.AOW-spaarfondsFonds waarin de voor de toekomstige AOW-uitgaven geoormerkte schuldreductie
wordt bijgehouden. Hiertoe vinden vanaf 1997 stortingen in het fonds plaats
en over de als geheel ten gunste van het fonds geboekte bedragen wordt jaarlijks
rente bijgeboekt. Het fonds maakt deel uit van de collectieve sector.ArmoedevalHet verschijnsel dat de overgang van een uitkering naar werk of een stijging
van het loon - door het verlies aan inkomsten uit inkomensafhankelijke regelingen
en/of belasting- en/of premieheffing nauwelijks leidt tot een toename van
het besteedbaar inkomen.Baten-lastendienstNa de inwerkingtreding van de zevende wijziging van de Comptabiliteitswet
wordt de term agentschap losgelaten en vervangen door de neutralere term baten-lastendienst
(zie ook Agentschap).Baten-lastenstelselIn een baten-lastenstelsel worden uitgaven en ontvangsten toegerekend
aan het tijdvak waarin het verbruik van goederen en diensten plaatsvindt en
de baten ontstaan.BedrijfsvoeringHet geheel van activiteiten inzake de aanwending van financiële middelen,
materiële en informatiemiddelen in het kader van de beleids- en begrotingsprocessen
waarvoor een minister verantwoordelijkheid draagt.BegrotingsnormeringStelsel van afspraken omtrent collectieve uitgaven, lasten en/of begrotingssaldo.
Meestal sluiten deze afspraken aan bij mee- of tegenvallers ten opzichte van
eerdere budgettaire ramingen.BelastinguitgavenOverheidsuitgaven in de vorm van derving of uitstel van belastingontvangsten,
voortvloeiend uit een voorziening in de wet voorzover die voorziening niet
in overeenstemming is met de primaire heffingsstructuur van de wet.BeleidsintensiveringenVerhogingen van collectieve uitgaven en/of verlagingen van ontvangsten
ten opzichte van de begroting en/of de meerjarencijfers, waaraan een beleidsbeslissing
ten grondslag ligt. Deze term wordt meestal beperkt tot beleidsmatige mutaties
in de netto-uitgaven. Een beleidsmatige verlaging van de belastingontvangsten
wordt doorgaans aangeduid met de term lastenverlichting.BeleidsevaluatieOnderzoek waarbij op basis van de analyse van op systematische wijze verzamelde
gegevens een uitspraak kan worden gedaan over het te voeren of gevoerde beleid.BesparingsverliesBudgettair nadeel dat optreedt doordat een (voorgenomen) ombuiging minder
besparingen oplevert dan aanvankelijk werd geraamd. Dit kan bijvoorbeeld het
gevolg zijn van uitstel van de invoering van de ombuigingsmaatregel.Bruto Binnenlands Product (BBP)De som van de beloningen van de productiefactoren in het Nederlandse productieproces,
plus het saldo van de indirecte belastingen en kostprijsverlagende subsidies.BudgetdisciplinesectorCluster van uitgaven en niet-belastingontvangsten die voor de regels budgetdiscipline
op identieke wijze behandeld worden. Er zijn drie budgetdisciplinesectoren:
de Rijksbegroting in enge zin, de Sociale zekerheid en arbeidsmarkt, en de
Zorg.BudgetteringsafsprakenBudgetteringsafspraken maken deel uit van de begrotingsregels. Ze hebben
betrekking op die delen van de begroting waar, bij voorkomende mutaties in
de begrotingsvoorbereiding en -uitvoering, per definitie alleen beleidsmatige
mutaties worden onderkend. Derhalve wordt daar geen onderscheid gemaakt tussen
tegenvallers, beleidsintensiveringen, meevallers, efficiëntiewinsten
en ombuigingen.Collectieve lastendrukHet totaal van belasting- en premieontvangsten, vermeerderd met enkele
niet-belastingontvangsten, uitgedrukt in procenten van het bruto binnenlands
product.ConsolidatieDe post Consolidatie wordt gebruikt voor het corrigeren van de rijksbegroting
voor dubbeltellingen als gevolg van het brutoboeken van
onderlinge betalingen. Het brutoboeken houdt in dat zowel het departement
dat de feitelijke betaling verricht, als het departement dat bijdraagt, de
uitgaven in de begroting opneemt. Het ontvangende departement raamt de te
ontvangen bijdragen ook aan de ontvangstenkant van de begroting. Dit geldt
ook voor bijdragen van een departement aan een agentschap. Hierdoor wordt
het rekenkundige niveau van de totale rijksuitgaven en rijksontvangsten hoger
dan het feitelijke niveau. Door middel van de post Consolidatie wordt hiervoor
gecorrigeerd.Contractloon(stijging)(Stijging van) het looninkomen per werknemer als direct gevolg van de
afgesloten collectieve arbeidsovereenkomsten (CAO) in de private sector en
van arbeidsvoorwaardenafspraken met overheidspersoneel.DecentralisatieHet overdragen van verantwoordelijkheden en bevoegdheden naar decentrale
overheden. Concreet kan dit leiden tot overheveling van taken (en de daartoe
benodigde middelen) van de centrale overheid naar decentrale overheden.DeflatorsystematiekOp basis van de deflator (thans de prijs van de nationale bestedingen)
worden de reële uitgavenkaders omgerekend in lopende prijzen, zodat de
geraamde uitgaven eraan kunnen worden getoetst. De wijze van deze omrekening,
en in het bijzonder de gehanteerde (prijs-) index, wordt de deflatorsystematiek
genoemd.DerdenrekeningRekening-courantverhouding die het Rijk heeft met derden en rekeningen
waarop uitgaven en ontvangsten staan die conform de Comptabiliteitswet niet
via de begroting lopen, omdat zij met derden of met andere onderdelen van
het Rijk kunnen worden verrekend. De mutatie in het saldo van de derdenrekening
is niet relevant voor het EMU-saldo.DereguleringHet afschaffen, vereenvoudigen of stroomlijnen van regelingen en wetten
die de overheid oplegt aan bedrijven, instellingen en burgers. Doel hiervan
is bevordering van dynamiek en aanpassingsvermogen van de economie en het
vermijden van onnodige bureaucratie en onnodig hoge kosten ten gevolge van
ondoelmatige of inefficiënte regelgeving.DesalderingHet gelijktijdig verhogen of verlagen van uitgaven en niet-belastingontvangsten,
die rechtstreeks met elkaar samenhangen. Desalderingen hebben dus geen invloed
op het begrotingssaldo.DoelmatigheidDit begrip betreft het verband tussen de ingezette middelen en de geleverde
prestaties (in kwantiteit en kwaliteit). Doelmatigheid komt tot uitdrukking
in kostprijzen per eenheid product en kwaliteitsgegevens.DoeltreffendheidDoeltreffendheid betreft de mate waarin – vanuit een beleidsdoelstelling
als gewenst beschouwde – effecten worden bereikt als gevolg van bepaalde
beleidsmaatregelen.Economische en Monetaire Unie (EMU)De in het Verdrag van Maastricht geregelde unie van EU-lidstaten. De derde
fase die op 1 januari 1999 van start is gegaan kenmerkt zich door onherroepelijk
vastgelegde wisselkoersen, volledig vrij kapitaalverkeer en girale invoering
van de gemeenschappelijke munt, de euro. In 2002 is de euro ook chartaal ingevoerd.
In de EMU is de Europese Centrale Bank verantwoordelijk voor het gemeenschappelijke
monetaire beleid dat wordt uitgevoerd door het Europees Stelsel van Centrale
Banken. Tevens vindt binnen de EMU coördinatie van het economische beleid
plaats.EindejaarsmargeVoorziening in de regels budgetdiscipline die inhoudt dat het is toegestaan
binnen een begroting tot maximaal 1,0% van het (gecorrigeerde) begrotingstotaal
gelden tussen opeenvolgende jaren te schuiven. Op deze wijze wordt een doelmatige
besteding van begrotingsgelden gestimuleerd.EMU-saldoHet EMU-saldo heeft betrekking op het vorderingensaldo van de sector overheid
op transactiebasis. Het vorderingensaldo geeft de mutatie in het saldo van
de financiële activa en passiva van de collectieve sector weer. Omdat
het EMU-saldo betrekking heeft op de totale collectieve sector is niet alleen
het vorderingensaldo van het Rijk van belang, maar ook de vorderingensaldi
van de sociale fondsen en de lokale overheid. Weergave op transactiebasis
wil zeggen dat de economische handeling die leidt tot de uitgave of ontvangst
(transactie) zo veel mogelijk als meetmoment wordt genomen.EMU-schuldHet totaal van de uitstaande leningen ten laste van de gehele collectieve
sector. Dit is de optelsom van de uitstaande leningen ten laste van het Rijk,
de sociale fondsen en de lokale overheid, minus de onderlinge
schuldverhoudingen van deze drie subsectoren.Europese structuurfondsenDe vier structuurfondsen (ESF, EFRO, EOGFL en FIOV) zijn financieringsinstrumenten
van de Europese Gemeenschap die elk op passende wijze bijdragen aan de verwezenlijking
van de doelstellingen van de Gemeenschap. De acties die door middel van de
structuurfondsen worden uitgevoerd, dragen bij aan de ontwikkeling en de structurele
aanpassing van de regio's met een ontwikkelingsachterstand, de economische
en sociale omschakeling van de in de structurele moeilijkheden verkerende
zones en de aanpassing en de modernisering van het beleid en de systemen van
onderwijs, opleiding en werkgelegenheid.EvenwichtswerkloosheidHet werkloosheidsniveau waarbij geen versnelling (of vertraging) van de
loon- en prijsstijging optreedt. Dit wordt ook wel het natuurlijke niveau
van de werkloosheid genoemd.FES-bruggetjeDeze brug komt er op neer dat budgettaire ruimte binnen het FES (zie Fonds
Economische Structuurversterking) wordt overgehaald naar de Rijksbegroting
door bestaande investeringsprojecten die ten laste van het Infrastructuurfonds
zouden komen, ten laste van het FES te financieren. De hierdoor vrijvallende
ruimte binnen het Infrastructuurfonds komt daarmee beschikbaar voor andere
uitgaven binnen het uitgavenkader.FinancieringssaldoHet saldo van de relevante uitgaven en ontvangsten, minus de mutatie van
de derdenrekening.Fonds Economische Structuurversterking (FES)Het Fonds Economische Structuurversterking wordt gevoed met een deel van
de aardgasbaten, alsmede met de rentevrijval (na dividendderving) samenhangend
met de ontvangsten uit de verkoop van staatsdeelnemingen, en eventueel opbrengsten
van veilingen van etherfrequenties. De middelen uit het FES worden gereserveerd
voor investeringsprojecten van nationaal belang die de economische structuur
versterken. Het betreft een verdeelfonds: vanuit het fonds worden bijdragen
toegekend aan andere begrotingen van het Rijk.GemeentefondsFonds waaruit jaarlijks (algemene) uitkeringen worden gedaan aan de gemeenten,
ter dekking van een deel van hun uitgaven. De jaarlijkse groei van het fonds
op basis van de ontwikkeling van de netto-gecorrigeerde rijksuitgaven, wordt
het accres genoemd.Government governanceHet waarborgen van de onderlinge samenhang in de wijze van sturen, beheersen
en toezichthouden van een overheidsorganisatie, gericht op een efficiënte
en effectieve realisatie van beleidsdoelstellingen, alsmede het daarover op
een open wijze communiceren en verantwoording afleggen ten behoeve van belanghebbenden.Homogene Groep Internationale Samenwerking (HGIS)De middelen voor het buitenlandse beleid worden verantwoord op verschillende
begrotingen. Om de samenhang van het buitenlandse beleid te versterken, zijn
de financiële middelen gebundeld onder de Homogene Groep Internationale
Samenwerking. Op die manier wordt de omvang van de beschikbare middelen duidelijk
gemaakt en kan een integrale afweging plaatsvinden omtrent de inzet van deze
middelen.IJklijnZie uitgavenkader.Inverdieneffecten (uitverdieneffecten)Besparingen (verliezen) die in de uitgaven van een bepaalde regeling kunnen
optreden ten gevolge van beleidsintensiveringen (ombuigingen) in een andere
regeling. Bijvoorbeeld: het intensiveren ven de arbeidsmarktmaatregelen kan
leiden tot grotere uitstroom of minder instroom in de werkloosheidsregelingen.InfrastructuurfondsEen begrotingsfonds waarin de middelen die voorheen op de begrotingen
van Verkeer en Waterstaat, het Rijkswegenfonds en het Mobiliteitsfonds beschikbaar
waren voor de uitgaven aan weg-, water- en railinfrastructuur, zijn samengevoegd.
Tevens worden uit dit fonds uitgaven in het kader van de Investeringsimpuls
1994–1998 gedaan. De middelen hiervoor zijn afkomstig uit het Fonds
Economische Structuurversterking (FES).InkomstendrempelInkomstenmeevallers die resulteren in een EMU-saldo boven de 1% BBP, mogen
voor 25% en tot een maximum van 1 miljard euro (voor de gehele kabinetsperiode)
worden aangewend voor lastenverlichting van burgers en/of bedrijven. Om te
bepalen of er sprake is van inkomstenmeevallers die het saldo boven de 1%
brengen, is voor elk kabinetsjaar een referentiewaarde bepaald, de zogeheten
inkomstendrempel.Interdepartementale beleidsonderzoekenDe evaluatie van beleidsterreinen en ontwikkeling van beleidsvarianten
volgens een door de regering vastgestelde interdepartementale procedure. Deze
procedure voorziet onder meer in de totstandkoming van openbare rapportages.Intertemporele compensatieDe mogelijkheid om onder bepaalde voorwaarden af te wijken van het algemene
uitgangspunt van de budgetdiscipline dat de fasering van compensatiemaatregelen
in de tijd parallel moet lopen aan de omvang van de problematiek.Kas-VerplichtingenstelselBij de rijksoverheid is een combinatie van het kas- en verplichtingenstelsel
in gebruik. De uitgaven en ontvangsten worden toegerekend aan het tijdvak
waarin de feitelijke uitgaven en ontvangsten plaatsvinden. Tevens wordt inzicht
gegeven in de financiële consequenties van aangegane verplichtingen.Lastenverlichting respectievelijk -verzwaringEen verlaging (respectievelijk verhoging) van belastingtarieven dan wel
verruiming (respectievelijk beperking) van fiscale aftrekmogelijkheden of
een verlaging (respectievelijk verhoging) van de tarieven van de socialeverzekeringspremies.Leen- en depositofaciliteitEen budgettaire faciliteit waarvan dienstonderdelen van het Rijk die een
baten-lastenstelsel voeren gebruik kunnen maken om bij de minister van Financiën
geldmiddelen te lenen om investeringen te plegen, dan wel om rentedragend
geld uit te zetten.LoonbijstellingMiddelen die nodig zijn om de extra uitgaven van ministeries ten gevolge
van loonstijgingen te financieren. Deze middelen worden gereserveerd op de
aanvullende post Arbeidsvoorwaarden.MacromutatiesMutaties als gevolg van (geraamde) wijzigingen in het economische beeld.Microlastenontwikkeling (MLO)De microlastenontwikkeling is het saldobedrag waarmee de belastingopbrengst
verandert als gevolg van belastingmaatregelen dan wel als gevolg van aanwijsbare
veranderingen in de systematiek van de premieheffing, alsmede de mutaties
in de premieontvangsten anders dan uit hoofde van (macro-economische) grondslagmutaties.NajaarsnotaTussentijds overzicht van de lopende begrotingsuitvoering, waarin wordt
aangegeven welke wijzigingen optreden ten opzichte van de Vermoedelijke Uitkomsten.
De Najaarsnota moet uiterlijk op 1 december van het lopende begrotingsjaar
bij de Staten-Generaal worden ingediend.Netto-uitgavenDe voor het uitgavenkader relevante (bruto-)uitgaven verminderd met de
voor het uitgavenkader relevante ontvangsten. Bij de relevante ontvangsten
gaat het grotendeels om niet-belastingontvangsten op de Rijksbegroting en
om eigen betalingen in de zorgsector.Netto-uitgaven Rijksbegroting in enge zinRelevante uitgaven en niet-belastingontvangsten van de rijksbegroting
exclusief de uitgaven en niet-belastingontvangsten van de rijksbegroting die
tot de sector Sociale zekerheid en arbeidsmarkt dan wel tot de sector Zorg
worden gerekend. Tevens worden de relevante uitgaven gecorrigeerd voor enkele
incidentele posten.Netto-uitgaven Sociale zekerheid en arbeidsmarktDe budgetdisciplinesector Sociale zekerheid en arbeidsmarkt omvat de sociale
zekerheid op de rijksbegroting alsmede de uitgaven van de sociale fondsen.
Voor de sociale fondsen is het totaal van uitkeringen en administratiekosten
relevant. Het bovenwettelijke gedeelte blijft buiten beschouwing.Netto-uitgaven zorgsectorDe uitgaven die tot het Budgettair Kader Zorg (BKZ) worden gerekend. Het
BKZ omvat de via de AWBZ, ZFW en particuliere verzekeraars (voorzover betrekking
hebbend op de particulier verzekerde voorzieningen die ook in het ZFW-verzekerde
pakket zijn opgenomen) gefinancierde netto-uitgaven. Bij het collectief gefinancierde
deel van het BKZ worden de via de particuliere verzekeraars gefinancierde
uitgaven niet meegenomen, met uitzondering van de via de omslagbijdrage WTZ
gefinancierde uitgaven.Niet-belastingontvangsten (of -middelen)Alle begrotingsontvangsten van het Rijk die niet tot de belastingen worden
gerekend. Het betreft een zeer heterogene groep. Het gaat daarbij vooral om
ontvangsten die samenhangen met verleende overheidsdiensten en kredietverlening
door het Rijk, sommige ontvangsten die als collectieve lasten worden aangemerkt,
de aardgasbaten (exclusief vennootschapsbelasting) en incidentele ontvangsten
uit de verkoop van staatsdeelnemingen.Nominale mutatiesMutaties als gevolg van wijzigingen in de lonen en prijzen.OmbuigingBeleidsmatige verlaging van de netto-uitgaven ten opzichte van een eerder
vastgelegd ijkpunt.OpeneinderegelingRegeling op grond waarvan derden buiten de overheid recht hebben op een
geldelijke bijdrage van de overheid of van de sociale fondsen. Deze derden
moeten voldoen aan in de regeling vastgestelde voorwaarden. Anders dan door
het aanpassen van deze voorwaarden, kan de overheid het beroep op een openeinderegeling
niet beheersen.OverboekingEen verschuiving van begrotingsuitgaven tussen verschillende begrotingen
of budgetdisciplinesectoren.Overige publiekrechtelijke lichamen (OPL)Gemeenten, provincies, gemeenschappelijke regelingen, waterschappen en
het bijzonder onderwijs.PrestatiegegevensKwantitatieve informatie over de prijs en kwaliteit van producten en diensten
enerzijds en de resultaten (effecten) die met overheidsbeleid worden beoogd
of behaald anderzijds.PrijsbijstellingTegemoetkoming voor de extra uitgaven van ministeries ten gevolge van
prijsstijgingen. Deze middelen worden gereserveerd op de aanvullende post
prijsbijstelling.Prijsontwikkeling van het Bruto Binnenlands Product (pBBP)De nominale component in de beloningen van de productiefactoren in het
Nederlandse productieproces.Prijs Nationale Bestedingen (pNB)De nationale bestedingen bestaan uit particuliere consumptie, de overheidsconsumptie,
de bedrijfsinvesteringen en de overheidsinvesteringen. De prijs van deze bestedingen
is het gemiddelde prijspeil van deze afzetcategorieën. De reële
uitgavenkaders worden op basis van de pNB omgerekend in lopende prijzen, zodat
de geraamde uitgaven aan deze kaders kunnen worden getoetst.ProvinciefondsFonds waaruit jaarlijks (algemene) uitkeringen worden gedaan aan de provincies,
ter dekking van een deel van hun uitgaven. De jaarlijkse groei van het fonds
op basis van de ontwikkeling van de netto-gecorrigeerde rijksuitgaven, wordt
het accres genoemd.Rente (korte en lange)De korte rente wordt gelijk verondersteld aan de driemaands interbancaire
rente. De lange rente wordt gelijk verondersteld aan het rendement op langlopende
staatsleningen.Ruilvoet (van de collectieve sector)De verhouding tussen het loon- en prijsniveau in de collectieve sector
en het prijsniveau van de Nationale Bestedingen (pNB).Ruilvoetwinst (-verlies)Een zodanig verschil in ontwikkeling tussen het prijsniveau van de Nationale
Bestedingen enerzijds en het loon- en prijsniveau in de collectieve sector
anderzijds, dat er sprake is van een uitgavenmeevaller (respectievelijk uitgaventegenvaller)
ten opzichte van het uitgavenkader.SignaalwaardenBinnen een bandbreedte rond het nagestreefde EMU-saldo (voor de huidige
kabinetsperiode tussen 0% en 2,5% BBP; de zogeheten signaalwaarden) geldt
een maximum niveau van uitgaven (het uitgavenplafond). Daarnaast kunnen de
automatische stabilisatoren aan de inkomstenkant volledig hun werk doen, behoudens
afspraken over de inkomstendrempel. Bij een EMU-saldo buiten de signaalwaarden
maakt het kabinet een nadere afweging over de ontwikkeling van de uitgaven,
inkomsten en het EMU-saldo.Sociale fondsenFondsen waaruit uitkeringen en voorzieningen worden verstrekt krachtens
socialeverzekeringswetten. De financiering vindt voor het overgrote deel plaats
via sociale premies en rijksbijdragen.Stabiliteits- en GroeipactSamenstel van Europese afspraken, waarin de lidstaten van de Europese
Unie zich verplichten om op middellange termijn te streven naar een begroting
die nabij evenwicht is of een overschot vertoont. In dit kader stellen de
lidstaten elk jaar een stabiliteitsprogramma op – een rapportage over
de stand van en verwachtingen voor de economie en overheidsfinanciën.Trendmatig begrotingsbeleidBij een trendmatig begrotingsbeleid wordt, op basis van doelstellingen
of randvoorwaarden voor het overheidssaldo en de lastenontwikkeling, aan het
begin van de kabinetsperiode een uitgavenkader vastgesteld. Daar wordt tijdens
de kabinetsperiode op gekoerst. Mutaties die tijdens die periode in de belasting-
en premieontvangsten optreden komen tot uitdrukking in een mutatie van het
saldo en van de lasten. De verdeling van de mutaties in de inkomsten over
schuldaflossing en lasten geschiedt op basis van de mee- en tegenvallerformule
voor de inkomsten.UitgavenkaderZie uitgavenplafondUitgavenplafond (of -kader, (of ijklijn)Plafondwaarden voor de netto-uitgaven in de collectieve sector. Binnen
de collectieve sector worden drie sectoren onderscheiden: de Rijksbegroting
in enge zin, de Sociale zekerheid en arbeidsmarkt en de Zorg. De uitgavenkaders
zijn uitgedrukt in reële termen. Dat betekent dat de in euro's gemeten
uitgavenkaders, wanneer de algemene nominale ontwikkeling zich anders ontwikkelt
dan bij het regeerakkoord werd voorzien, daarvoor moeten worden aangepast.UitgavenprioriteitenUitgavencategorieën waaraan het kabinet bijzondere aandacht schenkt.UitgavenreserveDe in de begroting opgenomen uitgavenreserve is bedoeld voor het opvangen
van eventuele tegenvallers die zich gedurende de kabinetsperiode kunnen voordoen.
Het gaat daarbij met name om tegenvallers door ruilvoetverliezen.Vermoedelijke UitkomstenTen tijde van de Miljoenennota voorziene uitkomsten van de begrotingsuitvoering
van het lopende jaar.VerzelfstandigingExterne verzelfstandiging: taken worden bij
of krachtens wet aan een verzelfstandigde eenheid buiten de rijksoverheid
opgedragen. De ministeriële verantwoordelijkheid neemt af.Interne verzelfstandiging: delegatie van taken
en bevoegdheden binnen de rijksoverheid. De ministeriële verantwoordelijkheid
blijft intact.VoorjaarsnotaTussentijds overzicht van de lopende begrotingsuitvoering, waarin wordt
aangegeven welke wijzigingen ten opzichte van de ontwerpbegroting noodzakelijk
worden geacht. Deze nota moet uiterlijk op 1 juni van het desbetreffende jaar
bij de Staten-Generaal worden ingediend.Voorlopige RekeningDe laatste budgettaire nota over de voorlopige realisatie van de begroting
van het voorgaande jaar. Deze nota moet uiterlijk op 1 maart van het volgende
begrotingsjaar door de minister van Financiën bij de Staten-Generaal
worden ingediend.WerkgelegenheidsgraadHet aantal mensen dat deelneemt aan het arbeidsproces in procenten van
de (potentiële) beroepsbevolking (dat is de bevolking van 15 tot 65 jaar).Zelfstandig bestuursorgaan (ZBO)Organen waaraan de uitoefening van een wettelijke taak is opgedragen,
zonder dat er sprake is van (volledige) ondergeschiktheid aan de minister,
en die voor de uitoefening van de taak uit collectieve middelen (rijksbijdragen
en heffingen) worden gefinancierd. XNoot1Ministerie van Financiën, 2002, Samenwerken en stroomlijnen: opties
voor een effectief innovatiebeleid, Eindrapport van de interdepartementale
werkgroep technologiebeleid.XNoot1Exclusief de opbrengst van de UMTS-veiling van 0,7% BBP.XNoot2Ook in volumetermen is de groei nu hoger: 2% in plaats van 1¼%
per jaar.XNoot3Met uitzondering van de prioritaire sectoren onderwijs (PO/VO/BVE), zorg
en veiligheid (politie, douane, FIOD, marechaussee, de justitiële keten,
jeugdhulpverlening).XNoot4Het DG Telecommunicatie en Post gaat van het ministerie van V&W naar
het ministerie van EZ; Kinderopvang van het ministerie van VWS naar SZW; de
Wet voorzieningen gehandicapten van SZW naar VWS. De digitalisering gaat van
OCW naar EZ. De integratie van nieuw- en oudkomers gaat van BZK naar Justitie.XNoot5Economische gevolgen van het Strategisch Akkoord 2003–2006, CPB,
juli 2002.XNoot6Stabiel en duurzaam begroten, Elfde rapport van de Studiegroep Begrotingsruimte,
2001.XNoot1Motie-Van Walsem c.s., Tweede Kamer der Staten-Generaal, vergaderjaar
2001–2002, 27 849 en 28 035, nr. 24, gewijzigde motie Van
Walsem c.s. ter vervanging van die gedrukt onder nr. 14.XNoot2In de figuur zijn alleen de lopende en afgeronde onderzoek opgenomen.
De geplande evaluaties zijn niet opgenomen, omdat de mate waarin ministeries
evaluaties plannen onderling sterk kan verschillen.XNoot3Bij de overige 7% van de onderzoeken was het onbekend door wie het onderzoek
was uitgevoerd.XNoot4Het EOR is daartoe gekoppeld aan de doelstellingen – en dus: beleidsartikelen –
uit de begroting. Overigens kunnen er goede redenen zijn om voor een gegeven
doelstelling een afwijkende evaluatietermijn te kiezen. De RPE biedt daartoe
een aantal uitzonderingsgronden, zoals de beschikbaarheid van goede reguliere
prestatiegegevens of wanneer de kosten van evaluatieonderzoek in een negatieve
verhouding staan tot de baten ervan.XNoot5Het kader hiervoor bestaat uit het Onderzoeksprogramma Economische Effecten
Infrastructuur (OEEI).XNoot6In februari 2002 aangeboden aan de Tweede Kamer.XNoot7Op 14 december 2001 door de Ministerraad vastgesteld.XNoot8Genoemd kunnen worden het kabinetsstandpunt «borging van publieke
belangen», de kabinetsnota's Liberalisering en privatisering in netwerksectoren
(2000), de Kaderstellende visie op toezicht (2001) en de Nota deelnemingenbeleid
(2001). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28600-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl