Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie; Brief van de Minister van Buitenlandse Zaken
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-10-01 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST133764
 2008-2009
 
 22 112
 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de
Europese Unie
 
 
 
 
 Nr. 
 893
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 14 juli 2009
 
 Graag bied ik u hierbij de reactie aan op het verzoek van de vaste commissie
voor Buitenlandse Zaken van 2 juni 2009 met kenmerk 22112–857/2009D26757
inzake een brede brief ten aanzien van het non-proliferatiebeleid en daarbij
in het bijzonder in te gaan op de uitkomsten van de NPV PrepCom van mei jongstleden,
Iran en Noord-Korea. Deze brief zal tevens ingaan op het verzoek van de vaste
commissie voor Buitenlandse Zaken van 2 juni 2009 met kenmerk 22112–857/2009D26753
inzake de kernproef in Noord-Korea.
 
 De versterking en betere naleving van het systeem van internationaal juridisch
bindende verdragen en wetgeving is de hoeksteen van het Nederlandse non-proliferatiebeleid.
Het Non-Proliferatieverdrag (NPV) is op nucleair gebied de kern van dat systeem.
 Stand van zaken
 Iedere vijf jaar vindt een Toetsingsconferentie van het NPV plaats. Tijdens
deze conferenties wordt de werking van het verdrag getoetst en wordt beoordeeld
of de doelstellingen van het verdrag worden verwezenlijkt. De laatste Toetsingsconferentie
vond plaats in 2005. Zoals bekend slaagden de partijen bij het NPV in 2005
er niet in om de Toetsingsconferentie af te sluiten met algemeen aanvaarde
conclusies of met een verklaring van de voorzitter. De oorzaak lag in de perceptie
van een reeks landen dat er sprake zou zijn van onevenwichtigheden in de naleving
van de drie pijlers van het NPV: non-proliferatie, ontwapening en toegang
tot nucleaire technologie voor vreedzame doeleinden. Vertegenwoordigers van
de groep van Niet-Gebonden Landen meenden dat de erkende kernwapenstaten het
streven naar ontwapening onvoldoende serieus namen. Ook zou een te beperkt
aantal landen toegang krijgen tot nucleaire technologie voor vreedzaam gebruik.
De vertegenwoordigers van de kernwapenstaten benadrukten van hun kant dat
zij hun ontwapeningsverplichtingen wel degelijk nakwamen. Zij wezen daarbij
op de verminderde aantallen en soorten kernwapens en onderstreepten het belang
van non-proliferatie. 
 
 Het NPV – en daarmee de verdragsmatige aanpak van het tegengaan
van de verspreiding van kernwapens – staat onder druk door de slecht
verlopen Toetsingsconferentie van 2005. De Noord-Koreaanse kernproeven van
2006 en 2009 en de voortdurende weigering van Iran om te voldoen aan verschillende
Veiligheidsraadresoluties dreigen het vertrouwen in de effectiviteit van het
NPV nog verder negatief te beïnvloeden. Tegelijkertijd benadrukken deze
ontwikkelingen de noodzaak van een goed functionerend non-proliferatiestelsel
eens te meer.
 
 De internationale discussie over non proliferatie en ontwapening heeft
een nieuwe dynamiek gekregen door het opinie artikel van de «four horsemen»
(Kissinger, Schultz, Perry, Nunn) uit het voorjaar van 2007. Nog belangrijker
zijn de afspraken tussen de presidenten Obama en Medvedev om te komen tot
een opvolger van het START-verdrag en de speech van President Obama op 5 april
jl. in Praag. Deze dynamiek was duidelijk merkbaar gedurende de laatste voorbereidende
bijeenkomst voor de NPV Toetsingsconferentie.
 Verslag NPV-PrepCom, New York, 4–15 mei 2009
 Toetsingsconferenties worden voorafgegaan door een drietal voorbereidende
bijeenkomsten («PrepComs»). De PrepCom in New York was de derde
en laatste formele gelegenheid voor de NPV Toetsingsconferentie in 2010 om
met alle partijen bij het NPV van gedachten te wisselen over de stand van
zaken.
 
 De laatste PrepCom is in goede sfeer verlopen en er kon belangrijke voortgang
worden geboekt in de voorbereiding voor de Toetsingsconferentie in 2010. Reeds
na twee dagen was er overeenstemming over een agenda voor de Toetsingsconferentie
in 2010, het voordragen van een voorzitter (de Filippijnse ambassadeur Libran
Cabactulon) en andere procedurele en organisatorische kwesties. Hiermee is
de procedurele basis gelegd voor een goed verloop van de Toetsingsconferentie
in 2010. In de aanloop naar de Toetsingsconferentie in 2005 lukte het niet
om een agenda vast te stellen, waardoor tijdens de Toetsingsconferentie veel
tijd moest worden besteed aan procedurekwesties. Dit kwam het inhoudelijk
debat niet ten goede en kan als één van de oorzaken voor het
falen van de Toetsingsconferentie in 2005 worden aangemerkt. De nu vastgestelde
agenda is gebaseerd op de agenda van de succesvoller verlopen Toetsingsconferenties
van 1995 en 2000.
 
 Doordat de procedurele kwesties in een vroeg stadium werden opgelost,
was er genoeg tijd en ruimte voor een substantieel debat. De constructieve
inzet en toonzetting van de meeste delegaties was een positieve verandering
t.o.v. de twee eerdere voorbereidende bijeenkomsten. Over deze bijeenkomsten
werd uw Kamer eerder bericht (Tweede Kamer, kenmerk 30 800 V, nr. 103
en kenmerk 31 200 V, nr. 139).
 
 De interventies van de VS-delegatie, die voortbouwden op de toespraak
van President Obama in Praag en de hernieuwde aandacht van de VS voor het
multilateralisme vielen op. Ook de Russische interventies waren opvallend
positief van toon. De door de VS en Rusland aangekondigde hernieuwde inspanningen
op het terrein van ontwapening, werden goed ontvangen ook door de meeste Niet-gebonden
landen, die zich tijdens eerdere PrepComs sceptisch hadden getoond over de
commitering van de kernwapenstaten aan hun ontwapeningsverplichtingen onder
het NPV. Alleen de reactie van Iran, dat de erkende kernwapenstaten en in
het bijzonder Frankrijk, VK en VS bleef verwijten hun ontwapeningsverplichtingen
niet na te komen, was hierop een uitzondering. 
 
 De Iraanse nucleaire kwestie stond tijdens deze PrepCom minder centraal
dan tijdens de twee eerdere PrepComs, waardoor het debat minder polemisch
van aard was en voortgang op andere kwesties niet op voorhand werd gegijzeld.
 
 De totstandkoming van een verdrag met een verbod op de productie van splijtstoffen
voor ontploffingsdoeleinden, een zogenaamd Fissile Material Cut-Off Treaty
(FMCT), heeft tijdens de PrepCom een belangrijke nieuwe impuls gekregen. Hoewel
er aanvankelijk binnen de P-5 aarzelingen bestonden over de noodzaak en mogelijkheid
om een dergelijk verdrag verifieerbaar te maken,
bevestigde VS-delegatie nogmaals dat de VS een verifieerbaar FMCT nastreven.
Ook voor Nederland is verifieerbaarheid een essentieel onderdeel van een FMCT
en Nederland heeft zich steeds sterk ingezet voor de start van onderhandelingen
over een verifieerbaar FMCT in de Ontwapeningsconferentie. Zonder verificatiemechanismen
zou een FMCT niets meer dan een verzameling eenzijdige moratoria opleveren,
waarvan de naleving nauwelijks kan worden gecontroleerd. De voortgang tijdens
de PrepCom op dit dossier heeft er inmiddels mede toe geleid dat in de Ontwapeningsconferentie
in Genève overeenstemming is bereikt over een werkprogramma, inclusief
onderhandelingen over een FMCT.
 
 Door de goede atmosfeer en het snelle resultaat ten aanzien van de procedurele
kwesties, leek het mogelijk om inhoudelijke aanbevelingen aan de Toetsingsconferentie
met consensus aan te nemen. De Voorzitter van de Derde PrepCom, de Zimbabwaanse
ambassadeur bij de Verenigde Naties in New York Chidyausiku, presenteerde
aan het einde van de eerste week een concept voor dergelijke aanbevelingen.
 
 Tijdens de discussie over dit document kwamen de tegenstellingen tussen
kernwapenstaten en niet-kernwapenstaten, Westerse landen en Niet-gebonden
Landen naar voren t.a.v. de nadruk op ontwapening versus de nadruk op non-proliferatie.
Ook de kwestie van een kernwapenvrije zone in het Midden-Oosten en de naleving
van de resolutie uit 1995 m.b.t. dit punt speelde op in deze discussie.
 
 Hoewel consensus mogelijk leek, was het voor een aantal landen waarschijnlijk
nog te vroeg, na de felle tegenstellingen van de afgelopen Toetsingscyclus
en twee eerdere PrepComs. Desalniettemin zijn de drie ontwerpversies van het
consensusdocument, die als annex deel uitmaken van het procedurele rapport
van de PrepCom, een goed uitgangspunt voor de besprekingen tijdens de Toetsingsconferentie.
 Rol Europese Unie
 De Europese Unie heeft zes gemeenschappelijke verklaringen afgelegd en
een aantal werkdocumenten ingediend, waaronder een document met forward looking proposals voor de Toetsingsconferentie. Het blijft
in EU-verband lastig een gemeenschappelijke strategie te voeren, met enerzijds
twee kernwapenstaten en anderzijds staten die ook het vreedzaam gebruik van
kernenergie afwijzen. Dat is fnuikend voor een prominentere rol van de EU
in het NPV-toetsingsproces.
 Nederlandse rol en inzet
 Bij de pogingen overeenstemming te bereiken over inhoudelijke aanbevelingen
heeft Nederland een belangrijke rol vervult. Zoals eerder aan uw Kamer bericht,
probeert Nederland in het voorbereidingsproces zoveel mogelijk bruggen te
slaan tussen verschillende standpunten, deze standpunten te verduidelijken
en over en weer begrip te kweken voor elkaars zienswijze. Op deze
wijze hoopt Nederland een grondslag te leggen voor een resultaatgericht verloop
van de Toetsingsconferentie in 2010.
 
 In dit kader organiseerde Nederland aan begin van de tweede week een bijeenkomst
voor 19 sleutellanden uit alle regionale groepen, waaronder ook een aantal
landen die zich in het verleden wel eens minder constructief hebben opgesteld.
De bijeenkomst bood de deelnemers de eerste mogelijkheid om informeel met
elkaar van gedachten te wisselen over de daags daarvoor verschenen ontwerpaanbevelingen.
Ook de Voorzitter van de PrepCom was aanwezig. Deze bijeenkomst was een vervolg
op een eerdere strategische bijeenkomst die Nederland voor dezelfde groep
landen had georganiseerd in de aanloop naar de PrepCom in maart 2009. Doel
van deze bijeenkomsten is om de mogelijkheden te identificeren voor een strategische
benadering voor de Toetsingsconferentie, door te identificeren waar snel voortgang
kan worden geboekt en op welke terreinen de meningen sterk uiteen lopen en
er dus meer werk nodig is.
 
 Daarnaast heeft Nederland in NAVO-7 verband
een werkdocument ingediend en gepresenteerd waarin met name wordt ingegaan
op concrete ontwapeningsstappen en een effectiever en beter verifieerbaar
systeem om proliferatie tegen te gaan. Dit NAVO-7 paper werd goed ontvangen
en op basis van deze introductie kunnen ook in de Toetsingsconferentie verdere
voorstellen worden uitgewerkt. Aan de NAVO-7 nemen
naast Nederland ook België, Litouwen, Noorwegen, Polen, Spanje en Turkije
deel. Zoals eerder bericht heeft Nederland in 2007 de NAVO-7 samenwerking
nieuw leven ingeblazen. De NAVO-7 is ontstaan doordat deze zeven partners
van mening zijn dat de NAVO een actieve rol moet spelen m.b.t. non-proliferatie
en ontwapening in het algemeen en in het NPV-proces in het bijzonder.
 
 Ook in verband van de Weense Groep van Tien (G10) is Nederland actief
geweest. Deze groep, die naast Nederland bestaat uit Australië, Oostenrijk,
Canada, Denemarken, Hongarije, Ierland, Nieuw Zeeland, Noorwegen en Zweden,
bracht vijf werkdocumenten in met bruikbare aanbevelingen voor de Toetsingsconferentie.
 
 De aanbevelingen die in Navo-7 en G10 verband zijn gedaan zijn door de
voorzitter van PrepCom goed opgepakt en verwerkt in zijn conceptdocument met
aanbevelingen voor de Toetsingsconferentie.
 
 De ingediende werkdocumenten van alle verdragspartijen zijn openbaar en
staan op http://www.un.org/NPT2010/ThirdSession/
 
 Nederland hecht aan een nauwe betrokkenheid en inhoudelijke inbreng van
het maatschappelijk middenveld in de discussie over het NPV. In dit kader
heeft Nederland de 58e Internationale Pugwash Conferentie, die van 17 tot
20 april 2009 in Den Haag plaatsvond, mede gefinancierd. Tijdens deze
conferentie hebben academici, wetenschappers en beleidsspecialisten uit alle
delen van de wereld met elkaar van gedachten gewisseld over verschillende
thema’s, waaronder non-proliferatie en ontwapening, die zich op het
snijvlak van politiek en wetenschap bevinden. Een bijeenkomst met vertegenwoordigers
uit het maatschappelijk middenveld om verslag te doen van het verloop van
de PrepCom zal op korte termijn worden georganiseerd.
 DPRK
 Noord-Korea voerde op 25 mei 2009 opnieuw een ondergrondse kernproef
uit. Het land schoot eveneens zes korte afstandsraketten af. Eerder dit jaar
lanceerde Noord-Korea ook al een lange afstandsraket, naar eigen zeggen
om een satelliet te lanceren. Deze lancering werd toen met een«Voorzittersverklaring»
door de VN-Veiligheidsraad veroordeeld. Als reactie hierop stapte Noord-Korea
vervolgens uit het Zespartijenoverleg (met Japan, VS, Russische Federatie,
China en Zuid-Korea) en verzocht het alle inspecteurs van het Internationaal
Atoom Energie Agentschap (IAEA) het land te verlaten. De recente kernproef
is internationaal scherp veroordeeld, dit maal ook door China, dat traditioneel
een bondgenoot van Noord-Korea is.
 
 Als reactie op de kernproef nam de Veiligheidsraad van de VN op 12 juni
jl. unaniem resolutie 1874 over Noord-Korea aan. De resolutie bevat een krachtige
veroordeling van de nucleaire test. Daarnaast roept de resolutie landen op
de maatregelen uit resolutie 1718 verder te implementeren en bevat het bovendien
een aanzienlijke verscherping van dat sanctieregime: uitbreiding van het wapenembargo,
vergrote controle van financiële stromen en geautoriseerde transportinspecties.
De transportinspecties – voornamelijk van Noord-Koreaanse schepen –
vormen het zwaartepunt van deze resolutie, maar lijken tegelijkertijd moeilijk
te implementeren. Noord-Korea heeft al aangekondigd inspectie van schepen
als oorlogsverklaring te zien. De nieuwe resolutie laat ruimte voor terugkeer
van Noord-Korea naar het Zespartijenoverleg. Nederland beziet momenteel hoe
het in EU-verband robuuste sancties t.a.v. Noord-Korea kan implementeren.
 
 Nederland vindt het van groot belang dat de recente handelingen van Noord-Korea
door de internationale gemeenschap scherp zijn veroordeeld. Daarmee wordt
duidelijk gemaakt dat Noord-Korea niet ongestraft de maatregelen van de veiligheidsraad
naast zich kan neerleggen en nieuwe kernproeven kan uitvoeren en ballistische
raketten kan lanceren. Een dergelijke reactie geeft tevens een signaal af
aan andere landen die mogelijkerwijs met de gedachte spelen een militair nucleair
programma te ontwikkelen. De uitdaging voor de internationale gemeenschap
is om weer met Noord-Korea in gesprek te raken. Verifieerbare denuclearisatie
van het Koreaanse schiereiland is noodzakelijk om de veiligheidssituatie in
Oost-Azië te verbeteren. China en de VS spelen hierbij een hoofdrol.
 Iran
 Iran voldoet, ondanks herhaalde oproepen daartoe, nog altijd niet aan
de eisen van de VN-Veiligheidsraad aangaande zijn nucleaire programma, waaronder
het stopzetten van de verrijkingsgerelateerde activiteiten. Iran heeft evenmin
voldaan aan alle uitstaande verzoeken en vragen van het Internationaal Atoom
Energie Agentschap (IAEA). Uit het meest recente rapport over het Iraanse
nucleaire programma van DG IAEA, El Baradei, van 5 juni jl., blijkt dat
Iran doorgaat met het produceren van laagverrijkt uranium, wederom een behoorlijk
aantal cascades met centrifuges heeft bijgebouwd en werkt aan een nieuw type
centrifuge. Ook de bouw van de zwaarwaterreactor in Arak vordert gestaag.
Hoewel Iran met het IAEA een alomvattende waarborgovereenkomst heeft afgesloten,
krijgt het Atoomagentschap geen toegang tot de in aanbouw zijnde reactor.
 
 In een hernieuwde poging een diplomatieke oplossing te vinden voor het
nucleaire vraagstuk, besloten de permanente leden van VN-Veiligheidsraad en
Duitsland, de zgn. E3+3, op 8 april jl. om Iran aan te bieden om wederom
directe gesprekken aan te gaan. Tot op heden heeft Iran nog geen officiële
reactie gegeven. De binnenlands-politieke ontwikkelingen in Iran lijken te
bevestigen dat het buitenlands- en veiligheidsbeleid van Iran niet van koers
zal veranderen. De installatie van een nieuwe Iraanse regering levert echter
wel weer tijdwinst op voor het Iraanse regime om met een eventuele reactie
richting de internationale gemeenschap te komen, terwijl het Iraanse nucleair
programma zich steeds verder ontwikkelt. 
 
 Nederland steunt het tweesporenbeleid dat ten aanzien van Iran wordt gevoerd
en verwelkomt in dat kader de uitnodiging van E3+3 aan Iran om directe gesprekken
aan te gaan teneinde een bevredigende oplossing te vinden voor het nucleaire
vraagstuk. Nederland is van mening dat het nu aan Iran is om deze geboden
kans aan te grijpen en te laten zien dat het het land ernst is om zich verantwoordelijk
op te stellen tegenover de internationale gemeenschap. Nederland is van mening
dat de EU voorbereid zou moeten zijn passende nieuwe maatregelen te nemen
indien Iran de uitgestoken hand niet zou aannemen. Daartoe zou de EU, zo mogelijk
met andere partners, moeten onderzoeken welke mogelijkheden er zijn voor additionele
maatregelen. Het is van groot belang in de komende periode een zorgvuldige
balans te vinden tussen gesprekken, daadwerkelijke toenadering en effectieve
druk.
 Nederlandse visie Non-proliferatie
 De nucleaire programma’s in Iran en Noord-Korea zoals hierboven
beschreven blijven zorgwekkend en bevestigen tegelijkertijd de noodzaak om
het NPV regime te verstevigen. De gevaren van nucleaire proliferatie zijn
nu nog duidelijker dan voorheen. De recente nucleaire test in Noord Korea
laat duidelijk zien dat het land, ondanks vele diplomatieke inspanningen,
een potentiële dreiging is en een mogelijke proliferator van kernwapens.
De kwestie Iran raakt, net als in 2005, nog steeds de kern van het NPV:
 – in hoeverre kan een land aanspraak maken op de uitoefening van
het onvervreemdbaar recht op vreedzaam gebruik van kernenergie en daarmee
samenhangende activiteiten, en tegelijkertijd
 – geen opheldering willen geven over de twijfels die bestaan of
ditzelfde land zich houdt aan de verbodsbepalingen op het gebied van non-proliferatie?
 
 De Nederlandse inzet in de aanloop naar de Toetsingsconferentie in 2010
blijft er onverminderd op gericht om het NPV als hoeksteen van het mondiale
non-proliferatie stelsel te bestendigen. Een gebalanceerde benadering van
de drie pijlers van het NPV, non-proliferatie, vreedzaam gebruik van kernenergie
en nucleaire ontwapening is essentieel. Elke pijler verdient gelijke aandacht.
Er blijft sprake van spanning tussen enerzijds de Niet-Gebonden Landen, die
vinden dat er te weinig aan ontwapening is gedaan en anderzijds de kernwapenstaten
die vinden dat de prioriteit moet liggen bij het voorkomen van verdere verspreiding
van kernwapens. Veel niet-kernwapenstaten, met name de Niet-Gebonden Landen
zijn van mening dat er te weinig voortgang wordt geboekt met het nakomen van
de afspraken uit 1995 (ontwapening vs. oneindige duur van het NPV) en 2000
(de 13-stappen). Deze polarisatie dient voorkomen
te worden. Een positieve en succesvolle uitkomst van de onderhandelingen tussen
de Verenigde Staten en Rusland over een vervolg op het START verdrag is hiertoe
essentieel. Zoals tijdens de laatste voorbereidende bijeenkomst al bleek,
lijkt consensus op enkele onderdelen niet ver weg. Nederland zal zich in de
periode tot aan de Toetsingsconferentie inzetten voor en bijdragen aan het
bereiken van internationale consensus. Met name tussen enerzijds de kernwapenstaten
en anderzijds de groep van Niet-gebonden landen kan Nederland als bruggenbouwer
bijdragen. Zo wil Nederland de constructieve participatie van de Niet-Gebonden
Landen (NAM) bij het NPV-Toetsingsproces bevorderen door zowel op nationale
basis als in EU-kader overleg met de belangrijkste NAM-landen te hebben. Aan
de andere kant zullen de Kernwapenstaten ook hun verantwoordelijkheid moeten
nemen.
 
 Daarnaast zal het Nederlandse initiatief om met de groep sleutellanden
om de tafel te zitten worden voortgezet. Hiermee kunnen we op het juiste moment de verschillende geluiden bij elkaar zetten om te zoeken naar
consensus en «common ground» om op voort te bouwen. Nederland
is van mening dat hierbij zowel gekeken moet worden naar de gebieden waar
zicht op consensus bestaat als naar die onderwerpen waarop dit niet het geval
is, zonder deze laatste te laten prevaleren. In dit kader zal polarisatie
over kern problemen voorkomen moeten worden om via een goede toonzetting een
constructief onderhandelingsklimaat voor de Toetsingsconferentie te creëren.
 
 Nederland zet zich er dan ook voor in om de aandacht te spreiden en niet
op één bepaald onderwerp te focussen. Het zoeken naar consensus
op de drie pijlers is noodzakelijk om de toetsingsconferentie in 2010 een
succes te maken. De normen en afspraken van het non-proliferatie en ontwapeningsstelsel
dienen versterkt te worden. Met name de juridische basis van het NPV-regime
zelf verdient aandacht, zoals bijvoorbeeld het artkel over uittreding van
het verdrag (Artikel X). Maar ook verdere ratificatie en inwerkingtreding
van het Alomvattend Kernstopverdrag (CTBT) en de totstandkoming van een FMCT
dragen hier aan bij. De centrale rol van het IAEA als «uitvoerend orgaan»
van het NPV blijft cruciaal voor het verstevigen van het huidige regime, hiertoe
zal ook tegen het licht gehouden moeten worden of het Atoomagentschap over
voldoende middelen (financieel en personeel) beschikt om zich van deze taak
te kunnen kwijten. Naast de taak van het IAEA zal tijdens de Toetsingsconferentie
mogelijk ook gesproken worden over het functioneren van de toetsingscyclus.
De Canadese voorstellen voor de oprichting van een klein NPV secretariaat
kunnen hier ook aan bijdragen. Nederland juicht dit initiatief toe.
 
 De vooruitzichten voor de Toetsingsconferentie zijn gunstig, maar er is
nog veel werk te verzetten.
 
 De minister van Buitenlandse Zaken,
 M. J. M. Verhagen 
 
 
 
 
 De 13 stappen zijn te vinden in het Final Document van de NPV-Toetsingsconferentie
van 2000 in op pagina 14 en 15 (http://www.un.org/spanisch/Depts/dda/2000FD.pdf).