Wijziging o.a. Ambtenarenwet i.v.m. goed ambtelijk handelen, goed werkgeverschap en algemene regels over integriteit; Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29436, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

01-03-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

29436 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudsopgave1. INLEIDING1.1. Aanleiding1.2. Doel en noodzaak: normen en waarden2. NORMEN, WAARDEN EN INTEGRITEIT2.1. Inleiding2.2. Beginselen voor het ambtelijk handelen2.2.1. Rechtsstatelijke beginselen2.2.2 Democratische rechtsbeginselen2.3. Wat wordt verstaan onder integriteit?2.4. Het belang van integer ambtelijk handelen3. INTEGRITEITSBELEID3.1. Inleiding3.2. Integriteitsbeleid gericht op de organisatie3.3. Integriteitsbeleid gericht op de medewerker3.4. Facetten van integriteitsbeleid uitgelicht3.4.1 Bevorderen van Integriteitsbewustzijn3.4.2. Voorkomen van misbruik van bevoegdheden3.4.3. Voorkomen van belangenverstrengeling3.4.4. Voorkomen van discriminatie4. GEDRAGSCODE VOOR GOED AMBTELIJK HANDELEN4.1 Inleiding4.2. Opzet van de gedragscode4.3. Juridische status van de gedragscode4.4. Coördinatie en monitoring5. DE VERPLICHTE EED OF BELOFTE6. GOED WERKGEVERSCHAP EN GOED AMBTENAARSCHAP7. ADVIES RAAD VOOR HET OVERHEIDSPERSONEELSBELEID7.1. Het advies7.2. Reactie8. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTINGArtikel IOnderdeel D: artikel 125terOnderdeel D: artikel 125quater, onderdeel a.Onderdeel D: artikel 125quater, onderdeel b.Onderdeel D: artikel 125quater, onderdeel c.Onderdeel D: artikel 125quater, onderdeel d.Onderdeel D: 125quinquies, eerste lid, onderdeel aOnderdeel D: artikel 125quinquies, eerste lid, onderdelen
b tot en met fArtikel IIOnderdeel B: artikel 12bisOnderdeel B: artikel 12ter, eerste lidOnderdeel B: artikel 12ter, tweede lidOnderdeel B: artikel 12ter, derde lidOnderdeel B: artikel 12ter, vierde lidOnderdeel B: artikel 12quater, eerste lid onderdeel aOnderdeel B: artikel 12quater, onderdelen b tot en met
fArtikel IIIOnderdeel A: artikel 50, vierde lid, onderdeel a tot en
met dOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29436Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 89 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 436Wijziging van de Ambtenarenwet en enkele andere wetten in verband met
goed ambtelijk handelen, goed werkgeverschap en algemene regels over integriteitnr. 3MEMORIE VAN TOELICHTINGInhoudsopgave1.Inleiding21.1.Aanleiding2 1.2. Doel en noodzaak: normen en waarden3 2.Normen, waarden en integriteit62.1. Inleiding6 2.2. Beginselen voor het ambtelijk handelen6 2.2.1.Rechtstatelijke beginselen62.2.2.Democratische rechtsbeginselen7 2.3. Wat wordt verstaan onder integriteit?7 2.4. Het belang van integer ambtelijk handelen8 3.Integriteitsbeleid83.1. Inleiding8 3.2.Integriteitsbeleid gericht op de organisatie9 3.3.Integriteitsbeleid gericht op de medewerker11 3.4.Facetten van integriteitsbeleid uitgelicht113.4.1.Bevorderen van integriteitsbewustzijn113.4.2.Voorkomen van misbruik van bevoegdheden123.4.3.Voorkomen van belangenverstrengeling123.4.4.Voorkomen van discriminatie14 4.Gedragscode voor goed ambtelijk handelen144.1.Inleiding14 4.2. Opzet van de gedragscode154.3. Juridische status van de gedragscode16 4.4.Coördinatie en monitoring17 5.De verplichte eed of belofte176.Goed werkgeverschap en goed ambtenaarschap187.Advies Raad voor het Overheidspersoneelsbeleid197.1. Het advies197.2. Reactie19 8.Artikelsgewijze toelichting21Bijlage: Advies Raad voor het Overheidspersoneelsbeleid d.d. 28 juli 200311. INLEIDING1.1. AanleidingEind jaren '80 is het proces in gang gezet om onnodige verschillen tussen
werknemers in de overheids- en marktsector af te bouwen en de rechtspositie
van de ambtenaar, onder de noemer «normalisering» zoveel mogelijk
te enten op de rechtspositie van de werknemer, in de zin van het Burgerlijk
Wetboek. Op het vlak van normalisering zijn grote stappen gezet. Te noemen
vallen onder meer het privatiseren van het ABP, het brengen van het overheidspersoneel
onder de werknemersverzekeringen (OOW-operatie), de invoering van de Wet op
de ondernemingsraden in de publieke sector en het van toepassing verklaren
van de Arbeidsomstandighedenwet en de Arbeidstijdenwet op het overheidspersoneel.
Daarnaast werd in 1993 het sectorenmodel voor de arbeidsvoorwaardenonderhandelingen
ingevoerd.Op 11 november 1997 heeft de Tweede Kamer tijdens de behandeling van het
voorstel van Wet overheidspersoneel onder de werknemersverzekeringen een motie
aangenomen waarin de regering verzocht werd na te gaan onder welke voorwaarden
de ambtelijke status afgeschaft kan worden (Motie Zijlstra).1 Door de indiener is gesteld dat de motie vooral ten doel had een verdere
discussie aan te zwengelen over dit onderwerp. Op 8 december 1997 heeft
de minister advies gevraagd aan de Raad voor het overheidspersoneelsbeleid
(ROP). De ROP concludeerde op 16 december 1998 dat het «natuurlijke»
moment voor de afschaffing van de ambtelijke status nog niet is aangebroken
mede omdat niet duidelijk is of de kosten van deze operatie zullen opwegen
tegen de baten van het te bereiken resultaat. Wel spraken de sociale partners
die in de ROP verenigd zijn, hun uitdrukkelijke bereidheid uit om verder te
werken aan een geleidelijke normalisering van de arbeidsverhoudingen.2 Het advies en het daarbij behorende rapport zijn bij
brief van 23 februari 1999 aan de Tweede Kamer toegezonden.Onder meer op basis van dit advies heeft de regering het standpunt ingenomen
dat nu eerst de aandacht gericht moest worden op het bijzondere karakter van
de openbare dienst en de daaruit voortvloeiende normen en waarden voor de
ambtenaar. Hierbij moest recht worden gedaan aan de individuele ambtelijke
verantwoordelijkheid maar evenzeer aan het behoud en de bevordering van de
democratische controle van het overheidsapparaat, het waarborgen van de rechtsstatelijkheid
van het openbaar bestuur en het vergroten van de efficiency en effectiviteit
van de overheidsorganisatie. Nagegaan zou worden in hoeverre de Ambtenarenwet
daartoe het voertuig kan zijn.3 Dit standpunt
is door de Tweede Kamer met instemming begroet.Naar aanleiding van de nota «Vertrouwen in verantwoordelijkheid»
van 21 september 1999, heeft de ROP uit eigener beweging een advies uitgebracht
omdat de geschetste veranderende verhoudingen tussen overheid en samenleving
ook gevolgen hebben voor het functioneren van de overheid als arbeidsorganisatie.
In dit advies van 22 december 1999, gaat de ROP in op de normen en waarden
die een richtsnoer zijn voor het ambtelijk handelen.4 De ROP acht het wenselijk dat concepties als democratisch en rechtsstatelijk
besef en integriteitsbesef nog eens scherp worden benadrukt als elementen
van de ambtelijke verantwoordelijkheid. In die zin verschilt de ambtelijke
rechtsrelatie van de privaatrechtelijke arbeidsrelatie. Overigens speelt integriteitsbesef
vanzelfsprekend ook een belangrijke rol in de privaatrechtelijke arbeidsrelatie.Een eerste wijziging van de Ambtenarenwet in verband met integriteit is
op 21 januari 2003 door de Eerste Kamer aanvaard.1 Deze wet bepaalt dat voor ambtenaren die door of vanwege het rijk,
de provincies, de gemeenten of de waterschappen zijn aangesteld, een procedure
dient te worden vastgesteld voor het omgaan met bij de ambtenaar levende vermoedens
van misstanden (de zgn.«klokkenluidersregeling»). De ambtenaar
die te goeder trouw de bij hem levende vermoedens van misstanden uit volgens
de bedoelde procedure, zal als gevolg van het uiten van die vermoedens geen
nadelige gevolgen voor zijn rechtspositie ondervinden tijdens en na het volgen
van die procedure. Daarnaast dienen de bevoegde gezagsinstanties binnen de
sectoren rijk, provincies, gemeenten en waterschappen een regeling ter voorkoming
van financiële belangenverstrengeling (meldplicht financiële belangen)
en een regeling omtrent het openbaar maken van geregistreerde nevenfuncties
vast te stellen. Door gelijktijdige wijziging van de Militaire Ambtenarenwet
1931 en de Politiewet 1993 zijn tevens de sectoren defensie en politie onder
de werkingssfeer van deze wet gebracht.1.2. Doel en noodzaak: normen en waardenEen van de speerpunten van het kabinetsbeleid is het herstel van en het
versterken van de aandacht voor de gemeenschappelijke waarden en normen van
onze Nederlandse samenleving.Het behoeft geen betoog dat de overheid zelf, als het gaat om het functioneren
van het ambtelijk apparaat en het optreden naar de burger, daarbij een belangrijke
voorbeeldfunctie heeft («practice what you preach»).De burger mag verwachten dat de overheid zijn taak in overeenstemming
met de rechtsstatelijke en democratische kaders en op een eerlijke en onbevooroordeelde
wijze vervult. Dat is essentieel voor een hoogwaardige, gezaghebbende en betrouwbare
overheid. Een aantasting van de kwaliteit en integriteit van het overheidshandelen
hebben grote impact op het gezag van de overheid en daarmee de effectiviteit
van het overheidsoptreden. «Aantasting van de integriteit van de overheid
betekent niet minder dan dat de overheid het vertrouwen van de burgers verliest.
En zonder dat vertrouwen van de burger kan de democratie niet. Dan is er geen
democratie meer.», zo sprak de toenmalige minister van Binnenlandse
Zaken, mevrouw Dales al in 1992 op het VNG-jaarcongres.2Gezien het algemene beleidsvoornemen om te komen tot herstel van waarden
en normen in de Nederlandse samenleving is het belang van een integere overheid
alleen nog maar verder versterkt. Zonder een fatsoenlijke en integere overheid
kan ook de burger niet op zijn fatsoen worden aangesproken.Om de betrouwbaarheid van de overheid te waarborgen is essentieel dat
de grondbeginselen die verbonden zijn aan het werken bij de overheid helder
en kenbaar zijn. Zij vormen de kern van het goed ambtenaarschap. Het belang
van deze beginselen is in de afgelopen jaren alleen maar toegenomen. Door
verruiming van de beslissingsruimte van bestuursorganen, horizontalisering
van de ambtelijke verhoudingen en de nadruk op interactieve beleidsvoering
is er meer ruimte gekomen voor individuele verantwoordelijkheid van de ambtenaar.
Het is geenszins de bedoeling deze ontwikkeling terug te draaien. Wel is het
des te meer zaak dat ambtenaren zich bewust zijn van de aan hun vak verbonden
eisen. Deze ontwikkeling alsook het streven om te komen tot een verdere opwaardering
van de huidige overheidsorganisatie met als resultaat een daadkrachtige en
slagvaardige overheid, maakt dat de regering de aandacht voor deze beginselen
wil verzekeren.Onderzocht is in hoeverre de Ambtenarenwet daarvoor een instrument zou
kunnen zijn. Daarbij is gebleken dat een groot deel van de beginselen die betrekking hebben op de ambtelijke ethiek zich naar hun aard meer
lenen voor uitwerking in gedragscodes dan voor opname en uitwerking in de
Ambtenarenwet zelf. Inmiddels beschikken o.a. de ministeries over eigen gedragscodes.
De regering acht het van groot belang dat er bij centrale én decentrale
overheidsorganisaties gedragscodes tot stand komen waarin aan beginselen van
ambtelijke ethiek en integriteit aandacht wordt besteed. Om hiervan verzekerd
te zijn en tegelijkertijd de verschillende overheidsorganisaties de ruimte
te laten de inhoud van de code toe te snijden op de eigen lokale situatie,
verplicht het onderhavige wetsvoorstel het bevoegd gezag te zorgen voor de
totstandkoming van een gedragscode voor goed ambtelijk handelen.Gedragscodes kunnen op verschillende niveaus binnen de arbeidsorganisatie
functioneren en die ruimte moet de wet gedragscodes ook bieden. Als voorbeeld
mag de situatie bij het Ministerie van Financiën dienen. Het ministerie
beschikt over een gedragscode, dat wil zeggen een publicatie «Integriteit
bij Financiën», waarin gedragsregels voor alle medewerkers van
het ministerie zijn opgenomen. De Belastingdienst, die als uitvoeringsorganisatie
anders van aard is dan de andere dienstonderdelen binnen het ministerie, kent
een eigen gedragscode in de vorm van de brochures «Basiswaarden belastingdienst»
en «Spelregels integriteit belastingdienst». Beseffend dat een
gedragscode alleen kan werken als het hoe en waarom van de code ook bekend
is en beleefd wordt, heeft de Belastingdienst een meersporenbeleid op het
gebied van integriteit ontwikkeld. Ten slotte functioneren op sommige (lokale)
eenheden van de Belastingdienst gedragscodes die specifieke normen en waarden
bevatten die gelden voor die bedoelde lokale eenheid of dat team. De laatst
genoemde gedragscodes zijn tot stand gekomen op eigen initiatief van medewerkers
en/of leidinggevenden. Dit voorbeeld laat een dynamisch en gelaagd integriteitsbeleid
zien, waarvoor alle ruimte moet bestaan.De regering beschouwt de gedragscode als een belangrijk instrument en
hulpmiddel om cultuurverandering binnen de overheidsorganisaties te ondersteunen.
Het moet een actief en «levend» instrument zijn dat goed is ingebed
en onderdeel uitmaakt van een noodzakelijke open, transparante en integere
organisatiecultuur. Om de betrokkenheid van de ambtenaren en de continue aandacht
voor de code te stimuleren, is voorgeschreven de ondernemingsraad jaarlijks
over de naleving van de gedragscode te informeren.Een betrouwbare overheid vereist een volstrekt integere organisatie. Integriteit –
het kwam hierboven al aan de orde – omvat veel meer dan gedragsregels
in een code. Te denken valt onder meer aan activiteiten omtrent bewustwording
van integriteitsrisico's, het vaststellen van kwetsbare plekken binnen de
organisatie en het kunnen omgaan met integriteitsaantastingen en vermoedens
daarvan. De verschillende overheden zijn zelf verantwoordelijk voor de integriteit
van de eigen organisatie, zowel ten aanzien van het tot stand brengen van
een preventief beleid als ten aanzien van repressief optreden.In het licht van het streven naar een opwaardering van de publieke dienst
hecht de regering er zeer aan dat overheidsorganisaties, naast regels in een
gedragscode, ook in deze bredere zin integriteitsbeleid ontwikkelen en onderhouden.
De regering stelt vast dat dit thema bij verschillende overheids-organisaties
terecht al aandacht heeft gekregen. Om het belang van integriteitsbeleid te
benadrukken, bestaande ontwikkelingen te stimuleren en te bevorderen dat het
thema ook op de agenda blijft, is in het wetsvoorstel eveneens een verplichting
opgenomen een integriteitsbeleid te voeren en de ondernemingsraad ook daarover
jaarlijks te informeren.Naast de informatieplichten met betrekking tot gedragscode en integriteitsbeleid
die zich binnen de arbeidsorganisatie bevinden,
zijn ook externe informatieplichten opgenomen
in de richting van het geëigende democratisch gekozen orgaan. Dat betreft
voor het rijk: de Tweede Kamer, voor de provincies: provinciale staten, voor
gemeenten: de raad en voor waterschappen: het algemeen bestuur.De basis voor het goed ambtelijk handelen, namelijk het goed ambtenaarschap,
wordt evenals het goed werkgeverschap, in de wet zelf opgenomen. Ter stimulering
van een vroegtijdige bewustwording van de beginselen van het ambtenaarschap,
wordt voorts in de wet voorzien in een verplichte aflegging van de eed of
belofte bij de aanstelling als ambtenaar.De Ambtenarenwet bevat sinds 1997 reeds enkele specifieke integriteitsbepalingen
met betrekking tot het melden, registreren en verbieden van bepaalde nevenfuncties.
Mede omdat die maatregelen een inbreuk vormen op de persoonlijke levenssfeer
van de ambtenaar, was daarvoor een wettelijke grondslag in de Ambtenarenwet
noodzakelijk. Op 1 mei 2003 zijn daar als gevolg van de reeds gememoreerde
wijziging van de Ambtenarenwet in verband met integriteit verplichtingen bijgekomen
ten aanzien van het openbaar maken van nevenfuncties, het melden van financiële
belangen en een klokkenluidersprocedure. In het onderhavige wetsvoorstel worden
deze bepalingen, tezamen met de bepaling inzake de eed en belofte in één
artikel samengebracht.De regering gaat er vanuit dat met deze nieuwe set van maatregelen –
het vastleggen van goed ambtenaar- en goed werkgeverschap, de verplichte eed
of belofte, de verplichting te zorgen voor de totstandkoming van een gedragscode
voor goed ambtelijk handelen en het voeren van integriteitsbeleid –
als aanvulling op de reeds bestaande integriteitsmaatregelen in de Ambtenarenwet,
een belangrijke impuls wordt gegeven aan het streven naar een kwalitatief
hoogwaardige en betrouwbare overheid. De werkingssfeer van het wetsvoorstel
is dezelfde als van de reeds genoemde wijziging van de Ambtenarenwet in verband
met integriteit: het beslaat de sectoren rijk, provincies, gemeenten, waterschappen,
defensie en politie. Daartoe worden tevens voorstellen tot wijziging van de
Militaire Ambtenarenwet 1931, de Politiewet 1993 en de Wet op het LSOP en
het politieonderwijs gedaan.1De tendens tot het bevorderen van de integriteit van de overheid krijgt
ook in internationaal opzicht steeds meer aandacht. Zo is door de Algemene
Vergadering van de Verenigde Naties een Verdrag ter bestrijding van corruptie
aangenomen, waarin specifiek aandacht wordt besteed aan maatregelen om corruptie
binnen het overheidsapparaat te voorkomen (preventie).2 Daarnaast spreken de verdragssluitende staten af dat ze voor «public
officials»3 gedragscodes ontwikkelen met
betrekking tot onder meer de juiste uitoefening van bevoegdheden en het bevorderen
van de integriteit.Het onderhavige wetsvoorstel is geheel in de lijn met de internationale
ontwikkelingen op dit vlak.In deze memorie van toelichting zal in paragraaf 2 nader worden ingegaan
op de normen en waarden die van belang zijn voor het ambtelijk handelen. Paragraaf 3
gaat in op integriteitsbeleid en de wijze waarop hieraan gestalte dient te
worden gegeven in de overheidsorganisatie. In paragraaf 4 wordt ingegaan
op de gedragscode voor goed ambtelijk handelen. Paragraaf 5 behandelt
de verplichte eed of belofte. In paragraaf 6 wordt aandacht besteed aan
het goed ambtenaarschap en het goed werkgeverschap. Paragraaf 7
behandelt het advies van de Raad voor het Overheidspersoneelsbeleid.2. NORMEN, WAARDEN EN INTEGRITEIT2.1. InleidingVanuit de samenleving worden eisen gesteld aan de wijze waarop de overheid
handelt. Voor zover het eisen zijn die voortvloeien uit de bijzondere positie
van de overheid zijn ze grotendeels neergelegd in wet- en regelgeving of vloeien
ze voort uit een aantal democratische en staatsrechtelijke beginselen die
de overheid bij haar handelen in acht moet nemen. Volgens het legaliteitsbeginsel
heeft de overheid slechts die bevoegdheden die haar op grond van de wet zijn
toebedeeld. Bij de uitoefening van deze bevoegdheden dient het algemeen belang
te worden behartigd. Rechtswaarborgen als het verbod van détournement
de pouvoir vervullen daarbij een essentiële rol.1 Voorts dienen de collectieve middelen waarmee de overheid haar bevoegdheden
uitoefent, zo efficiënt en effectief mogelijk te worden aangewend.Al deze eisen en verwachtingen ten aanzien van de overheid bepalen mede
de relatie tussen het bevoegd gezag en de ambtenaar. Heel algemeen uitgedrukt
staan normen en waarden centraal in die relatie. Aan deze normen en waarden
liggen beginselen ten grondslag. Voordat dieper op deze ten dele nogal abstracte
beginselen zal worden ingegaan heeft de regering behoefte om te starten met
een concreet voorbeeld van een situatie die glashelder is: Zo zal een ambtenaar
onder geen beding een uitnodiging van een ondernemer mogen accepteren om bijvoorbeeld
deel te nemen aan een golfweekendje of voor het bijwonen van een Champions
League-finale. Los van het feit dat een dergelijk geschenk de gestelde bovengrens
van € 50 te boven gaat (zie paragraaf 3.4.3.), kunnen vraagtekens
gezet worden bij de context waarin dit wordt aangeboden. De ondernemer is
er wellicht bij gebaat een welwillende houding bij de ambtenaar te creëren.
In het bijzonder ambtenaren die in de opdrachtverlenende sfeer werkzaam zijn
zouden hiermee te maken kunnen krijgen. Dit betreft een pregnant voorbeeld
en er zijn talloze andere meer en minder pregnante voorbeelden te geven. Waar
het om gaat is dat niet genoeg kan worden benadrukt dat de overheid en degenen
die in dienst van de overheid werkzaam zijn en dus deel uit maken van de overheid,
onpartijdig zijn (geen oneigenlijke beïnvloeding) en een voorbeeldfunctie
horen te vervullen tegenover de samenleving. Onkreukbaar gedrag is van vitaal
belang voor een fatsoenlijke samenleving.2.2. Beginselen voor het ambtelijk handelenDe grondslag voor de ambtelijke integriteit ligt in een aantal rechtsstatelijke
en democratische beginselen besloten. In wet- en regelgeving is vaak aan deze
beginselen reeds nader inhoud gegeven. Daarnaast spelen algemeen in de samenleving
aanvaarde normen een rol. Hierbij kan gedacht worden aan bepaalde omgangsvormen
die iedere ambtenaar in acht moet nemen.2.2.1. Rechtsstatelijke beginselenEen rechtsstaat wordt gekenmerkt door het feit dat de overheid bij al
haar handelen gebonden is aan het recht. Dit komt onder meer tot uitdrukking
in het reeds genoemde legaliteitsbeginsel dat inhoudt dat de overheid uitsluitend
bevoegdheden heeft voor zover deze in een wet aan het overheidsorgaan zijn
toebedeeld. Het verbod van détournement de pouvoir bepaalt
dat het overheidsorgaan deze bevoegdheden slechts mag aanwenden voor het doel
waarvoor ze door de wetgever zijn verstrekt. Het betreft een essentiële
waarborg tegen ongebreideld overheidsoptreden. Andere algemene beginselen
van behoorlijk bestuur betreffen het honoreren van het opgewekte gerechtvaardigde
vertrouwen, een zorgvuldige voorbereiding, een afweging van alle betrokken
belangen, het gelijkheidsbeginsel, het evenredigheidsbeginsel en het motiveringsbeginsel.De overheid heeft als doel om het algemeen belang te behartigen. In het
beleid dient steeds voorrang gegeven te worden aan het belang van de gemeenschap
in algemene zin. Het betreft een wezenlijk verschil met de onderneming, die
haar eigen belang moet laten prevaleren. Slechts voor zover maatschappelijke
belangen, een bijdrage kunnen leveren aan het winststreven of althans het
winststreven niet in de weg staan, zullen deze belangen in de private sector
een rol spelen (maatschappelijk verantwoord ondernemerschap). De overheid
behartigt het algemeen belang met collectieve middelen. Deze middelen dienen
zo efficiënt en effectief mogelijk te worden besteed.2.2.2 Democratische rechtsbeginselenDe politieke ambtsdrager is verantwoordelijk voor al hetgeen in de onder
hem ressorterende organisatie door ambtenaren wordt gedaan of nagelaten. Het
vertegenwoordigend orgaan kan te allen tijde de bestuurder ter verantwoording
roepen voor het door hem gevoerde beleid. Dit schept een bijzondere relatie
tussen de bestuurder en zijn ambtenaren. De inhoud en omvang van het ambtelijk
handelen wordt daarom bepaald door de verantwoordelijkheid van de ambtsdrager
ten opzichte van het vertegenwoordigend orgaan.Algemeen wordt onderschreven dat de ministeriële verantwoordelijkheid
in ieder geval inhoudt: de plicht tot het geven van inlichtingen en het motiveren,
rechtvaardigen en verdedigen van het gevoerde beleid. In een ruimere benadering
worden drie fasen van de ministeriële verantwoordelijkheid onderscheiden:
een inlichtingenfase, een debatfase en een sanctioneringsfase.1Bij lokale overheden bestaat eenzelfde verantwoordingsplicht ten aanzien
van het vertegenwoordigend orgaan. Sinds de inwerkingtreding van de Wet dualisering
gemeentebestuur en de Wet dualisering provinciebestuur zal deze verantwoordingsplicht
aan belang kunnen winnen bij de gemeenten en de provincies.22.3. Wat wordt verstaan onder integriteit?Integriteit wordt vaak gezien als het tegenovergestelde van fraude en
corruptie. Het omvat echter veel meer dan dat. Onder niet-integer gedrag binnen
een overheidsorganisatie gaan vaak andere vormen van ongewenst gedrag schuil,
die eveneens van grote invloed kunnen zijn op het beeld van de overheid bij
burgers.Integriteit is een gezindheid van onkreukbaarheid, rechtschapenheid, betrouwbaarheid,
onpartijdigheid, objectiviteit en rechtvaardigheid. De invulling van het begrip
integriteit is direct verbonden met maatschappelijk geaccepteerde normen en
waarden en met de democratische en rechtsstatelijke beginselen zoals die hierboven
zijn beschreven in paragraaf 2.2. Dit neemt niet weg dat het belang van
een aantal concrete eisen die uit deze beginselen voortvloeien, kan verschillen
per type overheidsorganisatie. Tevens kan het belang van integriteitseisen
ook binnen een organisatie verschillen naar gelang de integriteitgevoeligheid
van de functie.Bij integriteitschendingen kan bijvoorbeeld ook een onderscheid gemaakt
worden tussen interne en externe schendingen. De interne schendingen kunnen
onderverdeeld worden in schendingen met betrekking tot de eigendom van de
organisatie (economische dimensie) en schendingen ten aanzien van medewerkers
van de organisatie (sociale dimensie). Bij het eerste kan gedacht worden aan
het oneigenlijk gebruiken van materialen van de organisatie voor privé-doeleinden
en bij de tweede categorie gaat het onder meer om seksuele intimidatie en
discriminatie. Externe integriteitschendingen betreffen handelingen waardoor
de burger rechtstreeks wordt benadeeld.2.4. Het belang van integer ambtelijk handelenDe aandacht die besteed dient te worden aan de integriteit van ambtelijk
handelen is mede vergroot door de toenemende beslissingsruimte die ambtenaren
in dienst van een moderne overheid hebben bij hun taakuitoefening. Niet alles
kan worden vastgelegd in wet- en regelgeving en in een concrete situatie zal
er behoefte zijn aan mogelijkheden om met de specifieke feitelijkheden rekening
te houden.Andere factoren die een rol spelen bij de toegenomen aandacht voor integriteit
vloeien voort uit de horizontalisering van de arbeidsrelaties. Deze realiteit
spoort niet altijd meer met de klassieke Weberiaanse visie waarin de overheidsorganisatie
sterk hiërarchisch is opgebouwd. De ambtenaar werkt onder de verantwoordelijkheid
van een leidinggevende. Deze leidinggevende werkt weer onder een andere leidinggevende
enzovoort. Uiteindelijk is de politieke ambtsdrager de eindverantwoordelijke.
De Weberiaanse visie kent in dit model aan de individuele medewerker weinig
of geen eigen verantwoordelijkheid toe.Ook interactieve beleidsvoering, waarbij voortdurend overleg plaatsvindt
tussen de beleidsmedewerkers, de betrokkenen en het maatschappelijk veld,
zou de kans op oneigenlijke beïnvloeding van de ambtenaar kunnen verhogen.Deze ontwikkelingen hebben mede tot gevolg dat er meer aandacht is ontstaan
voor het belang van integer ambtelijk handelen.3. INTEGRITEITSBELEID3.1. InleidingIntegriteit moet overal en altijd aan bod komen binnen de organisatie.
Zowel bij de werving, het sollicitatiegesprek en de aanstelling als bij functioneringsgesprekken
en overleg omtrent competenties moet aandacht besteed worden aan integriteit.
Van de integriteitsaspecten dient de ambtenaar zich steeds bewust te zijn.
De inhoud en het belang van integriteit moet door opleidingen, cursussen en
trainingen steeds onder de aandacht worden gebracht. De gedragscode vervult
hierbij als richtinggevend integriteitsinstrument een belangrijke rol.In het Rechtmatigheidsonderzoek 1997 concludeert de Algemene Rekenkamer
in de Tussenbalans integriteitsbeleid als volgt: «De invoering van een
integriteitsbeleid in alle sectoren van de rijksdienst blijkt een vrij moeizaam
verlopend proces van bewustwording te zijn. Het door het ministerie van Binnenlandse
Zaken uitgedragen preventieve integriteitsbeleid werkt wel door binnen andere
ministeries, maar heeft op een enkele uitzondering na de werkvloer nog niet
bereikt. Preventieve maatregelen die in opzet aanwezig zijn, blijken in de
praktijk niet steeds uitgevoerd te worden.»1 Er is de laatste vijf jaren echter al veel in gang gezet en gezegd
kan worden dat op dit moment bij het rijk maar ook bij de decentrale overheden
veel meer aandacht wordt besteed aan het voeren van integriteitsbeleid. Toch
acht de regering het thans noodzakelijk een wettelijke verplichting te creëren
tot het voeren van integriteitsbeleid. Het voorkomen van integriteitsschendingen
vereist permanente aandacht. Elke afdeling en elke ambtenaar dient ermee in
de functie-uitoefening «opgevoed» te worden en periodieke herhalingsoefeningen
moeten voorkomen dat de aandacht voor het onderwerp verslapt. Een wettelijke
verplichting tot het voeren van beleid is trouwens geen novum. Ook in andere
wetten zijn soortgelijke op werkgevers rustende beleidsverplichtingen opgenomen.2 Wel acht de regering het noodzakelijk enige richting
aan te geven bij het invullen van de verplichting tot het voeren van integriteitsbeleid,
door in de wet op te nemen dat in ieder geval aandacht wordt besteed aan het
bevorderen van integriteitsbewustzijn en aan het voorkomen van misbruik van
bevoegdheden, belangenverstrengeling en discriminatie. In paragraaf 3.4.
worden die facetten van integriteitsbeleid toegelicht. Voorts dient het bevoegd
gezag ervoor te zorgen dat het integriteitsbeleid een vast onderdeel uitmaakt
van het personeelsbeleid onder andere door integriteit in functioneringsgesprekken
en werkoverleg aan de orde te stellen en door het aanbieden van scholing en
vorming op het gebied van integriteit (artikel 125quater aanhef en onder a
en b). De verdere concrete invulling van dit beleid is mede afhankelijk van
het type organisatie en de integriteitsgevoeligheid van het takenpakket.Het vormgeven van het integriteitsbeleid binnen de organisatie is een
verantwoordelijkheid van het management. Het is van groot belang dat het integriteitsbeleid
op een zo hoog mogelijk niveau in de lijnorganisatie wordt aangestuurd. Hierdoor
wordt niet alleen het belang ervan benadrukt, maar is ook afstemming met de
politiek ambtsdrager verzekerd. Het is van groot belang dat degenen die belast
zijn met het vormgeven van het beleid dit doen in nauw overleg met de politieke
ambtsdragers. Op deze wijze hebben ze enerzijds de nodige rugdekking om integriteitsschendingen
te kunnen aanpakken en anderzijds wint hierdoor het beleid aan gezag binnen
en buiten de organisatie. De uitvoering ervan kan worden toevertrouwd aan
een P&O-afdeling. Indien de omvang van de organisatie het toelaat, is
het wenselijk één of meerdere personen specifiek te belasten
met het uitvoeren van het integriteitsbeleid.Binnen de arbeidsorganisatie houdt de ondernemingsraad een zeker toezicht,
aangezien het bevoegd gezag jaarlijks schriftelijk dient te rapporteren over
het gevoerde integriteitsbeleid.Daarnaast zal er extern toezicht zijn doordat het bevoegd gezag in de
verschillende sectoren eenzelfde rapportageplicht krijgt opgelegd in de richting
van het geëigende democratisch gekozen orgaan: de Tweede Kamer, provinciale
staten, de gemeenteraad respectievelijk het algemeen bestuur van het waterschap
(artikel 125quater aanhef en onder d).3.2. Integriteitsbeleid gericht op de organisatieIn eerste instantie valt hierbij te denken aan het doorlichten en het
in kaart brengen van de kwetsbaarheid van de organisatie op basis van de rol
die ze vervult binnen de overheid en de kwetsbare functies binnen die organisatie.
Voor een dergelijk onderzoek zou bij uitstek het door de AIVD ontwikkelde
Handboek Integriteitsonderzoek (april 2003) kunnen worden gebruikt. Hoewel
alle ambtenaren integer moeten handelen, zijn er toch specifieke functies
waaraan extra aandacht dient te worden besteed. Hierbij kan gedacht worden
aan functies die betrekking hebben op inkoop, aanbesteding en aankoop, alsmede
functies waarin de ambtenaar grote discretionaire bevoegdheden heeft, zoals
bij de afgifte van vergunningen. Extra aandacht dient te worden besteed aan
functies waarbij de veiligheid van de staat of andere gewichtige
belangen een rol kunnen spelen, functies waar veelvuldig wordt omgegaan met
gevoelige informatie en functies in de sfeer van handhaving en controle. Zo
zijn sommige overheidsdiensten meer kwetsbaar dan andere. Hierbij kan gedacht
worden aan de belastingdienst, de politie en andere overheidsdiensten met
vitale taken.De wijze waarop het werk georganiseerd wordt, heeft invloed op de integriteit.
Positieve invloed gaat uit van een heldere functieopdracht en functieomschrijving,
functiescheiding en functieroulatie1, het vermijden
van solofuncties en het bevorderen van het werken in teamverband. Zeker kwetsbare
functies mogen alleen uitgevoerd worden in samenwerking met collega's en er
dient voldoende onderlinge controle te bestaan tussen de functionarissen.
Ook kunnen voor een aantal functies nadere procesbeschrijvingen gemaakt worden,
waardoor de morele dilemma's waarmee de ambtenaar geconfronteerd wordt, beperkt
worden. Het regelmatig bespreken van morele dilemma's in het werkoverleg zal
een middel kunnen zijn om het goed ambtenaarschap te stimuleren. Ook kunnen
een heldere mandatering en externe controle moreel ongewenst gedrag voorkomen.Naast het in kaart brengen van de kwetsbaarheden en het bevorderen van
goed ambtelijk handelen moet er voldoende aandacht zijn voor het toezicht
op en de aanpak van integriteitsaantastingen.2
De wijze waarop onvolkomenheden in de uitvoering worden opgespoord en gecorrigeerd,
alsmede de wijze waarop maatregelen getroffen worden om deze onvolkomenheden
in de toekomst te voorkomen, zijn van groot belang en zullen ook een preventieve
werking kunnen hebben. Daarbij dienen het zelfcorrigerend vermogen binnen
de organisatie en de interne communicatie gestimuleerd te worden. Indien er
ruimte is voor het uiten van kritiek in horizontale en verticale richting
en medewerkers spontaan en informeel op hun fouten kunnen worden aangesproken,
is de organisatie op de goede weg. Het maken van fouten is menselijk en moet
mogelijk zijn binnen de organisatiecultuur, zolang de nodige openheid en collegialiteit
bestaat om anderen op hun fouten aan te spreken en hen te corrigeren. Het
bespreekbaar maken van fouten in een werkoverleg kan een belangrijke leerervaring
zijn voor het hele team.Bestuurders hebben eveneens een belangrijke rol. Naast integriteitsbewaking
en het zorgen voor openheid en communicatie over integriteit, hebben ze een
belangrijke opdracht bij het ontplooien van voorbeeldgedrag. Relevant in dit
verband zijn de in het kader van de dualisering van gemeente- en provinciebesturen
verplicht gestelde gedragscodes voor bestuurders op het gebied van integriteit.Indien eenmaal een integriteitsbeleid is opgezet dient de integriteit
bewaakt en geëvalueerd te worden. Hierbij kunnen periodieke audits een
hulpmiddel zijn.3 Maar ook het ontwikkelen van
«best practices» door middel van onder meer benchmarking en andere
managementinstrumenten kunnen hulpmiddelen zijn om te streven naar een effectief
integriteitsbeleid.Van een «goed ambtenaar» mag verwacht worden dat hij zich
medeverantwoordelijk voelt voor de integriteit en het goed functioneren van
het overheidsorgaan waar hij tewerkgesteld is. Een «goed werkgever»
zorgt voor de noodzakelijke voorzieningen zodat de ambtenaar deze plicht ook
daadwerkelijk kan nakomen (zoals een goede procedure voor de melding van misstanden).Tenslotte dienen de nodige voorzieningen opgezet te worden om de integriteit
binnen de organisatie gestalte te geven. Hierbij speelt een vertrouwenspersoon
integriteit een belangrijke rol. De vertrouwenspersoon fungeert als klankbord
voor de ambtenaar. Hij heeft desgevraagd een adviserende taak over de wijze
waarop een medewerker kan omgaan met kennis over mogelijke integriteitsinbreuken
binnen de organisatie.3.3. Integriteitsbeleid gericht op de medewerkerReeds bij het wervings- en selectiebeleid dient aandacht besteed te worden
aan integriteit. Dit kan onder meer door het opvragen van referenties en het
checken van diploma's en getuigschriften. Daarnaast kan van de betrokkene
worden gevergd dat deze een verklaring omtrent het gedrag overlegt en bij
een integriteitsgevoelige functie wordt naar de betrokkene een antecedentenonderzoek
ingesteld. Bij een vertrouwensfunctie als bedoeld in artikel 1, eerste lid,
onder a, van de Wet veiligheidsonderzoeken wordt naar de betrokkene een veiligheidsonderzoek
ingesteld. Al deze instrumenten geven in ieder geval een indicatie van het
verleden van de betreffende persoon. Indien het tot een aanstelling komt,
is het afleggen van de eed of de belofte een formeel moment om de ambtenaar
te wijzen op de normen en waarden die hij in acht dient te nemen.Ook al kunnen de instrumenten die ingezet worden bij de sollicitatie en
aanstelling een indicatie geven van de betrokkene, het betreft een momentopname.
Persoonlijke omstandigheden kunnen in de loop van de tijd wijzigen. Deze persoonlijke
omstandigheden, zoals mogelijk ontstane (grote) financiële problemen,
zouden een risico kunnen vormen voor het handelen als goed ambtenaar, met
alle consequenties van dien. In de organisatie moet daarom de mogelijkheid
bestaan om de privé-problemen, die invloed kunnen hebben op het werk,
bespreekbaar te maken. Binnen het integriteitsbeleid zal aandacht moeten worden
besteed aan faciliteiten in dit opzicht. Zo zal bijvoorbeeld ook het functioneringsgesprek
benut moeten worden als vast moment voor chef en medewerker om met elkaar
over integriteit te praten.In de sfeer van scholing en vorming is het noodzakelijk opleiding te verzorgen
over de betekenis van de democratische en rechtsstatelijke beginselen. Meer
inhoudelijke sessies over de relatie tussen de politieke verantwoordelijkheid
van de ambtsdrager en het ambtelijk handelen kunnen het morele besef van ambtenaren
verhogen. Hoe dichter een ambtenaar bij het bestuur of bij de burger zit,
hoe meer hij in de uitoefening van zijn taken rekening moet houden met deze
beginselen. Daarnaast zijn integriteitstrainingen waarin aandacht wordt geschonken
aan morele dilemma's binnen de werksfeer van groot belang.Het instrument gedragscode en het betrekken van de ambtenaren bij de totstandkoming
daarvan, komt aan de orde in hoofdstuk 4.3.4. Facetten van integriteitsbeleid uitgelicht3.4.1 Bevorderen van IntegriteitsbewustzijnIntegriteitsbewustzijn of integriteitsbesef wordt beschouwd als een kerncompetentie
waarover iedere overheidswerknemer dient te beschikken. In algemene zin betekent
het zoveel als het op consistente wijze naleven van algemeen aanvaarde normen
en waarden in woord en gedrag en het daarop aanspreekbaar zijn, maar ook het
daarop aanspreken van anderen. Integriteitsbewustzijn moet een essentieel
onderdeel uitmaken van de bagage van een professioneel opererende ambtenaar.
De regering acht het van groot belang dat dit bewustzijn met betrekking tot
integriteitsvragen geactiveerd en geprikkeld wordt en blijft door middel van
gericht beleid in de sfeer van o.a. scholing, training en werkoverleg. Op
die manier wordt het onderwerp van hoog tot laag levend gehouden
en zal integriteit niet in de versukkeling kunnen raken. Het onderwerp moet
een vast en logisch onderdeel uitmaken van de overheidsbedrijfscultuur. Integriteit
is een breed en ten dele vaag begrip, zoals in hoofdstuk 2 ook al aan de orde
kwam. Daarom heeft de regering naast integriteitsbewustzijn enkele (andere)
belangrijke facetten van integriteit aangewezen, die moeten terugkomen in
het te voeren integriteitsbeleid. Het gaat om het voorkomen van misbruik van
bevoegdheden, belangenverstrengeling en discriminatie.3.4.2. Voorkomen van misbruik van bevoegdhedenHet verbod van détournement de pouvoir (zie ook paragraaf 2.2.1.
Rechtsstatelijke beginselen) is een sedert lang aanvaarde algemene regel van
bestuursrecht. Artikel 3.3. Awb bepaalt dat het bestuursorgaan de bevoegdheid
tot het nemen van een besluit niet voor een ander doel gebruikt dan waarvoor
die bevoegdheid is verleend.1 Het verbod dat
wordt gerekend tot de algemene beginselen van behoorlijk bestuur kan worden
beschouwd als een van de pijlers van onze rechtsstaat. Het beschermt tegen
willekeur. De regering hecht eraan dit kernbeginsel dat alles te maken heeft
met een integere uitoefening van bevoegdheden, te laten doorklinken door het
ook in dit wetsvoorstel een gemarkeerde plaats te geven. Van het bevoegd gezag
wordt daarom gevraagd in het integriteitsbeleid aandacht te geven aan het
voorkomen van misbruik van bevoegdheden. Een professioneel en onpartijdig
operende ambtenaar zal beslissingsbevoegdheden niet gebruiken voor andere
doeleinden of belangen dan waarvoor die bevoegdheden geschapen zijn.3.4.3. Voorkomen van belangenverstrengelingHet beleid moet erop gericht zijn dat iedere vorm van belangenverstrengeling
wordt voorkomen, zodat de ambtenaar in kwestie onbevooroordeeld en objectief
zijn taak kan uitoefenen. Ook iedere schijn van belangenverstrengeling moet
worden vermeden. Ter voorkoming van vormen van belangenverstrengeling zijn
in de Ambtenarenwet regels gesteld ten aanzien van de melding, het verbod,
de registratie en de openbaarmaking van nevenwerkzaamheden en ten aanzien
van de melding van financiële belangen en het bezit van en transacties
in effecten. Ook andere vormen van belangenverstrengeling kunnen, afhankelijk
van de aard, de ernst en het risico in samenhang met de functie en de taak
van het overheidsorgaan, een integriteitsschending vormen. Uitgangspunt dient
te zijn dat de ambtenaar onafhankelijk en onpartijdig handelt. Een ambtenaar
die geconfronteerd wordt met een «conflict of interest» dient
zich te verschonen en moet dus ook de mogelijkheid worden geboden zich daadwerkelijk
te kunnen verschonen. In situaties van aanbesteding,
levering en aanneming bestaan er extra integriteitsrisico's. Voor de sector
Rijk is bijvoorbeeld in artikel 62 van het Algemeen Rijksambtenarenreglement
(ARAR) geregeld dat het ambtenaren verboden is middellijk of onmiddellijk
deel te nemen aan aannemingen en leveringen ten behoeve van openbare diensten,
tenzij daarvoor toestemming is verleend. Indien de ambtenaar bijvoorbeeld
de onderhandelingen over een levering e.d. met zijn partner, familieleden
of vrienden zou moeten voeren, zal dit eveneens de schijn van partijdigheid
oproepen.Ook kunnen de zogenaamde draaideurconstructies problemen opleveren. Het
betreft voormalige ambtenaren die na hun ontslag ingehuurd worden om nagenoeg
dezelfde werkzaamheden te verrichten. De ervaring en kennis die ze hebben
opgebouwd als ambtenaar, wordt nu aangewend om op zelfstandige basis of als
werknemer bij een adviesbureau, diensten te verlenen aan het overheidsorgaan.
De draaideurconstructie levert een risico op voor het integer
functioneren van de overheid en voor de beeldvorming van de overheid. Het
kan de sfeer van«vriendjespolitiek» oproepen: de voormalige ambtenaar
wordt ingehuurd vanwege zijn contacten op het ministerie zonder dat een deugdelijke
aanbestedingsprocedure heeft plaatsgevonden. Met een dergelijke handelwijze
worden oneerlijke concurrentieverhoudingen bewerkstelligd. Op 13 september
1999 kwam daarom een «Circulaire tegengaan draaideurconstructies binnen
de rijksdienst» tot stand.1 Voorkomen moet
worden dat een voormalig ambtenaar gedurende een tijdsbestek van 2 jaar na
zijn ontslag op enigerlei wijze bij het departement waaraan hij laatstelijk
verbonden was, wordt ingehuurd om voor dat ministerie werkzaamheden te verrichten.
Slechts in geval van afspraken in het kader van een beëindiging van het
dienstverband kan gedurende een bepaalde, aan te geven tijd hiervan worden
afgeweken. In aanbestedingsprocedures mag een voormalig ambtenaar niet bij
de uitvoering van de te verstrekken werkzaamheden worden betrokken.De problematiek van de belangenverstrengeling kan voorts aan de orde komen
indien geschenken, diensten, diners en arrangementen voor evenementen van
derden worden aanvaard. Zo verbiedt artikel 64, eerste lid, van het ARAR dat
de ambtenaar in zijn ambt, anders dan met goedvinden van het bevoegd gezag,
vergoedingen, beloningen, giften of beloften van derden vordert, verzoekt
of aanneemt.2 Deze bepaling is verder uitgewerkt
in de circulaire Aanvaarden van geschenken door rijksambtenaren.3 In deze circulaire wordt o.a. een uniforme richtlijn gegeven met betrekking
tot het maximumbedrag. Geschenken met een waarde van meer dan € 50
moeten in ieder geval worden geweigerd. Op grond van specifieke omstandigheden
kan het echter noodzakelijk zijn deze grens voor bepaalde«integriteitsgevoelige»
dienstonderdelen (bijvoorbeeld afdelingen inkoop of het gevangeniswezen) lager
te stellen. Tevens kunnen uit andere hoofde bezwaren bestaan tegen het aanvaarden
van geschenken of diensten. Maatwerk blijft het uitgangspunt. Binnen dit aangegeven
kader blijft als grondregel gelden dat het aannemen van geschenken slechts
geoorloofd is wanneer de handelingsvrijheid van de ambtenaar er niet direct
of indirect door wordt aangetast én het gedrag van de ambtenaar de
toets van de openbare verantwoording kan doorstaan. Ook andere voordelen zoals
spaarsystemen en kortingsregelingen kunnen de schijn van partijdigheid wekken.
Het gaat om de mogelijke (schijn van) beïnvloeding die geschenken en
andere voordelen kunnen veroorzaken bij de besluitvorming door de betrokken
ambtenaren. Als er een directe relatie is tussen de belangen van het bedrijf
en de taken van de ambtenaar, is korting of bevoordeling niet toegestaan.
Collectieve kortingsregelingen zoals door een onafhankelijke personeelsvereniging
georganiseerd, zijn over het algemeen wel toelaatbaar. In de gedragscode van
het ministerie van BZK staat specifiek opgenomen dat het gebruik van het frequent
flyer program voor dienstreizen verboden is. Met het frequent flyer program
verdient de reiziger, op persoonlijke titel, punten gerelateerd aan de vluchtafstand
en vliegtuigklasse. Door de keuze van maatschappij, vertrekdata en traject
kan de reiziger direct invloed uitoefenen op de omvang van de cadeaus. Omdat
de reiziger zo op persoonlijke titel kortingen en cadeaus kan verwerven, is
het gebruik van frequent flyer program voor dienstreizen niet toegestaan.
Bij aandacht voor dit soort zaken in het te voeren integriteitsbeleid zijn
tevens openbaarheid en bespreekbaarheid van groot belang. Bespreekbaarheid
van de relaties, situaties en geschenkenproblematiek vormt een rem op eventueel
niet integer gedrag van de ambtenaar en openbaarheid zal remmend kunnen werken
ten aanzien van potentiële gevers van geschenken. Bij geschenken dient
altijd gekeken te worden naar de intentie van de gever en/of de context waarin
iets wordt aangeboden. Waarom wordt door deze persoon op dit moment dit geschenk
gegeven? Indien de gever hierdoor probeert de besluitvorming
te beïnvloeden of indien de ambtenaar zich door dit geschenk niet meer
vrij voelt om een onpartijdige beslissing te nemen, dient het geschenk geweigerd
te worden.3.4.4. Voorkomen van discriminatieArtikel 1 van de Grondwet en zijn binnen de Nederlandse rechtsorde geldende
geschreven en ongeschreven equivalenten verwoorden beginselen die behoren
tot de fundamenten waarop het recht berust: «Allen die zich in Nederland
bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens
godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke
grond dan ook, is niet toegestaan.» De regering wenst deze fundamentele
constitutionele norm een zichtbare plaats te geven in het te voeren integriteitsbeleid,
in die zin dat dit beleid moet zijn gericht op het voorkomen van discriminatie.
Het feit dat het gelijkheidsbeginsel en het verbod van discriminatie op verschillende
plaatsen in wetgeving zijn verankerd, doet niet af aan de gevoelde noodzaak
in het kader van integriteit expliciet aandacht te besteden aan het voorkomen
van discriminatie. In dit verband valt voorts te wijzen op de reeds lang aan
de ondernemingsraad toevertrouwde (wettelijke) taak op dit gebied: Artikel
28, derde lid, van de WOR bepaalt o.a. dat de ondernemingsraad in het algemeen
waakt tegen discriminatie in de onderneming. Het gaat echter niet alleen om
discriminatie in de onderneming, maar juist ook om mogelijke discriminatie
van burgers buiten de overheidsorganisatie.Het beeld dat burgers van de overheid hebben, is mede afhankelijk van
de wijze waarop ze door ambtenaren bejegend worden. Burgers hebben recht op
een professionele dienstverlening, waarbij de algemene omgangsvormen gerespecteerd
worden. De ambtenaar is vriendelijk, open en beleefd; hij wendt zijn deskundigheid
aan en geeft de burger de behandeling waarop deze recht heeft. Hij neemt de
vragen of problemen van de burger serieus en behandelt ze zorgvuldig. De juiste
bejegening is een vorm van respect voor de waardigheid van anderen. De ambtenaar
zal in zijn feitelijk handelen de psychische en lichamelijke integriteit van
anderen, zowel collega's als burgers, dienen te respecteren. Daarnaast zal
de ambtenaar in zijn taakuitoefening respect hebben voor de eigenheid van
anderen. Hierbij kan onder meer gedacht worden aan respect voor godsdienst
of levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, nationaliteit,
hetero- of homoseksuele gerichtheid en burgerlijke staat. Van ambtenaren mag
worden verwacht dat zij kunnen omgaan met pluraliteit. Bij feitelijk handelen
of in de wijze van bejegening wordt geen onderscheid gemaakt. De wijze waarop
de ambtenaar burgers aanspreekt en bejegent, kan getuigen van een gebrek aan
respect voor de eigenheid van de betrokkene. Een honende opmerking omtrent
iemands eigenheid, kan de burger ieder vertrouwen in de overheid doen verliezen.
De overheid is er voor alle burgers en dient iedere burger onpartijdig en
onbevooroordeeld te behandelen. De ambtenaar vervult daarin een sleutelpositie.
Beleid dat gericht is op non-discriminatie zal hierbij ondersteunend kunnen
werken.4. GEDRAGSCODE VOOR GOED AMBTELIJK HANDELEN4.1 InleidingEen gedragscode op het gebied van integriteit is voor ambtenaren een belangrijk
referentiepunt. Hierin worden de normen en waarden die in de overheidsorganisatie
van belang zijn voor het ambtelijk handelen vastgelegd. Daarnaast vormt het
een instrument voor het bevoegd gezag om de ambtenaar aan te
spreken indien hij zich buiten het aangegeven kader begeeft.4.2. Opzet van de gedragscodeBij het ontwikkelen van een gedragscode moeten keuzes gemaakt worden,
die afhankelijk zijn van de soort organisatie, de grootte ervan, de organisatiecultuur
en de samenstelling van het personeelsbestand. Op de eerste plaats moet de
wijze van totstandkoming van de gedragscode worden bepaald. Dit kan in theorie
vanuit een top-down benadering gebeuren, waarbij het bevoegd gezag gedragsregels
vaststelt die door de betrokken ambtenaren moeten worden nageleefd.Een gedragscode beoogt echter een ethisch afwegingskader te bieden en
het ethisch bewustzijn van betrokkenen te ontwikkelen. De bottom-up benadering
sluit hier naar het oordeel van de regering veel beter bij aan. Het uitgangspunt
is dat de participatie van alle ambtenaren binnen de organisatie van essentieel
belang is voor het bereiken van het doel. Het betreft een vorm van procesbenadering:
door de discussies en het overleg die leiden tot de gedragscode, wordt het
ethisch bewustzijn van de ambtenaar gestimuleerd en ontwikkeld.Ook ten aanzien van de inhoud van de gedragscode zijn twee benaderingen
mogelijk: concrete bepalingen of een abstract afwegingskader. Ze worden nu
eerst als uitersten beschreven.Een gedragscode die een set concrete gedragsregels bevat, geeft precies
aan wat wel en wat niet gewenst is binnen de organisatie. Het zijn gebods-
en verbodsbepalingen. Bij een ethisch dilemma hoeft de betrokken ambtenaar
niet zelf een keuze te maken, maar kan hij «opzoeken» hoe hij
dient te handelen. Bij normoverschrijding kunnen tamelijk eenvoudig repressieve
maatregelen genomen worden. Hierdoor kan echter normontwijkend gedrag in de
hand worden gewerkt. Afgezien van het feit dat het praktisch onmogelijk is
alles vast te leggen in concrete regels, wordt dit soort gedragscodes soms
als paternalistisch ervaren.Bij een gedragscode die een abstract afwegingskader biedt, moet de ambtenaar
die geconfronteerd wordt met een ethisch dilemma zelf een keuze maken op basis
van dit kader. Er worden weinig concrete oplossingen of specifieke regels
gegeven. Door de abstractheid van de gedragscode is het moeilijker een sanctiemechanisme
op de niet-naleving te ontwikkelen. De hoge mate van abstractheid brengt ook
mee dat de gedragscode als vaag kan worden ervaren. Het zal op voorhand wellicht
niet altijd duidelijk zijn wat het gewenst gedrag is in een concrete situatie.Hiermee zijn twee uitersten beschreven. Een goede gedragscode zal een
verstandige combinatie laten zien van een ethisch afwegingskader, concrete
regels en voorbeeldsituaties. Men zal zich moeten realiseren dat moreel handelen
nooit uitputtend kan worden vastgelegd. Steeds zal een beroep gedaan moeten
worden op het ethisch bewustzijn van de ambtenaar. Goed ambtenaarschap is
een houding, een morele instelling. Een gedragscode is een middel om de discussie
over normen en waarden te starten en permanent onder de aandacht te houden.
Een goed ingebedde gedragscode vereist ook een permanent onderhoud door de
politieke ambtsdragers, de leidinggevenden en de ambtenaren. Hierbij kan onder
meer gedacht worden aan trainingen en het bespreekbaar maken van morele dilemma's
op de werkvloer. Een goede gedragscode zal de eigen ambtelijke verantwoordelijkheid
centraal stellen. Het neerleggen van de belangrijke morele beginselen biedt
ook duidelijkheid aan de samenleving. Burgers, maatschappelijke organisaties
en bedrijven weten wat het ethisch kader is waarbinnen ambtenaren handelen
en wat ze wel of niet mogen verwachten. Op deze wijze kan een gedragscode
de ambtenaren helpen om weerstand te bieden aan zaken die niet stroken met
het «goed ambtenaarschap».4.3. Juridische status van de gedragscodeVolgens artikel 109 van de Grondwet dient de wet de rechtspositie van
de ambtenaren te regelen. De gekozen delegatieterminologie geeft de formele
wetgever de mogelijkheid om te delegeren aan de organen van de lagere lichamen.
Artikel 125 van de Ambtenarenwet gaat ook uit van een decentraal stelsel dat
een opdracht inhoudt aan de verschillende overheden (centraal en decentraal)
om het materiële ambtenarenrecht te regelen. Het voorgestelde artikel
125quinquies, waarin alle reeds eerder in de Ambtenarenwet opgenomen bepalingen
inzake integriteit samenkomen, is op dezelfde leest geschoeid. Het artikel
verplicht het rijk, de provincies, de gemeenten en de waterschappen tot regelgeving
met betrekking tot de daar genoemde integriteitsonderwerpen. Hoe verhoudt
de gedragscode als voorgesteld in art. 125quater zich nu ten opzichte van
de bedoelde regelgeving? De gedragscode is een aanvullend instrument dat is
te zien als een handleiding of een leidraad voor de ambtenaar. De code zal
als onderdeel van een preventief integriteitsbeleid een belangrijk hulpmiddel
kunnen zijn dat kan zorgen voor een verdere inkleuring van de regelgeving.
De gedragscode vormt in wezen een nadere invulling en concretisering van het
«goed ambtenaarschap». De code is bedoeld een flexibel instrument
te zijn, in die zin dat elke code goed en herkenbaar is toegespitst op de
«lokale» situatie.De gedragscode zal mogelijk ook een rol kunnen vervullen in individuele
ambtenarenzaken met betrekking tot disciplinaire straffen of ongeschiktheidsontslag
anders dan op grond van ziekten of gebreken. Geïllustreerd kan dat worden
aan de hand van een uitspraak van de Centrale Raad van Beroep van 6 mei
1999.1 Hierin onderschrijft de Raad het oordeel
van de Rechtbank te Amsterdam dat appellant (een technisch hoofdambtenaar
bij een gemeentelijk grondbedrijf) ongeschikt was voor de door hem vervulde
functie («verwerver»).Ter voorkoming van mogelijke kwetsbare situaties
was voor de ambtenaren van het gemeentelijk grondbedrijf een gedragscode opgesteld,
waarin duidelijke regels voor het contact met derden waren gegeven. Deze richtlijnen
die o.a. betrekking hadden op het aannemen van relatiegeschenken en het verrichten
van nevenwerkzaamheden waren bij herhaling en met nadruk onder de aandacht
van de medewerkers van het grondbedrijf gebracht. Aan appellant werd verweten
dat hij zich bij verschillende gelegenheden niet aan de letter en de geest
van de voor hem geldende gedragsregels had gehouden, hetgeen tenslotte tot
het ongeschiktheidsontslag leidde. De Raad overwoog dat de rechtbank als vaststaand
aannam dat appellant in strijd met de gedragscode (richtlijnen) had gehandeld.
Op basis van ook een aantal andere feiten (appellant was eerder al disciplinair
berispt voor het verzwijgen van een aanbod van een commissariaat) is de Centrale
Raad van Beroep tot het oordeel gekomen dat bij appellant sprake is van een
onaanvaardbaar gebrek aan distantie, waardoor het ongeschiktheidsontslag stand
kon houden.De verplichting om zorg te dragen voor de totstandkoming van een gedragscode
is geen nieuwe rechtsfiguur in wetgeving. Zoals reeds aangestipt in paragraaf 3.2.
verplicht de Gemeentewet de raad tot het opstellen van een gedragscode voor
zichzelf, voor de wethouders en voor de burgemeester.2 Ook hier is de achterliggende gedachte: de waarborging van de integriteit
van college- en raadsleden. Zij kunnen bepalingen bevatten over bijvoorbeeld
verboden handelingen, declaratiegedrag, gebruik van gemeentelijke voorzieningen
voor privé-doeleinden, zakelijke belangen, minder geschikte nevenfuncties
en het aannemen van geschenken. Het rechtskarakter is dat van een interne
regeling, waarbij de gemeentebesturen veel vrijheid gelaten wordt bij de inhoudelijke
invulling.3 Op grond van de Provinciewet zijn
ook provinciale staten verplicht een gedragscode vast te stellen
voor zichzelf, voor gedeputeerde staten en voor de commissaris van de Koning.
Deze gedragscodes zullen eveneens het rechtskarakter van een interne regeling
hebben, met vrijheid voor provinciale staten bij de inhoudelijke invulling.Voorts is ook in de arbeidsrechtelijke sfeer de rechtsfiguur van de gedragscode
niet onbekend. Artikel 5a van de Pensioen- en spaarfondsenwet bepaalt dat
een pensioenfonds, een beroepspensioenfonds en een spaarfonds over een gedragscode
beschikken die voor bestuurders en medewerkers van het fonds voorschriften
geeft ter voorkoming van belangenconflicten en van misbruik en oneigenlijk
gebruik van de bij het fonds aanwezige informatie.4.4. Coördinatie en monitoringDe minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties dient als coördinerend
bewindspersoon voor het integriteitbeleid, over de nodige informatie te beschikken.
Daartoe dient het integriteitbeleid van de verschillende overheidsorganisaties
gemonitord te worden. De sectorwerkgevers spelen hierbij een belangrijke rol.
Het zal bij de monitoring in eerste instantie gaan om het in kaart brengen
van de totstandgekomen regelgeving en gedragscodes over integriteit. In tweede
instantie kan gedacht worden aan meer kwalitatieve analyses van het integriteitbeleid.
Op basis van deze informatie kunnen integriteitinstrumenten, zoals «best
practices», worden ontwikkeld. Het tot stand te brengen «kenniscentrum
integriteit» zal aan de verschillende overheidsorganisaties de mogelijkheid
kunnen bieden om te leren van de strategieën en modellen van andere overheidsorganisaties.5. DE VERPLICHTE EED OF BELOFTEHernieuwde aandacht voor het instrument van de eed of belofte vanuit de
noodzaak tot een betere bescherming van de integriteit te komen, heeft voor
de sector rijk geleid tot de huidige tekst van artikel 51 van het ARAR die
op 30 september 1998 in werking trad. Het artikel bepaalt dat de ambtenaar
verplicht is een eed of een belofte af te leggen. In het modelreglement voor
de sector gemeenten, de CAR/UWO is een soortgelijke verplichting opgenomen,
zij het dat het modelreglement het betreffende bevoegd gezag van de gemeente
de ruimte laat. Artikel 15:1:2, van de CAR/UWO luidt: «De ambtenaar
is verplicht de eed of belofte af te leggen die bij wet, bij instructie of
bij besluit van burgermeester en wethouders is voorgeschreven.» De eed-
of belofteaflegging is een zeer goede gelegenheid om de ambtenaar te wijzen
op het belang van de overheid als handhaver van de democratische en rechtsstatelijke
normen en waarden. De eed of belofte is een integriteitsinstrument, dat er
toe kan bijdragen dat de ambtenaar zich meer bewust wordt van zijn bijzondere
positie als overheidsdienaar en de consequenties die dat heeft voor zijn handelen.
Met de eed of belofte benadrukt de ambtenaar bij zijn aanstelling uitdrukkelijk
dat hij zich als een goed ambtenaar zal gedragen. Om het belang van de eedaflegging
verder te markeren voorziet dit wetsvoorstel in een verplichte eed- of belofteaflegging
door de rijks-, provincie-, gemeente- en waterschapsambtenaar. Artikel 125quinquies,
eerste lid onderdeel a en tweede lid draagt de betreffende bevoegde gezagsinstanties
op nadere regels te stellen.De eed- of belofteaflegging is een formeel moment waarbij de normen en
waarden die het ambtelijk handelen bepalen expliciet onder de aandacht gebracht
worden, zodat de ambtenaar zich bewust is van de integriteitsrisico's die
de functie met zich meebrengt. Het zou het sluitstuk kunnen vormen van een
introductiedag waarop ook aandacht wordt besteed aan ambtelijke
integriteit. Dit kan gebeuren door de nieuwe ambtenaren te attenderen op de
bestaande integriteitsregels en met name op de gedragscode. Het verdient aanbeveling
de gedragscode bij de eed- of belofteaflegging aan de ambtenaar te overhandigen.
In de tekst van de aflegging zou een duidelijke verwijzing naar de gedragscode
opgenomen kunnen worden. Om zoveel mogelijk aan de cultuur binnen de overheidsorganisatie
tegemoet te komen, stelt het bevoegd gezag zelf het formulier van de eed-
of belofteaflegging vast, alsmede de wijze waarop de gebeurtenis wordt georganiseerd.
Van belang is wel dat de aflegging van de eed of belofte vrij snel na de aanstelling
plaatsvindt. In de tekst van de aflegging kunnen onder meer volgende elementen
opgenomen worden: trouw aan de Koning, eerbiediging van de Grondwet en andere
wetten; geen onwaarheden gebruikt bij de sollicitatie; geen giften gedaan
om de aanstelling te krijgen; de belofte om de opgedragen taken nauwgezet
en professioneel te vervullen; geheimhoudingsplicht; belofte om de gedragscode
na te leven en zich te gedragen zoals een goed ambtenaar betaamt.6. GOED WERKGEVERSCHAP EN GOED AMBTENAARSCHAPIn ambtenarenreglementen zoals het ARAR en bijvoorbeeld in het modelreglement
voor de sector gemeenten, de CAR/UWO zijn bepalingen omtrent het goed ambtenaarschap
opgenomen. Art. 50 eerste lid van het ARAR luidt: «De ambtenaar is gehouden
de plichten uit zijn functie voortvloeiende nauwgezet en ijverig te vervullen
en zich te gedragen, zoals een goed ambtenaar betaamt.» Een soortgelijke
verplichting is opgenomen in artikel 15:1:1 CAR/UWO. In dit wetsvoorstel wordt
het goed ambtenaarschap zoals dat in vele ambtenarenreglementen voorkomt,
als het ware «opgetild» en in de Ambtenarenwet zelf geregeld.
De bepaling houdt o.a. in dat er in het algemeen van moet worden uitgegaan
dat de ambtenaar gehouden is de opdrachten van zijn chefs na te komen. Integriteit
is mede onder de norm van het goed ambtenaarschap gebracht. Opname van deze
norm in de Ambtenarenwet maakt o.a. dit laatste zichtbaar en benadrukt tevens
het belang van de norm. Goed ambtenaarschap zal als open norm in de Ambtenarenwet
mede als kapstokbepaling voor integriteit kunnen fungeren.Open normen als goed ambtenaarschap en goed werkgeverschap geven ruimte
voor rechtsontwikkeling en zullen als «restbepalingen» een nuttige
functie kunnen vervullen. Daarom wordt analoog aan art. 7:611 van het Burgerlijk
wetboek in het voorgestelde artikel 125ter Ambtenarenwet geregeld dat het
bevoegd gezag en de ambtenaar verplicht zijn zich als een goed werkgever en
een goed ambtenaar te gedragen. Zo wordt tevens benadrukt dat de normen van
goed werkgeverschap en goed ambtenaarschap in zekere zin elkaars spiegelbeeld
zijn. Artikel 125ter is algemeen geformuleerd, hetgeen betekent dat deze bepaling
van toepassing is op alle ambtenaren in de zin van de Ambtenarenwet (tenzij
door artikel 2 van de Ambtenarenwet uitgesloten). Een belangrijk deel van
de uitspraken over het goed werkgeverschap in het civiele arbeidsrecht heeft
(mede) betrekking op de wijze van besluitvorming door de werkgever. Om die
reden wordt in de literatuur betoogd dat – net als in het ambtenarenrecht –
de algemene beginselen van behoorlijk bestuur ook voor de privaatrechtelijke
arbeidsverhouding een toetsingskader kunnen vormen. In de losbladige uitgave
van de arbeidsovereenkomst zijn de uitspraken op grond van het goed werkgeverschap
geanalyseerd aan de hand van de belangrijkste voor het goed werkgeverschap
relevante beginselen, te weten het zorgvuldigheidsbeginsel, zuiverheid van
oogmerk, het motiveringsbeginsel, het vertrouwensbeginsel, het evenredigheidsbeginsel
en het gelijkheidsbeginsel.1Het «goed werkgeverschap» van het bevoegd gezag is grotendeels
reeds in de ambtenarenreglementen, die op basis van de Ambtenarenwet zijn
tot stand gekomen, uitgewerkt in concrete rechtspositionele normen. Dit is
in het civiele arbeidsrecht overigens niet anders.1De verwachting is dat het goed werkgeverschap van het bevoegd gezag met
name zal worden ingekleurd door de algemene beginselen van behoorlijk bestuur.
Het zal door het bevoegd gezag en de bestuursrechter nader worden ingevuld
in concrete situaties.7. ADVIES RAAD VOOR HET OVERHEIDSPERSONEELSBELEID7.1. Het adviesHet wetsvoorstel is gelijktijdig voor advies aan de Raad van State en
aan de Raad voor het Overheidspersoneelsbeleid (ROP) voorgelegd. Op 28 juli
2003 bracht de ROP een overwegend positief advies uit (Bijlage bij de memorie
van toelichting). De ROP onderschrijft de doelstelling van het wetsvoorstel
en merkt op dat het voorstel goed aansluit bij de eerdere wijziging van de
Ambtenarenwet in verband met integriteit.2Vanuit de ROP zijn ook kritische opmerkingen gemaakt. Zo vinden de decentrale
overheden het minder passend dat het wetsvoorstel uitgaat van een betrekkelijk
sterke centrale sturing door aan sectoren op detailniveau verplichtingen op
te leggen die volgens de decentrale overheden moeilijk uitvoerbaar zullen
blijken te zijn. Zij pleiten dan ook voor een maximale vrijheid bij de vaststelling
van het integriteitsbeleid en de inhoudelijke invulling van de gedragscode,
opdat optimaal op de lokale omstandigheden kan worden ingespeeld.De in de ROP verenigde centrales van overheidspersoneel zijn van oordeel
dat het wetsvoorstel te zeer uitgaat van: voor u, over u maar wel zonder u.
«De ambtenaar wordt op geen enkele manier betrokken bij de totstandkoming
van het integriteitsbeleid en het invoeren van een gedragscode. De in het
wetsvoorstel opgenomen informatieplicht aan de ondernemingsraad is onvoldoende
voor het stimuleren van de betrokkenheid van de ambtenaren en het bevorderen
van de continue aandacht voor de gedragscode en het integriteitsbeleid. Voor
het creëren van voldoende draagvlak dienen het integriteitsbeleid en
de gedragscode voor overleg en advies aan de ondernemingsraad voorgelegd te
worden, en dient de ambtenaar hierin een duidelijke rol toebedeeld te krijgen.»
Tenslotte wijzen de centrales erop dat regelgeving alleen niet voldoende zal
zijn om het goed functioneren van de ambtenaren te normeren.7.2. ReactieBij de ontwikkeling van integriteitsbeleid dient de juiste balans te worden
gevonden tussen maatregelen van onderop en sturing van bovenaf. Sinds de tweede
helft van de jaren negentig is de sturing van bovenaf versterkt. Gelet op
het toegenomen belang dat aan integriteit wordt toegekend zal deze aanpak
worden gecontinueerd. Het wetsvoorstel dient op de eerste plaats in dat licht
te worden bezien.3 Dat neemt echter niet weg
dat de regering geenszins een zware centrale sturing voorstaat en dat zij
beslist geen verplichtingen aan sectoren op detailniveau wil opleggen, die
bovendien moeilijk uitvoerbaar zullen blijken te zijn. Het wetsvoorstel heeft
tenslotte dusdanig vorm gekregen dat maximale vrijheid wordt gelaten bij de
inhoudelijke invulling van de gedragscode. Het belangrijkste doel van de gedragscode
is dat het een bruikbaar instrument en hulpmiddel kan zijn om cultuurverandering
binnen overheidsorganisaties te ondersteunen. Wel geeft de wet aanwijzigingen
ten aanzien van het te voeren integriteitsbeleid. De Raad van State vond de
niet nader omschreven verplichting om integriteitsbeleid te voeren te onbepaald
en adviseerde de verplichting te preciseren. Dat is gebeurd in
artikel 125quater, onderdelen a en b. De benoemde kernfacetten van integriteitsbeleid
geven richting, maar zijn dermate algemeen geformuleerd dat zij alle vrijheid
laten voor invulling op het lokale niveau. De opdracht tot inbedding van integriteitsbeleid
in het personeelsbeleid staat ook niet in de weg aan noodzakelijke ruimte
om optimaal op lokale omstandigheden in te kunnen spelen.Ten aanzien van de kritiek van de centrales van overheidspersoneel die
samengevat luidt dat de ambtenaar op geen enkele manier wordt betrokken, hecht
de regering eraan op te merken dat dit beeld geenszins past in haar visie,
waarin de participatie van alle ambtenaren juist van essentieel belang wordt
geacht voor het welslagen van integriteitsbeleid. Bij de totstandkoming van
de gedragscode omarmt de regering de zgn. bottom up benadering, waarbij participatie,
discussie en overleg tenslotte zullen kunnen leiden tot een op de lokale situatie
toegesneden gedragscode. Het aangepaste artikel 125quater onderdeel c (het
bevoegd gezag draagt zorg voor de totstandkoming van een gedragscode) laat
voor deze aanpak alle ruimte. In paragraaf 4.2. van de memorie van toelichting
is dit standpunt verwoord.Het in het wetsvoorstel gekozen medezeggenschapsregime behelst een jaarlijkse
informatieplicht aan de ondernemingsraad. Deze wettelijke informatieplicht
biedt voldoende aanknopingspunten voor nader overleg met de ondernemingsraad
over integriteitsbeleid en gedragscode. Te wijzen valt op artikel 23 van de
Wet op de ondernemingsraden (WOR) dat een uitgebreid kader biedt voor het
overleg met de ondernemingsraad. Het artikel biedt de ondernemingsraad ook
alle ruimte om voorstellen te doen (initiatiefrecht) over integriteitsbeleid
en gedragscode. Daarnaast biedt ook artikel 28, derde lid, van de WOR aanknopingspunten
(«waakhondfunctie» van de ondernemingsraad tegen discriminatie
in de onderneming). Bovendien zijn de bevoegde gezagsinstanties van de overheidsorganisaties
vrij om over verdere betrokkenheid afspraken te maken met de ondernemingsraad.
Zo biedt artikel 32 van de WOR o.a. de mogelijkheid om een adviesrecht of
instemmingsrecht af te spreken. De regering heeft in het wetsvoorstel derhalve
gekozen voor een medezeggenschapsregime dat desgewenst verder kan worden aangekleed
en versterkt. Het wetsvoorstel biedt daarvoor alle ruimte. Voorts is niet
ondenkbaar dat de te ontwikkelen gedragscodes onderdelen zullen bevatten die
zijn aan te merken als een regeling in het kader van artikel 27 van de WOR
en die daardoor aan instemmingsrecht onderhevig zijn. Zo zijn regelingen op
het gebied van arbeidsomstandigheden, personeelsopleiding, bedrijfsmaatschappelijk
werk, werkoverleg etc. instemmingsplichtig.Dit wetsvoorstel zal in combinatie met de medezeggenschapsrechten die
de WOR reeds biedt voorkomen dat integriteitsbeleid als het ware over de hoofden
van ambtenaren heen wordt ontwikkeld.Ten slotte kan de regering de conclusie van de centrales dat regelgeving
alleen niet voldoende is om het goed functioneren van de ambtenaar te normeren
alleen maar onderschrijven. Het gaat om bewustwording en permanente betrokkenheid
van alle ambtenaren, hetgeen onder andere kan worden bereikt door opleiding
(dilemmatrainingen), werkoverleg en de voorbeeldfunctie van het management
en de politieke bestuurders.8. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTINGArtikel IOnderdeel D: artikel 125terHet bevoegd gezag en de ambtenaar zijn verplicht te handelen en zich te
gedragen als een goed werkgever en een goed ambtenaar (vergelijk artikel 7:611
van het Burgerlijk wetboek voor de werkgever en werknemer in de civiele sector).
Nieuw is dat deze reeds lang bestaande norm, ten dele geschreven (goed ambtenaarschap),
ten dele ongeschreven (goed werkgeverschap) thans een plaats krijgt in de
Ambtenarenwet zelf. Deze bepaling is een open norm die inhoudt dat het bevoegd
gezag de ambtenaar behandelt zoals dit van een goed werkgever verwacht mag
worden.De ambtenaar is verplicht zich als een goed ambtenaar te gedragen. Dit
houdt in dat hij loyaal is ten opzichte van het bevoegd gezag en de aanwijzingen
en opdrachten van de leidinggevende zo goed en zorgvuldig mogelijk uitvoert.
Het houdt tevens in dat de ambtenaar zijn taak integer en onpartijdig uitvoert,
waarbij iedere belangenverstrengeling wordt voorkomen. Nadere explicitering
van deze norm zal o.a. plaatsvinden in de gedragscode als bedoeld in artikel
125quater van de Ambtenarenwet.Onderdeel D: artikel 125quater, onderdeel a.Het bevoegd gezag van ambtenaren die door of vanwege het rijk, de provincies,
de gemeenten of de waterschappen zijn aangesteld dient een integriteitsbeleid
te voeren dat is gericht op het bevorderen van goed ambtelijk handelen. Een
integraal integriteitsbeleid richt zich enerzijds op de organisatie en anderzijds
op de medewerkers. Het besteedt in elk geval aandacht aan het bevorderen van
integriteitsbewustzijn en aan het voorkomen van misbruik van bevoegdheden,
belangenverstrengeling en discriminatie. (zie paragraaf 3.4.1. tot en
met 3.4.4.)Onderdeel D: artikel 125quater, onderdeel b.Daar waar onderdeel a gericht is op de inhoud van integriteitsbeleid zorgt
onderdeel b voor een vaste verankering van dat integriteitsbeleid in het personeelsbeleid.
Dit gebeurt onder andere door integriteit in functioneringsgesprekken en werkoverleg
aan de orde te stellen en door het aanbieden van scholing en vorming op het
gebied van integriteit.Onderdeel D: artikel 125quater, onderdeel c.De waarden en normen waarmee de ambtenaar rekening moet houden bij de
vervulling van zijn functie en die de basis vormen voor het goed ambtenaarschap
zijn deels neergelegd in wet- en regelgeving. Hierbij valt te wijzen op onder
meer de Ambtenarenwet en de rechtspositionele besluiten. Het ethisch afwegingskader
waarbinnen de ambtenaar dient te handelen en de nadere concretisering ervan
zullen aan de orde komen in een gedragscode. Het bevoegd gezag draagt zorg
voor de totstandkoming van zo'n gedragscode voor goed ambtelijk handelen.Onderdeel D: artikel 125quater, onderdeel d.Het bevoegd gezag informeert de ondernemingsraad jaarlijks schriftelijk
over het gevoerde integriteitbeleid en over de naleving van de gedragscode.
Op deze wijze wordt ook voorkomen dat de aandacht voor de integriteit binnen
de organisatie in de loop der tijd zou verslappen. Naast deze informatieplicht
die zich binnen de arbeidsorganisatie bevindt, is een eveneens jaarlijkse
externe informatieplicht opgenomen in de richting van het geëigende
democratisch gekozen orgaan. Dat betreft voor het rijk: de Tweede Kamer, voor
de provincies: provinciale staten, voor gemeenten: de raad en voor waterschappen:
het algemeen bestuur. Voor de sector rijk kan in het Sociaal Jaarverslag Rijk
een jaarlijks beeld worden verschaft van het gevoerde integriteitsbeleid en
de naleving van de gedragscodes bij de departementen.Onderdeel D: 125quinquies, eerste lid, onderdeel aDe eed of belofte is een formele daad waarbij de ambtenaar uitdrukkelijk
verklaart, als een goed ambtenaar te handelen en zich aldus ook te gedragen.
Door het afleggen van de ambtseed of -belofte verplicht te stellen, is aandacht
voor integriteit vanaf het begin van de aanstelling verzekerd.Het bevoegd gezag kan nadere regels stellen omtrent het formulier van
de eed- of belofteaflegging en de verdere invulling.Onderdeel D: artikel 125quinquies, eerste lid, onderdelen
b tot en met fDe reeds op basis van de Ambtenarenwet bestaande verplichtingen ten aanzien
van het bevoegde gezag van het rijk, de provincies, de gemeenten en de waterschappen
om nadere regelgeving vast te stellen met betrekking tot de melding en registratie
van nevenfuncties, de openbaarmaking van geregistreerde nevenfuncties, het
verbieden van bepaalde nevenfuncties, de melding van financiële belangen
respectievelijk het bezit van en transacties in effecten, alsmede het vaststellen
van een regeling voor de melding van ernstige misstanden, wordt nu in één
artikel samengebracht. Hierdoor worden alle bepalingen uit artikel 125, eerste
lid met betrekking tot integriteit, samengebracht in deze nieuwe bepaling.
Dit is louter een herschikking en geen inhoudelijke verandering. Hetzelfde
geldt voor de bescherming van de ambtenaar die een melding van misstanden
doet volgens de vastgestelde procedure. Dit derde lid van het huidige artikel
125quinquies vervangt het vierde lid van artikel 125a van de Ambtenarenwet.Artikel IIOnderdeel B: artikel 12bisHet bevoegd gezag en de militaire ambtenaar zijn verplicht te handelen
en zich te gedragen als een goed werkgever en een goed militair ambtenaar
(vergelijk artikel 7:611 van het Burgerlijk wetboek voor de werkgever en werknemer
in de civiele sector). Nieuw is dat deze reeds lang bestaande norm, ten dele
geschreven (goed ambtenaarschap) en ten dele ongeschreven (goed werkgeverschap)
thans een plaats krijgt in de Militaire Ambtenarenwet zelf. Deze bepaling
is een open norm die inhoudt dat het bevoegd gezag de ambtenaar behandelt
zoals dit van een goed werkgever verwacht mag worden.De militaire ambtenaar is verplicht zich als een goed militair ambtenaar
te gedragen. Dit houdt o.a.in dat hij loyaal is ten opzichte van het bevoegd
gezag en de aanwijzingen en opdrachten van de leidinggevende zo goed en zorgvuldig
mogelijk uitvoert. Het houdt tevens in dat de militaire ambtenaar zijn taak
integer en onpartijdig uitvoert, waarbij iedere belangenverstrengeling wordt
voorkomen. Nadere explicitering van deze norm zal onder andere plaatsvinden
in de gedragscode als bedoeld in artikel 12ter van de Militaire Ambtenarenwet.Onderdeel B: artikel 12ter, eerste lidDe Minister van Defensie dient een integriteitsbeleid te voeren, dat is
gericht op het bevorderen van goed ambtelijk handelen. Een integraal integriteitsbeleid
richt zich enerzijds op de organisatie en anderzijds op de medewerkers. Het
besteedt in elk geval aandacht aan het bevorderen van integriteitsbewustzijn
en aan het voorkomen van misbruik van bevoegdheden, belangenverstrengeling
en discriminatie.(zie paragraaf 3.4.1. tot en met 3.4.4.)Onderdeel B: artikel 12ter, tweede lidDaar waar het eerste lid gericht is op de inhoud van integriteitsbeleid,
zorgt het tweede lid voor een vaste verankering van dat integriteitsbeleid
in het personeelsbeleid. Dit gebeurt onder andere door integriteit in functioneringsgesprekken
en werkoverleg aan de orde te stellen en door het aanbieden van scholing en
vorming op het gebied van integriteit.Onderdeel B: artikel 12ter, derde lidDe waarden en normen waarmee de militaire ambtenaar rekening moet houden
bij de vervulling van zijn functie en die de basis vormen voor het goed militair
ambtenaarschap zijn deels neergelegd in wet- en regelgeving. Hierbij kan gedacht
worden aan onder meer de Militaire Ambtenarenwet en de rechtspositionele besluiten.
Het ethisch afwegingskader waarbinnen de militaire ambtenaar dient te handelen
en de nadere concretisering ervan zullen aan de orde komen in een gedragscode.
De Minister van Defensie draagt zorg voor de totstandkoming van zo'n gedragscode
voor goed ambtelijk handelen.Gekozen is voor één gedragscode voor alle dienstonderdelen.
Dit laat echter onverlet dat de minister van Defensie kan besluiten om ten
aanzien van bepaalde functies nadere eisen te stellen.Onderdeel B: artikel 12ter, vierde lidDe minister van Defensie informeert het sectoroverleg Defensie jaarlijks
schriftelijk over het gevoerde integriteitbeleid en over de werking van de
gedragscode. Op deze wijze wordt ook voorkomen dat de aandacht voor de integriteit
binnen de organisatie in de loop der tijd zou verslappen. Er is gekozen voor
een informatieplicht aan het sectoroverleg Defensie om twee redenen. Op de
eerste plaats omdat er één centrale gedragscode voor alle militaire
ambtenaren dient te bestaan en ook het integriteitsbeleid centraal wordt opgezet.
Op de tweede plaats vanwege de specifieke medezeggenschapsstructuur. Aan deze
interne informatieplicht is een eveneens jaarlijkse externe informatieplicht
toegevoegd in de richting van de Tweede Kamer. Op deze wijze wordt verantwoording
afgelegd tegenover het democratisch gekozen orgaan.Onderdeel B: artikel 12quater, eerste lid onderdeel aDe eed of belofte is een formele daad. De militaire ambtenaar verklaart
te zullen handelen als een goed militair ambtenaar en zich aldus ook te gedragen.
Door het afleggen van de ambtseed of -belofte is aandacht voor integriteit
vanaf de aanvang van de aanstelling verzekerd.Onderdeel B: artikel 12quater, onderdelen b tot en met
fDe reeds op basis van de Militaire Ambtenarenwet bestaande regelingen
met betrekking tot de melding en registratie van nevenfuncties, de openbaarmaking
van geregistreerde nevenfuncties, het verbieden van bepaalde
nevenfuncties, de melding van financiële belangen respectievelijk het
bezit van en transacties in effecten, alsmede regeling voor de melding van
ernstige misstanden, wordt nu in één artikel samengebracht.
Hierdoor worden alle bepalingen met betrekking tot integriteit uit artikel
12, eerste lid, samengebracht in deze nieuwe bepaling. Dit betreft uitsluitend
een herschikking en geen inhoudelijke verandering. Hetzelfde geldt voor de
bescherming van de ambtenaar die een melding van misstanden doet volgens de
vastgestelde procedure. Dit tweede lid van het huidige artikel 12quater vervangt
het vierde lid van artikel 12a van de Militaire Ambtenarenwet.Artikel IIIOnderdeel A: artikel 50, vierde lid, onderdeel a tot en
met dHet tot aanstelling bevoegd gezag van ambtenaren van politie dient een
integriteitsbeleid te voeren dat is gericht op het bevorderen van goed ambtelijk
handelen. Een integraal integriteitsbeleid richt zich enerzijds op de organisatie
en anderzijds op de medewerkers. Het besteedt in elk geval aandacht aan het
bevorderen van integriteitsbewustzijn en aan het voorkomen van misbruik van
bevoegdheden, belangenverstrengeling en discriminatie (zie paragraaf 3.4.1.
tot en met 3.4.4.). Onderdeel b zorgt voor een vaste verankering van het integriteitsbeleid
in het personeelsbeleid. Dit gebeurt onder andere door integriteit in functioneringsgesprekken
en werkoverleg aan de orde te stellen en door het aanbieden van scholing en
vorming op het gebied van integriteit.De waarden en normen waarmee de politieambtenaar rekening moet houden
bij de vervulling van zijn functie en die de basis vormen voor het goed ambtenaarschap
zijn deels neergelegd in wet- en regelgeving. Hierbij kan gedacht worden aan
onder meer de Politiewet 1993 en de rechtspositionele besluiten. Het ethisch
afwegingskader waarbinnen de politieambtenaar dient te handelen en de nadere
concretisering ervan zullen aan de orde komen in een gedragscode. Elke politieorganisatie
kan een eigen gedragscode voor goed ambtelijk handelen ontwikkelen, maar het
is eveneens denkbaar dat het bevoegd gezag de inhoud van een landelijke «modelgedragscode»
voor het korps van toepassing verklaart.Het bevoegd gezag informeert de ondernemingsraad jaarlijks schriftelijk
over het gevoerde integriteitsbeleid en over de werking van de gedragscode.
Op deze wijze wordt ook voorkomen dat de aandacht voor de integriteit binnen
de organisatie in de loop der tijd zou kunnen verslappen. Naast deze informatieplicht
die zich binnen de arbeidsorganisatie bevindt, is een eveneens jaarlijkse
externe informatieplicht opgenomen in de richting van Onze Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties. Bij andere overheidssectoren is sprake van een
informatieplicht in de richting van het democratisch gekozen orgaan. Ten aanzien
van de politieorganisatie is de politiek-bestuurlijke verantwoordelijkheid
gecompliceerder. Daarom is gekozen voor een rapportageplicht aan de Minister
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,J. W. RemkesDe Staatssecretaris van Defensie,C. van der KnaapXNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1Kamerstukken II, vergaderjaar 1996–1997, 25 282, nr. 8.XNoot2Advies van de Raad voor het Overheidspersoneelsbeleid inzake de Ambtelijke
Status, nr. 17, 16 december 1998.XNoot3Kamerstukken II, vergaderjaar 1998–1999, 24 253, nr. 7.XNoot4Advies van de Raad voor het Overheidspersoneelsbeleid inzake de gevolgen
van de veranderende verhoudingen tussen overheid en samenleving voor de overheid
als arbeidsorganisatie, nr. 21, 22 december 1999.XNoot1Stb. 2003, 60.XNoot2Drs. C.I. Dales, Om de integriteit van het openbaar bestuur, VNG-rede
1992.XNoot1Zie voorts de Nota Integriteitsbeleid openbaar bestuur en politie en het
hierover gevoerde Algemeen Overleg van 3 september 2003, Kamerstukken
II, vergaderjaar 2002–2003, 28 844, nr. 2 en nr. 3.XNoot2United Nations Convention against Corruption, Chapter II (Preventive measures);
Annex to The General Assembly draft resolution, A/RES/58/4, October 2003.XNoot3Onder «public official» wordt verstaan: elke verkozen of benoemde
persoon met een wetgevende, administratieve, of rechterlijke functie op elk
niveau van de organisatie en elke persoon die een publieke functie uitoefent
in een publiek agentschap of overheidsonderneming.XNoot1Artikel 3:3 van de Algemene wet bestuursrecht.XNoot1Nota van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties «Vertrouwen
in verantwoordelijkheid», 21 september 1999, pp 6–8.XNoot2Stb. 2002, 111 en 112 en Stb. 2003, 17 en 18.XNoot1Algemene Rekenkamer, Rechtmatigheidsonderzoek 1997, Kamerstukken II, vergaderjaar
1997–1998, 26 100, nrs. 1–2, pag. 35.XNoot2Artikel 4:1 van de Arbeidstijdenwet (beleid ter zake van arbeidsen rusttijden)
en in artikel 3 van de Arbeidsomstandighedenwet (arbeidsomstandighedenbeleid).XNoot1Kamerstukken II, vergaderjaar 2000–2001, 25 806, nr. 5, pag.
6.XNoot2Zie de Nota Integriteitsbeleid openbaar bestuur en politie, Tweede Kamer,
vergaderjaar 2002–2003, 28 844, nr. 2, met name paragraaf 4.3.
Maatregelen bij integriteitsinbreuken.XNoot3Zie de door het Ministerie van Financiën ontwikkelde handreiking
voor een audit, Integriteit bij het Rijk, (2e versie, Den Haag
19 december 2002).XNoot1De privaatrechtelijke pendant van misbruik van bevoegdheid is opgenomen
in artikel 3:13 BW.XNoot1Circulaire tegengaan draaideurconstructies binnen de rijksdienst van 13 september
1999, bijlage 3 bij Nota «Integriteit van het openbaar bestuur»,
21 september 1999.XNoot2Artikel 64, tweede lid, bepaalt dat het aannemen van steekpenningen onvoorwaardelijk
en ten strengste is verboden (vgl. artikel 362 en 363 van het Wetboek van
Strafrecht).XNoot3Stcrt. 1999, 154, pag. 5.XNoot1LJN-nummer: AA3987 Zaaknr.: 97/5694AW.XNoot2respectievelijk de artikelen 15, 41c en 69 lid 2 van de Gemeentewet.XNoot3Kamerstukken II, vergaderjaar 2000–2001, 27 751, nr. 3.XNoot1Arbeidsovereenkomst, Deventer art. 7:611 – pag. 31.XNoot1De van oudsher een van de belangrijkste wettelijke uitwerkingen van de
eis van goed werkgeverschap betreft de verantwoordelijkheid van de werkgever
voor de veiligheid op het werk, die sinds 1909 in het Burgerlijk wetboek is
geregeld. (artikel 7:658 BW).XNoot2Stb 2003, 60.XNoot3Zie de Nota Integriteitsbeleid openbaar bestuur en politie, Tweede Kamer,
vergaderjaar 2002–2003, 28 844, nr. 2 pag. 6. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29436-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl