Grondrechten in een pluriforme samenleving; Brief regering; Salafisme in Nederland
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST140537
 2009-2010
 
 29 614
 Grondrechten in een pluriforme samenleving
 
 
 
 
 Nr. 
 22
 BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES,
VAN JUSTITIE, EN VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIE
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 22 januari 2010
 
 Onlangs ontving uw Kamer van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
(AIVD) een notitie over actuele trends en ontwikkelingen ten aanzien van het
salafisme in Nederland. In deze brief reageren
de ministers van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Justitie en de
minister voor Wonen, Werken en Integratie op deze notitie. Na publicatie van
de wegwijzer façadepolitiek is aan uw kamer ook toegezegd om een verdiepingsslag
hierop te geven en het salafisme nader te duiden. Met deze brief doet het
kabinet de toezegging gestand door verschillende stromingen binnen het salafisme
te duiden en aan te geven hoe het kabinet daar tegenover staat. Daarmee is
voldaan aan de toezegging.
 Samenvatting AIVD notitie
 In de notitie geeft de AIVD aan dat de groei van de salafistische beweging
in ons land momenteel stagneert. De aantrekkingskracht van het salafisme op
potentieel ontvankelijke moslims is afgenomen en daarmee lijkt een deel van
de voedingsbodem voor radicalisering te zijn verdwenen. Voor alle salafistische
centra geldt inmiddels dat personen die te liëren zijn aan extremisme
of terrorisme, geweerd worden. Het propageren van een jihadistisch gedachtegoed
wordt niet langer getolereerd, waardoor gewelddadige geluiden langzaam maar
zeker uit de salafistische moskeeën zijn verdwenen.
 
 De oorzaak van deze verandering kan deels gezocht worden in het publieke
debat (de schijnwerpers werden veelvuldig gericht op imams en andere woordvoerders,
die publiekelijk werden aangesproken op hun standpunten), in het overheidsbeleid
(burgemeesters en andere bestuurders spreken moskeebesturen aan op hun maatschappelijke
verantwoordelijkheid), maar vooral ook in de toegenomen weerstand binnen de
Nederlandse moslimgemeenschap tegen radicale islamitische boodschappen (de
zogenoemde radicale dawa). Moslims spreken zich,
zo stelt de AIVD, op lokaal en nationaal niveau steeds vaker uit
tegen anti-integratieve en onverdraagzaam isolationistische boodschappen die
uitgaan van sommige salafisten.
 
 De AIVD meent wel dat het salafisme, ondanks deze positieve ontwikkeling,
een beweging blijft die een polariserende invloed kan hebben op de samenleving.
Er is nog wel sprake van een anti-integratief gedachtegoed dat soms kan leiden
tot onverdraagzaam isolationisme en in het meest ernstige geval tot het ontstaan
van een parallelle samenleving. De stagnatie van de groei van de salafistische
beweging is bovendien een recent verschijnsel en het is nog onzeker of deze
ontwikkeling zich op langere termijn zal doorzetten. Aandacht en waakzaamheid
vanuit de overheid en de Nederlandse samenleving blijven dan ook van belang,
aldus de AIVD. Gewaakt moet worden voor zowel een onderschatting als een overschatting
van de problematiek. Ongenuanceerde reacties kunnen het vertrouwen tussen
groepen in de Nederlandse samenleving schaden. Om dat vertrouwen tussen groepen
te herstellen, is het advies van de AIVD om de interactie met de salafistische
gemeenschap te continueren en haar indien mogelijk te betrekken bij initiatieven
die gericht zijn op het bevorderen van integratie en sociale cohesie.
 Toelichting Bewindspersonen
 Als bewindspersonen betrokken bij de beleidsterreinen van terrorisme,
radicalisering, polarisatie en integratie willen wij hier de genuanceerde
reactie geven op deze ontwikkelingen waar de notitie van de AIVD om vraagt.
Voorts beschrijven we het beleid dat het kabinet ten aanzien van het fenomeen
salafisme uitvoert.
 
 We baseren onze reactie op de notitie van de AIVD en voorgaande studies,
maar ook op enkele empirische onderzoeken die recent zijn opgeleverd en op
gesprekken met gemeenten die een salafistische gemeenschap kennen. Het is daarbij van belang te bedenken dat de focus van
de AIVD zich logischerwijs richt op dàt deel van het salafisme dat
(potentieel) een bedreiging vormt voor de Nederlandse democratische rechtsorde.
 
 Uit bovenstaande onderzoeken en gesprekken wordt duidelijk dat het salafisme
een verzamelterm is voor een aantal ultraorthodoxe substromingen binnen de
islam. Zij hanteren allemaal dezelfde «methode» voor het benaderen
van de islamitische bronteksten en het vertalen ervan naar de dagelijkse beleving.
Deze substromingen zijn het redelijk met elkaar eens op de hoofdpunten van
de geloofsleer en de praktisering daarvan. Het complexe van het ontwikkelen
van een overheidsvisie op de salafistische bewegingen is dat verschillende
groepen en individuen zich beroepen op de salafistische methode, maar tot
verschillende conclusies komen, vooral waar het gaat om politieke en sociale
voorkeuren. Dit is overigens niet anders dan in de meeste andere orthodoxe
geloofsgemeenschappen. Ook daar bepalen gedeelde theologische uitgangspunten
en gedragsvoorschriften niet noodzakelijkerwijs de politieke meningen of sociale
gedragingen van de gelovigen. Bovendien is er altijd verscheidenheid in de
daadwerkelijke vertaling van leerstellingen naar de praktijk, ook al wordt
een ideaal mondeling beaamd. Er zijn gewelddadige extremisten (jihadisten)
die zich beroepen op de salafistische methode. Anderen, die zich ook beroepen
op de salafistische methode, bestrijden juist de rekruteringspogingen van
deze gewelddadige extremisten. Weer anderen die de methode zeggen te volgen
prediken isolatie en afzijdigheid, terwijl anderen zich juist maatschappelijk
inzetten. Uiteraard is het mogelijk een smallere bandbreedte van meningen
en gedrag te definiëren, maar het blijft een spectrum.
 
 Deze nuancering betekent niet verslapping, maar juist een verscherping
van het overheidsbeleid. Hier wordt uiteengezet welke specifieke zorgen er
zijn over salafistische uitingen en hoe het kabinet die zorgen heeft belegd.
 Orthodoxie
 Het is niet aan de overheid te bepalen wie echte salafisten zijn, of welke
religieuze standpunten wel of niet juist zijn. De overheid dient neutraal
te zijn in godsdienstzaken en volstaat met het erkennen dat er een ultraorthodox
islamitisch spectrum is dat als salafisme bekend staat. Dit kabinet ziet wel
voor zichzelf een rol om zich uit te spreken tegen gedragingen die haaks staan
op de door dit kabinet uitgedragen kernwaarden (denk aan vrijheid, gelijkheid,
pluriformiteit en tolerantie). Daarnaast bestrijdt de overheid in woord en
daad gedrag dat anti-integratief is. Tegen gedrag dat de grenzen van de democratische
rechtsstaat overschrijdt, wordt zonder pardon opgetreden. 
 Integratie en rechtsstaat
 De rechtsstaat vormt het fundament van de samenleving. Hij vormt ook het
kader voor de integratie van nieuwe Nederlanders. Hij geeft orde aan de samenleving,
bevat regels en biedt bescherming aan burgers. De rechtsstaat is van én
voor iedereen. Het in stand houden van de rechtsstaat vergt zowel inspanningen
van de overheid als van de burgers.
 
 Het kabinet stelt voorop dat vrijheid van godsdienst tot de fundamentele
rechten behoort van onze rechtsstaat. De overheid bewaakt het grondwettelijke
recht van burgers om hun godsdienst in vrijheid te belijden. Dit omvat ook
het recht om (ultra)orthodox te zijn, naast het recht om afvallig, ongelovig
of onverschillig ten aanzien van religie te zijn.
 Dit betekent dat het eenieder vrij staat te geloven en binnen de grenzen
van de rechtsstaat daar ook uiting aan te geven en zich daarnaar te gedragen.
Dit grondrecht vereist echter eveneens respect voor andere religies en andere
gelovigen, maar ook voor hen die niet geloven of afstand nemen van hun geloof.
Dit geeft spanning tussen vrijheid van meningsuiting en vrijheid van godsdienst.
 Ook hier geldt dat de discussie daarover van groot belang is, maar wel
in het teken moet staan van het zoeken naar een oplossing, toenadering of
wederzijds begrip.
 
 De overheid mengt zich niet in godsdienstige opvattingen, maar neemt wel
stelling als kernwaarden en belangrijke verworvenheden worden bedreigd. Zo heeft de Minister voor Wonen, Wijken en Integratie
zich onlangs duidelijk uitgesproken tegen diegenen die ageren tegen gelijke
kansen en behandeling van alle burgers, ook al doen ze dit binnen de kaders
van de wet.
 Polarisatie
 De actualiteit laat zien dat maatschappelijke spanningen kunnen ontstaan
vanwege de verschillen van mening over normen en waarden van salafisten ten
opzichte de rest van de samenleving (onder wie niet-orthodoxe moslims). Verschillen
in behoefte aan participatie, begroeting- en omgangsvormen, en uiterlijkheden
kunnen op onbegrip stuiten bij delen van de bevolking. Grote weerstand ontstaat
waar het gaat om het strikt onderscheid maken tussen de seksen, de anders
gelovigen en seksuele oriëntaties, alsook om de houding die uitgedragen
wordt ten opzichte van de rechtspraak, de overheid en de democratie.
 
 Sommige salafisten geloven dat zij ongelovigen dienen te haten, dat zij
ongelovigen niet mogen groeten, feliciteren noch vriendschap met hen mogen
sluiten. Deze vorm van religieus beargumenteerde onverdraagzaamheid roept
begrijpelijkerwijs weerstand op. Juridisch gezien mogen burgers intolerant
en afzijdig zijn, maar het kabinet mag er ook wat van vinden. Wij roepen dan
ook eenieder op om zich uit te spreken tegen onverdraagzaamheid.
 
 Tegelijkertijd bepaalt op dit moment de onverdraagzame houding van een
klein aantal salafisten (samen met het extreme geweld gepleegd uit naam van
de islam) ten onrechte voor een belangrijk deel het beeld dat media, politiek
en samenleving hebben van de (orthodoxe) islam. In deze beeldvorming staat «salafisme»
gelijk aan extremisme en zou de salafistische leer de «echte»
islam zijn, die alle moslims in beginsel volgen. Deze beelden leiden tot stereotyperingen
van en onverdraagzaamheid richting (orthodoxe) moslims. Ook tegen deze vorm
van onverdraagzaamheid spreekt het kabinet zich uit.
 Democratische rechtsorde
 Onder salafisten bestaat overeenstemming dat de ideale samenleving een
islamitische is. Idealiter zou er een rechtsorde zijn die gebaseerd is op
hun versie van islamitisch recht. De zorg, vanuit de leer gerekend, is dat
salafisten de democratische rechtsorde zouden ondermijnen. In de praktijk
accepteren salafistische leiders in het openbaar de Nederlandse democratische
rechtsorde, al wordt het theocratisch ideaal behouden. Desondanks is er, zoals
de AIVD in zijn notitie stelt, een kleine groep salafisten uit wiens mond
achter gesloten deuren onverdraagzaam-isolationistische en antidemocratische
geluiden worden opgevangen (bijvoorbeeld: stellen dat de islamitische wet
boven de Nederlandse wet staat, moslims aansporen het contact met ongelovigen
te vermijden, of vrouwen een zeer beperkte bewegingsvrijheid toekennen).
 
 Deze verschijnselen betreffen echter slechts een kleine groep «preciezen»
binnen de brede groep mensen die zeggen de salafistische methode te volgen.
Onder die brede groep salafisten bevinden zich ook veel «rekkelijken».
Bij hen is sprake van zelfbewust maatschappelijk optreden, maar niet van antidemocratisch
activisme.
 Er leeft ergernis over de in hun ogen «onzuivere» geloofsbeleving
van moslims en Nederland, frustratie over de maatschappelijke discussie over
de islam of over de buitenlandse politieke situatie. De leer zegt dat een
rechtsorde gebaseerd op sharia de ideale staatsrechtelijke situatie zou zijn,
maar in de praktijk vertaalt dit zich bij de meeste volgelingen niet in daadwerkelijke
verwerping van de democratische rechtsorde.
 
 Het kabinet heeft eerder gesteld dat in Nederland geen plaats is voor
verschillende rechtssystemen. De democratische
rechtsstaat is en blijft het enige uitgangspunt voor het Nederlands recht.
Wel staat het eenieder vrij om binnen een organisatie of vereniging –
inclusief religieuze organisaties – regels te stellen omtrent het wenselijk
gedrag of het afsluiten van overeenkomsten binnen het desbetreffende samenlevingsverband.
Dit recht wordt begrensd door de wet en de openbare orde. Ook mag er geen
sprake zijn van dwang, ongeoorloofde druk of machtsmisbruik binnen organisaties
of tussen individuen.
 Jihadistisch terrorisme
 Omdat gewelddadige extremisten (jihadisten) zich beroepen op de salafistische
methode en in het verleden in en nabij salafistische centra hebben geopereerd,
is er in het kader van terrorismebestrijding aandacht geweest voor
de bredere salafistische beweging in Nederland. De AIVD stelt dat de salafistische
centra in Nederland op dit moment niet fungeren als voedingsbodem voor jihadistisch
terrorisme. Jihadistische geluiden worden niet langer getolereerd en radicaliserende
jongeren worden geweerd uit de desbetreffende centra. Dit is uiteraard een
positieve ontwikkeling, die al eerder in verschillende Dreigingsbeelden Terrorisme
in Nederland (DTN) is gecommuniceerd. De consequentie hiervan is wel dat jihadisten
hun toevlucht zoeken tot andere ontmoetingsplaatsen, zoals het internet of
zelfgekozen alternatieve locaties. Gewelddadige radicalisering vindt volgens
de AIVD niet of nauwelijks meer plaats binnen de gevestigde moskeeën.
De dreiging van jihadistisch terrorisme gaat dus niet langer uit van de salafistische
centra. Dit betekent dat het georganiseerde salafisme in Nederland niet langer
vanuit het oogmerk van terrorismebestrijding onderwerp hoeft te zijn van actief
overheidsbeleid.
 
 Vanzelfsprekend betekent dit niet een verslapping op het bestrijden van
het jihadistisch terrorisme. Het nodigt eerder uit tot een verduidelijking
en een verscherping ervan.
 
 Jihadisten beroepen zich op de salafistische methode, gebruiken veelal
dezelfde termen (met extremere invulling) en zijn vaak moeilijk te onderscheiden
van salafisten als er niet over specifieke (politieke) twistpunten gesproken
wordt. Het risico blijft bestaan dat, ondanks de inspanningen van geloofsgenoten
en voormannen, kleine aantallen aanhangers van het salafisme de opgelegde
beperkingen ten aanzien van geweld niet (langer) accepteren en doorradicaliseren
naar jihadistische geweldsacceptatie. De theologische verwantschap van salafisme
en jihadisme blijft reden om de ontwikkelingen van de salafistische beweging
goed te blijven volgen, vooral als de maatschappelijke context dusdanig verandert
dat jongeren gaan twijfelen aan de door de geloofsleer opgelegde actiebeperkingen.
 
 Binnenkort ontvangt uw kamer een aantal studies dat dieper ingaat op de
ideologie en strategie van het jihadisme alsook op jihadistische netwerken
in Nederland. Vanzelfsprekend ontvangt uw kamer daarbij een nota die de studies
en de hierboven geconstateerde ontwikkelingen rond jihadisme beleidsmatig
zal toelichten.
 Beleid
 De ontwikkelingen binnen het brede salafistische spectrum zijn dus om
verschillende redenen aanleiding voor overheidsaandacht. Het kabinet voert
een driesporenbeleid ten aanzien van het salafisme, in het kader van het kabinetsbreed
Actieplan Polarisatie en Radicalisering 2007–2011. Uw Kamer wordt dan
ook geïnformeerd over de voortgang van dit beleid middels de reguliere
operationele plannen en voortgangsrapportages van dit Actieplan. Voor de komende
jaren wordt het volgende beleid uitgevoerd ten aanzien van negatieve uitingen
van het salafisme.
 Spoor 1: Handhaven
 Vanzelfsprekend blijft de zorg en alertheid bestaan voor de aanwezigheid
van personen die, in de marges van de bredere salafistische beweging, radicaliseren
naar het jihadisme. Dit is in het verleden een reëel gevaar gebleken
en zal met alle beschikbare middelen worden voorkomen en bestreden.
 • Hiertoe wordt in 2010 het contra-terrorismebeleid gecontinueerd
waaronder expertiseversterking van professionals betrokken bij de handhaving
(politie, gevangenispersoneel, reclassering etc.). Naast de aangekondigde
studies en beleidstoelichting wordt uw Kamer hierover periodiek
geïnformeerd via de voortgangsrapportages terrorismebestrijding.
 • Gemeenten die een de-radicaliseringsproject willen opzetten, kunnen
ook in 2010 terecht bij het Rijk voor ondersteuning. De Rijkspartners ondersteunen
met kennisontwikkeling, facilitering van expertmeetings en gemeentelijke intervisie
om concrete casussen te bespreken. Om gemeenten te ondersteunen in de ontwikkeling
en uitvoering van de-radicaliseringstrajecten
(intensieve individuele trajecten) van jongeren die radicaliseren naar het
gebruik van geweld, wordt er een netwerk van specialisten opgezet.
 Spoor 2: Confronteren en delegitimeren bij ontoelaatbare
gedragingen en uitingen
 De verholen antidemocratische en extreem onverdraagzame houding van sommige
salafisten baart de overheid zorgen, omdat een dergelijke houding niet strookt
met onze democratische rechtsstaat maar ook omdat een dergelijk discours een
voedingsbodem kan vormen voor verdergaande radicalisering. Als deze beweging
aan kracht wint, kan ze op langere termijn (delen van) de samenleving ontwrichten
doordat ze de tegenstellingen langs etnische en religieuze lijnen kan versterken.
 • Om deze trend tegen te gaan, wordt de huidige strategie van confronteren,
de-legitimeren en strafrechtelijk handhaven gericht voortgezet, zodat die
strategie niet sleets raakt of contraproductief werkt door een te ruime keuze
van de doelgroep.
 • Het Rijk werkt samen met relevante gemeenten om ervaringen uit
te wisselen over hoe om te gaan met vraagstukken omtrent salafisme. Het Rijk
organiseert hiertoe periodieke bijeenkomsten waarbij lokale en nationale kennis
en praktijken worden gedeeld.
 • Er komt een «Handreiking Weerwoord» om professionals
praktische handvatten (zowel qua inhoud als methodiek) te geven om op basis
van de democratische waarden een weerwoord te kunnen bieden aan ongewenste
gedragingen of uitingen van jongeren en bij hen zelf reflectie te kunnen bevorderen
(begin 2010 gereed).
 • Organisaties of personen met antidemocratische sympathieën
of gedragingen worden, vanuit bescherming van de democratische rechtsorde,
door de overheid (AIVD) in de gaten gehouden.
 Spoor 3: Versterken van weerbaarheid en binding
 De grondwettelijk verankerde vrijheid van godsdienst en de vrijheid van
meningsuiting staan in Nederland een grote mate van ruimte toe (uitzonderingen
betreffen uiteraard haatzaaiing en discriminatie, maar ook bijvoorbeeld de
gedragsregels en beroepsmatige eisen van overheids- en maatschappelijk instellingen,
en ook het (gedeeltelijke) verbod op gelaatsbedekkende kleding). Dit neemt
niet weg dat er maatschappelijke discussie kan worden gevoerd over bepaalde
praktijken en dat er waar nodig grenzen getrokken moeten worden.
 • In het periodiek overleg tussen Rijk en gemeenten komt ook aan
de orde of en, zo ja hoe, de salafistische gemeenschap betrokken kan worden
bij activiteiten op het terrein van integratie, emancipatie, sociale cohesie,
sociale hulpverlening etc.
 • Daarnaast worden lopende activiteiten (in het kader van het Actieplan
Polarisatie en Radicalisering) gecontinueerd, zoals het tegengaan van polarisatie,
de stimuleringsmaatregelen versterking waarden van de democratische rechtstaat,
de weerbaarheidstrainingen voor jongeren, en de ondersteuning op maat van
professionals, moslimsleutelfiguren, ouders en jongeren.
 • In de integratiebrief van de minister voor WWI maakt het kabinet
duidelijk het niet wenselijk te vinden dat groepen zich onttrekken aan de samenleving en worden maatregelen aangekondigd die ontmoeting en
binding tussen groepen stimuleren.
 
 De minister van Binnenlandse Zaken en Koninksrijksrelaties,
 G. ter Horst
 De minister van Justitie,
 E. M. H. Hirsch Ballin
 De minister voor Wonen, Wijken en Integratie,
 E. E. van der Laan
 
 
 
 
 Weerstand en tegenkracht: Actuele trends en ontwikkelingen ten aanzien
van het salafisme in Nederland; AIVD, 2009; kamerstuk 29 924, nr. 45.
 
 
 Zie de AIVD-publicatie Radicale dawa in verandering, 2007.
 
 
 Moors, H. en Jacobs, M. Aan de hand van de imam. Integratie en participatie
van orthodoxe moslims in Tilburg-Noord, 2009. De Koning, M. Zoeken naar een
zuivere Islam, 2008.
 
 
 Zie ook de «Nota Grondrechten in een pluriforme samenleving»,
TK 2003–2004 29 614, nr. 2.
 
 
 Minister voor Wonen, Wijken en Integratie, Integratiebrief, 17 november
2009.
 
 
 AIVD 2009, opcit.
 
 
 TK, 30 800 VI, nr. 115.
 
 
 Cf. brief aan de Tweede Kamer over shariarechtbanken, TK 2008–2009
31700 VI, nr. 160.
 
 
 De geschiedenis leert dat een veranderende maatschappelijke context grote
impact kan hebben op politiek-religieuze visies. In het verleden zijn er in
het buitenland militante bewegingen ontstaan vanuit salafistische hoofdstromen
(Egypte, Algerije, Saudi Arabie, Somalie), maar ook zijn militante geleerden
in andere situaties op het gewelddadig extremisme teruggekomen (Saudie Arabie,
Egypte, Libië).