Decemberverslag 1995 van de Algemene Rekenkamer; Verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24555, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

19-12-1995

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1995-1996

24555 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoud BELANGRIJKSTE BEVINDINGENVoortijdig schoolverlatenPrivatisering 's Rijks MuntBestekscontroles Noord-HollandVerliezen op borgstellingskredieten midden- en kleinbedrijfUitvoering hervormd gemeenschappelijk landbouwbeleid in
NederlandBeheer van leningen door de rijksoverheid1. ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPEN 1.1. Voortijdig schoolverlaten SAMENVATTING1. INLEIDING 1.1. Ontwikkeling van het beleid 1990–19941.2. Onderzoeksvragen2. BELEIDSVOORBEREIDING3. BIJDRAGEN VAN DE BETROKKEN ACTOREN 3.1. Departementale directies3.2. Intermediaire organisaties3.3. Scholen4. TERUGDRINGING VOORTIJDIG SCHOOLVERLATEN5. CONCLUSIE6. REACTIE MINISTER7. NAWOORD REKENKAMERBIJLAGE1. Bewaking van de schoolloopbaan 1.1. Leerlingbegeleiding1.2. Informatie over de schoolloopbaan1.3. Studie- en beroepskeuzevoorlichting2. Vergroting van de variëteit van het onderwijsaanbod 2.1. Uitbreiding van leerwegen2.2. Vernieuwing van didactiek en methodiek3. Samenwerking tussen scholen en instellingen4. Versterking van de eigen verantwoordelijkheid van de
scholen 4.1. Werken volgens een plan en verslaglegging4.2. Deskundigheidsbevordering5. Gebruik van subsidieregelingen6. Terugdringing voortijdig schoolverlaten2. FINANCIËN2.1. Privatisering 's Rijks Munt SAMENVATTING1. INLEIDING2. VOORBEREIDING 2.1. Algemeen2.2. Financiële gevolgen van de privatisering2.3. Berekeningssysteem kost- en verkoopprijzen2.4. Ondernemingsplan2.5. Conclusies2.6. Reactie minister en commentaar Rekenkamer3. RELATIE STAAT EN MUNTBEDRIJF 3.1. Algemeen3.2. Produktienorm3.3. Conclusies3.4. Reactie minister en commentaar Rekenkamer4. GEVOLGEN VOOR DE RIJKSBEGROTING 4.1. Algemeen4.2. Conclusies4.3. Reactie minister en commentaar Rekenkamer3. VERKEER EN WATERSTAAT3.1. Bestekscontroles Noord-Holland SAMENVATTING1. INLEIDING2. UCA-REGELGEVING3. HANDBOEK UCA NOORD-HOLLAND4. INVENTARISATIEBESTANDEN5. INHUUR PERSONEEL EN MATERIEEL6. KOFFIEVOORZIENING7. AANBESTEDING8. RENTECLAIM9. BAGGERWERKZAAMHEDEN10. TOEZICHT DIRECTIE NOORD-HOLLAND11. CONCLUSIES12. REACTIE MINISTER4. ECONOMISCHE ZAKEN4.1. Verliezen op borgstellingskredieten Midden- en Kleinbedrijf SAMENVATTING1. INLEIDING2. FINANCIËLE UITKOMSTEN VAN DE KREDIETVERLENING 2.1. Risico van de Staat2.2. Risico van de banken3. MAATREGELEN 3.1. Onderzoeken3.2. Aanpassing van de regelgeving4. INFORMATIEVOORZIENING5. CONCLUSIES5. LANDBOUW, NATUURBEHEER EN VISSERIJ5.1. Uitvoering hervormd Europees landbouwbeleid in Nederland SAMENVATTING1. INLEIDING2. UITWERKING REGELGEVING EN CONTROLE EN TOETSING AANVRAGEN3. CONTROLE DOOR DE DEPARTEMENTALE ACCOUNTANTSDIENST4. CONTROLES DOOR DE ALGEMENE INSPECTIEDIENST5. AFWIKKELING AID RAPPORTEN DOOR DE REGIONALE DIRECTIES6. GEÏNTEGREERD BEHEERS- EN CONTROLESYSTEEM7. GEVOELIGHEID REGELINGEN VOOR MISBRUIK EN ONEIGENLIJK
GEBRUIK8. CONCLUSIES9. HOOFDLIJNEN REACTIE MINISTER10. NAWOORD REKENKAMER6. DIVERSE BELEIDSTERREINEN6.1. Beheer van leningen door de rijksoverheid SAMENVATTING1. INLEIDING2. RIJKSBREED BEHEER VAN LENINGEN 2.1. Algemeen2.2. Interdepartementale regelgeving2.3. Inventarisatie leningen2.4. Omvang subsidiëring2.5. Informatievoorziening omtrent leningen2.6. Conclusies en aanbevelingen2.7. Reactie ministers2.8. Commentaar Rekenkamer3. MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN 3.1. Algemeen3.2. Ad hoc leningen3.3. Technische Ontwikkelingskredieten3.4. Conclusies en aanbevelingen3.5. Reactie minister van Economische Zaken en commentaar
Rekenkamer4. MINISTERIE VAN FINANCIËN 4.1. Bevindingen4.2. Conclusies en aanbevelingen4.3. Reactie minister en commentaar Rekenkamer5. MINISTERIE VAN VERKEER EN WATERSTAAT 5.1. Bevindingen5.2. Conclusies en aanbevelingen5.3. Reactie minister en commentaar Rekenkamer
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24555Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 170 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 555Decemberverslag 1995 van de Algemene Rekenkamernr. 2VERSLAG Inhoud BELANGRIJKSTE
BEVINDINGEN4   1.ONDERWIJS,
CULTUUR EN WETENSCHAPPEN61.1Voortijdig schoolverlaten6    2.FINANCIËN222.1.Privatisering 's Rijks Munt22    3.VERKEER
EN WATERSTAAT293.1.Bestekscontroles
Noord-Holland29    4.ECONOMISCHE
Zaken354.1.Verliezen op borgstellingskredieten
midden- en kleinbedrijf35    5.LANDBOUW,
NATUURBEHEER EN VISSERIJ405.1.Uitvoering hervormd gemeenschappelijk landbouwbeleid in Nederland40   6.DIVERSE BELEIDSTERREINEN486.1.Beheer van leningen door de rijksoverheid48BELANGRIJKSTE BEVINDINGENDit verslag bevat de resultaten van zes onderzoeken. Van elk onderzoek
zijn hierna de belangrijkste bevindingen kort weergegeven. Voortijdig schoolverlatenIn een beleidsnotitie schreef de minister van Onderwijs en Wetenschappen
in 1993 dat hij er naar streefde dat alle jongeren hun schooltijd moeten afsluiten
met een zogeheten startkwalificatie, een diploma van een opleiding tot «beginnend
beroepsuitoefening». Ook wilde de minister binnen zes jaar de harde
kern van voortijdig schoolverlaters met de helft terugbrengen. Hij introduceerde
hiervoor onder meer drie subsidieregelingen.In de beleidsnotitie noemde de minister een reeks maatregelen die scholen
zouden kunnen of moeten nemen. Uit een enquête van de Rekenkamer onder
130 scholen blijkt dat de scholen medio 1995 nog nauwelijks waren begonnen
met de invoering van enkele belangrijke maatregelen, zoals geautomatiseerde
leerlingenvolgsystemen. Over de mate waarin de doelstellingen van het beleid
worden bereikt, kan de Rekenkamer nog geen uitspraak doen.De minister acht zijn beleidsambitie nog steeds haalbaar, hoewel hij onderkent
dat de beleidsinstrumenten minder krachtig lijken dan werd verwacht. Privatisering 's Rijks MuntDe voorbereiding van de privatisering van 's Rijks Munt is onvoldoende
doelmatig verlopen. Zo ontbraken een noodzakelijk geacht ondernemingsplan
en een marketingplan en werden goedgekeurde investeringsbudgetten overschreden.
De wijze waarop de nieuwe relatie tussen de Staat en de geprivatiseerde Munt
is vormgegeven, is redelijk goed. Alleen de afgesproken produktienorm van
110 miljoen munten per jaar is aan de hoge kant waardoor de Staat het risico
loopt compensatie te moeten betalen. De privatisering is budgetneutraal verlopen,
maar de Rekenkamer plaatst enige kanttekeningen bij de door de minister van
Financiën gehanteerde berekeningswijze.De minister van Financiën is het op een aantal punten niet eens met
de kritiek van de Rekenkamer. Bestekscontroles Noord-HollandDe Rekenkamer onderzocht de contractadministraties en het toezicht van
de Rijkswaterstaat bij twaalf bestekken in Noord-Holland. Hiervan bleken er
zes geheel in orde. Bij vier bestekken waren er ernstige gebreken in het toezicht
en bij twee werd slechts een gedeelte van het werk gecontroleerd. De directie
Noord-Holland van Rijkswaterstaat merkte de verschillen in uitvoering en de
tekortkomingen bij de dienstonderdelen niet op. Volgens de minister van Verkeer
en Waterstaat waren verbeteringen in de interne controle in 1994 en 1995 in
gang gezet. Verliezen op borgstellingskredieten midden- en kleinbedrijfOp grond van de regeling borgstelling MKB-kredieten 1988 kan de Staat
borg staan voor kleine ondernemers die zelf onvoldoende zekerheid hebben om
bij een bank een krediet te kunnen nemen. De verliezen die de Staat onder
deze regeling heeft gelopen, beliepen tussen 1989 en 1994 jaarlijks gemiddeld
f 57 miljoen (van een totaal van een gemiddeld f 2 600 miljoen
aan garantieverplichtingen). Gemiddeld bedroegen de ontvangsten over die jaren
f 26 miljoen per jaar. De minister van Economische Zaken
heeft maatregelen genomen om het risico en de verliezen van de Staat te beperken,
maar de resultaten daarvan zullen pas over enkele jaren zichtbaar zijn. Tot
slot constateerde de Rekenkamer enige onvolkomenheden in de informatievoorziening. Uitvoering hervormd gemeenschappelijk landbouwbeleid in
NederlandDe Algemene Inspectiedienst (AID) controleert of inkomenscompensaties,
die zijn toegekend in het kader van het hervormd gemeenschappelijk landbouwbeleid,
terecht zijn verstrekt. Uit de resultaten van deze controles blijkt een fors
aantal, vaak ernstige, overtredingen. De geldende regelingen zijn bovendien
gevoelig voor misbruik en oneigenlijk gebruik. Een onjuiste uitvoering van
de landbouwregelingen kan leiden tot een strafkorting op de Nederlandse declaraties
bij de Europese Unie. De Rekenkamer pleit dan ook voor intensivering van de
controle door de AID. De minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij deelde
dit standpunt niet, omdat uit een kosten-batenafweging was gebleken dat dit
ondoelmatig is. Beheer van leningen door de rijksoverheidPer jaar verstrekt de rijksoverheid voor circa f 1,4 miljard aan
leningen. Hiervoor bestaat geen algemeen beleid of specifieke regelgeving.
Ook zijn er tussen de ministeries verschillen in rubricering en verantwoording
van leningen. Ook worden er rijksbreed aanzienlijke bedragen kwijtgescholden,
buiten invordering gesteld of als rentesubsidie verstrekt. In de periode 1990–1992
ging het daarbij om f 3,3 miljard. Hierover ontbreekt informatie in de
saldibalansen van de ministeries en in de staatsbalans.Over de werkelijke waarde van leningen ontbreekt ook informatie. Deze
kan in bepaalde omstandigheden lager liggen dan de nominale waarde, dat is
de waarde op papier.De Rekenkamer onderzocht bij de departementen van Economische Zaken, van
Financiën en van Verkeer en Waterstaat de opzet en werking van het leningenbeheer.
Zij constateerde dat zowel de opzet als de werking bij deze ministeries tekortkomingen
vertoonde. Zij beval onder meer aan de informatievoorziening over het gevoerde
leningenbeheer te verbeteren. 1. ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPEN 1.1. Voortijdig schoolverlaten SAMENVATTINGDe strijd tegen het voortijdig schoolverlaten werd in 1990 door de regering
tot beleidsprioriteit verheven. Drie jaar later presenteerde de minister van
Onderwijs en Wetenschappen over dit onderwerp een beleidsnotitie onder de
titel «Een goed voorbereide start». Volgens deze notitie zouden
op een niet nader genoemde datum alle jongeren hun schooltijd moeten afsluiten
met een zogeheten startkwalificatie (een diploma van een opleiding tot «beginnende
beroepsuitoefening»). Verder werd beoogd de harde kern van voortijdig
schoolverlaters (dat zijn diegenen die het onderwijs zonder diploma van het
Mavo of het voorbereidend beroepsonderwijs hebben verlaten) binnen zes jaar
tot de helft terug te brengen. Hoe groot de harde kern is, werd niet geheel
duidelijk. Het Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen noemde voor het jaar
1990 twee aantallen: 12 500 en 10 100 leerlingen. Een andere onduidelijkheid
betrof de omvang van de totale probleemgroep. Het ministerie noemde voor 1990
een aantal van 90 000 leerlingen, maar hield bij het bepalen daarvan
geen rekening met het feit dat veel uitvallers later alsnog, bijvoorbeeld
via deeltijdonderwijs, een startkwalificatie verwerven.De minister introduceerde drie subsidieregelingen gericht op bestrijding
van voortijdig schoolverlaten op regionaal niveau (totaal f 30,5 miljoen
per jaar). Voor alle drie gold dat ook als niet was voldaan aan één
of meer voorwaarden, toch subsidie werd uitbetaald.Van het totale pakket beleidsinstrumenten (behalve subsidies bevatte dit
onder meer ook aanpassing van regelgeving en bundeling van kennis) was slechts
een gering deel specifiek gericht op de harde kern.De minister noemde in 1993 een reeks maatregelen die scholen zouden kunnen
of moeten nemen. Uit een enquête die de Rekenkamer onder 130 scholen
hield, bleek dat de scholen medio 1995 nog slechts in geringe mate waren begonnen
met de invoering van enkele belangrijk geachte nieuwe maatregelen. Het gaat
om de vorming van brede samenwerkingsverbanden met gezondheidsdiensten, regionale
arbeidsvoorziening en jeugdhulpverlening, het invoeren van geautomatiseerde
leerlingvolgsystemen en het (verplichte) werken met streef- en realisatiecijfers.
Maatregelen die wel van de grond gekomen waren (zoals leerbegeleiding en vernieuwing
van didactiek) dateerden veelal van (ver) voor 1993. Overigens gaf 90% van
de scholen aan voortijdig schoolverlaten in geringe mate als een probleem
te zien.Over de mate waarin de doelstellingen van het beleid worden bereikt, is
nog geen oordeel te geven. Een belangrijk probleem is vooralsnog dat de noodzakelijke
gegevens zowel op schoolniveau als op regionaal en landelijk niveau niet systematisch
beschikbaar zijn.De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen schreef in zijn reactie
verwezenlijking van zijn beleidsambitie nog steeds haalbaar te achten. Tegelijkertijd
erkende hij echter dat de beleidsinstrumenten minder krachtig lijken dan eerder
werd verwacht.De Rekenkamer raadt de minister dan ook aan nauwlettend in het oog te
houden of met het in gang gezette beleid voldoende vorderingen worden gemaakt. 1. INLEIDING 1.1. Ontwikkeling van het beleid 1990–1994Nadat de rijksoverheid in de jaren tachtig al diverse projecten had gestart
om schoolverzuim en schooluitval tegen te gaan, werd de strijd tegen het voortijdig
schoolverlaten in 1990 door het kabinet tot beleidsprioriteit verheven. In
de nota van wijziging bij de begroting voor 1990 betoogden de bewindspersonen
van Onderwijs en Wetenschappen dat het voortijdig schoolverlaten niet alleen
voor het betrokken individu maar ook voor de maatschappij een belangrijk probleem
is «dat de regering grote zorgen baart». De kennisintensieve maatschappij
stelt immers hoge eisen aan de kwalificaties van de burgers ten behoeve van
de economische concurrentiekracht.De omschrijving van een voortijdig schoolverlater werd in 1990 door het
kabinet aanzienlijk verruimd. Tot dat jaar werd een voortijdig schoolverlater
gedefinieerd als een leerling die zonder diploma de eerste fase van het voortgezet
onderwijs (Mavo en voorbereidend beroepsonderwijs) had verlaten. Voortaan
zou van een voortijdig schoolverlater sprake zijn wanneer een leerling het
onderwijs zonder «startkwalificatie» voor de arbeidsmarkt de rug
zou hebben toegekeerd. Omdat een startkwalificatie tenminste een diploma van
een opleiding «tot beginnende beroepsuitoefening» vereist, betekent
dit dat bijvoorbeeld een leerling die het vwo met een diploma verlaat als
voortijdig schoolverlater wordt gezien. Volgens de regering zouden jongeren
door een startkwalificatie te halen beter in staat zijn een stabiele positie
op de arbeidsmarkt te verwerven.Begin 1993, drie jaar nadat het probleem als beleidsprioriteit was aangemerkt,
stelde de minister van Onderwijs en Wetenschappen vast dat nader beleid nodig
was om stagnatie in de afname van het aantal voortijdig schoolverlaters te
voorkomen. Dit nadere beleid kreeg vorm in de notitie «Een goed voorbereide
start». Doelstelling van het beleid was volgens de notitie terugdringing
van het aantal voortijdig schoolverlaters. Uiteindelijk zouden alle jongeren
hun schooltijd moeten afsluiten met het behalen van een startkwalificatie.
In welk jaar deze doelstelling moest zijn bereikt, werd niet aangegeven.In de notitie «Een goed voorbereide start» werden de voortijdig
schoolverlaters onderverdeeld in negen groepen. Deze zijn in tabel 1 weergegeven.De minister meende dat niet alle voortijdig schoolverlaters een echte
probleemgroep vormden. Hij beperkte de probleemgroep tot de in de tabel aangeduide
groepen 1 tot en met 7. In 1990 ging het daarbij om bijna 90 000 schoolverlaters,
ofwel ruim een derde van de in totaal 250 000 schoolverlaters in dat
jaar. Overigens noemde de minister de beschikbare cijfers over de omvang van
de totale groep voortijdig schoolverlaters in de notitie «boterzacht».Binnen de probleemgroep onderscheidde de minister een «harde kern»
van in het jaar 1990 ongeveer 12 500 leerlingen1. Dit zijn degenen die het onderwijs zonder diploma van het Mavo of
het voorbereidend beroepsonderwijs hebben verlaten. Het betrof volgens de
minister voor een belangrijk deel kinderen van laaggeschoolde ouders en allochtonen,
die een relatief kwetsbare positie hebben op de arbeidsmarkt. De minister
stelde zich in de notitie «Een goed voorbereide start» ten doel
de harde kern binnen zes jaar tot de helft terug te brengen.De minister kondigde daartoe vijf categorieën beleidsinitiatieven
aan:♦ aanvullende subsidies gericht op bestrijding van het voortijdig
schoolverlaten;♦ (aanpassing van) regelgeving, zoals de verplichting voor scholen
om het uitschrijven van voortijdig schoolverlaters te melden;♦ het voeren van bestuurlijk overleg met onder meer de sociale partners
over zaken als uitbreiding van stageplaatsen;♦ het verstrekken van onderzoek- en ontwikkelopdrachten (onderzoek
naar oorzaken van voortijdig schoolverlaten en mogelijke oplossingen);♦ bundeling en overdracht van kennis op het vlak van de bestrijding
van voortijdig schoolverlaten.Met de nieuwe beleidsinitiatieven was in 1993 f 36 miljoen en in
1994 f 50 miljoen gemoeid.Deze beleidsinitiatieven, die geleidelijk ingebed zouden moeten worden
in de reguliere onderwijsstructuur, vormden volgens de minister een sluitstuk
op allerlei bestaande beleidsmaatregelen. Met het totale pakket verwachtte
de minister zijn doelstellingen te bereiken.De minister wilde de uitvoering van het nieuwe beleid snel ter hand nemen,
opdat de maatregelen zo veel mogelijk al in 1993 hun beslag zouden krijgen.De notitie «Een goed voorbereide start» (Tweede Kamer, vergaderjaar
1992–1993, 22 994, nr. 1) werd in januari 1993 aan de Tweede Kamer
aangeboden. De notitie werd vervolgens in oktober 1993 in de Tweede Kamer
behandeld (in combinatie met de behandeling van de gewijzigde Leerplichtwet). 1.2. OnderzoeksvragenDe Rekenkamer verrichtte in 1995 een onderzoek naar de doelmatigheid van
het regeringsbeleid gericht op het terugdringen van het voortijdig schoolverlaten.
Uitgangspunt hierbij waren de in de notitie «Een goed voorbereide start»
neergelegde beleidsinitiatieven.In het onderzoek is een antwoord gezocht op de volgende vragen:a. voldeed de beleidsvoorbereiding aan de door de Rekenkamer gestelde
eisen?b. leveren de bij het beleid betrokken actoren (departementale directies,
intermediaire organisaties en scholen) de in de notitie vermelde bijdrage
aan het bereiken van de doelen?c. wordt het voortijdig schoolverlaten daadwerkelijk teruggedrongen? In oktober 1995 zond de Rekenkamer haar bevindingen aan de minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. De minister reageerde in november 1995.
Deze reactie is in hoofdlijnen in dit verslagpunt opgenomen. 2. BELEIDSVOORBEREIDINGDe Rekenkamer stelt aan de beleidsvoorbereiding de eis dat er uitgewerkte
doelstellingen zijn, dat de aan het beleid ten grondslag liggende vooronderstellingen
zijn onderbouwd en dat er duidelijke relaties zijn gelegd tussen instrumenten
en doelstellingen.De Rekenkamer stelde vast dat voldaan is aan de eis van het stellen van
uitgewerkte beleidsdoelstellingen. Niet duidelijk is echter wanneer de doelstelling
«geen uitvallers zonder startkwalificatie» bereikt moet zijn.
Ook bestaat geen duidelijkheid over de startsituatie bij de doelstelling de
harde kern van de doelgroep in zes jaar tijd met de helft in omvang terug
te brengen, aangezien in de notitie «Een goed voorbereide start»
twee cijfers worden genoemd voor de omvang van deze harde kern in 1990: 12 500
leerlingen en 10 100 leerlingen.Met betrekking tot de onderbouwing van het beleid stelde de Rekenkamer
vast dat de door de minister bepaalde omvang van het beleidsprobleem niet
in alle opzichten door de resultaten van onderzoek werd ondersteund. Zo hebben
diverse onderzoeken in de jaren tachtig uitgewezen dat veel ongediplomeerde
schoolverlaters later alsnog, bijvoorbeeld door middel van deeltijdonderwijs,
een startkwalificatie verwerven. Hiermee werd bij de bepaling van de omvang
van het probleem geen rekening gehouden.Om de ambitieuze doelstellingen te realiseren, nam de minister een groot
aantal uiteenlopende beleidsinitiatieven. De kern van zijn aanpak bestond
uit de introductie van enkele nieuwe subsidieregelingen en uit maatregelen
ter bevordering van kennisoverdracht. De instrumenten waren maar zeer ten
dele gericht op de, binnen het beleid als belangrijkste groep onderkende,
«harde kern». 3. BIJDRAGEN VAN DE BETROKKEN ACTOREN 3.1. Departementale directiesDrie directies zijn betrokken bij de uitvoering van het beleid ten aanzien
van voortijdig schoolverlaten. Het betreft de hoofddirectie Centrale Financiën
Instellingen (CFI), de velddirectie Voortgezet Onderwijs (VO) en de velddirectie
Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie (BVE).De departementale directies hebben drie nieuwe subsidieregelingen in uitvoering
genomen:♦ de Regeling Regionale Meld- en Coördinatiefunctie (RMC; vanaf
juli 1994). Deze regeling is erop gericht op regionaal niveau een sluitende
melding en registratie van leerlingen tot 23 jaar tot stand te brengen, alsmede
een goede verwijzing van leerlingen naar passende vervolgtrajecten. Per jaar
is f 6 miljoen beschikbaar;♦ de Regeling startkwalificaties voortijdig schoolverlaten (vanaf
schooljaar 1993–1994). Deze regeling is erop gericht de uitstroom van
leerlingen met een startkwalificatie te vergroten, mede door het stimuleren
van samenwerking met andere scholen en instellingen. Per jaar is f 9
miljoen beschikbaar;♦ de Regeling startkwalificaties speciale doelgroepen (vanaf schooljaar
1993–1994). Deze regeling is gericht op het vergroten van de deelname aan beroepsopleidingen van allochtone leerlingen en randgroepjongeren,
mede door het stimuleren van samenwerking met andere scholen en instellingen.
Per jaar is f 15,5 miljoen beschikbaar.De Rekenkamer beoordeelde de uitvoering van de drie regelingen op twee
punten: de toetsing op de subsidievoorwaarden bij aanvragen en de informatie-uitwisseling
tussen de betrokken directies op het ministerie.Zij constateerde dat de regionale plannen die werden ingediend in het
kader van de RMC-regeling (door de minister betiteld als de «spil van
het beleid») in het algemeen niet aan alle gestelde subsidievoorwaarden
voldeden. Gezien het feit dat de regeling pas in juli 1994 werd uitgevaardigd
terwijl de plannen al voor 1 september 1994 moesten worden ingediend, wekt
dat geen verbazing. Met name de gevraagde kwantitatieve gegevens over het
aantal voortijdig schoolverlaters ontbraken in de plannen. Slechts 18% van
de regio's was in staat om deze cijfers te leveren voor de categorie leerplichtigen,
terwijl geen enkele regio in staat bleek de gegevens over niet-leerplichtige
leerlingen te verstrekken.Voor alle drie de subsidieregelingen gold dat ook als niet was voldaan
aan één of meer voorwaarden toch tot betaling van subsidie werd
overgegaan.In het kader van de beide startkwalificatieregelingen leveren de scholen
effectrapportages aan CFI. Daarnaast beschikt deze directie over leerlinggegevens
uit de officiële leerlingtellingen. CFI en BVE hebben echter geen onderlinge
afspraken gemaakt over de aanlevering van gegevens over de effecten van de
beide startkwalificatieregelingen. Hierdoor werden de bij CFI aanwezige gegevens
niet door de verantwoordelijke beleidsdirectie BVE bewerkt tot beleidsinformatie.
Dergelijke informatie is nodig wil de minister zicht kunnen houden op de voortgang
van de beleidsuitvoering.Ten aanzien van de andere beleidsvoornemens (zie paragraaf 1.1) stelde
de Rekenkamer vast dat op een groot aantal punten actie was ondernomen. Zo
zijn de onderzoek- en ontwikkelopdrachten en de activiteiten op het gebied
van kennisoverdracht geheel volgens plan uitgevoerd.Een aantal belangrijke voorgenomen wijzigingen van wet- en regelgeving
is echter nog niet gerealiseerd. Zo is de verplichting tot melding van niet-leerplichtige
voortijdig schoolverlaters nog niet tot stand gekomen. Hetzelfde geldt voor
de aanscherping van de verslagverplichtingen ten aanzien van voortijdig schoolverlaten
in het secundair beroepsonderwijs en de tweede fase van het voortgezet onderwijs.
Ook een informatiestatuut waarin definities en standaarden voor registratie
en verslaglegging zijn opgenomen, is nog niet tot stand gekomen.Het voorgenomen bestuurlijk overleg met bijvoorbeeld de sociale partners,
de Arbeidsvoorzieningsorganisatie en de andere departementen over de van hen
verwachte bijdrage aan de bestrijding van het voortijdig schoolverlaten, heeft
voor een belangrijk deel wel plaatsgevonden. 3.2. Intermediaire organisatiesIn de notitie «Een goed voorbereide start» wordt een aantal
intermediaire organisaties opgesomd dat bij de bestrijding van voortijdig
schoolverlaten wordt ingeschakeld. Hieronder zijn de Arbeidsvoorzieningsorganisatie,
de Landelijke Organen voor het beroepsonderwijs, het Landelijk Dienstverlenend
Centrum Studie- en Beroepskeuzevoorlichting, de Regionale Diensten Centra
en de zogeheten BVE-procescoördinatie. Deze intermediaire organisaties
hebben een veelheid aan stimulerende, ondersteunende en voorlichtingsactiviteiten
ontplooid. Eén van de activiteiten die in «Een goed voorbereide start»
was aangekondigd, was het bundelen en verspreiden van de bestaande expertise
op het beleidsterrein. Het particuliere bureau Sardes werd daarmee in het
najaar van 1994 belast. De Rekenkamer stelde vast dat Sardes weliswaar een
uitvoeringsplan heeft opgesteld om te komen tot «expertisebundeling»
van bestaande ervaringen, methoden en projecten, maar dat veel van de voorgenomen
activiteiten medio 1995 nog concreet gestalte moesten krijgen.Uit een analyse van de RMC-plannen door het ministerie bleek dat in weinig
regio's afspraken zijn gemaakt met Regionale Besturen voor de Arbeidsvoorziening
over een gezamenlijke aanpak van het voortijdig schoolverlaten. Het onderzoek
van de Rekenkamer bevestigde dit beeld: slechts twee van de vijf in het onderzoek
betrokken Regionale Besturen voor de Arbeidsvoorziening werkten mee aan de
vorming van RMC-netwerken. Ook de betrokkenheid van de Regionale Diensten
Centra was nog niet optimaal. Van de 12 onderzochte centra waren er 5 nog
niet actief in het kader van de RMC-regeling.Van de overige activiteiten verkeren vele nog in een te pril stadium om
te kunnen vaststellen in hoeverre de beoogde effecten worden gerealiseerd. 3.3. ScholenIn de notitie «Een goed voorbereide start» stelt de minister
dat de aanpak van het vraagstuk van het voortijdig schoolverlaten «primair
een zaak is van het onderwijs». De minister somt in de notitie een reeks
maatregelen op die scholen kunnen of moeten nemen ter voorkoming van voortijdig
schoolverlaten. Het gaat hierbij om zaken als:♦ bewaking van de schoolloopbaan van leerlingen (door leerlingbegeleiding,
studie- en beroepskeuzevoorlichting en registratie van leerlinggegevens);♦ vergroting van de variëteit van het onderwijsaanbod (door
aanpassing van leerwegen en vernieuwing van didactiek en methodiek);♦ het aangaan van samenwerking met andere scholen en (hulpverlenings-)instellingen
en het vormen van «brede netwerken»;♦ het versterken van de eigen verantwoordelijkheid, onder meer door
vergroting van deskundigheid op het terrein van voortijdig schoolverlaten
en door het afleggen van verantwoording over de verrichte inspanningen en
de bereikte resultaten.De Rekenkamer heeft bij een steekproef van 130 opleidingen voor mavo en
voorbereidend beroepsonderwijs door middel van een vragenlijst onderzocht
of en zo ja wanneer scholen op de genoemde punten activiteiten hebben ontplooid.Alle onderzochte scholen gaven aan voorzieningen te hebben getroffen ten
behoeve van de bewaking van de schoolloopbaan. Deze voorzieningen lagen op
het terrein van leerlingbegeleiding, studie- en beroepskeuzevoorlichting en
verzameling en registratie van leerlinggegevens. Voor een belangrijk deel
waren dit «traditionele» instrumenten als de inzet van mentoren
en decanen, huiswerkbegeleiding en remedial teaching. Een kwart van de scholen
gaf aan trainingen ter vermindering van faalangst en dyslexietrainingen aan
te bieden. Persoonlijk begeleiders waren op drie kwart van de scholen actief.
De meeste van de door de scholen genoemde voorzieningen dateren van vóór
1993. Slechts 2 van de 130 onderzochte scholen gaven expliciet aan over een
geautomatiseerd leerlingvolgsysteem te beschikken waarin gegevens over individuele
leerlingen worden geïntegreerd. Een dergelijk systeem is een belangrijke voorwaarde voor de systematische bewaking van de schoolloopbaan van
leerlingen.Met betrekking tot de vergroting van de variëteit van het onderwijsaanbod
stelde ongeveer 60% van de onderzochte scholen de leerlingen naast de reguliere
ook aangepaste leerwegen aan te bieden. Drie kwart van de scholen gaf aan
didactiek en methodiek te hebben vernieuwd, bijvoorbeeld door het aanbieden
van projectonderwijs of het aanschaffen van onderwijsmaterialen die gericht
zijn op risicogroepen. Uitbreiding van het aantal leerwegen dateert vooral
van vóór 1993, terwijl vernieuwing van didactiek en methodiek
met name na 1993 tot stand is gekomen (waarbij een verband met de invoering
van de basisvorming per 1 augustus 1993 voor de hand ligt). Overigens bestond
er geen statistisch significant verband tussen het aanbieden van aangepaste
leerwegen en het doorvoeren van vernieuwingen enerzijds en de grootte van
de school anderzijds.De in de notitie «Een goed voorbereide start» bepleite samenwerking
tussen scholen en (hulpverlenings-)instellingen was bij bijna alle onderzochte
scholen tot stand gekomen. Over het algemeen was deze samenwerking al voor
1993 aangegaan. Overigens was van de door de minister beoogde «brede
netwerken» (met gezondheidsdiensten, regionale arbeidsvoorziening, jeugdhulpverlening,
etc.) nauwelijks sprake.Streef- en realisatiecijfers ten aanzien van het aantal voortijdig schoolverlaters
ontbraken in de plannen en verslagen over het schooljaar 1993–1994 van
respectievelijk 90% en 80% van de scholen. Dit kan verklaard worden uit het
feit dat de verplichting tot het opnemen van deze cijfers pas na afloop van
het schooljaar (oktober 1994) werd gepubliceerd.Ongeveer de helft van de scholen had in het schoolwerkplan geen informatie
opgenomen over activiteiten in het kader van de bestrijding van het voortijdig
schoolverlaten, terwijl deze informatie bij bijna 70% van de scholen in de
jaarverslagen ontbrak. Ongeveer 90% van de scholen achtte nascholing specifiek
gericht op de bestrijding van voortijdig schoolverlaten niet noodzakelijk,
terwijl ongeveer de helft van de scholen geen kennis nam van ervaringen en
resultaten van andere scholen en projecten. Uit nadere analyse bleek overigens
dat grotere scholen naar verhouding minder vaak kennis namen van resultaten
en ervaringen elders dan kleinere scholen.Opvallend was dat bijna 90% van de scholen in de enquête aangaf
voortijdig schoolverlaten in geringe mate als een probleem te zien. Dit is
opmerkelijk gezien het feit dat de minister de scholen primair verantwoordelijk
acht voor de bestrijding van voortijdig schoolverlaten.In de bijlage bij dit verslagpunt zijn de uitkomsten van de enquête
van de Rekenkamer onder de scholen meer uitgebreid weergegeven. 4. TERUGDRINGING VOORTIJDIG SCHOOLVERLATENOp dit moment kan nog geen oordeel gegeven worden over de mate waarin
de doelstellingen van het beleid zijn bereikt. Niet alleen heeft de doelstelling
om de omvang van de «harde kern» te halveren betrekking op de
periode 1993–1999, ook zijn veel van de beleidsinitiatieven pas recent
in uitvoering genomen (in het bijzonder geldt dit voor de RMC-regeling). Hoewel
de CBS-onderwijsmatrix over 1993 inmiddels beschikbaar is, zijn de daarin
gepresenteerde cijfers niet geheel vergelijkbaar met die uit voorgaande jaren.
Dit is een gevolg van het feit dat het ministerie, na een wijziging in de
bekostigingssystematiek, niet langer leerlingaantallen van het deeltijdonderwijs
opvraagt. Deze cijfers zijn echter noodzakelijk om vast te kunnen
stellen of een leerling het onderwijssysteem definitief heeft verlaten, en
dus als voortijdig schoolverlater kan worden aangemerkt. Zonder deze gegevens
zal de minister niet in staat zijn de resultaten van zijn beleid te volgen
en, waar nodig, bij te sturen.Over de jaren 1990–1992 zijn voor het voortgezet onderwijs de volgende
cijfers beschikbaar:De cijfers in tabel 2 geven slechts een deel van het totale aantal voortijdig
schoolverlaters weer. Over het aantal voortijdig schoolverlaters uit het secundair
beroepsonderwijs zijn namelijk (met uitzondering van het (kort) middelbaar
beroepsonderwijs) geen cijfers beschikbaar.Over het beoogde effect, het verwerven van een stabiele positie op de
arbeidsmarkt door schoolverlaters met een startkwalificatie, zijn evenmin
systematisch verzamelde gegevens beschikbaar.Op het niveau van de regionaal samenwerkende instellingen waren voor twee
van de drie nieuwe subsidieregelingen nog geen cijfers voorhanden over de
mate waarin doelstellingen worden gerealiseerd of konden de beschikbare cijfers
niet worden vergeleken met een uitgangssituatie. Ten aanzien van de «Regeling
startkwalificaties voortijdig schoolverlaten» constateerde de Rekenkamer
dat bij 16 van de 28 samenwerkingsverbanden de beoogde vergroting van de deelname
aan beroepsopleidingen van personen die niet voldoen aan de normale toelatingscriteria,
was gerealiseerd.Volgens de opgaven van de in de steekproef opgenomen scholen was het percentage
ongediplomeerde schoolverlaters2 in de periode
1991–1994 over het algemeen gedaald. Deze daling deed zich voor op 48%
van de scholen, terwijl op 29% van de scholen het percentage gelijk was gebleven. 5. CONCLUSIEDe Rekenkamer concludeerde dat het beleid ten aanzien van voortijdig schoolverlaten
traag van de grond kwam. In 1990 verklaarde het kabinet voortijdig schoolverlaten
tot een probleem dat de regering grote zorgen baarde. Pas in januari 1993
presenteerde de minister het regeringsbeleid ten behoeve van de bestrijding
van voortijdig schoolverlaten, terwijl de Tweede Kamer in oktober 1993 tot
de behandeling daarvan overging. Dat betekent dat pas vier jaar nadat de bestrijding
van voortijdig schoolverlaten van het kabinet prioriteit had gekregen, met
de uitvoering van het beleid werd begonnen.Betrouwbare gegevens over de omvang van de problematiek ontbreken tot
op heden. Diverse onderzoeken suggereren dat de groep voortijdig schoolverlaters
niet zo groot was als in 1993 door de minister werd verondersteld, mede omdat
veel schoolverlaters zich na verloop van tijd alsnog een startkwalificatie
weten te verwerven. Ook de minister zelf noemde uitspraken over de omvang
van de groep voortijdig schoolverlaters «boterzacht». Niettemin
formuleerde de minister in 1993 enkele ambitieuze doelstellingen: alle jongeren
een startkwalificatie en een reductie van de «harde kern» onder
de voortijdig schoolverlaters met de helft binnen een periode van zes jaar.
De minister schiep echter onvoldoende duidelijkheid over het precieze aantal
voortijdig schoolverlaters dat als uitgangspunt wordt genomen bij het vaststellen
van het al of niet bereiken van deze reductie.Behalve de doelstellingen van het beleid was ook het tijdschema voor de
aangekondigde beleidsinitiatieven ambitieus. Hoewel een veelheid aan beleidsinstrumenten
werd ingezet en een groot aantal instanties en instellingen bij de uitvoering
werd betrokken, moesten de maatregelen al in 1993 hun beslag krijgen. De Rekenkamer
stelde daarbij in de eerste plaats vast dat de instrumenten maar zeer ten
dele specifiek gericht waren op de «harde kern». In de tweede
plaats stelde zij vast dat bij de toekenning van subsidies de voorwaarden
niet strikt gehanteerd werden. Dit brengt het gevaar met zich mee dat de beoogde
doelen van de subsidie niet worden bereikt. In de derde plaats bleek dat de
scholen medio 1995 nog slechts in zeer geringe mate waren begonnen met de
invoering van een aantal maatregelen die de minister in 1993 introduceerde.
Het gaat om de vorming van brede netwerken, geautomatiseerde leerlingvolgsystemen
en gepland werken met behulp van streef- en realisatiecijfers. Tenslotte wees
de enquête onder scholen uit dat een grote meerderheid van de scholen
voortijdig schoolverlaten niet als een probleem ervoer.Op grond van dit alles twijfelde de Rekenkamer eraan of de minister erin
zal slagen de beleidsdoelen binnen de gestelde periode te bereiken.Een bijkomend probleem is dat de noodzakelijke gegevens zowel op schoolniveau
als op regionaal niveau niet systematisch beschikbaar zijn, waardoor het moeilijk
is zicht te houden op beleidsuitvoering en doelbereiking. Vanaf 1993 zijn
op landelijk niveau in het geheel geen cijfers beschikbaar over de mate waarin
de doelstellingen van het beleid worden bereikt. De aanwezige gegevens met
betrekking tot de effecten van de startkwalificatieregelingen worden op het
ministerie niet tot beleidsinformatie bewerkt. 6. REACTIE MINISTERDe minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen gaf in zijn reactie
een verklaring voor het traag van de grond komen van het beleid ten aanzien
van voortijdig schoolverlaten. Hij wees op de weerbarstigheid van de
problematiek en het tijdrovende interdepartementale overleg. Verder noemde
hij enkele andere activiteiten die in de tussentijd waren ontplooid, zoals
de aanscherping van de Leerplichtwet.De constatering van de Rekenkamer dat de instrumenten slechts ten dele
specifiek gericht zijn op de prioritaire groep achtte de minister juist. Een
deel van de instumenten richt zich volgens hem op een brede groep van leerlingen,
met als doel een kwaliteitsverbetering in den brede, mede gericht op het voorkomen
en terugdringen van voortijdig schoolverlaten.De minister achtte de constatering dat bij subsidieregelingen de voorwaarden
niet strikt gehanteerd zijn, deels juist. Bij de Regeling startkwalificatie
voortijdig schoolverlaten is pas tot betaling overgegaan wanneer aan alle
voorwaarden was voldaan. Bij de Regeling startkwalificatie specifieke doelgroepen
is in enkele gevallen, op grond van startproblemen in het veld, bewust besloten
van de voorwaarden af te wijken. Voor de Regeling regionale meld- en coördinatiefunctie
achtte de minister de conclusie van de Rekenkamer juist. Bij de beoordeling
van de actieplannen voor 1996 zijn de criteria volgens hem strikter gehanteerd.De minister vond het jammer dat de enquête van de Rekenkamer onder
scholen beperkt was gebleven tot vbo en mavo. Tevens schreef hij dat voortijdig
schoolverlaten in het voortgezet onderwijs de neiging heeft zich te concentreren
in een beperkt aantal scholen. Verwacht mag worden dat in die scholen het
probleem het meeste leeft en dat die scholen het meest gebruik maken van de
gegeven mogelijkheden. Dit was volgens de minister door de Rekenkamer niet
nagegaan.De verwezenlijking van de beleidsambitie achtte de minister nog wel degelijk
haalbaar, gezien de inmiddels geboekte vooruitgang, de voorgenomen accenten
in de begeleiding van de uitvoering en de jaren die nog resten. Anderzijds
erkende de minister dat de beschikbare beleidsinstrumenten minder krachtig
lijken dan eerder werd verwacht. De minister wees op recente beleidsplannen,
zoals de overdracht van de middelen voor onderwijsvoorrangsgebieden naar de
gemeenten. De minister kondigde aan dat in december een notitie naar de Tweede
Kamer gezonden zal worden met betrekking tot de voorzieningen ten behoeve
van de zogenoemde bodemgroepen. 7. NAWOORD REKENKAMERDe Rekenkamer merkt nog het volgende op.Bij de betaalbaarstelling van de basissubsidie in het kader van de Regeling
startkwalificatie voortijdig schoolverlaten is haars inziens wel afgeweken
van bepaalde voorwaarden. Zo werd in alle gevallen tot betaling overgegaan,
terwijl in 40% van de aanvragen de voorgeschreven kwantitatieve taakstelling
ten aanzien van de doelgroepen ontbrak.De enquête onder scholen heeft de Rekenkamer beperkt tot voorbereidend
beroepsonderwijs en mavo omdat schoolverlaters zonder diploma uit deze schoolsoorten
door de minister tot de «harde kern» worden gerekend waarop het
beleid zich speciaal richt.De opmerking van de minister dat het voortijdig schoolverlaten in het
voortgezet onderwijs zich concentreert in een beperkt aantal scholen kan de
Rekenkamer op grond van haar onderzoek niet bevestigen. Wanneer dit inderdaad
het geval zou zijn, roept het de vraag op waarom de minister de beleidsmaatregelen
niet gerichter heeft ingezet. De heersende onduidelijkheid over de omvang en maatschappelijke reikwijdte
van voortijdig schoolverlaten onderstreept volgens de Rekenkamer de noodzaak
van het systematisch beschikbaar zijn van gegevens. De Rekenkamer hoopt dan
ook dat de minister, naast de aangekondigde verdere beleidsontwikkeling, prioriteit
zal geven aan de verbetering van het inzicht in de omvang en de gevolgen van
voortijdig schoolverlaten.Tenslotte wijst de Rekenkamer er nogmaals op dat er vier factoren zijn
die het bereiken van de doelstellingen bemoeilijken: de instrumenten zijn
maar zeer ten dele gericht op de harde kern, de subsidievoorwaarden worden
niet strikt gehanteerd, de in 1993 geïntroduceerde maatregelen vinden
medio 1995 nog maar weinig weerklank bij de scholen en een grote meerderheid
van de scholen ervaart voortijdig schoolverlaten niet als een probleem. De
Rekenkamer raadt de minister dan ook aan nauwlettend in het oog te houden
of met het in gang gezette beleid voldoende vorderingen worden gemaakt. BIJLAGEENQUÊTERESULTATENDe Rekenkamer ging door middel van een enquête onder 130 opleidingen
voor mavo en vbo na in hoeverre scholen activiteiten hebben ontplooid die
aansluiten bij de in «Een goed voorbereide start» genoemde maatregelen. 1. Bewaking van de schoolloopbaan 1.1. LeerlingbegeleidingBijna alle scholen (99%) gaven aan een of meer voorzieningen te hebben
getroffen om vroegtijdige signalering van problemen die optreden in de voortgang
van de schoolloopbaan te waarborgen. Deze voorzieningen bestonden uit een
persoonlijk begeleider (75% van de scholen), een vertrouwenspersoon (64%),
trainingen aan docenten (50%) en het testen van alle leerlingen respectievelijk
potentiële probleemleerlingen (beide 30%).Ten aanzien van begeleiding bij leerproblemen gaven alle scholen aan daartoe
voorzieningen te hebben getroffen. Bij 90% van de scholen betrof dat het bieden
van extra les en hulp aan leerlingen, zoals remedial teaching, huiswerkbegeleiding
of steunlessen. Andere voorzieningen waren: inzet van interne begeleiders,
met name mentoren (42%), trainingen zoals faalangstreductie- of dyslexietraining
(25%) en de inzet van externe begeleiders (20%).Alle scholen stelden eveneens maatregelen te hebben genomen om leerlingen
bij persoonlijke en/of gedragsproblemen te begeleiden. Veel scholen zetten
interne en/of externe begeleiders in (90% respectievelijk ruim 70%), waarbij
in het laatste geval vooral het riagg of de schoolpsycholoog werden ingeschakeld.
Bij een kwart van de scholen werd de interne begeleiding ondersteund door
bijvoorbeeld een coördinator of een begeleidingsteam. Tenslotte bood
10% van de scholen trainingen (zoals sociale vaardigheidstrainingen) aan.De scholen gaven aan dat de voorzieningen op deze terreinen voor het grootste
deel in de periode vóór 1993 tot stand zijn gekomen, met name
in de periode van 1986 tot 1992. 1.2. Informatie over de schoolloopbaanAlle scholen verzamelden gegevens over de leerlingen. Ongeveer 90% van
de scholen stelde dat de verzamelde informatie betrekking had op schoolverleden,
studieresultaten, verzuim, gezondheid, gezinssituatie, studie- en beroepsperspectief
en examenresultaten/voortijdige uitval.Op 97% van de scholen werd de informatie door meer dan één
persoon/dienst verzameld; op de helft van de scholen zelfs door vier of vijf
personen. Wanneer een groot aantal personen en/of diensten betrokken is bij
de verzameling van gegevens, zal de integratie van deze gegevens moeilijker
zijn. Op 94% van de scholen vond integratie van gegevens plaats doordat één
of meer functionarissen zeiden zicht te hebben op alle gegevens en/of doordat
de gegevens in overlegsituaties uitgewisseld werden. Integratie door middel
van een geautomatiseerd leerlingvolgsysteem werd door slechts twee scholen
genoemd. 1.3. Studie- en beroepskeuzevoorlichtingVrijwel alle scholen gaven aan voorzieningen te hebben getroffen ten behoeve
van studie- en beroepskeuzevoorlichting. Op 95% van de scholen
geschiedde dit intern. De meest genoemde interne voorzieningen waren het decanaat
(58%) en het mentoraat (14%). Ongeveer 60% van de scholen maakte gebruik van
externe voorlichting, zoals schoolbezoek van voorlichters van bedrijven, beroepenmarkten
en excursies. Op 12% van de scholen werden stages georganiseerd.Het merendeel van de scholen stelde dat alle genoemde voorzieningen vóór
1993 waren getroffen waarbij met name het verzorgen van interne voorlichting
een zeer lange traditie heeft. 2. Vergroting van de variëteit van het onderwijsaanbod 2.1. Uitbreiding van leerwegenOngeveer 60% van de scholen stelde de leerlingen aangepaste leerwegen
en opleidingstrajecten aan te bieden. Deze leerwegen varieerden van wat in
de notitie «Een goed voorbereide start» «beperktere»
trajecten worden genoemd (34%) tot alternatieve trajecten in het kader van
de vervangende leerplicht (5%). Van de mogelijkheden die de basisvorming biedt
tot vrijstelling van kerndoelen of van bepaalde vakken maakte respectievelijk
22% en 32% van de scholen gebruik. Een klein percentage (6%) gaf expliciet
aan geen noodzaak te zien voor het aanbieden van aangepaste leerwegen.Een nadere analyse van deze gegevens wees uit dat er geen (statistisch)
significant verband bestond tussen het al dan niet aanbieden van aangepaste
leerwegen en de grootte van een school. Wel was er een duidelijk verband tussen
het aanbieden van aangepaste leerwegen en de identiteit van een school. Bijzonder
algemene scholen (zoals Montessori-scholen) boden naar verhouding eerder aangepaste
leerwegen aan dan openbare, rooms-katholieke en protestants-christelijke scholen.De scholen zeiden veel van de genoemde opleidingstrajecten al vóór
1993 te hebben ingevoerd, met name in de periode 1986–1992. 2.2. Vernieuwing van didactiek en methodiekOngeveer drie kwart van de scholen gaf aan methodiek en didactiek te hebben
vernieuwd, het meest door invoering van nieuwe werkvormen in de klas (54%),
in mindere mate door het aanbieden van projectonderwijs (20%) en door onderwijs
in modulen (10%). Ruim 30% van de scholen zei speciale onderwijsmaterialen
gericht op risicogroepen te hebben aangeschaft. De vernieuwingen zijn met
name vanaf 1993 ingevoerd.Hoewel de beleidsverwachting is dat grotere scholen en scholengemeenschappen
eerder vernieuwingen doorvoeren, bestond geen (statistisch) significant verband
tussen het doorvoeren van vernieuwingen en de grootte van de school. 3. Samenwerking tussen scholen en instellingenDe meeste scholen (98%) gaven aan samenwerkingsverbanden te zijn aangegaan.
Ongeveer 60% stelde daarbij afspraken met hulpverleningsinstellingen te hebben
gemaakt.De partners waren in de meeste gevallen RDC's, andere scholen voor voortgezet
(speciaal) onderwijs en instellingen als RIAGG, GG&GD en het maatschappelijk
werk.De door de minister beoogde brede netwerken (met basisgezondheidsdiensten,
schoolmaatschappelijk werk, regionale arbeidsvoorziening, jeugdhulpverlening
en sociaal-educatief jeugdwerk) werden erg weinig genoemd.Van de scholen die een invoeringsdatum invulde, stelde het merendeel dat
de samenwerking vóór 1993 tot stand gekomen was, vooral in de
periode tussen 1986 en 1992. De samenwerking met hulpverleningsinstellingen
was vanaf 1993 in gelijke mate aangegaan als in de periode tussen 1986 en
1992. 4. Versterking van de eigen verantwoordelijkheid van de
scholen 4.1. Werken volgens een plan en verslagleggingDe minister acht inzicht in de feitelijke situatie, de voornemens en de
bereikte resultaten vereist voor het planningsonderbouwd werken van scholen.
Scholen dienen gegevens ten aanzien van het voortijdig schoolverlaten op te
nemen in het jaarverslag en zich te verantwoorden over de bereikte resultaten.
Regelmatige evaluatie (van stagnaties en succesvolle aanpakken) zou daarbij
een belangrijke plaats moeten innemen.Gegevens over de activiteiten die de scholen ontplooiden in het kader
van de bestrijding van voortijdig schoolverlaten ontbraken bij ongeveer de
helft van de scholen. Ongeveer 90% van de scholen gaf aan in het geheel geen
streefcijfers te hebben opgenomen in het schoolwerkplan.Bij de verslaglegging viel op dat een meerderheid van de scholen geen
informatie over activiteiten in het kader van de bestrijding van voortijdig
schoolverlaten noch over activiteiten in het kader van de handhaving van de
leerplicht had opgenomen (69,3% respectievelijk 62,1%). Van de 97 scholen
die de desbetreffende vraag hadden beantwoord, onbrak bij ongeveer 80% informatie
over gerealiseerde cijfers.Nadere analyse wees uit dat een (statistisch) significant verband bestaat
tussen min of meer volledige verslaglegging en grootte van de school. Het
ontbreken van verantwoordingsinformatie wordt naar verhouding eerder aangetroffen
op kleine scholen.Drie kwart van de scholen zei het onderwijsprogramma te hebben geëvalueerd,
met name in (sectie)besprekingen. Ongeveer 55% van de scholen stelde (mede)
op basis van een meting van prestaties van leerlingen te evalueren, terwijl
slechts 6% bij de evaluatie expliciet refereerde aan een beleids- of leerplan.Uit een nadere analyse bleek dat opleidingen die deel uitmaken van een
scholengemeenschap naar verhouding eerder evalueerden op basis van een meting
van prestaties dan zelfstandige scholen. 4.2. DeskundigheidsbevorderingBijna 90% van de scholen achtte, in tegenstelling tot de minister, nascholing
van docenten, specifiek gericht op de bestrijding van voortijdig schoolverlaten,
niet noodzakelijk.Ongeveer de helft van de scholen zei kennis te nemen van de resultaten
en ervaringen van andere scholen en/of speciale projecten ter bestrijding
van voortijdig schoolverlaten.Uit nadere analyse bleek overigens dat grotere scholen naar verhouding
minder vaak kennisnamen van resultaten en ervaringen elders dan kleinere scholen. 5. Gebruik van subsidieregelingenEen kwart van de scholen gaf aan gebruik te maken van speciale subsidieregelingen
op het terrein van de bestrijding van voortijdig schoolverlaten (of daaraan
nauw verwante terreinen als sociale vernieuwing).De subsidies werden ingezet voor een veelheid van activiteiten zoals extra
hulp aan leerlingen, versterking van het mentoraat en verzuimbestrijding.Van de scholen die een beroep deden op subsidieregelingen stelde meer
dan de helft voor deze activiteiten ook eigen middelen te gebruiken. Ruim
80% van deze scholen zei voor deze activiteiten regulier bekostigd personeel
in te zetten. 6. Terugdringing voortijdig schoolverlatenDe Rekenkamer heeft onderzocht of de in de steekproef opgenomen scholen
voor mavo en vbo er daadwerkelijk in slagen het aantal voortijdig schoolverlaters
terug te dringen. Daartoe is de scholen gevraagd gegevens te verstrekken over
de periode 1991–1995.Vooraf merkt de Rekenkamer op dat ongeveer 20% van de scholen, mede als
gevolg van fusies, in het geheel geen cijfers kon geven. Meer gedetailleerde
informatie over kwetsbare groepen (waaronder allochtone leerlingen en leerlingen
in achterstandssituaties) met een verhoogd risico op voortijdige uitval ontbrak
eveneens bij een groot aantal scholen.Voor allochtonen gaf 50% van de scholen geen informatie en voor de andere
groepen 90%.De Rekenkamer heeft in de vragenlijst een onderscheid gemaakt tussen ongediplomeerde
schoolverlaters en voortijdig schoolverlaters. Als ongediplomeerde schoolverlater
geldt elke leerling die zonder diploma de opleiding verlaat. Als voortijdig
schoolverlater geldt elke leerling die zonder een diploma op tenminste het
niveau van het primair leerlingwezen het gehele onderwijssysteem
verlaat.De analyse is met name op de ongediplomeerde schoolverlaters gericht,
vooral ook omdat een grote meerderheid van de scholen geen cijfers over de
groep voortijdig schoolverlaters kon geven. Ook de cijfers betreffende de
ongediplomeerde schoolverlaters dienen met enige voorzichtigheid gebruikt
te worden. In de eerste plaats hebben niet alle scholen de leerlingen van
de brugklassen meegeteld. In de tweede plaats zijn de cijfers niet gecorrigeerd
voor factoren als sterfte, (r)emigratie en langdurige ziekte.In het schooljaar 1991–1992 bedroeg het aantal ongediplomeerde schoolverlaters,
uitgedrukt als percentage van het totaal aantal leerlingen per opleiding,
volgens de opgave van de scholen gemiddeld 7,2%. De percentages per school
liepen echter sterk uiteen, namelijk van 0% tot zo'n 29%. In het schooljaar
1992–1993 was het gemiddelde percentage gedaald tot 7%, terwijl in 1993–1994
het percentage 6,6% bedroeg.Tussen de schooljaren 1991–1992 en 1993–1994 is het percentage
ongediplomeerde schoolverlaters bij 23,3% van de scholen gestegen, bij 28,9%
gelijk gebleven en bij 47,8% gedaald.Scholen waar zich een stijging van het aantal ongediplomeerde schoolverlaters
voordeed, deden naar verhouding minder aan vernieuwing van methodiek en didactiek.Scholen waar zich een daling van het aantal ongediplomeerde schoolverlaters
voordeed, verstrekten naar verhouding eerder verantwoordingsinformatie in
het jaarverslag. Om te bepalen of een (on)gediplomeerde schoolverlater een voortijdig schoolverlater
wordt, is het noodzakelijk dat zijn/ haar verdere carrière gedurende
een langere periode wordt gevolgd.Ongeveer 80% van de scholen stelde niet of nauwelijks zicht te hebben
op het verdere verloop van de carrière van de ongediplomeerde schoolverlater
en kon dus niet bepalen of deze een voortijdig schoolverlater zou worden.
Van de scholen die zeiden wel inzicht te hebben, stelde een groot aantal (van
47% in 1991–1992 tot 38% in 1993–1994) dat bij hen voortijdig
schoolverlaten zich niet voordeed. 2. FINANCIËN2.1. Privatisering 's Rijks Munt SAMENVATTINGDe Algemene Rekenkamer onderzocht de privatisering per 1 juli 1994 van
's Rijks Munt. Zij concludeert dat de voorbereiding van de privatisering niet
voldoende doelmatig was verlopen. Zo ontbraken een noodzakelijk geacht ondernemingsplan
en een marketingplan en werden de goedgekeurde investeringsbudgetten overschreden.De wijze waarop de nieuwe relatie tussen de Staat en de geprivatiseerde
Munt is vormgegeven, beoordeelt de Rekenkamer als redelijk goed. Zij acht
alleen de afgesproken produktienorm van 110 miljoen munten per jaar aan de
hoge kant. Bij een lagere bestelling loopt de Staat het risico dat zij compensatie
moet betalen. De Rekenkamer concludeert verder dat de privatisering budgetneutraal
is verlopen, maar plaatst enige kanttekeningen bij de door de minister van
Financiën gehanteerde berekeningswijze. Omdat de precieze invulling van
het begrip budgetneutraliteit niet duidelijk is, adviseert zij de minister
om hierover nadere afspraken te maken met de Staten-Generaal.De minister van Financien heeft laten weten dat hij het op een aantal
punten niet eens is met de kritiek van de Rekenkamer. 1. INLEIDINGIn de periode mei 1994 tot en met april 1995 onderzocht de Rekenkamer
de privatisering van 's Rijks Munt, het laatste staatsbedrijf. Per 1 juli
1994 werd de Nederlandse Munt N.V. (DNM) opgericht, een naamloze vennootschap
waarvan de aandelen voor 100% in handen zijn van de Staat.Taak van DNM is de produktie van munten voor het Nederlandse betalingsverkeer
(circulatiemunten), bijzondere muntuitgiften, munten voor derden en niet-muntprodukten.Het onderzoek richtte zich op de doelmatigheid waarmee de privatisering
was voorbereid, op de wijze waarop de minister van Financiën vorm had
gegeven aan zijn verantwoordelijkheid voor een ongestoorde muntvoorziening
en op de mate waarin bij de privatisering sprake was van neutraliteit voor
de rijksbegroting.De Rekenkamer zond haar bevindingen in juli 1995 voor commentaar aan de
minister van Financiën. De hoofdlijnen van zijn in september ontvangen
reactie zijn in dit verslagpunt opgenomen. 2. VOORBEREIDING 2.1. AlgemeenIn het onderzoek naar de voorbereiding ging de Rekenkamer in op de financiële
gevolgen van de privatisering. Daarnaast besteedde zij aandacht aan het voor
's Rijks Munt ontwikkelde berekeningssysteem voor kost- en verkoopprijzen
en aan de totstandkoming van een ondernemingsplan. Voor beide laatste punten
had de in 1988 door de staatssecretaris van Financiën ingestelde werkgroep
Privatisering 's Rijks Munt speciale aandacht gevraagd bij de zogenoemde operatie
Huis-op-Orde. Deze operatie was gericht op een meer bedrijfsmatige aanpak
bij 's Rijks Munt en werd nodig geacht alvorens over eventuele privatisering
te beslissen. 2.2. Financiële gevolgen van de privatiseringDe operatie Huis-op-Orde leidde in de periode 1990–1992 tot f 7,5
miljoen aan uitgaven ten laste van de muntbegroting. In de begroting van het
Ministerie van Financiën werd verder in de periode 1992–1994 f 2,4
miljoen aan privatiseringskosten verantwoord.De Rekenkamer stelde vast dat de uitvoering van de operatie duurder was
geweest dan was begroot (f 5,3 miljoen). Zo werden in de periode 1990–1992
tot 60% hogere investeringen gedaan dan aanvankelijk was voorgesteld. De minister
van Financiën verantwoordde de overschrijdingen, in overeenstemming met
de met de Staten-Generaal gemaakte afspraken, in de jaarlijkse slotwetten
van 's Rijks Munt.De directie Financieel-Economische Zaken (FEZ) was er volgens de Rekenkamer
niet in geslaagd om tijdig informatie te krijgen over de uitputting van de
toegewezen budgetten omdat bij 's Rijks Munt sprake was van een tekortschietende
administratie en de controllersfunctie lange tijd onbezet was.De Rekenkamer constateerde dat de budgettaire overschrijdingen bij 's
Rijks Munt het ministerie geen aanleiding hebben gegeven tot het treffen van
maatregelen. Sturing in de zin van een investeringsplan door de directie Binnenlands
Geldwezen (BGW) vond niet plaats. De directie FEZ besteedde veel aandacht
aan het budgettair inpassen van de investeringsvoorstellen en de overschrijdingen.
Zij beoordeelde niet of de budgetten een bijdrage leverden aan kostenreductie
en vermindering van de verliezen. De Rekenkamer meende dat wat betreft de
operatie Huis-op-Orde sprake was van ontoereikend toezicht. 2.3. Berekeningssysteem kost- en verkoopprijzenOmdat 's Rijks Munt niet de beschikking had over een systeem voor integrale
kostprijsberekening, was het volgens de werkgroep Privatisering niet mogelijk
op verantwoorde wijze verkoopprijzen te berekenen. Om daarin te voorzien werd
met behulp van een externe adviseur een onderzoek verricht naar de kostenstructuur
bij 's Rijks Munt. Deze aanpak leidde eind 1993 tot het Financieel Model,
een systeem van kostprijsberekening waarmee de vergoeding voor circulatiemunten
werd bepaald.De Rekenkamer beschouwt dit systeem als een werkbare basis voor het uitvoeren
van de leveringsovereenkomst die de Staat en DNM voor de komende vijf jaar
hebben gesloten.De late totstandkoming van het systeem van kostprijsberekening was wel
een belangrijk gemis in de voorbereiding van de privatisering. Daardoor was
het volgens de Rekenkamer niet mogelijk de winstgevendheid van de onderneming
na privatisering en het door het Ministerie van Financiën te betalen
muntloon tijdig, dat wil zeggen ruim vóór de privatisering,
vast te stellen. Vóór het proces van privatisering was geen
sprake van een kostendekkend muntloon. Elk jaar dekte het ministerie de verliezen
van 's Rijks Munt af. In 1990 was het muntloon structureel met f 0,8
miljoen verhoogd. Volgens de minister van Financiën was daarmee sprake
van een kostendekkende vergoeding (Tweede Kamer, vergaderjaar 1989–1990,
21 300, hoofdstuk IX B, nr. 2).Uit de exploitatietekorten van 's Rijks Munt na 1990 blijkt dat daarvan
echter geen sprake was. Vanwege het ontbreken van inzicht in de produktiekosten
bij 's Rijks Munt werd met het aanpassen van het muntloon gewacht tot na de
privatisering. 2.4. OndernemingsplanDe werkgroep Privatisering beschouwde het opstellen van een ondernemingsplan
als een noodzaak voor de privatisering van 's Rijks Munt. Dat plan zou onder
meer moeten bestaan uit een financiële prognose, een formatieplan en
een marketingplan dat inzicht moest bieden in de markt van DNM. Het ondernemingsplan
was ook bedoeld als basis voor de onderhandelingen rondom de privatisering
en voor het berekenen van de budgettaire gevolgen.De Rekenkamer constateerde dat het ministerie op het moment van privatisering
nog geen integraal ondernemingsplan had opgesteld. In 1993 zag wel een beleidsnotitie
het licht, die als voorloper van een dergelijk plan werd aangemerkt. Deze
notitie bevatte echter geen financiële onderbouwing van de geschetste
toekomstverwachting en geen informatie over de noodzakelijke investeringen.
Ook ontbraken gegevens over de verwachte produktie en omzet van de nieuwe
onderneming. Enkele onderdelen van een ondernemingsplan waren al wel voorhanden,
zoals een formatieplan en enkele bedrijfseconomische prognoses van de externe
adviseur. 2.5. ConclusiesDe Rekenkamer concludeerde dat de voorbereiding van de privatisering van
's Rijks Munt niet voldoende doelmatig is verlopen. In deze fase was er naar
het oordeel van de Rekenkamer sprake van een gebrek aan sturing en toezicht
op de operatie Huis-op-Orde. Het ministerie pakte deze operatie niet volgens
een vooraf bepaald plan aan. Zo waren het ondernemings- en marketingplan voor
's Rijks Munt niet van de grond gekomen. De Rekenkamer constateerde verder
ruime overschrijdingen van de goedgekeurde investeringsbudgetten. 2.6. Reactie minister en commentaar RekenkamerVolgens de minister was op het moment van de privatisering voldaan aan
de belangrijkste voorwaarden van de nagestreefde marktconformiteit. Hij wees
daarbij op de afgeronde Huis-op-Orde operatie, het afgesloten zakelijke leveringscontract
met een kostprijsberekeningsmodel voor munten en de marktconforme openingsbalans.
Hij zag ook voldoende perspectief voor de omzetontwikkeling.Volgens de minister moet de operatie Huis-op-Orde niet worden beschouwd
als onderdeel van de voorbereiding van de privatisering. Gezien de organisatorische,
logistieke en technische situatie bij 's Rijks Munt was die operatie noodzakelijk
om het muntbedrijf te kunnen voortzetten, los van de vraag of er geprivatiseerd
ging worden. Hij wees er voorts op dat de speciaal ingestelde stuurgroep aan
de hand van een plan van aanpak had bewaakt of alle voor de privatisering
noodzakelijke handelingen tijdig waren verricht.De minister schreef voorts dat het aantreden van een nieuw middenkader
en het op orde brengen van de financiële administratie onderdelen waren
van de operatie Huis-op-Orde. In die periode werden (aanvullende) investeringsbudgetten
gevraagd op grond van voortschrijdend inzicht van dat nieuwe kader. Het middenkader
werd naast zijn reguliere werkzaamheden geconfronteerd met de operatie Huis-op-Orde.
Zo was sprake van afbouw van het personeelsbestand, verbetering van huisvesting
en logistiek, vernieuwing van het machinepark, invoering van een kostprijssysteem
en van automatisering. Een overgangsfase met de daaraan verbonden problemen
was volgens de minister onvermijdelijk gezien de beoogde noodzakelijke veranderingen.
Een op voorhand volledig overzicht van alle te verrichten werkzaamheden was
te prefereren geweest, maar de signalen van het middenkader konden niet worden
genegeerd. De minister liet verder weten dat er volgens hem wel degelijk sturing
en toezicht heeft plaatsgevonden. De (aanvullende) investeringsaanvragen voor
de operatie Huis-op-Orde werden door de Muntmeester onderbouwd, door het ministerie
beoordeeld en zonodig in overleg met de Muntmeester aangepast. Waar mogelijk
werden investeringen op hun terugverdientijd beoordeeld. Naarmate de operatie
Huis-op-Orde vorderde, namen de overschrijdingen van de budgetten af.Het is volgens de minister over de periode tot privatisering moeilijk
uit de administratie op te maken wat de invloed van de investeringen op de
produktiekosten van 's Rijks Munt is geweest. De produktiekosten werden voor
een belangrijk deel vertekend door incidentele tegenvallers in onder andere
huisvestingskosten en aanloopkosten in verband met de grotere omzet voor derden.
De uiteindelijke effecten van de investeringen op de produktiekosten zullen
pas na privatisering kunnen blijken in de vorm van verbeterde resultaten.De Rekenkamer merkt ten aanzien van de operatie Huis-op-Orde op dat een
aantal verbeteringen bij 's Rijks Munt noodzakelijk was, ook los van een eventuele
privatisering. De ermee beoogde effecten waren echter wel bepalend voor de
mogelijkheid om 's Rijks Munt te privatiseren. Op grond hiervan meent de Rekenkamer
dat de operatie Huis-op-Orde, overigens ook qua planning, onlosmakelijk verbonden
was met de privatisering.De Rekenkamer meent verder dat de verklaringen die de minister aanvoert
voor het niet geheel vlekkeloos verlopen van de privatisering niets afdoen
aan de geconstateerde overschrijdingen van de investeringsbudgetten en het
ontbreken van de noodzakelijk geachte ondernemings- en marketingplannen. 3. RELATIE STAAT EN MUNTBEDRIJF 3.1. AlgemeenEen overweging om 's Rijks Munt te privatiseren was dat de produktie van
circulatiemunten niet noodzakelijkerwijs een staatstaak is. De Staat zou als
afnemer van een private producent van munten ook voor een ongestoorde muntcirculatie
kunnen zorgdragen. Daarbij werd tevens overwogen dat 's Rijks Munt in geprivatiseerde
vorm effectiever en zonder gevaar voor concurrentievervalsing in de commerciële
markt zou kunnen opereren. Privatisering zou leiden tot een striktere en duidelijker
scheiding van de verantwoordelijkheden van de Staat en het muntbedrijf en
er zou sprake zijn van profijt voor de Staat als afnemer van munten en toekomstig
aandeelhouder.De minister van Financiën houdt ook na de privatisering van 's Rijks
Munt op grond van de Muntwet 1987 als enige het recht de in deze wet genoemde
munten te laten slaan en uit te geven. Als zodanig veranderde er door de privatisering
niets in de relatie tussen het Ministerie van Financiën en het muntbedrijf.
Wel trad wijziging op in beider werkrelatie. Voorheen was er sprake van een
onder verantwoordelijkheid van de minister c.q. staatssecretaris opererend
staatsbedrijf; vanaf juli 1994 is sprake van een contract tussen een opdrachtgever
en een (commerciële) producent van munten. Deze relatie is door betrokken
partijen vastgelegd in een vijfjarige leveringsovereenkomst. 3.2. ProduktienormDe minister van Financiën is verantwoordelijk voor een ongestoorde
muntvoorziening. Hij moet daartoe jaarlijks de hoeveelheid munten die in omloop
is aanvullen. De Staat en DNM hebben daarom afspraken gemaakt
over het aantal circulatiemunten dat het ministerie jaarlijks afneemt. Zij
gaan daarbij uit van een produktienorm van 110 miljoen munten. Hiervoor dient
DNM te allen tijde produktiecapaciteit beschikbaar te houden. DNM heeft ook
een inspanningsverplichting om de produktie zoveel mogelijk te laten aansluiten
bij de vraag van het ministerie. In de overeenkomst staat verder dat het ministerie
een overwerkvergoeding moet betalen als meer dan 110 miljoen munten worden
besteld. Ook is een regeling getroffen voor de compensatie van onderbezettingsverliezen
van DNM bij een geringere jaarafname dan 110 miljoen munten. DNM moet in dat
geval wel aantonen dat het onmogelijk is de onderbezetting te compenseren
door het produceren van munten in opdracht van derden.De hoogte van de overeengekomen produktienorm was volgens de Rekenkamer
vooral gebaseerd op cijfers over de begrote en gerealiseerde aantallen in
de aan de privatisering voorafgaande jaren. Zo werd voor de periode 1990–1993
de produktie van 's Rijks Munt door de directie Binnenlands Geldwezen nog
begroot op 135 tot 145 miljoen munten per jaar. De afname door de Staat bedroeg
in 1993 echter nog maar 106 miljoen munten. Volgens een schatting van De Nederlandsche
Bank uit 1993 zou zelfs met een jaarlijkse produktie van 70 miljoen circulatiemunten
kunnen worden volstaan.Zelf ging 's Rijks Munt uit van een jaarlijkse vraag naar 125 miljoen
Nederlandse circulatiemunten. 3.3. ConclusiesDe Rekenkamer beoordeelde de wijze waarop aan de relatie tussen de Staat
en DNM na privatisering vorm is gegeven, als redelijk goed. Zij achtte echter
de overeengekomen produktienorm van 110 miljoen circulatiemunten per jaar
aan de hoge kant. Hierdoor ontstaan grotere risico's op compensatie-aanspraken
dan op grond van de cijfers over de benodigde munten nodig zou zijn. 3.4. Reactie minister en commentaar RekenkamerOver de overeenkomst tussen de Staat en DNM merkte de minister op dat
het ministerie wel heeft onderkend dat munten ook in het buitenland kunnen
worden besteld, maar dat de aard van het produkt, de veiligheidsaspecten en
het produktieproces (geschiktheid machinepark) vooralsnog pleiten voor produktie
door DNM. De Staat heeft zich voor vijf jaar aan dezelfde producent verbonden,
maar dit betekent niet dat de Staat een blanco cheque tekende. Via het Financieel
Model heeft de Staat inzicht in de produktiekosten van DNM en kan op die kosten
invloed uitoefenen. Op grond van dat model zijn de muntprijzen voor drie jaar
vastgesteld. De minister wees er verder op dat hij, als opdrachtgever, belang
heeft bij een langdurige relatie. Hij moet er immers op kunnen vertrouwen
dat bij een toename van de behoefte aan munten capaciteit bij DNM beschikbaar
is tegen redelijke kosten.De minister stelde dat over de hoogte van de normproduktie vooraf is overlegd
met DNM en De Nederlandsche Bank, mede aan de hand van schattingen over de
vraag naar munten. De vastgestelde normproduktie stemt volgens de minister
overeen met de best mogelijke schatting op het moment van privatisering.De minister was van mening dat de regeling voor onderbezettingsverliezen
voordelig is voor zijn ministerie, omdat bij een geringere jaarlijkse afname
dan 110 miljoen circulatiemunten DNM tegen een lager bedrag dan de vaste kosten
de gegarandeerde produktiecapaciteit voor de Staat in stand moet houden. Hierbij
is geen rekening gehouden met ontwikkelingen op betalingsgebied, omdat het
effect hiervan op de behoefte aan munten gedurende de contractperiode
onvoldoende duidelijk was. Deze ontwikkelingen hebben echter wel bijgedragen
aan de bezinning op de hoogte van de normproduktie, de lengte van de contractperiode
van vijf jaar en de capaciteitsreservering.De Rekenkamer wijst op de sinds 1993 waarneembare trend naar minder circulatiemunten:
in 1994 zijn slechts 68 miljoen munten geslagen en voor 1995 is een aantal
van 70 miljoen geraamd. Volgens de Rekenkamer zou er bij de onderhandelingen
over een eventuele contractverlenging rekening moeten worden gehouden met
de vele veranderingen in het gebruik van muntgeld en met de eventuele invoering
van een Europese munt. 4. GEVOLGEN VOOR DE RIJKSBEGROTING 4.1. AlgemeenFinanciële voorwaarde bij de privatisering van 's Rijks Munt was
dat deze, mede rekening houdend met de belastingopbrengsten van het nieuwe
bedrijf, neutraal zou verlopen voor de rijksbegroting (budgetneutraliteit).
Aan deze voorwaarde werd volgens de minister ten tijde van de privatisering
om en nabij voldaan (Tweede Kamer, vergaderjaar 1993–1994, 23 314,
nr. 2).Volgens het ministerie is sprake van budgetneutraliteit als er geen verschil
bestaat tussen (1) de geraamde uitgaven minus de ontvangsten voor de rijksbegroting
volgens de meerjarencijfers bij ongewijzigd beleid en (2) de geraamde uitgaven
minus de ontvangsten voor de rijksbegroting na privatisering.De Rekenkamer constateerde dat de privatisering volgens deze definitie
budgetneutraal was verlopen. Wel stelde zij vast dat in de gepresenteerde
berekeningen bepaalde (eenmalige) uitgaven buiten beschouwing werden gelaten.
Voorts bleken de uitkomsten van de berekeningen sterk te variëren, afhankelijk
van de keuze van het basisjaar. 's Rijks Munt gaf elke twee jaar een bijzondere
munt uit. Dit leidde in dat betreffende jaar tot geringere verliezen voor
's Rijks Munt dan in een jaar waarin geen bijzondere munt werd geslagen. Volgens
de Rekenkamer veroorzaakte de door het ministerie gebruikte berekeningswijze
uitkomsten die te veel afhankelijk waren van toevallige omstandigheden.De Rekenkamer constateerde voorts dat de informatie die de toenmalige
minister bij het wetsvoorstel tot oprichting van DNM verstrekt had, zich beperkte
tot (alleen de saldi van) reeksen ramingen met en zonder privatisering over
de periode 1994–1998. Daarin werd geen specificatie gegeven van de gehanteerde
uitgangspunten en de financiële gegevens die waren gebruikt. Ook werd
niets vermeld over de invloed van het basisjaar op de uitkomst van de berekening.
Was bijvoorbeeld uitgegaan van becijferingen voor privatisering van 's Rijks
Munt per 1 januari 1995, dan was sprake van een negatief effect van f 4
miljoen op de rijksbegroting. 4.2. ConclusiesUitgaande van de gehanteerde definitie verliep de privatisering van 's
Rijks Munt zoals beoogd neutraal voor de rijksbegroting. Wel riep de wijze
waarop de berekeningen van de budgetneutraliteit bij het ministerie tot stand
waren gekomen vragen op. De Rekenkamer achtte de gebruikswaarde van het begrip
budgetneutraliteit beperkt voor de beoordeling van de financiële gevolgen
van de privatisering. Volgens de Rekenkamer zal het begrip aan
waarde kunnen winnen indien hierover tussen regering en Staten-Generaal nadere
afspraken worden gemaakt. Daarbij denkt zij onder meer aan afspraken over
de in de berekeningen te betrekken uitgaven en ontvangsten. Ook moet er aandacht
zijn voor de wijze waarop informatie over de gevolgen voor de rijksbegroting,
inclusief de gebruikte wijze van berekening, de gehanteerde veronderstellingen
en de invloed van het basisjaar, worden gepresenteerd aan de Staten-Generaal
(zie ook Algemene Rekenkamer, Verslag 1994, deel 2 over onderzoek naar verzelfstandigingen,
Tweede Kamer, vergaderjaar 1994–1995, 24 130, nrs. 1–2, blz.
31 e.v.). 4.3. Reactie minister en commentaar RekenkamerDe minister deelde mee dat de gebruikte definitie met de Tweede Kamer
is afgestemd. Deze definitie is van het begin af aan gebruikt en ongewijzigd
gebleven en er bestond geen onduidelijkheid over de daarbij horende uitgaven
en inkomsten en de betrokken periode. Door permanente monotoring werd de uitkomst
van de berekening doorlopend aangepast.De gehanteerde berekening van de budgetneutraliteit vloeide voort uit
de gebruikelijke systematiek van de meerjarenbegroting, namelijk de kaseffecten
in het kasjaar en de meerjarenramingen voor de vier jaren daarna. De minister
achtte het niet zinvol achterhaalde informatie over voorgaande (dan wel toekomstige)
jaren te presenteren. In de gehanteerde systematiek is dat overigens ook niet
gebruikelijk.De minister stelde tot slot dat de gebruikswaarde van het begrip budgetneutraliteit
inderdaad beperkt is en dat nadere afspraken met de Tweede Kamer die waarde
zouden kunnen verhogen. Daarbij ligt volgens de minister een aanvullende bedrijfseconomische
toetsing voor de hand, waardoor ook vermogenseffecten en effecten buiten de
beschouwde periode kunnen worden meegenomen in de berekening. Overigens wees
de minister erop dat de vermogenseffecten wel in het oog zijn gehouden bij
de privatisering van 's Rijks Munt. Zij waren argument om, ondanks een negatief
effect van f 4 miljoen voor de rijksbegroting, eventuele privatisering
van 's Rijks Munt per 1995 toch doorgang te laten vinden.De Rekenkamer volgt met belangstelling de verdere ontwikkelingen rond
DNM en ziet de resultaten van nadere afspraken tussen de minister en de Staten-Generaal
over het begrip budgetneutraliteit met belangstelling tegemoet. 3. VERKEER EN WATERSTAAT3.1. Bestekscontroles Noord-Holland SAMENVATTINGDe Rekenkamer onderzocht de contractadministraties en het toezicht van
de Rijkswaterstaat bij twaalf bestekken in Noord-Holland. Hiervan bleken er
zes geheel in orde. Bij vier bestekken waren er ernstige gebreken in het toezicht
en bij twee werd slechts een gedeelte van het werk gecontroleerd.De directie Noord-Holland merkte de verschillen in uitvoering en de tekortkomingen
bij de dienstonderdelen niet op. Volgens de minister van Verkeer en Waterstaat
waren verbeteringen in de interne controle in 1994 en 1995 in gang gezet. 1. INLEIDINGDe Algemene Rekenkamer heeft in de periode juli 1994 tot en met maart
1995 onderzoek verricht naar de wijze waarop de directie Noord-Holland van
de Rijkswaterstaat (RWS) besteksadministraties voert. Hiertoe werd bij 12
contracten gecontroleerd of de contractadministratie op juiste en volledige
wijze werd gevoerd. Een belangrijk aspect van het onderzoek was de toepassing
van de aanschrijving Uniformering Contractenadministratie (UCA) en de handleiding
controleplan UCA. Daarin is met name de volledigheid van de vaststelling van
door de opdrachtnemers geleverde prestaties door eigen metingen van toezichthouders
van de RWS van belang. Daarnaast zijn ook nog andere aspecten van het financiële
beheer onderzocht.In de controle werden betrokken administraties van de bestekken (of overeenkomsten)
van de dienstkring Haarlem (1), de dienstkring Amsterdam (2), de dienstkring
Noordzeekanaal (2), de dienstkring Alkmaar (2), de dienstkring Waterland (2),
de dienstkring Texel (2) en van de Hoofdafdeling Realisatie Werken (1).De twaalf contracten samen vertegenwoordigen een financieel belang van
f 67,6 miljoen. Hiervan had f 54,4 miljoen betrekking op 1994 en
f 13,3 miljoen op 1992 en 1993. De totale contractuitgaven in de grond-,
water- en wegenbouw (GWW) van de directie Noord-Holland in 1994 bedroegen
circa f 200 miljoen.De Rekenkamer zond haar bevindingen in september 1995 naar de minister
van Verkeer en Waterstaat. Deze antwoordde in november 1995. De hoofdlijnen
van haar reactie zijn in dit verslagpunt verwerkt. 2. UCA-REGELGEVINGIn de aanschrijving UCA en de Handleiding Controleplan UCA, beide van
Rijkswaterstaat, zijn de minimumeisen opgenomen om een betrouwbare en controleerbare
contractenadministratie te waarborgen, zodat de verrekening tussen de opdrachtgever
en opdrachtnemer op rechtmatige wijze plaatsvindt.De belangrijkste uitgangspunten zijn:♦ de aannemer en de toezichthouder van de RWS dienen onafhankelijk
van elkaar de verrichte prestaties volledig te meten en vast te leggen; ♦ het toezicht op de door de aannemer geleverde prestaties, de confrontatie
van de gegevens van de aannemer en die van de toezichthouder en de vaststelling
van de prestaties dient niet in één hand te zijn. Tussen
de bij de uitvoering van een werk betrokken RWS-ambtenaren dient dus een functiescheiding
te bestaan. 3. HANDBOEK UCA NOORD-HOLLANDBinnen de directie Noord-Holland werd in de onderzoeksperiode gebruik
gemaakt van een interne instructie (Handboek UCA Noord-Holland). Deze gaf
in strijd met de regelgeving van Rijkswaterstaat aan dat in een aantal gevallen
volstaan kon worden met het meten van slechts een gedeelte van de door de
opdrachtnemer geleverde prestatie. Als gevolg hiervan werden de controleplannen
veelal onjuist opgesteld.Geconstateerd werd echter dat het Handboek UCA van de directie Noord-Holland
bij zes onderzochte contracten op dit punt bewust niet was gevolgd. Bij deze
contracten waren de prestaties van de opdrachtnemer volledig gemeten en vastgesteld,
waardoor de belangrijkste tekortkoming van het Handboek in de sfeer van de
uitvoering werd ondervangen. De administraties van deze contracten waren in
orde. Het betrof hier contracten bij de dienstkringen Amsterdam (2), Noordzeekanaal
(2), Alkmaar (1) en bij de Hoofdafdeling Realisatie Werken (1).Bij vier van de gecontroleerde contracten vond het toezicht op de uitvoering
structureel onjuist plaats. De door de toezichthouders verrichte waarnemingen
en bijbehorende vastleggingen konden niet gerelateerd worden aan de door de
opdrachtnemer geleverde prestaties. Het betrof hier contracten bij de dienstkringen
Haarlem (1), Waterland (2) en Alkmaar (1).Bij twee van de gecontroleerde contracten vond het toezicht op de uitvoering
plaats conform het Handboek UCA Noord-Holland en werd dus volstaan met slechts
een gedeelte van de door de opdrachtnemer geleverde prestatie te meten. Het
betrof twee contracten van de dienstkring Texel.De Rekenkamer constateerde dat de betrokken functionarissen doorgaans
niet op de hoogte waren van het feit dat het handboek op dit punt onjuiste
instructies gaf. Door een hiaat in de interne controle werden ook de hieruit
voortvloeiende gebreken in het toezicht op de uitvoering en in de administratie
op centraal niveau onvoldoende onderkend.De Rekenkamer heeft reeds in september 1994 aangedrongen op wijziging
van het handboek, maar pas begin maart 1995 kregen de dienstkringen bericht
dat het handboek aangepast zou worden. Door middel van een nota van de stafafdeling
Planning en Control van de directie Noord-Holland werden de fouten in het
Handboek UCA Noord-Holland rechtgezet. 4. INVENTARISATIEBESTANDENBij een aantal contracten werden de met de aannemer te verrekenen hoeveelheden
(bijvoorbeeld te onderhouden oppervlakten) bepaald aan de hand van inventarisatiebestanden.De Rekenkamer stelde vast dat deze inventarisatiebestanden soms fouten
bevatten. De grootste fout werd aangetroffen in de dienstkring Haarlem. Daar
was in het bestand ( in 1987 opgezet door een ingenieursbureau) ten onrechte
een oppervlakte van 999 999 m2 vermeld in plaats van de werkelijke
oppervlakte van 150 m2. De code 999 999 wordt gebruikt om
aan te geven dat een oppervlakte nog gemeten moet worden.Hoewel de dienstkring deze fout in maart 1994 ontdekte, was er in augustus
1994 nog niets ondernomen om na te gaan of er onjuiste hoeveelheden met de
aannemer waren verrekend. De dienstkring ontkende dat de foutieve bestanden
bij voorgaande contracten waren gebruikt om hoeveelheden te verrekenen
met de aannemer. Uit het onderzoek van de Rekenkamer bleek echter dat de desbetreffende
bestanden vanaf 1989 waren gebruikt voor de verrekening van maaiwerkzaamheden
met aannemers. Vanaf 1989 was op vier contracten in totaal een bedrag van
ruim f 1,1 miljoen teveel betaald.Doordat de vastleggingen van de toezichthouders niet gerelateerd konden
worden aan de geleverde prestaties en de inventarisatiebestanden niet werden
gecontroleerd en geacualiseerd, kon deze fout in het bestand jarenlang onopgemekrt
blijven. De Rekenkamer is van mening dat het toezicht ernstig tekort is geschoten.Een verzoek van de RWS om terugbetaling van het onverschuldigd betaalde
bedrag werd door de aannemer afgewezen. Door de RWS gemaakte en jarenlang
niet gecorrigeerde fouten behoorden volgens hem niet voor zijn rekening en
risico te komen. In juli 1995 waren nog besprekingen gaande tussen de RWS
en de aannemer over een voor beide partijen acceptabele oplossing.De Rekenkamer merkt op dat de RWS ook nog dient uit te zoeken in hoe verre
niet aangebrachte wijzigingen als gevolg van de Wet Herziening Wegenbeheer
hebben geleid tot onverschuldigde betalingen. Zij benadrukt dat gewaarborgd
moet zijn dat inventarisatiebestanden die worden gebruikt voor zowel het opstellen
van het bestek als voor de verrekening van door de aannemer geleverde prestaties
de juiste gegevens bevatten. 5. INHUUR PERSONEEL EN MATERIEELInhuur van personeel en materieel is in principe bedoeld om werkzaamheden
uit te voeren die zich moeilijk laten kwantificeren of om tijdelijke capaciteitstekorten
op te vangen. De Rekenkamer constateerde echter bij een aantal contracten
dat structureel personeel en materieel werd ingehuurd om reguliere onderhoudstaken
uit te voeren. Dit leidt naar haar mening tot onnodig hoge kosten. Indien
de RWS deze werkzaamheden in eigen beheer zou uitvoeren en het materieel zelf
zou aanschaffen, zouden besparingen kunnen worden gerealiseerd. Bij één
contract berekende de Rekenkamer deze besparing op f 1,5 miljoen. 6. KOFFIEVOORZIENINGOmdat in tijdelijke directieverblijven vaak geen kantinefaciliteiten aanwezig
zijn, is het gebruikelijk dat de voorziening van warme en koude dranken in
het bestek wordt opgenomen. In één dienstkring bleek het echter
gebruikelijk dat de koffie-, thee- en frisdrankenvoorziening voor ambtenaren
op het dienstkringkantoor ten laste van de bestekken werd gebracht. Voor het
onderzochte bestek betekende dit een kostenpost van f 94 000 (bijna
f 900 per week). Het grootste deel van dit bedrag werd besteed aan de
koffievoorziening op het dienstkringkantoor. Ook de medewerkster voor het
serveren van de koffie werd via dit bestek ingehuurd. De Rekenkamer acht deze
wijze van financieren van de koffievoorziening voor ambtenaren op het dienstkringkantoor
onjuist. 7. AANBESTEDINGDe Rekenkamer stelde vast dat bij de aanbesteding van één
contract onjuiste argumenten waren gebruikt om de in het bestek genoemde eisen
en criteria voor inschrijvers aan te scherpen. Het ging om de uitvoering van
op zichzelf niet zeer complex onderhoud, waarbij echter wel organisatorisch
complexe verkeersmaatregelen noodzakelijk waren. Men zocht dus een aannemer
die «onder andere ervaring had met de technische en organisatorische
problematiek van de zwaarbelaste autosnelwegen in de Randstad».
Omdat de gestelde eisen zich moeilijk in een besteksomschrijving lieten vatten
werd gekozen voor financiële-geschiktheids- en omzetcriteria, die zich
wel objectief lieten toetsen. De Rekenkamer constateerde echter dat de verkeersmaatregelen
binnen dit bestek alle werden getroffen onder verantwoordelijkheid van de
RWS zelf en dat de gestelde omzeteisen irreëel hoog waren.De opdracht werd overigens gegund aan een aannemer die al vanaf 1974 onderhoudswerk
in deze dienstkring verricht.Om iedere schijn van willekeur bij aanbesteding van werken te voorkomen
dient de RWS naar de mening van de Rekenkamer zorg te dragen voor objectieve
inschrijvingsvereisten en gunningscriteria die in een redelijke verhouding
staan tot de omvang en de zwaarte van het aan te besteden werk. 8. RENTECLAIMBij één contract constateerde de Rekenkamer dat als gevolg
van de late toewijzing van de benodigde middelen en hierdoor de te late betaling
aan de opdrachtnemer, RWS een vergoeding voor verschuldigde rente van f 100 000
diende te betalen aan de desbetreffende opdrachtnemer. 9. BAGGERWERKZAAMHEDENBij een contract voor het uitvoeren van onderhoudszuigwerk in een havenmond
constateerde de Rekenkamer aanzienlijke overschrijdingen (f 2,4 miljoen).
In hoeverre de overschrijdingen veroorzaakt werden door de overgang naar een
nieuw geautomatiseerd verrekensysteem (Tonnen Droge Stofsysteem, TDSS) was
niet exact vast te stellen. De op te zuigen massa slib wordt volgens de nieuwe
methode weergegeven in gewichtseenheden (tonnen droge stof). Voorheen gebeurde
dit in kubieke meters slib. De nieuwe methode heeft het nadeel dat de aannemer
het gewicht kan beïnvloeden door dieper te zuigen, waardoor meer zand
en minder slib wordt opgezogen. Hierdoor krijgt de aannemer meer verrekend.Bij het berekenen van de bestekshoeveelheden was uitgegaan van het gemiddelde
aantal opgezogen kubieke meters slib over de periode 1986–1993, omgerekend
naar tonnen door middel van een door de dienstkring bepaalde omrekeningsfactor.
In deze omrekeningsfactor was echter het effect van de mogelijkheid om zwaardere
mengsels te zuigen niet verwerkt, waardoor de berekeningen te laag uitvielen.
Volgens de Rekenkamer was dit de voornaamste oorzaak van de geconstateerde
overschrijdingen.Volgens de desbetreffende dienstkring had men de mogelijkheid om zwaardere
mengsels te zuigen niet verwerkt, omdat men nog geen ervaring had met het
nieuwe verrekensysteem en dus ook niet kon weten hoe de aannemer het zuigwerk
uit zou gaan voeren. Bovendien kon men daar geen invloed op uitoefenen. Daarnaast
merkte men op dat een deel van de overschrijding van f 2,4 miljoen wellicht
te verklaren was door extra aanwas van zand in de havenmond. Dit was echter
door het ontbreken van exacte gegevens niet aan te tonen.Aan de hand van de besteksadministratie berekende de Rekenkamer dat de
aannemer inderdaad zwaardere mengsels had opgezogen en dat circa f 1,7
miljoen minder zou zijn uitgegeven als er verrekend was op basis van kubieke
meters slib.Bij de aanbesteding werden twee alternatieve inschrijvingen aangeboden,
waarin het op diepte houden van de havenmond werd aangeboden voor een vast
bedrag per jaar. Deze werden niet gekozen omdat van de overgang
naar het nieuwe systeem voor de bepaling van hoeveelheden een besparing van
30% werd verwacht, die bij een overeengekomen vast bedrag geheel aan de aannemer
zou toevallen. De Rekenkamer merkt hierbij op dat deze mogelijke besparingen
nooit aan de RWS zouden toekomen, omdat er bij de bepaling van de omrekeningsfactor
geen rekening mee was gehouden.Volgens de Rekenkamer zou het gebruik maken van één van
de twee alternatieve inschrijvingen betekend hebben dat bij de uitvoering
van het werk in 1994 in ieder geval circa f 3 miljoen minder uitgegeven
zou zijn.De Rekenkamer wijst erop dat indien het niet mogelijk is om rekening te
houden met het feit dat de aannemer het te verrekenen gewicht kan beïnvloeden
door het zuigwerk op een andere manier uit te voeren, het TDS-systeem niet
meer toegepast moet worden.Ook dient bij toepassing van het TDS-systeem rekening gehouden te worden
met de mogelijkheid van extra aanwas van zand, omdat dit een grote invloed
heeft op de verrekening met de aannemer. 10. TOEZICHT DIRECTIE NOORD-HOLLANDDe Rekenkamer constateerde dat bij vier van de twaalf onderzochte contracten
er zodanige gebreken waren in de vastleggingen van toezichthouders dat van
een toereikend toezicht nauwelijks tot geen sprake was. De directie Noord-Holland
bleek niet op de hoogte te zijn van de verschillen in toezicht en wist ook
niet bij welke contracten het toezicht onvoldoende was. Ook ernstige tekortkomingen
in de wijze van toezicht werden niet opgemerkt.De Rekenkamer beoordeelt het toezicht van de directie Noord-Holland op
het door de dienstonderdelen uitgevoerde contractenbeheer dan ook als onvoldoende. 11. CONCLUSIESDe Rekenkamer concludeert dat bij zes van de twaalf onderzochte contracten
de administraties in orde waren. Bij twee contracten waren de waarnemingen
en vastleggingen goed, maar werden veelal slechts gedeelten van verrichte
prestaties gemeten. Bij vier contracten vond het toezicht op de uitvoering
structureel onjuist plaats.De directie Noord-Holland merkte de ernstige tekortkomingen in het door
de dienstonderdelen uitgevoerde contractenbeheer niet op. De Rekenkamer beoordeelt
het toezicht van deze directie dan ook als onvoldoende.Dit leidt tot de slotconclusie dat de administratieve organisatie en interne
controle rondom de uitvoering van contracten bij de directie Noord-Holland
in opzet en werking in 1994 nog ernstige tekortkomingen vertoonde. 12. REACTIE MINISTERDe minister van Verkeer en Waterstaat erkende in haar reactie dat op de
door de Rekenkamer gemelde feiten nagenoeg niets viel af te dingen. Wel vond
zij dat de gekozen bewoordingen weinig stimulerend werken voor het proces
van het op orde krijgen van de bedrijfsvoering.Zij schreef dat het handboek UCA voor de directie Noord-Holland thans
werd herzien. Vanaf begin 1995 werd conform de regelgeving gewerkt.Over de fout in het inventarisatiebestand schrijft de minister dat deze
door een ongelukkige samenloop van omstandigheden lange tijd niet ontdekt
is. Na ontdekking van de fout is volgens haar door de verantwoordelijken
onvoldoende zorgvuldig gehandeld. Van opzet was echter geen sprake geweest.
Twee interne onderzoeken naar de gang van zaken liepen nog.Wanneer op korte termijn met de betrokken aannemer geen overeenstemming
zou worden bereikt over de financiële afwikkeling, zou tot arbitrage
worden overgegaan.De minister onderschreef dat inhuur van externe medewerkers op uurbasis
structurele vormen begon aan te nemen. De directie had maatregelen genomen
om deze structurele inhuur terug te dringen.De minister onderschreef eveneens dat elke schijn van willekeur bij aanbestedingen
altijd moet worden vermeden. Bij toekomstige aanbestedingen zouden de door
de Rekenkamer gesignaleerde knelpunten niet meer voorkomen.De verstrekking van koude en warme dranken zou in volgende bestekken anders
worden geregeld.Volgens de minister waren de consequenties van het werken met het TDS-systeem
nog niet in hun volle omvang bekend. Om deze reden werd het systeem binnen
de Rijkswaterstaat geëvalueerd. Indien de uitkomsten van deze evaluatie
daartoe aanleiding geven zal de minister alsnog op de bevindingen van de Rekenkamer
op dit punt reageren.Tenslotte schreef de minister dat in de directie Noord-Holland in 1994
een start is gemaakt met het uitwerken van de verbijzonderde interne controle,
waarbij gekozen is voor een planmatige en structurele aanpak. Jaarlijks wordt
een integraal controleplan opgesteld. In 1995 is tevens een Risico-Informatie-Systeem-Contracten
ontwikkeld. Hierdoor is het mogelijk de risico's op een structurele wijze
te analyseren, te kwantificeren en te aggregeren om de diverse managementniveaus
van gerichte informatie te voorzien. 4. ECONOMISCHE ZAKEN4.1. Verliezen op borgstellingskredieten Midden- en Kleinbedrijf SAMENVATTINGDe Rekenkamer onderzocht de omvang van de onder de Regeling borgstelling
MKB-kredieten 1988 geleden verliezen. Op grond van deze regeling kan de Staat
borg staan voor kleine ondernemers die zelf onvoldoende zekerheid hebben om
bij een bank een krediet te kunnen nemen.De verliezen tussen 1989 en 1994 beliepen jaarlijks gemiddeld f 57
miljoen (van een totaal van gemiddeld f 2 600 miljoen aan garantieverplichtingen).
Gemiddeld bedroegen de ontvangsten over die jaren f 26 miljoen per jaar.
De minister van Economische Zaken heeft maatregelen genomen om het risico
en de verliezen van de Staat te beperken, maar de resultaten daarvan zullen
pas over enkele jaren zichtbaar zijn. Tot slot constateerde de Rekenkamer
enige onvolkomenheden in het informatievoorzieningssysteem. 1. INLEIDINGDe Algemene Rekenkamer heeft een onderzoek ingesteld naar de omvang van
de onder de Regeling borgstelling MKB-kredieten 1988 (RBMKB 1988) geleden
verliezen.Het onderzoek betreft de periode 1989 tot en met 1994. De RBMKB 1988 is
namelijk op 1 januari 1989 in werking getreden.De probleemstelling voor het onderzoek is:Hoe heeft het Ministerie van Economische Zaken de RBMKB 1988 tussen 1989
en 1994 toegepast uit een oogpunt van de beheersing van het risico en de verliezen
voor de Staat?De problematiek is uitgewerkt in de volgende onderzoeksvragen:♦ hoe groot waren de verliezen van het ministerie in de periode
1989 – 1994 in verhouding tot de omvang van de kredietverlening?♦ heeft het ministerie maatregelen getroffen om de omvang van het
risico en de verliezen te beperken?♦ hoe is de informatievoorziening met betrekking tot de uitvoering
van de regeling ingericht?Het doel van de opeenvolgende kredietregelingen is om de banken aan ondernemers
in het midden- en kleinbedrijf met bevredigende continuïteits- en rentabiliteitsperspectieven
kredieten te doen verstrekken, die naar normaal bankgebruik niet voor eigen
rekening en risico worden verstrekt vanwege een tekort aan zekerheden.De minister van Economische Zaken sluit op verzoek van een bank met deze
kredietinstelling een borgstellingsovereenkomst.Op grond van deze overeenkomst verstrekt de bank kredieten aan ondernemers
in het midden- en kleinbedrijf onder borgstelling van de Staat. De bank meldt
de verstrekking van het krediet aan het ministerie onder gelijktijdige afdracht
van de verschuldigde provisie van 3% van de hoofdsom van het krediet. De bank
is verplicht gelijktijdig met het borgstellingskrediet een ten minste even
groot krediet voor eigen risico te verstrekken. Daarnaast draagt de bank 10%
van het risico op het borgstellingskrediet.Voor de kredietverlening aan startende ondernemers is het risico van de
bank kleiner en is voor kredieten tot en met f 100 000geen
garantieprovisie verschuldigd. Indien een ondernemer ter zake van de aflossing op een borgstellingskrediet
in gebreke blijft, spreekt de bank het ministerie aan voor het niet afgeloste
deel van het krediet op grond van de borgstellingsovereenkomst. Ter beperking
van de rentelasten belast de bank gelijktijdig de door het ministerie bij
de desbetreffende bank aangehouden rekening voor het gedeclareerde verlies.Het ministerie beoordeelt de verliesdeclaratie en stelt deze definitief
vast. Eventuele verschillen met de voorschotbetaling worden onder rentevergoeding
verrekend. Het ministerie beoordeelt dus achteraf of de bank het borgstellingskrediet
terecht heeft verleend.Na de betaling van de declaratie krijgt de Staat een vordering op de desbetreffende
ondernemer. De bank is belast met de inning daarvan. 2. FINANCIËLE UITKOMSTEN VAN DE KREDIETVERLENING 2.1. Risico van de StaatDe in de onderzochte periode verstrekte en uitstaande borgstellingskredieten,
geleden verliezen en gerealiseerde opbrengsten zijn opgenomen in tabel 1.
De verliezen zijn gerelateerd aan de ultimo van de jaren uitstaande kredieten.In de onderzochte periode verstrekten de banken onder garantie van de
Staat jaarlijks gemiddeld f 627 miljoen krediet aan circa 3600 ondernemers.
Het gemiddeld uitstaand risico van de Staat (obligo) bedroeg f 2 600
miljoen.Voor de raming van de jaarlijkse verliezen (de artikelbelasting) hanteert
het ministerie een norm van 2,5% van het obligo. Deze norm is met de Inspectie
der Rijksfinanciën van het Ministerie van Financiën overeengekomen.
De norm is niet verder onderbouwd.De verliezen betreffen zowel de onder de RBMKB 1988 verstrekte borgstellingskredieten
als de onder eerdere regelingen verstrekte garantiekredieten.In de onderzochte periode bedroegen de verliezen gemiddeld 2,2% van het
obligo en bleven daarmee onder de begrotingsnorm van 2,5%. Wel namen de verliezen
zowel absoluut als in verhouding tot het obligo toe. In 1995 vergoedde het
ministerie tot en met augustus f 25 miljoen. 2.2. Risico van de bankenDe banken zijn verplicht om bij een borgstellingskrediet een even groot
krediet voor eigen risico te verstrekken. Voor kredieten verstrekt aan starters,
die niet meer bedragen dan f 100 000 is deze eis gehalveerd. Aan de hand van de verstrekte borgstellingskredieten kan de minimaal verplichte
eigen financiering door de banken worden berekend. Voor de verleningen in
1994 is deze berekening opgenomen in tabel 2.In 1994 verstrekten de banken voor eigen risico minimaal f 594 miljoen
krediet. Het risico van de banken in de totale kredietverlening voor dat jaar
bedraagt minimaal f 645 miljoen (f 594 miljoen + 10% risico op de
borgstellingskredieten aan gevestigde ondernemers ad f 507 miljoen).Uitgaande van het in de onderzochte periode gemiddeld per jaar verstrekte
borgstellingskrediet van f 627 miljoen (zie paragraaf 2.1) bedraagt het
voor eigen risico verstrekte krediet van de banken in deze periode circa f 600
miljoen (627/620 x f 594 miljoen). Hierbij is aangenomen dat de verdeling
over de categorieën van ondernemers van 1994 overeenkomt met die van
de gehele onderzochte periode. 3. MAATREGELEN 3.1. OnderzoekenHet onverwacht ruime gebruik in de eerste zeven maanden van 1989 van de
op 1 januari 1989 in werking getreden RBMKB 1988 leidde er toe dat de minister
een onderzoek deed instellen naar de oorzaken daarvan.Vooruitlopend op de uitkomsten van het onderzoek limiteerde de minister,
ter beperking van toekomstige verliezen, het bedrag waarvoor de banken in
1989 nog krediet konden verstrekken op f 225 miljoen.Een werkgroep samengesteld uit medewerkers van de departementen van Economische
Zaken, van Financiën, van Algemene Zaken en van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij heeft in april 1993 gerapporteerd over het heroverwegingsonderzoek
naar de garantieregelingen Borgstellingsregeling MKB, Bijzondere Financiering
en Borgstellingsfonds LNV.In aansluiting op de conclusies van het heroverwegingsonderzoek is op
1 januari 1994 voor de RBMKB 1988 de garantieprovisie verhoogd van 2 % tot
3 %. 3.2. Aanpassing van de regelgevingIn de opeenvolgende regelingen zijn de volgende maatregelen genomen ter
beperking van het risico en de verliezen van de Staat:♦ het stellen van een maximum aan de borgstelling per ondernemer.
Sedert 15 januari 1990 worden borgstellingskredieten slechts in aanmerking
genomen voor zover deze per ondernemer in totaal niet meer bedragen dan f 1 000 000;♦ het per 1 januari 1989 niet langer borg staan voor de rente, provisie
en kosten verbonden aan het borgstellingskrediet;♦ het beperken van de borgstelling tot 90 % van het borgstellingskrediet, verminderd met de inmiddels plaatsgevonden afbouw van de
borgstelling volgens een vooraf overeengekomen vast schema;♦ het beperken van de looptijd van het borgstellingskrediet. Vanaf
15 januari 1990 bedraagt deze maximaal zes jaar. Voor borgstellingskredieten
bestemd voor de financiering van onroerende goederen is de looptijd maximaal
12 jaar;♦ het met ingang van 1989 in alle gevallen beperken van de borgstelling
tot de som van de door de bank voor eigen rekening en risico verstrekte kredieten.
Op 15 januari 1990 is deze voorwaarde aangescherpt. De bank moet bij de verlening
van een borgstellingskrediet gelijktijdig een minimaal even groot krediet
voor eigen risico verstrekken. Eerder verleende kredieten tellen dus niet
meer mee;♦ het vanaf augustus 1989 aan een maximum binden van de jaarlijks
te verstrekken borgstellingskredieten. Deze zogenaamde meldingslimiet wordt,
op grond van hun aandeel in de kredietverlening van het voorgaande jaar, verdeeld
over de banken waarmee de minister een borgstellingsovereenkomst is aangegaan.
Voor 1989 en 1990 is het totale garantieplafond vastgesteld op f 750
miljoen, voor 1992 en 1993 op f 600 miljoen. Voor 1994 is de limiet weer
gesteld op f 750 miljoen;♦ het ingaande 1994 verhogen van de eenmalige garantieprovisie over
de hoofdsom van het borgstellingskrediet van 2 naar 3%. De verhoging van deze
inkomsten is bedoeld als compensatie voor de te verwachten toename van de
verliezen door de verhoging van het garantieplafond per 1 januari 1994.Anderzijds zijn in de RBMKB 1988 bepalingen opgenomen waardoor het risico
en de verliezen van de Staat wellicht worden vergroot:♦ het geheel in handen van de banken leggen van het verstrekken
van de borgstellingskredieten;♦ het voor de financiering van startende bedrijven aantrekkelijker
maken van de regeling. 4. INFORMATIEVOORZIENINGDe informatievoorziening van de banken naar het ministerie geschiedt op
door de minister voorgeschreven modelformulieren.Voor de onder de RBMKB 1988 verstrekte kredieten heeft de bank onder meer
de volgende informatieplicht. Bnnen een maand na het sluiten van de kredietovereenkomst
moet het krediet aan het ministerie gemeld worden. Ook moet zij uit hoofde
van de borgstellingsovereenkomst uiterlijk binnen negen maanden nadat de bank
een borgstellingskrediet heeft opgezegd, bij het ministerie een aanvraag om
betaling indienen.Het Borgstellingen Onderzoek Registratie en Informatiesysteem (BORIS)
is het managementinformatiesysteem van de hoofdafdeling Ondernemingsfinanciering.
Het systeem is in 1992 in werking getreden. De kredietverlening onder de RBMKB
1988 over 1989 tot en met 1991 is achteraf in het systeem opgenomen.In de loop van het onderzoek kwam naar voren dat een specificatie van
het uitstaand saldo aan garantieverplichtingen naar het jaar van kredietverlening
niet beschikbaar is. Bovendien verschaft het systeem geen informatie over
de verdeling van de verliezen naar het jaar van kredietverlening en is niet
bekend in welke jaren na kredietverlening de verliezen vallen. 5. CONCLUSIESIn de periode 1989 tot en met 1994 is jaarlijks gemiddeld aan 3600 ondernemers
in het Midden- en Kleinbedrijf f 627 miljoen borgstellingskrediet verstrekt.
De daarmee samenhangende aanvullende financiering voor risico
van de banken beliep minimaal f 600 miljoen per jaar. Het saldo aan uitstaande
garantieverplichtingen bedroeg gemiddeld f 2 600 miljoen.De door de Staat vergoede verliezen en gerealiseerde ontvangsten bedroegen
in de onderzochte periode gemiddeld f 57 miljoen, respectievelijk f 26
miljoen per jaar. Voor een deel vloeien deze uitgaven en ontvangsten voort
uit kredieten die zijn verstrekt in de aan de onderzochte periode voorafgaande
jaren op grond van eerdere regelgeving. Gemiddeld bleven de uitgaven onder
de begrotingsnorm van 2,5% van het obligo. De uitgaven vertoonden wel een
stijgende lijn. Over 1995 kunnen de uitgaven lager uitkomen; de eerste acht
maanden bedragen zij f 25 miljoen.In de opeenvolgende regelingen heeft het ministerie voornamelijk maatregelen
genomen ter beperking van het risico en het verlies voor de Staat.Het onverwacht ruime gebruik van de RBMKB 1988 begin 1989 heeft geleid
tot een verdere aanscherping van de regelgeving ter beperking van het verlies
van de Staat. Gezien de looptijd van de kredieten zullen deze maatregelen
eerst over enkele jaren invloed hebben op de omvang van de verliezen.Onder de RBMKB 1988 is de informatievoorziening van de banken naar het
ministerie in opzet goed geregeld. Zo moeten de banken nu iedere kredietverlening
aan het ministerie melden. Onder de voorgaande regelingen bestond deze verplichting
niet.Door onvolkomenheden in het administratiesysteem BORIS is niet bekend
hoe groot de verliezen per jaar van kredietverstrekking zijn en in welke jaren
na de kredietverlening deze verliezen vallen. Evenmin is een overzicht beschikbaar
waarin de uitstaande garantieverplichtingen zijn gerubriceerd naar het jaar
van kredietverlening. Deze gegevens zouden een beter inzicht kunnen verschaffen
in de effecten van wijzigingen in de regelgeving en een hulpmiddel kunnen
zijn bij de raming van de toekomstige verliezen.Het ontbreken van een inzicht in de jaarlijkse kredietverlening en de
daarop geleden verliezen maakt eveneens een vergelijking van de individuele
banken op dit punt onmogelijk. 5. LANDBOUW, NATUURBEHEER EN VISSERIJ5.1. Uitvoering hervormd Europees landbouwbeleid in Nederland SAMENVATTINGOp grond van haar onderzoek naar de uitvoering van het hervormde Europese
landbouwbeleid in Nederland pleit de Rekenkamer voor intensivering van de
controles door de Algemene Inspectiedienst (AID). De AID controleert of de
in het kader van dit beleid toegekende inkomenscompensaties aan boeren terecht
verstrekt zijn. Uit de resultaten van deze controles blijkt een fors aantal
overtredingen. Een aanmerkelijk deel van deze overtredingen is ernstig. Omdat
de gegevens die nodig zijn voor de uitvoering van de regelingen veelal van
belanghebbenden afkomstig zijn, beoordeelt de Rekenkamer de regelingen bovendien
als gevoelig voor misbruik en oneigenlijk gebruik. Een onjuiste uitvoering
van de landbouwregelingen kan leiden tot een strafkorting op de Nederlandse
declaratie bij de Europese Unie.De minister achtte op grond van een kosten-batenanalyse een intensivering
van de AID-controles ondoelmatig. Aan het verzoek van de Rekenkamer om deze
analyse ter beschikking te stellen kon hij echter niet voldoen. 1. INLEIDINGDe Rekenkamer publiceerde op 17 november 1995 het rapport Beheer en controle
EG-geldstromen in Nederland.Dit rapport bevat een door de Rekenkamer uitgevoerde inventarisatie naar
de wijze waarop het beheer van en de controle op EG-geldstromen in Nederland
zijn geregeld. Het onderhavige onderzoek betreft de wijze waarop één
specifieke Europese regeling, de Mac Sharry maatregelen, in Nederland wordt
uitgevoerd.In de periode september 1994 tot en met januari 1995 heeft de Rekenkamer
dit onderzoek verricht. Het onderzoek betrof de controlesituatie in het jaar
1994. Onderzocht werd in hoeverre de minister van Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij maatregelen heeft getroffen voor een efficiënte en effectieve
uitvoering van de EG-verordeningen in het kader van de Mac Sharry-besluiten
in Nederland. Voorts werd nagegaan of deze maatregelen binnen de kaders van
de EG-regelgeving in hun opzet de waarborg bieden dat misbruik en oneigenlijk
gebruik tot een minimum beperkt blijven en of de uitvoeringspraktijk voldoet
aan de beoogde werking.Een deugdelijke uitvoering van de verordeningen is van belang om de jaarlijks
door Nederland bij het Europees Oriëntatie en Garantiefonds voor de landbouw
(eogfl) in te dienen declaratie volledig gehonoreerd te zien. Bij gebleken
ondeugdelijke uitvoering kan hierop een korting worden toegepast. De Nederlandse
declaratie voor inkomenstoeslagen aan boeren in het kader van de Mac Scharry-besluiten
over 1994 bedroeg f 280 miljoen. Voor de toekomst wordt een aanzienlijke
toename van het te declareren bedrag verwacht.De Mac Sharry-besluiten, zo genoemd naar de ontwerper daarvan, EG-landbouwcommissaris
Mac Sharry, hebben produktievermindering tot doel door middel van stapsgewijze
verlaging van de vastgestelde marktprijzen voor binnen de EG geproduceerde
akkerbouw- en veehouderijprodukten. De deelnemende agrariërs worden financieel
schadeloos gesteld door inkomenstoeslagen.Op basis van deze besluiten zijn verordeningen uitgewerkt voor: ♦ de akkerbouw, waarin voorzien is in steun in Nederland voor een
aan een maximum gebonden aantal hectaren voor maïs (208 300 hectare)
en voor granen, oliezaden en eiwithoudende gewassen (235 800 hectare);♦ de rundvleessector, waarin per producent voor een beperkt aantal
stieren en een beperkt aantal zoogkoeien premie kan worden verkregen;♦ de schapensector, waarin voorzien is in een premie per producent
voor een beperkt aantal ooien.In 1994 diende Nederland de volgende aantallen aanvragen in:De Rekenkamer heeft de volgende aspecten in haar onderzoek betrokken:♦ de uitwerking van verordeningen in regelingen en uitvoeringsvoorschriften;♦ de controle van de aanvragen op juistheid en volledigheid;♦ het toetsen van de aanvragen aan de voorwaarden om voor toepassing
van de regelingen in aanmerking te komen;♦ de controle door de accountantsdienst van het Ministerie van Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij;♦ de controle door de AID;♦ de aard van de bevindingen van de controles door de AID;♦ de invoering van het door de Raad van Ministers van de Europese
Unie noodzakelijk geachte geïntegreerde beheers- en controlesysteem;♦ de gevoeligheid van de regelingen voor misbruik en oneigenlijk
gebruik.Op 24 april 1995 deed de Rekenkamer de minister van Landbouw, Natuurbeheer
en Visserij de resultaten van haar onderzoek toekomen. De minister reageerde
op 13 juni 1995. Het antwoord van de bewindsman was voor de Rekenkamer aanleiding
om bij brief van 28 juli 1995 op drie punten nadere toelichting aan de minister
van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij te vragen. Deze informatie deed de
bewindsman de Rekenkamer bij brief van 15 augustus 1995 toekomen. De reacties
van de minister zijn in dit verslag verwerkt. 2. UITWERKING REGELGEVING EN CONTROLE EN TOETSING AANVRAGENDe EG-regelgeving is door het departement van Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij omgezet in regelingen en uitvoeringsvoorschriften. De Rekenkamer
stelde vast dat dit juist en volledig was gebeurd.Bij de regionale directies van het departement worden de door agrariërs
ingediende aanvragen gecontroleerd op volledigheid van de in te vullen gegevens
en bij te voegen bewijsstukken. Daarnaast vindt een administratieve controle
plaats op de juistheid en waarschijnlijkheid van de ingevulde gegevens.Het onderzoek gaf de Rekenkamer geen aanleiding tot het plaatsen van opmerkingen. Om voor een financiële tegemoetkoming in aanmerking te komen moeten
agrariërs aan een aantal per produktgroep wisselende voorwaarden voldoen.
De regionale directies toetsen de aanvragen aan deze voorwaarden voordat ze
in behandeling worden genomen.Met betrekking tot de sector akkerbouw merkte de Rekenkamer op dat niet
werd gecontroleerd hoe de in de aanvraag genoemde gronden voorafgaand aan
de invoering van de regelingen werden gebruikt, hoewel dit wel is voorgeschreven.
Uit het onderzoek bleek dat de benodigde gegevens voor deze controle bij de
regionale directies niet aanwezig waren omdat ze nog nooit voor eerdere regelingen
nodig waren geweest. Wel was een aanvang gemaakt met het opzetten van een
systeem om deze gegevens in de toekomst te leveren. 3. CONTROLE DOOR DE DEPARTEMENTALE ACCOUNTANTSDIENSTDe accountantsdienst (AD) is belast met de controle op de uitvoering van
de regelingen door de regionale directies. Het doel van de controle is vast
te stellen of bij elk betaalorgaan de procedures en de maatregelen van interne
controle van dien aard zijn, dat deze leiden tot de uitbetaling van geautoriseerde
bedragen aan de juiste personen/organisaties en of de procedures en maatregelen
ook worden nagekomen. Daarnaast dient de formele juistheid van de declaraties
bij het eogfl te worden vastgesteld.Uitgangspunt voor de controle zijn de toegekende aanvragen zoals die uit
de dossiers van de regionale directies blijken. De AD controleert dus niet
of de aanvragen terecht zijn toegekend. Dit is onderwerp van de controle door
de Europese Commissie. De beperking van de controle door de AD berust op een
afgesproken taakverdeling tussen de EC en Nederland. Als gevolg van die beperking
geeft de AD geen accountantsverklaring af over de bij het eogfl gedeclareerde
uitgaven in het kader van de Mac Sharry-besluiten. Volstaan wordt met een
rapport van bevindingen.De AD rapporteert jaarlijks over de resultaten van haar controles bij
de regionale directies. De controle over het jaar 1993 was vooral gericht
op de beoordeling van de bij de regionale directies bij de verwerking en uitbetaling
toegepaste geautomatiseerde systemen. Deze dienen per 1 januari 1996 volledig
ingevoerd te zijn. Aan de invoering werd dus nog gewerkt.De AD concludeerde dat de opzet van de systemen niet de vereiste zekerheid
gaf over de juistheid en de rechtmatigheid van de betalingen. De door de AD
uitgevoerde aanvullende gegevensgerichte detailcontroles leidden echter tot
de conclusie dat de betalingen rechtmatig hebben plaatsgevonden.In zijn antwoord stelde de minister dat de conclusie van de Rekenkamer
dat beperkingen zijn aangebracht, in de controle door de AD niet geheel juist
is. De beperkingen in de controle van de AD op het punt van de interpretatie
en de toepassing van de regelingen in individuele gevallen worden naar zijn
mening in belangrijke mate opgevangen door de algemene controle door de AD.Met deze bewering van de minister is de Rekenkamer het oneens. De AD controleert
immers niet of bij de regionale directies alle controlerapporten van de Algemene
Inspectiedienst (AID) aanwezig zijn, noch de wijze van uitvoering van deze
controles. 4. CONTROLES DOOR DE ALGEMENE INSPECTIEDIENSTDe verordeningen schrijven voor dat de Algemene Inspectiedienst jaarlijks
een bepaald aantal fysieke controles bij agrariërs verricht. De Rekenkamer stelde vast dat de AID in 1994 de voorgeschreven aantallen
fysieke controles had verricht. De aantallen waren:De AID maakt van de door haar uitgevoerde controles een rapport op dat
ter verdere afhandeling wordt gezonden aan de regionale directies van het
departement. Indien afwijkingen worden vastgesteld worden deze rapporten gecodeerd
met een R (rapport van bevindingen), in de overige gevallen met een A (akkoord).
In 1994 werden 943 R-rapporten opgemaakt. Uit deze rapporten trok de Rekenkamer
een representatieve steekproef om een beeld te krijgen van de omvang van de
geconstateerde overtredingen.Deze kunnen als volgt worden weergegeven:De Rekenkamer stelde vast dat controle door de AID in 18% van de gevallen
leidde tot het opmaken van een r-rapport. Binnen deze 18% werd vastgesteld
dat in 81% van de gevallen de aanvrager de voorwaarden om voor een financiële
tegemoetkoming in aanmerking te komen op één of andere wijze
had overtreden. In 35% zelfs in die mate dat in het geheel geen financiële
tegemoetkoming meer kon worden gegeven.Op grond van deze bevindingen constateerde de Rekenkamer dat het wenselijk
was de intensiteit van de controle op te voeren, zodat de «pakkans»
vergroot wordt.In zijn eerste reactie deelde de bewindsman mee, dat aanvullende controles
noodzakelijk zijn indien volgens de EG-regelgeving sprake is van belangrijke
onregelmatigheden. Omdat in de EG-regelgeving het begrip belangrijke onregelmatigheid
niet nader is gedefinieerd heeft Nederland, aldus de bewindsman, hier zelf
invulling aan gegeven. Een doelmatige uitvoering, waarbij een kosten-batenanalyse
is gemaakt heeft geleid tot de volgende interpretatie van het begrip belangrijke
onregelmatigheid. Hiervan is sprake indien meer dan 15% van de gecontroleerde
dossiers een afwijking van tenminste 25% op het betaalbaar te stellen bedrag
(met een minimum van f 500) vertoont of als het recht op premie geheel
vervalt. De minister was van oordeel dat bij toepassing van deze formule het
aantal belangrijke onregelmatigheden beperkt bleef tot: stieren 3%zoogkoeien 2%ooien 5%Voor de akkerbouw werd geen percentage opgegeven.Het was de Rekenkamer niet duidelijk waarom de minister afwijkingen onder
de grens van f 500 niet doorgeeft aan de EC, terwijl in die gevallen
(terecht) wel de declaratie van de agrariër wordt gekort of afgewezen.
Met toepassing van de interpretatie van de minister zonder het hanteren van
deze ondergrens zien de percentages belangrijke overtredingen er als volgt
uit:akkerbouw 14,3% stieren 5,5% zoogkoeien 5,3% ooien 6,2%De Rekenkamer verzocht de minister haar de onderbouwing van de gemaakte
kosten-batenafweging over te leggen en tevens aan te geven of het risico dat
Nederland gekort zou worden op de declaratie bij het EOGFLl voldoende was
afgedekt.In zijn tweede brief gaf de minister geen nadere onderbouwing voor de
kosten-batenafweging. Hij erkende dat één en ander wel beter
vastgelegd kon worden. De minister was van oordeel dat door het invoeren van
nieuwe eisen bij de erkenning van betaalorganen en het per regeling vaststellen
van een controlememorandum de risico's van een korting op de declaratie aan
het eogfl tot een minimum zouden worden beperkt.De Rekenkamer concludeert dat de minister zijn stelling dat intensivering
van de controle ondoelmatig zou zijn en dat het risico op een strafkorting
door de EG gering is niet onderbouwt. Zij ziet geen verband tussen het stellen
van nieuwe eisen aan de erkenning van betaalorganen en het terugdringen van
het aantal belangrijke overtredingen. Of het opstellen van een controlememorandum
per regeling de controle daadwerkelijk zal versterken moet volgens de Rekenkamer
worden afgewacht. 5. AFWIKKELING AID RAPPORTEN DOOR DE REGIONALE DIRECTIESOp basis van de steekproef uit de r-rapporten onderzocht de Rekenkamer
de verwerking van deze rapporten door de regionale directies.De in de steekproef betrokken rapporten van de AID zijn, samen met de
desbetreffende dossiers, bij de regionale directies onderzocht. De dossiervorming
bij de regionale directies vertoonde echter zodanige tekortkomingen, dat in
eerste instantie 149 van de 463 AID-rapporten niet in de dossiers werden aangetroffen.
De Rekenkamer kon in 111 gevallen zelfs niet vaststellen of het ontbrekende
AID-rapport eventueel elders aanwezig was.Door aanvullende werkzaamheden van de regionale directies om alsnog aan
het verzoek van de Rekenkamer te voldoen kwamen nog 99 rapporten boven water,
zodat uiteindelijk twaalf rapporten ontbraken.Uit het onderzoek bleek dat de afwikkeling van de AID-rapporten door de
regionale directies zonder grote problemen verliep. Naar het de Rekenkamer
voorkomt verdient het echter wel aanbeveling aan de archivering van AID-rapporten
en dossiers de nodige aandacht te schenken. 6. GEÏNTEGREERD BEHEERS- EN CONTROLESYSTEEMEen doeltreffende uitvoering van de hervorming van het gemeenschappelijk
landbouwbeleid en de ombuiging van de bestaande marktondersteuningsmaatregelen
maakte het volgens de Raad van Ministers noodzakelijk een geïntegreerd
beheers- en controlesysteem (GBCS) op te zetten. In eerste instantie dient
dit systeem van toepassing te zijn op alle regelingen waarbij financiële
steun wordt verleend in de sectoren akkerbouw, rundvlees en schapevlees. In
een later stadium zou het systeem echter ook van toepassing moeten zijn voor
andere regelingen waarbij aan de oppervlakte gekoppelde steun wordt toegekend.Het GBCS dient de volgende onderdelen te omvatten:♦ een databank, waarin van elk landbouwbedrijf de gegevens uit de
steunaanvragen worden opgenomen;♦ een systeem voor de identificatie van de percelen landbouwgrond,
welke onder andere tot stand wordt gebracht aan de hand van kadastrale kaarten
en documenten of van luchtfoto's of satellietbeelden;♦ een systeem voor de identificatie en de registratie van dieren;♦ steunaanvragen;♦ een geïntegreerd controlesysteem dat betrekking heeft op
alle ingediende steunaanvragen met name wat betreft de administratieve controle,
de controles ter plaatse en in voorkomend geval de verificaties met behulp
van teledetectie.Per 1 februari 1993 diende het GBCS voor wat betreft de steunaanvragen,
een systeem voor de identificatie en registratie van runderen en het controlesysteem
van toepassing te zijn. Het gehele GBCS moet uiterlijk 1 januari 1996 in werking
zijn getreden.In Nederland is ervoor gekozen de aspecten uit de GBCS-verordening te
integreren in de nationale sectorbeschikkingen en geen aparte nationale beschikking
ter zake te publiceren. Het ministerie heeft besloten het GBCS gefaseerd in
te voeren.Aan de voorwaarden om de steunaanvragen, een systeem voor identificatie
en registratie van runderen en het controlesysteem voor 1 februari 1993 in
te voeren is voldaan.Met ingang van november 1993 wordt gebruik gemaakt van de bij de Stichting
Gezondheidsdienst voor Dieren operationeel dierregistratiesysteem (Identificatie-
en Registratiesysteem voor runderen). Daarnaast is de ontwikkeling van een
perceelsregistratiesysteem in gang gezet. De afronding en implementatie van
het GBCS wordt door het ministerie voorzien op 1 januari 1996.Het Nederlandse systeem bevindt zich, vergeleken met dat van andere lidstaten,
in een vergevorderd stadium. 7. GEVOELIGHEID REGELINGEN VOOR MISBRUIK EN ONEIGENLIJK
GEBRUIKDe Rekenkamer merkt een regeling als gevoelig voor misbruik en oneigenlijk
gebruik aan wanneer de aanspraak op een uitkering, de verplichting om een
heffing te betalen en/of de hoogte van de uitkering of heffing afhankelijk
is van gegevens die door een belanghebbende verstrekt moeten worden. Voor
de onderhavige regelingen wordt veelvuldig gebruik gemaakt van dergelijke
gegevens en de Rekenkamer beoordeelt ze dan ook als gevoelig voor misbruik
en oneigenlijk gebruik. Bij de beoordeling van beleid ter voorkoming en bestrijding
van misbruik en oneigenlijk gebruik (M en O-beleid) betrekt de
Rekenkamer de volgende aspecten:♦ regelgeving;♦ voorlichting;♦ controle;♦ sanctiebeleid.Bij de beoordeling van de onderhavige regelingen is naast de eigen analyse
gebruik gemaakt van de analyse in de controlememoranda van het departement.Onder regelgeving wordt in dit verband verstaan zowel de Nederlandse
regelgeving op basis van de EG-verordeningen als de daarop betrekking hebbende
uitvoeringsvoorschriften. Ter voorkoming van misbruik dienen wettelijke criteria
controleerbaar te zijn. Om oneigenlijk gebruik tegen te gaan dient de regelgeving
helder te zijn.Uit het onderzoek bleek dat de wettelijke criteria, die overigens door
de EC en niet door de minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij bepaald
worden, niet altijd administratief controleerbaar zijn. Voor de akkerbouwregeling
kan niet administratief worden vastgesteld of:♦ de opgegeven perceelsgegevens overeenstemmen met de feiten;♦ de historische perceelsgegevens correct zijn;♦ de braaklegregeling correct wordt toegepast;♦ de ingezaaide hoeveelheid zaad voldoet.De premieregeling voor rundvleesproducenten en die voor ooien kunnen nagenoeg
geheel administratief gecontroleerd worden. De Rekenkamer miste alleen een
definitie van «mesten» in de bepaling dat op grond van de EG-verordening
alleen meststieren in aanmerking komen voor premie.Uit het onderzoek bleek dat er geen actief voorlichtingsbeleid
wordt gevoerd om deelnemers aan de regelingen te wijzen op de consequenties
van onjuist handelen, ondanks het feit dat de controles uitwijzen dat bij
18% van de gevallen afwijkingen voorkomen.In zijn antwoord deed de minister de toezegging in het voorlichtingsbeleid
meer aandacht te zullen schenken aan de mogelijke gevolgen (sancties) voor
de aanvragers in geval van overtredingen.Uit het onderzoek en uit de controlememoranda bleek dat voor enkele uitvoeringsaspecten
administratieve noch fysieke controle mogelijk is.Nederland heeft in het kader van de EG-verordeningen een sanctiebeleid opgesteld. Voor dit sanctiebeleid, waarin de sancties snel zwaarder
worden naarmate de overtreding van de voorwaarden groter is, is instemming
verkregen van de EC. Het sanctiebeleid is gericht op preventie, het wegnemen
van behaald voordeel en het op achterstand zetten van de misbruiker. 8. CONCLUSIESDe Rekenkamer concludeerde dat de efficiënte en effectieve uitvoering
van de EG-verordeningen in het kader van de Mac Sharry besluiten in Nederland
door middel van regelgeving en uitvoeringsvoorschriften in opzet gewaarborgd
is.De regelingen zijn gevoelig voor misbruik en oneigenlijk gebruik omdat
veel gegevens door belanghebbenden verstrekt dienen te worden. Er is echter
geen waarborg dat misbruik en oneigenlijk gebruik tot een minimum beperkt
blijven. Bij fysieke controles door de AID worden veel overtredingen vastgesteld,
waarvan een aanmerkelijk deel van belangrijke aard. De Rekenkamer pleit dan
ook voor intensivering van de controle door de AID.De Rekenkamer heeft twijfel over de goede werking van de uitvoeringspraktijk
omdat de archivering van AID-rapporten bij de regionale directies belangrijke
tekortkomingen vertoont en de afstemming tussen AID en regionale directies
niet optimaal is. De afwikkeling van de geconstateerde overtredingen door
de regionale directies is wel correct. 9. HOOFDLIJNEN REACTIE MINISTERIn zijn antwoord deelde de minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij
mee, de algehele conclusie van de Rekenkamer niet te delen. De Rekenkamer
had volgens de bewindsman onvoldoende aandacht geschonken aan de context waarbinnen
zich de uitvoering van de Mac Sharry regelingen in 1994 afspeelde. Het hervormde
landbouwbeleid was in 1994 in het tweede uitvoeringsjaar. Gelet op de gecompliceerdheid
van de EG-regelgeving en de risico's daarvan – waar Nederland bij voortduring
ook in Brussel op heeft geattendeerd – is in Nederland naar het oordeel
van de minister een uitermate knappe prestatie neergezet met de uitvoering,
controle en handhaafbaarheid van dit nieuwe instrumentarium.De minister deelde het standpunt van de Rekenkamer over de gewenstheid
van intensivering van de AID-controles niet omdat volgens hem uit een kosten-batenafweging
was gebleken dat dit ondoelmatig is. Verder had volgens hem reeds zodanige
besluitvorming plaatsgevonden dat de werkwijze rond de aansturing van de fysieke
controles in 1995 is aangepast. Wel deed hij de toezegging in het voorlichtingsbeleid
meer aandacht te schenken aan de mogelijke gevolgen voor de aanvragers in
geval van overtredingen. 10. NAWOORD REKENKAMERDe Rekenkamer blijft, gezien de hoeveelheid en ernst van de geconstateerde
overtredingen van mening dat de AID-controles geïntensiveerd dienen te
worden. De minister heeft volgens haar niet aannemelijk gemaakt dat dit ondoelmatig
en overbodig zou zijn. De kosten-batenanalyse die zijn stelling onderbouwt,
kon de minister niet tonen. 6. DIVERSE BELEIDSTERREINEN6.1. Beheer van leningen door de rijksoverheid SAMENVATTINGIn 1994 voerde de Algemene Rekenkamer een onderzoek uit naar de bij de
ministeries uitstaande leningen in de periode 1990 tot en met 1992. Bij drie
ministeries (Economische Zaken, Financiën en Verkeer en Waterstaat) voerde
de Rekenkamer tevens een meer diepgaand onderzoek uit naar opzet en werking
van het leningenbeheer.Per jaar verstrekt de rijksoverheid voor circa f 1,4 miljard aan
leningen. Eind 1992 stond er voor ruim f 64 miljard aan leningen uit
waarvan f 48 miljard aan woningwetleningen.De rijksoverheid heeft geen algemeen beleid of specifieke regelgeving
ontwikkeld voor het verstrekken van leningen. Ook zijn er tussen de ministeries
verschillen in rubricering en verantwoording van leningen.Over de mate waarin geleende bedragen worden kwijtgescholden, als rentesubsidie
worden verstrekt of buiten invordering worden gesteld, ontbreekt informatie
in de saldibalansen van de ministeries en in de staatsbalans. Uit een inventarisatie
van de Rekenkamer bleek dat het hierbij om aanzienlijke bedragen gaat. Over
de periode 1990 tot en met 1992 is op deze wijze rijksbreed voor ruim f 3,3
miljard gesubsidieerd (kwijtgescholden, buiten invordering gesteld of als
rentesubsidie verstrekt). Dit inclusief de incidentele afboeking van per saldo
bijna f 1,2 miljard met betrekking tot de Rijn Schelde Verolme Machinefabriek
(RSV) in 1990. Uit de reactie van de minister van Economische Zaken blijkt
overigens dat na deze afboeking in 1994 nog f 483 miljoen is ontvangen.
Bovendien verwacht de minister nog enkele tientallen miljoenen te ontvangen.Ook over de werkelijke waarde van de leningen ontbreekt informatie. Deze
werkelijke waarde kan lager liggen dan de nominale waarde (de waarde op papier)
wanneer bijvoorbeeld leningnemers in betalingsmoeilijkheden komen of wanneer
in het leningcontract vrijblijvende voorwaarden voor terugbetaling zijn opgenomen.
Zo stonden bij het Ministerie van Economische Zaken eind 1992 leningen uit
met een totale nominale waarde van bijna f 3,3 miljard. De werkelijke
waarde hiervan bedroeg volgens de Rekenkamer f 1,5 miljard, zodat sprake
was van een waardevermindering van f 1,8 miljard.Bij de drie nader onderzochte ministeries vertoonde de opzet van de organisatie
voor het beheer van leningen tekortkomingen. Zo ontbreken bij het Ministerie
van Economische Zaken uniforme gedragslijnen voor de schuldregeling en beschikt
het Ministerie van Verkeer en Waterstaat niet over een beschrijving van de
administratieve organisatie en interne controle rond leningen.Ook de werking van de organisatie voor het beheer van leningen was bij
de drie onderzochte ministeries voor verbetering vatbaar. Zo grijpt het Ministerie
van Economische Zaken niet of nauwelijks in bij het verslechteren van de financiële
gang van zaken bij steunbehoevende bedrijven om vorderingen uit hoofde van
verstrekte leningen in meer of mindere mate zeker te stellen.De Rekenkamer beveelt onder meer aan de informatievoorziening over het
gevoerde leningenbeheer te verbeteren. Daartoe dient het jaarlijkse verloop
van de leningen per ministerie in de financiële verantwoordingen te worden opgenomen. Hetzelfde geldt voor een benadering van de werkelijke
waarde van het totaal aan leningen per departement.De ministers van Financiën, Economische Zaken en Verkeer en Waterstaat
hadden alle drie punten van kritiek op het onderzoek.De belangrijkste gemeenschappelijke elementen daarin waren opmerkingen
met betrekking tot de methoden van berekening van de rentesubsidie en de visie
van de ministers dat gunstige leningvoorwaarden moeten worden beschouwd als
onderdeel van het totale pakket aan beleidsmaatregelen.De Rekenkamer merkt op dat zij bij de berekening van de rentesubsidie
primair voor ogen had om het bestaan daarvan aan te tonen en om een indicatie
van de omvang te geven. Zij acht het positief dat door de minister van Financiën
een aantal maatregelen is toegezegd om de informatieverstrekking met betrekking
tot leningen van het rijk te verbeteren. 1. INLEIDINGUit de miljoenennota's en rijksbegrotingen uit de periode 1990–1992
blijkt dat het Rijk gemiddeld per jaar f 1,4 miljard aan leningen verstrekt.
Het gaat hierbij om leningen aan particulieren (bijvoorbeeld studieleningen),
leningen aan bedrijven en leningen aan instellingen zonder winstoogmerk. Het
saldo aan uitstaande leningen bedroeg op 31 december 1992 ruim f 64 miljard,
waarvan f 48 miljard aan woningwetleningen.In 1994 voerde de Algemene Rekenkamer een onderzoek uit naar de leningen
die in de periode 1990 tot en met 1992 bij de ministeries uitstonden.Centraal daarbij stonden de volgende vragen:♦ is er specifieke regelgeving voor het verstrekken van leningen
door het Rijk;♦ door welke ministeries zijn leningen verstrekt en onder welke
voorwaarden;♦ wat was de omvang van de aflossingen, de rente-ontvangsten, de
kwijtscheldingen en buiten invordering gestelde bedragen en de uitstaande
eindsaldi in de jaren 1990, 1991 en 1992;♦ is de informatievoorziening over de leningen voor de Staten-Generaal
toereikend om zich een deugdelijk oordeel te kunnen vormen over het gevoerde
beheer en om het budgetrecht goed te kunnen uitoefenen.Bij drie ministeries voerde de Rekenkamer tevens een onderzoek uit naar
de aanwezigheid van procedureel-organisatorische voorzieningen ter waarborging
van een recht- en doelmatig beheer van leningen. Tevens onderzocht zij de
mate van toepassing van deze voorzieningen bij deze ministeries. Het betreft
de ministeries van Economische Zaken, van Financiën en van Verkeer en
Waterstaat.Opzet en werking van het leningenbeheer van de drie ministeries heeft
de Rekenkamer getoetst aan elementaire normen, zoals:♦ het aanwezig zijn van regelgeving, procedures en criteria voor
het verstrekken van leningen en de naleving daarvan;♦ het aanwezig zijn van een beschrijving van de administratieve
organisatie en interne controle en de naleving daarvan;♦ het bestaan van functiescheidingen tussen de verschillende stappen
in het proces: beslissen/toekennen/contracteren, registreren, invorderen,
schuldregeling en interne controle; ♦ het ordelijk en controleerbaar vastleggen van de besluitvorming
en de verrichte handelingen;♦ betrouwbaarheid van informatie.In juni 1995 zond de Rekenkamer de resultaten van haar onderzoek voor
commentaar aan de ministers van Economische Zaken, van Financiën en van
Verkeer en Waterstaat. De ministers reageerden in juli en augustus 1995. De
hoofdlijnen van deze reacties zijn in dit rapport verwerkt. 2. RIJKSBREED BEHEER VAN LENINGEN 2.1. AlgemeenOnder het begrip lening verstaat de Rekenkamer het onder bepaalde voorwaarden
(zoals rente, looptijd, terugbetalingscondities) verstrekken van gelden die
na verloop van zekere tijd dienen te worden terugbetaald.In de memorie van toelichting bij de Algemene Wet Bestuursrecht (Tweede
Kamer, vergaderjaar 1993–1994, 23 700, nr. 3) staat dat de overheid
kredieten (lees leningen) vrijwel steeds verstrekt met het oog op wenselijk
geachte activiteiten van de ontvanger en onder voorwaarden die gunstiger zijn
dan de ontvanger op de vrije markt zou kunnen bedingen. Derhalve is volgens
de memorie van toelichting kredietverlening door de overheid op essentiële
punten vergelijkbaar met subsidiëring «à fonds perdu».Onder het beheer van leningen verstaat de Rekenkamer het geheel van handelingen
en procedures ter sturing van het leningenproces binnen een departement. Volgens
de Miljoenennota 1993 moet het beheer zodanig zijn ingericht dat voldoende
instrumenten voorhanden zijn om een goede politieke prioriteitstelling en
beleidsuitvoering te ondersteunen. De beschikbaarheid van betrouwbare (juiste,
tijdige en volledige) management- en verantwoordingsinformatie is hierbij
volgens de Rekenkamer essentieel. Belangrijke kwantitatieve informatie omtrent
het gevoerde leningenbeheer is:♦ de omvang van subsidiëring in het kader van leningen, blijkend
uit zowel de kwijtscheldingen en de buiten invordering gestelde bedragen als
de verleende rentesubsidie. Onder rentesubsidie verstaat de Rekenkamer het
(contractueel) overeenkomen van rentepercentages beneden de rentepercentages
die het Rijk betaalt op staatsleningen en/of het ontvangen van minder dan
de overeengekomen rente;♦ de eventuele afname in waarde van de uitstaande leningen, blijkend
uit het verschil tussen de werkelijke waarde en de nominale waarde. Deze waarde-afname
kan ontstaan wanneer de financiële positie van de leningnemer zodanig
verslechtert dat deze in betalingsmoeilijkheden komt. Ook wanneer de leningvoorwaarden
in het contract vrijblijvend geformuleerd zijn, kan de werkelijke waarde van
de lening lager komen te liggen dan de nominale waarde.Overigens wordt opgemerkt dat de omvang van subsidiëring in het kader
van leningen niet alleen afhankelijk is van het gevoerde leningenbeheer. Ook
de bij de verstrekking van de lening gestelde contractuele voorwaarden en
de ontwikkeling van de financiële positie van de leningnemer bepalen
de omvang van de subsidiëring. 2.2. Interdepartementale regelgevingVoor het verstrekken van leningen door het Rijk is geen algemeen beleid
ontwikkeld en is geen specifieke regelgeving ontworpen. Leningen worden beschouwd
als een bijzondere vorm van extracomptabele vorderingen. Ten aanzien daarvan
heeft de minister van Financiën regels gesteld voor de inrichting
van de departementale administratie, de invordering en de financiële
verantwoording. Deze zijn vastgelegd in de Beschikking kasbeheer (1978), de
Regeling departementale begrotingsadministratie (1993) en de Rijksbegrotingsvoorschriften
(1993). 2.3. Inventarisatie leningenOmdat kwantitatieve informatie over uitstaande leningen slechts gedeeltelijk
voorhanden was, voerde de Rekenkamer een inventarisatie uit aan de hand van
de departementale administraties. In tabel 1 zijn per departement de opbouw
en de omvang van de uitstaande leningen weergegeven zoals die uit deze inventarisatie
naar voren zijn gekomen.De cijfers per eind 1992 verschillen weinig van die per eind 1991 en 1990.Uit de tabel blijkt dat bij de ministeries van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer, van Verkeer en Waterstaat, van Economische Zaken,
van Financiën en van Onderwijs en Wetenschappen de grootste bedragen
aan leningen uitstonden. De openstaande leningbedragen bij de ministeries
van Onderwijs en Wetenschappen en van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer bestonden voor nagenoeg 100% uit studieleningen (f 3 866
miljoen) respectievelijk woningwetleningen (f 47 862 miljoen). Als
gevolg van de Balansverkorting Volkshuisvesting vindt momenteel een financiële
afwikkeling van de woningwetleningen plaats. De Rekenkamer is in haar rapport
«Balansverkorting Volkshuisvesting: verificatie begrotingsramingen»
(februari 1995) op deze materie ingegaan.Ofschoon de cijfers uit tabel 1 en de saldibalansen aan dezelfde departementale
administraties zijn ontleend, vertonen deze onderlinge verschillen. Eind 1992
bedroeg dit verschil f 3 229 miljoen (f 64 826 miljoen
op grond van de inventarisatie tegen f f 61 597 miljoen op grond
van de saldibalansen). Dit verschil kan worden toegeschreven aan afwijkingen in interpretatie
en rubricering van leningen.In de miljoenennota wordt met gebruikmaking van het systeem van economische
classificatie inzicht gegeven in de ontwikkeling van de in- en uitgaande geldstromen.
De voornaamste hoofdgroepen die worden onderscheiden zijn: lopende uitgaven
en ontvangsten, inkomens- en kapitaaloverdrachten, investeringen, rente, kredietverleningen
en kredietaflossingen. Een juiste toepassing van het classificatiesysteem
is onder meer van belang voor de minister van Financiën. Deze gebruikt
de gegevens in het kader van zijn financieel-economische politiek bij het
geven van sturing aan de ontwikkeling van de verschillende hoofdgroepen. Ook
het Centraal Planbureau (CPB) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
maken gebruik van deze gegevens.In tabel 2 wordt, uitgaande van de in de miljoenennota onderscheiden hoofdgroepen
kredietverleningen, kredietaflossingen en rente, een vergelijking gegeven
tussen de jaarlijkse uitgaven en ontvangsten volgens de miljoenennota enerzijds
en de inventarisatie van de Rekenkamer anderzijds.De verschillen werden met name veroorzaakt door het feit dat:♦ niet-leningen in de miljoenennota ten onrechte waren verantwoord
onder kredietverleningen en -aflossingen;♦ kredietverleningen in de miljoenennota ten onrechte waren verantwoord
onder lopende uitgaven, inkomensoverdrachten en kapitaaloverdrachten;♦ aflossingen in de miljoenennota ten onrechte waren verantwoord
onder verkoop van goederen, rente-ontvangsten, dividenden, inkomensoverdrachten
en kapitaaloverdrachten;♦ rente-ontvangsten in de miljoenennota ten onrechte waren verantwoord
onder dividenden, inkomensoverdrachten en kapitaaloverdrachten. 2.4. Omvang subsidiëringBij subsidiëring in het kader van leningen moet een onderscheid gemaakt
worden in rentesubsidies en subsidies als gevolg van kwijtscheldingen en buiten
invordering gestelde bedragen (zie paragraaf 2.1).Omdat de departementale financiële verantwoordingen geen informatie
verschaften over de omvang van de rentesubsidie heeft de Rekenkamer deze
zelf globaal becijferd door over het gemiddeld uitstaand bedrag van de leningen
een rente te berekenen gelijk aan de gemiddelde rente die het Rijk betaalt
op staatsleningen en deze te verminderen met de werkelijk ontvangen renten.
Volgens de maandstatistieken Financiën van het CBS bedroeg het gemiddeld
effectief rendement op staatsleningen over de laatste dertig jaar circa 7,8%.
De Rekenkamer is bij de berekening evenwel uitgegaan van een lager percentage
van 7.De omvang van de subsidies als gevolg van kwijtscheldingen en buiteninvorderingstellingen
is bepaald aan de hand van de door de ministeries bijgehouden administraties
van extracomptabele vorderingen. De uitkomsten van de berekeningen van de Rekenkamer zijn weergegeven in
tabel 3.De tabel laat zien dat de met leningen samenhangende subsidiëring
aanzienlijk is.De uitschieter in 1990 bij het Ministerie van Economische Zaken is overigens
veroorzaakt door een incidentele afboeking ad f 1 177 miljoen bij
de Rijn Schelde Verolme Machinefabriek (RSV). In 1994 is hiervan nog f 483
miljoen ontvangen, terwijl het ministerie verwacht dat nog enige tientallen
miljoenen kunnen worden ontvangen. 2.5. Informatievoorziening omtrent leningenVolgens de Rekenkamer dient de Staten-Generaal inzicht te worden gegeven
in het jaarlijkse verloop van de leningen (de mutaties als gevolg van nieuw
verstrekte leningen, rentebijschrijvingen en -ontvangsten, aflossingen, kwijtscheldingen
en buiten invordering gestelde bedragen) en in de werkelijke waarde van de
uitstaande leningen per einde van het jaar. Deze informatie hebben de Staten-Generaal
nodig om zich een deugdelijk oordeel te kunnen vormen en hun budgetrecht goed
te kunnen uitvoeren.De informatievoorziening omtrent leningen vindt als volgt plaats. Per
ministerie worden jaarlijks in de begroting en de rekening de uitgaven aan en de ontvangsten uit leningen gerubriceerd naar economische hoofdgroepen
(zie paragraaf 2.3). De totalen van deze uitgaven en ontvangsten worden per
hoofdgroep weergegeven in de miljoenennota. De standen van de leningen aan
het einde van het verslagjaar worden per ministerie tegen nominale waarde
in de saldibalans opgenomen. Voorts worden in de staatsbalans (een onderdeel
van de miljoenennota) de totalen van alle uitstaande leningen bij de rijksoverheid
vermeld.Uit de beoordeling van de in de financiële verantwoordingen en de
miljoenennota verstrekte informatie over leningen is gebleken dat:♦ de kwijtscheldingen, de buiteninvorderingstellingen en de rentesubsidies
niet in de financiële verantwoording tot uitdrukking komen, omdat deze
geen uitgaaf of ontvangst tot gevolg hebben;♦ de departementen geen uniforme gedragslijn hanteren bij het verantwoorden
van de eindstanden in de saldibalans. Leningen zijn te vinden onder de posten
«intracomptabele vorderingen», «extracomptabele vorderingen»,
«voorschotten», «rechten», «deelnemingen»
en «leningen». Hierdoor ontstaat geen eenduidig beeld van de uitstaande
leningen aan het einde van het verslagjaar;♦ de rubricering en de omvang van de uitstaande leningen in de saldibalansen
afwijken van die in de staatsbalans. Cijfermatige afwijkingen komen voort
uit het feit dat de leningen in de staatsbalans niet alleen worden ontleend
aan de departementale saldibalansen, maar ook aan andere bronnen, zoals de
jaarverslagen van deelnemingen. Ook zijn enkele leningen in de staatsbalans
opgenomen voor de werkelijke waarde, terwijl de leningen in de saldibalans,
conform de interdepartementale voorschriften, zijn opgenomen tegen de nominale
waarde.Tenslotte constateerde de Rekenkamer dat in de saldibalansen noch in de
staatsbalans melding wordt gemaakt van de mutaties als gevolg van rentebijschrijvingen
en -ontvangsten en kwijtscheldingen/buiten invordering gestelde bedragen.
Wel hebben enkele departementen in de toelichting bij de saldibalans afwaarderingen
vermeld in verband met surséance van betaling of faillissement van
de leningnemers. 2.6. Conclusies en aanbevelingenDe Rekenkamer stelde vast dat er voor het verstrekken van leningen geen
specifiek beleid is ontwikkeld. Zij achtte het van belang dat hieraan aandacht
besteed wordt. Gedacht zou hierbij onder meer kunnen worden aan:♦ het ontwerpen van interdepartementale regelgeving;♦ het eisen van inzichtelijke verantwoordingsinformatie;♦ het voor zover mogelijk uniformeren van voorwaarden voor het verstrekken
van leningen en het eisen van onderbouwingen indien van deze voorwaarden wordt
afgeweken.De economische classificatie werd door de ministeries bij het vastleggen
en aanleveren van kwantitatieve gegevens niet juist gebruikt. De Rekenkamer
drong aan op naleving van het economische classificatiesysteem door de ministeries.
Daarbij dienen eenduidige definities (onder meer van het begrip leningen)
te worden gehanteerd.De Rekenkamer concludeerde verder dat er met de leningen een aanzienlijke
subsidiëring gemoeid is. Over de periode 1990 tot en met 1992 is volgens
een inventarisatie van de Rekenkamer rijksbreed voor ruim f 3,3 miljard
gesubsidieerd, inclusief de incidentele afboeking van bijna f 1,2 miljard
met betrekking tot RSV in 1990. Het gaat hierbij om kwijtscheldingen, buiteninvorderingstellingen
en verleende rentesubsidies. Niet inbegrepen bij het door de Rekenkamer geïnventariseerde bedrag
aan subsidies zijn de verschillen die kunnen ontstaan tussen de nominale waarde
van uitstaande leningen en de werkelijke waarde ervan. Waardeverminderingen
kunnen zich voordoen wanneer bijvoorbeeld een leningnemer in betalingsmoeilijkheden
komt of wanneer in het leningcontract vrijblijvende voorwaarden zijn opgenomen.
De exacte omvang van de hiermee gemoeide bedragen is niet bekend, omdat door
de ministeries weinig informatie wordt verschaft over de werkelijke waarde
van de uitstaande leningen.Op grond van de hiervoor vermelde gebreken in de informatievoorziening
was de Rekenkamer van mening dat het voor de Staten-Generaal niet goed mogelijk
is zich een deugdelijk oordeel te vormen over het gevoerde leningenbeheer
en de financiële positie aan het einde van het verslagjaar. Dit is voor
de Staten-Generaal een belemmerende factor bij het uitoefenen van hun budgetrecht.De Rekenkamer deed de aanbeveling om de informatievoorziening zodanig
te verbeteren dat in de toekomst wel een deugdelijk oordeel kan worden gevormd.
Hierbij kan worden gedacht aan:♦ het stellen van inrichtingseisen waaraan de leningenadministraties
van de ministeries dienen te voldoen;♦ het verduidelijken van de regelgeving om uniformiteit in de verslaglegging
over de uitstaande leningensaldi in saldi- en staatsbalans te bewerkstelligen;♦ het in de financiële verantwoording opnemen van duidelijker
informatie over het verloop van de leningen en van informatie over de omvang
van de rentesubsidie;♦ het jaarlijks vermelden van een benadering van de werkelijke waarde
van het totaal aan leningen per departement in de toelichting bij de saldibalans. 2.7. Reactie ministersDe minister van Financiën antwoordde dat het verstrekken van een
lening onderdeel uitmaakt van een pakket aan beleidsmaatregelen en ook als
zodanig moet worden beoordeeld.Het ondersteuningselement van de leningen is gelegen in de soepele(re)
voorwaarden. Leningen die het Rijk verstrekt, kennen meestal een groter risico
dan de leningen die door commerciële banken worden verstrekt.Ter ontwikkeling van een specifiek beleid voor het verstrekken van leningen
dacht de minister van Financiën aan het groeperen van mogelijke voorwaarden,
die bij het verstrekken van een lening langsgelopen behoren te worden. Daarmee
wordt bewerkstelligd dat een bewuste keuze wordt gemaakt uit de mogelijke
leningvoorwaarden. Denkbaar is dat ministeries die relatief veel leningen
verstrekken, een op het ministerie toegesneden set van standaardvoorwaarden
ontwikkelen. Deze lijn is vergelijkbaar met die bij het subsidiebeleid.De minister gaf aan dat het ontwerp van de derde tranche van de Algemene
Wet Bestuursrecht (AWB) bepalingen bevat over subsidies die onder andere betrekking
hebben op de aspecten rechtszekerheid, rechtmatigheid, effectiviteit, doelmatigheid
en budgettaire beheersbaarheid. Volgens het subsidiebegrip in de AWB valt
ook het verstrekken van leningen voor een bepaalde activiteit hieronder. De
minister verwachtte dat hiervan voor het leningenbeleid een zekere uniformering
van voorwaarden zal uitgaan. Niettemin zegde hij toe de bepalingen voor het
verstrekken van leningen te inventariseren en bijeen te voegen en als informatief
document op te nemen in het Handboek Financiële Informatie en
Administratie Rijksoverheid (HAFIR). Tevens zag de minister in de bevindingen
van de Rekenkamer aanleiding om in de regeling Departementale begrotingsadministratie
een paragraaf expliciet te wijden aan de administratie van de verstrekte leningen.
Deze paragraaf zal een aantal aanvullende inrichtingseisen bevatten.De minister deelde verder mee dat er thans voorbereidingen worden getroffen
om de toelichting bij de saldibalans te verbeteren. Hiermee wordt beoogd een
beter inzicht in het vorderingenbeheer te geven. Voor het leningenbeheer wordt
dit inzicht toegespitst door op geaggregeerd niveau informatie te verschaffen
over het beginsaldo, bijboekingen, afboekingen (gesplitst naar ontvangsten,
buiteninvorderingstellingen en kwijtscheldingen) en het eindsaldo van de leningen.
De minister kon zich indenken dat deze informatie ook van belang is voor een
uiteindelijke beoordeling van verstrekte leningen door de Staten-Generaal.In de systematiek van de saldibalans (het opnemen van naar het volgende
jaar overlopende saldi) past volgens de minister geen waarde die afwijkt van
de nominale waarde. Hij tekende aan dat thans wordt gewerkt aan een verbetering
van de informatieve functie van de staatsbalans. Hij zegde toe dat in dat
kader ook zal worden gekeken naar de waardering van de leningen op de staatsbalans.Hoewel de minister het nuttig achtte van tijd tot tijd berekeningen te
maken van de met de verstrekte leningen samenhangende rentesubsidie, betwijfelde
hij of het zinvol is deze informatie als vast onderdeel in de financiële
verantwoording op te nemen. Wel achtte de minister het denkbaar dat in de
toelichting bij de rekening een opsomming gegeven wordt van de verstrekte
leningen met vermelding van looptijd en rentepercentage.Tenslotte zou de minister van Financiën invulling geven aan de door
de Rekenkamer gedane aanbeveling inzake de toepassing van de economische classificatie
door een (kleine) wijziging aan te brengen in de voorschriften. Voorts deelde
hij mede zijn collegae te wijzen op een juiste toepassing.De minister van Economische Zaken schreef dat het door de Rekenkamer geschetste
beeld van het leningenbeheer bij zijn ministerie voor hem slecht herkenbaar
was. Volgens hem waren nagenoeg uitsluitend (bancaire) financiële criteria
en maatstaven gehanteerd en was geen rekening gehouden met de beleidsmatige
en historische context waarin de leningen tot stand zijn gekomen.Deze context speelde met name bij de ad hoc leningen, waarvan het gros
eind zeventiger, begin tachtiger jaren is verstrekt, een belangrijke rol.
Toen gold een defensief op de industrie gericht steunbeleid dat later is vervangen
door een offensief en generiek (industrie)beleid. Anno de jaren negentig is
de situatie volgens de minister derhalve geheel anders, zeker ook tegen de
achtergrond van de Europese steunkaders. Het huidige (industrie)beleid gaat
er van uit dat er geen rechtstreekse steun (leningen) wordt verstrekt, uitzonderingen
daargelaten. Vanwege de aard en beleidsmatige achtergrond van de ad hoc steunleningen
aan een diversiteit van steunbehoevende bedrijven, was het volgens de minister
evident dat het hierop loslaten van fictieve, uniforme beheerscriteria oneigenlijk
is. Indicatoren als rentebijschrijvingen of rentesubsidie spelen volgens de
minister geen rol van gewicht in het «afbouw»-beheer ten aanzien
van deze leningen. Tegen dezelfde achtergrond zette de minister vraagtekens bij de gekozen
benadering en de juistheid van de becijferde subsidie-omvang, zoals weergegeven
in tabel 3. Volgens de minister zijn in de kolommen «kwijtscheldingen
1991» en «kwijtscheldingen 1992» bedragen vervat die betrekking
hebben op NOVEM, van respectievelijk f 191,6 miljoen en f 119 miljoen.
De aan NOVEM verstrekte programmamiddelen worden volgens hem om beheerstechnische
redenen als renteloze achtergestelde leningen geboekt. Eenmaal per jaar wordt
deze post gecorrigeerd voor de door NOVEM aan derden verstrekte middelen.
Aangezien dit een administratieve omzetting betreft, is hier volgens de minister
geen sprake van kwijtschelding. Deze NOVEM-vorderingen leken de minister dan
ook niet te vallen onder de door de Rekenkamer gehanteerde definitie van lening.Met betrekking tot de kwijtschelding aan RSV van bijna f 1.2 miljard
merkte de minister op dat het hier ging om een administratieve afwikkeling
van een RSV-dading. Er was hierbij geen sprake van een lening, maar van een
terugvordering van (voorschotten op) betaalde steun en subsidies die opeisbaar
werden bij het inroepen van surséance. Circa een derde van het bedrag
betreft rente-bijschrijving vanaf het moment van surséance (1983) en
is dus een administratieve vordering.De minister van Verkeer en Waterstaat sloot zich ten aanzien van het leningenbeheer
in algemene zin aan bij de reactie van de minister van Financiën. Met
name kon zij zich vinden in diens visie ten aanzien van de rentesubsidie.
Deze diende volgens haar in samenhang met de overige gemaakte afspraken te
worden gezien. Daarnaast legt de voorgestelde berekeningswijze volgens haar
een volstrekt onnodige administratieve druk op de organisatie. 2.8. Commentaar RekenkamerDe Rekenkamer is verheugd dat de minister van Financiën in zijn reactie
blijk geeft van voortvarendheid bij het verbeteren van het leningenbeheer.
Wat betreft de waardering van de uitstaande leningen in de staatsbalans merkt
zij nog op dat zij graag een zodanige presentatie ziet dat een verband kan
worden gelegd tussen de werkelijke waarde in de staatsbalans en de nominale
waarde in de saldibalans per ministerie. De Rekenkamer heeft in tabel 3 een conservatieve schatting gemaakt van
de omvang van de subsidiëring. De tabel en de voor de berekening van
de rentesubsidie gehanteerde rentevoet van 7% zijn bedoeld om een indicatie
te geven van de mate waarin de rijksoverheid leningen subsidieert. Bij de
berekening van het totale bedrag aan subsidies spelen de aard en gedifferentieerdheid
van de leningen geen rol.De door de minister van Economische Zaken bedoelde vorderingen vallen
volgens de Rekenkamer wel onder de door haar gehanteerde definitie van leningen.
Ook in de administratie van het departement zijn deze vorderingen als lening
geboekt.De administratieve afboeking op de RSV-vordering in 1990 kwam inhoudelijk
overeen met het buiten invordering stellen. De Rekenkamer acht deze handelwijze
niet juist omdat nadien nog een aanzienlijke som geld kon worden gevorderd,
zoals bleek uit de ontvangst van f 483 miljoen in 1994.Met betrekking tot de transacties met NOVEM merkt de Rekenkamer op dat,
indien daadwerkelijk geen sprake is van leningen en kwijtscheldingen, deze
transacties ook niet als zodanig door het ministerie dienen te worden gepresenteerd.
Beter ware het deze uitgaven te verantwoorden als voorschotten op subsidies. 3. MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN 3.1. AlgemeenHet totale financiële belang van de per 31 december 1992 bij het
ministerie uitstaande leningen bedroeg volgens de inventarisatie van de Rekenkamer
f 3 260 miljoen nominaal en was onder te verdelen naar de volgende
categorieën:♦ bedrijven f 3 043 miljoen♦ instellingen zonder winstoogmerk f   168 miljoen♦ overige f    49 miljoenVoor het onderzoek naar het beheer van leningen door het ministerie is
onderscheid gemaakt in ad hoc leningen (f 1 607 miljoen) en leningen
gebaseerd op een regeling (f 1 653 miljoen). Hierbij gaat het voor
bijna 100% om leningen in het kader van de Regeling technische ontwikkelingskredieten
(TOK).Het beheer van de ad hoc leningen wordt gevoerd door het ministerie en
het beheer van de leningen die gebaseerd zijn op een regeling wordt gevoerd
door Senter, een agentschap van het ministerie.Bij het departement worden afhankelijk van de mate van invorderbaarheid
vijf categorieën leningen onderscheiden. In de departementale administratie
wordt dit onderscheid echter niet gemaakt, reden waarom de Rekenkamer bij
haar onderzoek dit onderscheid evenmin heeft kunnen maken. 3.2. Ad hoc leningenHet ministerie huldigt het standpunt dat iedere organisatie-eenheid een
eigen verantwoordelijkheid heeft voor het beschrijven en onderhouden van de
administratieve organisatie en interne controle. Een coördinerende en
toetsende rol is toebedeeld aan de directie Financiën.De Rekenkamer heeft de opzet van de administratieve organisatie en interne
controle met betrekking tot ad hoc leningen beoordeeld en constateerde dat:♦ delen van de beschrijvingen van de administratieve organisatie
en interne controle verouderd waren. Aan dit probleem werd overigens wel aandacht
besteed. Zo was een begin gemaakt met de aanpassing van de beschrijving van
de administratieve organisatie en interne controle van de directie Financiering
en Deelnemingen;♦ niet steeds duidelijk was of besluiten uit het coördinatieteam
administratieve organisatie (dat onder voorzitterschap van de directie Financiën
staat) een verplichtende status hebben;♦ de beschrijvingen onvoldoende waren getoetst op consistentie,
uniformiteit en onderlinge verwijzingen. Het onderling verwijzen is belangrijk,
omdat diverse organisatie-eenheden zijn betrokken bij het verstrekken en het
beheren van ad hoc leningen;♦ de procedures voor de schuldregeling (waartoe het voorlopig en
definitief buiten invordering stellen en het kwijtschelden behoren) niet waren
uitgewerkt in toepasbare criteria en uniforme gedragslijnen. Het ministerie verstrekte leningen in het algemeen onder gunstige en vrijblijvende
voorwaarden. Zo was in een aantal gevallen overeengekomen dat geen dan wel
lage rente hoefde te worden betaald , dat er niet behoefde te worden afgelost
en dat kwijtschelding op eenvoudige wijze mogelijk zou zijn. Voor een aantal
contracten, met een saldo van f 464,6 miljoen op 31 december 1992, was
reeds vanaf het begin duidelijk dat het uitstaande leningbedrag nimmer zou
worden terugbetaald. Jaarlijkse informatie over de omvang van subsidiëring als gevolg
van kwijtscheldingen en buiteninvorderingstellingen ontbrak. De leningen werden
zonder benadering van de werkelijke waarde als volwaardige vorderingen gepresenteerd.De werkelijke waarde van de per 31 december 1992 uitstaande ad hoc leningen
ad f 1 607 miljoen nominaal bedroeg naar schatting van de Rekenkamer
ongeveer f 807 miljoen.Het ministerie verstrekte met name ad hoc leningen aan steunbehoevende
bedrijven. Het voerde geen actief beleid om in te grijpen indien de financiële
situatie van deze bedrijven verslechterde.Volgens de door het ministerie vastgelegde procedures dient bij niet tijdige
betaling binnen 30 dagen aangemaand te worden onder berekening van de wettelijke
rente. De Rekenkamer constateerde echter dat het al dan niet (tijdig) invorderen
in de praktijk afhankelijk werd gesteld van de situatie bij de leningnemer.
Dit gold ook voor het in rekening brengen van de wettelijke rente bij het
niet nakomen van de contractuele verplichtingen.Tenslotte constateerde de Rekenkamer dat de in de dossiers vastgelegde
onderbouwingen van de genomen besluiten voor verbetering vatbaar waren. 3.3. Technische OntwikkelingskredietenDe Regeling technische ontwikkelingskredieten (TOK) bestaat sinds 1954
en heeft ten doel technische ontwikkelingsprojecten tot stand te brengen die
zonder het ontwikkelingskrediet niet of slechts met grote vertraging zouden
worden uitgevoerd. De staat participeert hiertoe in het risico van de ondernemer.
Aan het einde van 1992 stond er aan technische ontwikkelingskredieten een
bedrag uit van f 1 653 miljoen. De minister heeft Senter gemandateerd tot het beslissen over de aanvragen
voor technische ontwikkelingskredieten en het beheren van de reeds verleende
kredieten. Teneinde deze taken gestructureerd uit te kunnen voeren, heeft
Senter een beschrijving gemaakt van de administratieve organisatie en de interne
controle en een «handleiding projectadviseur» samengesteld. Jaarlijks
ontvangt de minister van Senter een van een accountantsverklaring voorzien
rapport, waarin verslag wordt gedaan van de verleende kredieten, het gevoerde
beheer en de financiële resultaten.Over de toekenning van technische ontwikkelingskredieten rapporteerde
de Rekenkamer in het Juniverslag 1995 (Tweede Kamer, vergaderjaar 1994–1995,
24 230, nrs. 1–2). Hier gaat het om het beheer van deze kredieten.De Rekenkamer constateerde dat Senter geen operationele criteria had ontwikkeld
op grond waarvan het aanvankelijk vastgestelde terugbetalingsschema kan worden
bijgesteld, indien bedrijven gedurende de looptijd van het technische ontwikkelingskrediet
in financiële moeilijkheden komen. De termijn voor het in rekening brengen
van de wettelijke rente had Senter gesteld op 70 dagen. Het agentschap week
daarmee af van het ministerie, dat 30 dagen hanteerde. In enkele gevallen
waren de opeisbare bedragen niet tijdig ingevorderd en is geen wettelijke
rente in rekening gebracht.Uit de door de Rekenkamer onderzochte dossiers bleek tevens dat de besluiten
rondom de toekenning van de lening, de opstelling van het terugbetalingsschema
en de invordering/schuldregeling in een aantal gevallen te summier waren vastgelegd
en onderbouwd. Senter brengt jaarlijks een overzicht uit, ingedeeld naar lopende en beëindigde
projecten. Hierin is informatie opgenomen over de sinds 1954 netto uitgekeerde
bedragen, de terugbetaalde bedragen en het terugbetalingspercentage. De Rekenkamer
constateerde dat de rente die in het overzicht verantwoord werd, slechts een
deel van de werkelijk ontvangen rente betrof. Hoe hoog het totale bedrag aan
ontvangen rente was, kon niet worden vastgesteld.Aangezien het overzicht niet aansloot op de saldibalans van het ministerie
(de saldibalans is f 380 miljoen hoger) en de jaarlijks terugbetaalde
bedragen volgens het overzicht hoger waren dan de in de rekening van het ministerie
verantwoorde bedragen, had de Rekenkamer geen zekerheid over de betrouwbaarheid
van het overzicht.De minister deelde aan de hand van het overzicht over de periode 1954
tot en met 1990 op 4 februari 1991 aan de Vaste Commissie voor Economische
Zaken van de Tweede Kamer mee dat ongeveer 40% van de technische ontwikkelingskredieten
wordt afbetaald en dat 60% «down the drain» is. Hij baseerde deze
uitspraak op het voor de beëindigde projecten berekende terugbetalingspercentage
van 39,2%. In het overzicht van 1990 is voor deze categorie onder de terugbetaalde
bedragen f 17,3 miljoen rente opgenomen. Dit bedrag is ten onrechte in
de berekening opgenomen. Indien de rente van het terugbetaalde bedrag afgetrokken
wordt, dan bedraagt het terugbetalingspercentage slechts 35,6%.Omdat slechts een deel van de werkelijk ontvangen rente in het overzicht
was vermeld, zal het werkelijke terugbetalingspercentage nog lager liggen.
Hoeveel lager viel vanwege ontbrekende gegevens niet vast te stellen.Gezien de onzekerheid omtrent de betrouwbaarheid van het overzicht van
Senter, was het niet mogelijk een betrouwbare schatting te maken van de werkelijke
waarde van de per 31 december 1992 uitstaande technische ontwikkelingskredieten
ad f 1 653 miljoen. De uitspraak van de minister volgend, zou de
afwaardering van de uitstaande technische ontwikkelingskredieten ruim f 1 000
miljoen bedragen. 3.4. Conclusies en aanbevelingenDe Rekenkamer concludeerde dat de opzet van de departementale beheerorganisatie
van de ad hoc leningen een aantal tekortkomingen vertoonde.Gelet op de geconstateerde onvolkomenheden in de beschrijvingen van de
administratieve organisatie, beval de Rekenkamer de directie Financiën
aan om meer invulling te geven aan haar coördinerende en toetsende rol.Ook de werking van de departementale beheerorganisatie vertoonde tekortkomingen.
In dit verband beval de Rekenkamer het departement aan om een meer actieve
houding aan te nemen bij het invorderen en het in rekening brengen van de
wettelijke rente. Ook de dossiervorming verdiende verbetering.De opzet van de administratieve organisatie voor technische ontwikkelingskredieten
is op enkele kleinere punten na als voldoende te beschouwen. De Rekenkamer
beval wel aan om de door Senter gehanteerde termijn voor het in rekening brengen
van wettelijke rente af te stemmen op die van het ministerie. Ook beval zij
aan de besluitvorming om te komen tot aanpassing van het terugbetalingsschema
helder en op onderbouwde en onafhankelijke wijze te laten plaatsvinden.Over de betrouwbaarheid van het jaarlijkse overzicht van technische ontwikkelingsprojecten
van Senter kon de Rekenkamer geen zekerheid krijgen. Aanbevolen
werd het overzicht te verbeteren, zodat een verantwoord oordeel kan worden
gevormd over het gevoerde beheer en de financiële positie.De door het ministerie verstrekte leningen en kredieten gingen gepaard
met een aanzienlijke subsidiëring. In de periode 1990–1992 bedroeg
de subsidiëring bijna f 2,4 miljard (zie paragraaf 2.4). Daarnaast
was er bij het per 31 december 1992 uitstaande leningensaldo (zowel ad hoc
leningen als technische ontwikkelingskredieten) sprake van een waardevermindering
van f 1 800 miljoen (het verschil tussen de nominale waarde ad f 3 260
miljoen en de geschatte werkelijke waarde ad f 1 460 miljoen). Om
een verantwoorde oordeelsvorming mogelijk te maken, verdiende het volgens
de Rekenkamer aanbeveling om de opgetreden waardeverminderingen tijdig in
de financiële verantwoording te vermelden. 3.5. Reactie minister van Economische Zaken en commentaar
RekenkamerDe minister deelde mee dat de actualisering van de beschrijvingen van
de administratieve organisatie en interne controle van de directie Financiering
en Deelnemingen inmiddels was afgerond en dat de beschrijvingen waren getoetst
op consistentie, uniformiteit en onderlinge verwijzingen.De opmerking over de onduidelijkheid met betrekking tot de status van
de besluiten van het coördinatieteam administratieve organisatie verraste
de minister. Dit orgaan was volgens hem ingesteld om operationele besluiten
op het terrein van de administratieve organisatie te nemen.De Rekenkamer heeft inderdaad besluiten van dit orgaan aangetroffen, doch
de status van deze besluiten was niet steeds duidelijk. Zo was niet altijd
duidelijk of de betrokkenen met de besluiten hadden ingestemd en was de datum
van inwerkingtreden niet steeds helder.Volgens de minister was het gezien de diversiteit in (soorten) schuldregelingen
niet mogelijk gebleken deze in operationele criteria en uniforme gedragslijnen
uit te werken. Uiteraard worden door het beleid voorgestelde schuldregelingen
individueel kritisch en zorgvuldig getoetst.De Rekenkamer merkt hierbij op dat er haars inziens wel mogelijkheden
zijn tot verduidelijking van criteria. Gedacht kan hierbij worden aan het
vaststellen van een maximaal bedrag aan schuldregeling waartoe iemand zelfstandig
kan besluiten, het duidelijk vaststellen en afbakenen van overige bevoegdheden
en het duidelijk vastleggen van het besluitvormingsproces.Ten aanzien van het ontbreken van een actief beleid om in te grijpen bij
verslechterende financiële situaties van steunbehoevende bedrijven merkte
de minister op dat de aard van het merendeel van deze vorderingen met zich
meebrengt dat actief ingrijpen niet aan de orde is.Wat betreft de Regeling technische ontwikkelingskredieten merkte de minister
op dat het eventueel aanpassen van het terugbetalingsschema bij bedrijven
die in financiële moeilijkheden verkeren, maatwerk is. Daarvoor kunnen
geen algemeen geldende operationele criteria worden opgesteld.De Rekenkamer wijst erop dat het gevoerde financiële beheer controleerbaar
moet zijn. Dit is onvoldoende het geval als (desnoods algemeen gestelde) normen
waaraan getoetst kan worden, ontbreken. Zeker bij het ontbreken van toetsingscriteria,
dient de besluitvorming om te komen tot aanpassing van het terugbetalingsschema
helder en onafhankelijk te zijn en de onderbouwing duidelijk. Dit bleek niet
altijd het geval te zijn. De minister stelde verder dat in tegenstelling tot hetgeen de Rekenkamer
had gemeld het bedrag aan ontvangen rente wel kan worden vastgesteld. Dit
kan weliswaar niet op grond van het jaarlijkse cumulatieve overzicht van Senter,
dat daarvoor niet is bedoeld, maar wel op basis van de Senter-administratie.
Daarin worden volgens de minister de restantschuld (exclusief rente) en de
totaal bijgeschreven rente separaat bijgehouden. De minister stelde tevens
dat het geen reële verwachting lijkt dat er behalve de in het overzicht
genoemde f 17,3 miljoen nog veel rente zal zijn begrepen in het terugontvangen
bedrag. Dit gelet op het feit dat terugbetalingen pas op rente betrekking
hebben zodra het totaal verstrekte krediet is afgelost en op het feit dat
de in het overzicht genoemde projecten slechts voor een zeer beperkt deel
van de kredietsom hebben afgelost. Hij was van mening dat het door de Rekenkamer
vermelde percentage van 35,6 niet noemenswaardig kan veranderen.Het komt de Rekenkamer voor dat het principieel onjuist is om terugbetalingen
pas als rente te beschouwen zodra het totaal verstrekte krediet is afgelost.
De leningnemer is immers contractueel verplicht periodiek rente te betalen.
De administratie van Senter dient zodanig te zijn ingericht dat ontvangsten
worden uitgesplitst in ontvangen aflossingen en ontvangen renten. Bij een
dergelijke wijze van administreren zal volgens de Rekenkamer blijken dat het
terugbetalingspercentage aanzienlijk lager ligt dan 35,6.De Rekenkamer merkt verder nog op dat het overzicht van Senter deel uitmaakt
van het jaarverslag van Senter en van de begroting van het departement en
door de minister wordt gebruikt om de Staten-Generaal te informeren. Het is
daarom van belang dat dit overzicht betrouwbaar is, een juist en volledig
inzicht geeft en aansluit op de rekening van Senter en de saldibalans van
het ministerie. 4. MINISTERIE VAN FINANCIËN 4.1. BevindingenHet totaalsaldo van de per 31 december 1992 uitstaande leningen bij het
Ministerie van Financiën bedroeg volgens de inventarisatie van de Rekenkamer
f 1 857 miljoen nominaal en is onder te verdelen naar de categorieën:♦ bedrijven f 1 748 miljoen♦ instellingen zonder winstoogmerk f    0 miljoen♦ overige f   109 miljoenDe Rekenkamer constateerde dat het ministerie het financiële beheer
gedecentraliseerd heeft. Om de eindverantwoordelijkheid als concerncontroller
te kunnen dragen, geeft de centrale directie Financieel-Economische Zaken
richtlijnen aan de gedecentraliseerde eenheden en houdt zij toezicht op de
kwaliteit en de actualiteit van de beschrijvingen van de administratieve organisatie.In geen van de handboeken administratieve organisatie en interne controle
stonden procedures en maatregelen van interne controle ter waarborging van
de betrouwbaarheid van de aangeleverde vorderingengegevens beschreven.Het ministerie brengt wettelijke rente in rekening wanneer betaling langer
dan 2,5 maand na een aanmaning uitblijft. Daarmee week het ministerie af van
het Ministerie van Economische Zaken (30 dagen) en het Ministerie van Verkeer
en Waterstaat (14 dagen).Overigens ging het bij het invorderen van de vervallen aflossingsen rentetermijnen
om een gering aantal leningen en voerde de accountantsdienst aan de hand van
een eigen administratie een integrale controle uit van de juistheid,
tijdigheid en de volledigheid van de verantwoorde renten en aflossingen.Bij het ministerie zijn in 1990, 1991 en 1992 geen bedragen afgeboekt
wegens buiteninvorderingstelling respectievelijk kwijtschelding van uitgeleende
gelden.Mede als gevolg van het incidentele karakter van de door het ministerie
verstrekte leningen liepen de contracten qua vorm, inhoud en omvang nogal
uiteen. In ruim 88% van de gevallen waren marktconforme voorwaarden overeengekomen.Wel bleek dat uitzonderlijk gunstige voorwaarden waren overeengekomen
met:♦ internationale instellingen: 0% en 2,5% tot 4,5% rente (conform
internationale afspraken);♦ een bedrijf (Begemann Groep NV): 1% rente en vervroegd aflossen
van een bedrag dat veel lager is dan het restant van de schuld;♦ een geprivatiseerde instelling (Nederlands Inkoop Centrum NV):
de mogelijkheid tot kwijtschelding voor een bedrag van f 11,5 miljoen.De leningen werden door het ministerie zonder benadering van de werkelijke
waarde als volwaardige vorderingen gepresenteerd. De werkelijke waarde van
de drie leningen met gunstige voorwaarden werd door de Rekenkamer geschat
op f 38 miljoen, terwijl de nominale waarde daarvan f 98 miljoen
bedroeg. Overigens was het merendeel van de door het ministerie verstrekte
leningen als volwaardig te beschouwen.Tenslotte constateerde de Rekenkamer dat de inrichting van de dossiers
niet uniform was en dat de vastleggingen en de onderbouwingen in enkele gevallen
te summier waren. 4.2. Conclusies en aanbevelingenMede door het geringe aantal leningen en de integrale controle door de
accountantsdienst kwam de Rekenkamer tot een overwegend positief oordeel over
de werking van de beheerorganisatie. Wel meende zij dat het aanbeveling verdient
om de gesignaleerde tekortkomingen in de opzet van het beheer op te heffen.
Zo dient de termijn voor het in rekening brengen van de wettelijke rente te
worden beperkt.Ook de dossiervorming is voor verbetering vatbaar.Tevens is het gewenst dat er een indicatie van de werkelijke waarde van
de leningen wordt gegeven.In de periode 1990–1992 bedroeg de subsidiëring f 15,7
miljoen. Het ging hierbij uitsluitend om rentesubsidies (zie tabel 3 in paragraaf
2.4). Daarnaast was er bij het per 31 december 1992 uitstaande leningensaldo
sprake van een waardevermindering van f 60 miljoen als gevolg van het
verschil tussen nominale en werkelijke waarde. 4.3. Reactie minister en commentaar RekenkamerDe minister van Financiën schreef in zijn reactie dat de Rekenkamer
zich, voor wat betreft de termijn van het in rekening brengen van de wettelijke
rente, baseerde op een incidenteel geval. Bij te late betaling wordt volgens
de minister het contractueel overeengekomen boetepercentage in rekening gebracht
en zo daarin niet is voorzien, bestaat de mogelijkheid direct wettelijke rente
te berekenen.De Rekenkamer merkt hierbij op dat haar constatering gebaseerd is op de
interne voorschriften en procedures voor de afhandeling van vorderingen en
niet op een incidenteel geval. De minister was verder van mening dat een oordeel over de marktconformiteit
van een lening pas kan worden gegeven nadat de lening nader is beschouwd in
het licht van het totaal van de onderhandelingen en de daaruit voortgevloeide
afspraken.De Rekenkamer is dit met de minister eens. Zij heeft evenwel geen onderzoek
gedaan naar het steunbeleid van de ministeries. De door de Rekenkamer aangehaalde
gevallen zijn slechts bedoeld om te illustreren hoe hoog het subsidiegehalte
van leningen per departement is. 5. MINISTERIE VAN VERKEER EN WATERSTAAT 5.1. BevindingenHet totale financiële belang van de per 31 december 1992 bij het
ministerie uitstaande leningen bedroeg f 6 132 miljoen nominaal
en is onder te verdelen naar de categorieën:♦ bedrijven f 6 112 miljoen♦ instellingen zonder winstoogmerk f    4 miljoen♦ overige f    16 miljoenDe centrale directie Financieel-Economische Zaken draagt als concerncontroller
de eindverantwoordelijkheid voor de opzet van de administratieve organisatie
en interne controle. Uit de beoordeling van deze opzet door de Rekenkamer
is onder meer gebleken dat:♦ voor de leningenorganisatie geen beschrijving van de administratieve
organisatie en interne controle was gemaakt;♦ er voor het kwijtschelden van vorderingen geen procedure was,
omdat kwijtscheldingen niet zouden voorkomen.Uit het onderzoek naar het feitelijk beheer bleek dat:♦ het Ministerie van Verkeer en Waterstaat jaren achtereen decharge
verleende op basis van jaarrekeningen waarin vervallen termijnen aan renten
en aflossingen als kwijtschelding waren verwerkt, zonder dat daar officieel
toestemming voor bestond. Het Ministerie van Financiën kon daarom niet
anders dan achteraf de kwijtschelding van de (achterstallige) rente- en aflossingstermijnen
ad f 128 miljoen fiatteren;♦ in één geval een annuïteit in rekening was
gebracht van 0,2%, terwijl oorspronkelijk (in 1938) twee leningen waren overeengekomen
met rentepercentages van 2,5% en 3,8%. Als gevolg hiervan heeft het ministerie
circa f 11 miljoen aan rente gederfd;♦ in een ander geval door het ministerie was aangedrongen
op een vervroegde aflossing teneinde in de financiële tekorten van een
directoraat-generaal te kunnen voorzien. Daarbij kon het ministerie kiezen
uit een versnelde invordering van een 7% rentedragende lening en een rentevrije
lening. De beslissing om te kiezen voor de versnelde invordering van de rentedragende
lening heeft een rentederving van f 2,9 miljoen tot gevolg gehad.Voorts heeft de Rekenkamer twee opmerkelijke gevallen aangetroffen waarbij
het ministerie ogenschijnlijk een rentevergoeding van de instelling ontving,
terwijl deze in werkelijkheid via een exploitatiesubsidie door een andere
directie van hetzelfde ministerie werd vergoed. Met deze gevallen was een
bedrag gemoeid van circa f 34,5 miljoen.Als gevolg van het ad hoc-karakter van de leningen liepen de contracten
qua vorm, inhoud en omvang nogal uiteen. Uitzonderlijk gunstige contractvoorwaarden
waren overeengekomen met:♦ particulieren (leerlingen van de KLM-luchtvaartschool): leningen
tegen 0% rente met de mogelijkheid om de lening niet geheel af te lossen; ♦ een non-profit instelling (stichting Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium),
waaraan in een periode van 7 jaar f 4 miljoen aan leningen verstrekt
was ter financiering van de structureel slechte exploitatieresultaten. Deze
leningen behoefden niet te worden afgelost. In feite ging het hier om een
(voorwaardelijke) exploitatiesubsidie.Het merendeel van de door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat verstrekte
leningen is als volwaardig te beschouwen. Van twee leningen met een nominale
waarde van f 14 miljoen is door de Rekenkamer de werkelijke waarde geschat
op f 8 miljoen.Jaarlijkse informatie omtrent de omvang van subsidiëring als gevolg
van kwijtscheldingen en buiteninvorderingstellingen ontbrak.Tot slot constateerde de Rekenkamer dat de dossiers van de leningen als
gevolg van de decentrale organisatie van het ministerie verspreid werden bewaard.
Ook was de inrichting van de dossiers niet uniform en waren de vastleggingen
en onderbouwingen in enkele gevallen summier. 5.2. Conclusies en aanbevelingenDe Rekenkamer concludeerde dat de beheerorganisatie onvoldoende waarborgen
bevatte voor een recht- en doelmatig beheer van de leningen. Zij beval aan
om de leningenorganisatie en de procedures met betrekking tot het kwijtschelden
van vorderingen te beschrijven.Verder beval de Rekenkamer aan om de gesignaleerde tekortkomingen in het
feitelijk beheer op te heffen en maatregelen te nemen om herhaling in de toekomst
te voorkomen.Ook de dossiervorming achtte de Rekenkamer voor verbetering vatbaar. Het
is volgens haar gewenst dat jaarlijks informatie over de omvang van de subsidiëring
als gevolg van kwijtscheldingen en buiten invordering gestelde bedragen wordt
verstrekt en dat er een indicatie van de werkelijke waarde van de leningen
wordt gegeven.In de periode 1990–1992 bedroeg de subsidiëring f 247,3
miljoen (zie tabel 3 in paragraaf 2.4).Daarnaast was er bij het per 31 december 1992 uitstaande leningensaldo
sprake van een waardevermindering van f 6 miljoen als gevolg van het
verschil tussen nominale en werkelijke waarde. 5.3. Reactie minister en commentaar RekenkamerDe minister antwoordde dat een beoordeling van een individuele lening
haars inziens alleen zinvol is bij een beoordeling van het totale pakket aan
afspraken en gaf uitleg over een aantal individuele leninggevallen.De minister achtte een nuancering op zijn plaats door te vermelden dat
van het in de nota genoemde bedrag ad f 6 132 miljoen een bedrag
van f 6 089,4 miljoen betrekking had op de lening aan KPN (waarover
de Tweede Kamer uitvoerig is geïnformeerd). Met betrekking tot KPN is
thans volgens de minister voldaan aan alle voorwaarden voor een goed financieel
beheer.De minister deelde de mening van de Rekenkamer dat uniformiteit in de
wijze van boeken en verantwoorden de informatieverstrekking aan de Tweede
Kamer ten goede kan komen en dat terughoudend beleid ten aanzien van kwijtschelden
uitgangspunt moet zijn. Hiertoe was binnen het ministerie de aanschrijving
«vorderingenbeheer» ontwikkeld, welke deel zal uitmaken van de
beschrijving van de administratieve organisatie. Ten aanzien van de verstrekte annuïteit merkte de minister op dat
deze is gebaseerd op een afspraak uit 1938, waarbij is overeengekomen dat
gedurende de aanvangsperiode geen rente en in een later stadium respectievelijk
2,5% en 3% rente in rekening zou worden gebracht. Het in het rapport genoemde
percentage van 0,2% vormt volgens haar het gemiddelde en zegt verder niets
over het pakket van gemaakte afspraken.De Rekenkamer merkt hierbij op dat zij bij het door haar berekende percentage
van 0,2% al rekening gehouden heeft met het feit dat aflossing pas in een
later stadium zou plaatsvinden.De minister deelde tenslotte mee dat de informatievoorziening bij de saldibalans,
en daarmee ook de informatievoorziening over leningen, na 1992 een duidelijke
kwaliteitsverbetering liet zien. De minister sprak de verwachting uit dat
ook de kwaliteit van de vastlegging en de dossiervorming zullen verbeteren.XNoot1De minister berekende dit cijfer op grond van de Referentieramingen onderwijs
1992 (die waren gebaseerd op de Onderwijsmatrix 1988). In een bijlage bij
de notitie «Een goed voorbereide start» werd de omvang van deze
 harde kern op basis van de CBS-onderwijs- matrix 1990 echter berekend op
10 100.XNoot2Ongediplomeerde schoolverlaters zijn in het onderzoek omschreven als
leerlingen die in de loop van het schooljaar of na gezakt te zijn voor een
examen de school verlaten. Voor- tijdig schoolverlaters zijn leerlingen die
zonder startkwalificatie het gehele onderwijssysteem verlaten. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24555-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl