Schoon en zuinig; Verslag van een algemeen overleg; Verslag van een algemeen overleg, gehouden op 19 november 2009, inzake Energie/Gasopslag
Staten-Generaal — Kamerstuk Verslag van een algemeen overleg
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST139587
 2009-2010
 
 31 209
 Schoon en zuinig
 
 
 
 
 Nr. 
 111
 VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
 Vastgesteld 7 januari 2010
 De vaste commissie voor Economische Zaken
en de vaste commissie voor Financiën hebben
op 19 november 2009 overleg gevoerd met minister Van der Hoeven van Economische
Zaken over:
 
 – de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 22 oktober 2009 met een afschrift van de reactie op de brief van
de gemeente Bergen over gasopslag onder Bergermeer (2009Z19426);
 
 
 – de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 23 oktober 2009 met de Voortgangsrapportage over de Gasrotonde (29 023,
nr. 73);
 
 
 – de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 29 oktober 2009 met de aanvullende onderzoeken naar het CO2-opslagproject in Barendrecht (31 510, nr. 38);
 
 
 – de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 18 november 2009 inzake CCS in Nederland: besluiten voor de korte,
middellange en langere termijn (31 209, nr. 103);
 
 
 – de brief van de minister van Financiën
d.d. 10 november 2009 inzake de overname van het hoogspanningsnet van
E.ON door TenneT (28 165, nr. 104);
 
 
 – de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 9 november 2009 met het Jaarverslag 2008, Delfstoffen en aardwarmte
in Nederland en EBN Jaarverslag 2008, (32 123 XIII, nr. 39);
 
 
 – de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 12 november 2009 inzake de splitsingsplannen van Cogas, Intergas,
NetH, NRE, Obragas, Rendo en Westland Infra (28 982, nr. 86);
 
 
 – de brief van de minister van Economische Zaken
d.d. 17 november 2009 inzake het onderzoek naar bodemdaling Noordwest-Friesland
(31 349, nr. 16).
 
 Van het overleg brengen de commissies bijgaand stenografisch verslag uit.
 
 De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
 Timmer
 De voorzitter van de vaste commissie voor Financiën,
 Blok
 De griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken,
 Franke 
 
 Voorzitter: Biskop Griffier: Franke
 Aanwezig zijn negen leden der Kamer, te weten: Bashir, Biskop, De Mos,
Samsom, Spies, Van der Ham, Van der Staaij, Vendrik en Zijlstra,
 
 en minister Van der Hoeven van Economische Zaken, die vergezeld is van
enkele ambtenaren van haar ministerie.
 
 De voorzitter: Ik heet iedereen van harte
welkom.
 
 De heer De Mos (PVV): Voorzitter. De gemeente
Barendrecht wil het niet, de provincie Zuid-Holland wil het niet, en de burger
wil het niet. Toch hebben minister Cramer en minister Van der Hoeven besloten
de opslag van CO2 onder een woonwijk in Barendrecht door te laten
gaan. CO2, een atmosferische meststof waarop planten goed groeien,
is door klimaatadepten tot aartsvijand bestempeld. Deze vijand moet worden
afgevangen en opgeslagen onder de grond. De menselijke CO2-uitstoot
bedraagt slechts 4%, terwijl de natuur zelf de overige 96% voor
haar rekening neemt. Een studie van de universiteit van Bristol heeft onlangs
aangetoond dat de opnamecapaciteit van de biosfeer voor CO2 thans
nog even robuust is als voor de industriële revolutie. Dit kabinet wil
op de stoel van Moeder Natuur gaan zitten en diep in de buidel tasten voor
Carbon Capture and Storage (CCS), zoals opslag van CO2 onder de
grond wordt genoemd. Nederland heeft de Europese Unie toegezegd twee van de
twaalf EU-experimenten te zullen faciliteren. Nederland gaat flink betalen
voor een proces waarin moeder natuur zelf superieur is. Er zijn goede redenen
om niet met CCS te beginnen. Wetenschappers hebben groeiende twijfel of CO2 wel een meetbaar effect op de opwarming van de aarde heeft. Een verhoogde
CO2-concentratie zorgt er verder voor dat landbouwgewassen wereldwijd
beter groeien. Het opvangen en opslaan van CO2 kost ook zoveel
energie, dat er aanzienlijk minder overblijft voor bijvoorbeeld de stroomvoorziening.
Dat is in directe tegenstelling tot het beleid van het kabinet om energie
te besparen. De veiligheid van burgers is in het geding. In geval van het
ontsnappen van grote hoeveelheden CO2 zouden mensen kunnen stikken.
Niet omdat het een gifstof is, maar omdat het ontsnappen van een CO2-bel de levensnoodzakelijke zuurstof tijdelijk kan verdringen. Dit fenomeen
wordt «lake overturn» genoemd. In 1986 stikten in Kameroen 1700
mensen door het plotseling vrijkomen van een CO2-bel uit Lake Nyos.
Een dergelijk lot wensen wij de bewoners van Barendrecht niet toe.
 
 De heer Van der Ham (D66): Voorzitter. Er
is wel degelijk iets aan de hand met het klimaat en er is wel degelijk actie
nodig. D66 pleit voor ambitieuze klimaatdoelen en een verplicht aandeel duurzaamheid,
dat door de energiemaatschappijen moet worden opgebracht. Ondanks die ambitie
zullen de klimaatdoelen niet bereikt worden als we niet aan transitietechnologieën
denken. We besteden volop aandacht aan energie-efficiency en schone energie,
maar we zullen toch gebruik moeten maken van technologieën die we niet
wenselijk achten, maar die noodzakelijk zijn om de energiehuishouding snel
schoon te maken. Die technologieën zijn «schoon fossiel»;
zo noemt men CO2-opslag, en kernenergie. Diegenen die zich fel
tegen de opslag van CO2 verzetten, waaronder Greenpeace, kiezen
daarmee indirect voor kernenergie. D66 is niet principieel tegen kernenergie,
maar het staat wel onderaan de lijst met opties. CO2-opslag is
voor Nederland niet alleen een noodzaak; het biedt ook grote kansen. De beschikbaarheid
van grote gasvelden en de aanwezigheid van belangrijke petrochemische industrie
geeft Nederland de mogelijkheid een speler op de energiemarkt te zijn. Zo
kunnen we kennis ontwikkelen, die in het buitenland te gelde kan worden gemaakt.
In het kader van de discussie over het langer openhouden van de
kerncentrale in Borssele zijn gelden vrijgemaakt. Deze gelden zijn ingezet
om de technologie van CO2-opslag te ontwikkelen en daarmee de verduurzaming
van de energiesector te bevorderen. D66 is voorstander van CO2-opslag
als transitietechnologie. Het baart ons echter zorgen dat deskundigen de opslag
van CO2 weliswaar haalbaar achten, maar vraagtekens zetten bij
het effect op de verduurzaming van de energiehuishouding van Nederland, Europa
en daarbuiten. Daarnaast is het de vraag of de verduurzaming snel genoeg gaat.
Bij mijn aantreden in de Kamer in 2002 werd het jaar 2010 genoemd als mijlpaal
voor een evenwichtige energiehuishouding. Nu spreken deskundigen over 2020
tot 2030. Bij het komende debat over het programma Schoon en Zuinig zal zeker
de vraag aan de orde komen of CO2-opslag wel de door ons gewenste
rol in de transitie kan spelen. Ondertussen moeten we in Nederland experimenteren
met CO2-opslag. In eerste instantie zal dit in het noorden van
het land plaatshebben en het kabinet wil het ook in Barendrecht. De ministers
schrijven in hun brief dat zij bij de bouw van kolencentrales CCS verplicht
willen stellen. Wij zijn daar positief over. Er wordt echter gesproken van «een
vorm van wettelijke verplichting». Ik hoor graag wat de minister daaronder
verstaat, want wij willen wetgeving, waarin staat dat geen kolencentrales
gebouwd mogen worden zonder concrete toepassing van CCS. «Capture ready»
alleen is niet voldoende, het moet ook echt gerealiseerd worden.
 Het kabinet wil ook CO2-opslag onder Barendrecht. Wij achten
de verstrekte onderzoeksrapporten afdoende en overtuigend. Er schijnt echter
een onderzoeksrapport van de universiteit van Utrecht te circuleren dat de
Kamer nog niet bekend is. Het mogelijk ontbreken van informatie veroorzaakt
ongewenste ruis bij het tot stand komen van het beleid. Uit de onderzoeksrapporten
blijkt dat CO2-opslag onder Barendrecht veilig kan plaatsvinden.
Ik heb grote kritiek op de wijze waarop dit besluit tot stand gekomen is.
Zeker in het begin zijn enorme communicatiefouten gemaakt en daardoor is het
draagvlak weg gevallen. Het project in Barendrecht wordt in de brief als een
tweetrapsraket gepresenteerd. Eerst zal 0,8 megaton opgeslagen worden, later
zal dit mogelijk oplopen tot 9 megaton. We moeten voorkomen dat straks daadwerkelijk
9 megaton onder Barendrecht wordt opgeslagen. Ik hoop dat, tegen de tijd dat
de 0,8 megaton is gerealiseerd, we zover zijn dat we elders in het land de
verdere opslag kunnen realiseren. Ik vind het ook belangrijk dat het draagvlak
in Barendrecht wordt versterkt. We kunnen hen bijvoorbeeld tegemoetkomen op
het gebied van natuurontwikkeling in de Zuidpolder. Ik vraag minister Van
der Hoeven om in overleg te treden met Barendrecht om te bezien of het draagvlak
herwonnen kan worden.
 
 De heer Samsom (PvdA): Voorzitter. De brief
van het kabinet kondigt aan dat er een wettelijke verplichting komt voor CCS.
De PvdA-fractie heeft hier lang en hevig voor gestreden. In elk mogelijk debat
hebben wij de minister voorgelegd dat een wettelijke verplichting een noodzakelijke
voorwaarde is om door te gaan met CCS-experimenten. Bedrijven moeten er zeker
van zijn dat ze verplicht zijn hieraan mee te werken, en dat ze de daarvoor
benodigde investeringen moeten doen. Zonder een wettelijke verplichting zouden
we niet instemmen met de experimenten die nu worden gedaan. We beginnen niet
aan omstreden experimenten als ze niet uiteindelijk op grote schaal hun vruchten
zouden afwerpen. Wij vinden dat deze verplichting zowel in een AMvB als in
een wet te vatten is. We kunnen alles op alles zetten in de route naar duurzame
energie, maar we hebben CO2-opslag nodig om in de tussentijd ons
klimaat niet kapot te stoken.
 
 De heer Vendrik (GroenLinks): Bedoelt de heer
Samsom dat de minister de motie-Vendrik, over een CO2-norm voor
elektriciteitscentrales, zal moeten uitvoeren ook al heeft zij deze motie
ontraden? Bedoelt hij dat de CO2-norm voor elektriciteitscentrales
zo snel mogelijk moet worden ingevoerd en ook moet gelden voor bestaande kolencentrales?
 
 De heer Samsom (PvdA): Ja. De motie riep op
tot een verplichte CO2-normering. Dit zou op vier manieren ingevuld
kunnen worden. In de eerste plaats door een verplichte CO2-normering
op zich. De minister twijfelt echter of dat gezien het Europees recht haalbaar
is. In de tweede plaats door een biomassa-bijstookverplichting, hierdoor vindt
minder CO2-uitstoot plaats. In de derde plaats door een CCS-verplichting.
En in de vierde plaats een combinatie van genoemde vormen. Dat laatste heeft
onze voorkeur. Wij zien de toezegging van de minister als een aankondiging
dat de motie zal worden uitgevoerd. De heer Vendrik heeft echter in zijn motie
om een CO2-norm gevraagd en hij krijgt nu een CCS-verplichting.
Ik ben benieuwd of hij met die invulling akkoord gaat.
 
 De heer Zijlstra (VVD): Er komt een ETS (Emission
Trading System), dat uitgaat van handel in CO2-rechten. ETS geeft
uitstotende bedrijven de keuze: of ze stoten CO2 uit en betalen
daarvoor, of ze beperken hun CO2-uitstoot door CCS of het gebruik
van biomassa. Deelt de heer Samsom deze mening? Wat zegt zijn pleidooi voor
een wettelijke verplichting over zijn vertrouwen in het ETS?
 
 De heer Samsom (PvdA): Het zegt veel over
het vertrouwen van bedrijven in ETS. Bedrijven durven of willen niet geloven
dat de CO2-prijs in 2020 op een zodanig hoog niveau zal liggen,
dat het aantrekkelijk is om nu al te gaan investeren. Wij willen die onzekerheid
wegnemen door een CCS-verplichting. Ik streef er naar dat de CO2-prijs
zo hoog wordt, dat het ook om financiële redenen noodzakelijk wordt om
CCS op grote schaal toe te passen. Als zodanig zijn CO2-prijs en
de wettelijke verplichting tot CCS complementaire instrumenten.
 
 De heer Zijlstra (VVD): Stel dat er in de
rest van Europa andere keuzes worden gemaakt en geen vergelijkbare verplichtingen
worden opgelegd. Mocht blijken dat CCS extreem duur is, aanvaardt de heer
Samsom dan de last die aan het Nederlandse bedrijfsleven wordt opgelegd?
 
 De heer Samsom (PvdA): Ik aanvaard de consequenties.
In het buitenland wordt namelijk op dezelfde manier over dit dilemma gedacht
en soortgelijke verplichtingen voor kolencentrales zien het daglicht. Het
instrument «CCS-verplichting» is onbeholpen vergeleken met ETS.
We zijn daarom ook uitgesproken voorstander van ETS. ETS zorgt er echter niet
voor dat bedrijven nu al gaan investeren. Dit is echter wel noodzakelijk om
op tijd een volwassenen CO2-technologie beschikbaar te hebben.
De PvdA-fractie vindt snelheid van handelen van het grootste belang. Onze
afwegingen leiden keer op keer tot de conclusie dat we Barendrecht niet kunnen
overslaan op de route naar een volwassen CO2-technologie. De minister
erkent dat door het project nu politiek en juridisch in twee fasen te splitsen.
Alleen voor de eerste fase ligt het besluit nu voor.
 
 De heer Bashir (SP): Om de CO2-emissie
van vier kolencentrales op te slaan is de energie van een extra centrale nodig.
Hoe beoordeelt de heer Samsom de energiekosten die nodig zijn om CO2 op te slaan?
 
 De heer Samsom (PvdA): Net als bij de technologie
van windmolens en zonnepanelen geldt dat voor elke CO2-besparing
een investering nodig is, ook in energietermen. Het rendement van de kolencentrales
gaat omlaag, maar we brengen megatonnen aan CO2 minder in de atmosfeer.
De reductie van CO2-uitstoot geeft uiteindelijk de doorslag. 
 
 De heer Bashir (SP): Er is meer fossiele brandstof
nodig om de CO2-emissie van kolencentrales ondergronds op te slaan.
Hoe beïnvloedt dit feit de afweging van de heer Samsom?
 
 De heer Samsom (PvdA): De afweging is helder.
Het doel is om minder CO2 in de atmosfeer uit te stoten en dat
doe je door het ondergronds op te slaan. We kunnen de optie Barendrecht niet
helemaal laten liggen. Onze fractie acht de eerste stap nodig, zij het onder
voorwaarden. Wij vragen de minister echter alles op alles te zetten om te
voorkomen dat ook de tweede stap gezet moet worden. Dit geldt ook als de eerste
stap vlekkeloos verloopt en het juridisch mogelijk zou zijn over te gaan naar
de tweede stap. De PvdA-fractie wil de opslag in het noorden van het land
en onder de Noordzee sneller ontwikkelen dan in de planning is opgenomen.
Dat is mogelijk omdat de aangekondigde CCS-verplichting bedrijven een extra
stimulans geeft om sneller te investeren. Wij vragen de minister deze zienswijze
met ons te delen. Na de eerste stap in Barendrecht kunnen we dan doorschakelen
naar het noorden en de Noordzee en zodoende snel, dat wil zeggen voor 2020,
met een volwassen opslagtechnologie aan de finish staan.
 We stellen voorwaarden aan energieopslag. De eerste voorwaarde is veiligheid.
Wij hebben intensief naar dit aspect gekeken en wij vinden het gerechtvaardigd
om de vergunningsprocedure te starten. De gemeente Barendrecht en de bevolking
van Barendrecht hebben ook naar de veiligheid gekeken en hebben daar andere
opvattingen over. Dat is hun goed recht. Je hoeft geen glazen bol te hebben
om te weten dat deze vergunningsprocedure op juridische tegenstand zal stuiten.
Uiteindelijk zal de rechter beslissen of het besluit verantwoord was.
 Onze tweede voorwaarde is een politieke voorwaarde. Wij vragen de minister
zich in te spannen voor een heldere compensatieregeling voor Barendrecht.
We zien bij de gaswinning in het noorden van het land dat het ontwerpen van
een compensatieregeling ver achterloopt en pas aan de orde komt als er iets
gebeurt. Met het ontwerpen van een compensatieregeling voor Barendrecht gaan
we er niet impliciet vanuit dat er iets mis kan gaan. We willen helderheid
scheppen voor de bewoners van Barendrecht. Er zijn wel juridische ankers en
borgingen, maar ik geef de voorkeur aan de helderheid van een compensatieregeling.
Met deze aanpak willen we uiteindelijk bij het eindpunt van een volwassen
CO2-opslag komen. Ondertussen moeten we alles op alles zetten om
snel over te gaan op duurzame energie. De tussenoplossing van CO2-opslag
moet zo kort mogelijk duren.
 
 De heer Vendrik (GroenLinks): Waarom zegt
de PvdA ja tegen de eerste stap in Barendrecht en waarom zegt ze nu al nee
tegen de tweede stap? We kennen scheiding der machten. Wij gaan de rechter
niet opzadelen met besluiten die in de Kamer worden genomen. Alle fracties
dienen vandaag te besluiten of de CO2-opslag in Barendrecht doorgaat
of niet. Als de rechter daar ooit iets over zal vinden zien we dan wel.
 
 De heer Zijlstra (VVD): Het is de verantwoordelijkheid
van een rechter om te toetsen of de procedures goed zijn verlopen. Het is
onze politieke verantwoordelijkheid om in te stemmen met het besluit dat voorligt.
De heer Samsom maakt zich te gemakkelijk van die verantwoordelijkheid af door
naar de rechter te wijzen.
 
 De heer Samsom (PvdA): Ik maak me er niet
gemakkelijk van af. De heer Vendrik gaf in zijn eerste vraag zelf al het antwoord.
Door ja te zeggen tegen de eerste stap in Barendrecht neemt de PvdA een politiek
besluit. Bij de bevolking van Barendrecht zien wij echter veel wantrouwen
over de manier waarop wij dit besluit tot uitvoering zullen brengen. Wij schatten
daarom in dat dit besluit nooit uitgevoerd zal worden zonder dat het onder de rechter is geweest. Niet omdat we geen politieke besluiten
durven te nemen, maar omdat er meningsverschillen zijn over onderdelen van
het besluit en over de vraag of de onderzoeken goed en onafhankelijk zijn
uitgevoerd. Alleen de rechter kan daar uiteindelijk een oordeel over vellen.
De PvdA zegt geen nee tegen de tweede stap in Barendrecht. We vragen de minister
wel om zo snel mogelijk met het noorden en de Noordzee aan de slag te gaan,
zodat we de tweede stap in Barendrecht kunnen overslaan.
 
 De heer Van der Ham (D66): Ik steun het voorstel
om te proberen de tweede stap in Barendrecht over te slaan. In Barendrecht
heeft men het gevoel dat er bij hen geëxperimenteerd wordt en ze waren
al omringd door wegen en spoorwegen. Ik kan me dat gevoel goed voorstellen.
Mag er misschien ook iets positiefs bijkomen? Ik heb de Zuidpolder al genoemd
en ook op het punt van onderwijs zouden we veel voor de gemeente Barendrecht
kunnen doen. Het zou te kort door de bocht zijn, om nu daarover besluiten
te nemen. We hebben per slot van rekening niet te maken met de Crisis- en
herstelwet. Staat de heer Samsom open voor een gesprek tussen de minister
en de gemeente Barendrecht over positieve impulsen voor Barendrecht op het
vlak van werkgelegenheid en leefbaarheid?
 
 De heer Samsom (PvdA): U duwt me in een hoek
waar ik niet wil zijn. Ik wil niet insteken op politieke compensatie, zoals
Frankrijk en Japan succesvol doen rond kerncentrales. Dat werkt, maar ik zou
er niet trots op zijn als we zo beleid tot uitvoering moeten brengen. Ik denk
meer aan juridische compensaties voor planschade. Op bewonersavonden in Barendrecht
vragen bewoners zich openlijk af hoe zij gecompenseerd worden voor de schade
die zij zullen leiden. Daar wordt nu geen goed antwoord op gegeven.
 
 De heer Van der Ham (D66): Ik vraag begrip
voor de positie van de mensen in Barendrecht. Zij voelen zich voortdurend
in een hoek geplaatst. Wat kunnen we doen om hun frustratie weg te nemen?
We zullen hier geen scholen en natuurgebieden toezeggen, want zo doen we geen
zaken.
 
 De heer Samsom (PvdA): Het enige dat we daaraan
kunnen doen, hebben we al gedaan. Het ernstig meewegen van hun belangen heeft
ertoe geleid dat het project in eerste instantie is teruggebracht tot 7%
van zijn oorspronkelijke omvang. Daar willen we het graag bij laten. Het feit
dat Barendrecht zich al in een gevaarlijke omgeving bevindt, heeft meegespeeld
bij deze overweging.
 
 De heer Van der Staaij (SGP): Hoe wordt het
draagvlakcriterium door de PvdA-fractie gewogen? In eerder onderzoek wordt
gezegd dat het juist bij CCS heel belangrijk is om voldoende politiek en maatschappelijk
draagvlak te hebben. De heer Samsom kiest nu voor een «nu ja, straks
nee»-benadering. Voorlopig zegt de heer Samsom echter ja, dus hij heeft
kennelijk geen boodschap aan het ontbreken van draagvlak.
 
 De heer Samsom (PvdA): Het draagvlak heeft
wel degelijk meegewogen, daarom is het project teruggebracht tot de meest
minimale omvang die nodig is om de route naar CO2-opslag te kunnen
volgen. We proberen daarnaast de tweede stap in Barendrecht te voorkomen.
We hebben gemerkt dat we het draagvlak in Barendrecht het meest kunnen vergroten
door te laten zien wat we op de mat leggen op het gebied van duurzame energie
en energiebesparing. Vanuit Barendrecht klinkt het verwijt dat we onvoldoende
vaart met zonne-energie hebben gemaakt en dat we daarom nu CO2
bij hen in de grond willen stoppen. Dat verwijt raakt me. De enige manier
om dat verwijt te beantwoorden is meer te doen aan zonne-energie,
windenergie en biomassa. Het besluit voor de eerste stap in Barendrecht, motiveert
mij eens te meer. Ik heb die bal ook bij Shell neergelegd, want in Barendrecht
klinkt ook het verwijt aan Shell dat het bedrijf eerst uit projecten voor
zonne-energie en windenergie stapt en vervolgens doorzet met CO2-opslag.
Dat wordt niet gewaardeerd en daar ben ik het mee eens. De overheid en Shell
dragen beide de verantwoordelijkheid voor meer duurzame energie.
 
 De heer Van der Staaij (SGP): Wil de heer
Samsom toch doorzetten, ook al is het bestuur in de regio en de gemeenteraad
van Barendrecht tegen?
 
 De heer Samsom (PvdA): Ja, daarvoor zijn we
aangesteld. We kunnen ophouden met het project in Barendrecht en daarmee is
hun probleem opgelost. Het klimaatvraagstuk is daarmee echter niet opgelost.
Dat laatste weegt zwaarder. We nemen echter de problematiek van Barendrecht
serieus en stellen daarom voor om het project tot de meest minimale vorm terug
te brengen.
 
 De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter.
De SGP-fractie is niet tegen het opslaan van CO2. Het is een bespreekbare
tussenoplossing, totdat we een volledige overstap naar een duurzame energievoorziening
kunnen maken. Vreemd genoeg kijken op dezelfde manier tegen kernenergie aan.
Dat is voor ons ook een bespreekbare tussenoplossing. Het kabinet wil nu een
langetermijnaanpak opstellen voor CCS in Nederland. Dat is een logische stap.
Het is van cruciaal belang dat we in dit plan opnemen hoe we politiek en maatschappelijk
draagvlak kunnen bereiken. Gisteren heeft het kabinet een knoop gehakt over
het pilotproject Barendrecht. De vraag is echter hoe belangrijk het project
in Barendrecht is. In Duitsland en Noorwegen lopen al pilot- en demonstratieprojecten
met CCS, de Britse regering heeft aangekondigd vier grootschalige demonstratieprojecten
te zullen subsidiëren en in Frankrijk kan Total aan de slag. Wat is de
meerwaarde van het kleinschalige project in Barendrecht? Welke technische
leerpunten verwacht het kabinet en zijn deze noodzakelijk, voordat we met
de grotere demonstratieprojecten van start kunnen gaan? De bewindslieden geven
aan dat het kleinschalige project vooral leerervaringen oplevert over bedrijfseconomische
aspecten. Het gaat in dat geval om vergunningsprocedures, ruimtelijke inpassing
en het creëren van maatschappelijke acceptatie. We hebben echter al kunnen
experimenteren met zo’n proces van maatschappelijke acceptatie. Wat
gaat er mis als het CO2-project bij Barendrecht niet doorgaat?
Missen we dan een koploperspositie? Dat is onvoldoende reden om de weerstand
van de bewoners van Barendrecht, van het gemeentebestuur van Barendrecht en
van de provinciale staten van Zuid-Holland aan de kant te schuiven.
 Alle geruststellende woorden ten spijt, blijft er een zweem van onzekerheid
over de veiligheid van het project bij Barendrecht hangen. Belangrijke initiator
van deze onzekerheid is de AMESCO-studie uit 2007. Een van de conclusies is
dat er niet voldoende gegevens beschikbaar zijn om het risiconiveau van ondergrondse
CO2-opslag accuraat vast te stellen. Barendrecht wordt in deze
studie als minder geschikt aangemerkt, omdat het veld onder dichtbevolkt gebied
ligt en de afdekkende laag relatief dun is. TNO heeft dit in zijn recente
studie opnieuw genoemd, maar heeft dit in de uiteindelijke afweging aan de
kant geschoven. De zweem van onzekerheid blijft. Ik wil er daarnaast op wijzen
dat het geen tijdelijk project is. CO2 zal, zolang we het niet
weer uit de grond halen, daar opgeslagen blijven.
 In het rapport staat dat voor ondergrondse leidingen en injectielocaties
nog geen normen gelden ten aanzien van de externe veiligheidscriteria. Op
welke waarde moeten wij deze opmerking schatten? Dekt de huidige normstelling
alle potentiële risico’s? Worden nog aanpassingen voorzien? 
 De ministers zijn voornemens de vergunning voor het project in Barendrecht
gefaseerd te verlenen. Eerst het kleine veld, dan het grote veld. Dat is het
spoor dat al eerder is ingeslagen. De heer Samsom zegt ja tegen de eerste
fase en nee tegen de tweede fase. Ik vraag me af welke druk er ontstaat als
de eerste fase succesvol afgerond wordt en blijkt dat we in het verleden te
somber waren. Moeten we dan toch met de tweede fase doorgaan? Ook Shell zal
wijzen op de enorme investeringen die zijn gedaan en aandringen op uitvoeren
van de tweede fase.
 Voor de SGP-fractie weegt het ontbreken van lokaal draagvlak voor het
project in Barendrecht zwaar. Bezoeken aan het gebied hebben ons geleerd dat
de weerstand van de gemeente Barendrecht op sterke argumenten is gestoeld.
We mogen niet vergeten dat Barendrecht met z’n snelwegen en spoorlijnen
al een risicodragende gemeente is en daarom al veel voor de kiezen krijgt.
Provinciale staten lijken zich ook tegen het project te keren. Mijn fractie
wil een van de aanbevelingen van de Taskforce CCS in herinnering brengen.
Tegenover alle positieve aanbevelingen zette deze taskforce de noodzaak van
voldoende politiek en maatschappelijk draagvlak. In de casus Barendrecht wordt
dit draagvlak voor een belangrijk deel gemist. Dat draagvlak is niet ontstaan
en daarom moeten we nee tegen dit project zeggen.
 
 Mevrouw Spies (CDA): Voorzitter. De CDA-fractie
vindt afvang en ondergrondse opslag van CO2 een noodzakelijk kwaad.
Zolang we fossiele energie gebruiken kunnen we niet zonder CO2-opslag.
Opslagcapaciteit, zowel op land als in zee, is daarom noodzakelijk. We hebben
een enorme hoeveelheid informatie over het initiatief in Barendrecht gekregen.
Er zijn tal van studies uitgevoerd, wellicht meer dan op basis van de MER
noodzakelijk waren. Deze studies hebben de CDA-fractie tot de overtuiging
gebracht dat Barendrecht een verantwoord project is. Er zijn geen indicaties
om dit project niet uit te voeren. De veiligheid is voldoende aan de orde
geweest en voldoende geborgd. Het is mogelijk dit project uit te voeren, maar
we moeten ons wel afvragen of we het ook willen. Zeker nu blijkt dat in de
gemeenteraad van Barendrecht en in provinciale staten van Zuid-Holland geen
draagvlak aanwezig is. Het kabinet heeft gisteren een knoop doorgehakt, een
fasering aangebracht in het project en extra waarborgen in leidingen en monitoring
toegezegd. Het is belangrijk dat ook het kabinet aangeeft niet volledig voorbij
te gaan aan de gevoelens die in Barendrecht leven. Wat ons betreft is de juridische
compensatie nog onvoldoende uit de verf gekomen. Wanneer we het besluit van
het kabinet afwegen tegen het ontbreken van lokaal en provinciaal draagvlak
dan constateren wij dat het project wel verantwoord mogelijk is. De vraag
of we dit project kunnen missen in de verdere uitrol van CCS in Nederland,
blijft nog onbeantwoord. De CDA-fractie wil vandaag een ondubbelzinnig antwoord
op deze vraag.
 Wij staan positief tegenover verruiming van het opslagplan met betrekking
tot de gasopslag in de Bergermeer. Graag horen we wat de stand van zaken is
rondom dit project. We hebben de correspondentie met de gemeente Bergen gezien
en we weten dat de gemeente Alkmaar nog heel veel vragen en opmerkingen heeft.
De MER en het rijksinpassingsplan liggen er. Daarover willen we graag meer
duidelijkheid. We willen ook meer duidelijkheid over het Besluit Externe Veiligheid
Inrichtingen (BEVI), omdat daar problemen in zouden zitten.
 TenneT heeft in Duitsland een groot deel van een netwerk overgenomen.
De CDA-fractie wil geborgd zien dat het door deze overname niet lastiger wordt
om noodzakelijke investeringen in het Nederlandse netwerk te doen. Ik ben
er voor beducht dat de investeringscapaciteit kleiner wordt als gevolg van
deze overname. Ik wil graag een reactie van de minister hierop. 
 
 De heer De Mos (PVV): Mevrouw Spies zegt dat
de CDA-fractie CCS verantwoord acht. Ik vraag me af of er dan tweespalt binnen
het CDA is? De fractievoorzitter van het CDA in Barendrecht schrijft namelijk
in een e-mail: «Ik deel uw mening dat het nog de vraag is of CO2 de oorzaak is van klimaatschommelingen. Helaas lijkt dat een discussie
die niet gevoerd mag worden».
 
 Mevrouw Spies (CDA): Op het punt van de noodzaak
voor CCS is er verschil van inzicht tussen mevrouw Righolt-Dam, fractievoorzitter
van het CDA in Barendrecht, en de CDA-fractie in de Kamer. Dat is prima. Binnen
elke partij is het nodig elkaar af en toe diep in de ogen te kijken. Tijdens
het CDA-congres zijn het verkiezingsprogramma en de manifesten vastgesteld.
Deze zijn maatgevend voor het standpunt van de CDA-fractie in de Kamer.
 
 De heer Zijlstra (VVD): Mevrouw Spies heeft
gevraagd in hoeverre Barendrecht noodzakelijk is. In de brief staat een zinsnede
over de opschaling, waarin Barendrecht een essentiële rol speelt: «Het
zou zowel vanuit het bedrijfsleven als de overheid bestuurlijk en financieel
onverantwoord zijn deze noodzakelijke opschaling te negeren». Daarmee
is de vraag van mevrouw Spies beantwoord. Wat vindt mevrouw Spies ervan dat
regeringspartij de ChristenUnie heeft aangegeven het project in Barendrecht
niet te zullen steunen?
 
 Mevrouw Spies (CDA): Ik vind het lastig te
reageren op een standpunt van een collega die hier niet aanwezig is en waarvan
we alleen via de krant kennis hebben kunnen nemen. Mevrouw Wiegman heeft zich
in eerdere debatten al negatief uitgelaten over CCS en Barendrecht. Ik betreur
het dat mevrouw Wiegman in de media een aantal argumenten naar voren heeft
gebracht die de mijne niet zijn.
 
 De heer Bashir (SP): Voorzitter. Ik wil de
overname van het Duitse Transpower door TenneT aan de orde stellen. Stel dat
het kabinet zou voorstellen een deel van het Duitse autowegennet te kopen,
omdat dat beter zou zijn voor de Nederlandse logistieke sector. Dan zou deze
zaal veel te klein zijn voor het debat dat daarop zou volgen. Na de aankondiging
dat TenneT, een 100% staatsbedrijf, 40% van de Duitse hoogspanningsnetten
koopt, is het opvallend rustig gebleven. Kan de minister reageren op de principiële
vraag wat de Nederlandse overheid aan moet met een Duitse nutsbedrijf. Kan
de minister aangeven of wij na deze transactie nog een poot hebben om op te
staan als een buitenlands bedrijf een Nederlands netwerk wil overnemen? Volgens
de brief van het kabinet zal de integratie van de netwerken de stroomprijzen
in Nederland verlagen. Daar hebben we het eigendom van het E.ON-netwerk echter
niet voor nodig. Op basis van gegevens van APX kunnen we vaststellen dat de
prijzen sinds de integratie van de markten naar hetzelfde niveau zijn gegroeid.
Waarom beweert de minister dan dat de aankoop van het E.ON-netwerk tot een
daling van de stroomprijzen zal leiden?
 De aankoop van Transpower zou een koopje zijn. Het netwerk zou driemaal
zoveel waard zijn als wat we ervoor betaald hebben. Blijft de minister volhouden
dat E.ON de Nederlandse staat gematst heeft met 1,5 mld.? Het lijkt ons iets
waarschijnlijker dat E.ON met veel partijen, ook met Duitse partijen, over
de overname heeft gepraat. Die andere partijen hebben kennelijk een stapel
lijken in de kast aangetroffen die TenneT, als relatieve buitenstaander, over
het hoofd heeft gezien. Kan de minister aangeven welke lijken we mogelijk
in de kast kunnen aantreffen en wie na de overname daarvoor verantwoordelijk
is. Of garandeert de minister dat er helemaal geen lijken zullen worden aangetroffen?
TenneT staat in de nabije toekomst voor grote binnenlandse investeringen.
Als TenneT ook nog belast wordt met grote investeringen in het Duitse netwerk,
zal in het gunstigste geval de rente die ze moeten betalen omhoog
gaan. In het ongunstigste geval moeten projecten worden afgeblazen omdat ze
niet te financieren zijn. De SP-fractie vindt dat de overname moet worden
afgeblazen. Zo nodig zullen we op dit punt een motie indienen.
 
 De heer Zijlstra (VVD): Kan de heer Bashir
aangeven waar hij de aanleiding vindt om te veronderstellen dat er lijken
in de kast zullen zitten? Er is duidelijk aangegeven dat de onderhandeling
exclusief met TenneT zijn gevoerd. Het besluit moest juist worden genomen,
omdat men anders met andere partijen zou gaan onderhandelen. Welke aanleiding
heeft de heer Bashir om te veronderstellen dat andere onderhandelingen hebben
plaatsgevonden en dat andere partijen zijn afgehaakt vanwege lijken in de
kast?
 
 De heer Bashir (SP): Ik heb de minister gevraagd
te garanderen dat er geen lijken in de kast zullen worden aangetroffen. Ik
heb signalen binnengekregen dat er aan het netwerk flink veel onderhoud moet
worden verricht.
 
 De heer Zijlstra (VVD): In het verleden hebben
wij samen met de SP erop aangedrongen dat er een betere noord-zuidverbinding
in Duitsland komt. Het mooie van deze investering is dat we dat nu via een
onafhankelijk Duits TenneT voor elkaar krijgen. Nederland zal daar enorm van
profiteren. In het verleden heeft de heer Bashir commentaar geleverd op het
feit dat Duitse windenergie bijna altijd via Nederland, België en Frankrijk
wordt afgevoerd. Nu we daar strategisch op in gaan grijpen helt hij de andere
kan op.
 
 De heer Bashir (SP): Als we zeggen dat Duitsers
moeten investeren in hun wegennet, dan nemen we dat toch ook niet over om
het op te gaan knappen? Het is hun probleem en wij moeten erop hameren dat
zij het zelf oplossen. Als ze dat niet willen, moeten we het netwerk niet
overnemen en zelf investeren. Mijn fractie heeft daar moeite mee.
 
 De heer Samsom (PvdA): Ik had verwacht dat
de SP mild gestemd zou zijn over deze overname. Het betreft een nationalisatie
van een privébedrijf dat in overheidshanden wordt gebracht. Heeft dat
bij de beoordeling van de SP geen rol gespeeld?
 
 De heer Bashir (SP): We zijn voorstander dat
hoogspanningsnetten in Nederland in publieke handen blijven. Dat wil niet
zeggen dat we alle netwerken in de hele wereld moeten overnemen. Dat is niet
onze verantwoordelijkheid.
 
 De heer Samsom (PvdA): De visie van de heer
Bashir blijft toch niet beperkt tot het gebied ten westen van Lobith en ten
noorden van de Vaalserberg? Hij heeft toch een visie op hoe de energievoorziening
in Nederland en Duitsland er uit zou moeten zien? In Duitsland bestaat de
onverkwikkelijke situatie dat beursgenoteerde transportbedrijven zwaar geïntegreerd
zijn met hun leverancier. Daar zou je een eind aan willen maken. Nu we dat
doen vindt hij het weer niet goed.
 
 De heer Bashir (SP): Ik vind het te gek voor
woorden. Zo doorredenerend zouden we hoogspanningsnetwerken in Amerika of
Noord-Korea moeten overnemen, omdat die slecht worden onderhouden. Onze visie
is niet beperkt tot Nederland. Wij willen de kennis die nodig is overdragen.
 De bevolking van Barendrecht heeft helemaal geen zin in CO2-opslag
onder hun achtertuin. Toen dat duidelijk werd, gooide ook de gemeenteraad
van Barendrecht de kont tegen de krib. Provinciale staten van Zuid-Holland
sloten zich vervolgens aan bij de afwijzing van de optie Barendrecht.
De scepsis in Barendrecht is geen pure «niet in mijn achtertuin»-discussie.
Er is een fundamenteel verschil tussen CO2-opslag en de meeste
andere klimaatmaatregelen. Die andere klimaatmaatregelen zijn ook nuttig uit
het oogpunt van energie-efficiency, duurzame energievoorziening en economische
structuurversterking. CO2-opslag kan alleen extra fossiele brandstof
kosten. Voor elke vier kolencentrales is een extra centrale nodig om de CO2 te kunnen opvangen en opslaan. Het probleem is dus niet alleen CO2-opslag maar ook de schaarste aan fossiele brandstoffen. De SP-fractie
wenst de minister en andere voorstanders van CO2-opslag veel sterkte
bij het verkopen van deze technologie. Voorlopig constateer ik dat het hen
niet lukt om hun eigen achterban in de provincie en de gemeenteraad te overtuigen.
Wij willen niet voor CO2-opslag kiezen. We willen andere klimaatmaatregelen.
 
 De heer Van der Ham (D66): Ik heb veel debatten
gevoerd met de heer Jansen van de SP over klimaat en energie. De SP en D66
zijn het eens over de gewenste volgorde van maatregelen. Energiebesparing,
schone energie en in laatste instantie kernenergie. Zelfs de SP staat daarvoor
open. Nu investeren in CO2-opslag, zou kunnen voorkomen dat je
kerncentrales moet neerzetten in Nederland. De heer Bashir schrapt nu de CO2-optie en kiest daarmee voor kernenergie. De SP besteedt in de tegenbegrotingen
minder aandacht aan schone energie dan GroenLinks en D66. Hiermee kiezen zij
sowieso voor kernenergie.
 
 De heer Bashir (SP): Wij wijzen kernenergie
niet op voorhand af. Hier is iets anders aan de hand. Je hebt voor elke vier
kolencentrales een extra centrale nodig om de CO2 op te slaan.
Dat betekent dat we extra fossiele brandstof zullen moeten gebruiken. Laten
we het anders aanpakken en andere klimaatmaatregelen zoeken, die gericht zijn
op het aanpakken van verspilling.
 
 De heer Van der Ham (D66): Ik vind het kortzichtig
om nu CO2-opslag helemaal uit te sluiten en daarmee voor kernenergie
te kiezen.
 
 Mevrouw Spies (CDA): Zelfs als we alles op
alles zetten en onze doelstelling op het gebied van energiebesparing halen,
en 20% extra duurzame energie realiseren, dan hebben we nog 60%
op een andere manier nodig. De SP wijst CCS af als overgangstechnologie zonder
dat de 60% op een andere wijze in te kleuren. Daarmee lijkt de SP als
een soort Alice in Wonderland te verblijven.
 
 De heer Bashir (SP): Ik ben niet alleen in
Wonderland, ook Greenpeace en de mensen in Barendrecht verblijven daar. Onze
afwijzing heeft te maken met de extra energie die je voor CO2-opslag
nodig hebt. Voor de inkleuring van de 60% verwijs ik naar de voorstellen
die mijn collega Jansen in eerdere debatten heeft gedaan.
 
 Mevrouw Spies (CDA): Er komen van de zijde
van de SP geen alternatieven naar voren die ook maar in de buurt komen van
hetgeen we nodig hebben.
 
 De heer Bashir (SP): Ik verwijs naar de verslagen
van de debatten waarin de heer Jansen aangeeft wat er moet gebeuren ten aanzien
van de energievoorziening. In de omgeving van Bergen is er ook verzet tegen
de ondergrondse opslag van gas. In deze situatie staan nut en noodzaak van
extra gasopslag echter niet ter discussie. Wat ons betreft is de locatie Bergen
geschikt wat betreft ruimtelijke inpasbaarheid. De aanleg van de installaties
veroorzaakt tijdelijke overlast en ecologische schade. TAQA dient die schade
te compenseren, bijvoorbeeld door grond voor natuurontwikkeling te verwerven. 
 
 De heer Zijlstra (VVD): Ik ben even de weg
kwijt. Het gaat in beide gevallen om ondergrondse opslag van een gas. In beide
gevallen is de lokale bevolking tegen. Wil de heer Bashir uitleggen waarom
hij in het geval van Barendrecht niet akkoord gaat en in het geval van Bergen
wel?
 
 De heer Bashir (SP): In beide gevallen is
de lokale bevolking tegen vanwege de veiligheidsrisico’s. Wij achten
die risico’s in beide gevallen zeer beperkt. Wij kiezen echter niet
voor CO2-opslag, vanwege de noodzaak om extra fossiele brandstof
te gebruiken. De gasopslag staat voor ons niet ter discussie.
 
 De heer Zijlstra (VVD): We hebben rapporten
over TAQA ontvangen en we hebben schriftelijk vragen kunnen stellen. We zijn
overtuigd door de aangedragen argumenten en we vinden het een verstandig besluit
om ermee door te gaan. Ook wat TenneT betreft vinden we dat het kabinet een
verstandig besluit heeft genomen. Dit was de bedoeling toen we het over de
splitsing hadden. Een deel van Nederland, waaronder de SP, schreeuwde toen
moord en brand. Zij stelden dat de uitverkoop was begonnen en de strategische
energiepositie van Nederland in het geding was. Deze deal zorgt er juist voor
dat Nederland straks spekkoper is, omdat we dan aan de knoppen zitten. Bovendien
ziet de deal er inhoudelijk en financieel solide uit. Ik wil van de minister
de garantie krijgen dat de Nederlandse eindgebruiker, consument of bedrijf,
op geen enkele wijze meebetaalt aan investeringen in het Duitse netwerk. Het
moet een compleet gescheiden bedrijf zijn.
 
 De heer Vendrik (GroenLinks): Het is goed
om te markeren dat de liberalen van de VVD er voorstander van zijn de netwerken
weg te halen bij de grote bedrijven en in overheidshanden te brengen.
 
 De heer Zijlstra (VVD): Het toont de consistentie
van de VVD op dit punt. De productie- en leveringscapaciteit mag naar de markt
gaan, maar het netwerk is van zo’n groot publiek belang, dat het in
overheidshanden moet blijven. Deze redenering past ook op Europees niveau.
De we deze lijn ook Europees uitrollen zou GroenLinks toch moeten aanspreken.
 De VVD is buitengewoon sceptisch over CCS. Wij hebben twijfels of deze
technologie gaat brengen wat ervan wordt verwacht. Uit de stukken blijkt dat
Nederland beschikt over 1600 megaton opslagcapaciteit voor CO2:
800 megaton op het land en 800 op zee. Dat toont aan de uitkomsten uit het
Rotterdam Climate Initiative langzamerhand aan bijstelling toe zijn. Hierin
staat namelijk dat Nederland de positie als «CO2-hub»
van Europa zou moeten hebben, waarbij andere landen CO2 naar Nederland
brengen. Met de opslagcapaciteit van 1600 megaton CO2 in heel Nederland
kunnen we 40 jaar lang slechts 20% van onze eigen CO2-uitstoot
behappen. Het lijkt dus niet verstandig de CO2 van het Ruhrgebied
hierheen te halen.
 Er is nog veel discussie over hoeveel opslagcapaciteit er is rond aquifers.
Dat is echter wel van invloed op de kosten-batencalculatie van CCS. We zijn
niet voor een CCS-verplichting, omdat we daarmee een loden last op het bedrijfsleven
leggen, terwijl we nog niet weten wat het gaat kosten. Als je al een ETS hebt
ingevoerd, dan moet je dat consequent hanteren. We moeten een zakelijke afweging
maken: of een bedrijf stoot CO2 uit en betaalt, of het bedrijf
investeert in CCS. In alle rapporten en tijdens de hoorzittingen zijn de deskundigen
het over één punt eens, namelijk dat we ons niet de luxe kunnen
permitteren om een optie uit te sluiten. De VVD sluit CCS niet uit, hoe sceptisch
we er ook over zijn. Voor de VVD is dit echter wel de laatste optie op onze
prioriteitenlijst.
 
 De heer Vendrik (GroenLinks): In andere debatten
stelt de VVD dat we belachelijk bezig zijn met windmolens. Die optie sluit
de VVD dus wel uit. 
 
 De heer Zijlstra (VVD): Zelfs die optie sluiten
we niet uit. We hebben wel bezwaar tegen de miljardensubsidies die naar de
aanleg van windmolenparken gaan. We willen ook niet dat de overheid miljarden
aan CCS-projecten betaalt. Het is een bedrijfsmatige afweging tussen betalen
voor uitstoot of investeren in CCS. We vinden dat de overheid zowel windmolens
als CCS moet faciliteren. Als dat rendabel door bedrijfspartijen wordt opgepakt,
vinden wij dat prima. De heer Vendrik heeft het echter over een subsidiestroom
van meer dan 40 mld. in de komende jaren en daar gaat de VVD niet mee akkoord.
 
 De heer Vendrik (GroenLinks): Het gaat om
veel minder geld. Maar als je in deze energiemarkt de subsidies voor duurzame
energie stopt, dan trek je de stekker eruit. Dan sluit je windmolens, dan
sluit je de ontwikkeling van zonne-energie en biomassa.
 
 De heer Zijlstra (VVD): De VVD houdt alle
opties open. Het gaat erom hoe de overheid in die opties investeert. Voor
de SDE-regeling zullen we die afweging maken in het debat van 2 december
2009. Wij willen dat geïnvesteerd wordt in innovatie en het doorontwikkelen
van technieken, zodat we doorbraken bereiken die leiden tot vervanging van
fossiele brandstoffen. Als je windmolens neerzet, moet je productiecapaciteit
houden voor als het niet waait. Dat maakt je systeem inefficiënt en daarom
vinden wij het geen verstandige keus voor de lange termijn. Toch maken we
die keus niet onmogelijk. Ook voor CCS geldt dat we sceptisch zijn maar de
optie niet uitsluiten. We begrijpen dat het kabinet sterk heeft ingezet op
CCS en nu ook moet doorbijten. Wij hebben de stellige indruk dat als het project
Barendrecht niet doorgaat, vervolgtrajecten zoals in Groningen in het geding
komen. Uit de rapporten concluderen we dat de veiligheid van burgers niet
in het geding is. Uit de rapporten blijkt niet precies hoe het zit met de
monitoring. Daarover willen we opheldering.
 Hoe wil de minister omgaan met de tender van 2 megaton CO2-opslag?
Het eerste veld heeft een omvang van 0,8 megaton. Daarna zullen we evalueren
en besluiten of ook het tweede veld gebruikt zal worden. Als we besluiten
dat niet door te laten gaan, voldoen we niet meer aan de tendervoorwaarden.
Is de evaluatie dan nog wel een echte evaluatie?
 De VVD houdt alle opties open. Het kabinet sluit echter categorisch een
CO2-neutrale optie uit en dat is kernenergie. Zolang het kabinet
niet van plan is kernenergie als optie te beschouwen, ziet de VVD zich niet
genoodzaakt CCS te steunen. We zijn bereid de verantwoordelijkheid voor CCS
te nemen als het kabinet bereid is de optie van kernenergie open te houden.
 
 Mevrouw Spies (CDA): Dat is politieke chantage.
De VVD zegt hardop dat het project Barendrecht verantwoord is en spreekt begrip
uit voor het besluit van het kabinet, maar zal de steun voor CCS af laten
hangen van het besluit om kernenergie te gebruiken.
 
 De heer Zijlstra (VVD): Ik hou alle opties
open. Wij zijn bereid daarvoor de pijn te nemen in Barendrecht. Mevrouw Spies
kan niet van ons verwachten dat we CCS steunen, terwijl we het minste vertrouwen
in deze technologie hebben. Ondertussen leunt het kabinet achterover waar
het de grootschalige, CO2-neutrale toepassing van kernenergie betreft.
 
 De heer Van der Staaij (SGP): Het klonk eerst
of de VVD voorstander van het project was. Ik ben bang dat de minister straks
in het kabinetsberaad zegt dat de VVD wel heeft tegengestemd, maar eigenlijk
voorstander is met wat irreële eisen op het gebied van kernenergie. Dat
zou een reden voor het kabinet kunnen zijn om een eventuele Kamermotie naast
zich neer te leggen. Hoe kijkt de heer Zijlstra aan tegen het criterium «draagvlak».
Is hij van mening dat bij het ontbreken van maatschappelijk draagvlak CCS
mag worden doorgedrukt? 
 
 De heer Zijlstra (VVD): We voeren wel vaker
discussies over draagvlak, denk aan hoogspanningskabels en de Bergermeer.
Ik snap dat burgers het niet willen, maar dat is vaak meer gebaseerd op gevoelens
dan op feiten. Wij moeten wel op basis van feiten besluiten nemen. Als we
elk grootschalig project waarvoor onvoldoende draagvlak is, zouden schrappen,
gebeurt er in dit land helemaal niets meer. Het ontbreken van draagvlak betekent
voor de VVD niet meteen dat we er niet aan beginnen. We lopen niet weg voor
onze verantwoordelijkheid. Ik heb inhoudelijke vragen gesteld over de monitoring
en de tender. De discussie over veiligheid is, met deze voorbehouden, bevredigend
afgerond. Ik vind het logisch dat het kabinet de knoop vervolgens doorhakt.
Dat laat onverlet dat ik een politieke afweging maak. Een afweging hoe je
deze problematiek in een breed kader met alle opties benadert.
 
 De heer Van der Staaij (SGP): Ik ben het met
de VVD eens dat je je niet op basis van elke opiniepeiling moet laten weerhouden
om noodzakelijke beslissingen te nemen. Maar is in dit geval het nationaal
maatschappelijk belang zwaarwegend genoegd om de visie van de betrokken overheden
te negeren?
 
 De heer Zijlstra (VVD): Het kabinet geeft
in zijn brief aan hoe belangrijk het project Barendrecht in de voortgang van
CCS-ontwikkeling in Nederland is. Als het kabinet aangeeft dat dit project
kan worden gemist, dan ontstaat een heel andere afweging. Ik ben nieuwsgierig
naar wat de SGP vindt van de Bergermeer. Daar zullen zij ook op tegen zijn,
want het draagvlak is daar ook nihil.
 
 De heer Samsom (PvdA): Dit is een politiek
spelletje. De heer Zijlstra heeft gekeken, geteld en acht zich belangrijk
voor het draagvlak in de Kamer. Dat is hij ook en daarom legt hij zijn wensen
voor wisselgeld op tafel. Als ik de redenering van de heer Zijlstra zou volgen
en geen opties uitsluit, dan betekent dit dat we in de tweede helft van het
volgend decennium zowel CO2-opslag als kernenergie klaar hebben
voor uitrol op grote schaal. Dat kan hij wat mij betreft krijgen, maar dan
moet hij nu instemmen met CO2-opslag. We nemen een besluit over
een kerncentrale zodra de vergunningsaanvraag daarvoor in vol ornaat en ontvankelijk
binnen is in de tweede helft van 2011. De heer Zijlstra kan beide besluiten
wel willen koppelen, maar we nemen de besluiten wanneer ze voorliggen. Dat
is nu over CO2-opslag en in 2011 over een nieuwe kerncentrale.
De heer Zijlstra moet de minister niet vragen om een toezegging te doen om
hem over de streep te trekken in Barendrecht. Ik neem het hem kwalijk als
hij van een inhoudelijk dilemma een politiek spelletje maakt.
 
 De heer Zijlstra (VVD): Mijn partij staat
buitengewoon sceptisch tegenover CCS. Het is een technologie waarin wij niet
geloven. Deskundigen zeggen echter dat CCS niet uitgesloten moet worden, net
zoals wij zeggen dat kernenergie niet moet worden uitgesloten. Wij zijn daarom
bereid in te stemmen met die technologie. Als de heer Samsom de rem zet op
het fors terugdraaien van CO2-uitstoot, dan kan hij niet van mij
verwachten dat ik zijn pijn in Barendrecht wegneem.
 
 De heer Samsom (PvdA): Het is niet mijn pijn.
Het is ons dilemma, van de lokale en nationale politiek. We moeten er samen
uitkomen en dat is moeilijk. Als de heer Zijlstra deze afweging bevuilt met
wensenlijstjes, dan maakt hij het tot een spelletje. De heer Zijlstra verwijt
mij dat ik geen besluit wil nemen over kernenergie. Dat wil ik best, maar
wel op het moment dat dat besluit ook daadwerkelijk voorligt. Zo vraag ik
de heer Zijlstra nu te beslissen over CO2-opslag. Stemt hij nu
in met dit vraagstuk, met dit dilemma, of is hij van plan er een bizar politiek
spel van te maken? 
 
 De heer Zijlstra (VVD): De heer Samsom moet
de zaken niet verdraaien. In mijn inleiding heb ik mijn scepsis ten opzichte
van CCS uitgesproken. Ik kijk dan naar de breedte van de discussie, zoals
andere partijen dat ook hebben gedaan. Ik maak een afweging en een rating
en daarin staat CCS helemaal onderaan. Deskundigen zeggen echter dat je in
een discussie rond energieschaarste en klimaatproblematiek, niets mag uitsluiten.
Dat doe ik dus ook niet. Ik heb aangegeven dat ik een paar vragen heb rond
monitoring en de tender. Ik wil weten hoe het zit met de voortgang van CCS
en de inpassing van het project. De VVD heeft op basis van de voorliggende
informatie de conclusie getrokken, dat het project in Barendrecht veilig is.
 
 De heer Van der Ham (D66): In de afgelopen
maanden hebben we de Kernenergiewet behandeld. Toen lagen amendementen voor
om kernenergie volstrekt uit te sluiten, die niet zijn aangenomen. De PvdA,
de SP en D66 hebben aangegeven dat kernenergie bij hen onderaan de prioriteitenlijst
staat. Deze drie partijen hebben echter ook aangegeven geen opties bij voorbaat
uit te sluiten. Alleen de ChristenUnie en GroenLinks hebben nee gezegd. Er
zijn dus geen opties uitgesloten en de discussie zal volgend jaar verder worden
gevoerd.
 
 De heer Zijlstra (VVD): De VVD zegt op dit
moment nog geen ja tegen CCS, maar we sluiten het niet per definitie uit.
D66 voert diezelfde redenering aan voor kernenergie.
 
 De heer Van der Ham (D66): We moeten het politieke
spel wel goed spelen. De heer Zijlstra bespeurt kennelijk een dogma op kernenergie
bij de meerderheid van de fracties. In dat geval zou hij een punt hebben.
Ik constateer echter dat dit dogma niet bestaat.
 
 De heer Vendrik (GroenLinks): De fractie van
GroenLinks strijdt sinds jaar en dag tegen de komst van nieuwe kolencentrales
in Nederland. Dat is een fout van de vorige D66-minister van Economische Zaken,
die in 2005 ruim baan maakte voor kolencentrales. Wij vinden dat bizar. Langzamerhand
zijn we allemaal overtuigd van de noodzaak van een snelle omwenteling in onze
energievoorziening. Wie dan nog vier nieuwe kolencentrales neerzet heeft iets
uit te leggen. Daar komt bij dat uit recente rapporten blijkt dat er een overproductie
van elektriciteit is, die de komende tien jaar op kan lopen tot 70%.
Het debat daarover gaan we zo snel mogelijk voeren. Niet komend voorjaar,
maar over twee weken bij de behandeling van het wetsvoorstel Voorrang voor
duurzaam. Die overcapaciteit komt waarschijnlijk door een gebrek aan exportcapaciteit,
waardoor de markt verzadigd raakt met een te groot aanbod vieze elektriciteit.
Dalende prijzen zorgen ervoor dat duurzame energie straks helemaal niet meer
rendabel is. Mijn fractie vindt dat een horrorscenario.
 Met de grootst mogelijke tegenzin steunt de fractie van GroenLinks de
verdere ontwikkeling van CCS. Ik vrees dat Nederland, Europa en de rest van
de wereld te laat ingrijpen met een fundamentele herziening van de energiehuishouding.
Fundamenteel betekent meteen overstappen op duurzaam, in het hoogst mogelijke
tempo en met inzet van alle middelen van overheid en markt. Het onmiddellijk
stoppen met kolencentrales is daarin de eerste stap. Ik vrees dat de wereld
dat niet gaat doen en ik vrees ook dat Nederland dat niet gaat doen. Dan komen
we te laat. In Kopenhagen liggen de rapporten al op tafel die aangeven dat
de klimaatverandering sneller, harder en dieper gaat. We moeten eerder ingrijpen,
willen we de magische grens van 2°C temperatuurstijging wereldwijd behouden.
Ik zie een scenario voor me, waarin we CCS heel hard nodig hebben, omdat we
te laat overstappen op duurzame energie. Met de grootst mogelijke tegenzin
stemmen we in, want wij vinden dat we op weg naar een duurzame energievoorziening
alle kansen moeten grijpen voor besparing. Het kost echter energie
om CO2 in de grond te stoppen en straks dreigt het risico dat we
voor CCS moeten betalen. Ik hoor bedragen van € 50 tot € 80
per ton. Ik zie een ETS-markt die in theorie prachtig moet functioneren, maar
die prijs gaan we niet krijgen. Kijk maar naar de lijst met sectoren die in
de nieuwe emissieperiode 2013–2020 gratis emissierechten krijgen. We
zijn fout bezig. Voor mij houdt het op als wij uit de publieke kas CCS voor
de kolenindustrie moeten betalen. CSS wordt relevant als we kijken naar de
recente verklaring van de Club van Rome. Ik denk dat de klimaatverandering
van dien aard is dat we na de volledige omwenteling naar een duurzame energievoorziening,
toe moeten naar een periode van negatieve emissie. We zorgen er dan actief
voor dat de concentratie CO2 in de atmosfeer daalt. Dan hebben
we CCS dus nodig, naast allerlei andere projecten.
 Er moet ruimte zijn voor demonstratieprojecten. Zolang het kabinet geen
100% zekerheid kan geven over de veiligheid moet je niet onder een
woonwijk beginnen. We moeten ook niet doen alsof we nu al de uitkomsten van
de projecten weten. Ik heb de minister al verschillende malen opgeroepen om
andere locaties te zoeken, waar eventuele problemen met onveiligheid minder
schadelijke effecten hebben. Ik steun de andere projecten die in de brief
worden genoemd, maar het lijkt ons onverstandig om het project Barendrecht
door te zetten.
 
 Mevrouw Spies (CDA): Wat is de waarde van
een MER voor de heer Vendrik? In dit land hebben we de goede gewoonte dat
we op basis van dit soort rapporten tot besluitvorming komen. Wij zijn geen
technologen, dus we moeten ons op dit soort onderzoeken baseren. De heer Vendrik
wekt de indruk dat er, in tegenstelling tot de MER, toch nog twijfels over
de veiligheid zijn. Om welke andere informatie gaat de GroenLinks-fractie
verder vragen om zo die duidelijkheid wel te krijgen?
 
 De heer Vendrik (GroenLinks): Vorig jaar heb
ik het kabinet al veel vragen gesteld, onder verwijzing naar Amerikaanse rapporten.
Als we daadwerkelijk zouden weten dat CCS veilig is, dan kunnen we het nu
verplicht stellen voor de gehele industrie. We weten het echter niet zeker
en daarom hebben we die demonstratieprojecten nodig. Mocht het noodzakelijk
zijn in de toekomst ook de andere gasvelden te gaan gebruiken, dan kunnen
we in ieder geval tegen de Nederlandse bevolking zeggen dat we het getest
hebben en dat het veilig is. Zover zijn we echter nog lang niet, we zijn nu
bij de demonstratiefase. In deze fase vind ik het onverstandig om een locatie
te kiezen waar mensen boven wonen. Ik begrijp dat mensen zich zorgen maken.
 De gasopslag in de Bergermeer is een ander verhaal. Ik wil het kabinet
echter vragen om ook hier een gezaghebbend besluit te nemen. Dat betekent
dat er eerst een goed en compleet onderzoek moet liggen. Ik begrijp niet waarom
er niet gekozen wordt voor het meest milieuvriendelijke alternatief. Ik snap
dat Alkmaar problemen heeft met de gasopslag in de Bergermeer, aangezien het
gevolgen kan hebben voor de bedrijvigheid.
 Ik snap niet waarom TenneT in Duitsland een netwerk moet overnemen. Zo
is de Duitsers de zin van de splitsingswet niet duidelijk te maken. Ik vraag
het kabinet om uitleg.
 
 Minister Van der Hoeven: Voorzitter. De rijkscoördinatieregeling
is van toepassing op de Bergermeer. Dat betekent dat ik samen met de minister
van VROM het rijksinpassingsplan opstel en besluiten coördineer. Het
project moet zorgvuldig en transparant geleid worden. Ik vind het belangrijk
dat de belangen van omwonenden worden meegenomen in deze procedure. Ik heb
deze locatie ook zelf bezocht en ik heb mensen daar gesproken. We hebben 16 oktober
het voorontwerp rijksinpassingsplan naar de bestuursorganen en naar de raden
van de verschillende instanties gestuurd. Tot 7 december kunnen zij hierop
reageren. Na die tijd zal ik verder met hen in gesprek gaan.
We willen het ontwerprijksinpassingsplan van 4 maart tot 14 april
2010 voor de burgers ter inzage leggen. Van 17 juli tot 29 juli
2010 volgt de inzage van het definitieve rijksinpassingsplan. Vervolgens wordt
het plan vastgesteld en worden vergunningen verleend, tenzij in die periode
beroep bij de Raad van State wordt aangetekend. Dat kan dan maximaal een half
jaar duren.
 De mijnbouwinstallaties zoals de Bergermeer vallen op dit moment niet
onder het BEVI. De minister van VROM is voornemens het BEVI vanaf 2010 op
alle mijnbouwinrichtingen van toepassing te laten zijn. Dat betekent dat een
omvangrijke risicocontour van 30 hectare zou ontstaan op het industriegebied
Boekelermeer in Alkmaar. Kwetsbare objecten kunnen zich daar dan niet vestigen.
Dat heeft natuurlijk consequenties en de gemeente Alkmaar wil nu duidelijkheid
over compensatie. We moeten kijken hoe we zo veel mogelijk bedrijvigheid binnen
de contour kunnen behouden. Dan resteert de planschade en dat valt onder de
standaardprocedures uit de Wet ruimtelijke ordening. Degene die planschade
denkt te lijden, kan een claim indienen.
 Ik kon de SP niet volgen over TenneT. De Kamer heeft beslist dat de netten
in publieke handen moeten blijven. In dat licht is dit een logische aankoop.
De kosten waren 885 mln., verder wordt het kassaldo van 200 mln. overgenomen.
Die prijs is lager dan de Regulatory Asset Base. Onze adviseurs hebben zich
hierover gebogen en de onafhankelijke adviseur van de Staat heeft positief
geadviseerd over de waardering van het net. Investeringen in het buitenlandse
net staan los van de investeringen in het Nederlandse net. Het betreft hier
TenneT TSO, het eigendom en de belangen zijn juridisch en financieel gescheiden
van de overige activiteiten van de TenneT Holding. De investeringen in Nederland
vallen onder het Nederlandse reguleringskader, die in Duitsland onder het
Duitse reguleringkader. TenneT heeft een A-rating en zowel TenneT als de externe
adviseurs verwachten dat dit ook zo blijft.
 Er is geen relatie tussen de overname en de tarieven in Nederland. De
gereguleerde activiteiten van TenneT in Nederland zijn gescheiden van de activiteiten
in Duitsland. TenneT heeft een tariefvoorstel opgesteld, maar de NMA moet
daar eerst een besluit over nemen.
 De netwerken in Nederland zijn in publieke handen en kunnen niet gekocht
worden door buitenlandse ondernemingen. De mogelijkheid dat TenneT wordt overgenomen
en dat daardoor een Nederlands netwerk op de buitenlandse markt komt is hierdoor
uitgesloten.
 Ik begrijp niet waar de heer Bashir zich op baseert als hij het heeft
over lijken in de kast. TenneT heeft boekenonderzoek gedaan en dat hebben
wij in zijn geheel kunnen inzien. We werden daarin fiscaal, financieel, juridisch,
technisch en wat regulering betreft door experts bijgestaan. Op basis daarvan
konden we concluderen dat dit een solide investering is, waar de risico’s
acceptabel zijn.
 
 Mevrouw Spies (CDA): De minister is formeel
bevoegd gezag in het kader van de procedure rondom de Bergermeer. Zij verleent
de vergunningen en stelt het rijksinpassingsplan vast. Is zij van plan om
de Kamer hierbij te betrekken?
 
 Minister Van der Hoeven: Volgens de procedure
hoeven we de Kamer niet te betrekken, maar ik zal de Kamer uiteraard informeren.
 
 De heer Bashir (SP): Ik vroeg de minister
om een garantie dat er geen lijken in de kast zitten. Ik vraag me af waarom
we bij TenneT spreken over een strategische aankoop, terwijl we bij Essent
en Nuon niet stelden dat deze bedrijven van strategisch belang waren. Waarom
hebben wij die bedrijven niet overgenomen en zijn die aan het buitenland overgedragen? 
 
 Minister Van der Hoeven: Onze wetgeving stelt
dat de netwerkbedrijven in publieke handen moeten blijven en dat de productie-
en leveringsbedrijven in private handen kunnen zijn. Het kabinet heeft er
daarom geen ogenblik over nagedacht om een privaat bedrijf over te nemen.
 
 De heer Vendrik (GroenLinks): Ik constateer
dat we nog verder over de Bergermeer door zullen praten verderop in het traject.
 
 Minister Van der Hoeven: Ik zal u daarover
informeren, maar er is geen formele positie voor de Kamer in dit traject.
 
 De heer Vendrik (GroenLinks): Het is lastig
om goed naar de casus van de Bergermeer te kijken, want de nadruk ligt nu
op het besluit van Barendrecht. Ik zou ook graag langer doorspreken over de
aankoop van TenneT in Duitsland, want het gaat om een grote investering. Zit
daar een tijdsklem op?
 
 Minister Van der Hoeven: Hiervoor geldt hetzelfde
als voor de Bergermeer. De Kamer wordt geïnformeerd, maar de Kamer heeft
hier geen formele positie in.
 We willen allemaal naar duurzame energievoorziening. In de tussentijd
hebben we echter een aantal transitietechnologieën nodig. Een ieder heeft
zo zijn voorkeuren, maar als we stellen dat we geen windenergie, zonne-energie
en kernenergie willen, dan sta ik met mijn handen in de lucht. Dan gaat letterlijk
het licht uit en dat willen we ook niet. We moeten kijken hoe we met zijn
allen duurzame energievoorziening overeind houden. Tegelijkertijd moeten we
in de tussenperiode, gebruik maken van de transitietechnologieën zodat
we geen achterstand oplopen. CCS en kernenergie zijn transitietechnologieën.
De optie van kernenergie wordt opengehouden, daarom is de Kernenergie wet
in de huidige vorm aangenomen. In het kader van het Energierapport zijn we
bezig met het uitwerken van een aantal scenario’s. Kernenergie maakt
deel uit van die scenario’s. We hebben de deur niet dicht gedaan voor
kernenergie. Het kabinet heeft alleen aangegeven dat er nog geen besluit genomen
zal worden over een nieuw te bouwen kerncentrale.
 
 De heer Zijlstra (VVD): Ik ben zeer ingenomen
met de woorden van deze minister. De minister van VROM zegt echter in het
regeerakkoord over kernenergie: «nu niet en nooit niet». Misschien
moeten we een debat bijeenroepen om te zien hoe het zit. Als het kabinet aangeeft
dat de blokkade in het regeerakkoord niet meer van waarde is, dan kunnen we
verder praten.
 
 Minister Van der Hoeven: We gaan hier geen
handjeklap doen. Minister Cramer en ik hebben onze privéopvattingen
over wat een volgend kabinet moet doen. In dit kabinet gaan we echter geen
nieuwe kerncentrale bouwen. In de verdere ontwikkeling van de scenario’s
zullen we kernenergie meenemen.
 We zijn het met elkaar eens dat er een wettelijke verplichting moet komen
om CO2 op te slaan. Die wettelijke verplichting betekent ook dat
wij ervoor moeten zorgen dat er voldoende opslagcapaciteit is. De Kamer kan
niet zeggen dat ze wel de wettelijke verplichting wil, maar dat ze Barendrecht
niet wil. Barendrecht is een noodzakelijke stap in de opschaling naar grotere
projecten. We kunnen niet van een heel klein project ineens overstappen naar
een groot industrieel project. We moeten de noodzakelijke tussenstappen nemen.
Ik kan de industrie geen verplichtingen opleggen met betrekking tot de CO2-opslag, zonder dat ze de mogelijkheden hebben hieraan te voldoen.
 We moeten naar een volwassen CO2-opslag toe. Dat ben ik zeer
met de Kamer eens. In de route daar naartoe speelt Barendrecht een rol. Op
dit moment gebeurt er al veel op het punt van CCS, ook in andere
landen. In Frankrijk, Duitsland, Noorwegen, Canada, Verenigde Staten en Algerije
lopen CCS-projecten of ze zijn in voorbereiding. Het gaat om zowel afvang-
als opslagprojecten. De EU heeft het belang van CCS voor de CO2-emissie
onderkend. Er is geregeld dat de vergunningsprocedures voor de opslag van
CO2 zijn geharmoniseerd, dat staat in de richtlijn CCS. Hierin
staat verder in dat centrales «capture ready» moeten zijn. In
de ETS-richtlijn staat dat CCS wordt meegenomen in het ETS en er is budget
voor de ondersteuning van de grootschalige projecten uit de nieuwkomerreserve
ETS. Er staan wereldwijd projecten op de rol. Op acht plaatsen in de wereld
wordt feitelijk CO2 opgeslagen. In de Verenigde Staten, Canada,
Algerije, Noorwegen en ook op de Noordzee in Nederland, project K12-B. Dit
zijn projecten van verschillende omvang. Bij project K12-B is tot nu toe 60
kiloton geïnjecteerd. In Noorwegen en Algerije gaat het om heel veel
megatonnen.
 We hebben opslagcapaciteit op land en op zee nodig om een deel van onze
eigen CO2 op te kunnen slaan. Op zee is 800 megaton beschikbaar,
op land ook. Als we echt verder willen met de doelstellingen omtrent de CO2-uitstoot na 2020, dan hebben we ook de opslag op land nodig.
 Het project wordt in Barendrecht vormgegeven, omdat de pure CO2
die hiervoor nodig is ook in de buurt van Barendrecht wordt geproduceerd.
Barendrecht ligt daarom meer voor de hand dan het noorden van het land. We
moeten echter wel kijken of we de projecten in het noorden van het land en
op zee kunnen versnellen.
 We hebben kennis opgedaan via CATO en project K12-B. We moeten nu de stap
van kleinschalige naar grootschalige projecten maken. Dat doen we in fasen,
want elk industrieel project loopt van klein naar groot. Er moet enorm veel
geld geïnvesteerd worden, dus dit betekent dat we zorgvuldig moeten opschalen.
Je kunt niet van een mini-pilot ineens naar een groot industrieel project
toe, want dan kun je niet zien wat de schaaleffecten zijn. We vragen het bedrijfsleven
miljoenen te investeren, maar dan is het eerst noodzakelijk te weten of het
op een dergelijk grote schaal te realiseren is. In het buitenland doorlopen
ze dezelfde stappen.
 Er is op dit moment sprake van twee proefprojecten op land. De opslag
in twee lege gasvelden onder Barendrecht en de opslag in een ondergrondse
zandsteenlaag bij Sittard/Geleen. Het Limburgse project is vooral van belang
voor de ontwikkeling van aquifers en het project in Barendrecht is van belang
voor de ontwikkeling van gasvelden.
 Ik ben het met de Kamer eens dat de aanvliegroute van het project in Barendrecht
zorgvuldiger had gekund. Dat is geen reden om het project af te blazen, maar
het moet in het vervolgtraject wel beter. Het overleg met Barendrecht stopt
niet na vandaag, de dialoog moet verder. Volgende week gaan minister Cramer
en ik naar Barendrecht. We zullen dan aangeven hoe we tot dit besluit gekomen
zijn.
 Het project in Barendrecht staat niet op zich, het is onderdeel van de
langetermijnstrategie om CCS in Nederland tot ontwikkeling te brengen. We
hebben al eerder laten bekijken of Barendrecht de juiste keuze is. We wilden
namelijk niet alleen de uitkomst van de tender de locatie laten bepalen. TNO
heeft aangegeven dat er geen andere, realistische locatie op land is.
 We houden rekening met de verschillende belangen en we maken daarom een
knip: we beginnen met het kleine veld en we beslissen daarna of we verder
gaan met het grote veld. We moeten het besluit echter op feiten baseren en
niet op gevoelens. Ik ken en begrijp die gevoelens, maar uiteindelijk rekent
de Kamer mij niet af op gevoelens, maar op wat ik gerealiseerd heb.
 We hebben die knip ook gemaakt omdat het kleine veld naar verwachting
een capaciteit heeft voor drie jaar opslag. Dat veld is dus eerder op druk,
waardoor we beter en sneller kunnen monitoren hoe zo’n gasveld op druk
zich ontwikkelt. 
 Na Barendrecht fase een zullen we een evaluatie houden. Na die evaluatie
gaan we verder met fase twee. De heer Samsom vraagt om de toezegging om nu
al af te zien van fase 2, maar dat gaat niet. Ik kan nu namelijk niet overzien
of ik dat waar kan maken.
 Geotechnisch gezien is er geen geschikter gasveld nu beschikbaar blijkt
uit het onderzoek van TNO. Als we nog langer uitstellen, dan moet ik ook die
grootschalige opslag in het noorden van Nederland langer uitstellen. Dat is
niet de bedoeling.
 Ik heb al aangegeven dat het geen optie is Barendrecht over te slaan en
meteen te starten met de andere initiatieven. Ik wil niet vooruitlopen op
de voortschrijdende techniek, en ik kan dus nu niet zeggen dat we Barendrecht
fase 2 zullen overslaan. Ik zeg de Kamer toe dat bij de evaluatie alle opties
verder worden bekeken.
 Barendrecht is geselecteerd op de beschikbaarheid van beide velden. In
de tendervoorwaarden stond de eis van minimaal 2 megaton. Alleen het kleine
veld van Barendrecht voldoet daar niet aan. We moeten na de evaluatie bezien
hoe we daar mee omgaan.
 In Utrecht is men op eigen initiatief bezig met een onderzoek en dat heeft
niets te maken met het project van de gemeente Barendrecht. Alle beschikbare
informatie heeft de Kamer inmiddels al gekregen. Als dat nieuwe onderzoek
verder nog relevante informatie oplevert, dan neem ik dat mee.
 De heer Van der Staaij haalt aan dat er geen normen opgesteld zijn wat
betreft de veiligheid voor ondergrondse injectie. De compressor in Pernis,
de leidingen en de injectielocatie zijn getoetst aan het BEVI. Het BEVI, gaat
namelijk op termijn ook gelden voor mijnbouwinrichtingen en leidingen. Voor
dit project zijn dus alle veiligheidsnormen die nog gaan gelden, toegepast.
Het gaat dan om het toetsen van externe veiligheid, de norm voor plaatsgebonden
risico en het groepsrisico. Bij het veiligheidsoordeel is gebruikgemaakt van
alle veiligheidsadviezen die tot nu toe zijn gegeven. De adviezen van de veiligheidsexperts
worden als voorwaarde opgenomen in de benodigde vergunningen. Monitoring hoort
daar ook bij. Alles moet veilig worden uitgevoerd.
 
 De heer De Mos (PVV): Voorzitter. Ik heb vier
goede redenen gegeven om niet aan CCS te doen en helaas heb ik de minister
daar niet over gehoord.
 
 Minister Van der Hoeven: Ik deel uw argumentatie
niet.
 
 De heer Van der Ham (D66): Voorzitter. Gaat
de minister verder onderhandelen met Barendrecht, onder meer om het gevoel
weg te nemen dat ze altijd het doucheputje zijn? In hoeverre hebben we een
juridisch probleem als we uiteindelijk zouden afwijken van de tender van 2
megaton? Kan de minister voor het VAO controleren of het rapport van de Universiteit
Utrecht klaar is en dat aan de Kamer toezenden?
 
 De heer Samsom (PvdA): Voorzitter. Ik vroeg
de minister of we Barendrecht fase twee kunnen overslaan. Ik vroeg haar niet
om een garantie, want ik weet dat zij die niet kan geven. Ik vraag haar om
een inspanningsverplichting. Kan de minister toezeggen zich in te spannen
om een alternatief te bieden voor Barendrecht fase twee?
 
 De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter.
Weegt het nationale belang zo zwaar dat we het project tegen de zin van de
betrokken overheden zouden moeten doorzetten? Dat geeft een hoge bewijslast.
Internationaal worden er veel projecten uitgevoerd. Is de daar opgedane kennis
niet toereikend om op andere plaatsen al een stap vooruit te maken?
 
 Mevrouw Spies (CDA): Voorzitter. De minister
is nog niet ingegaan op het punt van de compensatie in juridische zin van
belanghebbende omwonenden. Daarnaast wil ik van de minister horen welk besluit
er precies bij de evaluatie van Barendrecht fase een genomen
zal worden. Zou het zo kunnen zijn dat op basis van de evaluatie Barendrecht
fase twee niet doorgaat?
 
 De heer Bashir (SP): Voorzitter. Wat de overname
van Transpower betreft, wil ik graag een VAO aanvragen. Wij zijn niet tegen
CO2-opslag vanwege gevoelens. Er worden fossiele brandstoffen verbrand
en hierbij komt CO2 vrij. Om deze CO2 vervolgens op
te slaan hebben we weer 25% fossiele brandstoffen nodig. Ik wil de
minister vragen of ze ook bereid is de discussie over CO2 in een
breder perspectief plaatsen, namelijk de schaarste aan fossiele brandstoffen.
 
 De heer Zijlstra (VVD): Voorzitter. Ik vraag
van de minister de verzekering dat de Nederlandse gebruiker niet gaat betalen
voor investeringen in Duitsland. Wat Barendrecht betreft ben ik benieuwd hoe
de monitoring uitgevoerd zal worden. Dit veiligheidsaspect is voor ons van
cruciaal belang.
 Is het waar dat het grote veld in Barendrecht niet in de tender staat
en al helemaal niet in de MER? Heeft de minister hiermee niet een juridisch
probleem? De VVD-fractie vindt de CCS-verplichting een groot probleem. We
weten niet of we akkoord kunnen gaan met deze proef en met CCS als er niet
serieus naar kernenergie gekeken wordt.
 
 De heer Vendrik (GroenLinks): Voorzitter.
De minister lijkt te suggereren dat als het project in Barendrecht niet doorgaat,
dat dan de CCS-verplichting niet doorgaat. De motie die daartoe strekt, is
echter al aangenomen door de Kamer. De minister houdt vol dat Barendrecht
de enige locatie is. Dat weiger ik te geloven. Ik vraag me af waarom de tender
zo precies is ingericht. Er zijn nog acht velden op zee die worden uitgesloten
voor de proef. De afstand tot de producent staat zo nadrukkelijk in de tender,
dat het lijkt alsof deze op de locatie Barendrecht is toegesneden. Waarom
zijn deze criteria zo gesteld? Het ministerie van Economische Zaken gaf de
Universiteit Utrecht opdracht om te kijken naar het toetsingskader CO2-opslag. Als dit rapport nog niet beschikbaar is, dan kan het kabinet
nog geen besluit nemen. Je kunt toch niet een onderzoek aanvragen en dan een
beslissing nemen voordat de resultaten bekend zijn. Hoe zit dat?
 
 Minister Van der Hoeven: Voorzitter. De heer
Samsom vraagt mij om een inspanningsverplichting. Ik zal onderzoek doen naar
CO2-opslag in het noorden van het land, dat hebben we ook nodig
in het kader van CCS. De inspanningsverplichting is correct geformuleerd,
dus ik zal mij daaraan houden.
 Het besluit betreft beide fasen. We zullen starten met Barendrecht fase
een en dan evalueren. De evaluatie van Barendrecht fase een zal in verregaande
mate bepalen wat er met Barendrecht fase twee zal gebeuren. Ik kan nu niet
overzien wat dan de uitkomsten zullen zijn, maar het doorgaan van fase twee
is hier afhankelijk van. We zullen met Shell, de aanvrager van de tender,
verder bespreken wat dit betekent.
 Op het moment dat het rapport van de Universiteit Utrecht af is, zal de
Kamer dat uiteraard ontvangen. Het rapport is nu nog niet af en wij hebben
niet de opdracht gegeven tot dit onderzoek.
 
 De heer Vendrik (GroenLinks): Ik heb hier
een papiertje waarop staat dat de Universiteit Utrecht een onderzoek doet
naar het toetsingskader CO2-opslag. Er staat hier ook dat het ministerie
van Economische Zaken opdrachtgever is.
 
 Minister Van der Hoeven: Op het moment dat
het rapport klaar is, zal ik het naar de Kamer zenden. Het gaat dan om de
langetermijnaanpak rondom CCS. Daarbij horen ook de aanpak in
het noorden van het land en de velden op zee.
 
 De heer Vendrik (GroenLinks): In de opdrachtverlening
staat: «Toepassing toetsingskader voor bestaande of nieuwe locaties».
Waarom is dat rapport niet beschikbaar?
 
 Minister Van der Hoeven: Omdat ik het niet
heb.
 
 De heer Vendrik (GroenLinks): Hoe heeft het
kabinet dan een beslissing kunnen nemen?
 
 Minister Van der Hoeven: De Kamer heeft alle
beschikbare informatie gekregen. Het onderzoek waar de heer Vendrik over spreekt
heeft te maken met de lange termijn. Bij CCS op de lange termijn heb je te
maken met een toetsingskader. Voordat dat aan de orde is hebben we nog de
tijd om met elkaar te spreken.
 Ik heb duidelijk aangegeven wat het nationale belang van de CO2-opslag
in Barendrecht is. Het is namelijk noodzakelijk in de groei naar een volwassen
CCS-positie in Nederland. We kunnen onze CO2 niet exporteren, we
moeten zelf de nodige maatregelen nemen om de CO2 die in Nederland
wordt geproduceerd op te slaan. Niet alleen nu maar ook in de toekomst en
dan hebben we zulke proefprojecten nodig.
 We zullen de betrokkenen een goed inzicht verschaffen in de mogelijke
schades die ze kunnen oplopen en bij wie ze dan terecht kunnen. Hier bestaan
standaardprocedures voor, maar we gaan kijken wat we nog extra kunnen doen.
Ik zal met de gemeente Barendrecht bespreken hoe zij dit zien. Op drie verschillende
momenten binnen het project kan schade ontstaan. In de aanlegfase gaat het
om gebeurtenissen bij de aanleg van de pijpleidingen en het vervoer van de
compressor. In dat kader verschilt het niet van andere infrastructurele projecten.
De uitvoerders zijn hierop aan te spreken. Ook in de operationele fase zijn
de uitvoerders aan te spreken. In de nazorgfase worden de opslaglocaties overgedragen
aan het Rijk voor beheer. Hoe dat verder gaat, zal uitgewerkt worden in de
CCS-richtlijn. Minister Hirsch Ballin en ik zullen een uitspraak doen over
hoe we om zullen gaan met langetermijnaansprakelijkheid. Een bijzondere schade
is de waardedaling van de huizen. Begin 2009 is hier onderzoek naar gedaan
en toen kon er geen effect geconstateerd noch voorspeld worden. Mocht er toch
sprake zijn van waardedalingen, dan valt dat onder de standaardprocedures
binnen de Wet ruimtelijke ordening. Dat is planschade, en daarvoor is het
bevoegd gezag aansprakelijk. In het geval van Barendrecht ben ik dat.
 Het opslaan van CO2 kost energie. Met de keuze voor CCS accepteren
we dit feit. Via technologische veranderingen en innovatie kunnen we er hopelijk
voor zorgen dat dit steeds minder wordt.
 Het is duidelijk dat we de monitoring bij Barendrecht goed moeten regelen.
Dit zal meegenomen worden in de vergunningverlening en in het opslagplan.
Dit zullen we vervolgens jaarlijks evalueren.
 De velden op zee hebben we inderdaad en we hebben ook proefprojecten op
zee. We hebben nu echter een proefproject op land nodig en daar was ook de
subsidie van 30 mln. voor beschikbaar.
 
 De heer Van der Ham (D66): Ik ontvang graag
voor het VAO antwoord van de minister op de vraag naar de juridische consequenties
van 2 megaton versus 0,8 megaton. Hetzelfde geldt voor het point of no return
van de evaluatie. Is het zo dat als we ons juridisch verplicht hebben, we
eigenlijk wel kunnen evalueren maar niet meer terug kunnen? Ik wil ook hier
graag een antwoord op voor het VAO. 
 
 De voorzitter: De behandeling heeft vandaag
niet in al zijn volledigheid plaats kunnen vinden. We moeten bekijken of er
een extra procedurevergadering nodig is, waarin we nog vragen beantwoord willen
hebben van de minister.
 
 Minister Van der Hoeven: Als de andere commissieleden
ook nog vragen hebben die ze graag voor het VAO beantwoord willen hebben,
dan stel ik voor dat ze die schriftelijk indienen voor de procedurevergadering.
 
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Van der Vlies (SGP), Schreijer-Pierik (CDA), Vendrik (GroenLinks),
Ten Hoopen (CDA), Spies (CDA), Van der Ham (D66), Van Velzen (SP), Aptroot
(VVD), Smeets (PvdA), Samsom (PvdA), Timmer (PvdA), voorzitter, Irrgang (SP),
Jansen (SP), Biskop (CDA), ondervoorzitter, Ortega-Martijn (ChristenUnie),
Blanksma-van den Heuvel (CDA), Van der Burg (VVD), Graus (PVV), Zijlstra (VVD),
Besselink (PvdA), Gesthuizen (SP), Ouwehand (PvdD), Vos (PvdA), De Rouwe (CDA)
en Elias (VVD).
 Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Jan Jacob van Dijk (CDA), Sap (GroenLinks),
Van Vroonhoven-Kok (CDA), Aasted Madsen-van Stiphout (CDA), Koşer Kaya
(D66), Ulenbelt (SP), Blok (VVD), Boelhouwer (PvdA), Kalma (PvdA), Kraneveldt-van
der Veen (PvdA), Karabulut (SP), Luijben (SP), De Nerée tot Babberich
(CDA), Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie), Atsma (CDA), Dezentjé
Hamming-Bluemink (VVD), Bosma (PVV), Meeuwis (VVD), Van Dam (PvdA), Gerkens
(SP), Thieme (PvdD), Heerts (PvdA), Algra (CDA) en Weekers (VVD).
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Van der Vlies (SGP), Blok (VVD), voorzitter, Ten Hoopen (CDA),
ondervoorzitter, Weekers (VVD), Van Haersma Buma (CDA), De Nerée tot
Babberich (CDA), Haverkamp (CDA), Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD),
Omtzigt (CDA), Koşer Kaya (D66), Irrgang (SP), Luijben (SP), Kalma
(PvdA), Blanksma-van den Heuvel (CDA), Cramer (ChristenUnie), Van der Burg
(VVD), Tony van Dijck (PVV), Spekman (PvdA), Gesthuizen (SP), Ouwehand (PvdD),
Tang (PvdA), Vos (PvdA), Bashir (SP), Sap (GroenLinks) en Linhard (PvdA).
 Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Remkes (VVD), Pieper (CDA), Aptroot
(VVD), Jan de Vries (CDA), Van Hijum (CDA), Mastwijk (CDA), Elias (VVD), De
Pater-van der Meer (CDA), Pechtold (D66), Kant (SP), Ulenbelt (SP), Van der
Veen (PvdA), Smilde (CDA), Anker (ChristenUnie), Nicolaï (VVD), De Roon
(PVV), Heerts (PvdA), Karabulut (SP), Thieme (PvdD), Heijnen (PvdA), Roefs
(PvdA), Van Gerven (SP), Vendrik (GroenLinks) en Smeets (PvdA).