De situatie in het Midden-Oosten; Verslag algemeen overleg op 27 maart 2003 over Irak
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 23432, nr. 108

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

23-04-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

23432 nr. 108

16-04-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesHet antwoord van de bewindsliedenNadere gedachtewisselingToezeggingenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 23432Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 63 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
23 432De situatie in het Midden-Oostennr. 108VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 16 april 2003De vaste commissies voor Buitenlandse Zaken1,
voor Defensie2 en voor Europese Zaken3 hebben op 27 maart 2003 overleg gevoerd met minister
De Hoop Scheffer van Buitenlandse Zaken en minister Kamp van Defensie over:– het verslag van de Europese Raad d.d.
20 en 21 maart jl. voor zover betrekking hebbend op Irak en de omliggende
gebieden;– de brief van de minister van Defensie
d.d. 24 maart jl. inzake de aanwezigheid van de Nederlandse overste Blom bij
de persconferentie van generaal Franks op 22 maart jl.;– de brief van de minister van Buitenlandse
Zaken inzake de laatste stand van zaken met betrekking tot Irak incluis de
Nederlandse inzet in Turkije;– de brief van de minister van Buitenlandse
Zaken d.d. 25 maart 2003, houdende antwoorden op schriftelijke vragen gesteld
door de leden Van Bommel en Karimi over 1500 Turkse elite-eenheden in het
noorden van Irak.Van dit overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag uit.Vragen en opmerkingen uit de commissiesDe heer Eurlings (CDA) is het eens met de
politieke steun die de regering heeft uitgesproken voor het militaire ingrijpen
in Irak door de coalitie onder leiding van de Verenigde Staten en Engeland.
De militaire actie vindt haar legitimering in een aantal VN-resoluties, waaronder
resolutie 687 van 3 april 1991 en de nieuwe resolutie 1441. Hij betreurt het
dan ook dat landen als Frankrijk en Duitsland deze actie als illegaal betitelen.
De politieke steun die Nederland heeft uitgesproken, houdt in het bieden van
bescherming aan de burgerbevolking van Zuidoost-Turkije door inzet van de
Patriots en het verlenen van «Host Nation Support», dat wil zeggen
het voor Britten en Amerikanen openstellen van havens, vliegvelden en transportwegen.
De CDA-fractie heeft een positieve grondhouding ten opzichte van aanvullende
verzoeken door de Amerikanen, zoals het aflossen van Amerikaanse troepen bij
reeds bestaande vredesoperaties, de zogenaamde «backfill». De
operaties in Bosnië, Kosovo en Afghanistan mogen niet in gevaar komen
door de militaire operatie in Irak. Het inzetten van Nederlandse militairen
voor deze strijd kan slechts geschieden door instemming van een grote meerderheid
in het parlement.Er is de laatste tijd veel ophef ontstaan over mogelijke militaire operaties
van Turkse troepen in het noorden van Irak. Het kan de territoriale integriteit
van Irak, een van de uitgangspunten van de Europese Raad, in twijfel trekken
en zou het Koerdenprobleem aardig kunnen opblazen. Er is een duidelijke taak
voor Nederland weggelegd in dezen, onder andere vanwege de inzet van Nederlandse
Patriots in Turkije. Nederland moet er bij de Turken op aandringen om deze
weg niet op te gaan. Uit berichten in de pers heeft de heer Eurlings begrepen
dat de premier deze boodschap duidelijk aan de Turken heeft overgebracht.
Kan de minister daar meer duidelijkheid over geven? Zet hij deze lijn voort?De heer Eurlings maakt zich grote zorgen over de verdeeldheid in Europa.
Landen als Frankrijk en Duitsland hebben in tegenstelling tot Engeland aangegeven
niet te willen meedoen aan een oorlog in Irak. Als gevolg daarvan is de positie
van de EU op het wereldtoneel geërodeerd. De recente eurotop heeft daar
nog aan bijgedragen, ondanks de Europese eensgezindheid over onderwerpen als
de territoriale integriteit van Irak en de wederopbouw. Over de wederopbouw
blijken de meningen van de Amerikanen en de Engelsen daarentegen verdeeld
te zijn. Kan de minister daar wat meer over zeggen? Onlangs zijn Duitsland,
Frankrijk en België met een voorstel gekomen om een kopgroep in de EU
op buitenlands terrein te vormen. Heeft Nederland daar ooit informatie over
gekregen? Is Nederland daarbij betrokken?Tot slot maakt de heer Eurlings nog een tweetal opmerkingen. De behandeling
van de krijgsgevangenen door Irak is een schaamteloze vertoning. De heer Van
der Stoel heeft in dit verband waardevolle opmerkingen gemaakt over de wreedheden
begaan door het Irakese regime. De CDA-fractie heeft haar verbazing uitgesproken
over de aanwezigheid van de Nederlandse verbindingsofficier op het podium
tijdens de persconferentie van generaal Franks. De minister van Defensie heeft
daar echter snel en duidelijk op gereageerd en de heer Eurlings wil daar verder
niet te veel woorden aan vuil maken.De heer Van Bommel (SP) vraagt zich af waarom
Nederland politieke steun geeft aan de onrechtmatige oorlog die de Amerikanen
en de Engelsen zijn begonnen tegen Irak. De aanwezigheid van overste Blom
bij de persconferentie van generaal Franks maakt duidelijk dat de Amerikanen
het onderscheid tussen politieke en militaire steun niet begrijpen. Na de
persconferentie is het Nederlandse standpunt nogmaals aan de Amerikanen uitgelegd.
Heeft de regering de indruk dat de Amerikanen het Nederlandse standpunt nu
wel begrijpen? Het standpunt is via de Nederlandse ambassade overgebracht
aan de Amerikaanse autoriteiten. Waarom is dat niet gebeurd door
de minister van Defensie, de minister van Buitenlandse Zaken of de premier?
De hele wereld heeft nu via CNN een verkeerd beeld gekregen. Het zou dan ook
logisch zijn als dat beeld wordt gecorrigeerd via hetzelfde medium in een
persconferentie van de militair Franks. Waarom is niet gevraagd om het ontstane
beeld op die manier te corrigeren? In de brief van de minister van Defensie
van 24 maart 2003 staat dat op het ministerie maatregelen zijn getroffen om
herhaling van een dergelijk optreden te voorkomen. Welke maatregelen zijn
er genomen? Ten slotte schrijft de regering een actief voorlichtingsbeleid
ter zake te voeren. Waar bestaat dat voorlichtingsbeleid uit? Waarom heeft
de rest van de wereld daar nog niets van gemerkt?Al met al krijgt de heer Van Bommel de indruk dat de Nederlandse regering
het niet betreurt dat dit beeld ontstaan is. Er zijn Patriots in Turkije,
terwijl Turkije klaarstaat om Noord-Irak binnen te vallen. Er zijn Nederlandse
officieren aanwezig bij de Patriots in Koeweit, terwijl Koeweit dient als
uitvalsbasis voor de oorlog. Nederland heeft zich bereid getoond om backfill
te leveren, dat wil zeggen de gaten op te vullen die de Amerikanen elders
laten vallen in de wereld. Ook wijst hij op de gereedstelling van ruim 300
militairen die binnen 72 uur uitgezonden kunnen worden. Volgens recente berichten
zouden deze militairen al tijdens de oorlog kunnen afreizen. Is daar al over
gesproken met de Amerikanen? Wordt hiermee geen verzoek uitgelokt? Hoe verhoudt
deze actie zich tot de uitspraak van premier Balkenende dat het inzetten van
mannen en vrouwen in deze oorlogssituatie alleen kan, als daarvoor een breed
draagvlak bestaat in parlement en samenleving? Dat draagvlak is er niet. Hoe
verhoudt deze voorbereiding op de inzet zich daarmee? Zijn er in het voorbereidende
traject al verzoeken gedaan of is er al informatie gevraagd over de mogelijkheden
tot het leveren van backfill, waar dan ook ter wereld? Is het juist dat de
onderzeeër, die eerder in de Arabische Zee actief was in het kader van
de missie in Afghanistan, nu in de Middellandse Zee ligt? Zo ja, wat doet
die onderzeeër daar?Inmiddels wordt pijnlijk duidelijk waar oorlog toe leidt: een humanitaire
ramp, onder anderen voor de inwoners van Basra. Hoe denkt de Nederlandse regering
die te voorkomen? Kofi Annan heeft geklaagd over tekortschietende middelen
voor humanitaire hulpverlening. Er is slechts 34 mln dollar toegezegd, terwijl
er maandelijks 123 mln dollar nodig is voor opvang, water en voeding. Waarom
kiest de Nederlandse regering voor de gereedstelling van militairen voor humanitaire
taken? Waarom wordt niet gekozen voor meer steun aan de vluchtelingenorganisatie
van de VN, het Internationale Rode Kruis of de Arabische variant daarvan?Volgens de brief van de minister van Buitenlandse Zaken van 26 maart is
er op dit moment sprake van een beperkte Turkse militaire presentie in Noord-Irak,
Iraaks Koerdistan. De media melden de aanwezigheid van 1000, 4000 en zelfs
10 000 Turkse manschappen. Wat houdt een beperkte militaire presentie
in dat deel van Irak precies in? Het Turkse parlement heeft de krijgsmacht
toestemming gegeven om Irak binnen te vallen indien de nationale veiligheid
in het geding zou komen. De waarschuwing die is uitgegaan van de Europese
Unie is dan ook volkomen terecht. Wat is de opvatting van de Nederlandse regering
over die nationale veiligheid? Duitsland heeft heldere taal gesproken. Een
inval van Turkije in Noord-Irak leidt tot terugtrekking van de Patriots en
het AWACS-personeel (Airborne Warning and Control Station). Waarom geeft Nederland
niet een dergelijk duidelijk signaal af?In de brief van de minister van Buitenlandse Zaken staat voorts dat er
nog geen sprake is van grote stromen vluchtelingen. Wel zijn er op dit moment
500 000 ontheemden in Noord-Irak. De hoge commissaris voor de vluchtelingen,
Ruud Lubbers, pleit voor een Europese regeling voor de opvang van vluchtelingen
en de Nederlandse regering steunt dat pleidooi. Wat zijn de concrete vorderingen
op dat terrein? In Nederland is veel bezuinigd op de opvang van vluchtelingen,
in de veronderstelling dat er minder asielzoekers naar Nederland
komen en er minder behoefte is aan opvang. Dat kan op korte termijn veranderen.
Worden Turkse dienstweigeraars nog steeds uitgezet naar Turkije? Vindt de
regering dat aanvaardbaar gezien de huidige situatie? Moet er voor deze mensen
geen moratorium komen? Bij Buitenlandse Zaken is er een speciale telefoonlijn
ingericht voor vakantiegangers en familie van Nederlanders in de regio. Komt
er ook een speciale lijn voor de Irakezen in Nederland die informatie willen
over de feitelijke situatie in Irak?Een van de doelen van de oorlog is volgens de brief van 26 maart 2003
de beëindiging van het regime van Saddam Hoessein, maar in de brief staat
geen woord over berechting van Saddam Hoessein en leden van zijn regime. Vindt
de regering een VN-tribunaal voor Irak een zinvol doel om na te streven? Is
de regering bereid om de oprichting daarvan te bepleiten? Ook staat er niets
in de brief over de uitweg die is geboden in de vorm van asiel voor Saddam
Hoessein en leden van zijn regime. Dat mag geen vrijwaring van vervolging
bieden.Tot slot maakt de heer Van Bommel een tweetal opmerkingen. Binnen de EU
wordt gesproken over de wederopbouw van Irak en de centrale rol die de VN
daarbij moeten spelen, maar over de oorlog is men het niet eens geworden.
De EU moet zich maar niet wagen aan buitenlandse politiek en al helemaal niet
aan een eigen leger. In de brief van 26 maart wordt één woord
angstvallig vermeden, namelijk het woord «oorlog». Wel gebruikt
worden de woorden «campagne», «militaire actie» en
«militair optreden». De naoorlogse situatie heet op pagina 5,
de post-conflictfase. De heer Van Bommel roept de regering op om de dingen
voortaan bij de naam te noemen.Mevrouw Karimi (GroenLinks) wijst erop dat
er nu al meer dan 1000 doden zijn gevallen in de oorlog met Irak en dat het
aantal gewonden veelvuldig zal zijn. Er is een humanitaire ramp gaande in
Basra en hetzelfde dreigt te gebeuren in andere steden. Deze oorlog is en
blijft een onrechtmatige daad van agressie. Saddam Hoessein zal er alles aan
doen om zijn huid duur te verkopen en de Irakese bevolking betaalt daarvoor
de prijs. Volgens de laatste berichten houdt Saddam de mensen tegen die Bagdad
willen ontvluchten, maar er zullen meer oorlogsmisdaden volgen. Nu al moet
gewerkt worden aan de oprichting van een Iraktribunaal, niet alleen voor de
misdaden van nu maar ook voor de misdaden van het regime van Saddam Hoessein
van voorheen. Wat denkt de regering daaraan te gaan doen?De bombardementen op burgerdoelen moeten worden veroordeeld. Een televisiestation
is een civiel doel. Dat de televisie als propagandamiddel wordt gebruikt,
is geen reden om een televisiestation plat te bombarderen. Het bombarderen
van civiele doelen valt onder de noemer van oorlogsmisdaden. Heeft de Nederlandse
regering deze bombardementen veroordeeld? Deze oorlog is een oorlogsverklaring
aan het internationale recht en haar instituties. Hiertegen moet krachtig
opgetreden worden. De Nederlandse regering heeft tot nu toe meegewerkt aan
deze oorlog tegen het internationale recht door de agressie van de Amerikanen
en de Britten rechtmatig te verklaren. Men moet niet wachten met het herstellen
van de internationale rechtsorde tot het moment dat de oorlog voorbij is;
daar moet nu al aan gewerkt worden.De Nederlandse regering vindt dat de VS legitiem ten strijde trekken,
maar dat vindt mevrouw Karimi niet te billijken. Het risico van deze oorlog
is levensgroot. De Koerden voelen zich bedreigd door Turkije. Nu het erop
aankomt om Turkije onder druk te zetten om niet in Noord-Irak te interveniëren,
laat Nederland niets van zich horen. Nederland bevindt zich wel in de positie
om daar iets over te zeggen vanwege de Patriots die Nederland in Turkije heeft
gestationeerd. Heeft de Nederlandse ambassadeur in Turkije in duidelijke bewoordingen
gemeld dat Nederland de militaire steun zal beëindigen in het geval van
een grootschalige invasie van Turkije in Noord-Irak, dat wil zeggen
dat de Patriots en het AWACS-personeel zullen worden teruggetrokken? Nederland
moet in dit verband samen met Duitsland optrekken.De Nederlandse regering heeft geweigerd mee te werken aan de voorbereidingen
voor het geven van humanitaire hulp. Nu wordt de humanitaire hulp als propagandamiddel
gebruikt en heeft USAid blijkbaar het monopolie. Deze vorm van humanitaire
hulp moet worden voorkomen en veroordeeld, omdat humanitaire hulp per definitie
neutraal moet zijn. Wie is verantwoordelijk voor humanitaire hulp? Waar blijven
de VN-instellingen? Hoe kunnen de VS nu al contracten toekennen aan Amerikaanse
bedrijven voor de wederopbouw van oliebronnen en de haven van Umm Quasr? Dit
lijkt veel op een koloniale oorlog. De plannen van de VS voor de periode na
de oorlog wijzen erop dat de VS Irak willen bezetten. Hiertegen moet krachtig
stelling worden genomen. In de brief van de regering staat dat de regering
zich inzet voor een centrale rol van de VN in de post-conflictperiode en een
zo kort mogelijke interimfase onder militair bestuur. Kan de minister daar
meer duidelijkheid over geven?De fractie van GroenLinks is tegen iedere vorm van bezetting van Irak
door de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk. Mevrouw Karimi begrijpt
de aarzeling van sommige landen om met een VN-resolutie te komen voor de toekomst
van Irak, omdat het een legitimatie achteraf van de oorlog zou kunnen betekenen.
Zij vindt een Amerikaans bestuur in Irak echter nog veel ongewenster. De Irakese
oppositie moet een belangrijke rol krijgen in de toekomst van Irak. Nederland
mag door het erkennen van de mogelijkheid van een militair bestuur in Irak
niet weer verdeeldheid creëren tussen de Europese partners. Is de minister
het daarmee eens?Mevrouw Karimi was buitengewoon verbaasd over de aanwezigheid van luitenant-kolonel
Jan Blom op de persconferentie van generaal Franks op zaterdag 22 maart. De
heer Blom heeft volgens de brief van de minister van Defensie van 24 maart
om toestemming gevraagd en die heeft hij ook gekregen. De minister heeft blijkbaar
geen greep op zijn personeel. Hoe is dat mogelijk? Denkt de minister dat hij
het verkeerde beeld dat is ontstaan door die persconferentie heeft gecorrigeerd
en dat hij afdoend heeft aangetoond dat Nederland geen militaire steun levert
aan de oorlog?De heer Dittrich (D66) vindt het ingrijpen
van de Amerikanen en de Britten in Irak onrechtmatig, omdat het niet ondubbelzinnig
wordt gelegitimeerd door een specifieke resolutie van de Veiligheidsraad.
Het is van het grootste belang dat de wereldgemeenschap zich na afloop van
de oorlog intensief bezighoudt met de wederopbouw van Irak en hij vindt dat
de VN daar een cruciale rol in moeten spelen. Hoe schat de regering de houding
van andere landen in? Zullen landen als Frankrijk en Rusland de VN die rol
gunnen? Is hiervoor een nieuwe resolutie van de Veiligheidsraad nodig? Wat
gebeurt er als de Fransen blijven zeggen dat een rol van de VN op basis van
een resolutie de oorlog achteraf alsnog legitimeert en de Fransen dwars blijven
liggen? Waarom verklaart de Europese Raad dat de VN leiding zouden moeten
geven aan de leniging van humanitaire behoeften, maar gaat men nauwelijks
in op de rol van de VN bij de wederopbouw? Er is een groot verschil tussen
leniging van humanitaire behoeften en wederopbouw. De fractie van D66 vindt
dat de regering zich actief moet inzetten om de Europese landen op dit punt
op één lijn te krijgen. Wat denkt de minister daaraan te doen?
Wat is het standpunt van de Nederlandse regering naar aanleiding van de Amerikaanse
plannen om een interimbestuur in Irak onder leiding van Amerikaanse militaire
functionarissen te benoemen totdat de Irakezen zichzelf kunnen gaan besturen?
Vindt de regering niet dat zo'n interimbestuur onder auspiciën van de
VN zou moeten staan? Welke stappen onderneemt de regering daartoe? Hoe reageert
de Nederlandse regering op de contracten die Amerikaanse bedrijven nu al afsluiten
om de infrastructuur in Irak te herstellen? Druist dat niet in
tegen de gedachte dat de VN een leidende rol moeten hebben bij de wederopbouw?In het begin van de week leek het alsof Turkije Noord-Irak was binnengevallen,
maar later bleek het niet zo te zijn. De heer Dittrich denkt dat de Nederlandse
regering de Turken er namens de EU op moet attenderen dat een inval in het
noorden van Irak betekent dat Turkije het lidmaatschap van de EU wel kan vergeten.
De Koerden hebben aangegeven dat zij geen onafhankelijke staat nastreven.
Turkije heeft dus geen aanleiding om Iraaks territorium te schenden. Als Turkije
lid wordt van de EU, dan grenst de EU aan Irak. Dat betekent dat het van het
grootste belang is om een kruitvat daar te voorkomen.Het Nederlandse dubbelbesluit om wel politieke, maar geen militaire steun
te leveren aan de VS en het VK is nauwelijks uit te leggen. Zo heeft Tony
Blair tijdens een debat in het Lagerhuis gezegd dat de Nederlandse regering
«full support» had gegeven. Ook in een persbericht van Colin Powell
wordt gerept van «full support» door de Nederlandse regering.
Kort daarop stond luitenant-kolonel Blom op het podium tijdens de persconferentie.
Daardoor is ten onrechte de indruk gewekt dat Nederland militaire steun verleent
aan de Engelsen en de Amerikanen. Terecht heeft minister Kamp daar snel afstand
van genomen. De vraag is alleen of dat voldoende is. Hoe is het mogelijk dat
het personeel op Defensie niet de gevoeligheid heeft opgebracht om overste
Blom te weigeren naar die persconferentie toe te gaan? Waarom ging hij daar
op het podium staan? Kennen de Nederlandse militairen het verschil tussen
politieke en militaire steun wel? De heer Dittrich vindt dat de Nederlandse
regering meer moet doen om het beeld dat Nederland de oorlog in Irak ook militair
steunt te herstellen. Wat gaat de regering nog ondernemen om die verkeerde
indruk weg te nemen?Tijdens de laatste NAVO-Raad schijnt de Nederlandse ambassadeur, de heer
Patijn, een gloedvol betoog te hebben gehouden ter ondersteuning van de Amerikanen
en de Britten. Daardoor werd de indruk gewekt dat Nederland ook militaire
steun zou verlenen. In de brief gaat de regering daar nauwelijks op in. Daarin
staat slechts dat de heer Patijn het Nederlandse standpunt heeft uitgedragen.
De heer Dittrich zou dan ook graag beschikken over de instructies van de Nederlandse
regering aan de ambassadeur en over de tekst die hij heeft uitgesproken. De
fractie van D66 vindt het onacceptabel als er in de NAVO-Raad een verkeerde
indruk is gewekt.De heer Van der Staaij (SGP) vindt het militaire
ingrijpen van de geallieerden in Irak juridisch en moreel gerechtvaardigd
in het licht van de stelselmatige schoffering van de VN-resoluties door Saddam
Hoessein en voorts dat men op dat standpunt moet blijven staan, ook als de
oorlog langer gaat duren en moeilijker gaat worden. Hij staat dan ook achter
de steunbetuiging door de Nederlandse regering, ondanks de vraagtekens die
hij zet bij de ambivalentie: wel politieke, maar op voorhand geen militaire
steun. Hij hoopt dat het toekomstige kabinet het daarover eens kan worden.
Over een urgente kwestie als de oorlog in Irak moet in het toekomstige kabinet
volstrekte eensgezindheid bestaan.Het standpunt van het kabinet om wel politieke, maar geen actieve militaire
steun te verlenen aan de inval in Irak schept gemakkelijk verwarring. Het
tumult ontstaan rond de aanwezigheid van overste Blom op de persconferentie
van generaal Franks is daarvan een illustratie. De brief van de minister van
Defensie moet echter voldoende zijn om deze storm in een glas water tot bedaren
te brengen. Uit niets mag blijken dat Nederland de oorlog in Irak militair
steunt. De vraag is echter of de politieke steun van Nederland daardoor niet
op de achtergrond dreigt te geraken. Dat zou evengoed voorkomen moeten worden.
Waarom zijn de Irakese diplomaten niet het land uitgezet?De heer Van der Staaij spreekt zijn zorgen uit over de ontwikkelingen
in Turkije. De persberichten over het binnentrekken van Turkse troepen in
Noord-Irak bleken niet juist te zijn. Terecht heeft Nederland de Turkse regering
om opheldering gevraagd.Op zichzelf is het positief dat de Europese Raad erin is geslaagd om met
een verklaring te komen over het conflict in Irak. Daarbij is vooral gekeken
naar de toekomst en naar de inbreng die Europa daarbij kan leveren. Er is
gesproken over het belang van de territoriale integriteit en de soevereiniteit
van Irak. Hoe wordt dit begrepen door de Europese landen die het gewapende
ingrijpen in Irak niet legitiem vinden? De SGP-fractie steunt de gedachte
van de Europese Raad om de VN een centrale rol te laten vervullen in het post-conflictproces,
maar daarvoor moeten nu al voorbereidingen getroffen worden. Het viel de heer
Van der Staaij op dat in de verklaring van de Europese Raad staat dat de VN
een actieve rol moeten vervullen tijdens de huidige crisis. Wat moet hij zich
daar precies bij voorstellen? Waarop wordt gedoeld?De SGP-fractie vindt dat Nederland royaal moet bijdragen aan humanitaire
hulp. Het geld dat is uitgetrokken voor het Rode Kruis is wat dat betreft
een goed begin. De vluchtelingenstromen zijn tot nu toe beperkt gebleven,
maar het is goed als er in Europees verband een duidelijke lijn wordt getrokken
voor de opvang van vluchtelingen als de opvang in de regio door de UNHCR niet
toereikend zal blijken te zijn. Hoe is de stand van zaken op dit moment?Mevrouw Huizinga-Heringa (ChristenUnie) wijst
erop dat haar fractie heeft gemeend steun te moeten verlenen aan het militaire
ingrijpen in Irak en wat haar fractie betreft is dat geen voorwaardelijke
steun. Steun is per definitie actief. Wat betekent steun als je er geen enkele
consequentie aan wilt verbinden? Het incident rond overste Blom illustreert
de onhoudbaarheid van het Nederlandse standpunt van politieke steun, maar
het uitsluiten van militaire steun. De minister van Defensie heeft de zaak
inmiddels tot de bodem uitgezocht. Hij heeft de Kamer een brief geschreven
en daarmee is wat haar betreft de zaak afgedaan. Het besluit van de minister
om drie Nederlandse officieren van Amerikaanse en Britse vliegdekschepen te
halen vindt zij wat krampachtig.Mevrouw Huizinga heeft begrepen dat de berichten over de samentrekking
van een Turkse troepenmacht aan de grens met Irak elkaar tegenspreken. De
Duitse regering heeft gezegd dat de Patriots uit Turkije zullen worden teruggetrokken
als Turkije Noord-Irak binnentrekt. Wat is het Nederlandse standpunt in dezen?
Worden de Nederlandse Patriots dan ook teruggetrokken?Uit het verslag van de Europese Raad wordt duidelijk dat er nauwelijks
is gesproken over de zaken waarover men het oneens is. Het doel is nu het
bereiken van eensgezindheid op een aantal gebieden, zoals het GBVB (Gemeenschappelijk
buitenlands en veiligheidsbeleid), het versterken van het EVDB (Europees veiligheids-
en defensiebeleid) en het trans-Atlantisch partnerschap. De vraag is hoe uitvoerbaar
dat doel uiteindelijk zal blijken te zijn. Heeft de minister concrete ideeën
over de manier waarop die eensgezindheid gestalte moet krijgen? Zal de minitop
die Frankrijk, Duitsland en België nu beleggen een substantiële
bijdrage leveren aan het herstel van de eensgezindheid?Kofi Annan heeft voorgesteld om door te gaan met het Olie voor voedselprogramma
en de Nederlandse regering heeft zich daarachter geschaard. President Chirac
meent dat de VS en Groot-Brittannië daar niet meer aan mee mogen doen,
omdat zij militair ingegrepen hebben in Irak. Hoe beoordeelt de minister van
Buitenlandse Zaken die opstelling van Chirac?In de brief van de minister van Buitenlandse Zaken valt te lezen dat de
minister zich zal inzetten voor een EU-regeling voor Iraakse vluchtelingen.
Wat houdt dat precies in? Betekent dit opvang van vluchtelingen uit Irak in
Europa? Lijkt het dan niet erg op de motie die vorige week is ingediend die ertoe strekte de mogelijkheid te creëren om Irakese vluchtelingen
in Nederland op te nemen, maar die helaas niet is aangenomen? Wat zal die
EU-regeling precies inhouden voor Irakese vluchtelingen?De Verenigde Staten hebben alle landen verzocht om Irakese diplomaten
uit te wijzen. Nederland heeft daar geen gehoor aan gegeven. Hoe is daar in
andere landen op gereageerd?Het uitspreken van steun aan de oorlog in Irak heeft als consequentie
dat Nederland zich tot het uiterste moet inspannen om de humanitaire gevolgen
van die oorlog te bestrijden. Kan de minister uitleggen hoe het zit met de
verschillende geldstromen die daarvoor beschikbaar worden gesteld?De heer Koenders (PvdA) constateert dat oorlog
altijd een nederlaag is. Om te voorkomen dat Saddam Hoessein zijn land heroverwint,
moet Nederland de kant kiezen van degenen die deze oorlog zijn aangegaan.
De grote vraag is nu hoe de internationale rechtsorde zo snel mogelijk kan
worden hersteld en hoe de VN daarbij kunnen worden ingeschakeld. Wat is de
Nederlandse inschatting over het verloop van de oorlog? Welke informatie krijgt
Nederland daarover? Krijgt Nederland minder informatie, nu de regering heeft
besloten om geen actieve militaire steun te leveren? Op welke wijze kan de
minister een evaluatie maken van de basisprincipes van proportionaliteit en
het internationale oorlogsrecht? De heer Koenders maakt zich zorgen over het
bericht dat Saddam Hoessein zijn eigen mensen als schild wil gebruiken.De heer Koenders heeft begrepen dat de humanitaire hulp de Irakese bevolking
niet tijdig bereikt, omdat de VN pas laat zijn begonnen met de voorbereidingen.
De EU heeft nu geld ter beschikking gesteld uit een speciaal noodfonds, maar
het is volstrekt onduidelijk wat waar wanneer en op welke wijze terechtkomt
en onder wiens auspiciën. Neutraliteit van humanitaire hulp is essentieel
in verband met de acceptatie en de toekomst van de humanitaire hulpverlening.
Human Rights Watch heeft duidelijk gemaakt dat er in de noordelijke gebieden
grote problemen zijn met het bereik van de hulpgoederen. Welke informatie
kan de minister de Kamer daarover geven?De heer Koenders roept de regering op om Tony Blair te steunen in zijn
niet aflatende ijver om de Verenigde Naties een rol van betekenis te laten
spelen in Irak. Er moet zo snel mogelijk een internationaal en legitiem VN-bestuur
komen, dat niet lang daarna zal worden overgedragen aan de bevolking. De discussie
over de legitimiteit van de oorlog mag niet leiden tot een vertraging in de
totstandkoming van een VN-bestuur. De politieke steun in de Veiligheidsraad
voor de oorlog was weliswaar onvoldoende, maar dat mag de wereldgemeenschap
er niet van weerhouden om na te denken over de toekomst van het Irakese volk.
Hoever gaat de EU-verklaring op dit essentiële punt? De EU moet op dit
gebied een forse rol spelen en zal in overleg moeten treden met de Engelse
regering over de vraag hoe daar een nieuwe eenheid gesmeed kan worden. De
minister van Buitenlandse Zaken kan op dit gebied een brugfunctie vervullen.
De heer Koenders zou graag zien dat de Nederlandse regering met initiatieven
komt ter versterking van het Europees veiligheids- en defensiebeleid. Europa
zal meer zijn invloed moeten laten gelden voor de toekomst van de internationale
rechtsorde.De heer Koenders maakt zich grote zorgen over de ontwikkelingen in Turkije.
Het Turkse parlement heeft ingestemd met een eventuele inval van het Turkse
leger in Noord-Irak. Dat is een groot risico voor de toekomstige vormgeving
van Irak. Daar moet de EU de Turkse regering op blijven aanspreken. Ook moet
Turkije aangesproken worden op het punt van de vluchtelingen. Vluchtelingen
mogen niet worden tegengehouden en ondergebracht in een door de Turken gecreëerde
bufferzone. De heer Koenders maakt zich ook zorgen over de vluchtelingen aan
de grens met Iran. Turkije en Iran moeten volgens het Vluchtelingenverdrag
opereren.Wat zijn de laatste berichten van het Defense Planning
Committee in de NAVO over Turkije?De PvdA-fractie is tegen een actieve Nederlandse militaire bijdrage aan
de oorlog met Irak, omdat daarvoor onvoldoende politieke steun in de Veiligheidsraad
was. Wat is de functie van de onderzeeër die nu in de Middellandse Zee
ligt? De verschillende operaties waaraan Nederland deelneemt, moeten wel strikt
gescheiden blijven.De aanwezigheid van overste Blom tijdens de persconferentie van generaal
Franks vindt de heer Koenders een ernstige zaak. Hij wil er niet te veel woorden
aan vuil maken, maar het mag natuurlijk niet weer gebeuren. Wat waren de precieze
instructies aan overste Blom voor die persconferentie? De heer Koenders maakt
zich zorgen over de politieke antenne van de mensen op Defensie. Wie was daarvoor
verantwoordelijk? Hoe heeft de ambassadeur in Washington teruggerapporteerd
over het Nederlandse standpunt?De heer Van Aartsen (VVD) verwijst naar een
boeiende passage in het verslag van de Europese Raad in paragraaf 69
over het belang van versterking van het trans-Atlantische partnerschap. Wat
betekent die passage precies voor dit kabinet? Hoe zal het kabinet daar in
de komende periode invulling aan geven? Staat het kabinet ook achter de frase
over de fundamentele rol van de VN voor de handhaving van vrede en stabiliteit,
ook in Irak, en dus achter de Britse premier, Tony Blair, die daarover in
gesprek is met de Amerikaanse president? Het is overigens van belang om de
VS te blijven betrekken bij de discussies over het trans-Atlantische partnerschap
en het EVDB.Op korte termijn zijn drie dingen van groot belang voor Irak: humanitaire
hulp, het Olie voor voedselprogramma en een interimbestuur. Op die gebieden
is een taak weggelegd voor Europa. Wat betreft de humanitaire hulp sluit de
heer Van Aartsen aan bij de vragen die mevrouw Huizinga heeft gesteld. Het
Olie voor voedselprogramma is op dit moment geblokkeerd. Wat kan Nederland
doen om die blokkade te doorbreken? Het is een slecht voorteken dat Frankrijks
en Duitslands houding in de Veiligheidsraad in eerste instantie er een van
afwijzing was. De dialoog in Europa moet nu gaan over het tot stand komen
van een interimbestuur in Irak. Er moet zo spoedig mogelijk, eigenlijk meteen
na de verdwijning van het regime van Saddam Hoessein, een civiele presentie
onder internationaal VN-gezag komen. Daarom moet de Britse premier door alle
EU-landen worden gesteund in zijn streven om dit te bereiken. De Europese
Unie is nu in de gevarenzone terechtgekomen en het is hoog tijd dat er een
open debat wordt gevoerd over de relatie tussen de EU en de Verenigde Staten
en over de betekenis van het toekomstige buitenlandse beleid van de Europese
Unie.De heer Van Aartsen vindt het jammer dat de Nederlandse ambassadeur bij
de NAVO de mogelijkheid gemist heeft om heldere taal te spreken over de handelwijze
van de Turkse regering. De EU heeft greep op de Turkse regering en die zal
de EU ten volle moeten gebruiken. Ook Nederland bevindt zich vanwege zijn
inspanningen op defensief gebied in de positie om daar iets over te zeggen.
De heer Van Aartsen verwacht van het kabinet een heldere uitspraak over de
Turkse houding.In de brief van de minister van Buitenlandse Zaken van 26 maart staat
dat er op dit moment geen sprake is van grote stromen ontheemden of vluchtelingen
in Irak. Hoe weet de minister dat? De heer Van Aartsen vindt het jammer dat
de staatssecretaris van ontwikkelingssamenwerking afwezig is bij dit debat.
Inmiddels schijnen de vluchtelingenstromen wel op gang te zijn gekomen. Hoe
gaat het kabinet daar straks mee om?De heer Van Aartsen vindt het een goede zaak dat de EU het conflict in
het Midden-Oosten boven op de agenda heeft gezet. Kan de minister ingaan op
relatie tussen paragraaf 74 en paragraaf 78 van het verslag van
de Europese Raad te Brussel? De heer Van Aartsen is het ermee eens dat het gedoe rond overste Blom
iets krampachtigs heeft. Dat is het gevolg van het ambivalente besluit van
het kabinet om wel politieke, maar geen militaire steun te leveren. Hoe ziet
het kabinet de taak van Nederland op militair terrein? De kabinetsformatie
heeft een enorme invloed gehad op de stellingname van het kabinet van vorige
week. De heer Van Aartsen roept de aanwezige bewindslieden op te waken voor
«ver-Donnerisering» van het buitenlands beleid. De militaire steun
betreft nu alleen nog «backfill». Sluit het kabinet de gedachte
van een deelname aan een militaire stabilisatiemacht uit? Wat doet de Nederlandse
regering als Nederland wordt verzocht om deel te nemen aan een militaire stabilisatiemacht?De heer Herben (LPF) vindt het optreden van
overste Jan Blom niet in lijn met het kabinetsbeleid. De minister van Defensie
heeft echter maatregelen genomen om herhaling te voorkomen en wat de LPF-fractie
betreft is de kous daarmee af. Wat blijft, is de controverse over het begrip
«actieve militaire steun». Voorop staat dat het schrikbewind van
Saddam Hoessein niet mag zegevieren, omdat dit een verbijsterende impuls voor
het internationale terrorisme zal betekenen. Een gewonnen oorlog tegen Saddam
Hoessein lost het probleem van het terrorisme niet op, maar een ondergrondse
terreurbeweging zonder middelen, trainingskampen en geavanceerd wapentuig
is een beheersbare klus voor politie en veiligheidsdiensten. Daarom moet Saddam
Hoessein nu worden aangepakt.Steun is altijd actief en altijd van militaire aard. Een backfilloperatie
is actieve militaire steun. Het sturen van Patriots naar Turkije is feitelijk
backfill op voorhand, anders hadden de Amerikanen zelf Patriots moeten sturen.
Er vliegen Britse en Amerikaanse transportvliegtuigen en gevechtsvliegtuigen
door het Europese luchtruim en Nederlandse verkeersleiders zijn daarbij betrokken.
Het onthouden van deze steun is een blijk van politieke afkeuring en dat wil
de Kamer niet. De LPF stelt dan ook voor dat Nederland er gewoon rond voor
uitkomt dat het zijn bondgenoten steunt en dat impliceert logistieke en materiële
steun van militaire aard. De beperking is dat Nederland geen gevechtstroepen
of gevechtsvliegtuigen levert. Nederland valt Irak niet aan en is er dus niet
mee in oorlog.Het terugtrekken van de Patriots uit Turkije is uit den boze, al was het
maar omdat de burgerbevolking dan aan gevaar zal worden blootgesteld. Dat
neemt niet weg dat het gedrag van Turkije maatgevend zal zijn voor het oordeel
over de toetreding tot de Europese Unie op langere termijn.De lastige situatie waarin Nederland nu verkeert, heeft veel te maken
met het feit dat Frankrijk en Duitsland vanaf de zijlijn commentaar hebben
geleverd. Er is geen Europese vuist gemaakt. Als er een Europese troepenmacht
was geweest, dan had Europa recht van spreken gehad. Daarom is het Europese
veiligheids- en defensiebeleid zo belangrijk. Europa moet zich nu richten
op de toekomst van Irak. Op dat gebied moet Europa weer de eenheid kunnen
hervinden.Ongeveer elf jaar geleden waren een Nederlands geniebataljon en een Nederlands
bataljon mariniers actief bij de wederopbouw van Noord-Irak. De heer Herben
gaat ervan uit dat het ministerie van Defensie zich op dit moment op een soortgelijke
wijze voorbereidt. Juist na het conflict zijn er mensen nodig voor «peacekeeping».
Wat dat betreft is er een nobele taak weggelegd voor de Frans-Duitse brigade.
Is de minister van Buitenlandse Zaken bereid om dit voorstel te bespreken
met zijn collega's?De LPF-fractie heeft moeite met het percentage van 0,8% dat wordt besteed
aan ontwikkelingssamenwerking. Is het mogelijk om 0,1% daarvan te besteden
aan vredesoperaties?Het antwoord van de bewindsliedenOok de minister van Buitenlandse Zaken spreekt
zijn zorgen uit over de ontwikkelingen in Turkije. Hij wijst er echter op
dat er geen aanwijzingen zijn dat Turkse troepen Irak binnentrekken. Nederland
heeft via verschillende kanalen – via een interventie van de Nederlandse
ambassadeur in Ankara en in een gesprek van de minister van Buitenlandse Zaken
met de Turkse ambassadeur – druk op Turkije uitgeoefend om Noord-Irak
niet binnen te vallen. Vooral de gecombineerde politieke druk van de NAVO
en de Verenigde Staten zal ertoe geleid hebben dat Turkije een gang naar Noord-Irak
is gaan heroverwegen. Bovendien realiseren de Turken zich heel goed dat het
toekomstig lidmaatschap van de EU hen verplicht om de Europese uitgangspunten
te honoreren en daar past een interventie in Noord-Irak niet bij. De minister
wijst er in dit verband nog op dat de Turken zich in 1991 veel inspanningen
hebben getroost voor de vluchtelingen uit Irak.De minister is er geen voorstander van om te dreigen met terugtrekking
van de Patriots indien Turkije Noord-Irak binnenvalt. De Patriots zijn een
defensief wapen dat door Nederland in NAVO-verband in Turkije is ingezet om
de Turkse bevolking te beschermen tegen mogelijke raketaanvallen van het Irakese
leger. In geval van Turks militair optreden in Noord-Irak, anders dan de huidige
beperkte presentie, zal Nederland in NAVO-verband bezien of dat optreden gevolgen
moet hebben voor de huidige in NAVO-verband getroffen voorzieningen. Gezien
de huidige ontwikkelingen ziet de Nederlandse regering geen aanleiding om
het bestaande beleid voor de Turkse dienstweigeraars aan te passen.De verdeeldheid binnen de Europese Unie heeft er onder andere toe geleid
dat het niet mogelijk was om in de Veiligheidsraad overeenstemming te bereiken
over een aanval op Irak. Dat is in politieke zin een nederlaag. Tijdens de
Europese top van 20 en 21 maart is een verklaring uitgegeven die uitgaat van
een politieke band tussen de vijftien lidstaten van de Europese Unie. Daar
is later over gesproken met de kandidaat-lidstaten en met Roemenië en
Bulgarije. De wonden zijn echter nog niet geheeld. Het is de dure plicht van
de Europese Unie om een eerlijk en open debat aan te gaan over de vraag hoe
het mogelijk is dat Europa zo verdeeld is geraakt en hoe men weer tot elkaar
kan komen. Het gaat erom dat de Europese Unie in de toekomst iets kan voorstellen.
Een verdeeld Europa maakt geen enkele indruk.De minister is niet enthousiast over het initiatief van België, Frankrijk,
Duitsland en Luxemburg om te gaan praten over de Europese defensie. Hij wijst
erop dat daar al goede gremia voor zijn in Europa, zoals Conventie en (IGC)
Intergouvernementele Conferentie. Europa moet alles op alles zetten om het
Europees veiligheids- en defensiebeleid op poten te zetten en het is nog maar
de vraag is of dit initiatief daar een bijdrage aan levert. Daar komt bij
dat deze discussie moeilijk los is te zien van de discussie over de positie
van Europa in verhouding tot de Verenigde Staten. Nederland polst op dit moment
de andere lidstaten van de EU om te kijken hoe de meningen zijn. De brede
veiligheidsagenda zal uitgebreid aan de orde worden gesteld tijdens het Gymnichoverleg
van de ministers van buitenlandse zaken in Griekenland. Daar is ook veel behoefte
aan bij de kandidaat-lidstaten, die zich zorgen maken over de verdeeldheid
binnen de EU. Zij zullen daar dan ook bij aanwezig zijn.Volgens de laatste berichten is er nog geen sprake van grote stromen ontheemden
in Irak. Daarvoor baseert de minister zich op rapportages van onder andere
het Rode Kruis van 26 maart en van de UNHCR van 24 maart. Het probleem is
dat de richtlijn Tijdelijke bescherming nog slechts in drie van de vijftien
Europese lidstaten in wetgeving is omgezet. Ook Nederland heeft daarvoor nog
een lange weg te gaan. Hoewel de richtlijn nog niet is geïmplementeerd,
kan zij indien nodig toch worden toegepast, maar daar zal de Europese Commissie
het initiatief toe moeten nemen. De richtlijn treedt overigens
pas in werking op het moment dat er grote stromen ontheemden naar de Europese
Unie komen. Opvang in de regio heeft uiteraard prioriteit. De Europese commissaris
Vitorino van Justitie en Binnenlandse Zaken is op de hoogte van de Nederlandse
opvattingen.De minister heeft begrip voor het idee van het instellen van een Iraktribunaal,
maar hij wijst erop dat het te zijner tijd aan de Iraki zelf is om te beslissen
over het eventuele instellen daarvan.In de brief die de minister in de eerste week van april naar de Kamer
stuurt, zal uitgebreide informatie staan over de inspanningen van Nederland
en andere landen op het gebied van de humanitaire hulp. De reden voor het
late tijdstip van verzending is dat het Consolidated Interagency Appeal, een
gezamenlijke inspanning van alle VN-organisaties, pas op vrijdag 28 maart
wordt verwacht. Hangende die oproep heeft Nederland al 4 mln euro bijgedragen
aan het Internationale comité van het Rode Kruis. Men moet zich goed
realiseren dat Nederland al tot de grootste donoren van de vijf noodhulporganisaties
behoort, te weten WFP (World Food Program), UNHCR (United Nations High Commissioner
for Human Rights), UNICEF (United Nations Children's Fund), OCHA (Office for
the Coordination of Human Affairs) en ICRC (International Committee of the
Red Cross). Een ander punt dat in dit opzicht van belang is, is de rol die
de internationale financiële instellingen moeten spelen bij de wederopbouw
van Irak, Wereldbank en IMF. De minister wijst er in dit verband nog op dat
Irak 11% van de wereldolievoorraden bezit. Uit de opbrengsten van die olievoorraden
moet Irak heel goed in staat zijn om zelf de reconstructie te financieren.De inzet van de Nederlandse regering is erop gericht dat de VN in de periode
na de gevechtshandelingen de verantwoordelijkheid overnemen in Irak. De Nederlandse
regering vindt dat de heer Blair op dit moment maximaal gesteund moet worden
in zijn niet aflatende pogingen om ervoor te zorgen dat de VN zo snel mogelijk
aan het werk kunnen gaan in Irak. Een Amerikaans bestuur in Irak gedurende
langere tijd is ongewenst; er moet zo spoedig mogelijk een Iraaks bestuur
komen. Daar is echter een resolutie van de Veiligheidsraad voor nodig. De
minister hoopt dat de Veiligheidsraad in staat zal zijn om zijn verantwoordelijkheid
op dit punt te nemen. Daar komt nog bij dat er een nieuwe resolutie moet komen
voor het Olie voor voedselprogramma.Een van de redenen waarom het woord «reconstructie» niet in
de verklaring van de Europese Raad is gekomen, is dat een aantal landen de
oorlog achteraf niet willen legitimeren, gezien de positie die zij van tevoren
hebben ingenomen. De inzet van de EU moet er nu op gericht zijn dat de Veiligheidsraad
een resolutie aanneemt die het de VN mogelijk maken om in de interimfase de
benodigde maatregelen te treffen. Indien de VN een beroep op Nederland doen
om deel te nemen aan een militaire stabilisatiemacht, dan wil de minister
daar zeker geen «nee» tegen zeggen. Daarbij moet wel worden voldaan
aan bepaalde voorwaarden, zoals de Kamer erbij betrekken op basis van artikel
100 GW en het toetsingskader. Hij hoopt overigens dat daar dan zoveel mogelijk
Europese landen aan willen deelnemen.Over de Nederlandse positie is volgens de minister geen onduidelijkheid
ontstaan bij de Britten en de Amerikanen. Tijdens het debat in het Lagerhuis
heeft premier Blair niet gezegd dat Nederland militair bijdraagt aan de oorlog
in Irak. Hij heeft alleen gezegd dat Nederland «has strongly supported
us». Ook de Amerikanen zijn op de hoogte van de Nederlandse stellingname.
Nederland komt weliswaar voor in het rijtje van Spanje, Italië, Denemarken
en Portugal, maar deze landen leveren evenmin als Nederland een militaire
bijdrage. Op de website van het Witte Huis staat het volgende: «Hence,
The Netherlands gives political support to the action against Saddam Hussein
which has been started.» Nederland levert geen actieve
militaire bijdrage, maar wel een bijdrage in de vorm van de Patriots en Host
Nation Support.De minister is het ermee eens dat het van cruciaal belang is om de Amerikanen
te blijven betrekken bij de discussie over de transatlantische veiligheidsagenda
en de vormgeving van het EVDB. Voorkomen moet worden dat de VS als gevolg
van de Irakcrisis het multilaterale systeem definitief de rug toe keren. Aan
het verzoek van de Amerikanen om de ambassade te sluiten heeft Nederland geen
gehoor gegeven. De ambassade van Irak wordt pas gesloten als alle diplomaten
gedragingen vertonen die niet in overeenstemming zijn met hun status. Dat
wordt uiteraard nagegaan, maar daarvan is niets gebleken.In paragraaf 74 van het verslag van de Europese Raad te Brussel wordt
de kwestie van de nederzettingen aan de orde gesteld, te beginnen met een
ontmanteling van de huidige «outposts» van nederzettingen en een
stop op verdere nederzettingsactiviteiten. Daarnaast moet er direct een aantal
andere maatregelen getroffen worden, zoals beëindiging van gewelddadige
acties van Palestijnse kant en het gebruik van geweld in het algemeen, inclusief
terroristische acties. In paragraaf 78 doet de EU een beroep op Israël
om het nederzettingenbeleid terug te draaien. Dat is een oud probleem in het
Israëlisch-Palestijns conflict dat bijzondere vermelding verdient. Paragraaf 78
moet zo gelezen worden dat het een element van 74 versterkt.Op dit moment wordt in het kader van het Development Assistance Committee
van de OESO gediscussieerd over de relatie tussen vredesoperaties, politieke
en economische stabiliteit en ODA-financiering. Het kabinet probeert via de
koninklijke weg, dus onder andere via de OESO, wat meer steun te vinden voor
de stelling dat delen van vredesoperaties onder ODA-financiering gebracht
kunnen worden. De discussie over dit onderwerp is dus nog gaande.De minister van Defensie constateert dat sommige
fracties weinig enthousiasme kunnen opbrengen voor het besluit van de Nederlandse
regering om wel politieke steun te geven aan de strijd in Irak, maar geen
actieve militaire deelname toe te staan. Hij wijst er echter op dat voor dat
standpunt van de Nederlandse regering wel een Kamermeerderheid was te vinden.
Het is zeker niet het duidelijkste besluit dat Nederland ooit genomen heeft,
maar de besluiten van andere landen zijn niet per definitie duidelijker. Spanje
heeft de oorlog uitdrukkelijk gesteund, maar dat land draagt op geen enkele
wijze bij aan de oorlog in Irak. Duitsland heeft steeds gezegd niet te willen
meedoen aan de oorlog in Irak, maar op dit moment vliegen boven Turkije wel
AWACS-vliegtuigen die afkomstig zijn van een Duitse NAVO-basis. Bovendien
zijn in Koeweit 60 Duitse militairen gestationeerd die deel uitmaken van een
NBC-team (een team voor nucleaire, biologische en chemische wapens).De Nederlandse regering heeft het besluit om alleen politieke steun te
verlenen bewust genomen. Een van de overwegingen daarvoor is dat het nieuwe
kabinet het beleid op die manier kan voortzetten. Er moet continuïteit
zijn in de Nederlandse opstelling. De toezegging van Nederland om politieke
steun te verlenen, betekent niet niets. Nederland is op veel plaatsen actief
en draagt bij aan het oplossen van problemen overal ter wereld. De minister
verwijst daarbij naar de F16's in Kirgizië, naar het fregat dat rond
het Arabisch schiereiland vaart, naar de onderzeeër en naar het patrouillevliegtuig
in het kader van Enduring Freedom. Er zijn 650 Nederlanders aanwezig in Afghanistan
in het kader van ISAF; er zijn 110 Nederlandse militairen in Bosnië en
350 in Turkije. Daarnaast zijn er nog de Patriots in Turkije en Nederland
verleent Host Nation Support aan de Amerikanen en de Engelsen.De minister betreurt de aanwezigheid van overste Blom tijdens de persconferentie
in Qatar ten zeerste. Het was een persconferentie over de militaire aanval
op Irak en het geeft een totaal verkeerd beeld als een Nederlandse
militair daar in gevechtskleding bij aanwezig is. De minister heeft daar dezelfde
dag nog afstand van genomen en hij heeft uitgezocht hoe dat gekomen is. Inmiddels
zijn maatregelen genomen om herhaling van dit soort betreurenswaardige incidenten
te voorkomen. Overste Blom heeft gedaan wat van hem verwacht mocht worden.
Hij heeft zijn probleem voorgelegd, maar hij heeft daarop helaas een verkeerde
reactie gekregen. Dat is waarschijnlijk gebeurd omdat er op dit moment te
veel op de mensen van Defensie af komt. Het personeel van het ministerie van
Defensie beschikt over een zeer goede politieke antenne. Er worden weloverwogen
besluiten genomen, alleen in dit geval is er iets misgegaan. Daarom is de
aanwezigheid op het crisisbeheerscentrum van Defensie versterkt. Voor grote
problemen is er altijd een hoofd van dienst beschikbaar en indien noodzakelijk
wordt het probleem aan de minister voorgelegd. Ook is ervoor gezorgd dat de
vragen die het Crisisbeheersingscentrum bereiken duidelijk zijn, evenals de
reactie daarop. De Nederlandse ambassadeur heeft hierover contact opgenomen
met de Amerikanen. Dit is de normale gang van zaken en de minister denkt dat
verdere maatregelen niet nodig zijn.Volgens een bericht in de Telegraaf zou Nederland bereid zijn om noodhulp
te verlenen voordat de vijandelijkheden beëindigd zijn. Daar is echter
geen sprake van. Er is nog geen verzoek gedaan om Nederlandse militairen daarvoor
in te zetten en dus is er nog geen politieke besluitvorming aan de orde. De
procedure is dat de minister van Buitenlandse Zaken in het kabinet een voorstel
doet om een Nederlandse eenheid naar Irak te sturen voor noodhulp. Dan worden
de voorwaarden voor uitzending besproken. Op het moment dat het besluit genomen
is, moeten die mensen wel binnen drie dagen naar Irak kunnen gaan. Daarvoor
zijn op het ministerie van Defensie de voorbereidende werkzaamheden verricht,
bijvoorbeeld het inenten van de mensen die uitgezonden worden. Het gaat in
dit verband om het DART-team (Disaster Assistance Response Team). Dat is een
noodhulpverleningsteam dat in een crisis- of rampgebied de behoefte aan hulp
inventariseert. Vervolgens wordt een besluit genomen over de daadwerkelijke
inzet. Daarvoor is er een pool van ongeveer 300 militairen beschikbaar waaruit
geput kan worden.De Turkse autoriteiten hebben de Nederlandse regering gevraagd om Patriots
te stationeren in Zuidoost-Turkije ter bescherming van de burgerbevolking,
met name in Dyarbakir en Batman. Er is geen sprake van het terugtrekken van
Patriots omdat koste wat kost voorkomen moet worden dat er honderdduizenden
mensen sneuvelen door een scud met chemische of biologische lading.In de zeeën rond het Arabische schiereiland zijn al enige tijd, bijna
twee jaar, drie eenheden actief: een fregat, een onderzeeër en een maritiem
patrouillevliegtuig. Er is afgesproken, en dat is de Kamer ook meegedeeld,
dat de onderzeeër daar in het jaar 2003 vier maanden zou zijn in het
kader van de operatie Enduring Freedom, de strijd tegen het terrorisme. De
Amerikanen hebben de Nederlandse regering gevraagd haar principebereidheid
om die onderzeeër daarheen te laten gaan te effectueren en dat heeft
zij ook gedaan.Naar aanleiding van het initiatief van Frankrijk, Duitsland en België
merkt de minister op dat er onlangs een informele Raad is geweest van de ministers
van Defensie in Athene en dat hem toen niets is gebleken van meningsverschillen
over het EVDB. Er zijn voorstellen gedaan om stappen vooruit te zetten op
die weg, men heeft de mogelijkheden verkend om die stappen te versnellen en
daar is overeenstemming over bereikt. Binnenkort zal er weer een bespreking
plaatsvinden. De minister begrijpt niet goed welke initiatieven er verder
nog nodig zijn.Nederland behoort niet tot de kleine kring van landen die door de Amerikanen
zijn gevraagd om actief mee te doen aan de inval in Irak en later de wederopbouw.
De Nederlandse regering beschikt dan ook slechts over informatie over de huidige
ontwikkelingen. De Nederlandse regering heeft informatie uit
open bronnen. Daarnaast beschikt zij over informatie vanwege haar politieke,
diplomatieke en militaire contacten en die informatie wordt verzameld. Zo
kan goed worden geanalyseerd wat er op dit moment gaande is. Het is echter
onmogelijk om te voorspellen wat er gaat gebeuren en wat de ontwikkelingen
zijn.Nadere gedachtewisselingDe heer Van Bommel (SP) wijst erop dat het
ministerie van Buitenlandse Zaken een telefoonlijn heeft geopend voor Nederlandse
vakantiegangers en voor Nederlanders in de regio. Komt er ook een speciale
telefoonlijn voor Irakezen in Nederland?In de brief van de minister staat dat de nationale veiligheid voor de
Turkse regering een overweging kan zijn om Irak binnen te vallen. Wat is de
uitleg van de Nederlandse regering van het begrip «nationale veiligheid»?De heer Van Bommel is het met de minister van Buitenlandse Zaken eens
dat het in de eerste plaats aan de Iraki is om te besluiten tot het instellen
van een Iraktribunaal. Gesteld dat blijkt dat zij daar niet toe in staat zijn.
Is het dan volgens de Nederlandse regering een begaanbare weg om te komen
tot een speciaal VN-tribunaal voor de berechting van Saddam Hoessein en leden
van zijn regime?Mevrouw Karimi (GroenLinks) vraagt zich af
of het besluit om Patriots in Turkije te stationeren in eerste instantie geen
bilateraal besluit was. Is de minister van Buitenlandse Zaken bereid om de
Turkse regering in NAVO- en in EU-verband duidelijk te maken dat een inval
in Irak zeker consequenties zal hebben?De Amerikaanse regering heeft bepaalde Amerikaanse bedrijven al contracten
gegund voor noodhulp, waardoor de neutraliteit van humanitaire hulp in gevaar
komt. Wat vindt de minister van Buitenlandse Zaken daarvan?De minister van Buitenlandse Zaken heeft gezegd dat hij deelname van Nederland
aan een stabilisatiemacht na de gevechtshandelingen wil overwegen. Kan hij
duidelijk zeggen wanneer en onder welke omstandigheden hij bereid is om Nederland
deel te laten nemen aan een stabilisatiemacht?De heer Dittrich (D66) verwijst naar de website
van het State Department van 18 maart. Daar staat dat 30 landen «have
agreed to be part of the Coalition for the immediate disarmament of Irak»
en Nederland wordt genoemd in dat rijtje van landen. Er staat: «Yes,
we want to be listed on the list of the Coalition of the Willing.» Waarom
heeft de Nederlandse regering al voor het Kamerdebat positief geantwoord op
deze vraag van de Amerikanen?Tijdens de NAVO-Raad heeft de Nederlandse ambassadeur de indruk gewekt
dat Nederland «full support» geeft, ook militair. Wat zijn de
instructies aan de ambassadeur? Kan de Kamer beschikken over de tekst die
de ambassadeur daar heeft uitgesproken?De heer Van der Staaij (SGP) merkt op dat
in het verslag van de Europese Raad wordt vermeld dat de VN al tijdens de
huidige crisis een actieve rol kunnen vervullen. Kan de minister van Buitenlandse
Zaken nader toelichten welke actieve rol de VN dan crisis kunnen vervullen?
Is dat mogelijk zonder een resolutie of wordt daarmee alleen gedoeld op humanitaire
hulp?Mevrouw Huizinga-Heringa (ChristenUnie) merkt
op dat de waarde van politieke steun gering is als er geen enkele consequentie
aan wordt verbonden. Het besluit om Nederlandse officieren terug te trekken
van Britse vliegdekschepen en Amerikaanse schepen vindt zij wat krampachtig.
Bij politieke steun horen toch ook daden? De heer Van Aartsen (VVD) herinnert de minister
van Buitenlandse Zaken aan zijn uitspraak dat hij onder voorwaarden bereid
is om deelname van Nederland aan een stabilisatiemacht te overwegen. Geldt
dat ook als er geen resolutie van de Veiligheidsraad tot stand komt?De minister van Buitenlandse Zaken attendeert
de Kamer erop dat de telefoonlijn die het ministerie van Buitenlandse Zaken
heeft ingesteld voor iedereen openstaat, niet alleen voor reizigers, maar
ook voor Iraki in Nederland.Het Turkse parlement heeft uitgesproken dat het moet gaan om de «nationale
veiligheid» en niet de Turkse regering.De minister blijft bij zijn uitspraak dat het wel of niet instellen van
een Iraktribunaal een kwestie voor de Iraki zelf is. Mochten zij daar op een
of andere manier niet toe in staat zijn, dan zijn er nog andere mogelijkheden,
bijvoorbeeld het «Cambodjamodel». Binnen het Cambodjaanse rechtssysteem
is er sprake van internationale presentie en internationale expertise. Overigens
zal de oprichting van het Internationale Strafhof de animo om aparte ad-hoctribunalen
op te richten niet vergroten.Voor de Verenigde Naties is er tijdens de oorlog met Irak slechts een
rol weggelegd op het gebied van humanitaire hulp. De hulp die de Amerikanen
nu geven aan Irak, USAid, wordt betaald met Amerikaans belastinggeld. De internationale
hulporganisaties moeten natuurlijk te allen tijde toegang krijgen tot Irak.De Nederlandse regering heeft geen enkel verzoek gedaan om op bepaalde
lijstjes geplaatst te worden. Dat komt geheel voor de verantwoordelijkheid
van de Amerikanen. Ook de Nederlandse ambassadeur in Washington heeft daar
niet om gevraagd. De Amerikanen kenden de Nederlandse positie door de brief
die de regering de Kamer heeft gestuurd voorafgaand aan het Kamerdebat.De Kamer mag ervan uitgaan dat de instructie van de opstelling van de
Nederlandse ambassadeur bij de NAVO spoort met de politieke opstelling van
de Nederlandse regering. Die is duidelijk. De tekst van de ambassadeur is
uitgesproken in de vertrouwelijke omgeving van de NAVO-Raad en is niet ter
inzage voor de Kamer. De minister vraagt de heer Dittrich om aan te geven
op grond waarvan hij meent te kunnen zeggen dat de ambassadeur zich niet aan
de instructie heeft gehouden. Hij wil die signalen graag op schrift krijgen
met bronvermelding. Hij zegt toe dat hij daar dan in een volgend overleg op
terugkomt.De minister van Defensie wijst de Kamer erop
dat de Nederlandse ambassadeur de Turkse regering bij twee gelegenheden op
de hoogte heeft gesteld van de Nederlandse houding tegenover een eventuele
inval van Turkije in Irak. De Verenigde Staten hebben die boodschap eveneens
ondubbelzinnig overgebracht aan de Turken. Ook de NAVO heeft zich daar mede
namens de Nederlandse regering over uitgesproken. Over de opstelling van Nederland
kan wat dat betreft geen misverstand ontstaan.De minister is het er niet mee eens dat het ontbreken van een actieve
invulling van politieke steun nadelige effecten heeft. Nederland speelt al
een actieve rol op verschillende plaatsen ter wereld. De VS begrijpen dat
de Nederlandse regering door deze opstelling voorkomt dat er over zes weken
een ander besluit wordt genomen. Door deze opstelling kiest Nederland voor
een bestendige lijn en dat is van groot belang.Het besluit om Nederlandse militairen terug te trekken van schepen is
niet genomen naar aanleiding van de persconferentie waar overste Blom bij
aanwezig was, maar al ruim daarvoor. Het fregat, het patrouillevliegtuig en
de onderzeeër die in die omgeving aanwezig zijn in het kader van de operatie
Enduring Freedom worden niet ingezet voor de aanval op Irak. De Nederlandse
officier die deel uitmaakt van een Amerikaanse Patrioteenheid in Koeweit mag
daar blijven omdat het gaat om de verdediging van de burgers van Koeweit.
Het besluit om militairen terug te trekken neemt de minister
met pijn in zijn hart, omdat de samenwerking met de Amerikanen en de Britten
voor Nederland van groot belang is. Het is echter een logisch gevolg van het
besluit dat de Nederlandse regering genomen heeft.ToezeggingenDe minister heeft toegezegd dat hij in de brief die hij de Kamer nog zal
sturen uitgebreide informatie zal geven over de financiering van humanitaire
hulp.De minister heeft toegezegd dat hij bij een volgende gelegenheid zal ingaan
op de vraag van de heer Dittrich over de uitspraken van de Nederlandse ambassadeur
in de NAVO, vooropgesteld dat de heer Dittrich de minister schriftelijk informeert
over de signalen aan de hand waarvan hij concludeert dat de ambassadeur niet
conform de instructies van de regering heeft gesproken, uiteraard met bronvermelding.De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,De HaanDe voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,AlbayrakDe voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,DijksmaDe griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,Van OortXNoot1Samenstelling:Leden: Terpstra (VVD), De Graaf (D66), Dijksma (PvdA), De Haan (CDA),
voorzitter, Koenders (PvdA), Karimi (GroenLinks), Timmermans (PvdA), ondervoorzitter,
Van Bommel (SP), Albayrak (PvdA), Eurlings (CDA), Wilders (VVD), Van Baalen
(VVD), Van Aartsen (VVD), Van Winsen (CDA), Van As (LPF), Herben (LPF), Ormel
(CDA), Ferrier (CDA), Duyvendak (GroenLinks), Huizinga-Heringa (ChristenUnie),
Van Velzen (SP), De Nerée tot Babberich (CDA), Haverkamp (CDA), Van
Velzen (SP), Fierens (PvdA), Tjon-A-Ten (PvdA), Hirsi Ali (VVD) en Eijsink
(PvdA).Plv. leden: Nijs (VVD), Dittrich (D66), Dubbelboer (PvdA), Hessels (CDA),
Stuurman (PvdA), Vos (GroenLinks), Arib (PvdA), De Wit (SP), Leerdam (PvdA),
Sterk (CDA), De Vries (VVD), Rijpstra (VVD), Hoogervorst (VVD), Van Ardenne-van
der Hoeven (CDA), Varela (LPF), Van den Brink (LPF), Ross-van Dorp (CDA),
Rambocus (CDA), Halsema (GroenLinks), Van der Staaij (SGP), Kant (SP), Balkenende
(CDA), Çörüz (CDA), Wolfsen (PvdA), Van Nieuwenhoven (PvdA),
Waalkens (PvdA) en Geluk (VVD).XNoot2Samenstelling:Leden: De Vries (PvdA), Bakker (D66), De Vries (VVD), Kamp (VVD), Koenders
(PvdA), Van Beek (VVD), Karimi (GroenLinks), Timmermans (PvdA), Van Bommel
(SP), Vendrik (GroenLinks), Albayrak (PvdA), voorzitter, Van Baalen (VVD),
Van Aartsen (VVD), Van Winsen (CDA), Van den Brink (LPF), Mastwijk (CDA),
Rambocus (CDA), Herben (LPF), ondervoorzitter, Kortenhorst (CDA), Huizinga-Heringa
(ChristenUnie), Bruls (CDA), Van Velzen (SP), Algra (CDA), Haverkamp (CDA),
Straub (PvdA), Blom (PvdA) en Eijsink (PvdA).Plv. leden: Van Dam (PvdA), De Graaf (D66), Rijpstra (VVD), De Grave (VVD),
Waalkens (PvdA), Oplaat (VVD), Halsema (GroenLinks), Fierens (PvdA), De Ruiter
(SP), Van den Brand (GroenLinks), Adelmund (PvdA), Cornielje (VVD), Wilders
(VVD), De Haan (CDA), Nawijn (LPF), Van der Knaap (CDA), Ferrier (CDA), Hermans
(LPF), Ross-van Dorp (CDA), Van der Staaij (SGP), Van Ardenne-van der Hoeven
(CDA), De Wit (SP), Jan de Vries (CDA), Ormel (CDA), Van Heemst (PvdA), Tichelaar
(PvdA) en Noorman-den Uyl (PvdA).XNoot3Samenstelling:Leden: Terpstra (VVD), Van Nieuwenhoven (PvdA), De Graaf (D66), Dijksma
(PvdA), voorzitter, De Haan (CDA), Koenders (PvdA), Buijs (CDA), Atsma (CDA),
Karimi (GroenLinks), Timmermans (PvdA), Van Bommel (SP), Albayrak (PvdA),
Van der Staaij (SGP), Hoogervorst (VVD), Wilders (VVD), Waalkens (PvdA), Van
Baalen (VVD), Van Winsen (CDA), Van den Brink (LPF), Van den Brand (GroenLinks),
Hessels (CDA), Spies (CDA), Eerdmans (LPF), ondervoorzitter, Van Velzen (SP),
De Nerée tot Babberich (CDA), Nijs (VVD) en Dubbelboer (PvdA).Plv. leden: De Vries (VVD), Duivesteijn (PvdA), Van der Laan (D66), Kruijsen
(PvdA), Bruls (CDA), Van Heteren (PvdA), Ross-van Dorp (CDA), Van Haersma
Buma (CDA), Duyvendak (GroenLinks), Bussemaker (PvdA), De Wit (SP), Eijsink
(PvdA), Rouvoet (ChristenUnie), Hirsi Ali (VVD), Griffith (VVD), Douma (PvdA),
Geluk (VVD), Algra (CDA), Vos (GroenLinks), Wijn (CDA), Van Ardenne-van der
Hoeven (CDA), Varela (LPF), Vergeer-Mudde (SP), Mastwijk (CDA), Van Aartsen
(VVD) en Fierens (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-23432-108.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl