Ondersteuningsbeleid Midden- en Oost-Europa; Brief minister en staatssecretaris met voortgangsnotitie Nederlands Ondersteuningsbeleid in Midden- en Oost-Europa 1998
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 23125, nr. 18

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

03-01-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

23125 nr. 18

30-08-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamVOORTGANGSNOTITIE NEDERLANDS ONDERSTEUNINGSBELEID MIDDEN-
EN OOST-EUROPA, 1998 Lijst van afkortingen Voorwoord1. Transitie in Midden- en Oost-Europa1.1 Politieke en maatschappelijke ontwikkelingenMidden-EuropaOost-Europa1.2 Sociaal-economische ontwikkelingen en Uitbreiding
Europese UnieDe crisis in RuslandVoortgang transitie1.3 Economische betrekkingen met NederlandHandel1. Sectorale verdeling van de Nederlandse export in 1998
naar Midden- en Oost-EuropaInvesteringen2. Nederlandse directe investeringen in Midden- en Oost-Europa
in 1998 1.4 Inzet van Nederlandse hulpactiviteiten3. HGIS verplichtingen 1994–1998 2 Instrumenten van het Ministerie van EZ2.1. Kennisoverdracht2.1.1. Management Assistentie4. Passage verplichtingen naar regio's/landen, 19985. PUM gerealiseerde missies naar regio's/landen, 19982.1.2. Technische assistentie en demonstratieprojecten6. Verplichtingen technische assistentie naar regio's/landen
in mln Nlg., 19982.1.3. PSO Pre-accessie7. Hoofdopdrachten Programma Samenwerking Preaccessie
1998 2.2. Bevordering van export en investeringen2.2.1. ExportinstrumentenProgramma Economische Samenwerking Projecten (PESP)8. Verplichtingen PESP naar regio's (in Nlg. mln)SENO9. Seno cumulatief (nominaal) obligo naar landen/regio's
(Nlg. mln.), 1998.Startende exporteurs, Programma Starters op Buitenlandse
Markten (PSB) en subsidieregeling Export Medewerkers Middenen Klein Bedrijf
(SEM)10. Verdeling PSB-Projecten in 19982.2.2. InvesteringsinstrumentenInvesteringsbevordering en Technische Assistentie (IBTA)11. Verplichtingen IBTA naar regio's/landen (in Nlg. mln),
1997 en 1998Tijdelijke Regeling Herverzekering Investeringen Oost-Europa
(TRHIO)/Regeling Herverzekering Investering (RHI)Investerings Faciliteit Midden- en Oost-Europa (IFMOE)/Investeringsfaciliteit
Opkomende Markten (IFOM)3. Instrumenten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken3.1. Matra programma12. Matra Programma 1998: verdeling over verschillende
onderdelen 3.1.1 Matra Projecten Programma13. Goedgekeurde Matra projecten en committeringen 1994–1998 14. Matra verplichtingen per land15. Verplichtingen voorvloeiend uit in 1998 goedgekeurde
Matraprojecten naar thema in mln Nlg 3.1.2. Matra Multilateraal Programma3.1.3. Matra-Kleine Ambassade Projecten Programma16. overzicht MATRA/KAP uitgaven, 1998 in Nlg. 1000 3.1.4. Matra Opleidingen Programma3.1.5. Matra Politieke Partijen Programma3.1.6. Programma Internationaal Natuurbeheer3.1.7. Matra pre-accessieProjectenOpleidingenDetacheringenStagesGemeentelijke Samenwerking ToetredingslandenDepartementale Initiatieven Preaccessie (DIP)Humanitaire HulpBIJLAGEN I : Raming en realisatie economische en maatschappelijke instrumentenBIJLAGE I RAMING EN REALISATIE ECONOMISCHE EN MAATSCHAPPELIJKE INSTRUMENTEN,
1998BIJLAGE II AKTIVITEITEN VAN VAKDEPARTEMENTENMinisterie van Algemene ZakenMinisterie van JustitieMinisterie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK)Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCenW)OnderwijsOnderzoek en wetenschappelijke samenwerkingCultuurMediaMinisterie van DefensieMinisterie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer (VROM)VolkshuisvestingMilieubeheerMinisterie van Verkeer en Waterstaat (VenW)Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV)Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SoZaWe)Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)BIJLAGE III INSTRUMENTEN VAN DE EUROPESE UNIEPhare-programmaTacis-programmaNucleaire veiligheidHumanitaire hulpBetalingsbalanssteun Europese Unie
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 23125Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 129 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
23 125Ondersteuningsbeleid Midden- en Oost-Europanr. 18BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN DE STAATSSECRETARIS
VAN ECONOMISCHE ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 30 augustus 1999Bijgaand gaat u toe de jaarlijkse notitie inzake de voortgang van het
Nederlands Ondersteuningsbeleid in Midden- en Oost-Europa over 1998 en met
name de activiteiten die worden verantwoord onder het non-ODA deel van de
Homogene Groep Internationale Samenwerking.Naast de resultaten van de verschillende samenwerkings- en ondersteuningsprogramma's
in 1998 en de programma's van de Europese Unie, wordt in deze notitie tevens
ingegaan op het kader waarbinnen het beleid vorm krijgt.De notitie is eveneens aangeboden aan de Voorzitter van de Eerste Kamer.De Minister van Buitenlandse Zaken,J. J. van AartsenDe Staatssecretaris van Economische Zaken,G. Ybema VOORTGANGSNOTITIE NEDERLANDS ONDERSTEUNINGSBELEID MIDDEN-
EN OOST-EUROPA, 1998 Lijst van afkortingen3   Voorwoord4   1.Transitie in Midden- en Oost-Europa4 1.1Politieke en maatschappelijke ontwikkelingen4 1.2Sociaal-economische ontwikkelingen71.3Economische betrekkingen met Nederland101.4Inzet van Nederlandse hulpactiviteiten12   2.Instrumenten van het Ministerie
van EZ132.1Kennisoverdracht13 2.1.1Management Assistentie13 2.1.2Technische assistentie en demonstratieprojecten14 2.1.3PSO Pre-accessie152.2Bevordering van export en investeringen172.2.1Exportinstrumenten172.2.2Investeringsinstrumenten18    3.Instrumenten van het Ministerie
van BZ20 3.1Matra Programma203.1.1Matra Projecten Programma21 3.1.2Matra Multilateraal Programma23 3.1.3Matra Kleine Ambassade
Projecten Programma24 3.1.4Matra Opleidingen Programma24 3.1.5Matra Politieke Partijen Programma253.1.6Programma Internationaal
Natuurbeheer253.1.7Preaccessie Programma Matra26   Bijlagen IRaming en realisatie
economische en maatschappelijke instrumenten29 IIActiviteiten van vakdepartementen30 IIIInstrumenten van de Europese Unie38Lijst van afkortingen BBPBruto Binnenlands ProduktEBRDEuropean Bank for Reconstruction and DevelopmentEIBEuropese Investeringsbank HGISHomogene Groep Internationale Samenwerking IBTAProgramma
Investeringsbevordering en Technische Assistentie dat wordt uitgevoerd door
de Financierings Maatschappij voor Ontwikkelingslanden (FMO).IFCInternational Finance
Corporation IFMOEInvesterings Faciliteit Midden- en Oost-Europa die wordt uitgevoerd door de
Nationale Investeringsbank (NIB). JIJoint ImplementationMatraHet programma Maatschappelijke
Transformatie is een instrument van het Ministerie van Buitenlandse Zaken.MoUMemorandum
of Understanding ODAOfficial Development Assistance, van overheidswege verstrekte
ontwikkelingsgerichte financiering – zgn. zuivere ontwikkelingshulp –
die rechtstreeks aan de ontwikkelingslanden ten goede komt. PassageDe subsidieregeling
managementcursussen Midden- en Oost-Europa die wordt uitgevoerd door het Nuffic. PESPProgramma
Economische Samenwerking Projecten dat wordt uitgevoerd door SenterPINProgramma Internationaal
Natuurbeheer, uitgevoerd door het Ministerie van LNV. PSBProgramma Starters op Buitenlandse
Markten PSOProgramma Samenwerking Oost-Europa dat wordt uitgevoerd door Senter. PUMProgramma uitzending
managers, uitgevoerd door de stichting PUM die gelieerd is aan het VNO/NCW.RHI (TRHIO) Regeling Herverzekering Investeringen, een samenvoeging van de Wet Herverzekering
Investering (WHI) en de Tijdelijke Regeling Herverzekering Investeringen Oost-Europa
(TRHIO) die viel onder de verantwoordelijkheid van het Ministerie van Economische
Zaken. De uitvoering berust bij de Nederlandse Crediet Maatschappij (NCM) SEMSubsidieregeling
Exportmedewerkers Midden- en KleinbedrijfVoorwoordIn deze voortgangsnotitie over de hulpverlening aan Midden- en Oost-Europa
wordt de samenwerkingsrelatie behandeld met de landen in deze regio, waarvan
de meeste niet (meer) behoren tot de categorie landen die door het Development
Assistance Committee (DAC) van de OESO zijn gedefinieerd als ontwikkelingslanden.
Achtereenvolgens komen aan de orde de politieke en sociaal-economische ontwikkelingen,
de samenwerkingsrelatie op economisch gebied, de inspanningen in het kader
van het Matra Programma en van de diverse betrokken departementen. Het verslag
wordt afgesloten met een overzicht van de hulpverlening door de Europese Unie.1. Transitie in Midden- en Oost-EuropaDe politieke en sociaal-economische ontwikkelingen in Midden- en Oost-Europa
liepen in 1998 uiteen. De positieve ontwikkelingen op verschillende terreinen,
vooral die relevant zijn voor de toetreding tot de EU, hebben zich in 1998
in Midden-Europa voortgezet. Dit geldt met name voor de landen waarmee de
toetredingsonderhandelingen zijn gestart. Deze landen bleken ook het best
bestand tegen de gevolgen van de crisis in de Russische economie sinds augustus
1998. Die crisis was de belangrijkste negatieve factor in het transitieproces.
Ze heeft Rusland grote problemen bezorgd (en ook de omgeving niet onberoerd
gelaten), nog versterkt door grote onzekerheid over het leiderschap van de
zieke President Jeltsin.Tenslotte leidden de etnische conflicten in Joegoslavië, weliswaar
buiten het verslaggebied, tot destabilisatie op de Balkan en vertraging van
de ontwikkeling in de buurstaten.1.1 Politieke en maatschappelijke ontwikkelingenMidden-EuropaDe trend van groei naar de toetreding tot de EU zette zich in 1998 in
de meeste landen voort, terwijl enkele landen een pas op de plaats maakten.
Met vijf landen uit de regio, Polen, Hongarije, Tsjechië, Estland en
Slovenië, voert de EU sinds enige tijd toetredingsonderhandelingen. De
uitspraak door de EU-staatshoofden dat elk land dat aan de voor toetreding
tot de EU gestelde vereisten voldoet, uitzicht wordt geboden op toetreding,
geeft ook de andere landen in Midden-Europa perspectief op toetreding op termijn.De voorbereidingen op toetreding tot de NAVO (in 1999) door Polen, Tsjechië
en Hongarije zijn een belangrijke impuls geweest voor het hervormingsproces
in deze landen. De politieke, maatschappelijke en economische transitie is
het verst gevorderd in Polen, Hongarije, Tsjechië, Slowakije, Estland,
Slovenië, Letland en Litouwen. Bulgarije en Roemenië maakten in
de verslagperiode minder voortgang1.De politieke ontwikkelingen in Midden-Europa in 1998 zijn over het algemeen
als positief te kwalificeren. Regeringswisselingen en beleidswijzigingen werden
geschraagd door het pluriforme, op democratische leest geschoeide staatsbestel
en vloeiden voort uit eerlijke en vrije verkiezingen. Vooralsnog blijft echter
in veel landen het risico bestaan dat tegenvallende resultaten van het politieke
en economische hervormingsbeleid meer behoudende en nationalistische krachten
in de kaart kunnen spelen.De ontwikkeling van het maatschappelijk middenveld in de landen van Midden-Europa
maakt vorderingen. De sociaal-economische situatie is daarbij in hoge mate
bepalend voor de onafhankelijkheid en daadkracht van maatschappelijke groeperingen.
Positief is daarbij dat de autoriteiten geleidelijk aanvaarden
dat beïnvloeding door maatschappelijke groeperingen een zinvolle aanvulling
kan vormen op de parlementaire democratie.Nadat Tsjechië in eerste instantie doorging voor één
van de meest succesvolle transitielanden, baren de ontwikkelingen in dit land
nu enige zorg. Sinds juni 1998 wordt het land geregeerd door een socialistische
minderheidsregering die zich geconfronteerd ziet met een stagnerende economie
en snel stijgende werkloosheid.De Poolse regering heeft het hervormingsbeleid in 1998 met kracht voortgezet.Moeilijke beslissingen op het gebied van hervormingen in de staal- en
mijnsector zijn echter nog uit de weg gegaan. Polen heeft betrekkelijk weinig
hinder ondervonden van de Russische crisis.Zowel de politieke als de maatschappelijke en economische ontwikkelingen
in Hongarije zijn als positief te kwalificeren. Met name het consequente economische
hervormingsbeleid sorteert een groot positief effect. Hongarije is het verst
gevorderd met de vervulling van de criteria van Kopenhagen.In Slowakije heeft zich na jaren van autoritair bewind een ommekeer ten
goede voltrokken. Als gevolg van de in september 1998 gehouden verkiezingen
werd de Meciar-regering afgelost door de democratische oppositie die een nieuwe
regering vormde waarvan ook een coalitie van Hongaarse minderheidspartijen
deel uitmaakt. De betrekkingen tussen Slowakije en Hongarije waren aan het
einde van 1998 merkbaar meer ontspannen dan voorheen. In mei 1999 werd coalitiekandidaat
Schuster in vrije en directe verkiezingen gekozen tot president.Roemenië bleef kampen met ernstige economische problemen, hetgeen
zijn invloed heeft op de politieke stabiliteit. Vooralsnog heeft President
Constantinescu de ontwikkelingen onder controle. Hij bracht in 1998 een bezoek
aan Nederland en gaf een impuls aan verdieping van de onderlinge betrekkingen.Bulgarije profiteerde van de normalisering die het gevolg was van de drastische,
door de internationale gemeenschap en financiële instellingen gesteunde
sanering van de overheidsfinanciën. Mede hierdoor kon dit land in rustig
vaarwater blijven.President Stoyanov bracht in 1998 een bezoek aan Nederland. Dit bezoek
was een impuls voor de verdere ontwikkeling van de goede bilaterale betrekkingen.Roemenië en Bulgarije zijn Nederlandse kiesgroeplanden waarmee nauw
wordt samengewerkt in het kader van de Wereldbank.Hoewel de op integratie van statenlozen en niet-staatsburgers in Estland
en Letland gerichte wetgeving in 1998 grotendeels werd voltooid, bleef ook
in 1998 de praktische inburgering nog achter bij de voornemens. De betrekkingen
met Rusland raakten door de aandacht vanuit de EU en de andere OVSE-landen
geleidelijk in rustiger vaarwater zodat gesproken kan worden van een duidelijke
verbetering van de verhoudingen in dit deel van Europa. De nieuwe Letse regering,
gevormd na succesvolle, democratische verkiezingen in oktober 1998, wekt vertrouwen
en streeft naar toelating tot de onderhandelingen over toetreding tot de EU
eind 1999. Estland was hierin reeds in 1997 voorgegaan.In Kroatië bleef de politiek-maatschappelijke ontwikkeling stagneren.
De regeerstijl van President Tudjman blijft autocratisch en dat betekent voortdurende aandacht en steun voor democratisch gezinde krachten vanuit
het buitenland.Oost-EuropaDe politieke situatie in Rusland werd in 1998 grotendeels bepaald door
de verslechterende gezondheidstoestand van President Jeltsin en de diepe economische
crisis die de optimistische verwachtingen van voorgaande jaren de bodem insloeg.
President Jeltsin werd regelmatig met gezondheidsklachten opgenomen in het
ziekenhuis en liet zich amper zien in het Kremlin. Hierdoor werden diverse
buitenlandse reizen afgezegd evenals bezoeken vanuit het buitenland, waaronder
dat van Koningin Beatrix eind november 1998.De economische vooruitzichten van Rusland verslechterden in augustus 1998
aanzienlijk toen de regering, daartoe gedwongen door omvangrijke begrotingstekorten,
gelijktijdig een moratorium afkondigde op de terugbetaling van schulden en
de roebel devalueerde (zie hoofdstuk 1.2). De binnenlandse politieke onrust
die ontstond toen President Jeltsin de regering Kirijenko naar huis stuurde
en vergeefse pogingen deed om voormalig premier Tsjernomyrdin door de Doema
als nieuwe premier benoemd te krijgen, verergerde de crisis.Uiteindelijk lukte het overeenstemming te krijgen over de benoeming van
Primakov als nieuwe premier. Deze is er sindsdien in geslaagd de immer moeizame
relatie met de Doema te verbeteren en daarmee enige politieke stabiliteit
te herstellen. Een effectieve en duurzame aanpak van de economische crisis
laat echter nog steeds op zich wachten.De inflatie neemt inmiddels toe en een kwart van de bevolking leeft beneden
de armoedegrens. Het IMF zette een lening van US$ 4.3 miljard na de eerste
tranchebetaling stop uit onvrede over het financiële beleid van de regering.Het democratiseringsproces verloopt moeizaam en de invloed van criminelen
op het economische, politieke en sociale leven is groot, hoewel de economische
crisis heeft gezorgd voor minder invloed van de financiële sector waar
zij hun machtsbasis bleken te hebben.Veel onafhankelijke media en NGO's hebben als gevolg van de crisis te
kampen met grote financiële problemen.Op het gebied van mensenrechten heeft het proces tegen de van hoogverraad
en spionage beschuldigde milieuactivist Alexander Nikitin, dat zich al meer
dan een jaar voortsleept, de nodige aandacht getrokken. De rechter heeft de
aanklacht nog niet afgewezen, hoewel er geen bewijs is voor de beschuldigingen
waardoor de zaak reeds meerdere keren terugverwezen moest worden naar de procureur
en de veiligheidsdienst.Ondanks aandringen van de Raad van Europa weigert de Doema nog steeds
de doodstraf formeel af te schaffen. Het moratorium op de tenuitvoerlegging
daarvan, dat medio 1996 werd ingesteld, blijft echter van kracht.In Oekraïne hebben zich in 1998 positieve ontwikkelingen voorgedaan.
De parlementsverkiezingen, de eerste volgens een nieuw electoraal systeem,
hadden naar het oordeel van de OVSE plaats op bevredigende wijze ondanks klachten
dat de media in hun berichtgeving over de verkiezingen zouden zijn gehinderd.
De Tataarse minderheid op de Krim, een autonome republiek, had moeite met
de uitslag omdat zij haar vertegenwoordiging in het parlement ten gevolge
van het nieuwe kiesstelsel zag afnemen.Hoewel de oppositie tegen President Koetsjma's pro-westerse koers in het
nieuwe parlement numeriek sterk bleef, wist de President in de eerste maanden
na de verkiezingen toch een aanzienlijk aantal hervormingsbesluiten door het
parlement te loodsen. Dit was mede aanleiding voor het IMF om
Oekraïne in september 1998 een Extended Fund Facility van US$ 2.2 mld.
te verschaffen. Mede als gevolg van de financiële crisis in Rusland waarmee
Oekraïne economisch nauw is verbonden, kon dit land later in het jaar
niet meer voldoen aan de IMF-voorwaarden hetgeen resulteerde in stopzetting
van deze faciliteit.De ratificatie door de Russische Doema van het Russisch-Oekraïnse
vriendschapsverdrag eind 1998 betekende een verdere normalisering van de verhouding
met Rusland.In het kader van de Raad van Europa kreeg Oekraïne ook in 1998 veel
kritiek te verduren aangezien het land nog niet heeft voldaan aan de verplichting
de doodstraf af te schaffen. Wel werd het moratorium op executies gehandhaafd.In Belarus is in 1998 zowel de binnenlandse situatie als de relatie met
het westen verslechterd.Er trad geen verbetering op in de mensenrechtensituatie, met name op het
terrein van de vrijheid van meningsuiting en de media. Ook de instelling door
de OVSE van de «Advisory and Monitoring Group» die tot taak kreeg
samen te werken met de Belarussische regering teneinde verbetering te brengen
in de grondwettelijke situatie en de toestand van de mensenrechten, leidde
niet tot resultaat.In april 1998 brak een crisis uit in de relatie met het westen toen President
Loekasjenko de ambassadeurs van onder meer enkele EU-lidstaten dwong hun woningen
in Minsk te verlaten. Uit protest tegen deze schending van de Weense Conventie
trokken alle EU-lidstaten hun ambassadeur terug en werden de Belarussische
ambassadeurs in de EU-lidstaten gelast naar hun land terug te keren. Toen
deze maatregel geen resultaat sorteerde, kondigde de EU een visumverbod af
voor prominente vertegenwoordigers van de Belarussische regering.Pas eind 1998 kon een oplossing worden bereikt waarbij de EU-ambassadeurs
(tijdelijk) weer toegang kregen tot hun woningen, de Belarussische regering
assistentie aanbood bij het vinden van nieuwe huisvesting en schadevergoeding
toezegde.Terwijl de betrekkingen met het westen verslechterden, sloot Belarus een
unificatie-overeenkomst met Rusland waarbij beide staten besloten tot verdere
politieke, economische en financiële integratie. Daarbij werd wel benadrukt
dat de soevereine status van beide landen ongewijzigd zou blijven.1.2 Sociaal-economische ontwikkelingen en Uitbreiding
Europese UnieDe belangrijkste ontwikkeling in de regio in 1998, zeker met het oog op
de langere termijn, is de start van de onderhandelingen met Polen, Hongarije,
Tsjechië, Estland en Slovenië over toetreding tot de Europese Unie.
Letland, Litouwen, Slowakije, Roemenië en Bulgarije zijn nog niet zover,
maar hebben wel het vooruitzicht dat bij voldoende voortgang in het transitieproces
ook met hen onderhandelingen over toetreding zullen worden begonnen. De politieke,
economische en institutionele criteria die zijn vastgelegd tijdens de Europese
Raad van Kopenhagen in 1993 (de zgn. «Kopenhagen-criteria»), vormen
de voornaamste toetssteen voor de opening van onderhandelingen over toetreding.
De economische criteria voor toetreding zijn in grote lijnen dezelfde als
die voor een succesvolle transitie: een open markteconomie, gebaseerd op het
concurrentiebeginsel en democratische instellingen. De toetredende landen
dienen voorts het Acquis Communautaire, het gehele
stelsel van wet- en regelgeving van de EU, over te nemen. Het de jure en de facto voldoen aan deze 80 000 pagina's Europese
wetgeving is een immense opgave. Bovendien dient dit alles binnen een tijdsbestek
van enkele jaren te worden afgerond. Belangrijk onderdeel van de besprekingen
is het zogenaamde proces van Acquis screening waarbij
zo nauwkeurig mogelijk wordt bepaald in hoeverre het Acquis al is opgenomen in de nationale wetgeving. In 1998 is deze
screening wat betreft de relatief eenvoudiger hoofdstukken van het Acquis voltooid. Naar verwachting zal het screeningsproces
met alle vijf eerstgenoemde kandidaatlidstaten medio 1999 worden afgerond.Het afgelopen jaar heeft binnen de groep toekomstige toetreders een grote
diversiteit in economische ontwikkeling te zien gegeven. Polen en Hongarije,
maar ook Slovenië en Estland zijn het verst gevorderd in het toetredingsproces.
In deze landen is het liberaliserings- en privatiseringsproces grotendeels
afgerond en is een volgende fase van transitie aangebroken. Daarbij gaat het
vooral om zaken als institutionele ontwikkeling ter ondersteuning van de markteconomie,
hervorming en regulering van de financiële sector, mededingingswetgeving
en het opbouwen van een sociaal vangnet. Deze tweede fase, het opbouwen van
instituties ter ondersteuning van de markteconomie terwijl de markt zelf nog
volop in ontwikkeling is, blijkt moeilijker dan de eerste fase en wordt ook
wel eens omschreven als het herbouwen van een schip op volle zee. Tsjechië
zakt een beetje weg na jaren van goede voortgang. De economische groei stagneert
en de voortgang in het toetredingsproces is teleurstellend. Van de groep van
landen waarmee de toetredingsonderhandelingen nog niet zijn begonnen, heeft
Slowakije het de afgelopen jaren economisch opvallend goed gedaan. Ironisch
genoeg wordt dit land, juist nu het in politiek stabieler vaarwater terecht
is gekomen met het aantreden van de regering Dzurinda, geconfronteerd met
economische tegenwind in de vorm van stagnerende groei, hoge werkloosheid
(13%) en een stijging van het financieringstekort, de staatsschuld en de inflatie,
grotendeels een erfenis van het beleid van de regering Meciar. Niettemin hoopt
men in Slowakije, evenals in Letland, bij de Europese Raad van Helsinki eind
1999 toch tot de eerste groep landen waarmee de EU over toetreding onderhandelt,
te worden toegelaten.De Baltische staten, Polen, Hongarije, Slowakije, Kroatië en Albanië
hebben in 1998 alle een groei van het BNP van rond 5% laten zien. Bulgarije
is erg laat begonnen met het transitieproces (pas in april 1997 werd voor
het eerst een serieus begin gemaakt met de hervormingen), maar is sindsdien
met een sneltreinvaart bezig de achterstand in te halen. Roemenië heeft
opnieuw een moeilijk jaar achter de rug, met economische achteruitgang en
scherp oplopende inflatie. Het dreigt achterop te raken bij het toetredingsproces.
De politieke wil is er wel bij de regering, maar het ontbreekt aan brede steun
in het parlement om de hervormingen krachtig door te zetten.De crisis in RuslandOp 17 augustus 1998 devalueerde de Russische regering de roebel, besloot
tot een moratorium op de afbetaling van buitenlandse schulden en maakte bekend
een groot deel van de binnenlandse schulden niet te kunnen betalen.De oorzaken van de crisis moeten met name worden gezocht in de structurele
tekorten op de overheidsbegroting. De belastinginning door de Russische overheid
verloopt erg moeizaam, vooral vanwege de slechte belastingmoraal mede als
gevolg van het ontbreken van adequate fiscale wetgeving en het naleven daarvan.
Daarnaast was de Russische overheid gedwongen een steeds groter deel van zijn
inkomsten te gebruiken voor rentebetalingen. De overheidsschuld steeg sterk
en moest voornamelijk worden gefinancierd met kortlopende leningen. Door dalende
olieprijzen en oplopende tekorten op de lopende rekening bleek het onmogelijk
de oplopende schulden te herfinancieren.Een andere oorzaak van de crisis is gelegen in de afwezigheid van een
goed werkend banksysteem terwijl er daarnaast sprake is van een corrupte
verwevenheid tussen de staat en het bedrijfsleven. Dit resulteerde in grootschalige
ontvreemding van gemeenschapsgeld op allerlei niveaus.Een relatief kleine groep mensen wist in korte tijd enorme rijkdom te
vergaren. Managers van staatsbedrijven werden niet zelden van de ene op de
andere dag eigenaar. Deze groep nieuwe-rijken gebruikt zijn politieke invloed
om zijn individuele belangen te beschermen. Modernisering van de belastingwetgeving
en andere economische hervormingen die tegen de belangen van deze groep ingingen,
bleven derhalve uit.De gevolgen van de crisis voor Rusland zelf zijn dramatisch te noemen
hoewel de door sommigen gevreesde rampscenario's, inclusief hongersnoden en
opstanden, niet zijn bewaarheid. Het BNP is in 1998 echter met 5% gedaald
t.o.v. 1997 en de inflatie over geheel 1998 bedroeg ongeveer 150%. De financiële
sector heeft enorme klappen gekregen en een groot aantal banken is failliet
gegaan waardoor veel Russen hun spaargeld zijn kwijt geraakt. De invoer is
gekelderd terwijl de export nauwelijks toenam omdat die voor het grootste
deel uit olie en gas bestaat en Rusland toch al maximaal produceerde wegens
de lage olieprijzen.Voor de overige landen van Midden- en Oost-Europa bleken twee factoren
bepalend voor de mate waarin zij last hadden van de Russische crisis: de voortgang
in het transitieproces en de verwevenheid met de Russische economie. Landen
zoals Polen en Hongarije ondervonden betrekkelijk weinig hinder van de Russische
crisis. De hervormingen zijn daar het verst gevorderd, er heerst een redelijke
mate van politieke stabiliteit en er is al een aantal jaren sprake van economische
groei waardoor deze landen tegen een stootje kunnen. Bovendien hebben zij
zich de afgelopen jaren economisch steeds meer gericht op West-Europa in het
perspectief op EU-toetreding waardoor inmiddels hun economische betrekkingen
met West-Europa van veel groter belang zijn dan die met Rusland.De landen van de Nieuwe Onafhankelijke Staten (NOS) hebben daarentegen
veel meer te lijden van de Russische crisis. Structurele hervormingen vinden
hier trager plaats en overheids- en buitenlandse schulden liggen aanzienlijk
hoger waardoor de gevoeligheid voor internationale schommelingen veel groter
is. Bovendien is nog een groot deel van het handelsverkeer op Rusland gericht.
Oekraïne maakt mede als gevolg van de situatie in Rusland een soortgelijke
crisis door. Zowel Rusland als Oekraïne hebben te maken met een krimp
van het BNP. Voortgang transitieIn eerdere rapportages werd al melding gemaakt van grote onderlinge verschillen
tussen de landen van Midden en Oost-Europa inzake de voortgang van het transitieproces
van een geleide- naar een markteconomie. Die verschillen zijn in 1998 groter
geworden. De landen die zich voorbereiden op toetreding tot de EU, zijn het
verst gevorderd met transitie en hervormingen. Voor veel andere landen geeft
1998 een vertraging in de voortgang van het transitieproces te zien. Gedeeltelijk
kan dat worden toegeschreven aan reacties van overheden op de crisis in Rusland
waardoor hervormingen werden teruggedraaid en de greep van de overheid op
de economie door allerlei maatregelen groter werd. Dit proces kan men met
name waarnemen in Rusland en in Oekraïne. In enkele landen van de NOS
echter, zoals Belarus, Turkmenistan en Oezbekistan is de vertraging meer het
resultaat van doelbewust overheidsbeleid los van de crisis in Rusland.De sociale kosten van het transitieproces zijn enorm groot. Werkloosheid,
terugval in inkomen, in een aantal landen daling van de levensverwachting,
en scherpe stijging van inkomensverschillen zijn voor veel inwoners
van Midden- en Oost-Europa, althans voorlopig, de neveneffecten van democratie
en marktwerking. Indicatief (en niet meer dan dat – de statistieken
van voor 1989 zijn onbetrouwbaar) is dat Polen het enige land van de gehele
regio is waar het BNP sinds enkele jaren boven het niveau van 1989 ligt terwijl
Slowakije en Slovenië dat niveau pas in 1998 voor het eerst haalden.
In de overige landen ligt het BNP nog steeds onder dat van 1989.1.3 Economische betrekkingen met NederlandDe economische betrekkingen tussen Nederland en de landen van Midden-
en Oost-Europa blijven zich intensiveren. Die toenemende belangstelling blijkt
onder meer uit de vele handelsmissies en bezoeken van bewindslieden op economisch
terrein van en naar Nederland. Ook de handels- en investeringscijfers laten
in het algemeen een stijgende lijn zien.HandelDe handelscijfers met Midden- en Oost Europa zijn relatief weinig aangetast
door de crisis in Rusland. Terwijl de Nederlandse export wereldwijd in 1998
steeg met 4%, bedroeg die stijging voor geheel Midden- en Oost-Europa 6,8%,
ondanks de crisis in Rusland. De stijging van de import vanuit deze regio
(3,3%) bleef wel achter bij die uit de rest van de wereld (5,2%).De export naar Rusland kwam kort na 17 augustus 1998 praktisch stil te
liggen. Exporteerde Nederland in 1997 nog voor bijna Nlg. 4 miljard naar Rusland,
in 1998 was dat niet meer dan Nlg. 3,2 miljard ofwel een daling van ruim 17%.
Ook de invoer uit Rusland daalde fors met bijna 16%. Die daling is nog dramatischer
als in ogenschouw wordt genomen dat gedurende de eerste helft van 1998 de
handel met Rusland nog een forse groei te zien gaf. Ook de handel met Oekraïne,
weliswaar van een andere orde, zakte behoorlijk in.De handel met de overige landen in Midden-Europa ondervond weinig last
van de Russische crisis. Integendeel, de handel met Polen steeg ruim 20% waardoor
Polen de belangrijkste afzetmarkt in de regio werd. De twee andere grote markten
gaven eveneens hoge groeicijfers te zien: de export naar Tsjechië steeg
met 14,1%, de import uit dat land zelfs met 39%. De in- en uitvoer met Hongarije
stegen beide met ongeveer 11%.De handel met de Baltische Staten laat een wisselend beeld zien. De export
naar Letland steeg in 1998 met ongeveer 20% tot Nlg. 264 miljoen, terwijl
de invoer uit dat land zich min of meer stabiliseerde (Nlg. 570 miljoen).
De export naar Litouwen vertoonde in 1998 een lichte stijging (ongeveer 2,5%),
na het succesvolle jaar 1997 toen er sprake was van een groei van maar liefst
50%. De invoer uit Litouwen liet een daling zien van 20%. De export naar Estland
groeide met 20%, terwijl de invoer uit dat land daalde met iets minder dan
5%.Binnen de Nederlandse export naar de landen in Midden- en Oost-Europa
zijn machines en vervoermiddelen, met een aandeel van ruim een derde, prominent
aanwezig. Met name Polen is een belangrijke afzetmarkt voor Nederlandse producten
in deze sector met een waarde van meer dan Nlg. 1,5 miljard. Verder blijven
landbouwprodukten het goed doen in de regio. De export naar Rusland bestond
in 1998 opnieuw voor bijna de helft uit landbouwprodukten. 1. Sectorale verdeling van de Nederlandse export in 1998
naar Midden- en Oost-EuropaInvesteringenBuitenlandse directe investeringen zijn van groot belang voor Midden-
en Oost-Europa. Binnenlandse besparingen blijven vaak achter waardoor binnenlands
kapitaal veelal schaars is. Dankzij buitenlandse investeringen kunnen deze
landen kennis maken met moderne technologie, know-how en marketingtechnieken
hetgeen een stimulans kan geven aan de economische groei en de hervormingen.
Daarnaast is de instroom van buitenlands kapitaal van belang voor de financiering
van tekorten op de lopende rekening.Het belang van Midden- en Oost-Europa voor investeringsstromen vanuit
Nederland is nog steeds gering, hoewel gestaag groeiend. Was in 1996 het aandeel
van de regio nog 4,1% van het totaal aan Nederlandse directe investeringen
in het buitenland, in 1998 steeg dit percentage tot 4,9. Voor vrijwel alle
landen in de regio is Nederland een belangrijke investeerder. Polen (Nlg.
1232 mln.) en Hongarije (Nlg. 901 mln., een stijging met meer dan 50%) waren
in 1998 de belangrijkste landen voor Nederlandse investeerders. De crisis
in Rusland heeft de investeringen in dat land en de rest van de NOS met meer
dan de helft doen afnemen, van Nlg. 1236 mln. in 1997 naar Nlg. 578 mln. in
1998.De directe investeringen van Nederland in de Baltische Staten zijn marginaal
te noemen. Na een aanvankelijk lichte stijging tot Nlg. 12 miljoen in 1997,
daalde de directe investeringen van Nederland in de Baltische Staten in 1998
naar Nlg. 7 miljoen.2. Nederlandse directe investeringen in Midden- en Oost-Europa
in 1998 * overige MOE omvat Albanië, Bulgarije, Roemenië, Slovenië,
Slowakije, de voormalige Europese Sovjet republieken en voormalig Joegoslavië 1.4 Inzet van Nederlandse hulpactiviteitenMet ingang van de begroting voor 1997 is de Homogene Groep Internationale
Samenwerking (HGIS) ingesteld. De HGIS beloopt 1.1% van het BNP. Binnen de
HGIS is een bedrag gereserveerd voor de hulpactiviteiten in Midden- en Oost-Europa.
Deze middelen zijn onderdeel van het gedeelte van de HGIS (0.3% BNP) dat bestemd
is voor non-ODA activiteiten, dwz. gericht op landen die niet de status hebben
van ontwikkelingsland volgens de zgn. DAC-I lijst van de OESO. De HGIS-middelen
bestemd voor Midden- en Oost-Europa zijn ondergebracht bij drie ministeries:– Ministerie van Economische Zaken: met name PSO en een aantal generieke
instrumenten– Ministerie van Buitenlandse Zaken: het Matra Programma en humanitaire
hulp– Ministerie van Financiën: afdracht aan de EBRD3. HGIS verplichtingen 1994–1998 HGIS verplichtingen mln. Nlg.totaal 1994-19981998199719961995 1994 Ministerie van EZ1 516,4201,9525,2323,8759,9189,6waaronder PSO 107,787,675,259,160,4Ministerie
van BZ306,2108,479,747,835,035,3waaronder MATRA 98,573,738,025,226,2Ministerie van Financien15,78,07,7000Totaal1 838,3318,3612,6371,6310,9224,9In de hoofdstukken 2 en 3 wordt nader ingegaan op de voornaamste ontwikkelingen
binnen de programma's van het Ministerie van Economische Zaken en het Matra
Programma.In bijlage I wordt een gedetailleerd overzicht gegeven van het gebruik
van de in 1998 binnen de HGIS voor Midden- en Oost-Europa beschikbaar gestelde
middelen in verhouding tot de geraamde bedragen.De instrumenten van het ministerie van Economische Zaken besloegen in
1998 een bedrag van Nlg. 201,9 mln. aan verplichtingen tegenover een raming
van Nlg. 233,6 mln.Onder het Matra programma zijn in 1998 voor een bedrag van Nlg. 98,5 mln.
verplichtingen aangegaan, wat ten opzichte van 1997 een stijging met ruim
30% betekende.De overige ministeries hebben een adviserende rol bij de uitvoering van
bovenstaande hulpprogramma's. De samenwerking tussen de activiteiten van de
verschillende ministeries verloopt over het algemeen naar wens en komt tot
uiting in betere coördinatie van de verschillende programma's en activiteiten.
Een aantal ministeries heeft ook buiten de HGIS afzonderlijk middelen gereserveerd
die worden ingezet voor de hulp aan Midden- en Oost-Europa. Deze komen aan
de orde in bijlage II.Naast de hier genoemde bilaterale hulpinspanningen ondersteunt Nederland
ook door zijn bijdrage aan de EU de landen in Midden- en Oost-Europa. De EU
is met de hulpprogramma's Phare en Tacis één van de belangrijkste
donoren aan Midden- en Oost-Europa. In bijlage III wordt nader ingegaan op
haar activiteiten in 1998. 2 Instrumenten van het Ministerie van EZ2.1. Kennisoverdracht2.1.1. Management AssistentieHet cluster management assistentie omvatte in 1998 de subsidieregeling
Passage en activiteiten van de Stichting De Baak en de Stichting International
Human Resources Development en van de Stichting PUM (alle geliëerd aan
het VNO/NCW).Voor Passage was 1998 het laatste jaar waarin aanvragen konden worden
ingediend. In totaal is voor ruim Nlg. 2 mln. ondersteuning geboden aan 110
cursussen. Aan deze cursussen werd deelgenomen door ruim 1100 cursisten, een
toename met ruim 10% ten opzichte van 1997. De management-trainingen onder
deze regeling betreffen vooral de sectoren landbouw, bedrijfsleven, gezondheid
en onderwijs. Het merendeel van de cursisten komt uit Rusland, Slowakije,
Polen en Hongarije.4. Passage verplichtingen naar regio's/landen, 19981De managementcursussen van de Baak werden in 1998 gehouden in Oekraïne
(Odessa en Charkov) en Rusland (Nizhny Novgorod). Er waren ruim 100 cursisten
waarvan er 35 een vervolgcursus in Nederland hebben gevolgd, inclusief een
korte stage in een bedrijf.Stages nemen ook een belangrijke plaats in in het gecombineerde beurzen-
en stage programma van de Stichting International Human Resources Development.
In reactie op de oproep van president Jeltsin aan het Westen om Russische
managers te trainen in westerse managementtechnieken is tijdens het bezoek
van premier Tsjernomyrdin eind '97 medewerking toegezegd in de vorm van subsidiëring
van het VNO/NCW-initiatief voor een «pilot»-training. Deze training
die mede is gesubsidiëerd door de ministeries van OCW en V&W, heeft
eind 1998 plaatsgevonden. Ook bij dit programma blijkt een actieve deelname
door het Nederlandse bedrijfsleven onmisbaar voor het welslagen van de cursus.
Het opleidingsprogramma (incl. stage) zal in 1999 nog tweemaal worden georganiseerd.In 1998 heeft de Stichting PUM (Programma Uitzending Managers) in de regio
415 missies en 49 trainingen verzorgd. De meeste missies werden uitgevoerd
in Midden-Europa en Rusland. Het programma is duidelijk de kinderschoenen
ontgroeid en heeft met de gezamenlijke jaarlijkse ondersteuning door EZ en
BZ/OS alleen in de DAC-NOSlanden) een wereldwijde omvang bereikt van bijna
Nlg. 20 mln. 5. PUM gerealiseerde missies naar regio's/landen, 199812.1.2. Technische assistentie en demonstratieprojectenTot deze cluster worden gerekend het PSO, co-financiering van multilaterale
projecten en trustfunds. Het onderstaande diagram geeft een beeld van de inzet
van de middelen voor deze cluster.6. Verplichtingen technische assistentie naar regio's/landen
in mln Nlg., 19981De economische crisis in Rusland heeft in 1998 geleid tot een aanscherping
van het beleid voor het PSO. Door de onzekere economische situatie in Rusland,
evenals in het buurland Oekraïne, zullen PSO-projecten meer aansluiten
bij initiatieven van Nederlandse ondernemingen. Zo zullen bijvoorbeeld demonstratieprojecten
zoveel mogelijk in het kader van lopende Nederlandse activiteiten plaats hebben.
De kans op een duurzaam PSO-project is onder de huidige Russische economische
omstandigheden zo groter. Het PSO kan op deze wijze tevens een impuls geven
aan het op peil houden van commerciële activiteiten in Rusland.De Russische crisis heeft overigens niet alleen negatieve gevolgen: door
de wens van de Russische regering de afhankelijkheid van importen te beperken,
hecht deze hoge prioriteit aan investeringen in bijvoorbeeld de agrarische
sector waarvan Nederlandse ondernemingen kunnen profiteren. Tot dusver hebben
zich nog geen grote problemen voorgedaan met PSO-projecten als gevolg van
de crisis. Wel is in 1998 besloten dat EZ en Senter vanaf de aanvang van een
project nog scherper zullen letten op de duurzaamheid van het project en een
mogelijk commercieel vervolg.In 1998 zijn voor het eerst PSO-projecten gestart in Armenië, Azerbeidzjan,
Georgië en Macedonië.Begin 1998 zijn voor het laatst PSO projecten van het vertrouwde type
ontwikkeld in de vijf landen van Midden-Europa waarmee de EU onderhandelt
over toetreding. Dit betekent een verdere concentratie van de inzet van het
PSO-budget (concentratie op 14 in plaats van 19 landen). Vanaf 1999 zullen
Rusland, Oekraïne, Roemenië en Bulgarije een hogere prioriteit krijgen.
Het voornemen is het aantal landen verder te beperken na 2000
wanneer geen nieuwe projecten meer worden ontwikkeld in Slowakije, Kroatië,
Letland en Litouwen. Box bij PSO:PSO energiebesparingsproject OekraïneHet in Oekraïne (Podol district, Kiev) uitgevoerde energiebesparingsproject
illustreert de toegevoegde waarde van het PSO-programma op treffende wijze.Sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie is Oekraïne voor haar energiebehoefte
afhankelijk van import. Hoewel energieprijzen de afgelopen jaren geleidelijk
naar het wereldmarktniveau zijn gestegen en een steeds zwaardere last vormen
voor de burgers, is energiebesparing voor Oekraïnse huishoudens nog nauwelijks
aan de orde. Verwarmingsradiatoren hebben geen kranen, dus als het te warm
wordt zet men het raam open, ook midden in de winter. Verrekening van energiekosten
geschiedt veelal nog op basis van de oppervlaktematen van de woning waarvan
geen enkele prikkel uitgaat tot energiezuinig gedrag.Bij het met PSO-gelden gefinancierde demonstratieproject werd –
met inzet van het Nederlands bedrijfsleven – een groot flatgebouw van
diverse energiebesparende maatregelen voorzien. Om een goede vergelijking
mogelijk te maken werd een deel van het gebouw niet, een ander deel beperkt
(o.a. isolatie, individuele bemetering) en het derde deel uitgebreid aangepast
(o.a. individueel regelbare thermostaten, isolatie van muren). Ook werden
in het derde deel zgn. «ecoteams» gevormd door en voor bewoners
om elkaar bij te staan. Tegelijkertijd werd de maandelijkse energierekening
van alle bewoners gebaseerd op het werkelijk energieverbruik. Dit vergde ingrijpende
aanpassingen van het financieel-administratief systeem van de lokale overheid.De resultaten waren opmerkelijk: het gemiddelde energieverbruik daalde
met 25%, waarmee gemiddeld zo'n 35% aan kosten werd bespaard. In individuele
gevallen werd maar liefst tot 60% op de energierekening bespaard. Het energiebewustzijn
onder de bewoners is hierdoor aanmerkelijk toegenomen.In 1998 is na een Europese aanbestedingsprocedure opdracht verleend voor
de uitvoering van een evaluatie van het PSO over de periode 1994–1997.
Het rapport zal naar verwachting na de zomer beschikbaar zijn. Dit jaar zullen
ook de trustfunds met EBRD, WB en IFC en cofinancieringsactiviteiten met genoemde
multilaterale instellingen worden geëvalueerd.2.1.3. PSO Pre-accessieHet Ministerie van Economische Zaken zal in alle tien landen die zich
hebben aangemeld voor EU-lidmaatschap een inspanning blijven leveren op het
terrein van pre-accessie. Om doelmatigheidsredenen zal dit formeel in PSO-kader
geschieden met de aantekening dat de klassieke PSO-doelstellingen (transitiebevordering
en positionering Nederlands bedrijfsleven) niet onverkort van toepassing zijn
bij de pre-accessiehulp ter bevordering van de toetreding tot de EU.Het pre-accessie instrument richtte zich in 1998 op de bevordering van
het overnemen en implementeren van de Europese wet- en regelgeving (acquis
communautaire) van die landen waarmee de onderhandelingen over toetreding
tot de EU gaande zijn (Estland, Hongarije, Polen, Slovenië, Tsjechië).
Het programma is vraaggestuurd en de «government to government»-relatie
staat voorop. Er zijn twee lijnen ontwikkeld waarlangs pre-accessiesteun aan
deze groep landen kan worden geboden:a. korte ambtelijke vormen van assistentie in de vorm van werkbezoeken, seminars, stages en trainingen van ambtenaren die betrokken zijn bij
de implementatie en uitvoering van het acquis communautaire in hun landenb. langdurige samenwerkingsprojecten waarbij naast ambtelijke kennis ook
gebruik kan worden gemaakt van expertise uit de private sector.Ook het PSO Pre-accessieprogramma wordt uitgevoerd door Senter. Kenmerk
van het Pre-accessie instrument is dat het voornamelijk wordt ingezet voor
de institutionele ontwikkeling van organisaties die verantwoordelijk zijn
voor de implementatie van de (EU) wet- en regelgeving. De door Senter ontwikkelde
projecten leveren een gedegen bijdrage aan het functioneren van dergelijke
uitvoeringsinstanties in de betreffende landen. Hierbij gaat de aandacht zowel
uit naar de samenwerking tussen uitvoeringsinstanties en ministeries, als
naar de samenwerking tussen instanties en klantengroepen.Krijgt bij het reguliere PSO zo'n instantie slechts aandacht voor zover
het de technologische kennisoverdracht betreft, bij Pre-accessie is het andersom:
technologie en hardware worden uitsluitend meegenomen wanneer dit in het belang
is van de ontwikkeling van de organisatie. Hierdoor ontstaat logischerwijs
een geheel ander soort projecten waardoor ook andere expertise nodig is. De
ervaring uit 1998 leert dan ook dat diverse nieuwe bedrijven en consultants
zich hebben gemeld als potentiële uitvoerder.Het reguliere PSO wordt ingezet op thema's en projecten die het ontvangende
land aandraagt en goedkeurt. Ervan afgezien dat de uitvoering van een project
kansen moet kunnen creëren voor het Nederlandse bedrijfsleven, worden
hier verder geen eisen aan gesteld. Bij Pre-accessie wordt de vraaggestuurdheid
echter uitgebreid met «accessie gestuurdheid». Alle inspanningen
zijn erop gericht dat de vijf betrokken landen het acquis zo snel mogelijk
overnemen. Het creëren van kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven
speelt daardoor een ondergeschikte rol, maar Senter richt zich bij de keuze
van de projecten wel zoveel mogelijk op projecten die voor de Nederlandse
economie en het bedrijfsleven van belang zijn. De eerste inventarisatieronde
in de genoemde landen leverde suggesties op in de sectoren transport, keuring
van voedingswaren, normalisatie en certificatie, milieu-inspectie en douane-
en grensaangelegenheden.Er zijn in 1998 projecten ontwikkeld op het gebied van accreditatie en
certificatie in Polen en Slovenië, regulering van het beroepsgoederenvervoer
in Tsjechië, milieu-inspectie in Hongarije en keuring van voedingswaren
in Polen en Estland. In het eerste jaar van dit nieuwe instrument is een totaalbedrag
van Nlg. 5,1 mln. gecommitteerd. Dit bedrag bestaat uit:6 hoofdopdrachten voor een bedrag van Nlg. 4,95 mln. Het betreft hier
projecten in Estland, Hongarije, Polen, Slovenië en Tsjechië. In
Polen zijn twee projecten uitgevoerd, in de andere landen één.4 identificatiemissies voor een bedrag van in totaal Nlg. 121,000,-. De
missies zijn uitgevoerd in Estland, Tsjechië, Polen en Slovenië. 7. Hoofdopdrachten Programma Samenwerking Preaccessie
1998 2.2. Bevordering van export en investeringen2.2.1. ExportinstrumentenProgramma Economische Samenwerking Projecten (PESP)De belangstelling voor het PESP is nog steeds groeiende. Wat betreft aantal
ingediende voorstellen hebben de landen van Midden- en Oost-Europa in 1998
Azië van de eerste plaats gestoten. Naar aangegane verplichtingen eindigden
beide regio's gelijk8. Verplichtingen PESP naar regio's (in Nlg. mln)1In 1998 is besloten de in specifieke gevallen geldende hogere maximale
opdrachtsom van Nlg. 450,000,- te laten vervallen. De maximale PESP-opdrachtsom
bedraagt nu Nlg. 288,643,-. Zoals ook aangegeven in de EZ-begroting 1999,
heeft de Staatssecretaris de bevoegdheid hiervan bij uitzondering en onder
stringente voorwaarden af te wijken bij individuele projecten met een voor
Nederland strategisch karakter.Het programma zal in 1999 worden geëvalueerd.SENOIn 1998 is wederom een groot aantal transacties naar Midden- en Oost-Europese
landen tot stand gekomen. Het bedrag aan uitstaande polissen nam toe met Nlg.
134 mln. tot een reëel obligo van Nlg. 289 mln. Het aantal nieuwe aanvragen
en dekkingstoezeggingen bleef in 1998 nagenoeg gelijk. In totaal is voor Nlg.
231 mln. aan nieuwe projecten in dekking aanvaard. Vanwege de Rusland-crisis
is met name in de tweede helft van 1998 voor Nlg. 226 mln. aan dekkingstoezeggingen
ingetrokken waardoor het totale nominale obligo van de faciliteit (dekkingstoezeggingen
en polissen) in het afgelopen jaar nagenoeg niet toenam. 9. Seno cumulatief (nominaal) obligo naar landen/regio's
(Nlg. mln.), 1998.De schade ten gevolge van de recente crisis in Rusland is tot op heden
gering.Het cumulatief uitstaande obligo (nominaal obligo) betreft tot nu toe
voornamelijk Rusland en Oekraïne. De belangrijkste sectoren zijn transport
en landbouw. Roemenië is het afgelopen jaar toegevoegd aan de landenlijst
aangezien dit land niet meer in aanmerking komt voor de reguliere exportkredietverzekering.In het verslag over 1997 werd een doelmatiger inzet van deze overheidsmiddelen
aangekondigd die in 1999 zal zijn gerealiseerd. Dan zal de financiële
ex ante afdekking van de uitstaande risico's worden gereduceerd van 50% naar
33%.De oorspronkelijk voor 1998 geplande evaluatie van de SENO faciliteit
is uitgesteld tot najaar 1999.Startende exporteurs, Programma Starters op Buitenlandse
Markten (PSB) en subsidieregeling Export Medewerkers Middenen Klein Bedrijf
(SEM)In 1998 was het PSB open voor de EU, Noorwegen, Zwitserland, Turkije,
de Baltische Staten, Hongarije, Polen, Slovenië, Slowakije en Tsjechië.
Van de 191 PSB-projecten in 1998 betrof 17% Midden-Europa (10% Tsjechië/Slowakije,
5% Polen, 1% Hongarije en 1% Baltische Staten). Voor SEM (62 deelnemers) is
het naar de aard van de regeling niet mogelijk te bepalen welk deel terecht
komt in Midden- en Oost-Europa.10. Verdeling PSB-Projecten in 19981In 1998 is het gebruik van PSB en SEM ten opzichte van 1997 ongeveer gelijk
gebleven. In het licht van het omvangrijke onbenutte exportpotentieel onder
MKB is dit teleurstellend. Daarom zijn mede op basis van de evaluatie van
het PSB en adviezen uit het veld PSB en SEM per 1 januari '99 aangepast. Daarmee
wordt beoogd hun bereik te vergroten door een actieve benadering van de doelgroep,
het MKB ondersteuning op maat te leveren en het PSB zo eenvoudig en toegankelijk
mogelijk te maken. PSB is vanaf 1 januari 1999 opengesteld voor alle
landen waardoor thans voor alle Midden- en Oost-Europese landen aanvragen
kunnen worden ingediend.2.2.2. InvesteringsinstrumentenInvesteringsbevordering en Technische Assistentie (IBTA)Het aantal aanvragen in 1998 (166) vertoont ten opzichte van 1997 een lichte daling. Dit werkt door in de verplichtingen die het afgelopen
jaar zijn aangegaan. De meeste aanvragen hebben betrekking op technische assistentie
(89%), dat wil zeggen management training en/of scholing nadat de investering
heeft plaatsgehad.11. Verplichtingen IBTA naar regio's/landen (in Nlg. mln),
1997 en 19981Het merendeel van zowel aanvragen als aangegane verplichtingen heeft betrekking
op Midden-Europa. Een substantiële «trend oostwaarts» is
nog niet te ontdekken. De effecten van de Rusland-crisis laten zich echter
evenmin zien; de verplichtingen zijn t.o.v. 1997 juist toegenomen. Verreweg
de meeste projecten liggen op het terrein van de industriële sector (Nlg.
8,6 mln.), gevolgd door landbouw (Nlg. 2,8 mln.), transport (Nlg. 1,6 mln.)
en handel/toerisme (Nlg. 1,6 mln.).Als gevolg van de inwerkingtreding van de 3e tranche van de Algemene Wet
Bestuursrecht heeft de IBTA-faciliteit voor Oost-Europa medio 1998 een wettelijke
basis gekregen in de vorm van een ministeriële regeling.Tijdelijke Regeling Herverzekering Investeringen Oost-Europa
(TRHIO)/Regeling Herverzekering Investering (RHI)In 1998 is besloten dat met terugwerkende kracht van de inwerkingtreding
van de RHI (oktober 1997) alle eventuele schades op voormalig TRHIO-landen
voor rekening van het Ministerie van Financiën komen.De reeds bestaande TRHIO-portefeuille is in 1998 door de afwikkeling van
twee polissen in verband met het niet doorgaan van projecten met ca. Nlg.
30 mln. afgenomen. Het cumulatief uitstaande TRHIO obligo ultimo 1998 bedroeg
ca. Nlg. 205 mln.Onder de RHI zijn in 1998 twee nieuwe polissen op Rusland verleend met
een obligo van ca. Nlg. 140 mln. Belangrijke sectoren in Midden- en Oost-Europa
zijn voeding en electronica. Over het geheel genomen valt het beroep op de
RHI nog steeds wat tegen.Investerings Faciliteit Midden- en Oost-Europa (IFMOE)/Investeringsfaciliteit
Opkomende Markten (IFOM)In 1998 werd een recordaantal aanvragen gehonoreerd. EZ verleende borgstelling
voor 14 kredieten met een totaalbedrag van ca. Nlg. 60 mln. Voor het doen
van borgstellingen was ultimo 1998 ca Nlg. 220 mln beschikbaar.Dominante regio is Midden-Europa (89% van het totaal van de kredieten
waarvan de helft in Polen). Juist in deze regio speelt de IFOM thans in toenemende
mate een ondersteunende rol voor het kleinere Nederlandse bedrijfleven. Dit
gegeven is een belangrijke kanttekening bij de beleidsmatige wens tot een
«trend oostwaarts». In 1998 werden overigens voor het eerst ook
in Oekraïne kredieten verleend. Agribusiness blijft de belangrijkste
sector.Na een moeizame Europese notificatieprocedure werd in 1998 goedkeuring
verkregen voor de vooral door het MKB gewenste verlaging van de ondergrens
van de IFOM van Nlg. 1 mln. naar Nlg. 100 000,- en voor de uitbreiding
van de IFOM naar een aantal opkomende markten buiten Europa. Op last van de
Europese Commissie diende de regeling wel tot het MKB (volgens
de Europese definitie) te worden beperkt. Dat was voor EZ aanleiding de beoogde
uitbreiding van de landenlijst, met uitzondering van de landen in de Kaukasus,
vooralsnog niet te effectueren. De nieuwe IFOM-overeenkomst is met ingang
van 1999 in werking getreden.Uit nadere discussie is inmiddels gebleken dat Brussel een wat soepeler
interpretatie van de MKB-definitie hanteert dan oorspronkelijk werd gedacht.
Met ingang van 1 mei 1999 is de landenlijst daarom alsnog volgens het oorspronkelijke
plan uitgebreid met 10 landen in Afrika, Azië en Zuid-Amerika.3. Instrumenten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken3.1. Matra programmaDe bekendheid van Matra bij het maatschappelijk middenveld in Nederland
en de landen van Midden- en Oost-Europa is in de afgelopen jaren geleidelijk
gegroeid en komt tot uiting in een sterk toenemend aantal projectvoorstellen
dat wordt ingediend en een stijging van het aantal «cliënten»
waarmee Matra samenwerkt.De indruk bestaat dat de waardering voor de verschillende componenten
waaruit het Matra programma bestaat, bij betrokken organisaties en personen
over het algemeen groot is en dat het Matra programma zijn hoofddoelstelling
in belangrijke mate realiseert. Deze indruk wordt bevestigd door een evaluatie
van het Matra projecten programma die door de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking
en Beleidsevaluatie van het Ministerie van Buitenlandse Zaken in 1998 is uitgevoerd
en waarvan de resultaten onlangs aan het Parlement werden aangeboden. Het
valt keer op keer op dat de beoogde transformatie niet van buiten kan worden
opgelegd doch de verantwoordelijkheid is van de betreffende landen zelf. Dit
vergt niet alleen een groot aantal wijzigingen in wetgeving en bestuur maar
veeleer een mentaliteitsverandering waarbij andere landen behulpzaam kunnen
zijn. Nederland speelt daarbij onder meer met Matra een substantiële
rol.Het Matra Programma viel in 1998 uiteen in de volgende onderdelen die
hieronder apart worden behandeld:– Matra Projecten Programma (MPP)– Matra Multilateraal Programma (MMP)– Matra Kleine Ambassade Projecten (KAP)– Matra Opleidingen Programma (MOP)– Politieke Partijen Programma (PPP)– Programma Internationaal Natuurbeheer (PIN)– Good Governance en Pre-accessie Programma Matra (GGP)In 1998 was voor het gehele Matra Programma een bedrag van Nlg. 70 mln.
beschikbaar dat als volgt is besteed: 12. Matra Programma 1998: verdeling over verschillende
onderdelen 3.1.1 Matra Projecten ProgrammaUit het hierbovenstaande taartdiagram blijkt dat het Matra Projecten Programma
verreweg het grootste programma onderdeel van Matra is. Het ministerie is
hier afhankelijk van het initiatief van het maatschappelijk middenveld. Bij
de beoordeling van ingediende Matra voorstellen wordt getoetst welke invloed
de beoogde activiteit zal hebben op de positie van de burger en/of de overheid
en op de interactie tussen beide. Activiteiten die zich richten op de positie
van de burger kunnen de opbouw van een maatschappelijk middenveld («civil
society») betreffen zoals het versterken van de rechtszekerheid van
burgers, het stimuleren van particulier initiatief en pluriformiteit enz.Bij activiteiten gericht op de positie van de overheid kan men denken
aan verbetering van het functioneren van die overheid, bevordering van openbaar
bestuur en democratie, versterking van de rechtsstaat enz.Het aantal in 1998 goedgekeurde Matra-projecten vertoonde een forse stijging
ten opzichte van voorgaande jaren, nl. 105 tegen 62 in 1997 ofwel een stijging
van bijna 70%. Het in 1998 voor Matra projecten gecommitteerde bedrag verdubbelde
royaal ten opzichte 1997 (Nlg. 88.2 mln. in 1998 tegenover Nlg. 33.7 mln.
in 1997). Deze stijging hangt samen met een toeneming van het kasplafond met
Nlg. 15 mln. hetgeen op zijn beurt leidde tot een aanzienlijke groei van de
verplichtingen.13. Goedgekeurde Matra projecten en committeringen 1994–1998 Land/regioAantal projectengoedgekeurd in :committeringen in mln. 98979695949897969594Polen792663.75.222.52.0Tjechie625625.51.12.421.3Hongarije8966746.52.21.72.3Slowakije74221 3.30.60.50.3Slovenie2 1  1.3 0.6  Baltische Staten1034443.90.81.11.11.1Rusland6643432.52.30.92.0Oekraine342331.32.71.21.31.3Belarus132310.61.70.90.90.2Kroatie523  2.40.31  Roemenie1312   98.5   Bulgarije126   8.64.6   Several25294933.50.46.31.25.1Totaal1056240373776.837.620.612.115.6Tabel 13 geeft een totaalbeeld van de inzet van Matra middelen in de verschillende
landen over de afgelopen vijf jaar in het kader van het Matra Projecten Programma.14. Matra verplichtingen per landFiguur 14 bevat een overzicht van Matra-verplichtingen per land over 1998.
Hieruit komt naar voren dat Roemenië en Bulgarije in 1997 en 1998 koploper
waren bij de besteding van Matra-middelen, op ruime afstand gevolgd door Tsjechië,
Slowakije, Hongarije en Polen.Het is niet gelukt de opgaande trend wat betreft besteding van Matra-middelen
in de landen van Oost-Europa in 1998 vast te houden, hetgeen voor een deel
te maken had met de crisis in Rusland. Daarnaast is bij een vraaggestuurd
programma zoals Matra, waarbij men afhankelijk is van het aantal en de kwaliteit
van de ingediende voorstellen, de invloed van de Nederlandse overheid om deze
vraag in specifieke landen te stimuleren, beperkt. De verwachting dat deze
uitgaven in met name Rusland, Oekraïne en de Baltische Staten in de komende
jaren weer zullen stijgen, lijkt gewettigd gezien het trage transitieproces
in de eerste twee landen en het grote aantal ontvangen projectvoorstellen
dat thans in behandeling is.Hiermede verband houdend begint duidelijk te worden dat bepaalde Matra-thema's
in sommige landen van met name Midden-Europa aan urgentie inboeten naarmate
het transformatieproces vordert. Terwijl daarmee een proces van ontgroeien
aan het Matra-programma op gang komt, blijken diezelfde landen meer behoefte
te krijgen aan andere vormen van bijstand, vooral met het oog op hun toekomstige
toetreding tot de EU. Met het oog hierop heeft Matra het zgn. preaccessie-instrument
ontwikkeld waarover hieronder meer.Wat betreft het proces van ontgroeien aan het Matra Programma kan gebruik
worden gemaakt van de Kaderwet BZ-subsidies die ultimo 1998 door de Staten-Generaal
is aanvaard in het kader van de van toepassingsverklaring van de Algemene
Wet Bestuursrecht (Stb. 739) op het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Deze
Wet schrijft onder meer voor het subsidieplafond dat voor Matra-projecten
in een nader te bepalen periode beschikbaar is, bekend te stellen.
Daarbij kunnen voorwaarden worden gesteld aan de projecten die voor subsidie
in aanmerking worden gebracht. Bijvoorbeeld kan worden aangegeven welke thema's
voor subsidieverlening in aanmerking komen of naar welke landen c.q. regio's
bijzondere aandacht zal uitgaan bij subsidieverlening.15. Verplichtingen voorvloeiend uit in 1998 goedgekeurde
Matraprojecten naar thema in mln Nlg Preaccessie17,4 Openbaar bestuur/Good
governance12,7 Mensenrechten/Minderheden9,9Welzijn8,1 Milieu10,0 Onderwijs5,1Milieuoverheden4,2 Media3,5 Gezondheidszorg3,1Cultuur2,2 Arbeidsverhoudingen2,2Volkshuisvesting1,5 Totaal77,7Kijkt men naar de verdeling van Matra projecten naar (zie bovenstaande
tabel) dan blijkt dat het thema preaccessie het hoogste scoort, gevolgd door
de thema's openbaar bestuur/good governance, milieu, mensenrechten, welzijn,
onderwijs, versterking milieu-overheden en media.3.1.2. Matra Multilateraal ProgrammaNet als in voorgaande jaren vormde het Multilateraal Programma in 1998
een belangrijk onderdeel van het gehele Matra Programma. In totaal werden
20 projecten gecommitteerd met een totaal bedrag van Nlg. 12,9 mln. Er werd
een groot aantal kwalitatief goede projectvoorstellen ingediend die niet alle
konden worden gehonoreerd. De projecten bestreken soms één land,
soms meerdere landen of zelfs een gehele regio.Thematisch gezien kende het Multilateraal Programma in 1998 een sterke
spreiding. Van de dertien thema's die het Matraprogramma kent, heeft het Multilateraal
Programma in 1998 aan elf bijgedragen. De meeste gelden kwamen ten goede aan
projecten onder het thema openbaar/goed bestuur, en voorts de thema's milieu
en welzijn.In het kader van het Multilateraal Programma werd samengewerkt met multilaterale
organisaties zoals de Raad van Europa en UNDP en met een aantal niet-gouvernementele
organisaties zoals de European Standing Conference of History Teachers Associations
(EURO-CLIO), East West Parliamentary Project Programme, Radio Free Europe
en de Moving Academy for Performing Arts (MAPA).Daarnaast is het Multilateraal Programma medefinancier voor enkele Phareprogramma's
van de EU zoals het «La Strada»-project van de Stichting tegen
Vrouwenhandel.Diverse programma's hebben aanzienlijke bijdragen ontvangen van de Raad
van Europa. Voorbeelden zijn het Confidence Building Measures (CBM) programma
dat NGO's uit Midden- en Oost-Europa steunt bij activiteiten op het terrein
van minderheden en etnische groeperingen en het Legislative Reform Project
Higher Education dat de landen in Midden- en Oost-Europa ondersteunt bij de
hervorming van het hoger onderwijs. Tevens ondersteunt het Multilateraal Programma
een trainingsprogramma van de Raad van Europa ten behoeve van
advocaten in de regio en een project ter verbetering van de positie van Roma.UNDP heeft in Midden- en Oost-Europa lokale kantoren die Matrarelevante
projecten kunnen identificeren en uitvoeren. Het Multilateraal Programma heeft
in 1998 bijgedragen aan uiteenlopende projecten zoals milieuprojecten in het
kader van Agenda 21 en een project ter verbetering van de positie van de Russische
minderheid in Letland door middel van talentraining.3.1.3. Matra-Kleine Ambassade Projecten ProgrammaDit programma is geheel gedelegeerd aan de Nederlandse ambassades in de
betreffende landen die dus ook zelf verantwoordelijk zijn voor de besteding
en het beheer van het hen toegewezen KAP-budget. Weinig donorlanden beschikken
over fondsen voor dergelijke kleinschalige activiteiten, terwijl een breed
scala van activiteiten voor KAP-ondersteuning in aanmerking komt. Daardoor
blijkt het KAP-programma in een grote behoefte te voorzien. In toenemende
mate wordt bij de besteding van de KAP-gelden samengewerkt met lokale vestigingen
van internationale en lokale donoren, particulier en goevernementeel. Coördinatie
blijkt van groot belang voor optimale effectiviteit en doelmatigheid. Onderstaande
tabel 16 geeft een overzicht van de Matra/KAP uitgaven in 1998 per land:16. overzicht MATRA/KAP uitgaven, 1998 in Nlg. 1000 Rusland191Estland185 Letland/Litouwen247 Polen566Oekraine334 Tsjechie250 Slowakije314Hongarije266 Roemenie92 Slovenie105Kroatie299 Bulgarije97 Joegoslavie39Totaal2 9853.1.4. Matra Opleidingen ProgrammaHet Matra Opleidingen Programma (MOP) mocht zich ook in 1998 in een grote
belangstelling verheugen zowel van de onderwijsinstellingen in Nederland waarmee
wordt samengewerkt als van geïnteresseerden uit Midden- en Oost-Europa.
De vraag naar Matrabeurzen overtrof het aanbod in feite royaal. In 1998 maakten
ruim 300, meest jonge academici uit Midden- en Oost-Europa gebruik van opleidingen
en trainingen die in het kader van het MOP werden verzorgd.Evenals in voorgaande jaren werd samengewerkt met het Instituut Clingendael
(diplomatenopleiding), de Haagsche Academie voor Internationaal Recht, de
Amsterdam-Maastricht Summer University (kunstzinnige vorming), het Institute
for Housing and Urban Development Studies te Rotterdam, de Universiteit van
Amsterdam/EPCEM (milieu management), de Amsterdam School of International
Relations, de Universiteit Utrecht (gezondheidszorg), de Landbouwuniversiteit
Wageningen (milieu en toerisme), de Universiteit Leiden (europees- en internationaal
recht, criminologie), de Netherlands School of Public Health te Utrecht, de
Universiteit Twente (toegepaste onderwijskunde) en het T.M.C.Asser
Instituut (Internationaal en Europees recht) en de organisatie «The
Trust»(verschillende stages).3.1.5. Matra Politieke Partijen ProgrammaDe financiële steun vanuit het Matra Programma Politieke Partijen
ten bate van kadertrainingen via Nederlandse politieke partijen kwam andermaal
vooral ten goede aan partijen in Hongarije, Tsjechië, Roemenië,
Polen, Slowakije, Slovenië en Estland. Er is echter een geleidelijke
verschuiving van activiteiten in oostelijke en zuidoostelijke richting (Macedonië,
Rusland, Litouwen en Letland).Met deze subsidie is jaarlijks een bedrag van 2 miljoen gulden gemoeid
dat wordt overgeheveld van de begroting van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken naar het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK),
dat in 1998 verantwoordelijk was voor de uitvoering van deze subsidieregeling.Het beschikbare bedrag wordt verdeeld over de aan de politieke partijen
gelieerde en gespecialiseerde instituten.De regeling loopt in 1999 af. Dan zal de «subsidieregeling Algemene
Vorming en Scholing Politiek Kader in Midden- en Oost-Europa» uit de
«brede doeluitkering» worden gelicht en van BZK overgaan naar
het ministerie van Buitenlandse Zaken en inherent deel zijn van het Matra
Programma.3.1.6. Programma Internationaal NatuurbeheerIn 1996 is het Programma Internationaal Natuurbeheer (PIN) geintroduceerd
dat wordt uitgevoerd in samenwerking met het Ministerie van LNV. Het PIN werd
in 1997 voor het eerst volledig uitgevoerd met een totaal van Nlg. 12,2 mln.
aan nieuwe projecten. In 1998 is ten laste van het PIN in totaal een bedrag
van Nlg. 7,6 mln. uitgegeven en een bedrag van Nlg. 7,8 mln aan verplichtingen
aangegaan teneinde voor de komende jaren een structurele ruimte van Nlg. 8
mln. op verplichtingen- en kasbasis mogelijk te maken.Midden- en Oost-Europa bezitten, naast gebieden die in hoge mate door
vervuiling zijn aangetast, ook nog vele ecologisch zeer waardevolle gebieden.
De bescherming van de natuur in Midden- en Oost-Europa wordt gezien als een
medeverantwoordelijkheid van alle Europese landen. Het Nederlandse ondersteuningsbeleid
met betrekking tot de natuur kwam in 1996 in een stroomversnelling door de
inwerkingtreding van het Actieplan Natuurbeheer Midden- en Oost-Europa 1996–2000.
De activiteiten die in het kader van dit Actieplan worden ondersteund, sluiten
aan bij de belangrijkste internationale beleidsontwikkelingen zoals Agenda
21, de Biodiversiteitsconventie, de Pan-Europese Biologische en Landschapsdiversiteitsstrategie
en Agenda 2000.De PIN-projecten richten zich op nationale beleidsontwikkeling, samenwerking,
training en educatie voor partnerorganisaties in natuurbeheer, gebiedsbescherming
en landbouw-natuurbeheer waaronder privatisering en decentralisatie. Een deel
van de middelen voor PIN wordt decentraal besteed via de landbouwattache's
verbonden aan de Nederlandse ambassades in de regio door middel van Kleine
Natuurbeheer Initiatieven Projecten (KNIP), een variant van de Kleine Ambassade
Projecten, maar dan op het gebied van natuurbeheer. Inmiddels staat een toenemend
aantal projecten direct of indirect tevens ten dienste aan het EU-uitbreidingsproces. 3.1.7. Matra pre-accessieMet het begin van de toetredingsonderhandelingen voor het lidmaatschap
van de Europese Unie met de kandidaat-lidstaten is de aandacht voor de steunverlening
aan hun streven het acquis communautaire over te nemen, te implementeren en
uit te voeren toegenomen. Het gaat om de landen Polen, Hongarije, Tsjechië,
Slowakije, Roemenië, Bulgarije, Estland, Letland, Litouwen en Slovenië.
Parallel aan het beleid van de Europese Commissie om door middel van extra
inspanningen bij te dragen aan het zogeheten preaccessietraject van genoemde
landen, is binnen het Matraprogramma hiervoor een nieuwe financiële faciliteit
ontwikkeld. Aanvankelijk werd deze faciliteit gecombineerd met een faciliteit
gericht op de versterking van centrale overheden «Good Governance»,
waarvoor in totaal Nlg. 15 mln. werd gereserveerd (zie begroting 1998). In
de praktijk bleek voor deze laatste categorie een aparte faciliteit onnodig.
Projectvoorstellen konden ook volgens de binnen het Matra Projecten Programma
gebruikelijke procedures worden afgehandeld. Daarom werden de faciliteiten
in 1998 in de praktijk en in 1999 ook formeel gescheiden en werd «Good
Governance» deel van het Matra Projecten Programma. De oorspronkelijk
voorziene begrotingsruimte bleef echter gehandhaafd voor de preaccessie. Daartoe
werd in 1998 een aantal modules ontwikkeld, die voor het overgrote deel in
1999 van start zijn gegaan.ProjectenNaast de «klassieke» Matra-projecten is het sinds 1998 mogelijk
ook projecten lastens Matra te financieren die specifiek zijn gericht op de
implementatie van het acquis, conform het vereiste van Agenda 2000. In het
voorjaar van 1998 werden gesprekken gevoerd met de overheden van de vijf landen
waarmee de EU onderhandelt over toetreding, die leidden tot een lange lijst
met projectideëen. Omdat het echter moeilijk bleek voor die landen zelf
hun behoeften aan ondersteuning in de vorm van projectvoorstellen te gieten,
is eind 1998 aan Senter gevraagd daarbij assistentie te verlenen alsmede zich
te belasten met de uitvoering van deze projecten, parallel aan de uitvoering
van PSO en PSO-pre-accessie. Daarmee is vanaf april 1999 begonnen.In 1997 en 1998 kwamen daarnaast via de bestaande netwerken van Matra
interessante voorstellen binnen die ondanks bovengenoemde aanloopproblemen
tot een redelijk goede verdeling over de kandidaat-lidstaten hebben geleid.OpleidingenHet gaat hier om de inzet van internationale opleidingen in Nederland
op die terreinen waar Nederland over specifieke expertise beschikt en comparatieve
voordelen kan benutten ten bate van toetreders. Aan het bureau CROSS van het
ministerie van OCW is opdracht gegeven in samenwerking met het Nederlandse
veld een aantal korte post-academische en praktijkgerichte opleidingen voor
te bereiden. Deze zullen in het najaar van 1999 van start gaan.DetacheringenEr loopt thans een proefproject, genaamd Project Uitzending Ambtenaren
(PUA), met als uitvoeringsorganisatie de stichting Programma Uitzending Managers
(PUM). Het gaat hier om de uitzending van post-actieve ambtenaren, zoals gepensioneerden
en VUT-ers, met expertise op terreinen die voor de overdracht van het «Acquis»
relevant zijn. Dit project loopt voorlopig tot november 1999 en is toegankelijk
voor de vijf landen waarmee de EU thans onderhandelt over toetreding. Bij
het slagen van dit proefproject zal worden gestreefd naar uitbreiding van
het project naar alle landen die voor toetreding in aanmerking
komen en uiteindelijk wellicht tot alle Matra landen.StagesPer 1 september 1998 is een begin gemaakt met het stageprogramma «Impact»,
uitgevoerd door NUFFIC. Impact is qua opzet gemodelleerd naar het inmiddels
door EZ beëindigde Passage-programma. Het betreft stages voor ambtenaren
uit de toetredingslanden van Midden-Europa bij Nederlandse ministeries en
aanverwante diensten. Het initiatief tot deze stages ligt bij de Nederlandse
ministeries, maar ook overheden in toetredende landen kunnen verzoeken indienen.Gemeentelijke Samenwerking ToetredingslandenDit programma onderdeel is totstand gekomen op dringend verzoek van en
in samenwerking met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). De VNG
is ook de uitvoerende organisatie.Het programma bestaat uit de onderdelen: Programma Uitzending Gemeenteambtenaren
Matra (PUGA), Stageprogramma Lokaal Bestuur Matra (STAGE), Gemeentelijke Initiatieven
Matra (GIM), Municipal Management Training Programme Matra (MMTP) en Programma
ondersteunende activiteiten. Dit onderdeel is gemodelleerd naar het thans
lopende programma Gemeentelijke Samenwerking met Ontwikkelingslanden (GSO),
eveneens uitgevoerd door de VNG.Departementale Initiatieven Preaccessie (DIP)Per departement – met uitzondering van AZ, EZ en Defensie –
is in 1998 een bedrag van Nlg 100 000,- beschikbaar gesteld dat de departementen
naar eigen inzicht kunnen benutten voor niet-begrote activiteiten die zijn
gericht op de hulpverlening bij (voorbereiding van) toetreding van Midden-Europese
landen. Het gaat om kleine initiatieven betreffende de overdracht van kennis
en ervaring: korte bezoeken, stages, workshops, vaak in het kader van institutionele
relaties zoals vastgelegd in MoU's. In 1999 wordt deze regeling voortgezet
waarbij het te benutten bedrag is verdubbeld. Met ingang van 1999 valt ook
het het ministerie van AZ onder deze regeling ten behoeve van activiteiten
op het gebied van overheidscommunicatie.Humanitaire HulpEvenals in voorgaande jaren was ook in 1998 de behoefte aan noodhulp groot
in enkele landen van Midden- en Oost-Europa die niet in aanmerking komen voor
officiële ontwikkelingshulp (zgn. niet-DAC landen). Via betrouwbare en
effectieve organisaties zoals het Nederlandsche Rode Kruis, UNHCR en UNDP
werd plm. Nlg. 10 mln. verstrekt als noodhulp aan slachtoffers van de sociale
en economische crises in Bulgarije (m.n. Roma), Oekraïne (m.n herintegratie
van Krimtataren), Belarus en Rusland (m.n. vluchtelingen en ontheemden). Daarnaast
werd noodhulp verleend in verband met de gevolgen van de burgeroorlog in Tsjetsjenië
(Nlg. 0,7 mln.).Voor de psychosociale en medische zorg t.b.v. slachtoffers van de Tsjernobylramp
werd een bedrag van Nlg. 432 000,- verstrekt.Tenslotte werd steun verleend aan de slachtoffers van overstromingen in
Roemenië, Oekraïne en Jakoetië (Rusland). BIJLAGEN I : Raming en realisatie economische en maatschappelijke instrumentenII : Activiteiten van vakdepartementenIII: Instrumenten van de Europese Unie BIJLAGE I RAMING EN REALISATIE ECONOMISCHE EN MAATSCHAPPELIJKE INSTRUMENTEN,
1998HGIS (Midden- en Oost-Europa 1998VerplichtingenUitgaven (x Nlg. 1000)realisatieramingenrealisatieramingenInstrumenten Ministerie van EZ    PS107 734115 00055 59754 497Seno-faciliteiten
(vooheen leasefax)0.0020 0000 00010 000I&IA34 06120 00015 65113 651Investeringsfaciliteit MOE30 74845 00030 72045 000 GOS Programma0.00 2 6191 848 Multilaterale projecten14 42615 0005 73016 877 OESO CCET/NIS560630560630Trustfunds6 3838 0007 9578 000 Programma uitzending Managers NMCP6 0205 5005 6164 136Evaluatie en beleidsondersteuning27050062475Management-training1 6574 0003 0702 293Sub-totaal EZ201 859233 630128 590157 407Instrumenten Ministerie van BZ    Matra Projecten Programma49 66223 97634 05625 702 Matra Programma Internationaal Natuurbeheer8 9398 7006 3618 700 Matra Multilateraal
Programma2 3449 0004 1439 000Matra KAP Programma3 6774 0003 6774 000Matra Opleidingen Programma5 6164 0004 3864 000Matra Politieke Partijen2000200020002000Humanitaire hulp ondersteuningsfonds10 63110 00010 09710 000Matra Good
Governance Preaccessie29 995515 0007 45415 000 Sub totaal BZ113 38977 67673 11079 402Ministerie van Financien bijdrage EBR0.000.008 0938 051Totaal315 248311 306209 793244 860BIJLAGE II AKTIVITEITEN VAN VAKDEPARTEMENTENMinisterie van Algemene ZakenHet Ministerie van Algemene Zaken heeft geen apart budget beschikbaar
voor samenwerking met de landen van Midden- en Oost-Europa. Niettemin had
in 1998, evenals in voorgaande jaren, wel een aantal activiteiten plaats,
in de eerste plaats onder auspiciën van de stuurgroep Midden- en Oost-Europa.
Deze in 1992 door de Voorlichtingsraad ingestelde werkgroep heeft tot taak
contacten te onderhouden met overheden en media-organisaties in voormalig
communistische landen, gericht op de uitvoering van projecten die het transformatieproces
ondersteunen. Uitgangspunt is dat de ontwikkeling van een democratische, pluriforme
samenleving kan worden bevorderd door openbaarheid van bestuur en de toepassing
van voorlichting als bestuursinstrument.De stuurgroep heeft in 1998 bijdragen geleverd aan trainingseminars voor
woordvoerders en journalisten in Bulgarije en aan werkbezoeken van voorlichtingsambtenaren
uit de Oekraïne, Estland en Hongarije en aan enkele andere projecten.In de tweede plaats werd in 1998 het project «Support to the Development
of a Government Information Center» in Polen afgerond. Dit in 1995 gestarte
programma omvatte een vier weken durend trainingsprogramma voor 40 departementale/regionale
voorlichters in Polen en een studiebezoek van twee weken voor 20 Poolse voorlichters
aan Nederland, alsmede technische assistentie bij de ontwikkeling van een
data-basebestand voor mediagegevens. Dit project werd door RVD/DTC uitgevoerd
met financiële steun van het EU-Phare-programma.Op verzoek van de Poolse centrale overheid is in 1998 door RVD/DTC het
projectvoorstel «Overheidscommunicatie als strategisch beleidsinstrument,
een Twinningproject Polen-Nederland» ontwikkeld. Dit programma beoogt
een bijdrage te leveren aan de inzet van communicatie als strategisch beleidsinstrument
bij de realisatie van de bestuurlijke herindeling.Ministerie van JustitieHet Ministerie van Justitie heeft binnen de begroting een tijdelijk budget
van Nlg. 300 000,- beschikbaar voor samenwerking met Midden- en Oost-Europa.
Hierbuiten worden incidenteel uit de begroting van de diverse dienstonderdelen
in bescheiden mate activiteiten op dit gebied ondernomen.Met name worden activiteiten en projecten gefinancierd die niet vallen
binnen de criteria van de interdepartementale of internationale programma's.In het algemeen moeten de activiteiten binnen de kerntaken van het Ministerie
vallen.De projecten richten zich ook in 1998 met name op de landen in Midden-Europa
en op thematische samenwerking zoals bijvoorbeeld de wetgevingssamenwerking
met betrekking tot een Nieuw Burgerlijk Wetboek. In Midden-Europa bestaan
met name nauwe banden met Hongarije (wetgevings- en politiesamenwerking),
Polen (wetgeving en migratie), Slowakije (de positie van de rechterlijke macht)
en Tsjechië (rechterlijke macht, migratie en initiële wetgevingssamenwerking).Met Rusland is een MoU gesloten over juridische samenwerking waaraan nog
nadere invulling zal worden gegeven. Tenslotte bracht de toenemende betrokkenheid
bij Phare-projecten in 1998 aanmerkelijke bilaterale aanloopactiviteiten met
zich. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK)De reeds bestaande politiesamenwerking met Polen, Hongarije en Tsjechië
werd voortgezet en richtte zich met name op de overname en implementatie van
het acquis van de EU. De multilaterale politiesamenwerking kreeg in 1998 meer
aandacht en samen met andere EU-lidstaten is gewerkt aan het opzetten van
projecten voor Hongarije en Polen. Ten aanzien van de thema's integratie nationale
minderheden en xenofobie en verbetering rechtspositie derdelanders heeft het
Ministerie bilaterale contacten met Tsjechië en Slowakije waarbij het
nationale beleid terzake wordt toegelicht.BZK is vertegenwoordigd in de adviescommissie voor Gemeentelijke Samenwerking
met Toetredingslanden, de zgn. GST-Adviescommissie. Deze commissie dient de
VNG (on)gevraagd van advies over de beleidsontwikkeling en het beheer van
het GST-programma in het kader van het Matra Pre-accessie programma. Daarnaast
adviseert zij het projectmanagementteam bij de beoordeling van subsidie-aanvragen
van Nederlandse gemeenten.Het Ministerie draagt voorts met een jaarlijkse subsidie van Nlg. 500,000,-
bij aan de basisfinanciering van het Europees Instituut voor Bestuurskunde
(EIPA) te Maastricht. Deze bijdrage is bestemd om de onderzoeks- en opleidingscapaciteit
van het instituut in stand te houden. Dit instituut is sterk gegroeid door
de beoogde toetreding van Midden-Europese landen en door vele activiteiten
ten bate van deze associatiepartners.De Directie Brandweer en Rampenbestrijding van het Ministerie heeft in
1998 onder meer financiële ondersteuning verleend aan drie gedetacheerden
uit resp. Polen, Hongarije en Tsjechië bij de Civil Engineering Planning
Directorate (CEPD) van de NAVO voor de duur van twee jaar.Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (OCenW)OnderwijsDe uitvoering van de onderwijssamenwerking met de landen van Midden- en
Oost-Europa is in handen gelegd van bureau CROSS dat onderdeel is van OCenW
(directie Internationaal Beleid).1. In 1998 kwam het Gemeenschappelijk Werkplan voor de Nederlands-Russische
onderwijssamenwerking 1998/99 tot stand waarvoor een bedrag van Nlg 2,7 mln.
beschikbaar was.In 1998 kwamen drie programma's met de National Training Foundation of
Russia (NTF-Wereldbank), tevens gesteund door het ministerie van EZ, tot een
afronding: managementsadvisering/conflictoplossing, marketing training en
bank management. In 1998 werd een nieuw ambitieus NTF-CROSS programma gestart
op het terrein van accountancy, auditing en financieel management.De eerste fase van het multi-nationale programma «Hervormingen beroepsonderwijs
in de N.W. regio van Rusland» werd in 1998 met succes afgesloten. Besloten
werd tot een tweede fase (1999–2001) van dit programma waaraan naast
Rusland vijf EU-lidstaten deelnemen en dat wordt gecoördineerd door de
European Training Foundation (ETF, Turijn, EC). Ook het programma over etnische
en culturele minderheden in het onderwijs wordt voortgezet, nu gericht op
disseminatie in de regio's St. Petersburg, Jakoetsk en Sochi.Vermeldenswaard zijn voorts de uitvoering van het Jeltsinplan voor de
training van Russische managers (training cum stage, zie bij 2.1.1.,instrumenten
van EZ) en nieuwe programma's op het terrein van onderwijsstatistieken, studiefinanciering
en «educational leadership».2. Ook met Hongarije kwam in 1998 een nieuw Gemeenschappelijk Werkplan
1998/1999 tot stand waarvoor een bedrag van Nlg. 1,7 mln. beschikbaar was.
In dit Plan wordt met name aan het beroepsonderwijs veel aandacht besteed.
Met behulp van COLO is een samenwerkingsprogramma over «kwalificatiestructuren»
in voorbereiding. Daarnaast werd in Boedapest in oktober 1998 een startconferentie
georganiseerd die resulteerde in drie samenhangende programma's: monitoring
van afgestudeerden aan het hoger onderwijs, het raakvlak (beroeps)onderwijs
en arbeidsmarkt en vraagstukken van hoger onderwijs (beleid). Dit laatste
thema wordt uitgewerkt door het CSHOB (TU Twente) in de vorm van workshops/seminars
waarbij naast Hongaarse ook deskundigen uit andere landen in Midden- en Oost-Europa
zijn betrokken. Dit is een uitvoering van de aanbevelingen van de conferentie
van Europese ministers van Onderwijs (Warschau, 1997, onder Pools/Nederlands
voorzitterschap) – de zogeheten Strategic Policy Reflection (met Nederland,
Portugal, Slovenië als voortrekkers). De samenwerking met Hongarije staat
steeds sterker in het teken van de toetreding tot de EU.Onderzoek en wetenschappelijke samenwerkingEvenals in de voorgaande jaren richtte de onderzoekssamenwerking van OCenW
zich in 1998 op Rusland en Hongarije. In de nabije toekomst zal dit zo blijven.
Na een positieve evaluatie van de samenwerking tot nu toe is in december 1997
een nieuw MoU ondertekend.Met het onderzoek-MoU met Rusland is voor de periode 1998–2000 een
bedrag van Nlg. 4,5 mln. gemoeid, incl. Nlg. 0,5 mln. matching uit eigen NWO-middelen.
NWO is de uitvoerende organisatie aan Nederlandse zijde. Afgesproken is dat
binnen dit bedrag jaarlijks tot Nlg. 1 mln. aan onderzoeksopleidingen zal
worden besteed. In dit licht is het ook goed te constateren dat bij de EU-onderzoeksraad
van december 1998 het budget voor INTAS aanzienlijk werd verhoogd. De samenwerking
wordt met kracht voortgezet want ondanks de financiële crisis in Rusland
blijven de projecten zich positief ontwikkelen. Dit bleek uit een NWO-enquête
uit het najaar van 1998 waarin de gevolgen van de financiële crisis voor
de ontwikkeling van de samenwerking werden getoetst.Nieuw ten opzichte van eerdere samenwerking is de inschakeling van het
Russisch Fonds voor Fundamenteel Onderzoek (RFBR) als uitvoeringsorganisatie
aan Russische zijde. Voor 1999 zijn de volgende drie prioriteitsgebieden voor
samenwerking vastgesteld: wiskunde & informatica, neuro-medische wetenschappen
en nieuwe materialen.Voor het Hongarije-MoU wordt jaarlijks een bedrag van Nlg. 1 mln. uitgetrokken
voor enkele grotere samenwerkingsprojecten. Daarnaast komt de nadruk te liggen
op het versterken van de institutionele betrekkingen en samenwerking op het
gebied van «advanced studies & training». Aan het ondersteunen
van jonge onderzoekers zal extra aandacht worden besteed. De uitvoerende organisaties
aan Nederlandse zijde zijn NWO, TNO en KNAW/NIAS.In het kader van het Nederlandse preaccessiebeleid komt de EU-toetreding
van Hongarije in de samenwerking meer centraal te staan. Zo zal in september
1999 in Hongarije een workshop voor gezamenlijke EU-projecten op biotechnologie-gebied
worden georganiseerd. CultuurInzake het beleidsterrein cultuur werd samenwerking langs de eerder ontwikkelde
lijnen voortgezet. In totaal -cultuur incl. media- was een bedrag van Nlg.
1,6 mln. beschikbaar.Op het terrein van culturele samenwerking werd in de zomer van 1998 expliciet
op verzoek van de Russische overheid een aantal activiteiten tijdelijk stopgezet
vanwege de economische crisis. Tevens werd het begin van de bij MoU (1997)
overeengekomen nieuwe intiatieven vooruitgeschoven. Dit betrof met name de
archiefsamenwerking en ondersteuning bij de hervormingen binnen het Russische
Ministerie van Cultuur. Een eerste pilotproject voor museummanagement in Vologda
kon wel plaats hebben.In de andere landen was er sprake van voortzetting van bestaand beleid.
Voor Hongarije en Tsjechië zijn resp. worden afspraken gemaakt die onder
meer samenwerking in het kader van het EU-toetredingsproces behelzen.Het budget voor 1998 bedroeg Nlg. 400,000,-.MediaVoor samenwerking en hulp op het terrein van media (bevordering van onafhankelijke
journalistiek) was in 1998 een bedrag van Nlg. 1,2 mln. beschikbaar. Daaruit
werd onder meer steun geboden aan Press Now (onafhankelijke media in het voormalig
Joegoslavië), het European Journalism Centre (opleidingen, mid-career
training voor journalisten uit M. en O.-Europa), ROOS (regionale omroepproject
in Roemenië) en het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV) ten behoeve van
de Balkan Media Monitor. In cofinanciering met het BZ-Matra-programma werd
steun verleend aan een regionaal televisieproject op de grens van Tsjechië
en Slowakije.Ministerie van DefensieDefensie heeft sinds 1985 geleidelijk een bilateraal netwerk voor militaire
samenwerking opgebouwd met elf landen in Midden- en Oost-Europa, te weten:
Albanië, de voormalige Joegoslavische Republiek Macedonië (FYROM),
Oekraïne, Polen, Tsjechië, Slowakije, Russische Federatie, Bulgarije,
Roemenië, Slovenië en Hongarije. Daarnaast is er militaire samenwerking
met de drie Baltische staten die vooral gericht is op deelname aan multilaterale
projecten. Het betreft de opleiding en uitrusting van het Baltisch bataljon
voor vredesoperaties (BALTBAT) dat per januari 1998 operationeel is en de
gezamenlijke mijnenveegeenheid (BALTRON) die in 1998 operationeel werd.In totaal zijn in 1998 meer dan 340 bilaterale activiteiten uitgevoerd.
Met Rusland werd in 1998 een begin gemaakt met een bescheiden samenwerkingsprogramma
dat onder meer betrekking heeft op de vernietiging van 6500 ton lewisiet waaraan
zowel Defensie als Buitenlandse Zaken bijdragen. Daarnaast streeft Nederland,
in samenwerking met de VS en Noorwegen, naar steun bij de ontmanteling van
nucleaire militaire installaties in Rusland.In 1998 is voor de eerste maal een bilateraal samenwerkingsprogramma uitgevoerd
met FYROM. Daarnaast zijn materiaaldonaties voor grensbewakingseenheden verricht.De uitvoeringskosten voor de verschillende activiteiten komen ten laste
van het reguliere exploitatiebudget van het betreffende krijgsmachtonderdeel
of organisatiedeel. De meerkosten voor de uitvoering bedragen voor Defensie
op jaarbasis ongeveer Nlg. 8 mln. waaronder inbegrepen een bedrag
van Nlg. 1,4 mln. voor activiteiten op het gebied van aan Defensie gerelateerd
wetenschappelijk onderzoek en technologie.Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer (VROM)VolkshuisvestingVROM sloot in 1998 een samenwerkingsovereenkomst met het Litouwse Ministry
of Construction and Urban Development gericht op uitwisseling van informatie
over zaken zoals duurzaam bouwen en wonen.Met het zusterdepartement in Polen werd overeengekomen een gemeenschappelijk
seminar over duurzaam bouwen, wonen en ruimtelijke ordening te organiseren
dat in 1999 wordt gehouden.VROM verleende ondersteuning aan het opstellen van «housing country
profiles» van m.n. Polen en Litouwen in het kader van samenwerking met
de UN Economic Commission for Europe.MilieubeheerVROM ondersteunde in 1998 een aantal organisaties, waaronder het Europees
Milieubureau en het Regionaal Milieucentrum te Szentendre (Hongarije) in verband
met de 4e Pan-Europese Ministeriële Milieuconferentie die van 23–25
juni te Aarhus in Denemarken plaats had. Deze ondersteuning richtte zich met
name op de totstandkoming van het verdrag van Aarhus inzake de toegang tot
milieu-informatie, inspraak bij besluitvorming en toegang tot de rechter inzake
milieu-aangelegenheden. Ditzelfde Milieucentrum ontving van VROM een bijdrage
van ca. Nlg. 250,000,- voor projecten op het gebied van energiebesparing.
Dit verdrag is door een groot aantal landen getekend.VROM verleende ook een bijdrage van ca. Nlg. 350,000,- aan Milieukontakt
Oost-Europa die onder meer diende om de milieulobby te bevorderen, stedenbanden
te ondersteunen en het voorbereiden van Midden-Europese landen op het werk
in de EU.Daarnaast verstrekte VROM op basis van het Besluit Diverse Bijdragen Milieubeheer
verschillende bijdragen voor kleinere technische projecten in Midden- en Oost-Europese
landen.VROM verstrekte een opdracht ter waarde van Nlg. 260,000,- aan AVR International
voor de inzameling en verwijdering van maximaal 47 ton overtollige bestrijdingsmiddelen
uit Bulgarije.Met verschillende vertegenwoordigers van landen die zich voorbereiden
op toetreding tot de EU organiseerde VROM wederom een bijeenkomst over het
«milieu-acquis», ditmaal gericht op de EU-richtlijnen afvalbeheer.Met vertegenwoordigers van de Russische overheid en milieu-organisaties
werd een studiebezoek in Nederland georganiseerd op het gebied van toegang
tot milieu-informatie en inspraak bij besluitvorming.VROM verleende een bijdrage van Nlg. 0,5 mln. aan het Trust Fund van de
Oost-Europabank ten behoeve van de ontwikkeling van een aantal milieuprojecten,
voornamelijk op het gebied van milieu en energie.Aan het Trust Fund van de Wereldbank gaf VROM een bijdrage van ca. Nlg.
200,000,- voor de detachering van een Nederlandse milieu-deskundige op het
gebied van klimaatprojecten, i.c. «joint implementation» in het
kader van het Klimaatverdrag. Tenslotte kan worden vermeld dat VROM steun heeft verleend aan de Northern
Alliance for Sustainability (ANPED, Utrecht) en de Stichting Meldpunten Netwerk
Gezondheid en Milieu (Barneveld) voor werk ter voorbereiding van de 3e Ministeriële
Conferentie Gezondheid en Milieu die van 16–18 juni 1999 plaats heeft
te Londen. Beide projecten beogen in deze conferentie de coördinatie
te verbeteren van de inbreng van milieu-, gezondheids- en consumentenorganisaties.Ministerie van Verkeer en Waterstaat (VenW)Voor de transport- en distributiefunctie van Nederland vormen de landen
van Midden- en Oost-Europa een belangrijk doorvoeren achterland hetgeen intensieve
betrekkingen met deze landen rechtvaardigt. Prioriteit in het V en W beleid
hebben in 1998 gekregen: Rusland, Polen, Hongarije, de Baltische Staten, Roemenië
en Slowakije. VenW heeft een uitgebreid kader van bilaterale overeenkomsten
met Midden- en Oost-Europese landen. In 1998 zijn daaraan toegevoegd een vervolg-MoU
tussen St. Petersburg en het Gemeentelijk Havenbedrijf van Amsterdam inzake
havensamenwerking waaraan VenW heeft bijgedragen. Voorts is in 1998 een wegvervoerverdrag
met Slowakije grotendeels afgerond dat in 1999 zal worden getekend. Twee concept-MoU's,
met St. Petersburg over Telecom en Post en met Polen over waterbeheer, zijn
in 1998 geparafeerd.In de bilaterale betrekkingen met Midden- en Oost-Europese landen heeft
zich een scheiding voltrokken tussen de landen met EU-toetredingsperspectief
en de andere landen. Deze scheiding heeft niet zozeer gevolgen voor de doelstellingen
van het internationale V en W-beleid maar meer voor de methoden en middelen
om die doelen te bereiken. Dit vergt een grote inzet van VenW teneinde een
bijdrage te kunnen leveren aan de acquis screening en, voorzover opportuun
voor VenW, aan de opbouw van instituties. Dit is van wezenlijk belang voor
eerlijke concurrentie voor het Nederlandse bedrijfsleven ten tijde van toetreding.
VenW heeft in 1998 een inventarisatie gemaakt van de belangen, beschikbare
instrumenten en benodigde capaciteit om de gewenste inzet te realiseren en
een vervolgnota wordt in 1999 voltooid.De eerste preaccessie-projecten op het gebied van wegtransport en waterbeheer
zijn binnen Matra, PSO en Phare/twinning gecommitteerd.In het kader van de reguliere activiteiten financiert V en W kleine beleidsondersteunende
projecten die niet in aanmerking komen voor financiering uit andere bronnen.
In 1998 zijn 18 projecten ondersteund voor een totaal bedrag van Nlg. 1,3
mln.Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV)De beoogde toetreding van de Midden-Europese landen tot de EU heeft nadrukkelijk
de aandacht van LNV vanwege de gevolgen daarvan voor het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid. Met Hongarije, Tsjechie,Slowakije en Polen ondertekende LNV
een bilateraal MoU waarin ondersteuning werd aangeboden bij de voorbereiding
op de toetreding in de vorm van uitwisseling van kennis en ervaring. Een soortgelijke
samenwerking bestaat met Slovenië en Estland. De samenwerking op het
gebied van agrarisch wetenschappelijk onderzoek met Hongarije, Polen en Rusland
wordt voortgezet. In 1998 is de in 1997 gestarte uitvoering van PIN-Matra
met kracht voortgezet. Daarbij was een aantal projecten tevens dienstbaar
aan de voorbereiding op EU-toetreding. Daarnaast is er een goede wisselwerking
tussen deze projecten en een 10-landen project dat is ingediend door de Dienst
Landelijk Gebied van LNV en wordt gefinancierd in het kader van de pre-accessiefaciliteit
van Matra. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SoZaWe)SoZaWe ervaart een toenemende belangstelling uit de Midden- en Oost-Europese
landen. Uitgangspunten zijn uitwisseling van kennis en informatie op het terrein
van wetgeving onder andere de implementatie EU-regelgeving, beleidsontwikkeling
en handhaving op SoZaWe-terreinen. Vanwege deze grote belangstelling heeft
SoZaWe in november 1998 de sociaal attachés van de Nederlandse ambassades
in Midden- en Oost-Europa uitgenodigd voor een terugkomdag om met hen van
gedachten te wisselen over actuele onderwerpen op sociaal terrein in die landen.Verder hebben in 1998 als vervolg op eerdere contacten vanuit SoZaWe enkele
factfinding bezoeken plaatsgehad, gericht op samenwerking met de vijf landen
waarmee de EU thans onderhandelt over toetreding. Diverse delegaties uit de
andere landen hebben een studiebezoek aan SoZaWe gebracht.Polen toonde zich geïnteresseerd in alternatieve
en additionele werkgelegenheidsprojecten in de landbouw en in de integratie
van immigranten op de arbeidsmarkt. De aanzet tot verdere samenwerking is
neergelegd in een concept MoU. Naar het zich laat aanzien zal dit MoU door
beide verantwoordelijke ministers getekend kunnen worden en marge van de ILO
conferentie in juni 1999.In het kader van het met Hongarije afgesloten
MoU werd in samenwerking met een adviesbureau een projectvoorstel over deeltijdwerk
opgesteld dat in 1999 van start zal gaan. Verder zijn besprekingen gevoerd
over een project reïntegratie op de arbeidsmarkt.Met Tsjechië is een MoU besproken voor
samenwerking op het terrein van veiligheid en gezondheid op het werk en werknemerspensioenen.
Ook WAO-keuringen spelen voor de Tsjechen een belangrijke rol.Eveneens zijn goede contacten opgebouwd met Slovenië en voorbereidingen getroffen voor een MoU voor samenwerking op het
terrein van werkgelegenheid (reïntegratie ouderen en langdurig werklozen),
sociale zekerheid en arbeidsomstandigheden.Een ambtelijke factfindingsmissie naar Estland heeft
uitgewezen dat Estland graag ondersteuning zou ontvangen op het terrein van
sociale dialoog en social budgetting. Met de ILO, waar Estland eveneens hulp
heeft gezocht, wordt bekeken of er twee samenwerkingsprojecten kunnen worden
opgezet.De studiebezoeken van de overige landen betroffen sociaal beleid in Nederland
(Roemenië), sociale zekerheid (Bulgarijeen Slowakije) en arbeidsmarkt
(Letland).SoZaWe zette voor het derde achtervolgende jaar expertise in bij het project
research strategies bij het Ministerie van Sociale Zekerheid en Arbeid in Litouwen.De Kernfysische Dienst was wederom betrokken bij projecten in Midden-
en Oost-Europa, gericht op de verhoging van de kwaliteitszorg en de veiligheidsstructuur
van de kernenergiesector in die landen.Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS)Reorganisatie van de zorgsector stond ook in 1998 onveranderd hoog op
de agenda van veel landen in Midden- en Oost-Europa, o.a. vanwege de economische
situatie. VWS concentreerde zich in zijn bilaterale contacten op Hongarije
en Tsjechië.Mede tegen de achtergrond van pre-accessie werd voornamelijk informatie
uitgewisseld inzake herziening van de zorg- en financieringsstelsels. Tevens werd in 1998 de voorbereiding ter hand genomen van een medio 1999
gehouden symposium «Agenda 2000: EU-uitbreiding en Volksgezondheid,
Welzijn en Sport» ter inventarisering van de mogelijkheden voor samenwerking
met het VWS-veld in relatie tot de toetreding van kandidaat-lidstaten. In
dit kader zullen in Hongarije en Tsjechië de mogelijkheden voor samenwerking
in kaart worden gebracht.Ter implementatie van dit symposium zullen MoU's worden afgesloten met
deze landen.Daarnaast werd het initiatief genomen tot een door VWS in 1999 te organiseren
bijeenkomst op het gebied van drugsbeleid, waarbij speciale aandacht zal uitgaan
naar de mogelijkheden om in een aantal kandidaat-lidstaten bij te dragen aan
een integraal gecoördineerd systeem op het gebied van preventie en zorg
en de positie van NGO's in relatie tot overheden. BIJLAGE III INSTRUMENTEN VAN DE EUROPESE UNIEPhare-programmaHet Phare-programma heeft een budget van 6693 MECU voor de periode 1995–1999.
Het programma richt zich in de tien landen in Midden-Europa geheel op de voorbereiding
op toetreding tot de EU. Dit betreft Bulgarije, Slowakije, Estland, Hongarije,
Letland, Litouwen, Polen, Roemenië, Slowakije, Slovenië en Tsjechië.
De richtsnoeren voor het Phare-programma waarin deze oriëntatie is vastgelegd,
zijn in maart 1998 goedgekeurd door de EU-lidstaten.Voor Albanië, Bosnië-Herzegovina en de voormalige Joegoslavische
Republiek Macedonië (FYROM) is de hulp uit het Phare-programma, evenals
voorgaande jaren, gericht op ondersteuning van economische en politieke hervormingen.
De hulp aan Kroatië die medio 1995 werd opgeschort, is vooralsnog niet
hervat. De Federale Republiek Joegoslavië (FRJ) komt niet in aanmerking
voor hulp uit het Phare-programma.In 1998 werden voor een bedrag van 1169 MECU verplichtingen aangegaan,
iets meer dan in 1997 toen voor 1147,7 MECU werd gecommitteerd. Voor 1999
is een budget van 1480 MECU voorzien en vanaf 2000 een bedrag van 1,5
mld. ECU per jaar.Het Phare-programma wordt in de EU-kandidaatlidstaten toegespitst op twee
hoofdthema's:1. Versterking van de overheden en publieke diensten («institution
building») opdat zij beter in staat zullen zijn tot overname en implementatie
van de bestaande regelgeving van de EU (het «acquis communautaire»).
Dit betreft terreinen zoals: justitie en binnenlandse zaken, milieu, landbouw,
financiën en voorbereiding op deelname aan de structuurfondsen. Hiervoor
is ca. 30% van de middelen beschikbaar. Het belangrijkste instrument voor
deze institutionele versterking is twinning, d.w.z. duurzame samenwerking
tussen instellingen in lidstaten en die in kandidaatlidstaten. Een actieve
rol door de nationale overheden is hierbij noodzakelijk. De kern van deze
twinning-relaties wordt gevormd door deskundigen uit de lidstaten die voor
langere tijd worden uitgezonden naar de betreffende kandidaatlidstaten. Daarnaast
zijn er door bemiddeling van het Technical Assistance Information Exchange
Office (TAIEX) korte-termijn missies van deskundige ambtenaren uit de lidstaten
naar de kandidaat-lidstaten.2. Investeringsbevorderende maatregelen, gerelateerd aan de overname van
het acquis communautaire. Het doel is hierbij leningen en investeringen te
genereren ter verbetering van de infrastructuur en verhoging van de industriestandaarden
naar het EU-niveau. Hiervoor is ca. 70% van het budget beschikbaar. De Europese
Investeringsbank (EIB) en de Wereldbank werken in dit verband samen met de
Europese Commissie.Om het verschil in ontwikkeling tussen de kandidaatlidstaten waarmee de
toetredingsonderhandelingen reeds zijn begonnen (Estland, Hongarije, Polen,
Slovenië en Tsjechië) en de landen waarmee nog niet wordt onderhandeld
(Bulgarije, Letland, Litouwen, Roemenië en Slowakijë) te verkleinen,
is een bedrag van 100 MECU voor de periode 1998/99 gereserveerd uit het Phare-budget,
de zgn. catch-up faciliteit. Hiermee wordt in deze landen het privatiseringsproces
ondersteund alsmede de strijd tegen corruptie. In Slowakije wordt tevens speciaal
het democratiseringsproces gesteund. Het Phare-programma wordt gefinancierd uit de reguliere EU-begroting (categorie
4: extern beleid). Nederland heeft evenals de andere lidstaten zitting in
het Phare-beheerscomité. De lidstaten kunnen zich in dit beheerscomité
uitspreken over de voorstellen van de Europese Commissie. De Commissie is
uiteindelijk verantwoordelijk voor de uitvoering van de programma's. De ontvangende
landen worden zoveel mogelijk bij dit proces betrokken.Teneinde de doeltreffendheid van het Phare-programma te verbeteren, wordt
de bestedingscyclus versneld. Phare-middelen die in eerdere jaren zijn gecommitteerd
maar nog niet uitgegeven, zullen worden gerealloceerd of vloeien in het uiterste
geval terug in de algemene middelen. Op aandringen van enkele lidstaten waaronder
ook Nederland is in het Phare-programma een zwaarder accent komen te liggen
op monitoring en evaluatie zodat het effect en de doeltreffendheid van het
programma beter kunnen worden beoordeeld.Tacis-programmaHet Tacis-programma is gericht op ondersteuning van de hervormingen in
de Nieuwe Onafhankelijke Staten (NOS) en Mongolië. Deze moeten leiden
tot de verankering van democratie en rechtsstaatsbeginselen in deze landen
alsmede de ontwikkeling van een solide markteconomie.Het TACIS-budget voor de periode 1996 – 1999 bedraagt 2,22 mld EURO.
In 1998 werden voor 512,1 MEURO verplichtingen aangegaan, een stijging van
ruim 25 MEURO ten opzichte van 1997.De volgende landen nemen deel aan het programma:– Belarus, Moldova, Oekraïne, Rusland (grootste ontvanger,
ca. 50% van de landenprogramma's van het budget gevolgd door Oekraïne
met ca. 25%)– Armenië, Azerbaijan en Georgië (Kaukasus)– Kazachstan, Kyrgystan, Oezbekistan, Turkmenistan(Centraal Azië)
en Mongolië; in beginsel is ook Tadjikistan Tacis-partner, maar de politieke
situatie aldaar staat het ontvangen van Tacis-middelen niet toe.In de voor de periode 1996–1999 geldende Tacis-verordening zijn
de volgende hulpsectoren vastgelegd:– ontwikkeling van het menselijk potentieel– herstructurering en ondersteuning van het bedrijfsleven– infrastructuur (transport en telecommunicatie)– energie met inbegrip van nucleaire veiligheid– productie, verwerking en distributie van voedsel– milieu.Nucleaire veiligheidDe Tacis-en Phare-programma's spelen een belangrijke rol in de verbetering
van de nucleaire veiligheid in Midden- en Oost-Europa. De programma's op nucleair
gebied zijn niet alleen gericht op het aanbrengen van technische verbeteringen
in de systemen voor besturing en controle van kernreactoren en bescherming
tegen mogelijke ongevallen, maar ook op doeleinden zoals verbetering van het
beheer van de betrokken kerncentrales, de veiligheid van het beheer van de
bestraalde splijtstof, de veiligheid van het beheer van radioactief afval,
de verhindering van smokkel van kernmaterialen, ontmanteling van kerncentrales
en hulp aan nucleaire veiligheidsinstanties.Door deze programma's is een beter inzicht verkregen in de nucleaire veiligheidssituatie
in de betreffende landen. Dit betreft met name het besef dat
een blijvende verbetering van de nucleaire veiligheid in deze landen niet
alleen een zaak is van het aanbrengen van technische verbeteringen maar vooral
ook een zaak is van het doorvoeren van fundamentele hervormingen op institutioneel
gebied en het stimuleren van verhoogde aandacht voor veiligheid in de gehele
nucleaire sector.De inhoud van de programma's komt voornamelijk neer op training, onderzoek,
uitwisselingen tussen personeel van kerncentrales in oost en west en dergelijke.Terugkoppeling en evaluatie spelen hierbij onmiskenbaar een rol.Voor de Tacis- en Phare-programma's zijn in 1998 resp. 33,80 MEURO en
31 MEURO uitgetrokken. Van de Phare-gelden werd in 1998 6,0 MEURO, besteed
in Bulgarije en de rest aan regionale programma's. Van de Tacis-gelden werd
in 1998 17,4 MEURO besteed aan Rusland, 56,7 MEURO aan Oekraïne, 5,0
MEURO aan Kazakhstan, 0,5 MEURO aan Armenië en de rest aan regionale
programma's.Ten aanzien van de landen die het lidmaatschap van de EU hebben aangevraagd,
is de West European Nuclear Regulators Association (WENRA), de nucleaire toezichthouder
in negen West-Europese landen, tot de conclusie gekomen dat het niveau van
nucleaire veiligheid in enkele landen in Midden- en Oost-Europa achterblijft
bij dat van de EU. In Bulgarije, Litouwen en Slowakije zijn bovendien nog
verouderde kernreactoren in bedrijf waarvan de veiligheid nooit op een westers
niveau kan worden gebracht. Sluiting van deze reactoren op termijn is dan
ook geboden. Dit kan uiteraard uitsluitend in de context van een aanpak van
het energievraagstuk als geheel.Humanitaire hulpHet noodhulpbureau van de EU (ECHO) heeft de verantwoordelijkheid voor
alle door de Europese Commissie verleende humanitaire hulp. In 1998 verrichtte
ECHO in totaal voor een bedrag van ruim 170 MEURO uitgaven in Midden- en Oost-Europa.
Ruim de helft hiervan is uitgeven in Bosnië-Herzegovina; voorts ging
substaniële noodhulp naar Albanië, Kroatië, Joegoslavië,
Polen en Georgie.Betalingsbalanssteun Europese UnieIn 1998 heeft de EU, evenals in voorgaande jaren, aan diverse landen in
Midden- en Oost-Europa en de NOS betalingsbalanssteun verstrekt. De criteria
voor de omvang en het geografisch bereik voor macro-financiële steun,
de zogenaamde Genval criteria, zijn scherp afgebakend.In februari 1998 is aan Macedonië (FYROM) de laatste tranche ad 15
MEURO van een macro-financiële lening, in totaal 40 MEURO bedragend,
uitgekeerd die in 1997 was toegezegd aan dit land.De EU is eind 1998 akkoord gegaan met een nieuwe lening ter grootte van
150 MEURO voor Oekraïne. Nu het IMF zijn kredietverlening aan dit land
weer heeft hervat, treft de Europese Commissie voorbereidingen om de eerste
tranche uit te betalen.In oktober 1998 is de Europese Commissie een MoU overeengekomen met de
Armeense regering inzake de verstrekking van buitengewone financiële
bijstand aan Armenië, bestaande uit een lening van 28 MEURO plus giften
ter waarde van 30 MEURO, verspreid over de jaren 1998–2002. De Raad
besloot onder Nederlands Voorzitterschap in 1997 tot deze bijstand om Armenië,
en ook Georgië, te helpen bij de achterstanden die beide landen hadden
opgelopen bij de terugbetaling van een lening die in 1991 door
de voormalige Sovjet Unie was verstrekt. Het MoU met Georgië was al in
1997 afgesloten en betrof een lening van 110 MEURO plus giften ter waarde
van 55 MEURO, gespreid over de jaren 1997–2002.XNoot1In het regiobeleidsdocument Midden-Europa worden tot de regio Midden-Europa
gerekend: Polen, Hongarije, Tsjechië, Slowakije, Roemenië, Bulgarije,
Estland, Letland, Litouwen, Slovenië, Albanië, FYROM, Bosnië-Herzegovina,
Kroatië en de Federale republiek Joegoslavië.XNoot1 In figuren 4, 5, 6, 8 en 11 wordt onder Midden-Europa verstaan: Estland,
Polen, Hongarije, Tsjechië en Slovenië. De landen in Zuid-Oost
Europa waarmee door EZ wordt samengewerkt kunnen variëren per instrument.
Ter illustratie: PSO is momenteel actief in Bosnië, Hongarije, Kroatië,
Macedonië en Roemenië, terwijl PESP-verplichtingen zich uitstrekken
over Albanië, Bosnië-Herzegovina, Bulgarije, Kroatië, FYROM,
Roemenie en Montenegro.XNoot1In figuren 4, 5, 6, 8 en 11 wordt onder Midden-Europa verstaan: Estland,
Polen, Hongarije, Tsjechië en Slovenië. De landen in Zuid-Oost Europa
waarmee door EZ wordt samengewerkt kunnen variëren per instrument. Ter
illustratie: PSO is momenteel actief in Bosnië, Hongarije, Kroatië,
Macedonië en Roemenië, terwijl PESP-verplichtingen zich uitstrekken
over Albanië, Bosnië-Herzegovina, Bulgarije, Kroatië, FYROM,
Roemenie en Montenegro.XNoot1In figuren 4, 5, 6, 8 en 11 wordt onder Midden-Europa verstaan: Estland,
Polen, Hongarije, Tsjechië en Slovenië. De landen in Zuid-Oost Europa
waarmee door EZ wordt samengewerkt kunnen variëren per instrument. Ter
illustratie: PSO is momenteel actief in Bosnië, Hongarije, Kroatië,
Macedonië en Roemenië, terwijl PESP-verplichtingen zich uitstrekken
over Albanië, Bosnië-Herzegovina, Bulgarije, Kroatië, FYROM,
Roemenie en Montenegro.XNoot1In figuren 4, 5, 6, 8 en 11 wordt onder Midden-Europa verstaan: Estland,
Polen, Hongarije, Tsjechië en Slovenië. De landen in Zuid-Oost
Europa waarmee door EZ wordt samengewerkt kunnen variëren per instrument.
Ter illustratie: PSO is momenteel actief in Bosnië, Hongarije, Kroatië,
Macedonië en Roemenië, terwijl PESP-verplichtingen zich uitstrekken
over Albanië, Bosnië-Herzegovina, Bulgarije, Kroatië, FYROM,
Roemenie en Montenegro.XNoot1In figuren 4, 5, 6, 8 en 11 wordt onder Midden-Europa verstaan: Estland,
Polen, Hongarije, Tsjechië en Slovenië. De landen in Zuid-Oost Europa
waarmee door EZ wordt samengewerkt kunnen variëren per instrument. Ter
illustratie: PSO is momenteel actief in Bosnië, Hongarije, Kroatië,
Macedonië en Roemenië, terwijl PESP-verplichtingen zich uitstrekken
over Albanië, Bosnië-Herzegovina, Bulgarije, Kroatië, FYROM,
Roemenie en Montenegro. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-23125-18.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl