Rapportage Integratiebeleid Etnische Minderheden 2003; Rapport Rapportage Integratiebeleid Etnische Minderheden 2003 en samenvatting Rapportage Minderheden 2003 (SCP)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29203, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

15-09-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

29203 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudsopgaveHOOFDSTUK 1 ALGEMENE ONTWIKKELINGEN1.1 InleidingVerharding in de meningsvormingReacties vanuit de minderhedenRisico's voor het integratiebeleidPositieve reacties op initiatieven tot dialoog van het
kabinetVerbeterde toerusting als basisNog geen gelopen raceNieuwkomers blijven de aandacht vragenRuimtelijke segregatie vraagt om een lokale aanpakVersterking van lokaal integratiebeleid1.2 Demografische ontwikkelingenDalende immigratieTabel 1.1: Immigratie naar Nederland op basis van herkomst Toename etnische minderheden in 2003Tabel 1.2 : Etnische minderden uit vroegere migratielanden
per 1 januari 2003 Nieuwe etnische groepenTabel 1.3 : Nieuwe etnische groepen met meer dan 16 000
personen per 1 januari 2003 Meer jongeren onder minderheden1.3 Stand van zaken integratieproces1.3.1 Toerusting via het onderwijsOndanks verbetering achterstand ten opzichte van autochtone
leerlingenAchterstand in voortgezet onderwijs verminderdInstroom in hoger onderwijs verbeterd; stagnatie bij AntillianenOpleidingsniveau minderheden gestegenTurkse en Marokkaanse huwelijksmigranten hebben taalproblemen1.3.2 Toerusting voor en via de arbeidsmarktArbeidsparticipatie laat stijgende tendens zien maar ook
verschillen tussen groepenLichte stijging werkloosheid minderhedenHoge jeugdwerkloosheid onder minderhedenPositie werkenden verbeterd1.3.3 ToegankelijkheidEffecten onderwijsbeleid niet eenduidigResultaten arbeidsmarktbeleidInterculturalisatie moeizaam procesBestuurlijke participatie verbeterd1.3.4 ToenaderingTurken en Marokkanen hebben minder sociale contacten met
autochtonenTweede generatie Turken en Marokkanen blijven sterk op
eigen groep gerichtCulturele afstand blijft door toename minderheden en concentratieGerichtheid op de eigen groep reeds voor 11 september
2001Weinig verandering in opvattingen bij minderhedenBeeldvorming autochtonen over minderheden minder positiefDaling tolerantie1.4 Falend burgerschap: minderheden in de criminaliteitMinderheden oververtegenwoordigd onder gedetineerdenMinderheden oververtegenwoordigd in verdachtenpopulatieMinderheden oververtegenwoordigd onder jeugdige verdachtenOverlast van probleemjongeren als het grootste probleem
ervaren1.5 Opbouw van deze rapportageHOOFDSTUK 2 INBURGERING2.1 Inburgering algemeenDuale trajecten2.2 Inburgering nieuwkomersInburgering geestelijke bedienaren2.3 Inburgering oudkomersRegelingen oudkomersGroot Project Inburgering OudkomersInformatievoorziening oudkomers2.3 Taskforce Inburgering/Frontoffice InburgeringHOOFDSTUK 3 JEUGD EN ONDERWIJS3.1 Inleiding3.2 Kwantitatieve ontwikkelingen primair onderwijsDe onderwijspositie van allochtone leerlingenKinderen van illegalenDe kwaliteit van scholenOuders en schoolOnderwijspersoneelGemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid3.3 Intercultureel onderwijs3.4 Brede scholen3.5 Bijzondere aspectenGewichtenregelingOnderwijs in allochtone levende talen (OALT)Voor- en vroegschoolse educatie (VVE)Veiligheid in het onderwijs3.6 Deelnamecijfers VODeelnamepercentages cumi-leerlingen aan onderscheiden
schoolsoorten en leerwegen. Onderzoek VOVoortijdig schoolverlatenMentoring3.7 Onderwijs aan 16-jarigen en ouderDe sector Beroepsonderwijs en VolwasseneneducatieInstroom allochtonen Deelname allochtonen 3.8 Hoger onderwijs 2002–2003ECHOIngeschrevenen, instroom en uitvalTabel 3.1 Directe instroom hoger onderwijs vanuit voortgezet
onderwijs van geslaagden examens 1999–2001, onderscheiden naar etniciteit Maatschappelijke positie van HO-afgestudeerdenTabel 3.2 De maatschappelijke positie van hbo-en wo-afgestudeerden
tussen 1996 en 2000 (in percentages), 1,5 jaar na afstuderen, onderscheiden
naar niet-westerse allochtonen en autochtonen Stichting UAF3.9 Preventiebeleid allochtone jongerenHOOFDSTUK 4 ARBEIDSPARTICIPATIE EN BESTRIJDING WERKLOOSHEID4.1 Ontwikkelingen en doelstellingenTabel 4.1: Werkloosheid en netto-arbeidsparticipatie onder
autochtonen en etnische minderheden 1995 – 2002 4.2 Arbeidsmarktbeleid etnische minderheden4.2.1 Centrale organisatie Werk en Inkomen (CWI)4.2.2 Gemeenten4.2.3 Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV)4.2.4 WerkgeversRaamconvenant Grote OndernemingenMKB-minderhedenconvenantServicepunt Arbeidsmarkt mkbKrachtig Ondernemen met Minderheden (KOM)Wet SAMEN4.2.5 Minderhedenorganisaties4.2.6 Beleid specifieke deelgroepenVrouwen uit etnische minderheidsgroepenHoger opgeleide vluchtelingen4.2.7 Duale trajecten4.2.8 Etnisch ondernemerschap4.3 Instroom in gezichtsbepalende functiesVergroting van het aantal etnische minderheden in ABD
functiesHorizontale instroomDoorstroom van allochtoon potentieelInterculturalisering ABD instrumentarium en overige activiteitenRecente maatregelen in het kader van diversiteit bij de
politieOnderdeel Diversiteitbeleid sector RijkHOOFDSTUK 5 HET VOORKOMEN EN BESTRIJDEN VAN DISCRIMINATIE
EN RACISME5.1 Inleiding5.2 Lokale partnersNationaal Platform voor overleg en samenwerking tegen
Racisme en Discriminatie (NPRD)Professionalisering antidiscriminatiebureaus (ADB's)5.3 ArbeidModel Gedragscode Rijksoverheid tegen RassendiscriminatieProject «de Prijs, de Code en de Monitor»Project TWWD («Towards a Workforce Without Discrimination»)Glastuinbouwproject etnische minderhedenFNV-projectIOT/SMT-projectGeneriek gelijkebehandelingsbeleid* Artikel 13 projectGelijke behandeling op de agenda voor de ondernemingsraad
(OR)Gelijke behandeling en kleine werkgeversConferentie gelijke behandelingGelijke behandeling in grote bedrijvenGelijke beloning5.4 Juridische en justitiële aspectenWetsvoorstel verhoging strafmaat bij structurele vormen
van discriminatieKlachtproceduresRegistratie en monitoringVerhoging expertise bij politie en justitie5.5 Internationale aspecten bestrijding racisme en discriminatieRaad van Europa: bestrijding racisme en rassendiscriminatie
op internetVerenigde Naties: Nationale follow up van de Wereldconferentie
tegen racisme5.6 Overige internationale aspectenEuropese UnieRaad van EuropaHOOFDSTUK 6 COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE6.1 Inleiding6.2 KIEM6.3 Cultuur en media6.4 ParticipatieLOM6.5 Informatievoorziening en onderzoekHOOFDSTUK 7 OVERIGE ONDERWERPEN7.1 Gezondheidszorg7.2 Aanpak Irakcrisis7.3 Segregatie7.4 Huisvesting vergunninghouders7.5 Godsdienst en levensovertuigingInburgering geestelijke bedienarenAdviescommissie ImamopleidingenContactorgaan Moslims7.6 Antillianen7.7 Marokkaanse jongeren7.8 RemigratiebeleidToelichting bij het interdepartementaal overzicht integratiebeleid
etnische minderhedenAlgemeenIndelingTenslotteRAPPORTAGE MINDERHEDEN 2003: SAMENVATTINGI INLEIDENDE BESCHOUWINGEN1. Algemene inleiding2. DemografieII. OPLEIDING EN ONDERWIJS1. Opleidingsniveau en taalbeheersingLaag, maar stijgend opleidingsniveauFiguur 12.1 Gerealiseerd opleidingsniveau van 15–64-jarige
niet schoolgaandenFiguur 12.2 20–24-jarigen zonder startkwalificatie
(%)Gebruik van de Nederlandse taalTabel 12.1 Beheersing en gebruik van het Nederlands, naar
etnische groep, 2002 (in procenten) 2. In het basisonderwijsVoor- en vroegschoolse voorzieningenFiguur 12.3 Begrippen- en ordeningsvaardigheden in groep
2, schooljaar 2001/'02 (gemiddeld aantal goed gemaakte opgaven)BegrippenOrdenenTabel 12.2: Achterstand op autochtone niet-achterstandsleerlingen
in groep 4 en groep 8 van het basisonderwijs, schooljaar 2000/2001 (in punten
op vaardigheidstoets) Figuur 12.4 Taal- en rekenprestaties in groep 8 van het
basisonderwijs, 1988 en 2002 (gestandaardiseerde toetsscores)taalrekenenTabel 12.3: Leerwinst tussen groep 4 en groep 8 van leerlingen
behorend tot cohort 1996 in vergelijking met autochtone niet-achterstandsleerlingen Figuur 12.5 Scores op CIto-eindtoets basisonderwijs naar
schooljaar, 1994–2000Zwarte scholen krijgen meer grip op allochtone leerlingenConclusie:Blijvend inzetten op terugdringen taalachterstand3. Voortgezet onderwijs, beroepsonderwijs en hoger onderwijsTabel 12.4: Positie in leerjaar drie van het voortgezet
onderwijs (%) Figuur 12.6 Schooluitval in het Nederlandse onderwijs
naar herkomstgroepa, 1998–2002 (in procenten)Figuur 12.7 Instroom in het hbo als percentage van de
relevante leeftijdsklasse4. OnderwijsbeleidVoor- en vroegschoolse educatieHet basisonderwijsVoortgezet onderwijsHet secundair beroepsonderwijsNieuw beleid, bedreigde ambitiesVan minderhedenbeleid naar individueel zorgbeleidInvesteringen en effectenIII ARBEID1. De situatieParticipatie op de arbeidsmarkt: inhaalslagTabel 12.5: Netto-participatie op de arbeidsmarkt(*) naar
etnische groep en geslacht, 1994–1998–2002 (in procenten) Weg van de onderkant: stijging van het functieniveauTabel 12.6: Werkenden naar beroepsniveau, geslacht, en
migratieachtergrond, 1998–2002 (in procenten) Tabel 12.7: Beroepsniveau van eerste baan en huidige baan
bij hoofden van huishoudens, 2002 (percentage met beroepsniveau «lager»
of «elementair») Kwetsbaarheid door tijdelijk werkTabel 12.8: Werkenden met tijdelijk contract als aandeel
van alle werkenden, 1998 en 2002 (%) WerkloosheidFiguur 12.9 Werkloze beroepsbevolking 1994–2002
(%)Tabel 12.9: Ontwikkeling van de werkloosheid 2001–2002 Jeugdwerkloosheid zorgelijkAchtergronden van allochtone werkloosheidUitkeringsafhankelijkheid2. Het beleidAfname specifieke beleidsaandacht voor minderhedenOntwikkelingen in «algemeen» arbeidsmarktbeleidConclusieIV SOCIAAL-CULTURELE INTEGRATIE EN WEDERZIJDSE BEELDVORMING1. Sociaal-culturele integratieIndicatoren voor sociaal-culturele integratieDe meting van het verschijnselTabel 12.10: gemiddelde scores op schalen voor sociaal-culturele
integratie (5-puntschalen: 1 geringe mate van integratie, 5 hoge mate van
integratie) Tabel 12.11: Gemiddelde scores op totale schaal voor sociaal-culturele
integratie naar achtergrondkenmerken (5-puntschaal: 1 geringe mate van integratie,
5 hoge mate van integratie) ResultatenOntwikkelingen in de tijdFiguur 12.10 Aandeel van degenen die in de vrije tijd
meer contact hebben met leden van de eigen groep dan met autochtone Nederlanders,
1991–2002 (in procenten)Tabel 12.12: Indicatoren van sociaal-culturele integratie
1998–2002 (gemiddelde scores tenzij anders aangegeven) Turken en Marokkanen op eigen groep gericht2. Wederzijdse beeldvormingAutochtonen over allochtonenTabel 12.13 Opvattingen van autochtonen over de multiculturele
samenleving naar de mate van instemming Tabel 12.14 Enkele indicatoren van een negatieve houding
ten opzichte van allochtonen, 1991–2002 Allochtonen over autochtonenTabel 12.15 Opvattingen over de multiculturele samenleving
naar volgorde van instemming bij de allochtonen (percentage mee eens of zeer
mee eens) Tabel 12.16 Gepercipieerde discriminatie naar etnische
groep (%) 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29203Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 336 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 203Rapportage Integratiebeleid Etnische Minderheden 2003nr. 2RAPPORTAGEInhoudsopgaveHoofdstuk 1Algemene ontwikkelingen31.1Inleiding3 1.2Demografische ontwikkelingen71.3Stand van zaken integratieproces91.3.1Toerusting via het onderwijs10 1.3.2Toerusting voor en via de arbeidsmarkt11 1.3.3Toegankelijkheid121.3.4Toenadering14 1.4Falend burgerschap: minderheden
in de criminaliteit18 1.5Opbouw van deze rapportage19    Hoofdstuk 2Inburgering202.1Inburgering algemeen20 2.2Inburgering nieuwkomers20 2.3Inburgering oudkomers212.3Taskforce Inburgering/Frontoffice
Inburgering23   Hoofdstuk 3Jeugd en onderwijs243.1Inleiding24 3.2Kwantitatieve ontwikkelingen primair
onderwijs24 3.3Intercultureel onderwijs263.4Brede scholen27 3.5Bijzondere aspecten283.6Deelnamecijfers VO31 3.7Onderwijs aan 16-jarigen en ouder33 3.8Hoger onderwijs 2002–2003343.9Preventiebeleid allochtone jongeren37Hoofdstuk 4Arbeidsparticipatie en bestrijding werkloosheid384.1Ontwikkelingen en doelstellingen38 4.2Arbeidsmarktbeleid etnische minderheden39 4.3Instroom in gezichtsbepalende functies49    Hoofdstuk 5Het voorkomen en bestrijden van discriminatie en racisme525.1Inleiding525.2Lokale partners52 5.3Arbeid535.4Juridische en justitiële aspecten585.5Internationale aspecten bestrijding
racisme en discriminatie59 5.6Overige internationale aspecten61   Hoofdstuk 6Communicatie en participatie636.1Inleiding63 6.2KIEM64 6.3Cultuur en media65 6.4Participatie686.5Informatievoorziening en onderzoek69   Hoofdstuk 7Overige onderwerpen707.1Gezondheidszorg70 7.2Aanpak Irakcrisis707.3Segregatie71 7.4Huisvesting vergunninghouders71 7.5Godsdienst en levensovertuiging73 7.6Antillianen757.7Marokkaanse jongeren757.8Remigratiebeleid76 Toelichting bij het Interdepartementaal
Overzicht Integratiebeleid Etnische Minderheden77HOOFDSTUK 1 ALGEMENE ONTWIKKELINGEN1.1 InleidingIn het afgelopen parlementaire jaar hebben zich op het terrein van de
integratie van de etnische minderheden bijzondere ontwikkelingen voorgedaan.
Onder invloed van de gebeurtenissen in Afghanistan en Irak alsmede de strijd
tegen het islamistisch terrorisme is de positie van deze minderheden in ons
land in versterkte mate onderwerp geworden van publieke discussie. Het al
eerder rond de verkiezingsstrijd opgelaaide debat over de integratie van de
minderheden kreeg er zo een extra dimensie bij. De discussie richt zich in
het bijzonder op de verhoudingen tussen autochtonen en etnische groepen, de
ruimte die er is voor beleving van culturele eigenheid door etnische minderheden,
de positie van de vrouw in de islam, het leefklimaat in de concentratiewijken
van minderheden, het godsdienstonderwijs op zwarte scholen, uitspraken van
imams in moskeeën. Meer in het algemeen wordt het draagvlak voor de multiculturele
samenleving ter discussie gesteld. In samenhang hiermee zijn ook de resultaten
en vorderingen van het gevoerde integratiebeleid indringend aan de orde gesteld.Verharding in de meningsvormingIn de publieke meningsvorming over de positie van de etnische minderheden
in de Nederlandse samenleving kan een verzakelijking en ook wel een verharding
worden vastgesteld die zich in het bijzonder richt op de traditionele moslimgemeenschap.
Traditionele moslims wordt verweten dat zij zich onvoldoende aanpassen aan
de Nederlandse samenleving. De overmatige betrokkenheid van Marokkaanse jongeren
bij criminaliteit en de adhesie voor vormen van islamistisch terrorisme onder
kleine groepen Marokkaanse jongeren worden veelvuldig aangegrepen als aanleiding
om de moslimgemeenschap in zijn geheel in diskrediet te brengen. Het publieke
debat toont ook indicaties van toenemende weerstand en afnemende tolerantie
ten opzichte van met de islam verbonden gewoonten en gebruiken. Meer in het
bijzonder is er ergernis over de positie van en de opvatting over vrouwen
en homoseksuelen binnen de islam.Ook de oververtegenwoordiging van jongeren uit andere etnische groepen
in de criminaliteit – met name Antillianen en Somaliërs –
zijn een bron van onrust en ongenoegen onder de bevolking.Reacties vanuit de minderhedenDe negatieve beeldvorming over delen van de minderhedenbevolking heeft
geleid tot reacties vanuit de aangesproken groepen zelf. Leden van de tweede
generatie van de etnische minderheden vinden in toenemende mate aansluiting
bij de samenleving. Zij verzetten zich ertegen dat zij bij voortduring worden
aangesproken op onaangepast en extremistisch gedrag van een deel van hun leeftijds-
en groepsgenoten. Bij sommigen mondt dit verzet uit in politieke, sociaal-culturele
en religieuze polarisatie. De manifeste verschijningsvormen van deze polarisatie
zijn onder meer: de oprichting van de Arabisch Europese Liga NL (AEL NL),
de recrutering van islamitische jongeren voor de heilige oorlog, (de Jihad,
zie het rapport van de AIVD) en het ostentatief uitdragen van islamitische
rechtzinnigheid in de vorm van het dragen van gezichtsbedekkende sluiers.Deze ontwikkelingen tonen aan dat de verhoudingen tussen de verschillende
etnische groepen in ons land meer en meer onder spanning komen te staan. Dit
geldt overigens niet alleen voor de relaties tussen autochtonen en etnische
minderheden. Ook tussen en binnen de etnische minderheidsgroepen
is er discussie gaande over de wijze waarop men in de Nederlandse samenleving
staat. De oorlog in Irak vormde een nieuwe test voor de verhoudingen tussen
minderheden en autochtonen. Naar het zich nu laat aanzien zijn de gevolgen
ervan in dit opzicht, mede door het onverwacht snelle verloop van de oorlog,
minder ingrijpend geweest.Risico's voor het integratiebeleidDe verharding in de meningsvorming tussen etnische minderheden en de autochtone
bevolking brengt risico's met zich voor het integratiebeleid. Het bevorderen
van toenadering tussen minderheden en autochtonen vormt een belangrijke pijler
van het integratiebeleid van het kabinet. Wanneer de verschillende etnische
groepen te zeer tegenover elkaar komen te staan raakt de nagestreefde toenadering
uit het zicht. Tegelijkertijd moet worden onderkend dat het verdoezelen van
werkelijk bestaande tegenstellingen de gewenste toenadering evenmin een dienst
bewijst. Het verscherpte debat over de islam, over de leefwijzen en gewoonten
van de verschillende etnische groepen en over de bijdrage van hun onderscheiden
culturen aan de Nederlandse samenleving is te beschouwen als een verschijnsel
dat noodzakelijk is verbonden aan het bereiken van een nieuwe balans tussen
de verschillende groepen die thans deel uitmaken van de multi-etnische samenleving.Positieve reacties op initiatieven tot dialoog van het
kabinetIn dit licht is het verheugend dat de betrokken etnische groepen positief
hebben gereageerd op het initiatief van het kabinet tot een dialoog rond de
crisis in Irak en de daaropvolgende oorlog tegen het regime van Saddam Hoessein.
Op verschillende niveaus zijn activiteiten ontwikkeld om door uitwisseling
van gevoelens en standpunten over deze kwestie vooroordelen en misverstanden
tegen te gaan en wederzijds begrip te vergroten. De minister-president en
de minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie alsook de minister van BZK
hebben gesprekken gevoerd met een delegatie van de Irakese gemeenschap en
van de Turkse en Marokkaanse gemeenschap. Daarbij is de nadruk komen te liggen
op datgene wat ons in het licht van de gebeurtenissen in Irak bindt teneinde
te overbruggen wat ons gescheiden houdt. Het kabinet heeft niet nagelaten
te beklemtonen dat het conflict in Irak in zijn optiek geen clash of civilisations is en al helemaal niet moet worden opgevat
als een oorlog tegen de islam.In samenhang met de gesprekken die het vorig kabinet heeft gevoerd zijn
verschillende overleggen met minderheden organisaties en maatschappelijke
organisaties gestart. Burgemeesters en geestelijke leiders, waaronder imams
hebben opgeroepen tot wederzijds begrip en dialoog. Op scholen, in moskeeën,
debatcentra en buurthuizen is aandacht gegeven aan de gevolgen van de oorlog,
en is gesproken over de effecten ervan op de verhoudingen in ons land.Verbeterde toerusting als basisTerwijl het publieke debat over de integratie van de minderheden nu wordt
beheerst door sociaal-culturele kwesties gaat de sociaal-economische integratie
van de minderheden gestaag door. Van meet af aan heeft in het integratiebeleid
het versterken van de sociaal-economische toerusting van de minderheden een
prominente plaats gehad. Het is naast het bevorderen van toenadering tussen
minderheden en autochtonen en het vergroten van de toegankelijkheid van onze
instellingen voor de etnische minderheden een van de drie pijlers van het
integratiebeleid.De effecten van jarenlang volgehouden beleidsimpulsen op de terreinen van het onderwijs en de arbeidsmarkt werpen hun vruchten af. De werkloosheid
onder de etnische minderheden is in de afgelopen jaren verminderd. De schoolprestaties
van leerlingen uit de minderheden vertonen een opgaande lijn. De prestatie-achterstand
ten opzichte van autochtone leerlingen is afgenomen. Voor de verdere ontwikkeling
van de integratie van de minderheden kan dit van doorslaggevend belang zijn.
Goed toegeruste jongeren hebben meer kansen op de arbeidsmarkt en zijn beter
bestand tegen de verlokkingen van marginale groepen.Nog geen gelopen raceBij de beschouwing van deze positieve ontwikkelingen moet overigens worden
bedacht dat de verbetering van de arbeidsmarktpositie van de minderheden is
gerealiseerd bij een jarenlange expansie van de vraag naar arbeid. De recente
conjunctuuromslag heeft daar een einde aan gemaakt. Bij een oplopende werkloosheid
is het zaak extra alert te zijn op de arbeidskansen van de minderheden en
het beleid van toerusting en toegankelijkheid versterkt voort te zetten. Verwacht
kan worden dat de conjunctuuromslag de minderheden op de arbeidsmarkt harder
treft dan de autochtone werkenden en werkzoekenden.Voor wat het onderwijs betreft is er onmiskenbaar vooruitgang geboekt,
maar de scholen slagen er nog onvoldoende in om de beheersing van het Nederlands
bij leerlingen uit minderheden op een acceptabel niveau te brengen en om het
voortijdig verlaten van het onderwijs (in voldoende mate) tegen te gaan. De
effectiviteit van de inburgering is voor verbetering vatbaar.De integratie van de minderheden is nog geen gelopen race. Er zijn nog
andere factoren dan de al genoemde die hieraan bijdragen. In de eerste plaats
is er de voortgaande instroom van nieuwe migranten uit niet-westerse landen.
Een niet onaanzienlijk deel daarvan is het gevolg van huwelijken van in Nederland
geboren kinderen van allochtonen met een partner uit het herkomstland van
de ouders. Dit heeft tot gevolg dat de integratie in deze nieuw gevormde huishoudens
ten dele weer opnieuw begint. In de tweede plaats, – in het voorgaande
is er al een keer op gewezen–, zijn er vooral onder de jongeren kleine,
maar luidruchtige groepen uit de minderheden die zich beginnen af te keren
van de hoofdstroom van de Nederlandse samenleving. In de derde plaats is er
de onvrede onder autochtone bewoners van concentratiewijken over het gedrag
van sommigen van hun allochtone buren die in de afgelopen twee jaar «een
stem heeft gekregen». Tenslotte is er een oververtegenwoordiging van
minderheden in de criminaliteit en zijn er incidenten tussen jongeren van
verschillende afkomst soms met een dodelijke afloop, zoals in Venlo en Tilburg.Al deze factoren dragen ertoe bij dat vooruitgang die er bij de integratie
van de minderheden is geboekt, zeker in de media, veelvuldig wordt overschaduwd
door de ook reële negatieve ontwikkelingen.Nieuwkomers blijven de aandacht vragenPositieve ontwikkelingen bij groepen uit de minderheden worden nogal eens
gemaskeerd door voortgaande migratie. Nieuwkomers en zij-instromers in het
onderwijs beginnen veelal met een grote achterstand. Zij worden vaak opgeteld
bij oudkomers, degenen die al langer wonen in ons land. Voor nieuwkomers is
het erg moeilijk snel aansluiting te vinden. Begin jaren negentig is hiervoor
het inburgeringsbeleid in gang gezet. De uitvoering van de Wet Inburgering
Nieuwkomers heeft in de afgelopen jaren een extra impuls gekregen door de
activiteiten van de Taskforce Inburgering. Inburgering richt zich niet alleen
op recente nieuwkomers, maar ook op personen uit de minderheden die zich in
ons land hebben gevestigd voordat er sprake was van een inburgeringsbeleid.
De Taskforce heeft ook ten aanzien van de inburgering van deze zogenoemde
oudkomers initiatieven genomen.De Taskforce heeft inmiddels zijn werkzaamheden beëindigd. Het komt
er nu op aan de aanpak die door de Taskforce tot ontwikkeling is gebracht
in te bedden in het reguliere inburgeringsbeleid van de gemeenten. Daartoe
is een Frontoffice Inburgering ingesteld. Meer in het algemeen is het nu zaak
om de vele initiatieven en de inmiddels verworven kennis over de aanpak van
de integratie van de minderheden een wijdere verspreiding te geven. Om dit
te bevorderen is onlangs het Kenniscentrum Integratie Etnische Minderheden
(KIEM) in het leven geroepen. Dit centrum is vooral bedoeld om lokaal integratiebeleid
te ondersteunen en om lokale ervaringen te verspreiden, zodat gemeenten, professioneel
betrokkenen en burgers van elkaars kennis gebruik kunnen maken (www.integratie.net/www.kiemnet.nl).Ruimtelijke segregatie vraagt om een lokale aanpakHierboven is een aantal factoren opgesomd die de integratie van de minderheden
in de weg kunnen staan. Daarbij zijn ook de verhoudingen tussen minderheden
en autochtonen in de concentratiewijken genoemd. De concentratiewijken van
minderheden in de grote steden hebben een slechte naam. Een deel van deze
wijken kampt met een ongunstig leefklimaat en de concentratie belemmert contacten
tussen minderheden en autochtonen. De ruimtelijke concentratie van de minderheden
vermindert de prikkel voor personen uit de minderheden om zich te oriënteren
op de Nederlandse samenleving en om zich het Nederlands eigen te maken. Voor
veel autochtonen komen deze wijken niet in aanmerking als vestigingsplaats.
Ruimtelijke concentratie kan de ontwikkelingskansen van kinderen uit de minderheden
belemmeren. Concentratiewijken kunnen ook een uitvalsbasis vormen voor allochtone
randgroepjongeren.De ongelijkmatige ruimtelijke spreiding van de minderheden als zodanig
is op korte termijn niet ongedaan te maken. Het beleid richt zich dan ook
in de eerste plaats op het tegengaan van negatieve effecten op de integratie
van de etnische minderheden. Dit vraagt om een lokale, buurtgerichte benadering
in het integratiebeleid: «Integratie in wijken en buurten». Integratie
in wijken en buurten richt zich op het verbeteren van de leefkwaliteit in
de concentratiewijken door het versterken van de verschillende functies die
wijken voor hun bewoners kunnen hebben: sociaal, economisch, pedagogisch/educatief,
recreatief en als basis voor zorg en veiligheid. Waar de mogelijkheden zich
daartoe voordoen is het zaak de concentratiewijken ook weer aantrekkelijk
te maken voor autochtone huishoudens (met kinderen). Het wegtrekken van deze
huishoudens uit de concentratiewijken is een van de kernfactoren in het gebrek
aan sociale samenhang in deze wijken.Versterking van lokaal integratiebeleidNiet alleen het leefklimaat in de concentratiewijken vraagt om een lokale
aanpak. Voor vrijwel alle aspecten van het integratiebeleid geldt dat de uitvoering
ervan op lokaal niveau moet worden georganiseerd. Inburgering en het onderwijsachterstandenbeleid
behoren al tot het takenpakket van de gemeenten. Voor de arbeidsmarktpositie
van de minderheden is het reïntegratiebeleid belangrijk. Gemeenten hebben
ook hierin het voortouw.Vanuit het landelijk integratiebeleid wordt het initiatief genomen om
te komen tot een versterking van de samenhang in het integratiebeleid van gemeenten. Het beleidsinitiatief «Integratie in wijken en buurten»
vormt hiervan een element. Meer in het algemeen gaat het erom de thema's die
in het integratiebeleid van de rijksoverheid worden geagendeerd ook bij de
gemeenten op de beleidsagenda te krijgen, een beleidsagenda voor lokaal integratiebeleid
dus.Bij het realiseren van een beleidsagenda voor lokaal integratiebeleid
is het zaak afstemming te bereiken met het Grote Steden Beleid (GSB). In het
GSB geldt integratie als een van de indicatoren voor de kwaliteit en vitaliteit
van de grootstedelijke leefomgeving. In de grote steden is de positie van
minderheden nog onvoldoende verbeterd. Er is wel een zekere verbetering van
het leefklimaat in de concentratiewijken gerealiseerd, maar in de benodigde
verbetering van de integratie van de minderheden via het onderwijs en de arbeidsmarkt
is onvoldoende resultaat behaald1. Het GSB blijft
een belangrijk instrument om integratiedoelstellingen in grote steden te bereiken.
Bij de voorbereiding op de derde convenantsperiode GSB wordt bezien hoe hieraan
invulling kan worden gegeven.Deze rapportage geeft een terugblik op de beleidsactiviteiten en -initiatieven
op het gebied van de integratie van de etnische minderheden van het afgelopen
parlementaire jaar. Inmiddels is er een nieuw kabinet aangetreden. In de bijgevoegde
aanbiedingsbrief aan de Tweede Kamer wordt een reflectie gegeven over de stand
van zaken in het integratieproces en worden de beleidsvoornemens ten aanzien
van het integratiebeleid gepresenteerd. De brief zet tevens uiteen hoe de
voornemens ten aanzien van integratie uit het Hoofdlijnenakkoord worden uitgewerkt.1.2 Demografische ontwikkelingenDalende immigratieVanaf 2001 is er sprake van een dalende immigratie zowel onder niet-westerse
allochtonen als onder westerse allochtonen, zoals uit onderstaande tabel blijkt.
Er is echter een stijging van de immigratie uit Turkije en Afrika. Het aandeel
van de niet-westerse allochtonen in de totale immigratie in 2002 is 51% (61 800
van 121 250 personen).Tabel 1.1: Immigratie naar Nederland op basis van herkomst Jaar199520012002Turkije4 7175 9936 181Marokko3 1935 2355 192Suriname2 6473 5693 413 Antillen en Aruba3 3418 3105 992     Afrika (excl.Marokko)9 50015 55816 218 Niet-westerse Allochtonen39 67664 89459 450 Westerse Allochtonen56 25168 51061 800Totaal96 099133 404121 250Bron: CBS 2003.Het beleid gebaseerd op de nieuwe Vreemdelingenwet heeft geleid tot een
scherpe daling van het aantal asielverzoeken. In 1999 bedroeg dit aantal nog
39 2990. In 2001 is dit aantal gedaald tot 32 579 en in 2002 verder
gedaald tot 18 667. Naar verwachting zal dit aantal verder dalen. Tussen
40 en 50% van de asielverzoeken leidt uiteindelijk tot een verblijfsstatus.
Het CBS gaat uit van een instroom op grond van volgmigratie van 4 000
per jaar voor Turkije en een zelfde aantal voor Marokko, voor een belangrijk
deel in het kader van gezinsvorming2. Ondanks
de maatregelen die getroffen zijn om de instroom te beperken, is het aandeel
van de niet-westerse allochtonen, in casu etnische minderheden, toegenomen.Toename etnische minderheden in 2003Per 1 januari 2003 werden op een totale bevolking van 16 192 572
personen 13 153 814 autochtonen en 3 038 758 personen
van niet-autochtone afkomst (18,8% van de totale bevolking) geteld. Hiervan
bedraagt het aantal van westerse afkomst 1 416 156 personen (8,8%)
en van niet-westerse afkomst 1 622 602 personen (10% van de totale
bevolking). Vergeleken met cijfers per januari 2002 toen er 2 964 949
personen van niet-autochtone afkomst werden geteld is dit aantal in één
jaar toegenomen met 73 809 personen tot 3 038 758 personen.
De groei vindt vooral plaats bij personen van niet-westerse afkomst: een toename
met 64 249 ten opzichte van en toename van 13 478 autochtonen. Niet
alleen in relatieve zin, maar ook in absolute aantallen groeit het aandeel
niet-westerse allochtone sneller dan autochtonen. Er is ook sprake van een
toename van het aandeel van de tweede generatie. De eerste generatie omvat
1 585 927 (52%) personen en de tweede generatie 1 452 831
personen (48%) per 1 januari 2003. Bijna de helft van de allochtonen (48%)
is dus in Nederland geboren.Tabel 1.2 : Etnische minderden uit vroegere migratielanden
per 1 januari 2003 Grootste groepenAantalZuid EuropeanenAantalTurken341 400voormalig Joegoslaven76 007Surinamers320 658Italianen35 586Marokkanen295 332Spanjaarden31 206Antillianen/Arubanen129 312Kaapverdianen19 353  Portugezen15 597   Grieken12 488Totaal1 086 702 190 236Bron: CBS 2003.De vier grootste etnische minderheidsgroepen omvatten per 1 januari 2003
tezamen meer dan 1 miljoen personen. Tot deze groep behoren personen van Turkse,
Surinaamse, Marokkaanse en van Antilliaanse/Arubaanse afkomst. De Turken zijn
duidelijk de grootste etnische minderheidsgroep. Vergeleken met 1 januari
2002 is de Marokkaanse groep met een toename van ruim 11 000 personen
het snelst gegroeid, gevolgd door de Turkse groep, die met 10 000 personen
toenam. Opvallend is dat de verhoudingsgewijs kleinere Antilliaanse groep
met een toename van 4 500 personen veel sneller groeit dan de Surinaamse
groep, die toenam met 5 500 personen tussen 1 januari 2002 en 1 januari
2003.Voorts wonen er per 1 januari 2003 in ons land 190 236 Zuid-Europeanen.
De procentuele verdeling van etnische minderheden uit de vroegere migratielanden
(in totaal 1 276 938 personen) is als volgt: Turkije 26,7%, Suriname
25,1%, Marokko 23,1%, Antillen/Aruba 10,1%, voormalig Joegoslavië 6,0%
en overigen 9,1% (Zuid-Europeanen).Nieuwe etnische groepenIn toenemende mate zijn evenwel de nieuwe etnische groepen getalsmatig
van belang. Volgens de CBS-telling per 1 januari 2003 kunnen er negen nieuwe
etnische groepen worden onderscheiden met ieder meer dan 16 000 personen. Tabel 1.3 : Nieuwe etnische groepen met meer dan 16 000
personen per 1 januari 2003 Grootste groepenAantalOverigAantalIrakezen41 959Ghanezen17 974Afghanen34 249Pakistani's17 749Iraniërs28 043Egyptenaren17 026Somaliërs27 567Vietnamezen16 865  Chinezen58 619Bron: CBS 2003.Het gaat om personen van Irakese, Somalische, Afghaanse, Iraanse, Ghanese,
Pakistaanse, Egyptische, Vietnamese en Chinese herkomst. Anno 2003 tellen
deze negen nieuwe etnische groepen samen ongeveer 260 000 personen. Vergeleken
met 2002 is er sprake van een snelle groei van enkele groepen. Zo nam de Iraanse
groep van 26 789 per 1 januari 2002 toe tot 28 043 personen per
1 januari 2003. De Afghaanse groep groeide in dezelfde periode van 31 167
personen tot 34 249 personen. Opvallend is dat de verandering van het
regime in Afghanistan nauwelijks verandering heeft gebracht in de toename
van het aantal Afghanen in Nederland. Daarentegen zien wij bij de Irakezen
een afvlakking van de groei vergeleken met voorgaande jaren. De Iraakse groep
die per 1 januari 2002 van 41 232 personen omvatte, is per 1 januari
2003 gegroeid met slechts 637 personen tot 41. 959. In de voorgaande jaren
nam deze groep toe met minstens 2 000 personen per jaar.Opmerkelijk is dat de Somalische groep in één jaar is gedaald
met 1 412 personen van 28 979 personen per 1 januari 2002 naar 27 567
personen per 1 januari 2003. De Iraanse groep is per 1 januari 2003 groter
geworden dan de Somalische groep. De daling van het aantal Somaliërs
in ons land heeft te maken met de migratie naar en vestiging in Engeland.
De Somaliërs die vetrekken naar Engeland geven aan dat zij meer mogelijkheden
hebben in Engeland dan in Nederland om aan het werk te raken en om hun eigen
identiteit te behouden. De Iraanse groep integreert beter dan de Somalische
groep in Nederland1.De Chinese groep is in één jaar gegroeid met ruim 3 000
personen. Tenslotte blijken twee Afrikaanse groepen in het jaar 2002 als gevolg
van asielmigratie snel te zijn gegroeid. De groep uit Angola is van 7 926
personen per 1 januari 2002 toegenomen tot 11 710 personen per 1 januari
2003 en de groep uit Sierra Leone van 3 945 tot 6 031 personen in
dezelfde periode2.Meer jongeren onder minderhedenDe leeftijdsopbouw van de minderheden vertoont een bijzonder patroon.
Het aandeel van de minderheden in de jongerenpopulatie is beduidend hoger
dan hun aandeel in de totale bevolking. Van de 4,9 miljoen jongeren heeft
22% een allochtone afkomst. Van alle jongeren moet 15% worden gerekend tot
de niet-westerse allochtonen, terwijl het aandeel van de niet-westerse allochtonen
in de totale bevolking 10% is3.1.3 Stand van zaken integratieprocesDe stand van zaken inzake het integratieproces zal aan de hand van de
drie pijlers van het integratiebeleid (toerusting, toegankelijkheid en toenadering)
in beeld gebracht worden. De bevindingen zijn met name gebaseerd op resultaten
van de SPVA 2002, een grootschalige survey uitgevoerd in 2002 onder Turken,
Marokkanen, Surinamers en Antillianen. De resultaten hiervan worden vergeleken
met eerdere soortgelijke surveys. Het Sociaal en Cultureel Planbureau
(SCP) heeft deze resultaten verwerkt in de Rapportage Minderheden 2003. Een
samenvatting is opgenomen als bijlage van deze Rapportage Integratiebeleid
Etnische Minderheden 2003.1.3.1 Toerusting via het onderwijsOndanks verbetering achterstand ten opzichte van autochtone
leerlingenRuim 7% van de basisscholen heeft meer dan 50% allochtone leerlingen,
deze staan bekend als de zogeheten zwarte scholen. Uit onderzoek blijkt dat
de prestaties op zogeheten zwarte scholen weliswaar lager zijn dan op andere
basisscholen, maar dit is voor een groot deels terug te voeren op het feit
dat kinderen op deze scholen minder gunstige kenmerken hebben. Scholen met
hoge concentraties etnische minderheden hebben echter in de loop van de tijd
meer grip gekregen op leerlingen uit de minderheden. De leerwinst van zwarte
scholen is dan ook niet geringer dan op witte scholen.Surinaamse leerlingen zijn steeds beter gaan presteren, maar ook Turkse
kinderen hebben een behoorlijke inhaalslag gemaakt. Turkse en Marokkaanse
leerlingen zijn in de meeste gevallen de Antilliaanse leerlingen voorbij gestreefd
in prestaties. Dit houdt echter verband met het gegeven dat de laatste jaren
vooral Antilliaanse kinderen als zij-instromers het Nederlandse onderwijs
binnentreden. Wel is er een blijvend grote achterstand in taalprestaties bij
Turkse, Marokkaanse en Antilliaanse leerlingen. In groep 8 is er een taalachterstand
van nog minimaal twee leerjaren ten opzichte van autochtone niet-achterstandsleerlingen.Er is dus sprake van verbetering, maar nog steeds grote achterstand ten
opzichte van autochtone leerlingen.Opmerkelijk is dat Oost-Europese (afkomstig uit ex-Joegoslavië en
voormalig Sovjet-Unie) asielzoekerskinderen het beter doen dan kinderen van
Aziatische en Afrikaanse asielzoekers. Aziatische (Afghaanse, Iraakse en Iraanse)
en Oost-Europese kinderen hebben gemiddeld rekenprestaties die vergelijkbaar
of zelfs hoger zijn dan Surinaamse kinderen, terwijl Afrikaanse kinderen lager
scoren dan Turkse kinderen. Achterstand in voortgezet onderwijs verminderdDe achterstand waarmee leerlingen uit de minderheden van de basisschool
komen is in de loop van de jaren negentig verminderd. Hun CITO scores zijn
verbeterd en zij krijgen steeds vaker een HAVO-VWO schooladvies. Turkse en
Marokkaanse leerlingen stromen steeds vaker door naar vooral het HAVO. Toch
is er een behoorlijke achterstand met de autochtone vergelijkingsgroep. De
verdeling van Surinaamse en overige allochtone leerlingen in HAVO en VWO wijkt
nauwelijks af van autochtonen. Bij Surinaamse meisjes is de achterstand op
autochtonen verdwenen.De hoge schooluitval is echter een belangrijk knelpunt in de schoolloopbaan.Instroom in hoger onderwijs verbeterd; stagnatie bij AntillianenAllochtone gediplomeerden blijken geen extra drempels te ondervinden bij
de overstap naar een vervolgopleiding en kiezen vaker de hoogst mogelijke
vervolgopleiding.De instroom van Antillianen in het hoger onderwijs stagneert. In het HBO
zijn de Antillianen ingehaald door de Turken en Marokkanen; zij zijn vanaf 2001
de groep met verhoudingsgewijs de laagste instroom. Dit heeft echter met de
samenstelling van deze bevolkingsgroep te maken. De meeste Antillianen die
na 1980 migreren naar Nederland komen uit de lagere volksklasse
en beheersen het Nederlands slecht. Voorts bestaat een deel uit tot Nederlanders
genaturaliseerde inwoners van de omringende Caribische eilanden die zich eerst
in Curaçao hadden gevestigd1.Opleidingsniveau minderheden gestegenVolgens het SCP is het opleidingsniveau onder minderheden de afgelopen
vijftien jaar duidelijk gestegen. De stijging van het opleidingsniveau onder
de allochtone groepen is bovendien veel sneller gegaan dan onder de autochtone
bevolking. Zo is het aandeel gediplomeerden sedert 1991 op minimaal mbo niveau
met 11% toegenomen onder de autochtone bevolking, terwijl onder Turken een
stijging van 17% en onder Marokkanen van 22% is waar te nemen. Ondanks de
verbetering is er echter nog steeds sprake van achterstand. Een opleiding
op HBO-niveau of hoger heeft slechts 6–7% van de Turken en Marokkanen
tegenover 26% van de autochtonen. Dit niveau hebben 14% van de Surinamers
en 19% van Antillianen bereikt.Bij Turken en Marokkanen zijn met name in de oudere leeftijdsgroepen de
mannen hoger opgeleid, terwijl Surinaamse en Antilliaanse vrouwen in de jongste
leeftijdklassen het beter doen dan mannen. Ook bij Turken en Marokkanen in
de jongste leeftijdsgroep doen de vrouwen het steeds beter dan de mannen.
Bij de Marokkaanse jonge vrouwen is een tweedeling ontstaan: een deel dat
relatief hoog is opgeleid en een deel dat juist zeer laag is opgeleid. Opvallend
is dat een aanzienlijk deel van Turkse en Marokkaanse vrouwen geen enkel diploma
heeft.Turkse en Marokkaanse huwelijksmigranten hebben taalproblemenTurkse en Marokkaanse huwelijksmigranten hebben veel moeite met het spreken
en lezen van de Nederlandse taal en gebruiken deze taal ook relatief weinig.
Surinamers en Antilianen beheersen over het algemeen de Nederlandse taal goed.
Een bijzondere groep onder Antillianen vormt de groep die na 1980 is gemigreerd
naar Nederland. Antillianen uit deze veelal laag opgeleide groep hebben meer
moeite met het Nederlands dan degenen die voor 1980 zijn gemigreerd naar Nederland.1.3.2 Toerusting voor en via de arbeidsmarktArbeidsparticipatie laat stijgende tendens zien maar ook
verschillen tussen groepenHet is nog niet zo dat de opstekende economische tegenwind ertoe heeft
geleid dat minderheden zich massaal van de arbeidsmarkt hebben afgewend. Ook
in 2002 laat de bruto-arbeidsparticipatie van minderheden nog steeds een stijgende
tendens zien. Een enorme sprong voorwaarts is gemaakt door de Surinamers.
Er is bij hen sprake van een bijna even hoge arbeidsparticipatie als onder
autochtonen; ruim tweederde van de 15–65 jarigen behoort tot de actieve
beroepsbevolking. Opmerkelijk is dat de arbeidsparticipatie van de huwelijksmigranten
onder deze groep naar verhouding hoog is, gelet op alle sombere geluiden over
hun perspectieven. Eenzelfde beeld doet zich voor bij Antilliaanse huwelijksmigranten.
De Antilliaanse groep als geheel heeft echter slechts een kleine sprong voorwaarts
gemaakt; er is een lichte toename van de arbeidsparticipatie is te zien. De
arbeidsparticipatie van Antillianen blijft hiermee iets achter bij die van
Surinamers. Aan deze geringe toename ligt een veranderde samenstelling van
de Antilliaanse populatie door de migratie van overwegend laag opgeleide Antillianen
en jongeren ten grondslag. Wordt gekeken naar de Turken en de Marokkanen dan
kan geconstateerd worden dat slechts de helft in de leeftijd van 15–65
jaar actief is op de arbeidsmarkt. Een verklaring hiervoor is onder meer gelegen
in het hoge aandeel lager opgeleiden onder hen, de geringe arbeidsparticipatie
van vrouwen en een groot aandeel schoolgaande jongeren die zich nog niet op
de arbeidsmarkt hebben gemeld. Ook de arbeidsparticipatie van de nieuwe etnische
groepen is niet hoog te noemen; 53% is actief op de arbeidsmarkt.Lichte stijging werkloosheid minderhedenDe werkloosheid onder minderheden is na een jarenlange daling weer aan
het oplopen. De stijging is nog niet groot, maar het neemt niet weg dat aan
de dalende trend een eind is gekomen. Bij Surinamers en Antillianen is de
werkloosheid tussen 2001 en 2002 met 2 procentpunten toegenomen tot respectievelijk
8% en 10%. Bij de Turken is slechts een toename van 1 procentpunt te zien
tot 9%. De werkloosheid onder de Marokkanen is met 10% stabiel gebleven. De
werkloosheid onder de nieuwe etnische groepen is gestegen met 3 procentpunten
tot 14%. Vergeleken met de werkloosheid onder autochtonen (3%) is de werkloosheid
onder minderheden ruim drie keer zo hoog.Hoge jeugdwerkloosheid onder minderhedenHet SCP en het Kabinet vinden de hoge werkloosheid in 2002 onder allochtone
jongeren alarmerend. In het plan van aanpak jeugdwerkloosheid (Tweede Kamer
2002–2003, 23 972, nr. 64) wordt expliciet aandacht besteed aan
het terugdringen van de werkloosheid onder allochtone jongeren. Bijna een
derde van de Surinaamse en Antilliaanse jongeren (respectievelijk 31% en 28%)
en een vijfde van de Turkse en Marokkaanse jongeren (19%) is werkloos. In
vergelijking met autochtone jongeren (werkloosheid van 7%) is de werkloosheid
onder allochtone jongeren twee tot drie keer zo hoog.Positie werkenden verbeterdIn 2002 heeft de helft van de niet-westerse allochtonen in de leeftijd
van 15–65 jaar een betaalde baan tegenover 68% van de autochtonen. De
netto-arbeidsparticipatie onder minderheden is onder meer als gevolg van de
hoogconjunctuur de laatste jaren fors toegenomen. Op het vlak van twee belangrijke
baankenmerken beroepsniveau en tijdelijke dienstverbanden – is sprake
van gunstige ontwikkelingen. Steeds meer minderheden hebben zich weten te
onttrekken aan de onderkant van de beroepenstructuur. Ook is het aandeel minderheden
met een tijdelijke baan afgenomen.1.3.3 ToegankelijkheidToegankelijkheid gaat over het functioneren van de instellingen en voorzieningen.
Het houdt in dat instellingen belemmeringen tot deelname voor personen uit
de minderheden wegnemen of dat er geen drempels gelden. Maar toegankelijkheid
is meer. Het betekent dat instellingen en voorzieningen in hun inrichting
en hun aanbod naar «klanten» rekening houden met specifieke kenmerken
van minderheden. De meest centrale instellingen en voorzieningen voor de integratie
van de minderheden zijn het onderwijs en de arbeidsmarkt en instellingen op
het gebied van zorg en welzijn.Effecten onderwijsbeleid niet eenduidigOver de effecten van het onderwijsbeleid ten aanzien van de minderheden
kan volgens het SCP niet veel worden gezegd, omdat er niet veel evaluatiestudies
bestaan. Voor de zogeheten doelgroepkinderen in de voorschoolse periode zijn
er specifieke programma's als Piramide enKaleidoscoop, ontwikkeld
om hun aanvangsachterstand te verminderen. Terwijl het Piramide programma
wel positieve effecten heeft, blijkt het effect van Kaleidoscoop minder groot
te zijn.De voorschoolse programma's zijn volgens het SCP niet aantoonbaar succesvol.Er is nog nauwelijks onderzoek gedaan naar de effecten van de brede schoolbenadering.Wat betreft het onderwijs kan de volgende conclusie worden getrokken.
Hoewel allochtone leerlingen het in het onderwijs steeds beter doen is hun
achterstand nog steeds aanzienlijk vergeleken met autochtone leerlingen. Los
van de vraag of zo'n evenredigheidsdoelstelling wel realistisch is, leert
de ervaring dat slagen van achterstandsgroepen in het onderwijs in het algemeen
veel jaren vergt. Volgens het SCP hebben beleidsinterventies niet alleen geleid
tot meer aandacht voor onderwijsachterstanden, maar er is ook meer inzicht
ontstaan in de oorzaken en mogelijke remedies. Voorts mogen de betere onderwijsprestaties
bij een gelijkblijvende beginachterstand (deels) worden toegeschreven aan
de basisscholen; zij slagen er steeds beter in hun onderwijs aan te passen
aan hun doelgroep.Een deel van de basisscholen presteert volgens de onderwijsinspectie onder
de maat. Het lerarentekort vormt voor deze scholen een extra handicap1.Tenslotte ontwikkelt zich tegenover het nu grotendeels samenvallen van
lage sociale klasse en huidskleur vooral in de grote steden een witte vlucht
(van autochtone leerlingen) en in het vervolg daarop ook een grijze vlucht
(van kansrijke allochtone leerlingen) naar verondersteld-kansrijkere scholen2.Wat betreft het aandeel van allochtonen in het besturen van onderwijsorganisaties
in Nederland blijkt dat de toegankelijkheid te wensen overlaat. Het aandeel
allochtone bestuurders is per 2003 slechts 2%, terwijl het aandeel allochtone
leerlingen landelijk ruim 10% is en in de grote steden gemiddeld meer dan
30%. De allochtone bestuursleden zijn vooral te vinden in het openbaar onderwijs
en in besturen van Hindoe- en Islamitische schoolbesturen3.Resultaten arbeidsmarktbeleidHet SCP doet enkele uitspraken over de effectiviteit van het gevoerde
arbeidsmarktbeleid voor etnische minderheden en formuleert tevens aandachtspunten
voor de inrichting van het beleid in de komende jaren mede gelet op de veranderde
conjunctuur en die invloed hiervan op de arbeidsmarktpositie van etnische
minderheden.Het SCP oordeelt positief over het MKB-minderhedenconvenant, in het kader
waarvan in 2 ½ jaar tijd ruim 78 000 vacatures zijn gemeld door
het midden- en kleinbedrijf en ruim 70 000 werkzoekenden aan het werk
zijn geholpen, van wie bijna 62 000 etnische minderheden. Het CWI heeft
werk gemaakt van een actieve benadering en bemiddeling en het midden- en kleinbedrijf
heeft de deuren opengesteld voor minderheden. Wel spreekt het SCP de vrees
uit dat, ondanks de inbedding van de ontwikkelde aanpak bij het CWI, de aandacht
voor het integratiebeleid bij deze organisatie naar de achtergrond geraakt
en de doelstelling van evenredige bemiddeling niet wordt behaald. Door de
reorganisatie die gepaard gaat met de in 2002 ingevoerde nieuwe Structuur
Uitvoering Werk en Inkomen zou het CWI volgens het SCP in mindere mate toekomen
aan arbeidstoeleiding (van minderheden). Naast inzet van CWI vraagt het SCP
tevens om een actieve inzet van het UWV, gemeenten en de reïntegratiebedrijven
als belangrijke actoren in de nieuwe uitvoeringsstructuur van de sociale zekerheid.Door de oplopende werkloosheid onder minderheden, met name onder allochtone
jongeren en de nieuwe etnische groepen, acht het SCP intensivering van het
algemeen beleid niet afdoende om te voorkomen dat deze groepen langdurig buiten
spel komen te staan. Evaluatiestudies van onder meer het MKB-minderhedenconvenant
en de Stimuleringsprojecten Allochtone Groepen wijzen uit dat zelfs in tijden
van hoogconjunctuur een specifieke aanpak nodig is om minderheden te bereiken
en toe te leiden naar de arbeidsmarkt. Naast specifieke aandacht voor minderheden
in het algemeen beleid blijft specifiek op minderheden gericht beleid volgens
het SCP noodzakelijk. Deze aandacht dient dan zowel uit te gaan naar versterking
van het allochtone aanbod door te investeren in kwalificaties, het tegengaan
van voortijdige schooluitval en de beheersing van de Nederlandse taal als
naar de vraagzijde van de arbeidsmarkt. Met name aan de vraagzijde van de
arbeidsmarkt ziet het SCP een lacune in gevoerd beleid ontstaan door de beëindiging
van het MKB-minderhedenconvenant en het KOM-project alsmede het aflopen van
het Raamconvenant Grote Ondernemingen en de Wet SAMEN.Interculturalisatie moeizaam procesEen andere relevante graadmeter voor de toegankelijkheid van de samenleving
en zijn instellingen is de (politieke en bestuurlijke) participatie van minderheden.
Er zijn vele activiteiten en projecten in het land om de toegankelijkheid
in de zorg en welzijnssector te bevorderen. In de geestelijke gezondheidszorg
is een actieplan interculturalisatie, gedefinieerd als klantgerichte zorg
in een diverse samenleving, van start gegaan. Ook buiten de (gezondheids)zorg
sector is men bezig met interculturalisatie. Zo zijn verschillende bedrijven,
waaronder de Rabobank Nederland bezig de toegankelijkheid van de organisatie
te verhogen. Toch blijkt de interculturalisatie van instellingen een moeizaam
proces te zijn.Bestuurlijke participatie verbeterdDe vertegenwoordiging van allochtonen in de Tweede Kamer is na de verkiezingen
van 2003 bijna evenredig aan het aandeel allochtonen in de samenleving: 14
van de 150 Tweede Kamerleden (bijna 10%) zijn van allochtone afkomst. Bij
gemeenten begint het aandeel allochtone ambtenaren toe te nemen. Zo is het
aandeel allochtone ambtenaren in de gemeente Rotterdam van 16% in 1997 toegenomen
tot 23% in 2002. De doelstelling was 22% aandeel allochtone ambtenaren in
2002. Hoewel er ook een toename is van allochtonen in de hogere functies,
heeft een groot deel van de allochtonen via gesubsidieerd werk een baan bij
de gemeente Rotterdam weten te bemachtigen. Het blijkt dat autochtonen echter
vaker dan allochtonen doorstromen naar een reguliere baan1.Ondanks de vooruitgang en actieplannen voor interculturalisatie blijkt
dat de toegankelijkheid bij lange na niet optimaal is in onze diverse samenleving.1.3.4 ToenaderingBij integratie zijn niet alleen minderheden betrokken, ook de autochtone
bevolking heeft ermee te maken. Dit geldt in bijzondere mate voor de toenadering.
Contacten tussen minderheden en autochtonen en hethuldigen van
moderne opvattingen verhogen de toenadering tussen verschillende groepen in
ons land. Contacten tussen minderheden en autochtonen en moderne opvattingen
fungeren bovendien als vormen van sociaal en cultureel kapitaal voor de integratie
in de samenleving. Zij laten een positieve samenhang met het behaalde opleidingsniveau
en arbeidspositie zien, zo blijkt uit analyse van het SCP.Turken en Marokkanen hebben minder sociale contacten met
autochtonenWat betreft sociale contacten (is een indicator voor sociale nabijheid
of sociale integratie) blijkt dat Marokkanen gevolgd door Turken minder sociale
contacten met autochtonen onderhouden en dit ook minder wenselijk vinden dan
Surinamers en Antillianen. Vooral Antillianen en Surinaamse mannen gaan vaak
met autochtonen om. Wie hoger opgeleid is gaat vaker om met autochtone Nederlanders
en heeft daar in mindere mate bezwaren tegen.Op een schaal van sociale nabijheid van 1 (=lage sociale nabijheid) tot
5 (=is hoge sociale nabijheid) scoren Antillianen 3.9 en Surinamers 3,8, terwijl
Turken met 2,8 en Marokkanen 2,7 aanzienlijk lager scoren.De tweede generatie minderheden gaat vaker met autochtonen om. De eerste
generatie primaire migranten en huwelijksmigranten hebben weinig contacten
met autochtonen. Zo komen zij minder in contact met Nederlandse waarden en
normen. Daardoor kunnen zij bij de opvoeding van hun kinderen relevante Nederlandse
waarden en normen nauwelijks overdragen.Wat betreft gemengde huwelijken is het beeld als volgt: van de huwelijken
die zijn gesloten in de periode van 1997–2001 door Antillianen blijkt
dat gemiddeld voor 61% het een autochtone partner betreft; bij de Surinamers
is het percentage 43%, bij Turken 11% en bij Marokkanen 13%1. Hoewel de Antilliaanse groep sterk op Nederlandse contacten gericht
is, is de groep Antillianen die na 1981 naar Nederland is gemigreerd dat in
veel mindere mate.Tweede generatie Turken en Marokkanen blijven sterk op
eigen groep gerichtDe tweedeling tussen Surinamers en Antilianen enerzijds en Turken en Marokkanen
anderzijds wat betreft sociale nabijheid c.q. afstand tot autochtonen is ook
zichtbaar wat betreft opvattingen. Marokkanen hebben de minst moderne opvattingen
gevolgd door de Turken, zij het dat de vrouwen progressievere opvattingen
hebben over emancipatie. Opvallend is dat ook onder de tweede generatie Turken
en Marokkanen traditionele opvattingen veelvuldig voorkomen. Bij de tweede
generatie Marokkanen is sprake van een hoge mate van religiositeit. De tweede
generatie hangt in dezelfde mate traditionele religieuze waarden aan als de
eerste generatie. Vrijwel iedere tweede generatie Marokkaan beschouwt zichzelf
als moslim. Dat is ook bij Turken zo, zij het dat zij liberaler zijn in hun
religieuze opvattingen. Van de tweede generatie Surinamers en Antillianen
rekent ruim de helft respectievelijk minder dan de helft zich tot een bepaalde
godsdienst.Een opmerkelijk gegeven is dat liefst 97% van de Turken en 94% van de
Marokkanen zich identificeert met de eigen groep. Bij Surinamers is dit 80%
en bij Antillianen 76%.In het algemeen blijkt dat minderheden die hoger zijn opgeleid een geringere
culturele afstand kennen dan lager opgeleiden. Ook is er een positieve samenhang
tussen het hebben van een baan en het aanhangen van moderne opvattingen. Volgens
het SCP pakt het aanhangen van moderne opvattingen, het vinden van werk en
het hebben van werk positief uit op het hebben van moderne waarden.
Uit een multivariate analyse van de gegevens uit de SPVA 2002 blijkt dat personen
met een gunstige sociaal-economische positie, afgemeten aan een hoog opleidings-
en beroepsniveau, ook in sterkere mate sociaal-cultureel geïntegreerd
zijn. Structurele integratie en sociaal-culturele integratie gaan samen met
onderwijs als stuwende kracht.Culturele afstand blijft door toename minderheden en concentratieHet idee dat met de opeenvolging van generaties de sociale en culturele
afstand van minderheden afneemt geldt echter tot op zekere hoogte. Door de
jaren heen is het contact van hoofden van allochtone huishoudens in de zin
dat zij autochtonen op bezoek krijgen weliswaar toegenomen. Maar het contact
van Turken met autochtonen blijkt te stagneren, terwijl bij Marokkanen slechts
een lichte toename is van de contacten. Zo zegt in 2002 bijna tweevijfde van
de Turken en Marokkanen nooit autochtonen op bezoek te krijgen tegenover een
vijfde van Surinamers en Antillianen.Bij Turken en Marokkanen is een lichte stijging vanaf 1994 van hoofden
van huishoudens die meer contacten hebben met de eigen groep in de vrije tijd
dan met autochtonen. Ook bij de tweede generatie van met name Turken is sprake
van een stijging: van 40% in 1994 naar 57% in 2002. Bij de Marokkanen is een
stijging in dezelfde periode van 31% naar 41%.In 1994 rekende 66% van de tweede generatie Marokkanen zich tot de eigen
groep. In 2002 is dit percentage gestegen tot 94%. Bij de Marokkaanse tweede
generatie is de identificatie met de eigen groep sterk gestegen. De tendens
van meer contacten in de eigen groep en minder met autochtonen is ook bij
Surinamers waar te nemen.Gerichtheid op de eigen groep reeds voor 11 september
2001Met wisseling van generatie schrijdt de sociaal culturele integratie voort,
aldus het SCP, maar tegelijkertijd ook de identificatie met de eigen groep.
Contacten in de vrije tijd bij met name bij Turken en Marokkanen is sterk
of zelfs versterkt. Het is volgens het SCP niet zo dat een trendbreuk zich
voordoet tussen 1998 en 2002 maar reeds voor 1998 en niet zozeer na 11 september
2001.Het SCP stelt dat gebeurtenissen van 11 september 2001 geen verklaring
bieden voor een sterker geworden gerichtheid op de eigen groep. De stijging
was reeds voor 2001 zichtbaar. Ook is geen sprake geweest van verslechtering
van de sociaal economische positie in deze periode. Volgens het SCP biedt
de gestaag toegenomen aantallen minderheden in met name grote steden, waardoor
de ontmoetingskans met leden van de eigen groep is toegenomen een plausibele
verklaring. Ook de concentratie van minderheden in bepaalde wijken speelt
een rol.Weinig verandering in opvattingen bij minderhedenEr is weinig verandering in opvattingen waar te nemen bij minderheden.
En voor zover er verandering is, is er een neiging naar modernere opvattingen.
Er zijn ook geen grote verschuivingen over opvattingen met betrekking tot
de rol van religie te waar te nemen, zij het dat Turken iets progressiever
zijn gaan denken.Al met al ontstaat volgens het SCP een nogal hybride beeld, waarbij met
name Turken en Marokkanen gekarakteriseerd kunnen worden als tamelijk op zichzelf
staande gemeenschappen waarvan de leden weinig informele contacten met autochtonen
onderhouden en de eigen groepsidentiteit hoog in het vaandel hebben staan.
Er is sprake van verscheidenheid in opvattingen in deze groepen vooral tussen
generaties en naar opleidingsniveau. Deze verscheidenheid in opvattingen typeert
de dynamiek die zich binnen de Turkse en Marokkaanse groep voordoet; niet
zozeer wat contacten betreft naderen zij de Nederlandse samenleving,
maar vooral in opvattingen, aldus het SCP. Surinamers en Antillianen staan
steeds meer met beide benen in de Nederlandse samenleving, op de groep Antillianen
na, die na 1981 zijn gemigreerd.Bij de Turkse en Marokkaanse groep zijn steeds meer personen die het Nederlands
goed beheersen en in de thuissituatie deze taal ook gebruiken.Beeldvorming autochtonen over minderheden minder positiefUit de SCP rapportage blijkt dat de overgrote meerderheid van de autochtonen
voorstander is van gelijke rechten en het goed vindt dat mensen van verschillende
culturen in Nederland wonen. Anderzijds vindt tweederde dat er teveel allochtonen
in ons land wonen. Bijna niemand vindt dat Nederland gastvrijer moet worden
voor asielzoekers. Voorts vindt de helft de aanwezigheid van allochtonen een
bron van misdaad en onveiligheid. Ruim de helft vindt dat allochtonen misbruik
maken van de sociale voorzieningen. Slechts een kwart vindt dat de islam een
waardevolle bijdrage kan aan de cultuur van ons land leveren.Ook uit de Justitie Issue Monitor 2003 komt
dit beeld naar voren. Uit deze monitor blijkt dat tweevijfde van de ondervraagden
vindt dat de opvattingen van moslims niet passen in onze samenleving. Bijna
tweederde vindt dat allochtonen slecht integreren in Nederland. Het respecteren
en hanteren van de Nederlandse normen en waarden en het spreken van de Nederlandse
taal worden als belangrijkste aspecten van integratie beschouwd. Driekwart
van de ondervraagden vindt dat Nederlanders te negatief denken over allochtonen.
Een ruime meerderheid vindt dat de integratie van allochtonen alleen kan slagen
wanneer allochtonen meer contact zoeken met autochtonen. Overigens vindt ook
een ruime meerderheid dat autochtonen actiever moeten meewerken aan de integratie
van allochtonen.Uit de belevingsmonitor 2003, uitgevoerd in
opdracht van het Ministerie van Algemene Zaken, blijkt dat er bij de burgers
onvrede is over het beleid ten aanzien van de deelname door allochtonen aan
vrijwilligerswerk (82% wil dat het kabinet hier meer aandacht aan besteedt),
de achterstandswijken (81% ontevreden) en de emancipatie van moslimvrouwen
(79% ontevreden). De aspecten waar burgers het meeste waarde aan hechten zijn
het aanspreken van kinderen op hun gedrag, het leren van Nederlandse normen
en waarden aan jongeren en nieuwkomers en het reguleren van seks en geweld
op televisie. Overigens geven burgers aan dat niet alleen de overheid, maar
ook zij zelf een verantwoordelijkheid hebben in de overdracht van normen en
waarden.Daling tolerantieOpmerkelijk is ook de daling van de tolerantie wat betreft wonen. In 1991
zei nog 58% van de ondervraagden het geen bezwaar te vinden om te wonen naast
iemand van een ander «ras». In 2002 is volgens het SCP dit percentage
gedaald tot 39%.Autochtonen hebben grote weerstand tegen verdere immigratie, terwijl Turken
en Marokkanen minder weerstand tegen immigratie vertonen. Toch vindt tweederde
van de Turken evenals de autochtonen dat er teveel allochtonen in Nederland
wonen. Dit geldt voor de helft van de Marokkanen en slechts een derde van
de Surinamers en de Antillianen.Vermeldenswaard is dat minderheden de uitspraak dat Nederland openstaat
voor buitenlandse culturen sterk steunen. Over het algemeen voelen Surinamers
zich meer geaccepteerd en Turken wat minder. Wat betreft discriminatie vinden
Antillianen (25%) en Marokkanen (20%) vaker dat er sprake is van discriminatie
dan Surinamers (14%) en Turken (13%). Weinigen zeggen echter
persoonlijk ervaring met discriminatie te hebben. Het SCP erkent dat wellicht
ook sociaal wenselijke antwoorden worden gegeven, maar in het algemeen is
het beeld dat minderheden hebben toch redelijk positief over Nederland. De
meerderheid van de minderheden voelt zich op zijn gemak en zegt goed te kunnen
aarden in Nederland. Minderheden zijn over het algemeen, volgens het SCP,
tevreden in Nederland.1.4 Falend burgerschap: minderheden in de criminaliteitFalend burgerschap komt onder meer tot uitdrukking in de oververtegenwoordiging
van etnische minderheden in de criminaliteit.Minderheden oververtegenwoordigd onder gedetineerdenIn 2000 waren er in de leeftijdscategorie 15–24 jaar per 100 000
autochtone inwoners 64 gedetineerd. Onder Antillianen/Arubanen waren er in
dezelfde leeftijdsklasse 1 482 gedetineerden per 100 000 inwoners.
Ook Marokkanen scoren hier hoog met 960 gedetineerden op 100 000 inwoners.
Bij Antillianen/Arubanen valt daarnaast op dat relatief veel vrouwen gedetineerd
zijn1.In 1999 maakten Surinamers 9%, Marokkanen 8%, Antillianen/Arubanen 7%,
Turken 5%, Algerijnen 3%, (ex-)Joegoslaven 2% en autochtonen 47% (overig 19%)
van de gedetineerdenpopulatie uit, terwijl het aandeel van Turken en Surinamers
elk circa 2% van de Nederlandse bevolking bedraagt. Het aandeel van Marokkanen
bedraagt bijna 2% en van Antillianen/Arubanen minder dan 1%2. Onder de jongeren is het aandeel van allochtonen in de gedetineerdenbevolking
nog hoger. Antilliaanse jongeren van de eerste generatie zijn in vergelijking
met autochtone jongeren met een factor 15 oververtegenwoordigd. Zij worden
wat betreft oververtegenwoordiging gevolgd door Marokkaanse, Surinaamse en
Turkse jongeren gedetineerden3.Minderheden oververtegenwoordigd in verdachtenpopulatieBinnen de verdachtenpopulatie zijn vooral
Marokkanen, Antillianen/Arubanen, Somaliërs en (ex-)Joegoslaven sterk
oververtegenwoordigd. Het percentage verdachten binnen deze groepen ligt in
2000 op respectievelijk 4,6%, 7,9%, 6,1% en 4,2%, vergeleken met 0,9% als
het om autochtonen gaat. Ook Ethiopiërs (4,1%), Ghanezen (3,4%), en Irakezen
(3,7%) zijn oververtegenwoordigd4.In 1999 waren deze percentages voor Marokkanen 4,7%, Antillianen/Arubanen
7,9%, Surinamers 4,0%, (ex-)Joegoslaven 4,9, Oostbloklanden, Overig Afrika
4,9%, West Europa 1,3% en Nederland (inclusief de tweede generatie), 0,9%5.Minderheden oververtegenwoordigd onder jeugdige verdachtenDe oververtegenwoordiging van etnische minderheden blijkt ook uit cijfers
over jeugdige verdachten tussen de 12 en 24 jaar.
In 2000 betrof het 10,6% van de Antilliaanse/Arubaanse jeugdigen, 8,3% van
de Marokkaanse en 6% van de Surinaamse jeugdigen. Het cijfer voor autochtone
jeugdigen is 1,8%.Hetzelfde ongunstige beeld komt naar voren uit zelfrapportage-gegevens
van jongeren tussen de 12 en 17 jaar. Allochtone jongens rapporteren vaker
geweldsdelicten dan autochtone jongens. Zo zegt 48% van de Marokkaanse jongens,
41% van de Turkse en 40% van de Antilliaanse/Arubaanse jongens dat zij een
dergelijk delict hebben gepleegd. Bij de autochtone jongens ligt dat percentage
op 24%. Uit een recenter rapport blijkt dat ook jongeren uit
bepaalde nieuwe etnische groepen, zoals voormalig Joegoslavië, Somalië
en enkele Afrikaanse landen hoog scoren als verdachten1.Het percentage harde-kernjongeren is het hoogst bij verdachten afkomstig
uit Marokko (20%), gevolgd door verdachten van Surinaamse (13%), Antilliaanse
(12%) en Turkse herkomst (10%)2.Het kan moeilijk anders dan dat criminaliteit onder etnische minderheden
een negatieve invloed heeft op hun integratie. Ten eerste hebben personen
met een delinquent verleden minder kans om in de reguliere maatschappij hogerop
te komen. Onder jongeren kan het een normaal verloop van de schoolloopbaan
frustreren. Ten tweede bestaat het risico dat criminele activiteiten van personen
uit etnische groepen, een aanzuigende of rekruterende werking hebben op andere
leden van die groepering. Ten derde kan criminaliteit een belangrijke en negatieve
invloed hebben op de beeldvorming over etnische minderheden en op die manier
de toenadering tussen autochtonen en minderheden belemmeren.Overlast van probleemjongeren als het grootste probleem
ervarenUit de belevingsmonitor 2003 blijkt ten aanzien van het onderwerp integratie
dat de overlast van probleemjongeren als het grootste probleem wordt ervaren:
85% van de ondervraagden wil dat het kabinet hier meer aan doet.Het ministerie van Justitie zet in op het terugdringen van die oververtegenwoordiging.
Voor wat betreft de repressieve kant gebeurt dit door middel van individuele
trajectbegeleiding. Het integratiebeleid richt zich op de preventie van criminaliteit
onder jongeren uit de minderheden. In het kader van het Preventiebeleid 2001–2004
worden 38 gemeenten ruim gefaciliteerd bij het voeren van preventief beleid
ten aanzien van de jeugd uit etnische groepen. Hoofddoel van dit beleid is
om te voorkomen dat deze jeugd marginaliseert en in de criminaliteit belandt.1.5 Opbouw van deze rapportageDeze rapportage is de negentiende jaarlijkse rapportage over de voortgang
van het integratiebeleid.In hoofdstuk 2 wordt het actuele thema inburgering
behandeld. In hoofdstuk 3 komen de vorderingen
met betrekking tot de positie van de jeugd en het onderwijs aan de orde. Hoofdstuk 4 gaat in op de arbeidsparticipatie, de bestrijding
van de werkloosheid en het werkgelegenheidsbeleid dat ten aanzien van etnische
minderheden wordt gevoerd. De activiteiten ten aanzien van het voorkomen en
bestrijden van discriminatie en racisme worden in hoofdstuk
5 besproken. Hoofdstuk 6 gaat over het
thema communicatie en participatie. Daarbij komen cultuur en media, het overleg
met de etnische minderheden, de oprichting van het Kenniscentrum Integratiebeleid
en etnische minderheden (KIEM) en de informatievoorziening aan de orde. In hoofdstuk 7 worden de vorderingen beschreven met betrekking
tot enkele specifieke activiteiten: de integratie van Antilliaanse en Marokkaanse
jongeren, kwesties rond religie en levensbeschouwing en activiteiten rondom
de Irakcrisis.Tenslotte wordt in hoofdstuk 8 de horizontale
overzichtsconstructie gepresenteerd, ontleend aan de begroting 2003. Vanuit
een budgettaire invalshoek wordt een specifieke toelichting gegeven op de
maatregelen en de beoogde effecten. HOOFDSTUK 2 INBURGERING2.1 Inburgering algemeenIn het afgelopen jaar is, voortbouwend op de evaluatie van de Wet Inburgering
nieuwkomers (maart 2002), het Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) Inburgering,
het Strategisch Akkoord van het kabinet Balkenende I (juli 2002) en het Hoofdlijnenakkoord
van het kabinet Balkenende II (mei 2003), een aantal beleidsontwikkelingen
in gang gezet.In deze beleidsontwikkelingen ligt de nadruk op betere prestaties in het
inburgeringsproces door middel van sturing op deze prestaties en meer nadruk
op de eigen verantwoordelijkheid van de inburgeraar door het invoeren van
juridische en financiële prikkels.Inmiddels is een onderzoek uitgevoerd naar de vraag of er een kredietfaciliteit
moet worden opgezet voor nieuwkomers die de kosten van het inburgeringsprogramma
moeten gaan betalen, en hoe deze kan worden vormgegeven en georganiseerd.Daarnaast wordt gewerkt aan het ontwikkelen van een nieuw toetsinstrumentarium,
dat een betrouwbare en geobjectiveerde toets moet opleveren voor de inburgering,
alsmede de daarvoor benodigde infrastructuur. Op korte termijn zal een commissie
worden benoemd, die zich zal buigen over dit nieuwe toetsinstrumentarium.Aan het vastleggen van deze maatregelen in wet- en regelgeving wordt gewerkt.Duale trajectenDe belangrijkste meerwaarde van de zogeheten duale trajecten is gelegen
in het feit dat niet alleen het NT2-niveau wordt verbeterd, maar dat de inburgeraar
tegelijkertijd een beroepsopleiding volgt en een (deel)kwalificatie kan behalen.
Door de stages die onderdeel uitmaken van het traject, raakt de deelnemer
gewend aan werkcultuur, vaktaal en het omgaan met chefs en collega's. Deelnemers
zelf beschouwen dit als één van de belangrijkste voordelen van
een duaal traject. Docenten geven aan dat cursisten gemotiveerder zijn dan
cursisten in het reguliere beroepsonderwijs. Zeker voor wat betreft uitvalpercentages
steken duale trajecten gunstig af bij de beroepsopleidingen. De rapportage
over de monitor duale trajecten heeft betrekking op 557 deelnemers die hebben
deelgenomen aan pilots duale trajecten. De deelnemers waren over het algemeen
jong, laag opgeleid en zaten op een NT2-niveau van 2 of lager. Het ging zowel
om oudkomers als om nieuwkomers.Op basis van de beschikbare gegevens kan worden vastgesteld dat deelnemers
vooruitgang boeken op hun NT2-niveau. Duale trajecten scoren echter niet beduidend
beter op de ontwikkeling van taalvaardigheid dan reguliere taaltrajecten.In samenwerking met het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
stelt het ministerie van Justitie een handboek duale trajecten samen, waardoor
bedrijven gemakkelijker het initiatief kunnen nemen om een duaal traject te
starten.2.2 Inburgering nieuwkomersCijfermatige gegevens over het jaar 2002 zijn op dit moment nog niet bekend.
Wel valt een dalende tendens in de aantallen te verwachten, mede door de verminderde
instroom in Nederland.De motie Sterk, daterend uit december 2002, verzocht de regering met concrete
voorstellen te komen om nieuwkomers die zich in het kader van gezinsvorming
of gezinshereniging in Nederland willen vestigen reeds inhet
land van herkomst te laten starten met inburgering. Het vorig kabinet heeft
een eerste uitwerking van deze motie verzorgd.Tevens is aan de minister van OCW gevraagd om een evaluatieonderzoek uit
te voeren naar de huidige eindtermen Maatschappijoriëntatie, en daarbij
voorts te bekijken hoe geschiedenis en staatsinrichting onderdeel kunnen uitmaken
van het inburgeringsprogramma.Inburgering geestelijke bedienarenPer 1 januari 2002 zijn «vreemdelingen aan wie een verblijfsvergunning
voor bepaalde tijd is verleend onder een beperking, verband houdend met het
verrichten van arbeid in loondienst als geestelijk voorganger of godsdienstleraar»
verplicht een inburgeringcursus te volgen. Het inburgeringtraject voor deze
geestelijke bedienaren kent twee fases: de cursist volgt in eigen woonplaats
het reguliere inburgeringstraject. Daarna neemt hij deel aan een centraal
georganiseerde specifieke cursus voor geestelijke bedienaren. In september
2002 is het eerste centrale onderdeel van start gegaan met twee groepen cursisten.
Hieraan hebben 18 geestelijke bedienaren deelgenomen. In totaal hebben 16
deelnemers de cursus succesvol afgerond. De cursisten zijn over het algemeen
zeer te spreken over het specifieke deel van het inburgeringtraject. Ondanks
het feit dat de cursus een wissel trok op hun professionele werkzaamheden,
onder meer door de duur van twee maanden en de intensiteit van de cursus,
hebben allen aangegeven veel inzicht opgedaan te hebben over de inrichting
van de Nederlandse samenleving en de vraagstukken van hun geloofsgenoten in
een pluriforme samenleving. De cursisten waren zeer gemotiveerd en bovendien
bijzonder tevreden over de methodiek en de onderwerpen die behandeld zijn.De nieuwkomer die geestelijk bedienaar is, valt onder de Wet inburgering
geestelijke bedienaren, zoals in het bovenstaande beschreven. Gemeenten worden
voorts aangespoord om ook de oudkomer die geestelijk bedienaar is een traject
aan te bieden, gefinancierd uit de oudkomersmiddelen. In de regeling niet-G54
is hieraan expliciet aandacht besteed.2.3 Inburgering oudkomersRegelingen oudkomersDe Regeling Inburgering oudkomers is in augustus 2002 van kracht geworden.
Voor het eerst konden ook gemeenten buiten de zogeheten G54 deelnemen aan
een oudkomersregeling. Hiervan is volop gebruik gemaakt. In totaal hebben
285 gemeenten op deze regeling ingeschreven. Alle aanvragen konden worden
gehonoreerd. Op basis van deze regeling en de inschrijvingen is ruim € 51
miljoen beschikbaar gesteld voor 9 313 oudkomerstrajecten, die voor 1
juli 2005 moeten zijn gestart. Deze regeling is meer dan de voorgaande regelingen
gebaseerd op outputfinanciering, er is dus sprake van meer sturing op prestaties.Om de deelnemende gemeenten voor te bereiden op het opzetten en uitvoeren
van de oudkomerstrajecten en de registratie van gegevens zijn in vervolg op
de regionale bijeenkomsten van juli 2002, in december 2002 en juni 2003 wederom
conferenties gehouden, die goed bezocht zijn. Over de resultaten van de eerste
helft van 2003 zullen deze gemeenten rapporteren in de monitor van 1 oktober
2003.De verschillende oudkomersregelingen voor de 54 grote gemeenten lopen
dit jaar af (31 december 2003). Om de uitvoering van het oudkomersbeleid in
deze gemeenten te kunnen continueren, ben ik voornemens een nieuwe regeling
voor de G54 gemeenten te publiceren. Deze regeling vervangt de vier
lopende regelingen en zal zijn gebaseerd op outputfinanciering. De bijdrage
die gemeenten ontvangen zal dus afhankelijk worden van hun prestaties.Groot Project Inburgering OudkomersTussen juli 2000 en mei 2003 zijn zeven metingen gedaan naar de wachtlijsten
NT2 voor oudkomers. In juli 2000 stonden 10 202 personen op de wachtlijst,
op 1 mei 2003 10 146 personen. Het overgrote deel van hen, namelijk ruim
80%, staat op een wachtlijst bij een ROC in één van de vier
grote gemeenten. De grootste aantallen wachtenden bevinden zich in Rotterdam
en Amsterdam. Van de oorspronkelijke wachtlijst van juli 2000 staan nog 34
personen (= 0,4%) op de wachtlijsten van 5 ROC's. Het oplopen van de wachtlijsten
wordt met name veroorzaakt door stagnatie in de doorstroom. Hieruit blijkt
dat vraag en aanbod beter op elkaar moeten worden afgestemd om te komen tot
een goed wachtlijstbeleid en -beheer. De metingen van de wachtlijsten vinden
twee keer per jaar plaats, in mei en december.De Tweede Kamer is uitgebreid geïnformeerd over de stand van zaken
en de ontwikkelingen op dit terrein in de verschillende voortgangsrapportages.
In de laatste voortgangsrapportage werd geconcludeerd dat er bij gemeenten
meer aandacht nodig is voor verzuim en uitval en meer aandacht voor de resultaten
van inburgering. Verder sluiten nog niet alle gemeenten overeenkomsten af
met hun oudkomers en is het oplopen van de wachtlijsten bij ROC's een aandachtspunt.Informatievoorziening oudkomersIn de periode juli 2002 tot augustus 2003 rapporteren de G54 gemeenten
tweemaal over de activiteiten en resultaten van hun oudkomersbeleid via de
monitor oudkomers. De gemeenten zijn in deze periode op diverse conferenties
geïnformeerd over het gebruik van de monitor. Alle gemeenten rapporteren
in deze periode over hun nieuwkomersbeleid door middel van het inhoudelijk
verslag.Op basis van het informatiemodel dat door de Taskforce Inburgering is
opgeleverd, zijn gemeenten bezig met een verdere professionalisering van de
inburgeringsprocessen en de klantdossiers. Uiteindelijk leidt dit tot een
nieuwe geïntegreerde rapportage over zowel oudkomers als nieuwkomers,
de zogenaamde monitor inburgering. Naar verwachting zullen gemeenten vanaf 2005
rapporteren middels deze monitor. Op Rijksniveau worden voorzieningen getroffen
om de gegevens uit deze monitor te kunnen verwerken.De monitor oudkomers ( het betreft de G54) over de tweede helft 2002 laat
zien dat er in deze periode 7 300 oudkomers met een traject gestart zijn.
In de eerste helft van het jaar waren dat er 5 600. Van deze 7 300
is 21% werkloos, 59% opvoeders en de rest valt in de categorie overig. In
totaal zijn sinds 2000 25 600 oudkomers met een inburgeringprogramma
gestart. Ook blijkt uit de monitor dat, hoewel de situatie verbetert, nog
steeds veel gemeenten geen overeenkomsten met oudkomers afsluiten. Opvallend
is dat maar liefst 81% van de starters vrouw is. Meer dan de helft van de
starters is van Turkse of Marokkaanse herkomst en 65% is jonger dan 40 jaar.
Tenslotte kan heel voorzichtig geconcludeerd worden dat bijna de helft van
de deelnemers niveauverbetering bereikt aan het eind van het traject.Tevens is de afgelopen periode gewerkt aan verbetering van de informatievoorziening
over de behaalde resultaten van inburgering in het algemeen. 2.3 Taskforce Inburgering/Frontoffice InburgeringIn 2000 werd de Taskforce Inburgering (TI)
opgericht om ten eerste de wachtlijsten NT2 oudkomers weg te werken, ten tweede
de uitvoering van de inburgering te verbeteren en om ten derde de informatievoorziening
te verbeteren. Aanvankelijk richtte de Taskforce zich primair op het wegwerken
van de wachtlijsten. Sinds medio 2001 lag de nadruk op een structurele verbetering
van het inburgeringsproces. Daarbij werden drie sporen gehanteerd: het creëren
van een regionale infrastructuur via regionale/lokale taskforces, het opzetten
van ontwikkeltrajecten om in het land oplossingen te vinden voor knelpunten
in het inburgeringsproces en professionalisering van de uitvoeringspraktijk
door de verspreiding van kennis, ervaringen en inzichten.De Taskforce Inburgering heeft gebruik gemaakt van regionale/lokale taskforces
om de inburgering verder te verbeteren. De landelijke Taskforce Inburgering
heeft in dit proces een stimulerende en faciliterende rol gespeeld.De ontwikkeltrajecten hebben zich op specifieke onderdelen van het inburgeringsproces
gericht, waar bij vele gemeenten nog winst te behalen valt, zoals versterking
van de regierol van gemeenten, intergemeentelijke samenwerking, verbetering
van de traject- en maatschappelijke begeleiding, duale trajecten en informatievoorziening.
In de ontwikkeltrajecten werkten diverse partijen met elkaar samen om verbeteringen
te bereiken en werden instrumenten ontwikkeld en overgedragen.In het eindadvies van de Taskforce Inburgering aan de rijksoverheid «Meer
dan een eerste stap» heeft de Taskforce een aantal aanbevelingen gegeven
om het proces van decentrale versterking van de kwaliteit van inburgering
te ondersteunen en stimuleren.Per 31 december 2002 is de Taskforce Inburgering opgeheven. De stimulerende
en faciliterende rol van de Taskforce en het ontwikkelen van concrete oplossingen
kon echter nog niet worden gemist, zoals ook bleek uit een quickscan onder
gemeenten die in het najaar van 2002 is verricht Als vervolg op de Taskforce
Inburgering zal vooralsnog voor een periode van twee jaar de Front-Office
Inburgering (FOI) worden ingesteld onder leiding van een projectleider en
met een beduidend kleinere bezetting dan de Taskforce Inburgering. Deze Frontoffice
richt zich op de ondersteuning van gemeenten door de inzet van accountmanagers.
Daarnaast wordt de communicatie in de vorm van een kennisbank, website, brochures,
nieuwsbrief, etc. voortgezet door het Kenniscentrum Integratie en Etnische
Minderheden (KIEM). Tenslotte zal ook de implementatie van het informatiemodel
inburgering worden voortgezet. HOOFDSTUK 3 JEUGD EN ONDERWIJS3.1 InleidingIn dit hoofdstuk komen de ontwikkelingen en resultaten in de diverse onderwijssectoren
aan de orde. Eerst worden de ontwikkelingen in het primair onderwijs belicht.
Daarbij passeren achtereenvolgens de deelname aan dit type onderwijs en de
uitkomsten van recent onderzoek de revue.Het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid, intercultureel onderwijs
en brede scholen vormen de inhoud van de respectievelijke paragrafen 2, 3
en 4. In paragraaf 5 wordt aandacht besteed aan de gewichtenregeling,
OALT en veiligheid. Deelnamecijfers en onderzoekgegevens over het voortgezet
onderwijs worden beschreven in paragraaf 6, evenals het beleid om voortijdig
schoolverlaten te bestrijden. Het onderwijs in de sector Beroepsonderwijs
en volwasseneneducatie komt aan de orde in paragraaf 7 en paragraaf 8
gaat vervolgens in op het hoger onderwijs. Paragraaf 9 betreft het preventiebeleid
allochtone jongeren.3.2 Kwantitatieve ontwikkelingen primair onderwijsOp 1 oktober 2002 telde het basisonderwijs 1 549 776 leerlingen,
een afname van 2437 ten opzichte van het jaar ervoor. Het aantal allochtone
achterstandsleerlingen (de zogenaamde 0,9-leerlingen) bedraagt 199 952
(=13%), ruim 2500 minder dan in 2001.Het aantal concentratiescholen (d.w.z. schoolvestigingen met meer dan
50% 0,9-leerlingen) is de laatste jaren toegenomen. Van de 7173 schoolvestigingen
hebben er 536 (=ruim 7%) meer dan 50% 0,9-leerlingen en 340 (=bijna 5%) meer
dan 70% 0,9-leerlingen. Concentratiescholen bevinden zich vooral in de vier
grote steden. Van de 620 schoolvestigingen daar heeft ruim 48% meer dan 50%
0,9-leerlingen. Het aantal concentratiescholen in de overige steden neemt
toe.De onderwijspositie van allochtone leerlingenHet vijfde PRIMA-cohort, dat dit voorjaar is uitgevoerd, maakt het weer
mogelijk de onderwijsprestaties van allochtone leerlingen te vergelijken met
die van andere groepen leerlingen. De resultaten zullen begin 2004 beschikbaar
zijn.Uit een internationaal vergelijkend onderzoek naar begrijpend lezen («PIRLS 2001 International Report», IEA, ISC,
2003), waarvan de Nederlandse uitkomsten op 8 april jl. in Den Haag zijn gepresenteerd,
blijkt dat 9- en 10-jarige leerlingen uit het basisonderwijs tot de top behoren.
Nederlandse allochtone leerlingen scoren eveneens boven het internationaal
gemiddelde van alle leerlingen en ruim boven het internationale gemiddelde
van alle allochtone leerlingen.Kinderen van illegalenIn de oriënterende studie «Tussen recht
en realiteit» (Defence for children, 2002) wordt het aantal
illegale leerlingen in het primair en voortgezet onderwijs en in het middelbaar
beroepsonderwijs geschat tussen de 10 000 en 20 000. De toegankelijkheid
van het onderwijs is volgens de onderzoekers voor deze groep leerlingen niet
altijd gewaarborgd. Zij doen verschillende aanbevelingen de toegankelijkheid
te verbeteren.De kwaliteit van scholenDe onderwijsinspectie komt in haar «Onderwijsverslag
2002» (Utrecht, 2003) tot de conclusie dat de
kwaliteit op het merendeel van de scholen voldoet. Ongeveer 4% van de basisscholen
schiet duidelijk tekort in kwaliteit. Scholen met veel allochtone en autochtone
achterstandsleerlingen zijn oververtegenwoordigd in de groep zwakke scholen.
De inspectie vraagt van de scholen speciale aandacht voor onder meer allochtone
(en autochtone) achterstandsleerlingen; scholen kunnen in hun onderwijsprogramma
meer rekening houden met verschillen tussen leerlingen (adaptief onderwijs).
De condities voor adaptief onderwijs zijn echter niet altijd gunstig (bijvoorbeeld
vanwege het lerarentekort).De leerlingenpopulatie van een school bepaalt mede de prestaties die een
school met haar leerlingen behaalt. Uit «Sociale
integratie in het primair onderwijs» (SCO-K/ITS, 2003) blijkt
dat de onderwijsprestaties van allochtone leerlingen op concentratiescholen
lager zijn dan op andere scholen. Concentratiescholen spelen wel beter in
op de problemen van haar leerlingen. De leerlingenpopulatie van een school
is geen onderwerp van rijksbeleid (spreiding), maar van spreiding moeten volgens
de onderzoekers geen wonderen worden verwacht. Het onderwijsbeleid richt zich
op een goede kwaliteit van alle scholen; de inspectie vervult daarbij een
stimulerende rol.Er is de laatste tijd veel aandacht voor islamitische basisscholen. De
onderwijsinspectie komt in het rapport «Islamitische
scholen en sociale cohesie» (Utrecht, 2002) tot de conclusie
dat bijna al deze scholen in voldoende mate bijdragen aan de condities voor
sociale cohesie. Slechts één islamitische basisschool houdt
haar leerlingen te afzijdig van de Nederlandse samenleving. Op enkele andere
scholen ziet de inspectie «enige risico's».Ouders en schoolDe betrokkenheid van ouders bij de school wordt algemeen gezien als positief
voor de schoolloopbaan van (achterstands)leerlingen. In «Ouders bij de les» (SCP/CBS, 2002) staat dat de meerderheid
van de ouders tevreden is over de toegankelijkheid van leerkrachten, over
de informatie van de school over de prestaties van hun kinderen, over de rol
van ouders en over het schoolbeleid in het algemeen. Het minst actief blijken
ouders met een lage sociaal-economische status te zijn, waaronder laag opgeleiden
en allochtonen. «Ouders en educatieve voorzieningen» (ITS, 2002) concludeert dat de relatie tussen (allochtone) ouders
en school «op het oog goed functioneert, maar wel volwassener»
kan.OnderwijspersoneelAllochtonen zijn ondervertegenwoordigd in het personeelsbestand van de
(basis)scholen, zo bleek eerder uit het rapport «Allochtoon
personeel in het primair en voortgezet onderwijs» (Regioplan,
2001). In het rapport «Gekleurd begin»
(ECHO, 2002) wordt geschat dat van het onderwijspersoneel 1,5 tot 3% allochtoon
is. Allochtone leerkrachten kunnen een belangrijk rolmodel zijn voor allochtone
leerlingen. Het rapport «De leerlingen zijn blij
met mij» (ECHO, 2002) laat zien dat verreweg de meeste allochtone
leerkrachten in het basisonderwijs tevreden zijn over hun werk. Ze hebben
in het algemeen een goede relatie met de leerlingen en worden geaccepteerd
door collega's en ouders. De PABO-opleiding kan meer aandacht besteden aan
bijvoorbeeld contacten met ouders en intercultureel onderwijs.Gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleidUit het rapport «Gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid
halverwege de eerste planperiode (1998–2002)»
(SCP, 2003) blijkt dat alle betrokkenen moeten leren omgaan met hun nieuwe
rol. Er zijn zeker positieve ontwikkelingen te noemen, maar de verwachtingen
rond GOA zijn vooralsnog niet uitgekomen. De sturingsmogelijkheden van gemeenten
zijn te beperkt en er was veel energie nodig voor het opbouwen van draagvlak,
netwerken en vertrouwen. Het zijn alle noodzakelijke, maar onvoldoende voorwaarden
voor een succesvol GOA-beleid. Dit beleidsterrein kent een zekere spanning
tussen functionele en territoriale decentralisatie, aldus het SCP.Als vervolg op een quick scan van de GOA-plannen, die naar de Tweede Kamer
is gestuurd, is een «Diepgaande analyse van GOA-plannen» (SCO-Kohnstamm
Instituut, 2003) uitgevoerd. De eindrapportage wordt komend najaar afgerond.Brede scholen hebben ook een plaats in het onderwijsachterstandenbeleid.
In het «Jaarbericht 2002» (Oberon,
2002) over brede scholen staat dat deze voorzieningen volop in ontwikkeling
zijn. In 2002 zijn er ongeveer 450 operationeel en naar schatting zullen er
in 2010 zo'n 1000 brede scholen zijn. Knelpunten bij deze ontwikkeling zijn
onder meer financiële tekorten, tijdgebrek en werkdruk alsmede regelgeving.In de reviewstudy «Onderwijsachterstanden in
het basisonderwijs» (Garant, 2003) zijn de verschillende onderzoeksresultaten
van de laatste jaren beschreven. Over de afzonderlijke resultaten is eerder
al verslag gedaan op andere plaatsen, waaronder RIEM-rapportages. In het laatste
hoofdstuk van deze rapportage wordt verslag gedaan van een werkconferentie
over deze review. De belangrijkste conclusies daaruit zijn:• nadruk leggen op aanpak in de klas, terwijl structuurwijzigingen
niet nodig en gewenst zijn (al moeten rollen en verantwoordelijkheden van
de actoren worden aangescherpt);• prioriteit geven aan investeren in leraren, verspreiden van goede
voorbeelden, de vertaling van beleid naar de klas (waaronder meer ruimte voor
maatwerk) en het betrekken van de ouders;• er spanning bestaat tussen de lange termijn van onderwijsvernieuwingen
en de noodzaak van een gevoel van urgentie om resultaten te bereiken.Eind 2004 zal een samenhangende overzichtsstudie over onderwijsachterstanden,
Weer Samen Naar School en leerlinggebonden financiering beschikbaar komen,
waarin ook aandacht zal zijn voor de afzonderlijke en gezamenlijke bestuurlijke
toekomst van deze beleidslijnen.3.3 Intercultureel onderwijsBasisscholen en scholen in het voortgezet onderwijs zijn wettelijk verplicht
om er in hun onderwijs van uit te gaan dat leerlingen opgroeien in een multiculturele
samenleving. Intercultureel onderwijs is daar een invulling van. In tegenstelling
tot veel andere integratie maatregelen is intercultureel onderwijs niet specifiek
gericht op leerlingen van allochtone afkomst, maar op alle leerlingen. Beoogd
wordt om leerlingen tolerantie en begrip bij te brengen voor mensen met een
andere culturele achtergrond.Intercultureel onderwijs is niet een apart vak of leergebied. Het is geïntegreerd
in de pedagogische aanpak van de leerkrachten en in het onderwijsmateriaal
zoals de onderwijsmethoden. Daarnaast hebben veel scholen interculturele projecten.Ten behoeve van de leerkrachten is een pedagogische aanpak ontwikkeld die voldoet aan eisen van intercultureel onderwijs. Via schoolbegeleidingsdiensten,
scholings- en nascholingsinstellingen wordt deze pedagogische aanpak aan (toekomstige)
leerkrachten ter beschikking gesteld. Op de lerarenopleidingen is deze aanpak
geïntroduceerd met behulp van een PABO-netwerk. Daarnaast is er een specifieke
PABO-methode voor intercultureel onderwijs op de markt gebracht. Educatieve
uitgevers zijn gestimuleerd om hun methoden aan te passen aan de eisen van
intercultureel onderwijs. In de Gids voor onderwijsmethoden, die scholen gebruiken
bij de aanschaf van nieuwe onderwijsmethoden, is aangegeven of de op de markt
beschikbare onderwijsmethoden voldoen aan eisen van intercultureel onderwijs.De Inspectie van het onderwijs beziet jaarlijks of scholen voldoen aan
door de inspectie gestelde criteria voor intercultureel onderwijs. Dat wil
zeggen dat de cultuur van verschillende bevolkingsgroepen met behulp van materialen,
activiteiten en projecten regelmatig aan de orde komt. Ruim een derde van
de basisscholen voldoet aan deze criteria.Voor bevordering van intercultureel onderwijs in het primair en voortgezet
onderwijs was een budget van € 160 000 beschikbaar. Een deel
hiervan was in 2002 beschikbaar om interculturele projecten van scholen te
subsidiëren. Scholen die een intercultureel project willen uitvoeren
kunnen hiervoor een ondersteuningssubsidie ontvangen. Hiervoor bestond veel
belangstelling: er waren 175 aanmeldingen van basisscholen om voor deze ondersteuningssubsidie
in aanmerking te komen waarvan er 90 konden worden gehonoreerd.3.4 Brede scholenIn 2002 heeft de ontwikkeling van brede scholen een grote vlucht genomen.
Uit het Jaarbericht Brede Scholen 2002 blijkt dat er op dit moment zo'n 450
brede scholen operationeel zijn. In 2001 waren dat er ongeveer 250. Inmiddels
werkt ruim de helft van de Nederlandse gemeenten aan de totstandkoming van
brede scholen.Niet alleen in het basisonderwijs, maar ook in het voortgezet onderwijs
is de brede school een steeds meer voorkomend verschijnsel. Inmiddels beschouwt
16% van de VO-scholen één of meer van haar locaties als brede
school en 9% van de VO-scholen werkt op één of meer locaties
aan de totstandkoming van een brede school.Voorlopers als de gemeenten Rotterdam en Groningen zijn brede scholen
rond 1995 gestart om de situatie van kinderen in achterstandssituaties te
kunnen verbeteren. Inmiddels worden brede scholen niet alleen meer als een
instrument voor het bestrijden van achterstandssituaties gezien. Veel gemeenten
zien brede scholen als een instrument om de ontwikkelingskansen van alle kinderen
te vergroten, een doorgaande ontwikkelingslijn te realiseren en een sluitend
netwerk rond het kind te creëren. De doelstelling «het bestrijden
van onderwijsachterstanden» heeft in vergelijking met 2001 meer prioriteit
gekregen. Dit thema speelt vanzelfsprekend vaak in achterstandswijken, maar
opvallend vaak ook in andere wijken. Brede VO-scholen richten zich aanvullend
op de bovenstaande doelstellingen ook op bevordering van sociale participatie
en veiligheid.Brede scholen kennen verschillende verschijningsvormen en vele partners
in het netwerk. Naast het basisonderwijs is er veelal sprake van samenwerking
met peuterspeelzalen en kinderopvang. Daarnaast worden brede scholen in veel
gevallen uitgebreid met welzijn, instellingen uit de zorgsector en een bibliotheek.
Brede scholen voor voortgezet onderwijs zoeken hun partners met name in de
sectoren sport, cultuur, zorg, welzijn en veiligheid. Het afgelopen jaar heeft het rijk (VWS, OCW en SZW) de ontwikkeling van
brede scholen ondersteund door middel van onderzoek en bovenlokale communicatie.
Er is onder andere een onderzoek verricht naar brede scholen in het voortgezet
onderwijs. Daarnaast is de website www.bredeschool.nl
geheel vernieuwd om de discussie over belangrijke thema's bij brede scholen
op gang te brengen en te houden.In 2003 wordt de ondersteuning vanuit het Rijk voortgezet. Momenteel loopt
er een onderzoek naar de feitelijke situatie van brede scholen in 2003 en
wordt er een evaluatiemodel ontwikkeld voor gemeenten. Daarnaast verschijnt
in 2003 een boekje met goede voorbeelden van tussenschoolse opvang op (brede)
scholen en een businessplan multifunctionele accommodaties.Najaar 2003 wordt de zogenaamde bundelbrief jeugd naar de Tweede Kamer
gestuurd. Dit document wordt een coproductie van OCW, VWS en SZW over de keten
van jeugdvoorzieningen gericht op optimale ontwikkelingskansen voor jeugdigen.
De brede school is één van de centrale onderwerpen in deze brief.3.5 Bijzondere aspectenGewichtenregelingAl geruime tijd wordt er discussie gevoerd over een (eventuele) modernisering
van de gewichtenregeling. Elementen die in deze discussie een rol spelen zijn
de bekostigings-grondslag (op basis van sociaal-economische kenmerken of op
basis van feitelijke achterstand), het criterium etniciteit, de hanteerbaarheid
en controleerbaarheid van het systeem en de drempel van 9%.Tegen de achtergrond van deze discussie is de Onderwijsraad (OR) in juli
2000 gevraagd een advies uit te brengen over een modernisering van de gewichtenregeling.
Deze raad heeft in november 2001 het advies «Wat
't zwaarst weegt» uitgebracht. De hoofdpunten uit dit advies
zijn:• Bekostiging op basis van feitelijke achterstand is volgens wetenschappers
thans en in de toekomst niet mogelijk. Bekostiging dient uitsluitend te geschieden
op basis van sociaal-economische kenmerken (opleidingsniveau van de ouders)
en niet meer op basis van etniciteit. In de toekomst 2 gewichten hanteren,
waarvan de hoogte nog nader moet worden bepaald.• De drempel van 9% dient te vervallen.• De inzet van de middelen dient piramidaal te geschieden met een
accent op de voor- en vroegschoolse periode.• Introductie van een nieuw te ontwerpen NT2 (Nederlands als tweede
taal) regeling gericht op het bestrijden van extra taalachterstand van bepaalde
categorieën allochtone leerlingen die nog boven op de algemene onderwijsachterstand
blijkt te bestaan. Dit komt ook voor bij allochtone kinderen van hoog opgeleide
ouders.• De taalachterstand bepalen aan de hand van een af te nemen taaltoets.In maart 2002 is de OR gevraagd een vervolgadvies uit te brengen over
de gewenste hoogte van de door deze raad voorgestelde gewichten ter bestrijding
van onderwijsachterstanden in relatie tot de doelstellingen van het Landelijk
Beleidskader Gemeentelijk Onderwijsachterstandenbeleid (LBK) 2002–2006.
Tevens zijn vragen gesteld over investeringen op jonge leeftijd en het piramidaal
inzetten van de middelen, evenals over de taaltoetsen in het kader van de
door de Onderwijsraad voorgestelde nieuwe regeling Nederlands als tweede taal
(NT2-regeling). De OR heeft in augustus 2002 zijn vervolgadvies «Over
leerlinggewichten en schoolgewichten» uitgebracht. De hoofdpunten
uit dit advies zijn:• Ontwerp een regeling die gerelateerd is aan de doelstelling van
het LBK 2002–2006 (het terugbrengen van de achterstand van gewichtenleerlingen
met 25% in vier jaar);• Laat de 9% drempel vervallen, want elke leerling telt;• Bepaal, op basis van effectieve aanpakken van achterstandenbestrijding,
welke extra formatie er nodig is om de doelstelling van het LBK te halen;• Bepaal op basis daarvan de voor de diverse leeftijdscategorieën
benodigde gewichten voor de algemene onderwijsachterstandenbestrijding (taal-
en rekenachterstanden) en die voor de extra taalachterstanden;• Verdisconteer beide typen gewichten in een relatief schoolgewicht,
dat een plafond kent (gerelateerd aan die effectieve aanpakken) en dus een
beperking kent in de vorm van een maximaal relatief schoolgewicht (genoeg
is genoeg);• Het maximale relatieve schoolgewicht wordt berekend aan de hand
van vastgestelde formules, die samenhangen met de percentages achterstandsleerlingen
op de betreffende school;• Op basis van het (maximale) relatieve schoolgewicht waarop een
school recht heeft, wordt bepaald hoeveel gewichtengelden (extra formatie)
een school ontvangt;• Laat berekenen welke herverdeeleffecten er volgens deze nieuwe
regeling optreden. Doe dit aan de hand van een representatieve steekproef
van bijvoorbeeld 100 scholen, waarvan uiteraard ook scholen deel moeten uitmaken
die thans door de huidige 9% drempel niet in aanmerking komen voor gewichtengelden
(hetgeen dus eerst achterhaald moet worden). Op deze manier kan in kaart worden
gebracht wat de verschillen zullen zijn ten opzichte van de verdeling en omvang
van de huidige gewichtengelden.• Mocht blijken dat de benodigde investeringen zo omvangrijk zullen
zijn dat daar geen draagvlak voor is te vinden, dan dient de doelstelling
van het LBK naar beneden te worden bijgesteld.Volgens het Hoofdlijnenakkoord van het kabinet Balkenende II worden de
middelen voor het onderwijsachterstandenbeleid (middelen die naar gemeenten
gaan) en de gewichtenregeling (middelen die naar scholen gaan) gebundeld aan
de scholen toegekend. Om de ontwikkeling en de voortgang van leerligen te
kunnen meten, worden leerlingen in de toekomst aan het begin van de basisschool
en tussentijds getoetst. Met een toets kan de feitelijke achterstand van leerlingen
in kaart worden gebracht, waardoor de middelen nauwkeuriger verdeeld kunnen
worden en de bevordering van de onderwijsprestaties meer gericht kan plaatsvinden.
Over de uitwerking hiervan zal in het najaar van 2003 een zogenaamde implementatiebrief
aan de Tweede Kamer worden gezonden.Onderwijs in allochtone levende talen (OALT)Nadat de Onderwijsraad in december 2001 in het advies «Samen naar
de Taalschool: Nieuwe Moderne Vreemde Talen in perspectief» geadviseerd
heeft over de toekomst van OALT, zijn in 2002 diverse onderzoeken verschenen
die de uitvoering van OALT in kaart brengen en op basis waarvan het toenmalige
kabinet voornemens was een nieuwe toekomst van OALT te verkennen. De belangrijkste
hiervan zijn het Onderwijsverslag 2001 van de inspectie en «Taal lokaal»
(SCP, 2002). In het Hoofdlijnenakkoord van het kabinet Balkenende II is besloten
dat aan het leren van het Nederlands prioriteit moet worden gegeven. Daarom
wordt het OALT afgeschaft. Geprobeerd wordt om de OALT-leerkrachten
zoveel mogelijk voor het onderwijs te behouden. In het verlengde hiervan is
per 1 augustus 2003 de aanvullende bekostiging voor onderwijs in de eigen
taal in het voortgezet onderwijs beëindigd.Op 23 juni 2003 heeft de minister van OCW de Kamer door middel van een
brief geïnformeerd omtrent de ontwikkelingen rondom de beëindiging
van OALT (kenmerk PO/OO/2003/31840). Een wetsvoorstel voor beëindiging
van de bekostiging is aan de Raad van State voorgelegd. Op 28 mei 2003 is
een brief gestuurd aan gemeenten en schoolbesturen die uitvoering geven aan
OALT om hen op de hoogte te stellen van de stand van zaken.Voor- en vroegschoolse educatie (VVE)In 2002 zijn adviezen verschenen van de Onderwijsraad, de Raad voor Maatschappelijke
Ontwikkeling en het expertisecentrum Sardes over de organisatorisch-bestuurlijke
inbedding van VVE. In het najaar van 2003 komt het kabinet met een gebundelde
reactie op onder andere deze adviezen, waarin aandacht wordt besteed aan de
keten van jeugdvoorzieningen gericht op optimale ontwikkelingskansen voor
jeugdigen.De oudercampagne VVE die op 13 mei 2002 van start is gegaan, is nog in
volle gang. De campagnebus doet vele gemeenten aan. De campagne richt zich
op het bereiken van zowel allochtone als autochtone ouders van kinderen die
voor VVE-programma's in aanmerking komen.De campagne loopt door tot in 2004 en wordt door de landelijke organisatie
Forum uitgevoerd. De ambitie van de campagne is om 80% van de GOA-gemeenten
bereikt te hebben. Uitgangspunt hierbij is dat deze gemeenten aangeven welke
ondersteunende campagne-activiteiten zij van Forum willen gebruiken. Forum
bezoekt de gemeente en bespreekt de vragen alsmede de lokale vervolgactiviteiten
gericht op het bereiken van de (moeilijk bereikbare) doelgroepouders. Naast
het ministerie van OCW dragen het ministerie van VWS en het ministerie van
Justitie financieel bij aan de campagne.Veiligheid in het onderwijsDe afgelopen jaren is het belang van een veilig schoolklimaat hoger op
de agenda komen te staan.Vrijwel alle basisscholen bieden de leerlingen een veilig en gestructureerd
klimaat. Ze hebben maatregelen getroffen om geweld tegen te gaan en een meerderheid
beschikt inmiddels over een pestprotocol. Toch meldt een klein deel van de
leerlingen in de bovenbouw (5 tot 7%) sociale integratieproblemen te hebben.Ook de meeste scholen voor voortgezet onderwijs hebben een veilig en motiverend
schoolklimaat. Tussen de 12 en 17 procent van de leerlingen voelt zich echter
niet goed thuis op school. Dit geldt meer voor leerlingen in het vmbo dan
op havo en vwo. Het instellen van kernteams, een ontwikkeling die zich met
name in het vmbo voordoet, waarbij een beperkte groep leraren alle lessen
voor een aantal klassen verzorgt, lijkt kansrijk voor de vergroting van het
welbevinden van de leerlingen. Dit is van belang omdat risicogedrag in het
voortgezet onderwijs tot uiting komt in spijbelen. Notoir spijbelgedrag is
een indicator voor probleemgedrag: onder probleemjongeren en onder jongeren
die crimineel gedrag vertonen, komt spijbelen relatief vaak voor. Ook het
risico van voortijdig schoolverlaten is bij spijbelaars groot. Veel risicoleerlingen
verlaten voortijdig het voortgezet onderwijs: voor het einde van de leerplichtige
leeftijd van 17 jaar heeft ongeveer 15 procent van de leerlingen de school
zonder diploma verlaten. De meesten zijn afkomstig uit het vmbo. Allochtone
leerlingen zijn oververtegenwoordigd. 3.6 Deelnamecijfers VOHet totaal aantal leerlingen in het voortgezet onderwijs steeg in het
schooljaar 2002/2003 met 9 400 tot 913 700. Een stijging met ongeveer
1%. Het aantal leerlingen waarvoor een beroep op de cumi-faciliteitenregeling
voor het voortgezet onderwijs werd gedaan steeg in die periode met ongeveer
600 tot 84 000: een stijging met ongeveer 0,7%. Deze stijging is aanzienlijk
minder dan in voorgaande schooljaren. In het schooljaar 2000/2001 werd bijvoorbeeld
ten opzichte van het voorgaande schooljaar een stijging van 6,2% genoteerd
en in het schooljaar 2001/2002 met 3,75%. Het percentage cumi's in het voortgezet
onderwijs is nu 9,5%.De volgende tabel geeft een indicatie van de deelname van de cumi-leerlingen
in de onderscheiden schoolsoorten en leerwegen. Daarbij moet worden aangetekend
dat vanaf het schooljaar 2002–2003 nieuwkomers geen indicatie meer kunnen
krijgen voor leerwegondersteunend onderwijs (lwoo) of praktijkonderwijs (pro).
De percentages in leerjaren 1/2 leerwegondersteunend onderwijs en in het praktijkonderwijs
zijn waarschijnlijk te laag.Deelnamepercentages cumi-leerlingen aan onderscheiden
schoolsoorten en leerwegen. SchoolsoortMet zorg (lwoo of pro)Tot. VO Exclusief zorg Leerjaren 1/228,37,3 Vmbo basisberoepsgerichte leerweg 3/422,913,5 Vmbo kaderberoepsgerichte leerwet 3/421,79,1 Vmbo gemengde leerweg 3/414,25,8Vmbo theoretische leerweg 3/45,67,8Praktijkonderwijs28,8– Havo 4/5–4,7 Vwo 4/5/6–3,1Onderzoek VOIn 2003 werd de eerste rapportage van de zogenaamde Prima-cohort 00–8
afgerond: Leerlingen na de overgang. Een vergelijking van
vier cohorten leerlingen bij de overgang van basisonderwijs naar voortgezet
onderwijs met nadruk op de positie van doelgroepleerlingen uit het onderwijsachterstandenbeleid. (ITS, Nijmegen, 2003). Het betreft een lichting leerlingen die in
het jaar 2000 in groep 8 van het basisonderwijs zaten en dus in 2001 in het
voortgezet onderwijs instroomden. De vergelijking met de drie eerdere cohorten
(88–8, 92–8 en 96–8) werd overigens bemoeilijkt doordat
er als gevolg van het Weer Samen naar Schoolbeleid meer leerlingen die anders
speciaal basisonderwijs zouden volgen, nu in het reguliere basisonderwijs
waren gebleven. Dit kan mede het effect hebben veroorzaakt dat er veel meer
allochtone leerlingen in de «onderste» stromen van het voortgezet
onderwijs kwamen. Daarnaast bemoeilijkte ook de invoering van de nieuwe leerwegenstructuur
in het vmbo een vergelijking met vroegere cohorten.In het rapport worden onder meer de volgende conclusies getrokken:De deelname van allochtone leerlingen aan havo/vwo, die van de cohorten
1988 tot 1996 was gestegen van bijna 10% tot bijna 15%, was in de laatste
cohort niet verder toegenomen. Ter vergelijking: van de niet-doelgroepleerlingen
stroomde ongeveer 40% in het voortgezet onderwijs op het hoogste niveau in.Wel blijken de CITO-scores van allochtone leerlingen geleidelijk gestegen.
De neiging van allochtone leerlingen om in het voortgezet onderwijs een niveau
te kiezen dat boven het advies van de basisschool ligt en boven datgene
wat de CITO-score indiceert, is verminderd. Ook is er geen sprake meer van
«overadvisering» door de basisscholen.De schoolprestaties van de allochtone leerlingen, gemeten aan de hand
van rapportcijfers, vertonen per cohort schommelingen. De prestaties in de
laatste cohort zijn ten opzichte van de vorige cohort weer gestegen. Met name
voor Nederlands en Engels. De prestaties voor wiskunde zijn gedaald.Voortijdig schoolverlatenIn het kader van de Regionale Meld- en Coördinatiefunctie (RMC) dienen
scholen en onderwijsinstellingen jongeren die het onderwijs zonder startkwalificatie
verlaten aan de gemeente te melden. Gemeenten dienen deze jongeren te begeleiden
naar een «traject» dat alsnog een dergelijke startkwalificatie
oplevert. De RMC-functie wordt op regionaal niveau gecoördineerd vanuit
39 contactgemeenten, die ook verantwoordelijk zijn voor een rapportage aan
het Ministerie van OCW.In het schooljaar 2001–2002 zijn er in totaal 70 508 voortijdige
schoolverlaters geregistreerd. Dit is een aanzienlijke stijging ten opzichte
van het aantal van 47 059 in het vorige jaar. Deze toename is vooral
het gevolg van de verbetering van de registratie van voortijdige schoolverlaters
in de grote steden, die op haar beurt weer samenhangt met het van kracht worden
van de Wet op de Regionale meld- en coördinatiefunctie in 2001.Van ruim 66 000 van de voortijdige schoolverlaters was de leeftijd,
en daarmee de leerplichtstatus bekend: 10,7% was jonger dan 16 jaar, en daarmee
volledig leerplichtig; 12,2% was 16 jaar en daarmee partieel leerplichtig
en 70,8% was ouder en dus niet meer leerplichtig; van 6,3% was niet bekend
tot welke categorie ze behoren. Ruim 30% van de voortijdige schoolverlaters
was van allochtone herkomst.Het aantal herplaatste voortijdige schoolverlaters bedroeg in 2001–2002
20 142 en was 10% minder dan het vorige jaar; toen was het 22 368.
Vanuit de regio's wordt een gebrek aan capaciteit voor trajectbegeleiding
van voortijdige schoolverlaters gemeld. In verband hiermee heeft het kabinet
besloten met ingang van 2005 extra middelen beschikbaar te stellen aan de
RMC-regio's. Het gaat om een bedrag van 2,5 miljoen euro in 2005, oplopend
tot 5 miljoen euro in 2006 en 2007. Hiervoor kunnen vanaf 2005 één
en vanaf 2006 twee extra begeleiders worden aangesteld bij iedere contactgemeente.MentoringHet onderwijskansenbeleid bevat naast een schoolspecifieke component ook
een breed actieprogramma dat zich richt op alle scholen met veel achterstandsleerlingen.
Eén van deze «breedtemaatregelen» uit het actieprogramma
is mentoring. Mentoring
is een veelbelovend begeleidingsinstrument om de schoolloopbaan van allochtone
leerlingen te ondersteunen en te bevorderen. De mentormethodiek gaat uit van
individuele begeleiding van allochtone leerlingen door een mentor. Deze mentor
kan een oudere medeleerling zijn, een hbo- of wo-student, of een volwassene.
Veelal komt de mentor uit dezelfde etnische groep als de leerling die hij
begeleidt (de mentee). Daardoor kan hij zich inleven
in zowel de situatie van de jongere thuis als de schoolsituatie. Mentoring bevordert het leerproces en de motivatie van de mentee. Mede daardoor kan de mentormethodiek bijdragen
aan het tegengaan van vroegtijdig schoolverlaten en de afstroming uit havo
en vwo, en tegelijk de doorstroom van allochtone jongeren naar het vervolgonderwijs
bevorderen.Het ministerie van OCW en de Directie Coördinatie Integratiebeleid
Minderheden hebben het Landelijk Ondersteuningsprogramma Mentoring opgestart
dat door Sardes wordt uitgevoerd en door het onderzoeksinstituut IMES wordt
geëvalueerd. Het doel van het programma is het introduceren van de mentormethodiek
bij gemeenten als vorm van leerlingbegeleiding en als instrument om onderwijskansen
te bevorderen. Daarnaast is in het kader van het programma materiaal ontwikkeld
en zal een systematische evaluatie plaatsvinden om vast te stellen wat de
precieze effecten van mentoring zijn en welke
elementen daarvan het meest succesvol zijn. De evaluatie maakt een bredere
toepasbaarheid van het instrument mentoring in
de toekomst mogelijk. In het kader van het Landelijk Ondersteuningsprogramma
Mentoring draaien op dit moment pilot-projecten in de gemeenten Den Haag,
Roosendaal en Utrecht voor mentoring aan Turkse en Marokkaanse leerlingen
in het voortgezet onderwijs.3.7 Onderwijs aan 16-jarigen en ouderDe sector Beroepsonderwijs en VolwasseneneducatieOok in 2002 hebben veel Regionale Opleidingen Centra (ROC's) zich actief
opgesteld in de werving van zwakkere doelgroepen, als allochtonen, deelnemers
met een beperkte vooropleiding en gehandicapten. Het Onderwijsverslag over
het jaar 2002 geeft aan dat deze werving vooral gericht is op instroom in
de lagere niveaus van het beroepsonderwijs, steeds meer deelnemers zijn de
afgelopen jaren in niveau 1 ingestroomd en het aanbod van opleidingen wordt
door ROC's nog steeds uitgebreid. Een aantal van de opleidingen op niveau
1 wordt aangeboden in combinatie met educatie. Vanuit een geïntegreerd
traject op niveau 1 kan doorgestroomd worden naar een beroepsopleiding op
niveau 2. Zo wordt in feite ook de doorstroom vanuit educatie bevorderd.De inspectie van het onderwijs heeft in haar Onderwijsverslag over het
jaar 2002 eveneens opgemerkt dat de feitelijke instroom van zwakkere doelgroepen
het hoogst is in de sector Economie. Beroepen en opleidingen in de Economie
zijn relatief populair bij allochtone jongeren in vergelijking met de sectoren
Techniek en Dienstverlening en Gezondheidszorgonderwijs.De campagne «Nieuwe kansen voor anderstaligen en beroepsopleidingen»
waar ROC's geïntegreerde trajecten opzetten, die als doel hebben de doorstroom
van educatie naar vervolgopleiding of arbeidsmarkt te vergroten, is eind 2002
afgesloten. Maar de organisator ITTA is nog actief betrokken bij het verankeren
van de opbrengsten van deze campagne. Zo worden managementconferentie gehouden
om binnen een ROC relevante informatie te verspreiden en meer commitment te
verkrijgen voor het uitbreiden van geïntegreerde trajecten. Deze trajecten
zijn goed voor alle taalzwakke deelnemers, autochtone zowel als allochtone
deelnemers. Gebrekkige beheersing van de Nederlandse taal kan de resultaten
van de deelnemers binnen ROC's in negatieve zin beïnvloeden en kan zelfs
leiden tot voortijdig schoolverlaten. Deze problematiek doet zich met name
voor op ROC's in grote steden, zowel bij autochtone als bij allochtone jongeren.
Een aantal ROC's heeft inmiddels het platform Taalbeleid opgericht, waarin
gezocht wordt naar mogelijkheden om het probleem daadwerkelijk aan te pakken.
Met bijscholing van docenten wordt getracht taalgericht vakonderwijs en doelgericht
taalonderwijs alsmede het aanbod verder te ontwikkelen.Instroom allochtonen  aantalbolbblbolbbl200128 44822 8615 58780%20%200024 72319 5585 16579%21%199916 45112 7853 66678%22%199812 84610 0812 76578%22%Deelname allochtonen 2001aantalbolbblbolbblallochtonen42 67733 7288 94979%21%niet allochtonen389 106247 951141 15564%36%      2000aantalbolbblbolbblallochtonen42 27333 7078 56680%20%niet allochtonen382 001248 004133 99765%35%      1999aantalbolbblbolbblallochtonen28 63322 4226 21178%22%niet allochtonen381 652256 157125 69567%33%      1998aantalbolbblbolbblallochtonen20 18416 4143 77081%19%niet allochtonen384 291267 973116 31870%30%Bron: Cfi beleidstelling 2001 bekostigingstelling
20013.8 Hoger onderwijs 2002–2003Het integratiebeleid in het hoger onderwijs heeft tot doel om het aandeel
studenten in het hoger onderwijs uit de allochtone bevolkingsgroepen in de
leeftijd van circa 18–23 jaar op gelijke hoogte te brengen met het aandeel
autochtone studenten in die leeftijdsgroep. In het licht van het gegeven (zie
hierna) dat de doorstroom van niet-westers allochtone VO-gediplomeerden reeds
uitstijgt boven dat van autochtone VO-gediplomeerden, is het in de komende
periode vooral van belang dat de deelname vanuit niet-westers allochtone kring
aan de relevante vooropleidingen toeneemt en het diploma wordt behaald. Ook
moet bijzondere aandacht uitgaan naar de instroom vanuit het mbo.ECHOHet instrument voor bevordering van de deelname aan het HO door allochtonen,
is subsidiering van het Expertisecentrum allochtonen Hoger Onderwijs (ECHO) –
landelijk kennis- advies- en innovatiecentrum ter bevordering van instroom
naar, doorstroom en uitstroom uit instellingen voor hoger onderwijs –
voor basis- en projectactiviteiten. Deze is in de periode 2002-2003 voortgezet.
Overeengekomen is echter dat vanaf 2004 deze structurele subsidiëring
zal ophouden en ECHO op eigen kracht verder gaat. Evaluatie van het instrument
ECHO zelf wordt in het voorjaar van 2003 afgerond.Als meest omvangrijke programmalijnen van ECHO in 2002–2003 kunnen
genoemd worden de programmalijnen «lerarenopleiding Basisonderwijs»
en «Effectieve leeromgeving». In het kader van de eerste lijn
zij vermeld dat ondersteuning is gegeven aan instroombevorderingsprojecten,
en in het kader van de lijn «Effectieve leeromgeving» kan vermeld
worden dat het onderzoek naar instroom en doorstroom is afgerond1. Ingeschrevenen, instroom en uitvalUit CBS-gegevens blijkt dat in 2001/02 19% van de autochtonen in de leeftijd
van 19–23 jaar voltijd aan een HBO-instelling studeerde. Onder de niet-westers
allochtonen van 19–23 jaar was dit 9%. In 1995/96 was dit percentage
voor de laatste categorie nog maar 5%, zodat van een duidelijk gunstige ontwikkeling
mag worden gesproken. Voor wat betreft de studie in het WO is volgens het
CBS het aandeel autochtonen in de leeftijd van 20–24 jaar in 2001/'02
ruim 10%. Voor niet-westers allochtonen is het iets minder dan 5%.In het bovengenoemde door ECHO uitgevoerde onderzoek wordt geconcludeerd
dat de instroom van allochtone studenten in het HO van 1997 tot 2001 voortdurend
is toegenomen. Van de vier grote minderheidsgroepen zijn de bevolkingsgroepen
met een Turkse en Marokkaanse achtergrond het sterkst ondervertegenwoordigd,
in iets mindere mate de Antilliaanse en het minst de Surinaamse groep. Voor
wat betreft de gevolgde opleidingen is de concentratie in bepaalde opleidingssectoren
en studierichtingen van de genoemde groepen opvallend: in het WO bij «Rechten»
en in het HBO in de sector «Economie». De verhouding tussen de
instroom van oudere studenten versus die van jongere wijzigt ten gunste van
de laatste categorie, het sterkst in het WO. In het HBO vormen de oudere studenten
uit deze bevolkingsgroepen nog steeds de meerderheid.De uitval in met name in het HBO is relatief hoog vergeleken met die van
autochtone studenten. Het eerdergenoemde onderzoek wijst in het bijzonder
op de uitval van Surinamers en Antillianen, en dan vooral bij degenen die
geen directe route of een vertraagde route naar het HBO achter de rug hebben
en die een opleiding in deeltijd volgen.Om te kunnen bepalen in hoeverre de operationele doelstelling wordt bereikt,
worden hier evenals in de vorige RIEM-rapportage, gegevens opgenomen over
de instroom van HAVO- en VWO-gediplomeerden en van de maatschappelijke positie
van de HO-gediplomeerde uitstroom. Vergelijkbare gegevens over de instroom
in het HBO vanuit het mbo zullen pas na invoering van het onderwijsnummer
beschikbaar komen.Tabel 3.1 Directe instroom hoger onderwijs vanuit voortgezet
onderwijs van geslaagden examens 1999–2001, onderscheiden naar etniciteit HerkomstExamenVan havo naar hbovan vwo naar hbovan vwo naar wo   %Aantal x 1000%Aantal x 1000%aantal x 1000 Autochtonen199968222466115 200071232256114 200175192056315 Niet-westers allochtonen1999762140751 2000802110771 2001812110761 Westers allochtonen1999652180621 2000692160631 2001721120661Totaal199967252466217 200071272166216 200174221956417Bron: CBS/IBG/Inspectie van het Onderwijs (2002).Uit de onderliggende gegevens blijkt dat uit het algemeen voortgezet onderwijs
in 2001 circa 3400 niet-westers allochtone studenten zijn voortgekomen; dit
is hetzelfde aantal als in 2000. De verdeling over HBO en WO
is verschoven ten gunste van het WO: van 2300 HBO en 1100 WO (2000) naar 1900
HBO en 1500 WO (2001). Van de vier grootste allochtone groepen zijn de doorstroompercentages
het hoogst bij Marokkaanse en Turkse geslaagden (met 90% op gedeelde eerste
plaats). Surinamers nemen de derde plaats in, Antillianen en Arubanen op enige
afstand de vierde plaats. Overigens dienen deze instroomcijfers te worden
bezien in samenhang met de schoolloopbanen van niet-westers allochtone leerlingen
in het voortgezet onderwijs. Een onevenredig hoog percentage verlaat het VO
zonder examen en het aandeel geslaagden voor het eindexamen is onder hen substantieel
lager dan onder autochtone leerlingen.Maatschappelijke positie van HO-afgestudeerdenAls indicator voor de maatschappelijke integratie van minderheden worden
gegevens gepresenteerd van de maatschappelijke positie van afgestudeerden.Tabel 3.2 De maatschappelijke positie van hbo-en wo-afgestudeerden
tussen 1996 en 2000 (in percentages), 1,5 jaar na afstuderen, onderscheiden
naar niet-westerse allochtonen en autochtonen Maatschappelijke positieNiet-westers allochtoon hboAutochtoonhboniet-westersallochtoon woautochtoonwo Betaald werk82859193 Werkloos4232 Baan in eigen/verwante richting75777371 Baan zelfde niveau/hoger78786264 Gemiddeld uurloon (in euro's)13,412,413,513,8Bron: ROA (2002), Ramaekers (2002), VSNU-Allen (2002).Uit bovenstaande tabel blijkt dat de maatschappelijke positie van niet-westerse
allochtone afgestudeerden zich in het algemeen nauwelijks onderscheidt van
die van autochtone gediplomeerden uit het hbo en wo.Stichting UAFEen deel van de vluchtelingen in Nederland is hoger opgeleid in het land
van herkomst of heeft potentie om een HO-opleiding af te ronden en op dat
niveau een functie op de arbeidsmarkt te vervullen.Toegang tot hoger onderwijs
is voor vluchtelingen echter moeilijk vanwege onder andere taal- en cultuurverschillen
en vanwege het feit dat veel vluchtelingen geen recht hebben op studiefinanciering.
Stichting UAF ondersteunt vluchtelingstudenten, die niet sf-gerechtigd zijn,
in financiële zin, bereidt via zogeheten schakelklassen vluchtelingen
voor op het succesvol afronden van een HO-studie en geeft persoonlijke begeleiding
aan vluchtelingstudenten tijdens hun studie. Daarnaast voert het UAF onder
andere projecten uit ten behoeve van doorstroom naar de arbeidsmarkt en verzorgt
het UAF voorlichting aan asielzoekers, die nog in de asielzoekerscentra zitten
in afwachting van een verblijfstatus. De voorbereiding op het hoger onderwijs
krijgt in de reguliere inburgeringstrajecten voor nieuwkomers onvoldoende
vorm, omdat deze nog te zeer zijn gericht op laag opgeleide nieuwkomers. Het
aantal vluchtelingen dat met steun van het UAF jaarlijks afstudeert ligt tussen
de 200 en 300 per jaar. 3.9 Preventiebeleid allochtone jongerenIn het jaar 2002 is de uitvoering van het «Preventiebeleid 2001–2004»
met kracht voortgezet. Dit beleid is erop gericht ontsporing van jongeren
uit etnische minderheidsgroepen te voorkomen en hun participatie en integratie
te bevorderen. Hierbij wordt gebruik gemaakt van de ervaringen die zijn opgedaan
in de CRIEM-pilots in 1999 en 2000.Inmiddels voeren achtendertig gemeenten, volgens de adviezen van de Externe
Commissie CRIEM (de commissie Bandell), tot en met 2004 plannen uit om marginalisering
en criminaliteit onder allochtone jeugd te voorkomen. Dit doen zij door het
versterken van hun preventief jeugd- en veiligheidsbeleid ten aanzien van
specifiek deze jeugd. Vanuit hun regierol werken zij hierbij samen met lokale
uitvoeringsorganisaties en met vertegenwoordigers van lokale etnische gemeenschappen,
waar mogelijk met de jongeren zelf.De structuur van jeugdvoorzieningen en -instellingen wordt zodanig verstevigd
en uitgebouwd, dat deze een (beter) gesloten keten gaat vormen, waardoor jeugd
van etnische herkomst veel beter bereikt wordt. De 38 gemeenten zetten hierbij
breed in op zaken als: evenredige deelname aan voor- en vroegschoolse educatie,
bestrijding van (taal)achterstanden, bieden van opvoedingsondersteuning, huiswerkbegeleiding,
mentoring, ouderen jeugdcoaching, sport- en vrijetijdsvoorzieningen, schuldhulpverlening,
begeleid wonen, empowerment en toeleiding naar opleiding en arbeidsmarkt.
De betrokken gemeenten worden vanuit het ministerie intensief ondersteund
bij het formuleren en uitvoeren van het lokale preventiebeleid, zowel op financieel
als op inhoudelijk vlak. Dit laatste gebeurt door middel van de instelling
van een dagelijks bereikbaar ondersteuningspunt, de organisatie van regelmatige
uitwisselingsbijeenkomsten, de uitgave van driemaandelijkse informatiebulletins
en de verspreiding van bruikbare kennis en praktijkvoorbeelden via KIEM.Van de 38 gemeenten dienen er acht uiterlijk 1-10-2004 hun eindrapportage
over de uitgevoerde meerjarenprogramma's in, de overige 30 doen dat uiterlijk
1-10-2005. Hierin laten zij zien hoe met preventiemiddelen opgestarte voorzieningen
ingebed zijn in lopend preventief jeugdbeleid. Op grond van de gemeentelijke
eindrapportages verschijnt in 2006 een evaluatierapport over het gehele «Preventiebeleid
2001–2004». HOOFDSTUK 4 ARBEIDSPARTICIPATIE EN BESTRIJDING WERKLOOSHEID4.1 Ontwikkelingen en doelstellingenIn de jaren negentig is de Nederlandse economie sterk gegroeid. De werkgelegenheid
is toegenomen, de werkloosheid teruggedrongen en het beroep op de sociale
zekerheid afgenomen. Ook etnische minderheden hebben hier profijt van gehad.
Tabel 4.1 laat een rooskleurig beeld zien; bedroeg de werkloosheid onder etnische
minderheden in 1994 nog 26 procent, in 2002 is deze afgenomen tot 10 procent,
waarmee de doelstelling van het kabinet Kok II om de werkloosheid onder etnische
minderheden in 2002 terug te brengen tot 10 procent blijkt te zijn gehaald.Hoewel de sociaal-economische positie van etnische minderheden duidelijk
is verbeterd, is er relatief gezien nog zeer zeker sprake van een achterstand.
Zo is de werkloosheid onder etnische minderheden nog steeds drie maal zo hoog
als die onder autochtonen, ligt het aandeel langdurig werklozen hoger, is
het beroepsniveau van de allochtone werkenden aanzienlijk lager, heeft een
naar verhouding groot deel van de allochtone werkenden geen vaste aanstelling
en is de uitkeringafhankelijkheid veel hoger dan onder autochtonen. Geconcludeerd
kan derhalve worden dat de sociaal-economische positie van etnische minderheden
in 2003, ondanks alle positieve ontwikkelingen, nog steeds een kwetsbare is.Wordt de economische recessie in ogenschouw genomen, dan moet ervoor worden
gewaakt dat etnische minderheden niet zwaarder worden getroffen dan autochtonen.
Immers, etnische minderheden zijn meer dan autochtonen aangewezen op lager
geschoolde of flexibele banen, welke doorgaans als eerste op de tocht staan
in geval van laagconjunctuur. Bovendien is de kans reëel dat in situaties
waarin het arbeidsaanbod groot is, personen die behoren tot minder aantrekkelijke
aanbodcategorieën, waaronder etnische minderheden, achter in de rij plaats
moeten nemen. De werkloosheidscijfers van het CBS over 2003 zullen hier in
2004 uitsluitsel over geven.Zoals weergegeven in het Hoofdlijnenakkoord wil het kabinet de economische
kracht en de concurrentiepositie van Nederland herstellen door werkgelegenheid
en arbeidsparticipatie structureel te bevorderen. Het is de komende jaren
zowel economisch als sociaal gezien absoluut noodzakelijk om het effectieve
arbeidsaanbod van groepen die nu nog een lage arbeidsparticipatie kennen te
vergroten. Wordt gekeken naar het verschil in arbeidsparticipatie tussen etnische
minderheden en autochtonen dan is deze aanzienlijk; respectievelijk 50 en
68 procent in 2002. Gelet op de vergrijzing en ontgroening van onze samenleving
en de relatief sterke groei van de allochtone bevolking is het van het grootste
belang dat de arbeidsparticipatie van etnische minderheden een stijgende tendens
vertoont. Uit een verbeterde sociaal-economische positie zullen tevens sociaal-maatschappelijke
ontwikkelingen voortvloeien, die hoog op het verlanglijstje staan van zowel
de maatschappij als de politiek. Zo is aangetoond dat sociaal-economisch welslagen
zal leiden tot een vermindering van de criminaliteit onder etnische minderheden,
hetgeen de veiligheid ten goede komt. Ook speelt arbeid een belangrijke rol
bij het welslagen van de integratie. Immers, door te participeren wordt de
Nederlandse taal en cultuur sneller eigen gemaakt en wordt voorkomen dat achterstanden
van generatie op generatie worden doorgegeven. Voorts zal een
verbeterde sociaal-economische positie met een positief effect op onder meer
de veiligheid en de integratie ten goede komen aan de beeldvorming over etnische
minderheden. Zo kan aan de dreigende segregatie een halt worden toegeroepen.Conform de Lissabon doelstelling (Europese werkgelegenheidsstrategie)
dient de netto arbeidsmarktparticipatie in de periode tot 2010 verhoogd te
worden tot 70%. Het kabinet heeft ten aanzien van etnische minderheden de
doelstelling geformuleerd dat de arbeidsparticipatie van etnische minderheden
jaarlijks met ¾ procentpunt moet toenemen, hetgeen betekent dat –
uitgaande van de cijfers over 2001 – de arbeidsparticipatie van etnische
minderheden in 2005 moet zijn toegenomen tot 54 procent. Daarnaast moet er
wat betreft de werkloosheid minimaal voor gezorgd worden dat de winst die
de afgelopen jaren is behaald wordt vastgehouden. Etnische minderheden mogen
niet onevenredig getroffen worden door de verslechtering van de arbeidsmarkt.Tabel 4.1: Werkloosheid en netto-arbeidsparticipatie onder
autochtonen en etnische minderheden 1995 – 2002  Werkloosheid (%)Netto-arbeidsparticipatie (%) 1995199619971998199920002001200219951996199719981999200020012002Totaal876543345859616264656566Autochtonen765433336061626465676768Etn Minderheden12622201614109103739424 445485050Bron: CBS o.b.v. EBB.1 Niet-westerse allochtonen naar herkomst, d.w.z. minstens
één van de ouders is in een niet-westers land geboren.4.2 Arbeidsmarktbeleid etnische minderhedenOm de Europese doelstellingen en de kabinetsdoelstellingen te realiseren
zal de intensivering van het arbeidsmarktbeleid voor etnische minderheden,
zoals in 2000 is aangekondigd en in gang gezet1,
onverminderd worden voortgezet. Uitgangspunt van dit beleid is dat het eerst
en vooral een aanvulling is op het algemene arbeidsmarktbeleid. Daar waar
het algemene beleid (nog) onvoldoende resultaat oplevert voor specifieke groepen
is een extra impuls noodzakelijk. Partijen binnen en buiten de (rijks)overheid,
die verantwoordelijk zijn voor en betrokken zijn bij het arbeidsmarktbeleid,
worden gestimuleerd om, waar nodig door middel van een onorthodoxe aanpak,
interventies te plegen en de effectief gebleken interventies te implementeren
in het algemene beleid. Uiteindelijk doel is immers dat het arbeidsmarktbeleid
zodanig wordt ingericht en uitgevoerd dat etnische minderheden in evenredigheid
hiervan profiteren. De partijen waar het beleid zich met name op richt zijn
de CWI, de gemeenten, het UWV, de werkgevers(organisaties) en de belangenorganisaties
van minderheden.Binnen het beleid neemt versterking van het allochtone aanbod een belangrijke
plaats in. Om vraag en aanbod bij elkaar te brengen, duurzame arbeidsparticipatie
te bevorderen en de arbeidsproductiviteit te verhogen dient stevig te worden
ingezet op scholing van zowel allochtone werkzoekenden als werkenden. Gezorgd
moet worden voor een hoge toegankelijkheid en kwaliteit van het initiële
onderwijs, zodat allochtone starters op de arbeidsmarkt ten minste over de
kwalificaties beschikken die nodig zijn voor effectieve deelname aan het arbeidsproces.
Bijzondere aandacht dient hierbij uit te gaan naar de relatief grote groep
allochtone jongeren die zonder startkwalificatie de arbeidsmarkt betreedt,
de zogeheten voortijdig schoolverlaters. Indien teruggeleiding
naar het onderwijs niet meer tot de mogelijkheden behoort, zal met inzet van
duale trajecten een startkwalificatie tijdens arbeid behaald moeten worden.
Tevens zal geïnvesteerd dienen te worden in bijscholing van allochtone
medewerkers om doorstroom en duurzame inzetbaarheid mogelijk te maken.In het navolgende zijn concrete beleidsinitiatieven en -activiteiten benoemd
die door en voor de verantwoordelijke partijen zijn c.q. worden ondernomen
om de doelstellingen te realiseren. Tevens wordt een beeld geschetst van het
beleid gericht op de deelgroepen vrouwen en hoger opgeleide vluchtelingen
en wordt het belang van de inzet van duale trajecten onderstreept.4.2.1 Centrale organisatie Werk en Inkomen (CWI)In de nieuwe Structuur Uitvoering Werk en Inkomen (SUWI) is voorrang gegeven
aan werk boven inkomen. Om hier uitvoering aan te kunnen geven zijn het zoeken
naar werk en het aanvragen van een uitkering niet langer gescheiden. Het CWI
tracht zoveel mogelijk de dienstverlening in één loket vorm
te geven. In eerste instantie kijkt het CWI of er geschikt werk is voor de
klant en bemiddelt deze dan direct naar werk. Daarnaast bepaalt het CWI de
kans van de werkzoekende op het vinden van werk c.q. de afstand tot de arbeidsmarkt.
Personen van wie de kans op het vinden van werk groot wordt geacht (fase 1)
komen in aanmerking voor actieve bemiddeling door het CWI. Voor personen van
wie de kans op het vinden van werk geringer wordt geacht (fase 2, 3 of 4)
stelt het CWI een reïntegratieadvies op. Het reïntegratieadvies
wordt tezamen met de uitkeringsgegevens, die de ketenpartners (gemeenten,
UWV) nodig hebben voor het bepalen van het recht op uitkering, verstrekt aan
de gemeente of het UWV. Om te stimuleren dat etnische minderheden naar evenredigheid
profiteren van de dienstverlening van het CWI worden specifieke afspraken
gemaakt en instrumenten ingezet.Zo zijn in het kader van het jaarplan 2003 afspraken gemaakt met het CWI
over de inbedding van de op maatwerk gerichte één-op-één
aanpak van het MKB-minderhedenconvenant in de reguliere werkwijze van het
CWI. Afgesproken is dat het CWI in 2003 extra dienstverlening verleent voor
allochtone fase-1 werkzoekenden. Zo wordt aan werkgevers die etnische minderheden
willen aannemen, door het CWI intensieve dienstverlening geboden in de vorm
van een aantal aanvullende werkprocessen zoals persoonlijke introductie bij
de werkgever en inwerkbegeleiding. Richting etnische minderheden wordt door
het CWI vacaturegerichte ondersteuning gegeven en wordt zwaarder ingezet op
frequentie en duur van de bemiddelingsactiviteiten. Afgesproken is dat het
CWI voor iedere allochtone werkzoekende per saldo ca. 2 uur aan extra diensten
inzet. Ook in het kader van het vacatureoffensief wordt extra aandacht gegeven
aan etnische minderheden zodat naar evenredigheid plaatsingsresultaten worden
geboekt. Uit de reguliere kwartaalrapportages van het CWI blijkt dat etnische
minderheden in 2003 meer dan evenredig op basis van hun aandeel in het werklozenbestand
worden bemiddeld naar werk. Met het continueren van de succesvolle aanpak
vervult het CWI ook voor de groep etnische minderheden de rol van poortwachter
in de nieuwe SUWI-structuur. Door etnische minderheden sneller dan in het
verleden uit te laten stromen naar de arbeidsmarkt wordt voorkomen dat zij
onnodig en in latere instantie alsnog door middel van een reïntegratietraject
naar de arbeidsmarkt moeten worden toegeleid. De vrees van het SCP,
dat het CWI de doelstelling van evenredigheid niet zou kunnen realiseren,
wordt aldus vooralsnog niet bewaarheid.Het CWI heeft besloten vanaf 2003 de Bedrijfsadviseurs Minderheden
in te zetten als senioradviseur werk en inkomen met als specialisme het bedrijfsadvies
minderheden. Deze adviseurs onderhouden de contacten met werkgevers met potentiële
plaatsingsmogelijkheden voor etnische minderheden ter verbetering van de werving
en vervulling van vacatures. Tevens verrichten zij de bemiddelende en ondersteunende
activiteiten voor met name allochtone werkzoekenden. Een aantal van de adviseurs
wordt ingezet ten behoeve van de interculturalisatie van de eigen CWI-organisatie
en voor de activiteiten in het kader van de Wet SAMEN, zoals het analyseren
van de jaarverslagen Wet SAMEN en het verstrekken van adviezen over intercultureel
personeelsbeleid. In totaal hebben de Bedrijfsadviseurs Minderheden 4180 bedrijven
geadviseerd, 2857 vacatures geworven en 226 ICM-plannen opgesteld.Het CWI heeft een nadrukkelijke rol bij de inburgering. Deze inzet past
in het streven om meer maatwerk – waaronder een tijdige start met arbeidstoeleidingsactiviteiten
(zoals een duaal traject) – tijdens het inburgeringsprogramma mogelijk
te maken. In de werkintake zullen de wensen en mogelijkheden van de inburgeraar
ten aanzien van arbeidstoeleiding, (bij)scholing en een duaal traject inzichtelijk
worden gemaakt. Tevens verzorgt het CWI vanaf 1 januari 2003 in het kader
van het inburgeringsonderzoek de aanvraag Internationale Diplomawaardering
(IDW). Met name voor inburgeraars en hoger opgeleide vluchtelingen zal de
inzet van IDW een toegevoegde waarde hebben bij de toeleiding naar de arbeidsmarkt.4.2.2 GemeentenGemeenten zijn in de SUWI-structuur verantwoordelijk voor de reïntegratie
en participatie van diegenen die een uitkering hebben die verstrekt wordt
door de gemeente en voor de niet-uitkeringsgerechtigden. Om te stimuleren
dat etnische minderheden naar evenredigheid profiteren van het beleid dat
wordt gevoerd ter bevordering van de reïntegratie en participatie worden
specifieke afspraken gemaakt en instrumenten ingezet.Met de ondertekening van de Agenda voor de Toekomst is met de VNG overeengekomen
om via een gecoördineerde aanpak een extra inspanning te leveren om een
sluitende keten van participatie, reïntegratie en werkgelegenheid tot
stand te brengen. Deze afspraken omvatten maatregelen om te komen tot een
versnelling, verbetering en vernieuwing in de aanpak van de reïntegratie
van bijstandsgerechtigden. Ter concretisering van de afspraken met de VNG
zijn voor de periode 2001–2004 bestuurlijke afspraken gemaakt met de
G4 en de G26. Voor de middelgrote en kleine gemeenten is een subsidieregeling
casemanagement ontwikkeld, waarbij met de gemeenten prestatieafspraken zijn
gemaakt over het aantal te realiseren trajecten en over het uitstroompercentage.
Ten einde vernieuwing in de uitvoering te stimuleren worden gemeenten in de
gelegenheid gesteld projecten ten uitvoer te brengen. Gezien het grote aandeel
bijstandsgerechtigden van niet-westerse afkomst (31 procent in Nederland en
zelfs 49 procent in de vier grote steden) is in de afspraken met de G4 en
de G26 opgenomen dat gestreefd wordt naar evenredige uitstroom van etnische
minderheden. Tevens is met de G26 afgesproken dat duale trajecten worden ingezet
voor nieuw- en oudkomers en dat specifieke aandacht zal worden
besteed aan hoger opgeleide vluchtelingen. Binnen de G26 zijn een drietal
projecten die gericht zijn op de reïntegratie van vluchtelingen van start
gegaan. Voor ondersteuning of advisering bij het ontwikkelen van trajecten
of projecten gericht op hoger opgeleide vluchtelingen kunnen gemeenten tot
eind 2003 terecht bij UAF Job Support. UAF Job Support wordt hiertoe gefinancierd
door het ministerie van SZW. VluchtelingenWerk Nederland stimuleert via haar
lokale groepen gemeenten om projecten op te zetten en zet haar expertise ten
aanzien van de doelgroep in.Om een extra impuls te geven aan de arbeidstoeleiding van etnische minderheden
met een zeer grote afstand tot de arbeidsmarkt geeft het ministerie van SZW
aan 28 gemeenten een subsidie ten behoeve van een projectmatige aanpak gericht
op activering en begeleiding naar werk of scholing. Deze Stimuleringsprojecten
Allochtone Groepen (SPAG) trachten de aansluiting van etnische minderheden
bij de reguliere scholingsen arbeidstoeleidende instellingen en het gemeentelijke
instrumentarium te verbeteren. In 1994 is begonnen met Antilliaanse en Arubaanse
jongeren als enige doelgroep. In 1998 is deze uitgebreid met Turkse en Marokkaanse
jongeren. In april 2000 is besloten de goedlopende stimuleringsprojecten met
drie jaar te verlengen. De aanpak kan vanaf 1 mei 2001 worden ingezet
voor zowel jongeren als ouderen uit diverse minderheidsgroepen. De looptijd
van de subsidie is tot uiterlijk 1 mei 2004, waarna de deelnemende gemeenten
hun ontwikkelde methodieken dienen onder te brengen bij bestaande reguliere
instellingen. Inbedding is van belang gelet op de meerwaarde van de stimuleringsprojecten.
Intensieve en persoonlijke aandacht wordt geschonken aan allochtone arbeidszoekenden
met meervoudige problemen (laag opleidingsniveau, problemen met Nederlandse
taal, schulden, huisvestingsproblematiek, alleenstaand moederschap), die zij
anders waarschijnlijk niet hadden gekregen. De projecten zijn tevens zeer
succesvol in het bereiken van etnische minderheden die niet of moeilijk bereikt
worden door het reguliere instrumentarium. De outreachende manier van werken,
waarbij mensen thuis of op ontmoetingsplaatsen worden bezocht, is zeer effectief
gebleken. In de periode 1 mei 2001–1 oktober 2002 zijn in
totaal ruim 3800 deelnemers ingestroomd waarvan ruim 1100 (29%) doorstarters
uit de oude projectperiode. In oktober 2002 was 25% van de deelnemers uitgestroomd
naar werk, scholing of sociale activering, 12% voortijdig uitgevallen en 63%
is nog steeds deelnemer. Vanuit het ministerie van SZW worden de gemeenten
op verschillende manieren ondersteund om de inbedding te realiseren. Een implementatie-format
is ontwikkeld en na de zomer van 2003 komt een methodiekbeschrijving gereed
gebaseerd op de best practices in de 28 deelnemende gemeenten.4.2.3 Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV)Het UWV is in de SUWI-structuur verantwoordelijk voor de reïntegratie
en participatie van diegenen die afhankelijk zijn van een werknemersverzekering.
Net zoals met de andere partners uit de keten (CWI en gemeenten) heeft de
minister van SZW met het UWV afspraken gemaakt om etnische minderheden in
evenredigheid te laten profiteren van het gevoerde beleid van het UWV. Om
de instroom van etnische minderheden in de WAO te beperken en de reïntegratie
te bevorderen worden er, naast de algemene maatregelen die hiertoe een bijdrage
moeten leveren, in het kader van de jaarplancyclus met het UWV afspraken gemaakt
specifiek gericht op deze groep. Verhoudingsgewijs hebben Turken en Marokkanen vaker een WAO-uitkering
dan autochtonen. Tevens is bij deze groepen verhoudingsgewijs vaker sprake
van volledige arbeidsongeschiktheid. Om deze reden is met het UWV afgesproken
dat het UWV zijn dienstverlening aan deze groepen zodanig inricht dat de kans
op instroom in de WAO kleiner en de kans op uitstroom uit de WAO groter wordt.
Mede in het licht van de toekomstige inburgeringverplichting voor werkloze
oudkomers worden met het UWV afspraken gemaakt over de mogelijke vormgeving
van duale trajecten voor etnische minderheden.4.2.4 WerkgeversBeeldvorming, vooroordelen of discriminatie kunnen de entree van etnische
minderheden in arbeidsorganisaties ernstig bemoeilijken. Hoewel werkgevers
in toenemende mate bereid blijken te zijn om etnische minderheden aan te nemen
is uit onderzoek in het kader van de evaluatie van de wet SAMEN gebleken dat
nog ongeveer 15% van de werkgevers dat niet wil. Ook kunnen bijvoorbeeld de
opzet van het proces van werving en selectie en het niet aansluiten van wervingskanalen
van werkgevers bij zoekkanalen van allochtone werkzoekenden ertoe bijdragen
dat er in de praktijk sprake is van een ongelijke behandeling van etnische
minderheden op de arbeidsmarkt en binnen arbeidsorganisaties zonder dat er
sprake is van bewuste discriminatie. Ook vormt discriminatie op de werkvloer
een belemmerende factor voor de integratie van etnische minderheden in de
arbeid. Jaarrapportages van de Commissie Gelijke Behandeling en rapportages
van het Landelijk Bureau ter bestrijding van Rassendiscriminatie geven aan
dat van het totaal aantal klachten over discriminatie de meeste betrekking
hebben op arbeid. Om beeldvorming en (on)bewuste discriminatie tegen te gaan,
het voeren van multicultureel personeelsbeleid te stimuleren en de in- en
doorstroom van etnische minderheden te bevorderen zijn instrumenten ingezet
door en voor afzonderlijke bedrijven, branches en werkgevers-/werknemersorganisaties,
waaronder het Raamconvenant Grote Ondernemingen, het MKB-minderhedenconvenant,
het Servicepunt Arbeidsmarkt mkb, het KOM-project en de Wet SAMEN.Raamconvenant Grote OndernemingenDe doelstelling om met tenminste 100 grote ondernemingen convenanten af
te sluiten over de in- en doorstroom van etnische minderheden en het voeren
van multicultureel personeelsbeleid is met de ondertekening van het 110e convenant in maart 2002 ruimschoots behaald.De betreffende ondernemingen maken deel uit van verschillende branches,
waaronder de financiële sector, het uitzendwezen, de industrie, de handel
en de bouw. Met de ondertekening van de convenanten hebben de bedrijven zich
aan een grote verscheidenheid van afspraken gecommitteerd, zoals het trainen
van het personeel op het gebied van multicultureel personeelsbeleid (66%),
de doelstelling tot het aannemen van een bepaald aantal etnische minderheden
(58%), het rekening houden met culturele aspecten door bijvoorbeeld het invoeren
van cultuurvrije selectietests (38%), het opzetten van duale trajecten (36%),
maatregelen om de doorstroom te bevorderen (30%) en het bieden van scholingsmogelijkheden
(26%). Bij de uitvoering van de afspraken worden de bedrijven ondersteund
door het projectbureau Ruim Baan voor Minderheden van het ministerie van SZW.
Ruim Baan voor Minderheden vervult zodoende een brugfunctie tussen beleid
en praktijk. De uitvoering van de afspraken uit de convenanten wordt door een extern
onderzoeksbureau gemonitord. In april 2003 heeft de minister van SZW een samenvatting
van de bevindingen uit de tweede tussenrapportage naar de Tweede Kamer gestuurd.
Belangrijke conclusies zijn. Het voeren van multicultureel personeelsbeleid
staat op de agenda van de (top van de) organisaties. Bij veel bedrijven is
meer bewuste aandacht en begrip voor de positie van etnische minderheden en
de daarachter liggende factoren: vooroordelen zijn afgenomen. Bedrijven investeren
in de doelgroep en in het samenwerken met verschillende culturen op de werkplek.
Bedrijven erkennen dat het convenant met de overheid een stimulans is om actie
te ondernemen en om scherp te blijven met betrekking tot het werken aan een multicultureler personeelsbeleid. Overigens blijkt de
uitvoering van de afspraken, met name die met betrekking tot instroom, conjunctuurgevoelig
te zijn. Als bijzonder neveneffect kan geconstateerd worden dat de totstandkoming
en uitvoering van de convenanten de afstand tussen de overheid en de bedrijven
heeft verkleind. Er zijn nieuwe samenwerkingsverbanden ontstaan tussen bedrijven,
gemeenten, RPA's, ROC's, CWI en de rijksoverheid. Waar zich in dergelijke
samenwerkingsverbanden problemen voordoen, probeert het ministerie van SZW
die te helpen oplossen. Een aantal convenantbedrijven komt in het kader van
nieuw gevormde netwerken bijeen voor het uitwisselen van ervaring en expertise
en het leren van elkaars goede voorbeelden. Eind juni 2004 lopen de convenanten
af. Medio 2004 zal een evaluatief eindrapport over het Raamconvenant Grote
Ondernemingen aan de Tweede Kamer worden aangeboden.MKB-minderhedenconvenantHet MKB-minderhedenconvenant heeft ertoe geleid dat het midden- en kleinbedrijf
de deuren heeft geopend voor etnische minderheden. Tevens is een intensiever
contact ontstaan tussen de CWI en werkgevers uit deze branche. Werkgevers
zijn op de hoogte gebracht van de inbedding van de aanpak van het convenant
in de reguliere werkwijze van het CWI en zijn opgeroepen van deze aanpak gebruik
te blijven maken. Om werkgevers te ondersteunen bij zaken als werving, selectie,
behoud en inzetbaarheid van personeel zijn tevens diverse brochures verspreid
met praktische tips en goede ervaringen van werkgevers zelf. In de eindbrochure
«Sleutels tot succes, impressie van een grootschalig arbeidsmarktproject»
worden de resultaten van het convenant en de wijze waarop deze zijn behaald
uitvoerig omschreven.Servicepunt Arbeidsmarkt mkbHet Servicepunt Arbeidsmarkt mkb is op 1 april 2001 van start gegaan met
financiële ondersteuning van het ministerie van SZW voor de periode van
twee jaar. Het servicepunt is een gezamenlijk initiatief van CWI, MKB-Nederland
en het ministerie van SZW. Het servicepunt ondersteunt werkgevers binnen het
midden- en kleinbedrijf bij het vormgeven van een evenwichtig en effectief
(multicultureel) personeelsbeleid. Branches en bedrijven worden geadviseerd
over onder meer werving en selectie, scholing van werknemers, loopbaanbegeleiding
en doorstroom. Ook heeft het servicepunt in de afgelopen jaren verschillende
producten ontwikkeld, onder meer om werkgevers te stimuleren taaltraining
in te zetten als middel om de employability van allochtone medewerkers te
vergroten. Zo is een brochure uitgebracht en is een toolkit samengesteld,
die gedetailleerde informatie bevat over taaltraining voor anderstaligen en
een instrument om de taalbehoefte bij een bedrijf in kaart te brengen. Ook
is een website over werving en gelijke behandeling gemaakt (www.werveninhetmkb.nl). Informatie over producten en
diensten van het servicepunt is opgenomen op de website www.servicepuntmkb.nl.Krachtig Ondernemen met Minderheden (KOM)Het KOM-project heeft tot doel gehad een branchegerichte aanpak te ontwikkelen
en te implementeren om bedrijven beter in staat te stellen gebruik te maken
van het grote potentieel allochtone arbeidskrachten. Het project is op initiatief
van de branches zelf in 2000 gestart in 3 branches (Horeca, Beveiliging, Transport
& Logistiek) en in 2001 uitgebreid met regionale pilots naar 2 andere
branches (Bouw, Schoonmaak). Op 24 januari 2002 hebben de 5 brancheorganisaties
in het bijzijn van de voormalige minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
een Raamovereenkomst ondertekend en uitvoeringsovereenkomsten gesloten met
4 regionale platforms arbeidsmarktbeleid. Op 19 februari 2003 is het KOM-project
afgesloten met een conferentie waar de ontwikkelde instrumenten zijn gepresenteerd.
Tijdens de slotconferentie hebben de 5 brancheorganisaties uitgesproken dat
ze zelfstandig verder gaan met de opgedane kennis en ervaring uit het KOM-project.De aanpak van het tweesporenbeleid (instroom en behoud) waarmee in het
project is gewerkt, vormt de basis voor de vorm en inhoud van de eindproducten
van het KOM-project. Het product dat de naam KOM-box heeft gekregen bestaat
uit een CD-rom waarop alle instrumenten staan die gedurende het project in
de diverse branches zijn ontwikkeld. De instrumenten zijn geordend op basis
van een trajectbenadering in 5 stappen. Voor elk van de 5 stappen zijn gedurende
het project instrumenten ontwikkeld op 2 niveaus: het bedrijf en de werkvloer.
In de brochure «Krachtig Ondernemen met Minderheden» worden de
uitgangspunten, de aanpak en de resultaten van het KOM-project op aansprekende
wijze beschreven. De brochure heeft als doel andere branches te inspireren
en te motiveren om ook krachtig te gaan ondernemen met minderheden. Bij de
afronding van de pilots is per branche een werkboek verschenen dat informatie
bevat over het verbeteren van de instroom en het belang van behoud van allochtoon
personeel.Wet SAMENDe Wet SAMEN is bedoeld als ondersteunend instrument op het niveau van
individuele ondernemingen bij het voeren van multicultureel personeelsbeleid.
De wet verplicht werkgevers met een onderneming waarin tenminste 35 personen
werkzaam zijn, tot het voeren van een afzonderlijke personeelsregistratie
en het opstellen van een jaarverslag Wet SAMEN. In het jaarverslag vermeldt
de werkgever de maatregelen om evenredigheid te realiseren. De afgelopen jaren
is aanzienlijk geïnvesteerd in het ondersteunen van werkgevers bij de
uitvoering van de Wet SAMEN en bij het voeren van multicultureel personeelsbeleid.
Zo is op de internetsite www.wetsamen.nl alle relevante informatie over de
Wet SAMEN en over multicultureel personeelsbeleid te vinden en kunnen de gedeponeerde
jaarverslagen digitaal worden ingezien.Dit heeft geresulteerd in een stijgend aantal bedrijven dat de Wet SAMEN
naleeft (ruim 81 procent over het jaar 2001). Uit de analyse van de jaarverslagen
blijkt dat het aandeel werkzame etnische minderheden nagenoeg is gestabiliseerd
(8,5% in 2001 tegenover 8,6% in 2000). Per saldo zijn meer etnische minderheden
ingestroomd dan uitgestroomd (14,5% ten opzichte van 12,6%). Het aantal maatregelen
dat bedrijven nemen om de positie van etnische minderheden te verbeteren is
met 17% toegenomen; gemiddeld 4 maatregelen per bedrijf. Grote ondernemingen (>500 werknemers) leven de Wet vaker na (66,1%) dan kleine ondernemingen
met 35 tot 49 werknemers (38,4%). De sector overheid/onderwijs/gezondheidszorg
scoort met een nalevingpercentage van 71,4% het hoogst. Forum, het LBR en
het LOM hebben bedrijven en gemeenten aangeschreven die niet aan hun wettelijke
verplichtingen voldeden. Deze actie had als doel de naleving en uitvoering
van de Wet SAMEN te verbeteren. Het mogelijk starten van een civiele procedure
is voor een aantal van de organisaties aanleiding geweest om de Wet SAMEN
alsnog na te leven. Uit de actie werd duidelijk dat de aangeschreven bedrijven
niet onwelwillend staan tegenover de Wet SAMEN, maar behoefte hadden aan praktische
ondersteuning om de wettelijke verplichtingen na te kunnen komen.Het jaar 2002 is het laatste jaar waarover bedrijven een jaarverslag moeten
indienen. Met het oog op het aflopen van de Wet SAMEN per 31 december 2003
is aangevangen met de evaluatie van de wet. In het najaar van 2003 zal het
kabinet een standpunt formuleren of en op welke wijze werkgevers ondersteund
moeten worden bij het voeren van multicultureel personeelsbeleid. Hierbij
is het verminderen van regelgeving alsook het beperken van de administratieve
last voor bedrijven een belangrijk uitgangspunt. Bij het formuleren van het
kabinetsstandpunt zullen tevens de ervaringen met andere vraaggerichte instrumenten
betrokken worden, zoals het Raamconvenant Grote Ondernemingen, het MKB-Minderhedenconvenant
en het KOM-project.4.2.5 MinderhedenorganisatiesMinderhedenorganisaties kunnen een goede schakel vormen tussen de eigen
achterban en de overheid. Door de eigen achterban te stimuleren om gebruik
te maken van de beschikbare arbeidsinstrumenten kunnen minderhedenorganisaties
een belangrijke rol spelen bij het verminderen van de werkloosheid en het
bevorderen van de arbeidsparticipatie. Bij de voorlichting over de Algemene
Wet Gelijke Behandeling en SUWI zijn minderhedenorganisaties betrokken geweest.
In het kader van het MKB-minderhedenconvenant hebben minderhedenorganisaties
in samenwerking met CWI's lokale informatiebijeenkomsten belegd voor allochtone
werkzoekenden. In samenwerking met Justitie vindt overleg plaats via het reguliere
LOM-overleg.4.2.6 Beleid specifieke deelgroepenVrouwen uit etnische minderheidsgroepenDoelstelling (geformuleerd door het kabinet Kok II) is om de netto-arbeidsdeelname
van vrouwen te verhogen van 51% in 1999 tot 65% in 2010. Op grond van de autonome
trend moet worden geconcludeerd dat zonder extra inspanningen dit percentage
niet zal worden gehaald. Een belangrijke bijdrage kan geleverd worden door
stimulering van de participatie van allochtone vrouwen. De laatste jaren zijn
vrouwen uit etnische minderheidsgroepen meer gaan participeren op de arbeidsmarkt.
Echter, ten opzichte van 2001 stagneert de stijgende trend in 2002, en blijft
de netto-participatie van vrouwen uit etnische minderheidsgroepen volgens
voorlopige cijfers van het CBS steken op 40%. De achterstand ten opzichte
van autochtone vrouwen (56%) blijft zo bestaan. Overigens is de participatie
binnen de groep vrouwen uit etnische minderheden divers; Surinaamse vrouwen
participeren ongeveer evenveel als autochtone vrouwen (56% in 2002). De deelname
van Turkse en Marokkaanse vrouwen is daarentegen relatief laag, respectievelijk
32% en 30% in 2002. Gezien de omvang en de potentie kan de groep vrouwen uit etnische minderheidsgroepen
in de toekomst een belangrijke bijdrage leveren aan de toename van de arbeidsparticipatie
onder etnische minderheden. De extra maatregelen die het kabinet in de kabinetsreactie1 op het advies van de commissie Arbeidsdeelname van Vrouwen
uit Etnische Minderheidsgroepen (AVEM) heeft aangekondigd, moeten er verder
toe bijdragen dat de belemmeringen op de arbeidsmarkt voor vrouwen uit etnische
minderheidsgroepen weg worden genomen en dat het bereik van deze groep wordt
verbeterd. Onlangs is de Commissie Participatie van vrouwen uit Etnische Minderheidsgroepen
opgericht die zorg zal dragen voor de implementatie van deze maatregelen en
die gemeenten zal ondersteunen bij hun regiefunctie met betrekking tot initiatieven
ten behoeve van vrouwen uit etnische minderheidsgroepen.In de Beleidsbrief Emancipatie en Familiezaken 2003 is een samenhangend
plan van aanpak aangekondigd over de emancipatie van allochtone vrouwen en
meisjes, met speciale aandacht voor de terreinen onderwijs, arbeidsparticipatie,
economische zelfstandigheid, seksuele zelfbeschikking en zelfontplooiing.
In dat kader is in maart 2003 gestart met de publicatie van een interdepartementale
inventarisatie2. Daarin wordt een overzicht gegeven
van bestaand Rijksbreed beleid richting allochtone vrouwen en meisjes. Deze
inventarisatie zal leiden tot een plan van aanpak ultimo 2003.Hoger opgeleide vluchtelingenTer bevordering van de arbeidstoeleiding van hoger opgeleide vluchtelingen
is een plan van aanpak opgesteld dat in april 2002 aan de Tweede Kamer is
aangeboden3. In dit plan van aanpak wordt uitgegaan
van een ketenbenadering; verbetering van de arbeidstoeleiding start reeds
in de asielfase en wordt gevolgd door inburgering, verdere (bij-) scholing
en reïntegratie. Door vroegtijdig en in de verschillende stadia te investeren
in een passend traject neemt de kans toe dat hoger opgeleide vluchtelingen
sneller aan werk komen, waarbij de verkregen baan beter aansluit bij hun opleidingsniveau
en werkervaring. Een stuurgroep bewaakt de voortgang en effectiviteit van
de voorgenomen maatregelen uit het plan van aanpak.In het kader van het plan van aanpak zijn onder meer de volgende maatregelen
genomen. Sinds 1 januari 2003 krijgt elke volwassen asielzoeker die de centrale
opvang verlaat zijn trajectdossier mee. Daarna verzorgt (sinds 1-1-2003) het
CWI de eventuele IDW-aanvraag. In een samenwerkingsverband (Empowerment centre
EVC, Nuffic, UAF) worden EVC methodieken voor hoger opgeleide vluchtelingen
getoetst en breder beschikbaar gemaakt. De mogelijkheden om scholing op HBO/WO
niveau te volgen zijn vanaf 1 januari 2003 verruimd door intrekking van
de Regeling noodzakelijke scholing. Het UAF heeft per 1 februari 2003 een
website opgezet waarop zijn expertise ten behoeve van derden toegankelijk
wordt gemaakt.Het monitorproject «Positie en Voorzieningengebruik Allochtonen»
(SPVA) is een periodieke survey naar de sociaal-economische en sociaal-culturele
positie van de vier grootste etnische minderheidsgroepen in Nederland. Afgezet
tegen landelijke gemiddelden wordt hun positie op een groot aantal beleidsonderdelen
in kwantitatieve zin gemeten. Het monitorproject bestrijkt de periode 2001–2004
en wordt uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Justitie. Het ministerie
van SZW heeft het project medegefinancierd om een aantal grote groepen vluchtelingen
bij de survey te betrekken. De gegevens over vluchtelingen worden in het eerste kwartaal 2004 gepubliceerd. Deze gegevens zijn van belang om de Tweede
Kamer te informeren conform de motie1 van Bussemaker
(PvdA) en Dittrich (D66).Het principe van de Erkenning van eerder Verworven Competenties (EVC)
biedt voor etnische minderheden, met name voor hoger opgeleide vluchtelingen,
op verschillende manieren de kans om de afstand tot de arbeidsmarkt versneld
te verkleinen of zelfs te overbruggen. Het zichtbaar maken van (vakinhoudelijke)
competenties, de ijking daarvan aan de diplomavereisten en de formele erkenning
waar mogelijk van die competenties door middel van certificaten of zelfs een
diploma maakt objectief zichtbaar dat mensen kwaliteiten bezitten die voldoen
aan hetgeen op de Nederlandse arbeidsmarkt, via het onderwijssysteem, vakinhoudelijk
als standaard wordt erkend. Naast dit civiele effect van EVC, is er de stimulerende
werking die in sociaal-psychologische zin uitgaat van de waardering van het
aanwezige menselijke kapitaal. Die stimulans leidt ertoe, zo valt op basis
van eerdere ervaringen te verwachten, dat mensen zich in gaan zetten om eventueel
ontbrekende competenties alsnog te verwerven. Ook dat draagt bij aan een duurzame
arbeidsinpassing. Bovendien is het in geval van etnische minderheden, in het
bijzonder nieuwkomers, mogelijk om ook aandacht te schenken aan de competenties
voor wat betreft de beheersing van de Nederlandse taal en de bekendheid met
de Nederlandse (werk)cultuur. Al met al kan EVC de basis leggen voor het persoonlijke
ontwikkeltraject (vakinhoudelijk, sociaal-cultureel en qua taal) dat tot verdere
integratie moet leiden. Het Kenniscentrum EVC, een initiatief van de ministeries
van EZ, OCW en SZW gericht op werkenden, en het Empowerment Center EVC, dat
zich met behulp van Equal gelden richt op de ontwikkeling van EVC voor doelgroepen,
worden aangesproken op een versnelde ontwikkeling van een bruikbaar EVC-instrumentarium
voor etnische minderheden. Daarbij is het uitgangspunt dat zij vanuit hun
makelaarsfunctie ook andere relevante partijen aanspreken om deze versnelling
te bereiken.4.2.7 Duale trajectenDuale trajecten zijn met name van belang voor diegenen voor wie scholing
een voorwaarde vormt voor duurzame toetreding tot de arbeidsmarkt. De trajecten
bieden de deelnemers de mogelijkheid om betaalde arbeid met scholing te combineren.
Hiermee is een snelle en duurzame reïntegratie mogelijk, wordt de duur
van de uitkeringsafhankelijkheid verminderd en wordt voldaan aan de vraag
van werkgevers naar arbeidskrachten. Het instrument kan van bijzondere betekenis
zijn voor etnische minderheden (waaronder inburgeraars en hoger opgeleide
vluchtelingen), voortijdig schoolverlaters en herintredende vrouwen. Ter illustratie
wordt onderstaand een beeld geschetst van het belang van duale trajecten voor
nieuw- en oudkomers en voor hoger opgeleide vluchtelingen.Duale trajecten in combinatie met IDW en waar mogelijk EVC vormen een
geschikt instrument voor nieuwkomers en oudkomers om inburgering met werk
te combineren. Hiermee wordt zowel recht gedaan aan de doelstelling van reïntegratie
als aan de doelstelling van inburgering. Immers, al werkende weg wordt het
geleerde Nederlands in de praktijk gebracht, waardoor de taal sneller eigen
wordt gemaakt, en kan inzicht worden verkregen in de Nederlandse samenleving
en de daarbij geldende gebruiken, waarden en normen. Tevens wordt aan de behoefte
van de inburgeraar tegemoet gekomen om in een eigen inkomen te voorzien, hetgeen een belangrijke reden voor uitval uit het «reguliere»
inburgeringsprogramma is. Voor hoger opgeleide vluchtelingen bieden duale
trajecten in combinatie met IDW en waar mogelijk EVC perspectief op een snelle
reïntegratie naar een arbeidsplaats die aansluit bij de capaciteiten.
Hiermee wordt tevens tegemoet gekomen aan de groeiende behoefte aan hoger
opgeleid personeel.In tal van gemeenten en in tal van organisaties wordt al ervaring opgedaan
met deze duale trajecten. Zo zijn in het kader van het Raamconvenant Grote
Ondernemingen met circa 40 bedrijven afspraken gemaakt over het opzetten van
duale trajecten. Ook in het kader van de Agenda van de toekomst hebben gemeenten
afspraken gemaakt over de inzet van duale trajecten. In de praktijk blijkt
de totstandkoming van duale trajecten echter geen vanzelfsprekendheid te zijn.
Om de bestaande knelpunten en succesfactoren in kaart te brengen is in de
eerste helft van 2003 een onderzoek uitgevoerd en een expertmeeting belegd.
De uitkomsten hiervan zullen door de SER en de RWI betrokken worden bij het
door hen in oktober 2003 uit te brengen advies gericht op duale trajecten
«taalverwerving & arbeid(stoeleiding)». Het onderzoek en het
advies van de SER en de RWI worden gebruikt voor het beleidsplan dat begin
2004 het licht zal zien.4.2.8 Etnisch ondernemerschapOndersteuning en stimulering van etnisch ondernemerschap vindt plaats
zowel door de overheid als door de marktsector (onder andere brancheverenigingen).
Zo worden met de Monitor Etnisch Ondernemerschap algemene ontwikkelingen op
het gebied van etnisch ondernemerschap gevolgd en worden specifieke knelpunten
onderzocht. In 1987 is voor het eerst in opdracht van het ministerie van Economische
Zaken een monitor uitgebracht, waarin voor de eerste keer een integrale telling
gemaakt is van het aantal etnische ondernemers. In 2004 zal de zesde versie
van de Monitor worden uitgebracht. Vanuit de brancheorganisaties bestaan initiatieven
ter ondersteuning van etnisch ondernemerschap. Een voorbeeld is het initiatief
«Wereldondernemers» van MKB Nederland, met als doel netwerken
van allochtone ondernemers te integreren in bestaande organisatiestructuren.
De ministeries van Economische Zaken en Justitie participeren in dit initiatief.4.3 Instroom in gezichtsbepalende functiesVergroting van het aantal etnische minderheden in ABD
functiesHet Bureau Algemene Bestuursdienst (ABD), onderdeel van het ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, is in 2001 gestart met intensivering
van het diversiteitbeleid gericht op vergroting van het aandeel personen uit
kringen van etnische minderheden. Daartoe werkt Bureau ABD langs drie sporen:
horizontale instroom, doorstroom van allochtoon potentieel en interculturalisering
van ABD instrumentarium. Alle drie worden achtereenvolgens toegelicht.Horizontale instroomOm personen uit de kring van etnische minderheden op (korte) termijn voor
te kunnen dragen voor ABD functies, wordt de horizontale instroom van externe
potentiële kandidaten gestimuleerd. Daartoe is Bureau ABD een samenwerkingsrelatie
aangegaan met een gespecialiseerd searchbureau om meer diversiteit in de samenstelling
van het topsegment van de rijksoverheid te brengen. Doorstroom van allochtoon potentieelBureau ABD stimuleert ministeries aandacht te besteden aan de doorstroom
van potentiële managers van allochtone afkomst naar hogere functies,
zodat zij op termijn ook in het bereik van de ABD zullen komen. Voor deelname
aan het zogenaamde «kandidatenprogramma» wordt waar mogelijk rekening
gehouden met de doelstelling van het diversiteitbeleid. Dit traject zal pas
op langere termijn de eerste effecten kunnen sorteren. Daarnaast wordt ondermeer
geparticipeerd in een interdepartementale overlegvorm (de zogeheten Minderhedenbordes
groep).Interculturalisering ABD instrumentarium en overige activiteitenIn vervolg op de aanbevelingen uit het rapport «To turn the stone»
(Bureaus ABD/Dexter BV september 2002) waarin een analyse van de arbeidsmarktpositie
van de ABD voor allochtoon toptalent is gegeven, organiseren DGMP en Bureau
ABD in 2003 een aantal netwerkgelegenheden om de top van het concern Rijk
in contact te brengen met topkader met een allochtone achtergrond.Het ABD instrumentarium is doorgelicht op diversiteitgevoeligheid, zoals
de procedure vacaturevervulling en de competentietaal.Het ABD opleidingenaanbod is uitgebreid met trainingen diversiteitmanagement.Recente maatregelen in het kader van diversiteit bij de
politieIn de afgelopen drie jaar heeft de minister van BZK diverse maatregelen
genomen om het diversiteitbeleid en daarbij met name de instroom en het behoud
van allochtoon personeel te bevorderen. Drie achtereenvolgende jaren is daartoe
onder andere jaarlijks € 2,36 miljoen aan de korpsen uitgekeerd.
Hierover is verleden jaar in het kader van de rapportages RIEM gerapporteerd.Bovendien worden er met ingang van 2003 in de regionale conventanten,
die BZK met de korpsen afsluit streefpercentages voor allochtoon personeel
opgenomen. Aan de hand van een diversiteitmonitor, die momenteel door TNO
wordt ontwikkeld, zullen jaarlijks door het landelijk expertisecentrum diversiteit
voor de politie (LECD) de ontwikkelingen met betrekking tot het allochtonenbeleid
worden gevolgd.In 2001 was het landelijke percentage allochtoon personeel bij de regionale
politie gemiddeld 5,8%, inclusief de KLPD 5,6%. In 2002 is dat percentage
bij de regionale politie gestegen naar 6% en inclusief de KLPD naar 5,8%.
De stijging verloopt landelijk mondjesmaat maar gestaag.Onderdeel Diversiteitbeleid sector RijkWat wilden we bereiken?Het diversiteitbeleid is gericht op het ondersteunen van de departementen
bij het ontwikkelen van divers personeelsbestand en het integreren van het
diversiteitbeleid in het HRM beleid. Uitgangspunt van het beleid is de erkenning
dat de overheid diensten en producten levert aan een multiculturele samenleving.
De kwaliteit en de effectiviteit van levering van deze diensten en producten
is mede afhankelijk van een divers samengesteld personeelsbestand, waardoor
bij het ontwikkelen en uitvoeren van het beleid beter rekening gehouden kan
worden met het diversiteitperspectief van dit beleid. Door het integreren
van diversiteit in het HRM-beleid worden overheidsorganisaties flexibeler
en efficiënter.Alleen een personeelssamenstelling die voldoende herkenningspunten heeft
in de samenleving is in staat een product te leveren dat aansluit op de wensen
en behoeften van die samenleving. Wat hebben we daarvoor gedaan?Het diversiteitbeleid bij de rijksoverheid is in 2002 vooral voorwaardenscheppend
geweest. De verschillende activiteiten en voorbeeldprojecten (workshops, bevorderen
doorstroom hoger opgeleide minderheden) zijn gericht op het bereiken van commitment
van de ambtelijke top, informatievoorziening, bewustwording van leidinggevenden
en P&O functionarissen en onderzoek. In deze paragraaf worden de activiteiten
van de rijksoverheid als werkgever voor minderheden beschreven.De volgende activiteiten zijn uitgevoerd:Het aandeel minderheden is toegenomen van 7,5% in 2000 naar 7,9% in 2001.
Hoewel het aandeel hoger opgeleide minderheden bij de rijksoverheid achterblijft
bij het berekende evenredigheidspercentage volgens de wet SAMEN neemt ook
het aandeel minderheden met tenminste een HBO/WO opleiding bij de rijksoverheid
toe van 4,4% in 2000 naar 4,8% in 2001.In 2002 is veel aandacht besteed aan bewustwording van het management.
Door middel van symposia en workshops is gesproken met managers, P&O functionarissen
en overige medewerkers bij de rijksoverheid over de arbeidsmarktpositie van
minderheden.In 2002 is voor managers een leergang gestart over omgaan met verschillen
en de effectiviteit van diversiteit voor een organisatie In 2002 is een module
voor hoger opgeleide allochtone medewerkers uitgevoerd gericht op het bevorderen
van doorstroom en het vergroten van persoonlijke effectiviteit en is een begin
gemaakt met de voorbereiding van een module intercultureel selecteren voor
leidinggevende en personeelsfunctionarissen De instroom van allochtonen is
bij veel onderdelen van ministeries ondersteund door het aanbieden van talencursussen.
Bij de Belastingdienst loopt al een aantal jaren een instroomproject voor
hoger opgeleide vluchtelingen. Tevens is er in het kader van het laten kennismaken
van studenten met de rijksoverheid in het najaar van 2002 een crashcourse
georganiseerd, waarbij 32 van 76 deelnemers een allochtone achtergrond hadden. HOOFDSTUK 5 HET VOORKOMEN EN BESTRIJDEN VAN DISCRIMINATIE
EN RACISME5.1 InleidingHet tegengaan en bestrijden van vooroordelen, rassendiscriminatie en racisme
is essentieel om de samenhang in onze samenleving te behouden. Het is dan
ook een belangrijk streven van de Nederlandse overheid. In de Rapportage Integratiebeleid Etnische Minderheden 2002 werd reeds
gesteld dat het tegengaan van vooroordelen, rassendiscriminatie en racisme
doorzettingsvermogen en vasthoudendheid vereist van iedereen en dat deze lastige
opdracht veel verder reikt dan één kabinetsperiode. De volgende
paragrafen geven een overzicht van de ontwikkelingen op deze terreinen in
de periode 2002–2003.5.2 Lokale partnersNationaal Platform voor overleg en samenwerking tegen
Racisme en Discriminatie (NPRD)Het op 9 april 2002 door de toenmalige minister voor Grote Steden- en
Integratiebeleid ingestelde Nationaal Platform voor overleg en samenwerking
tegen Racisme en Discriminatie (NPRD) is bedoeld als een periodiek ontmoetingspunt
voor uitwisseling van gedachten en afstemming van initiatieven. Het ministerie
van Justitie en het Landelijk Bureau ter bestrijding van Rassendiscriminatie
(LBR) voeren gezamenlijk het secretariaat. In het NPRD hebben onafhankelijke
experts zitting die door landelijke vertegenwoordigingen van overheid en maatschappelijke
organisaties zijn voorgedragen ten behoeve van een gezamenlijke agendastelling.
De experts in het NPRD nemen daarin deel zonder last of ruggespraak. Het NPRD
vervult als zodanig een rol in de infrastructuur ter bestrijding van rassendiscriminatie.
Er wordt onder andere aandacht besteed aan groepen die slachtoffer kunnen
worden van meervoudige vormen van discriminatie. Hierbij moet gedacht worden
aan personen die vanwege hun etnische afkomst worden gediscrimineerd, maar
tegelijkertijd ook nog worden gediscrimineerd bijvoorbeeld vanwege het feit
dat ze vrouw zijn of vanwege hun of haar seksuele geaardheid.Het NPRD wordt voorgezeten door mevrouw W. Sorgdrager. Een van de taken
van het platform is om de minister te informeren omtrent zijn bevindingen
over het door de Rijksoverheid op te stellen Nationaal Actieprogramma ter
bestrijding van racisme en rassendiscriminatie, het NAP-NL/antiracisme.Dit Actieprogramma is een internationale verplichting van de Nederlandse
regering op basis van de uitkomsten van de non-discriminatieconferenties van
de Raad van Europa, te Straatsburg (oktober 2000) en van de Verenigde Naties
te Durban (september 2001).Afhankelijk van de agenda en de te bespreken thema's kan het NPRD in zijn
werk op ad hoc basis andere instanties betrekken.Professionalisering antidiscriminatiebureaus (ADB's)De ADB's zijn behulpzaam bij het realiseren van de toegang tot het recht
voor burgers of hun belangenbehartigers wanneer zij geconfronteerd zijn met
een racistisch of discriminerend voorval. Op dit moment bestaan er grote onderlinge
verschillen in de mate waarin de ruim veertig antidiscriminatiebureaus en
meldpunten erin geslaagd zijn het werk op professionele wijze te organiseren.
Bij sommige bureaus werkt betaald personeel, maar bij het overgrote deel werken
louter vrijwilligers. Om de ADB's te professionaliseren is de Stimuleringsregeling professionalisering anti-discriminatiebureaus begin 2001 in werking getreden. Deze regeling heeft tot doel de
lokale samenwerking te verbeteren. Naar aanleiding van deze subsidieregeling
zijn diverse professionaliseringsplannen voor ADB's door gemeenten en provincies,
in samenwerking met de ADB's, ontwikkeld en ingediend. Eind 2002 zijn aan
de hand van eerste tussentijdse rapportages de vorderingen van de diverse
projecten bekend geworden. Hieruit blijkt dat er vooruitgang is geboekt, maar
dat er nog veel werk verzet dient te worden. Eind 2003 zal het ministerie
van Justitie een workshop organiseren ten behoeve van de uitwisseling van
ervaringen en indrukken van het professionaliseringstraject en de bespreking
van toekomstscenario's voor de aanpak van discriminatiebestrijding. De workshop
is bedoeld voor de hierbij betrokken medewerkers van gemeenten, provincies,
ADB's, politie, OM en andere betrokkenen. De Stimuleringsregeling loopt tot
eind 2004. In het belang van de continuïteit is in deze regeling de voorwaarde
opgenomen dat de aanvrager financieel garant staat voor tenminste 2 jaar na
afloop van de regeling.5.3 ArbeidModel Gedragscode Rijksoverheid tegen RassendiscriminatieIn opdracht van het ministerie van BZK is een Model Gedragscode Rijksoverheid
tegen Rassendiscriminatie ontwikkeld. Dit model biedt ministeries de mogelijkheid
een gedragscode op maat op te stellen tegen rassendiscriminatie. Ter implementatie
van deze gedragscode zou eind 2002 een startconferentie worden gehouden. Gelet
op het feit dat een Model Gedragscode Integriteit voor de Rijksdienst thans
wordt voorbereid, is besloten de Model Gedragscode Rijksoverheid tegen Rassendiscriminatie
op te nemen in de brede, centrale Integriteitscode en voornoemde startconferentie
te verplaatsen naar eind 2003. Op de startconferentie zal voor een breed publiek
worden toegelicht wat de achtergronden en verwachtingen met betrekking tot
deze modelgedragscode zijn. Ook zal worden getoetst binnen welke ministeries
al gedragscodes zijn opgesteld, hoe deze functioneren en op welke wijze aan
diverse begrippen inhoud is gegeven, c.q. kan worden gegeven. De conferentie
dient tevens ter stimulering van die ministeries die nog geen code hebben
opgesteld, om per ministerie een eigen conferentie te organiseren ter implementatie
van de modelgedragscode.Project «de Prijs, de Code en de Monitor»In het kader van het Europese Equal-programma, is het zogeheten project
«de Prijs, de Code en de Monitor» gestart. Dit project wordt voor
50% gesubsidieerd door het ministerie van SZW. Het doel van dit project op
lange termijn is om van obstakels aan de vraagzijde van de arbeidsmarkt te
verminderen die de volwaardige participatie van minderheden in de weg staan
en om gelijke kansen van werknemers uit groepen die behoren tot de etnische
minderheden te stimuleren.Het project bestaat uit drie onderdelen, namelijk de Prijs, de Code en
de Monitor. Deze projectonderdelen zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.Het projectonderdeel Prijs ondervraagt werkgevers over de participatie
van minderheden in het bedrijf en over eventuele beleidsinitiatieven om dit
te stimuleren.De Monitor vraagt om gegevens omtrent voorvallen van discriminatie op
de werkvloer. De Gedragscode richt zich op werkgevers door hen good practices aan te
bieden en hen te ondersteunen in het opzetten en implementeren van de gedragscodes.Met het project worden de volgende resultaten beoogd:• In de projectperiode is het onderdeel kwaliteitsprijs regulier
ingevoerd in minimaal acht ADB regio's;• Minimaal acht ADB's (Anti-Discriminatiebureaus en -meldpunten)
zijn ondersteund in de opbouw van hun capaciteit om de «Prijs Code Monitor»
in hun regio in te voeren en te onderhouden;• Alle bij de LVADB's (Landelijke Vereniging van Anti-discriminatiebureaus
en Meldpunten) aangesloten bureaus zijn voorgelicht over de mogelijkheden
van de Prijs, Code en Monitor als instrument om discriminatie op de arbeidsmarkt
te bestrijden;• Een laagdrempelige website over gedragscodes (www.gedragscodes.nl); een website over de Prijs; een website over
de Monitor; een website over het gehele project;• In minimaal acht regio's reflecteren de circa 20 genomineerde bedrijven
op hun diversiteitsbeleid;• In iedere regio gaat met behulp van het ADB minimaal één
bedrijf actief aan de slag om het beleid verder invulling te geven door middel
van het prijzengeld van de Stimuleringsprijs.Project TWWD («Towards a Workforce Without Discrimination»)Het TWWD-project, dat ook in het kader van het Equal-programma voor 50%
door het ministerie van SZW wordt gesubsidieerd, wil een oplossing bieden
om een daadwerkelijk non-discriminatoire werkomgeving te creëren. Discriminatie
moet daartoe bespreekbaar gemaakt worden zonder dat mensen zich schuldig gaan
voelen. Zowel binnen arbeidsorganisaties als tussen arbeidsorganisaties onderling
(ondernemers). In het kader van het werkprogramma worden twee projecten opgezet:1. specifiek gericht op hetgeen zich op de werkvloer afspeelt en2. gericht op startende etnische ondernemers.Met het project worden de volgende resultaten beoogd:• In samenwerking met de vakbond FNV en andere organisaties en instellingen
wordt onderzoek verricht naar de werking van instrumenten en methoden die
de afgelopen jaren zijn om gelijke kansen van etnische minderheden in arbeidsorganisaties
te bevorderen. Het doel van het project is om een klimaat te creëren
binnen arbeidsorganisaties waarin zowel op beleidsmatig als op uitvoerend
niveau geen ruimte is voor discriminatie.• Het project richt zich met name op het gedrag van personen en bedrijven
die bij het project betrokken worden: Wat doet iemand? En waar staat dat voor?
Instrumenten die daarbij worden ingezet zijn: intervisie en coaching. Achterliggende
gedachten hierbij zijn dat mensen vaak heel starre beelden hebben, die in
de realiteit geen stand houden. Om dat te doorbreken zijn instrumenten als
coaching en het ontwikkelen en onderhouden van netwerken belangrijk. De bedoeling
is dan ook dat de personen uit de bedrijven die aan het project deelnemen
met elkaar een netwerk vormen, elkaar ondersteunen in het realiseren van hun
doelstellingen en zo het proces gericht op gelijke behandeling van etnische
minderheden verder stimuleren. Vervolgens zullen dan weer vele nieuwe netwerken
worden gevormd. Voorwaarde is wel dat er al enig draagvlak in de arbeidsorganisaties
is voor beleid gericht op etnische minderheden.• Op basis van de ervaringen die deelnemers aan de netwerken opdoen, zal een overdraagbare methode worden ontwikkeld, waarmee wordt beoogd
binnen arbeidsorganisaties de omslag naar een non-discriminatoire cultuur
te bewerkstelligen.Glastuinbouwproject etnische minderhedenIn het kader van het glastuinbouwproject etnische minderheden worden door
LTO-Nederland in samenwerking met FNV, CNV en het ministerie van SZW een gedragscode,
scholingstraject en een monitor ontwikkeld. Deze instrumenten zullen worden
ingezet om discriminatie van etnische minderheden in de glastuinbouw te voorkomen
en te bestrijden. In vorige rapportages is hiervan reeds melding gemaakt.
Met het opleveren van de monitor is het project voor wat betreft de financiële
bijdrage van SZW afgerond. De sector is nu zelf verantwoordelijk. In dat kader
wordt er momenteel bezien op welke wijze de monitor structureel kan worden
ingebed in het reguliere beleid. Ook wordt er via een nieuwsbrief regelmatig
geattendeerd op de andere producten te weten (het gebruik en handhaven van)
de gedragscode en de scholings- en trainingsactiviteiten.FNV-projectIn het kader van het bevorderen van gelijke behandeling van etnische minderheden
in arbeidsverhoudingen en binnen arbeidsorganisatie is subsidie verleend aan
de FNV voor een project dat via een decentrale aanpak van werknemersvertegenwoordigers
beoogd te stimuleren om effectief beleid te voeren op genoemd terrein. De
aandacht is in het bijzonder gericht op de middelgrote en kleinere bedrijven.
Er is een brochure uitgebracht waarin goede praktijkvoorbeelden zijn opgenomen
van initiatieven en van speciaal beleid in bedrijven, die gericht zijn op
het bevorderen van instroom en het behoud van etnische minderheden. Hieraan
is een checklist toegevoegd, waarin de belangrijkste elementen uit de bij
de praktijkvoorbeelden gevolgde aanpak op een rij zijn gezet. Tevens is een
enquête uitgezet door FNV-bestuurders onder ondernemingsraadleden en
onder werknemers in arbeidsorganisaties. Daarin zijn vragen gesteld over het
in de arbeidsorganisatie gevoerde beleid voor etnische minderheden. Het project
zal worden afgesloten met een werkconferentie waarin de resultaten van het
project worden ingezet om met bestuurders van FNV, kaderleden, ondernemingsraadleden,
personeelsfunctionarissen en direct-leidinggevenden te kijken hoe structureel
beleid ten behoeve van etnische minderheden kan worden gevoerd, dat voor de
hele organisatie inspirerend is.IOT/SMT-projectIn verband met onvoldoende bekendheid van de Algemene Wet Gelijke Behandeling
bij personen afkomstig uit etnische minderheden heeft het ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid twee projecten van eigen organisaties van etnische
minderheden, het Inspraakorgaan Turken (IOT) en het Samenwerkingsverband Marokkanen
en Tunesiërs (SMT), gesubsidieerd. Met de projecten wordt beoogd informatieoverdracht
te bewerkstelligen over gelijke behandeling bij de arbeid van de verschillende
doelgroepen die nu en in de toekomst onder de gelijkebehandelingswetgeving
vallen of komen te vallen.Er is gebruik gemaakt van de media, er zijn brochures opgesteld, en er
zijn lokale en landelijke conferenties gehouden. Ook is een training georganiseerd
en een speciale website ingericht. Voor de realisaties van een en ander is
samenwerking gezocht met verschillende gespecialiseerde ngo's op het terrein
van etnische minderheden, gelijke behandeling en non-discriminatie en met
de FNV. Het project is afgesloten met een expertmeeting, waarin de verschillende
betrokken ngo's samen met andere zelforganisaties van etnische
minderheden aan de hand van een presentatie van de projecten door IOT en SMT
de ervaringen uit de projecten hebben besproken en mogelijkheden tot verdere
samenwerking hebben verkend.Generiek gelijkebehandelingsbeleidDe volgende gelijkebehandelingsmaatregelen hebben betrekking op meerdere
doelgroepen, die vallen onder de gelijkebehandelingswetgeving. Zij dragen
als zodanig ook bij tot het bevorderen van gelijke behandeling en non-discriminatie
van etnische minderheden.* Artikel 13 projectHoewel het gelijkebehandelingsbeginsel in wet- en regelgeving breed is
verankerd, wordt in de praktijk nog steeds op de werkvloer gediscrimineerd.
Uit onderzoek is gebleken dat er weliswaar draagvlak bestaat voor gelijke
behandeling, maar dat werkgevers en werknemers onvoldoende op de hoogte zijn
van de gelijkebehandelingswetgeving. Daarom voert het ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid in de periode 2002–2004 een project uit met
als doel gelijke behandeling op de werkvloer te verankeren: het project artikel
13.Het project wordt uitgevoerd in samenwerking met werkgevers- en werknemersorganisaties,
de Commissie gelijke behandeling (Cgb) en diverse non-gouvermentele organisaties.Het project omvat alle non-discriminatiegronden van de Algemene Wet Gelijke
Behandeling: geslacht, ras, nationaliteit, godsdienst, burgerlijke staat,
hetero- of homoseksuele gerichtheid, levensovertuiging, politieke gezindheid.
Daarnaast wordt ook de non-discriminatiegrond arbeidsduur meegenomen. Uiteraard
worden ook de nieuwe non-discriminatie gronden leeftijd, handicap en chronische
ziekte, en tijdelijk/vast contract ook in het project betrokken.Dit project bestaat uit vier onderdelen:• Gelijke behandeling op de agenda van de ondernemingsraad• Gelijke behandeling en kleine werkgevers• Conferentie gelijke behandeling• Gelijke behandeling in grote bedrijvenGelijke behandeling op de agenda voor de ondernemingsraad
(OR)Dit project omvat twee activiteiten. Ten eerste worden in een groot aantal
tijdschriften voor ondernemingsraadsleden, maar ook in tijdschriften van sociale
partners artikelen gepubliceerd over gelijke behandeling.Ten tweede is een scholingsmand voor ondernemingsraadsleden ontwikkeld.
De scholingsmand is een lesmodule over gelijke behandeling die in zijn geheel
kan worden gegeven, maar ook in delen. Daarbij kan aansluiting worden gezocht
bij een voor de OR interessant onderwerp, als het personeels- of beloningsbeleid
in een onderneming.Gelijke behandeling en kleine werkgeversOok in dit deelproject worden in een groot aantal vaktijdschriften artikelen
gepubliceerd over gelijke behandeling. Er wordt nauw samengewerkt met de werkgeversorganisatie
MKB-Nederland.Door MKB-Nederland is een «special» over gelijke behandeling
geschreven die onder alle aangesloten leden verspreid is. Het «MKB-Servicepunt»
verzorgt (ook in opdracht van het ministerie van SZW) een themasite (ongeveer
50 pagina's) op hun website over gelijke behandeling.Tot slot wordt het thema gelijke behandeling meegenomen door «MKB-adviseurs»
en «MKB-cursus & training». MKB-cursus & training heeft
gelijke behandelingsaspecten ingevlochten in een aantal cursussen voor werkgevers.
De MKB-adviseurs hebben vragen over gelijke behandeling opgenomen in hun quickscan,
het instrument waarmee een ondernemer zijn/haar bedrijf kan laten doorlichten
op bijvoorbeeld economische aspecten, personeelsbeleid, etc.Conferentie gelijke behandelingDe bedoeling is eind 2003 een internationale conferentie te organiseren
over een aantal (juridische) gelijke behandelings thema's. Aan de orde komen
de bevordering van de naleving en handhaving van de gelijke behandelingsregelgeving.Gelijke behandeling in grote bedrijvenDoel is grote bedrijven te adviseren op het gebied van gelijke behandeling.
Het project zal worden uitgevoerd in de tweede helft van 2003 of begin 2004.Gelijke beloningDe overheid stimuleert gelijke beloning door middel van het Plan van aanpak
gelijke beloning, dat op 8 mei 2000 aan de Tweede Kamer werd aangeboden. Dit
plan bestaat onder meer uit de volgende onderdelen:• overleg met sociale partners, om hen te stimuleren ongelijke beloning
aan te pakken. Dit heeft geresulteerd in een checklist gelijke beloning, die
de Stichting van de Arbeid heeft ontwikkeld ten behoeve van de leden van de
bij de Stichting aangesloten werkgevers- en werknemersorganisaties;• het laten ontwikkelen van instrumenten:In 2002 is een pilot micro-onderzoek gelijke beloning opgestart. Op dit
moment zijn alleen op macro-niveau gegevens beschikbaar over beloningsverschillen
tussen mannen en vrouwen en etnische minderheden. Of er sprake is van een
werkelijk ongerechtvaardigd beloningsverschil kan echter slechts beoordeeld
worden op basis van een analyse van individuele situaties. In opdracht van
SZW is door de Universiteit van Utrecht een methode ontwikkeld voor het onderzoeken
van ongerechtvaardigd beloningsonderscheid binnen arbeidsorganisaties. Dit
onderzoek werd in januari 2003 aangeboden aan de Tweede Kamer en er wordt
momenteel gewerkt aan het vertalen van deze onderzoeksmethode naar een in
de praktijk handig te gebruiken «managementtool» waarmee organisaties
hun beloningssysteem zelf kunnen onderzoeken op ongerechtvaardigd beloningsonderscheid.• het laten uitvoeren van onderzoek, waarbij de Commissie gelijke
behandeling en sociale partners betrokken zijnIn het Plan van aanpak gelijke beloning is aangekondigd dat de Commissie
gelijke behandeling (Cgb) met subsidie van het ministerie van SZW, een softwareprogramma
laat ontwikkelen voor het analyseren van beloningssystemen. Door middel van
een zogenaamde quickscan kan op snelle en efficiënte wijze beoordeeld
worden of nader onderzoek vereist is. Hierdoor wordt het op grote schaal mogelijk
beloningssystemen en -beleid te toetsen op discriminatoire elementen zonder
dat daarbij lange wachttijden en vertragingen optreden. De quickscan kan het
draagvlak voor het voorleggen van het beloningsbeleid aan de Cgb vergroten
en daarmee bijdragen aan beleidsmaatregelen gericht op gelijke beloning. De
quickscan wordt momenteel ontwikkeld. 5.4 Juridische en justitiële aspectenWetsvoorstel verhoging strafmaat bij structurele vormen
van discriminatieIn het vorige regeerakkoord was opgenomen dat de strafmaat bij structurele
vormen van discriminatie moest worden verhoogd. De schriftelijke behandeling
door de Tweede Kamer van het daartoe ingediende wetsvoorstel tot Wijziging
van het Wetboek van Strafrecht in het Wetboek van Strafvordering in verband
met een verhoging van de strafmaat bij structurele vormen van discriminatie,
heeft inmiddels plaatsgevonden. In het wetsvoorstel wordt een verhoging voorgesteld
van de strafmaat voor gevallen van discriminatie waarin de strafbare handeling
die discriminatie oplevert, door twee of meer verenigde personen dan wel door
een persoon die van discriminatie een beroep of gewoonte maakt, wordt verricht.
Bij deze vormen van structurele discriminatie wordt het gebruik van extra
dwangmiddelen mogelijk gemaakt.KlachtproceduresHet kabinetsstandpunt over de evaluatie en het functioneren van de Awgb
(Algemene wet gelijke behandeling) en de CGB (Commissie gelijke behandeling)
is medio juli 2002 aan de Tweede en Eerste Kamer aangeboden. De voornaamste
conclusie is dat de Awgb grotendeels voldoet aan hetgeen de wetgever voor
ogen stond bij de totstandkoming ervan. Er is geen aanleiding om nu tot ingrijpende
wijzigingen van de wet, of de systematiek daarvan, over te gaan. Wel is er
aanleiding tot bescheiden verbeteringen die veelal ook samenhangen met de
onderlinge verwevenheid van de diverse gelijke-behandelings-wetten. Ook zal
de onderzoeksbevoegdheid van de Cgb worden uitgebreid. Hiertoe zal medio 2003
een wetsvoorstel worden voorgelegd aan de Raad van State.Registratie en monitoringEr zijn voorbereidingen gestart ter realisering van een nieuw te ontwikkelen
en uit te voeren Monitor Racisme die voor meerdere
doeleinden (rapportages) bruikbaar zal moeten zijn. Als bronnen voor de Monitor
Racisme zullen de verschillende registraties en rapportages dienen, die worden
bijgehouden en opgesteld door instanties binnen de overheid (bijvoorbeeld
de politie en het OM) en door andere organisaties zoals NGO's en anti-discriminatiebureaus.De nieuwe Monitor Racisme moet allereerst een bijdrage leveren aan de
verbetering van het inzicht in discriminatie op grond van etnische afkomst
en aan verbetering van het inzicht in racisme in Nederland. Daarnaast zal
de monitor met conclusies moeten komen die suggesties c.q. aanzetten bevatten
voor nieuw te vormen beleid. Doel van de Monitor Racisme is namelijk ook om
op basis van de verzamelde gegevens beleidsmaatregelen (zowel beleidsontwikkeling
alsook bijstelling van beleid) te kunnen nemen ter voorkoming en bestrijding
van discriminatie en racisme, alsmede om rapportages te kunnen opstellen ten
behoeve van de Tweede Kamer.De gegevens van de Monitor Racisme moeten eveneens kunnen bijdragen aan
het opstellen van de rapportages en questionnaires die de Nederlandse regering
regelmatig aan internationale organisaties zoals EUMC, ECRI en CERD voorlegt.
De gegevens van de Monitor Racisme moeten bijdragen aan een door deze organisaties
te gebruiken of te ontwikkelen systematiek. De Monitor Racisme zal tevens
worden gebruikt met het oog op de rapportageverplichtingen uit EG Richtlijn
2000/43 (houdende toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van
personen ongeacht ras of etnische afstamming). In dit kader kan de monitor
een aanvullend onderdeel worden van een nog op te stellen zogeheten
«levend document» waarin alle aanpassingen en wijzigingen van
de Nederlandse wet- en regelgeving alsmede beleidsmaatregelen met betrekking
tot de bestrijding van discriminatie en racisme zullen worden bijgehouden.
De relevante gegevens uit de Integratiemonitor
zullen eveneens in een dergelijk «levend document» worden opgenomen.
De Monitor Racisme dient vooral functioneel en complementair te zijn ten opzichte
van de Integratiemonitor.Het Parket Amsterdam van het OM is in 2003 begonnen met een pilot met
betrekking tot de registratie van commune delicten met een discriminatoir
karakter. Hiertoe is in het strafrechtelijk informatiesysteem Compas een nieuwe
code ingevoerd. Het is de bedoeling dat in alle gevallen waarin een commuun
delict een discriminatoir karakter heeft, deze nieuwe code wordt ingevuld.Verhoging expertise bij politie en justitieHet Landelijk Expertise Centrum Discriminatie (LECD), Het LECD, het kenniscentrum
voor het OM op het terrein van de bestrijding van discriminatie en rechtsextremisme,
heeft een registratiesysteem discriminatiezaken opgezet waardoor inzicht kan
worden verkregen in de omvang en de aard van discriminatiezaken. Aandachtspunt
voor de komende jaren is inzicht verwerven in de omvang van commune delicten met een discriminatoire achtergrond.Per 1 september 2002 is het Landelijk Bureau Discriminatiezaken (LBD)
operationeel geworden. Het LBD, dat is gehuisvest bij de politieregio Rotterdam-Rijnmond,
vervult voor de 25 politiekorpsen in Nederland dezelfde rol als het LECD voor
het OM: ondersteunen in de uitvoering van de taken ter zake en het fungeren
als helpdesk. Bij die politiekorpsen waar nog
geen contactpersoon voor discriminatiezaken is aangesteld zal dat alsnog gebeuren.Het LECD heeft in 2003 een overleg opgestart met het LBD, het Landelijk
Bureau ter bestrijding van Rassendiscriminatie (LBR) en de Landelijke Vereniging
van Anti-Discriminatie Bureaus (LV-ADB). Met betrekking tot discriminatie
op internet is het LECD in 2003 een overleg begonnen met het Meldpunt Discriminatie
op Internet (MDI) en de politie.5.5 Internationale aspecten bestrijding racisme en discriminatieDe implementatie van de op grond van artikel 13 van het EG-verdrag vastgestelde
richtlijn 2000/43/EG, houdende toepassing van het beginsel van gelijke behandeling
van personen ongeacht ras of etnische afstamming, is nader uitgewerkt door
een interdepartementale werkgroep die toeziet op de stroomlijning van verschillende
wetgevingstrajecten. Dit is uitgemond in een voorstel van wet houdende wijziging
van de Algemene wet gelijke behandeling en enkele
andere wetten ter implementatie van de richtlijnen (EG-implementatiewet Awgb).
Het voorstel is op 28 januari 2003 bij de Tweede Kamer ingediend. Eind
mei 2003 is de nota naar aanleiding van het verslag naar de Tweede Kamer gezonden.Begin 2002 heeft de «Working Party on Substantial
Criminal Law» een begin gemaakt met de bespreking van het concept-kaderbesluit
betreffende de bestrijding van racisme en vreemdelingenhaat. Doel van dit
voorstel is te voorzien in verplichtingen voor alle lidstaten om racistische
en xenofobe gedragingen strafbaar te stellen overeenkomstig daartoe in het ontwerp-kaderbesluit opgenomen omschrijvingen en deze gedragingen
te bedreigen met sancties.Raad van Europa: bestrijding racisme en rassendiscriminatie
op internetDe bestrijding van racisme en rassendiscriminatie via internet heeft binnen
de Raad van Europa concrete invulling gekregen doordat er een protocol is
opgesteld bij de Crime in Cyberspace Convention.
Na internationale oproepen van onder andere de voormalige Nederlandse minister
voor GSI en na besluitvorming over dit onderwerp in de Raad van Europa heeft
het Committee of Experts on the criminalisation of acts
of a racist and xenophobic nature committed through computer systems
het protocol opgesteld. Dit protocol is in juni 2002 unaniem door de CDPC
(European Committee on Crime Problems) aanvaard en eind 2002 aan het Comité
van Ministers van de Raad van Europa voorgelegd en aangenomen.Verenigde Naties: Nationale follow up van de Wereldconferentie
tegen racismeIn de Hoofdpunten van het Regeringsbeleid 2003 is aangegeven dat Nederland
zijn Nationaal Actieprogramma tegen Racisme (NAP-NL/antiracisme) in 2003 zal uitbrengen. Dit Actieprogramma wordt opgesteld op basis
van het Actieprogramma zoals dat in VN-verband is vastgesteld naar aanleiding
van de VN-Wereldconferentie tegen racisme (WCAR) in Zuid-Afrika van september
2001. Ofschoon het WCAR-Actieprogramma geen juridisch instrument is, biedt
het toch vele aanknopingspunten voor wereldwijde nationale follow-up ter bestrijding
van racisme en verbetering van de positie van achterstandsgroepen door middel
van wetgeving, beleid, educatie en bewustzijnsvorming. Met het Nederlandse
Actieprogramma tegen Racisme schept de Rijksoverheid voor de komende jaren
een kader en geeft zodoende richting aan een nadere invulling van de bestrijding
van racisme.De voorbereidingen om te komen tot een NAP-NL/antiracisme zijn na ontvangst
van de Nederlandse vertalingen op de definitieve Slotdocumenten van de WCAR
eind 2002 verder in gang gezet. In samenwerking en samenspraak met de diverse
betrokken vakdepartementen in het Antidiscriminatie overleg Rijksoverheid,
bereidt de directie Coördinatie Integratiebeleid Minderheden (DCIM) dit
Actieprogramma voor. Eveneens betrokken bij het proces zijn het Nationaal
Platform voor overleg en samenwerking tegen Racisme en Discriminatie (NPRD),
het Landelijk Overleg Minderheden (LOM), het Landelijk Bureau ter bestrijding
van Rassendiscriminatie (LBR) en diverse maatschappelijke organisaties (zie
ook paragraaf 5.2). Middels het door de minister vastgestelde format
naar aanleiding van de Durban-documenten, zijn voornoemde actoren in staat
gesteld om op specifieke punten een standpunt te formuleren ten behoeve van
het op te stellen Nederlandse Actieprogramma. Alle ontvangen bijdragen zullen,
waar mogelijk, worden verwerkt.De voorbereidingen van de Rijksoverheid om te komen tot een meer concrete
invulling aan het daadwerkelijke actieprogramma zijn in volle gang. Het Bureau
van de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten is de VN-instantie aan wie over
de nationale follow-up van de WCAR te Durban dient te worden gerapporteerd.
Dit bureau is in juni 2003 op de hoogte gesteld van de voortgang van de Nederlandse
follow-up. 5.6 Overige internationale aspectenEuropese UnieTijdens de top van Tampere in oktober 1999 hebben de EU-regeringsleiders
de conclusie getrokken dat er een communautair immigratie- en asielbeleid
moet komen en dat integratiebeleid een vanzelfsprekend onderdeel in de keten
van dat beleid moet zijn.In de mededelingen van de Commissie inzake communautair immigratiebeleid
(COM (2001) 387) en inzake communautair asielbeleid (COM (2001) 710) worden
open coördinatiemethoden voorgesteld. De Commissie wil deze methoden
implementeren door voorstellen te doen voor Europese richtsnoeren die voorzien
in coördinatie van nationaal beleid, uitwisseling van best practices en evaluatie van de beleidsresultaten. In beide mededelingen
is een richtsnoer betreffende integratie opgenomen (asiel: richtsnoer 5, immigratie:
richtsnoer 6).Binnen de Europese Unie is groeiende aandacht voor integratie. Onder Deens
voorzitterschap zijn Raadsconclusies inzake integratie aangenomen. Op basis
van deze conclusies zijn begin 2003 contactpunten integratie ingesteld, die
inmiddels enkele malen in zitting bijeen zijn geweest. De Commissie heeft
begin juni 2003 een Mededeling over immigratie, integratie en werkgelegenheid
uitgebracht. Hieraan heeft de Commissie een budgetlijn gekoppeld voor integratieprojecten.
De Mededeling is onder Grieks voorzitterschap besproken in de JBZ, waar tevens
het belang van de nationale contactpunten is benadrukt. In samenwerking met
de contactpunten zal de Europese Commissie een gemeenschappelijk kader voor
integratie opstellen.Over de richtlijn inzake het recht op gezinshereniging is eind februari
2003 tijdens de JBZ politiek akkoord bereikt. De richtlijn stelt een recht
op gezinshereniging in ten behoeve van onderdanen die wettig op het grondgebied
van een lidstaat verblijven. De richtlijn dient nog parlementaire goedkeuring
te verkrijgen.De besprekingen over de concept-EG-richtlijn betreffende de status van
langdurig ingezeten onderdanen van derde landen zijn het afgelopen jaar gecontinueerd.
Doel van het voorstel is het instellen van een gemeenschappelijke status voor
«derdelanders» die langdurig in een lidstaat van de Unie verblijven.
Daarnaast beoogt de Commissie voorwaarden vast te stellen volgens welke de
houders van deze status het recht hebben in een andere lidstaat te verblijven
dan die welke de status heeft verleend. De Europese Raad bereikte begin juni
2003 een politiek akkoord over de richtlijn inzake de status van langdurig
ingezeten onderdanen van derde landen.De onderhandelingen over de concept-richtlijn betreffende de voorwaarden
inzake de toegang en verblijf van onderdanen van derde landen met het oog
op arbeid in loondienst en economische activiteiten als zelfstandige, zijn
begin 2002 gestart. Doel van deze richtlijn is de invoering van gemeenschappelijke
definities, criteria en procedures voor toelating en verblijf van arbeidsmigranten
(zowel werknemers als zelfstandigen), vereenvoudiging en harmonisering van
de procedure en het verlenen van rechten aan toegelaten arbeidsmigranten.
Gedurende het laatste jaar heeft deze richtlijn weinig aandacht gekregen.
De voorzitterschappen hebben zich- overeenkomstig de gemaakte afspraken tijdens
de Europese Raad geconcentreerd op de onderhandelingen over de
richtlijn inzake het recht op gezinshereniging en de richtlijn betreffende
de status van langdurig ingezeten onderdanen van derdelanden.Raad van EuropaDe interministeriële conferentie over migratie en integratie die
op 16 en 17 september 2002 in Helsinki werd gehouden, en die werd bijgewoond
door de minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie, is afgesloten met
een verklaring waarin de lidstaten van de Raad van Europa worden opgeroepen
om de verdere ontwikkeling van het integratiebeleid te stimuleren en te laten
plaatsvinden conform de in die verklaring opgenomen opvattingen en met inachtneming
van de relevante Raad van Europa documenten. Eveneens wordt de nadruk gelegd
op het ontwikkelen en het effectief gebruik maken van geschikte evaluatie-
en monitor instrumenten (de zogenaamde integratie indicatoren).Nederland heeft in het kader van het Nederlandse voorzitterschap van de
Raad van Europa (november 2003 – mei 2004) het Europees Comité
voor Migratie, Vluchtelingen en Demografie (CDMG) uitgenodigd om in december
2003 in Nederland een speciale bijeenkomst te organiseren waarbij het integratiethema
nadrukkelijk de aandacht krijgt. Deze conferentie over integratiebeleid wordt
inhoudelijk door de Directie Coördinatie Integratiebeleid Minderheden
(Justitie) in samenwerking met de Raad van Europa voorbereid en georganiseerd.
Deze specifieke Raad van Europa bijeenkomst moet als voorportaal worden gezien
voor de eveneens door de Directie Coördinatie Integratiebeleid Minderheden
te organiseren interministeriële conferentie over integratiebeleid tijdens
het voorzitterschap van de Europese Unie in de tweede helft van 2004. HOOFDSTUK 6 COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE6.1 InleidingVeel communicatieactiviteiten die zich specifiek richten op de integratie
van etnische minderheden in de Nederlandse samenleving vinden hun oorsprong
in het communicatieplan Meedoen is winnen. Dit
plan bouwt voort op de communicatieonderdelen van de nota Kansen krijgen, kansen pakken. Enkele van de daarin voorgenomen acties
zijn in de loop van de tijd bijgesteld of zijn in een andere vorm gerealiseerd.
In het communicatieplan ligt het accent nu voornamelijk op debat en discussie
enerzijds en op de inzet van nieuwe communicatietechnologie anderzijds.De overgang van de Directie Coördinatie Integratiebeleid Minderheden
naar het ministerie van Justitie bracht met zich mee dat de communicatie en
voorlichting vanaf januari 2003 in nauw overleg met de directie voorlichting
van dit ministerie plaatsvindt.Jaarlijks wordt voeling gehouden met de opvattingen van burgers over belangrijke
onderwerpen aan de hand van de zogeheten Justitie Issue Monitor (JIM). In
deze monitor zijn ook enkele vragen opgenomen over het integratiebeleid. Een
belangrijke bevinding uit de eerste JIM is dat de burgers onvoldoende informatie
hebben over het integratiebeleid. Communicatie en informatie over het integratiebeleid
en de effecten daarvan blijven een belangrijk aandachtspunt.De Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) beschouwt een evenwichtige
berichtgeving over etnische minderheden in de samenleving als een belangrijk
onderdeel waaraan de kwaliteit van de media kan worden afgemeten. Daarom is
de NVJ al lange tijd betrokken bij het werk van het projectbureau Migranten in de Media.De enorme impact op de Nederlandse maatschappelijke verhoudingen van de
gruwelijke aanslagen in New York en Washington en de moord op lijsttrekker
Pim Fortuyn laten zien dat smeulende tegenstellingen, snel kunnen oplaaien.
De media spelen hierin, als boodschapper van nieuws, duiding en opinies, een
cruciale rol. De wijze waarop etnische minderheden in het nieuws komen is
een belangrijk thema. De NVJ-bureau Migranten en Media heeft in 2003 enkele
publieke debatten gehouden. Voorts heeft onder meer bij de Haagse Courant
een training plaatsgevonden. De inhoud van de training is om journalisten
op een evenwichtige wijze te leren kijken naar de diversiteit in de samenleving
en van mogelijke gevolgen van onevenwichtige berichtgeving in beeld te brengen.Begin 2001 is door de toenmalige minister voor Grote Steden- en Integratiebeleid
besloten om een massamediale integratiecampagne te ontwikkelen. Op 1 april
2002 is deze campagne Oog voor anderen kan veel
veranderen van start gegaan. De campagne was erop gericht de interesse in
elkaar te stimuleren en aan te zetten tot interculturele ontmoetingen. De
twee jaar durende campagne bestond uit massamediale componenten zoals het
tv-spotje, de abri-campagne en integratie.net. Doel van zowel het tv-spotje
als de uitingen via abri's was om mensen een spiegel voor te houden en aan
het denken te zetten. In december 2002 is deze campagne afgerond. Het effect
van dergelijke campagnes blijkt echter bescheiden te zijn.De kennisuitwisseling tussen partners in integratie wordt op verschillende
wijzen gerealiseerd. Op de site www.integratie.net zijn vele links te vinden
naar andere sites die te maken hebben met integratie. Daarnaast staan er berichten op over integratie en over de laatste ontwikkelingen ten
aanzien van allochtonen. De site is een portal site waarvan ook een elektronische
nieuwsbrief Integratie deel uitmaakt. Op 18 juni 2003 is deze vernieuwde site
operationeel geworden als onderdeel van het Kennisnet Integratiebeleid en
Etnische Minderheden (KIEM).6.2 KIEMDe toenmalige minister voor Grote Steden- en Integratiebeleid had in 2002
besloten tot de inrichting van een kennisnet Integratiebeleid en Etnische
Minderheden met als doel te komen tot een effectievere kennisontsluiting en
kennisgebruik. Het Kennisnet Integratiebeleid en Etnische Minderheden (KIEM)
is ondergebracht bij het Kenniscentrum Grote Steden (KCGS). Dit kenniscentrum
heeft sinds zijn oprichting ruime ervaring opgedaan in het vormgeven van kennisnetwerken
op het gebied van het Grote Stedenbeleid. KIEM heeft twee speerpunten uit
het integratiebeleid voor etnische minderheden meegekregen:Speerpunt 1 «Inburgering»: inburgering moet gepositioneerd
worden als een continu proces. Dit is vooral ingegeven door het feit dat de
instroom van blijvende aard is en deze instroom vooral in de grote steden
groot is en groot zal blijven.Speerpunt 2 «Preventiebeleid»: in de jaren 2001 tot en met
2004 voeren 38 gemeenten preventieprojecten uit met als doel het voorkomen
van marginalisering en criminaliteit onder jeugd van 0–25 jaar uit etnische
minderheden. Daarnaast hebben deze projecten de bevordering van integratie
van deze doelgroep ten doel.Naast deze twee speerpunten worden vanuit het overheidsbeleid andere thema's
als belangrijk aangemerkt, met name etnisch ondernemerschap en interculturele
ontmoeting. Voor het laatste punt geldt dat het gaat om lokale ontmoetingen
op verschillende niveaus om inzicht te krijgen hoe sociale cohesie te bevorderen.KIEM heeft ten doel om het leren van (goede) ervaringen, nationaal en
internationaal, te bevorderen. Dit draagt bij een verhoogde efficiëntie
van de dagelijkse praktijk van implementatie en ontwikkeling van beleid, projectontwikkeling
en -uitvoering. Kennis en ervaring zijn zo ontsloten dat deze concreet bruikbaar
zijn voor alle betrokkenen in het werkveld van integratie etnische minderheden.
Daarbij gaat het niet alleen om abstracte inzichten, maar ook om heel praktische
vragen. De hoofdactiviteiten van KIEM zijn het ontwikkelen en bijhouden van
een website en een virtuele databank alsmede het organiseren van (inter)nationale
ontmoetingen om ervaringen uit de (beleids)praktijk te verspreiden en over
te dragen.KIEM richt zich in het begin primair op gemeenten en wettelijke uitvoerders
van beleid.In tweede instantie werkt KIEM voor alle uitvoerders zoals: welzijnsorganisaties,
GGD, Bureau Jeugdzorg, zelforganisaties, scholen, Forum Voorschoolse Educatie,
Jongerenraden, Peuterspeelzaal, Politie, buurthuizen. Op de lange termijn
werkt KIEM voor de individuele burger zelf.Voor de website ligt de nadruk op het propageren van en voorlichten over
integratievraagstukken en de mogelijkheden om integratie te bevorderen. De
site bevat veel informatie maar is niet uitputtend. De site heeft een sleutelrol
waar het gaat om het ontsluiten en toegankelijk maken van kennis en praktijkvoorbeelden
voor organisaties en personen die op enigerlei wijze betrokken zijn bij integratie
van etnische minderheden. De site biedt de mogelijkheid tot het stellen van
vragen waarop dan binnen 48 uur geantwoord wordt door KIEM. 6.3 Cultuur en mediaIn de Cultuurnota 2001–2004 («Cultuur als
Confrontatie») zijn circa 34 nieuwe instellingen opgenomen
met een multiculturele signatuur (in de vorige Cultuurnota 1997 -2000 waren
dat er 15). Het totaal aantal instellingen met deze signatuur dat in het kader
van de Cultuurnota 2001–2004 subsidie krijgt is 60. Samen krijgen zij
ruim € 13,6 miljoen. Dat is ongeveer 5% van het totale budget voor
instellingensubsidies.De resultaten van het Culturele diversiteitsbeleid, dat is ingezet met
de nota's «Ruim baan voor Culturele Diversiteit» en «Media
en Minderheden», zijn gedocumenteerd in de Voortgangsrapportage Culturele
Diversiteit. Deze is april 2002 aan de Tweede Kamer gezonden.April 2003 is een evaluatie verschenen van het Actieplan Cultuurbereik
(dat in 2001 van start is gegaan). In het Actieplan hebben 30 gemeenten en
12 provincies plannen van aanpak en vierjarige programma's cultuurbereik opgesteld
ten behoeve van de vergroting van het publieksbereik, waarbij «culturele
diversiteit» een van de vijf thema's is. Uit de evaluatie blijkt dat
veel activiteiten in het kader van het Actieplan effectief zijn geweest in
het bereiken van allochtone doelgroepen, hetzij als (amateur)makers, hetzij
als publiek. Het grassrootsniveau van veel van
deze activiteiten blijkt zeer effectief, en werpt ook zijn vruchten af op
sociaal-maatschappelijk vlakNaar aanleiding van de voornemens uit de nota Ruim
baan voor culturele diversiteit (1999) zijn drie initiatieven in
het leven geroepen die met elkaar samenhangen en elkaar aanvullen. Samen vormen
zij als het ware een driehoek die zich vanuit verschillende perspectieven
richt op de cultuursector:Atana bestaat sinds februari 2000 en is gericht
op de vergroting van de bestuurlijke kwaliteit en diversiteit in besturen
en adviesraden. Atana scout mensen met bestuurlijke kwaliteiten en een «dubbele
culturele achtergrond». In juni 2003 waren ruim 100 vacatures in adviesraden
en besturen van culturele instellingen ingevuld, en waren nog vele bemiddelingen
in procedure. In samenwerking met het ministerie van VWS is door Atana inmiddels
een vergelijkbaar programma voor besturen in de vrijwilligerssector gestart,
en op verzoek van het ministerie van VROM is onderzoek gedaan naar de mogelijkheden
voor een programma voor de vergroting van allochtone betrokkenheid in woningcorporaties.De Phenix Foundation is in de loop van 2001 begonnen op initiatief van
enkele cultuurfondsen, en richt zich vooral op individuele kunstenaars. Phenix
geeft advies aan kunstenaars op het gebied van financiering en culturele infrastructuur,
ondersteunt en ontwikkelt projecten die een voorbeeldfunctie hebben en biedt
een platform voor initiatieven die diversiteit in het culturele aanbod versterken.Het Netwerk CS is ten slotte in januari 2002 van start gegaan, en heeft
tot doel om binnen culturele instellingen de deskundigheid op het terrein
van culturele diversiteit te bevorderen en uitwisseling van ervaringen mogelijk
te maken. Het gaat hierbij vooral om personeelsbeleid, programmering, benadering
van het publiek en de relatie tussen deze drie elementen.Ten aanzien van het landelijke mediabeleid is er een vervolg gegeven aan
het uitvoeren van de maatregelen die zijn voorgesteld in de nota «Media
en minderhedenbeleid» van juni 1999. Algemene doelstelling in deze nota
is om inhoud, makers en publiek van de Nederlandse media een betere afspiegeling
te laten zijn van de multiculturele samenleving. De landelijke publieke omroep streeft er naar om in overleg met alle betrokkenen
een breed gedragen en wettelijk gefundeerde verantwoording af te leggen over
de wijze waarop de omroep in zijn programma's omgaat met de multiculturele
samenleving. In dit verband heeft in november 2002 de publieke omroep gerapporteerd
over het multiculturele aspect in de programmering. De gehanteerde definitie
omschrijft multicultureel als: uit elementen van verschillende etnische culturen
bestaand. Het gaat om alle programmagenres. De resultaten geven aan dat er
in 2001 ruim 37 miljoen euro aan multiculturele programmering is besteed door
de publieke omroep.In 2002 is door Meer van Anders, het diversiteitsbureau
van de publieke omroep, gewerkt aan een monitoringsysteem voor het diversiteitbeleid.
Dit als onderdeel van de meerjarenbegroting en de programmatische jaarverslagen
van de Publieke Omroep. Diverse onderzoeksresultaten, onder andere naar beeldvorming
op televisie en publiekswaardering onder minderheden worden begin 2003 verwacht.
Ook heeft de Publieke Omroep een convenant afgesloten met het ministerie van
SZW over de uitvoering van een multicultureel personeelsbeleid. De uitvoering
hiervan is met ingang van 2002 begonnen.Om de migrantentelevisie in de vier grote steden te versterken is eind
2001 de productiemaatschappij MTNL (Multiculturele Televisie
Nederland, Amsterdam) van start gegaan. Dit initiatief wordt gefinancierd
door de vier grote steden en het ministerie van OCW. MTNL werkt samen met
regionale en lokale omroepen en met producenten om programma's te maken voor
de vier grote doelgroepen: Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen.
De gekozen organisatiestructuur is een combinatie van centrale en decentrale
productie waarin de overloop en uitwisseling tussen reguliere omroep en migrantenomroep
wordt gestimuleerd, zowel onder publiek als personeel.2002 is het eerste jaar dat MTNL volledig in bedrijf is geweest. De nieuwe
organisatie functioneert met succes, de programma's zijn bijvoorbeeld gemiddeld
per week (in carrouseluitzending) 24 uur op de Amsterdamse televisie te zien
en 8 uur op de Rotterdamse. Ook vanuit andere grote steden is inmiddels interesse
getoond voor de programma's van MTNL.Bij de herverdeling van radiofrequenties is voor de lokale publieke omroepen
in de vier grote steden extra frequentieruimte gereserveerd voor lokale radio
gericht op minderheden. Aan het gebruik is de voorwaarde gesteld dat de bestaande
programmering een kwaliteitsimpuls krijgt. Op initiatief van de vier grootstedelijke
lokale zendgemachtigden is een bedrijfsplan (onder de werknaam G4 radio) ontwikkeld
voor een professioneel Nederlandstalig multicultureel radiostation voor jongeren
(15–35 jarigen) uit de vier grote steden, met een mix van plaatselijke
informatie en onderscheidende muziek. Ook hier is gekozen voor een combinatie
van centrale en decentrale productie, met opleidingstrajecten voor mediatalent
uit migrantengroepen. In 2002 is door het ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschappen aan dit project een ontwikkelingssubsidie toegekend in afwachting
van de verdere besluitvorming. Vanaf augustus 2002 zijn onder de stationsnaam
FunX proefuitzendingen gehouden in Rotterdam. In december 2002 zijn de grote
steden overeengekomen om het radiostation samen met dit ministerie voor vier
jaar te ondersteunen. Begin 2003 is een aanvang gemaakt met de uitrol naar
de andere grote steden. Op het gebied van de journalistiek is sinds 2000 de organisatie Mixed Media werkzaam. Mixed Media heeft bestuursleden
uit de dagbladwereld, de commerciële en de publieke omroep en kiest voor
gerichte en individuele bemiddeling van allochtone journalisten. Ook in 2002
heeft Mixed Media een bijdrage gekregen van het ministerie van OCW.Het Bedrijfsfonds voor de Pers is in de loop van 2002 gestart met een
experimentele regeling ter ondersteuning van uitgaven gericht op minderheden.
Deze regeling zal voor vier jaar gelden waarvoor maximaal ruim € 2,7
miljoen is gereserveerd binnen de huidige middelen van het Fonds. Het ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen zet het beleid voort om uiteenlopende
projecten op het terrein van media en migranten te subsidiëren. Hiervoor
was in 2002 in totaal een budget van € 600 000 gereserveerd.Van dit bedrag is € 227 000 onder voorwaarden beschikbaar
voor specifieke projecten van de media- en minderhedenorganisatie Mira Media (voorheen STOA, Utrecht), die daarnaast in
het kader van de Cultuurnota 2001–2004 een vierjarige instellingssubsidie
krijgt van in totaal € 1 956 350.OCW heeft in samenwerking met BZK het project Cultureel Erfgoed Minderheden
in 2001 geïnitieerd Drie werkgroepen waarin universiteiten, musea, archieven
en minderhedenorganisaties samenwerken, buigen zich over de thema's migratiegeschiedenis,
islamitisch erfgoed en slavernijverleden. De Mondriaan Stichting heeft een
speciale regeling in het leven geroepen voor projectaanvragen waarin het erfgoed
van minderheden wordt bewaard, verzameld gepresenteerd of anderszins toegankelijk
wordt gemaakt. Zowel organisaties uit de werkgroepen als daarbuiten kunnen
in het kader van deze regeling aanvragen indienen. De werkgroepen hebben inventarisatieonderzoeken
uitgevoerd om in kaart te brengen wat zich in de collectie Nederland bevindt
aan cultureel erfgoed van minderheden, maar ook wat zich bevindt bij migrantenorganisaties
en bij sleutelpersonen van minderhedengroeperingen. Deze inventarisaties vormen
een richtsnoer voor verder onderzoek en projecten in het kader van erfgoed
minderheden.De regeling bij de Mondriaan Stichting voldoet aan een grote behoefte.
Een groot aantal projectaanvragen is inmiddels ingediend en gehonoreerd.Het project Interculturele Programma's is een vervolg op Interculturele
Museale Programma's (I(M)P) dat in 1998 startte als project van de Nederlandse
Museumvereniging. Door musea is veelvuldig een beroep gedaan op de expertise
van I(M)P. In 2002 is IP erfgoedbreed gaan werken onder de regie van de samenwerkende
erfgoedkoepels. Succesvolle projecten zoals het innovatieve educatieproject
Nederlands als Tweede Taal dat in een samenwerking tussen musea, onderwijs
en migrantenorganisaties was gerealiseerd, zijn verbreed naar programma's
voor de archieven-, archeologie- en monumentensector.IP heeft een belangrijke netwerkfunctie en ondersteunt bijvoorbeeld het
Netwerk Slavernij en Musea.Op 1 juli 2002 werd het Nationaal Monument Nederlands Slavernijverleden,
van kunstenaar Erwin de Vries onthuld in het Oosterpark in Amsterdam. Op 1
juli 2003 werd na de herdenking van de afschaffing van de slavernij 140 jaar
geleden het Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en Erfenis in
de Muiderkerk in Amsterdam geopend. Dit instituut wordt in de jaren 2001–2004
bekostigd door OCW. De verschillende functies van dit instituut zijn nog volop
in ontwikkeling: de educatieve, onderzoeks-, presentatie- en
documentatiefunctie. Het is de bedoeling dat het instituut voor jongeren (onderwijs)
een belangrijke functie zal vervullen, als ook dat het publiek er een presentatie
van het Nederlands slavernijverleden kan zien in de vorm van een tentoonstelling
en documentatie.Op initiatief van OCW is door Teleac/NOT in samenwerking met experts uit
de doelgroepen een programmaserie over slavernij gemaakt voor de scholen.
De schooltv zond deze indrukwekkende serie in februari 2003 uit. Recent heeft
OCW deze serie aangeboden op de Antillen en in Suriname, en daar verspreid
en uitgezonden.In 2003 besteden verschillende musea in het kader van de herdenking van
de afschaffing van de slavernij 140 jaar geleden, aandacht aan dit onderwerp.
In het Afrika Museum in Berg en Dal wordt aandacht besteed aan slavenhandel
in Afrika. Ook het Wereldmuseum zal aan de hand van een grote tentoonstelling
in oktober 2003 aandacht besteden aan de slavenhandel in de driehoek Nederland,
Afrika en de Antillen/Suriname, een verhaal over onderdrukking en vrijheidsstrijd.6.4 ParticipatieDe ervaring leert dat de opkomst onder etnische minderheden bij verkiezingen
voor de Tweede Kamer, de Provinciale Staten en de Gemeenteraden lager is dan
onder autochtonen. In 2003 waren er Tweede Kamer en de Provinciale Staten
verkiezingen. De opkomst is bij de verkiezingen in 2003 onder leden van de
etnische minderheden gestimuleerd door televisie- en radiospotjes te maken
in de Nederlandse taal. Ze zijn uitgezonden via regionale- en specifieke omroepen
voor migranten. Daarnaast heeft het Landelijke Overleg Minderheden (LOM) bijeenkomsten
georganiseerd.LOMIn het Algemeen Overleg(AO) van 10 april 2002 over de nota «Integratie
in het perspectief van immigratie»1 is
met de Tweede Kamer van gedachten gewisseld over ondermeer het kabinetsstandpunt
inzake de externe evaluatie van het op de Wet Overleg Minderhedenbeleid (WOM)2 gebaseerde Landelijk Overleg Minderheden (LOM).Het externe evaluatierapport gaf aan dat er behoefte blijft aan een dialoogstructuur
van het kabinet met minderheden. Het rapport doet twee suggesties om de werking
van het LOM te verbeteren, namelijk de introductie van een jaarlijks programma
van beleidsonderwerpen die in het LOM aan de orde zullen komen en representativiteitstoetsen
van de tot het LOM toegelaten samenwerkingsverbanden. Het kabinet heeft in
de nota «Integratie in het perspectief van immigratie»3 aangegeven dat beide aanbevelingen zullen worden opgevolgd.
In het AO van 10 april 2002 zijn vanuit de Tweede Kamer geen kanttekeningen
gemaakt.Ter uitwerking van deze twee trajecten heeft zowel in interdepartementaal
verband als met de LOM-samenwerkingsverbanden verder overleg plaats gevonden.
Zoals vermeld in de brief aan de Tweede Kamer 30 juni 2003 van de minister
voor Vreemdelingenzaken en Integratie is inmiddels een proeve opgesteld van
beleidsonderwerpen die in het LOM aan de orde zullen komen in het komende
parlementaire jaar 2003–2004. Tevens is in deze brief aangekondigd dat
per jaar drie samenwerkingsverbanden die toegelaten zijn tot het LOM, aan
een representativiteitstoets zullen worden onderworpen. 6.5 Informatievoorziening en onderzoekHet kabinet heeft inzicht in de positie van de bevolkingsgroepen in Nederland
nodig om het integratieproces te kunnen volgen en om in het beleid adequaat
op de ontwikkelingen met betrekking tot de positie van etnische minderheden
te kunnen inspelen. Het veldwerk van de periodieke survey onder Surinamers, Turken, Marokkanen en Antillianen en de referentiegroep
autochtonen, de zogeheten vijfde SPVA is in 2002 uitgevoerd. Resultaten van
deze SPVA 2002 zijn opgenomen in de Minderheden Rapportage 2003 van het SCP.
In 2003 wordt een soortgelijk survey onder de
nieuwe etnische groepen waaronder Afghanen Somaliërs, Irakezen, Iraniërs
en voormalig Joegoslaven gehouden1. Beide SPVA's
dienen ook als input voor de Integratiemonitor
2004.Van enkele nieuwe etnische groepen worden profielen gemaakt. Een profiel
van Afghanen is in 2003 verschenen. Ook is een landelijke werkconferentie Irak in focus over de situatie in Irak en de mogelijke
rol die Irakezen in Nederland kunnen spelen bij de opbouw van Irak aan de
orde geweest.In november 2002 is het CBS rapport Allochtonen in
Nederland 2002 verschenen.De ontwikkeling van een Monitor beeldvorming
heeft een andere opzet gekregen. De vragen over beeldvorming zijn opgenomen
in de periodieke survey SPVA onder etnische minderheden.
De Monitor beeldvorming zal vanaf 2004 een
onderdeel worden van de tweejaarlijkse Integratiemonitor.In het kader van het project evenredigheid en toegankelijkheid zijn drie
studies door het Instituut voor Economisch-Sociologisch onderzoek uitgebracht.
Uit de eerste studie, getiteld Een gekleurd beeld
over beelden, beoordeling en selectie van jonge allochtone werknemers blijkt
dat werkgevers nog steeds terugvallen op beelden of stereotypen. Ondanks de
concrete ervaringen van werkgevers met individuele allochtonen die een stuk
positiever zijn dan het algemene beeld zegt een kwart van de werkgevers in
beginsel geen allochtonen in dienst te willen nemen.De tweede studie De kleur van beleid gaat
in op de invloed van het grote stedenbeleid op de sociaal-economische positie
en leefomgeving van etnische minderheden.De derde studie, getiteld Respect van twee kanten
behandelt de achtergrond van overlastgevend gedrag van Marokkaanse jongens.Het SCP heeft in september 2003 de Rapportage Minderheden 2003 uitgebracht, waarin de effecten van het onderwijsbeleid en
het arbeidsmarktbeleid in beeld worden gebracht en gegevens over beeldvorming
worden gepresenteerd.Transnationale ontwikkelingen worden steeds belangrijker. Een onderzoek
naar de transnationale identiteit verricht door de Erasmus Universiteit zal
december 2003 verschijnen. HOOFDSTUK 7 OVERIGE ONDERWERPENNaast de thema's uit de nota Kansen krijgen, kansen
pakken is er een aantal onderwerpen dat de afgelopen jaren in het
kader van het integratiebeleid bijzondere aandacht heeft gehad van het kabinet.
Voorts is het kabinet geconfronteerd met enkele gebeurtenissen die van invloed
zijn op de positie van en het welzijn onder burgers. Hierna passeren deze
onderwerpen in acht paragrafen kort de revue.7.1 GezondheidszorgDe Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) heeft in juli 2000 tien
aanbevelingen gedaan voor interculturalisatie van de gezondheidszorg. De toenmalige
minister Borst heeft deze aanbevelingen overgenomen en in 2001 een projectorganisatie
in het leven geroepen voor de uitwerking en uitvoering van de aanbevelingen.De projectorganisatie heeft zich vooralsnog gericht op de volgende prioriteiten:• Ontwikkeling van een centraal en onafhankelijk steunpunt voor de
interculturalisatie van de gezondheidszorg;• Beleidsmatige en financiële inbedding van allochtone zorgconsulenten;• Bevordering van participatie van allochtone cliënten en patiënten;• Onderzoeksprogramma interculturalisatie bij ZonMw (Zorgonderzoek
Nederland Medische Wetenschappen).Momenteel worden de taken en positie van de projectorganisatie nader bezien.7.2 Aanpak IrakcrisisDe Irakcrisis en de verdrijving van het regime van Saddam Hussein heeft
met name de Iraakse gemeenschap in Nederland niet ongemoeid gelaten. Zowel
in 2002 als in 2003 is intensief contact geweest met leiders en vertegenwoordigers
van de pluriform samengesteld Iraakse gemeenschap in Nederland. Voorts is
geparticipeerd in het Inderpartementale Beleidsteam Irak (IBT Irak). Zowel
veiligheidsaspecten als de mogelijke negatieve gevolgen voor de verhoudingen
tussen bevolkingsgroepen en in het bijzonder tussen moslims en niet-moslims
werden op de voet gevolgd.Overleg met vertegenwoordigers van het brede spectrum van Iraakse gemeenschap
heeft op het hoogste niveau plaatsgevonden. Na de militaire inval in Irak
heeft de minister-president samen met de minister voor Vreemdelingenzaken
en Integratie en de minister van BZK vertegenwoordigers van de Iraakse gemeenschap
ontvangen om het Nederlandse standpunt kenbaar te maken en ondersteuning aangeboden.
Tevens is overleg gevoerd met een delegatie vanuit de Turkse en de Marokkaanse
gemeenschap waarbij met name de mogelijke verwijdering tussen moslims en niet-moslims
aan de orde is geweest. De polarisatie tussen moslims en niet-moslims in ons
land heeft niet plaatsgevonden mede omdat op verschillende niveaus dialogen
en overleggen werden geactiveerd. Met het Landelijk Overleg Minderheden en
met de AIVD werd regelmatig overlegd over de mogelijke gevolgen van de Irakcrisis.
De stichting Vluchtelingenorganisaties Nederland (VON) heeft samen met vertegenwoordigers
van de Iraakse gemeenschap een Coördinatiegroep Irak opgericht. De groep
heeft een netwerk van vrijwilligers om hulp- en dienstverlening te bieden
aan Irakezen in Nederland die informatie willen over familieleden, vrienden
en kennissen en over de situatie in Irak. Hoewel er geen stroom
van Iraakse vluchtelingen op gang is gekomen, is er behoefte aan informatie
en hulp over Irak. Het secretariaat van deze Coördinatiegroep wordt op
tijdelijke basis gefaciliteerd. Tenslotte is bij het ministerie van Buitenlandse
Zaken een interdepartementale werkgroep die de betrokkenheid van Nederland
bij de wederopbouw voorbereidt.7.3 SegregatieHet tegengaan van de ruimtelijke segregatie van etnische minderheden maakt
deel uit van de bredere aanpak van maatschappelijke problemen van integratie,
leefbaarheid en veiligheid. Op 23 december 2002 is door de ministers van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en voor Vreemdelingenzaken en Integratie
de brief Tegengaan van segregatie aan de Tweede
Kamer gezonden (28 612, nr. 3).De brief gaat in op de ruimtelijke beïnvloedingsmogelijkheden van
segregatie met betrekking tot het wonen. Alhoewel de ruimtelijke segregatie
van allochtonen bepalend kan zijn voor hun kansen op integratie, is het niet
de enige factor die een rol speelt. Een volwaardige integratie in de Nederlandse
samenleving vereist toerusting, toenadering en toegankelijkheid. De voorwaarde
voor wat betreft de toegankelijkheid wordt sterk bepaald door de kansen op
de woningmarkt. Deze kansen worden beïnvloed door het ruimtelijk beleid
en het woonbeleid.Het kabinet wil een meer gelijkmatige spreiding van kansarme allochtone
groepen bevorderen en op die manier de groei van deze concentratiewijken tegengaan
om aldus een bijdrage te leveren aan een sterkere samenleving. Onderkend wordt
dat deze inspanningen slechts in samenhang met een verbetering in het sociaal-economische
kansprofiel van veel allochtone bewoners uiteindelijk tot succes kunnen leiden.
Voorwaarden via het stedelijk vernieuwingsbeleid en een grootschalige gerichte
wijkaanpak zijn in de komende jaren noodzakelijk, zonodig aangevuld met aanvullende
instrumenten. Momenteel wordt op het terrein van de woonruimteverdeling reeds
onderzocht of er maatregelen genomen kunnen worden. Deze acties zullen voor
het eind van 2003 zijn uitgevoerd.Het tegengaan van de negatieve effecten van segregatie vereist een gemeenschappelijk
beleid van verschillende departementen. Deze noodzakelijke gemeenschappelijke
aanpak zal in 2003 verder vorm krijgen.7.4 Huisvesting vergunninghoudersDe huisvesting van vergunninghouders uit de centrale opvangvoorzieningen
naar de gemeenten is in de Huisvestingswet (Hvw) vastgelegd. Deze huisvesting
vindt plaats op basis van de systematiek van halfjaarlijkse taakstellingen,
waarbij de verantwoordelijkheid voor deze huisvesting evenredig, naar rato
van het inwonertal, over de gemeenten wordt verdeeld. De omvang van de huisvestingstaakstellingen
wordt afgeleid van de prognose van het aantal verblijfstatussen dat door de
IND (Immigratie- en Naturalisatiedienst) wordt verleend.De halfjaarlijkse (aanvullende) huisvestingstaakstellingen voor het jaar
2002 zijn in de circulaires van 20 november 2001 en 28 mei 2002 aan de gemeenten
bekend gemaakt. De gemeenten hadden de opdracht in totaal 11 200 personen
te huisvesten. Feitelijk zijn 8 420 personen gehuisvest (realisatiepercentage
van ruim 75). Ingevolge de systematiek moeten niet-geleverde huisvestingsplaatsen
alsnog in de komende periode worden geleverd.Sinds de invoering van de taakstellingsystematiek (mei 1993) zijn er tot
en met ultimo 2002 144 800 vergunninghouders in de gemeenten gehuisvest. Gedurende de periode 1 juli 1995 (datum invoering wettelijke taakstellingen)
tot en met ultimo 2002 ging het om 89 800 vergunninghouders.In de tweede helft van 2002 is met de ketenpartners gewerkt aan de concretisering
van de tijdens het bestuurlijk overleg van 6 mei 2002 van het rijk met de
VNG en het IPO afgesproken maatregelen met betrekking tot enerzijds de aanscherping
van het uitplaatsings- en huisvestingsproces en anderzijds het toezicht en
de handhaving daarop. Bij brief van 1 juli 2002 zijn de gemeenten en corporaties
door het rijk opgeroepen de benodigde woningen ter beschikking te stellen.
De toezichthouders (provincies en kaderwetgebieden) hebben, vaak in samenwerking
met het COA, hun werkzaamheden geïntensiveerd en spreken daarbij met
name de achterlopende gemeenten aan. Voortgegaan is met het houden van interbestuurlijke
gesprekken van het rijk met een aantal sterk achterlopende gemeenten en regio's
en met de in die werkgebieden werkzame corporaties. Tevens vond in september
2002 ambtelijk overleg van het ministerie van VROM plaats met een aantal grote
woningcorporaties over het aanbieden van huisvesting voor vergunninghouders.Op het terrein van de uitplaatsing heeft het COA de aanbevelingen uit
het door een onderzoeksbureau opgesteld rapport «Evaluatieonderzoek
uitplaatsingsproces statushouders» geïmplementeerd. Zo houdt het
COA geen rekening meer met door gemeenten te stellen nadere voorwaarden. Tevens
zijn de plaatsingscriteria ten behoeve van de huisvesting van vergunninghouders
aangescherpt. Bovendien stimuleert het COA de vergunninghouder om zelf huisvesting
in een gemeente te zoeken. Deze huisvesting telt overigens mee voor de taakstelling.
Voor de koppeling van vergunninghouders met woonruimte is een effectieve methode
voor zowel de gemeenten als het COA ontwikkeld, de zogeheten contingentsgewijze
uitplaatsing. Hierover heeft de VNG in samenwerking met het COA in september
2002 tien regionale voorlichtingsbijeenkomsten gehouden, waarbij tevens de
noodzaak van het tijdig realiseren van de taakstellingen is besproken.De gemeenten en andere ketenpartners zijn in de gezamenlijke circulaire
van 9 december 2002 van de ministers van VROM en V & I over de (aanvullende)
huisvestingstaakstelling voor de eerste helft van 2003 geïnformeerd.
Voor deze periode behoefde aan de gemeenten geen aanvullende taakstelling
te worden opgelegd. Gewezen is op de zorgelijke situatie bij de huisvesting
van vergunninghouders: de taakstelling voor de tweede helft van 2002 is slechts
ten dele gerealiseerd, terwijl bovendien de in voorgaande perioden opgelopen
achterstand niet is ingelopen. Met name de achterlopende gemeenten zijn aangesproken
op de noodzaak gedurende de eerste helft van 2003 een inhaalslag te realiseren
teneinde de in mei 2002 afgesproken doelstelling om de opgelopen achterstand
binnen één jaar in te lopen, na te komen.Gezien de langdurige achterstand bij de realisatie van de huisvestingstaakstellingen
heeft de minister van VROM de provincies en Kaderwetgebieden opgeroepen het
toezicht op de gemeenten te verscherpen. De inspectie van VROM is in januari
2003 gestart met het project «toezicht huisvesting vergunninghouders»,
waarbij de toezichthouders gewezen zijn op hun bevoegdheden en verplichtingen
voor het tijdig realiseren van de taakstellingen en op het inlopen van de
ontstane achterstanden bij de in aanmerking komende gemeenten in hun werkgebied.
Er is een concreet traject richting gemeenten afgesproken om uitvoering te
geven aan de ambitie van het rijk om de achterstand gedurende het eerste half
jaar van 2003 te hebben ingelopen. In het eerste halfjaar van 2003 zijn door de gemeenten 4 620 vergunninghouders
gehuisvest. Geconstateerd moet worden dat de gevraagde inhaalslag slechts
ten dele is gerealiseerd. Doordat de gemeenten onvoldoende woonruimte hebben
geleverd, is de afspraak uit het bestuurlijk overleg van mei 2002 in beperkte
mate gestand gedaan.Op 1 juli 2003 was sprake van een achterstand van nog 3 530 te leveren
huisvestingsplaatsen.De (aanvullende) huisvestingstaakstelling voor de tweede helft van het
jaar 2003 is inmiddels door de minister voor V & I, mede namens de minister
van VROM, per circulaire aan de gemeenten en andere ketenpartners bekend gemaakt.
Het gaat gedurende deze periode om de huisvesting van 3 700 vergunninghouders.
De gemeenten zijn dus gedurende de tweede helft van 2003 gehouden zowel deze
taakstelling te realiseren als ook de nog bestaande achterstand in te lopen:
sprake is dus van een huisvesting van ruim 7 200 personen in de periode
van 1 juli 2003 tot en met 31 december 2003. Het project van de VROM-inspectie
zal worden geïntensiveerd.Op 1 september 2003 zullen de ministers van VROM en voor V & I opnieuw
bestuurlijk overleg met de VNG en het IPO houden, waarbij over de manifeste –
onvoldoende -resultaten met betrekking tot de huisvesting van vergunninghouders
gesproken zal worden met als doel te komen tot nadere concrete afspraken ter
zake de noodzakelijke tijdige en volledige realisering van de huisvestingstaakstelling.7.5 Godsdienst en levensovertuigingGodsdienst en levensovertuiging zijn geen voorwerp van integratiebeleid
maar vormen wel een belangrijke omgevingsfactor ten aanzien van het integratieproces
in Nederland (zie TK 1999–2000 26 333, nr. 13). De Nederlandse
bevolking telt ruim 900 000 moslims. Onder andere door het optreden van
de politieke islam en het islamitisch terrorisme in verschillende delen van
de wereld geeft hun positie in de westerse samenleving aanleiding tot brede
maatschappelijke discussies. Dit heeft ook ons land niet ongemoeid gelaten.
De radicale islam kan een hindernis vormen voor de integratie van minderheden
met een islamitische achtergrond. Daarbij moet overigens wel worden bedacht
dat de overgrote meerderheid van de hier levende moslims zich altijd een tegenstander
heeft getoond van geweld en onverdraagzaamheid. Dialoog en bewustwording blijven
noodzakelijk om de binding tussen de moslimgemeenschap en de Nederlandse samenleving
te versterken. Teneinde het beleid gericht op de integratie van de moslimgemeenschap
concreter vorm te geven is een onderzoek in uitvoering naar de verschillende
vormen van godsdienstige betrokkenheid van moslims (naar aanleiding van de
motie van het kamerlid Azough). De resultaten van dit onderzoek komen in december
van dit jaar ter beschikking.Inburgering geestelijke bedienarenDe berichten in de media over controversiële uitlatingen van islamitische
geestelijken onderstrepen nog eens de noodzaak dat geestelijke bedienaren
en andere leidende personen van godsdienstige en levensbeschouwelijke organisaties
doordrongen moeten zijn van de wet- en regelgeving en van de heersende maatschappelijke
opvattingen en leefstijlen. Het kabinet onderkent het grote maatschappelijke
belang hiervan. Door een wijziging van de Wet inburgering nieuwkomers zijn
geestelijke voorgangers en godsdienstleraren die van buiten de Europese Economische
ruimte vanaf 1 januari 2002 nieuw in ons land verblijf hebben gekozen,
verplicht tot het volgen van een inburgeringsprogramma. In het afgelopen jaar
hebben 18 geestelijke bedienaren succesvol deze inburgeringscursus afgerond.Adviescommissie ImamopleidingenOm te bereiken dat in het bijzonder de islamitische gemeenschappen in
ons land kunnen beschikken over imams, die geworteld zijn in de Nederlandse
samenleving, is in het parlement de vraag naar de wenselijkheid van een imamopleiding
in Nederland aan de orde geweest. De bepaling van de feitelijke behoefte aan
imamopleidingen, het initiatief tot oprichting en de inrichting van zo'n opleiding
moeten blijven waar zij thuishoren. Namelijk bij het geestelijk genootschap
zelf. Bij een gebleken belang van algemeen maatschappelijke aard zijn de overheden
gerechtigd deze genootschappen aan te sporen tot zo'n initiatief en om hen
ondersteuning aan te bieden. Het ligt evenwel niet op de weg van de overheid
om zich in te laten met de inhoud van een dergelijke opleiding.Verschillende kabinetten hebben meermalen bij islamitische organisaties
erop aangedrongen, terzake de nodige initiatieven te nemen. De toenmalige
minister voor Grote Steden- en Integratiebeleid heeft tezamen met de toenmalige
minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen een advies gevraagd aan een
commissie onder voorzitterschap van mr. J. de Ruiter met betrekking
tot behoefte aan imamopleidingen in Nederland. Daarbij moet de commissie ook
bezien welke de criteria zijn om imamopleidingen op dezelfde wijze te ondersteunen
als gebruikelijk is voor opleidingen van andere geestelijke bedienaren. Dit
advies wordt eind 2003 verwacht.Contactorgaan MoslimsOp 6 juli 2002 heeft de voorbereidingscommissie CMO overeenstemming bereikt
over een basisdocument ter oprichting van een «Contactorgaan
Moslims en Overheid». De status van het «Basisdocument»
kan worden omschreven als een voorstel aan de besturen van deelnemende organisaties
om tezamen een CMO formeel op te richten en als lid toe te treden. Naar het
zich laat aanzien zullen zeven landelijke soennitische organisaties toetreden.
De aanbieding van dit rapport markeert het einde van een twaalf jaar durende
voorgeschiedenis.De discussie over religie en de positie van moslims in Nederland is niet
los te zien van internationale en Europese ontwikkelingen die zich voor doen
wanneer men spreekt over integratie- en immigratiebeleid. Zo spelen overal
in West Europa dezelfde vraagstukken over de rol van religie in een seculiere
samenleving en in de democratische rechtstaat. Het gaat dan onder andere over
de hoofddoekjeskwesties, de emancipatie van moslims en de opvattingen van
radicale imams. Het standpunt in Nederland ten aanzien van godsdienst en levensovertuiging
is gestoeld op de scheiding tussen kerk en staat. In de brief van de minister
voor- Grote Steden- en Integratiebeleid van 10 december 1999 wordt een beschouwing
gegeven over godsdienst en levensbeschouwing in het licht van het integratiebeleid
(TK 1999–2000 26 333, nr. 13). De hoofdlijn van deze beschouwing
is dat het overheidsbeleid, en in het bijzonder het integratiebeleid, zeer
consequent en meer dan voorheen rekening moet houden met invloeden van levensbeschouwelijke
aard in Nederland. Gelijkwaardigheid en wederzijds respect zijn hierin sleutelbegrippen.
Vanuit welk waardensysteem burgers hun leven betekenis geven, is hun zaak,
zolang zij hun handelen maar toetsen aan de algemeen geldende normen. Een
onderscheid dient gemaakt te worden tussen het beleven van een levensbeschouwing
in Nederland en de ontwikkeling van het op extreme wijze uitdragen van een
ideologische visie die gebaseerd is op religie. Daarbij zijn
de aard van de uitlatingen, de onderlinge samenhang en de (religieuze, historische
en maatschappelijke) context waarbinnen zij zijn gedaan, van groot belang.
Uitgangspunt hierbij is het in de Grondwet vastgelegde artikel 7 inzake de
vrijheid van meningsuiting. De overheid heeft ten aanzien van de achtergronden
en uitgangspunten van godsdienst of levensbeschouwelijke stromingen geen mening.
De overheid kan alleen ingaan op de praktische gevolgen van de manifestaties
van die visies wanneer die invloed hebben op verhoudingen tussen burgers en
op de vrijheid die de maatschappij aan haar burgers garandeert.7.6 AntillianenHet jaar 2002 is het tweede uitvoeringsjaar van de «Bijdrageregeling
Antillianengemeenten». In dit kader versterken zeven gemeenten met relatief
veel inwoners van Antilliaanse herkomst tot en met 2004 hun beleid ten aanzien
van Antilliaanse jongeren. Doel is: het verbeteren van de integratie en de
positie van Antilliaanse jongeren door maatregelen op het gebied van opvang,
begeleiding en scholing. Net als bij het «Preventiebeleid 2001–2004»
gelden ook hier «gemeentelijke regierol», «participatie
van de doelgroep», «gesloten ketenbenadering» en «structurele
inbedding» als kernbegrippen. Over de voortgang van de activiteiten
in de zeven zogenoemde «Antillianengemeenten» in de jaren 2001en
2002 wordt najaar 2003 aan de Tweede Kamer gerapporteerd.De zeven Antillianengemeenten dienen hun eindrapportage uiterlijk 1-10-2005
in. De ervaringen die onder deze stimulerende maatregel worden opgedaan zullen
zo veel mogelijk ingebed worden in het reguliere gemeentelijk jeugdbeleid.In 2002 werden in het kader van de Experimentele stimuleringsregeling
opvang en integratie Antilliaanse jongeren, zeven subsidieverzoeken
voor lokale opvangprojecten gehonoreerd. Het betreft hierbij een geïntegreerd
aanbod van educatie, werk, huisvesting en maatschappelijke begeleiding. Met
deze projecten worden circa 120 wooneenheden gerealiseerd voor kansarme jonge
Antillianen in de leeftijdsgroep van 16–25 jaar. De opvangprojecten
worden gerealiseerd in de gemeenten Tilburg, Eindhoven, Schiedam, Capelle
aan den IJssel, Den Helder, Groningen en Dordrecht.De opvangprojecten dienen jaarlijks te rapporteren over de aantallen geplaatste
jongeren. Daarnaast dienen ze aan te geven op welke wijze de voorzieningen
na afloop van de projectperiode aan de jongeren zullen worden aangeboden.
Participatie vanuit de lokale Antilliaanse gemeenschap in de opzet en uitvoering
van deze opvangprojecten is van groot belang voor een succesvol verloop.7.7 Marokkaanse jongerenOm op lokaal niveau problemen met Marokkaanse jeugd mee te helpen oplossen
werd op 11 maart 2002 voor 2 jaar het «Marokkaans-Nederlands Interactieteam
Jeugd» geïnstalleerd (Instellingsbesluit in
Staatscourant 3 mei 2002, nr. 84). Het accent van de werkzaamheden
van dit team ligt op het bevorderen van de interactie tussen gemeentebesturen,
relevante instellingen en groepen behorend tot de Marokkaans-Nederlandse gemeenschap.
Het team kan voorstellen doen, bemiddelen tussen partijen en oplossingen aandragen
voor problemen met Marokkaanse jeugd.Het afgelopen jaar heeft het team geadviseerd en bemiddeld in onder meer
Den Haag, Gouda, Zandvoort, Ede, Venlo, Helmond, Groningen, Maassluis en Gorinchem.
Daarnaast zijn 30 Marokkaanse politiefunctionarissen geconsulteerd
en is gesproken met Marokkaanse sleutelfiguren over recrutering en de rol
die zelforganisaties kunnen hebben in het voorkomen ervan. Ook is de ontwikkeling
van een voorlichtingsfilm voor Marokkaanse jongeren met politie/justitiecontacten
in gang gezet, en wordt momenteel een overzicht van best practices van lokale
activiteiten/initiatieven ten aanzien van Marokkaanse jeugd opgesteld. Verder
vraagt het team op symposia en in debatten structureel en actief aandacht
voor bevordering van participatie van de Marokkaanse gemeenschap in lokaal
beleid en lokale activiteiten en voor empowerment van jongeren. Achter de
schermen zijn vele gesprekken gevoerd met diverse vertegenwoordigers van de
media over berichtgeving met betrekking tot de Marokkaanse gemeenschap in
relatie tot maatschappelijke verantwoordelijkheid. En tot slot is op 14 februari
2003 een uitverkocht en zeer succesvol congres georganiseerd samen met en
in «De Balie» in Amsterdam over stigmatisering en wat daartegen
te doen is. Het team blijft actief tot medio 2004.7.8 RemigratiebeleidDe Remigratiewet richt zich op personen uit de doelgroepen van het integratiebeleid,
die zich in het land van herkomst willen vestigen, maar dat niet zelf kunnen
bekostigen. Personen, jonger dan 45 jaar, kunnen in aanmerking komen voor
de basisvoorziening (reis- en bagagekosten). Uitkeringsgerechtigde personen
vanaf 45 jaar, kunnen bovendien in aanmerking komen voor de periodieke
remigratie-uitkering. In beginsel gaat het om personen, die niet over de Nederlandse
nationaliteit beschikken of die bereid zijn daarvan zo spoedig als mogelijk
afstand te doen.Tot de doelgroep behoren: ex-Joegoslaven, Kaapverdianen, Marokkanen, Surinamers,
Tunesiërs, Turken, vluchtelingen en asielgerechtigden, Grieken, Italianen,
Portugezen, Spanjaarden en Molukkers.Het nieuwe kabinet heeft in het Hoofdlijnenakkoord het voornemen geuit
om de Remigratiewet in te trekken. Daartoe zal een wetsvoorstel aan de Kamer
aangeboden worden. Het kabinet streeft op het terrein van immigratie en integratie
in de komende periode naar een herverdeling van verantwoordelijkheden tussen
overheid en burger. Het kabinet beschouwt remigratie als een eigen verantwoordelijkheid
van de burger. Het wetsvoorstel tot intrekking van de Remigratiewet voorziet
overigens in overgangsrecht. Dit houdt in, dat reeds bestaande aanspraken
op de langlopende voorzieningen van de Remigratiewet worden geëerbiedigd.
Het betreft hier circa 7000 bestaande aanspraken. Toelichting bij het interdepartementaal overzicht integratiebeleid
etnische minderhedenAlgemeenIn het interdepartementaal overzicht integratiebeleid etnische minderheden
zijn opgenomen de specifieke maatregelen op het gebied van het integratiebeleid
etnische minderheden. Daarnaast zijn opgenomen die algemene maatregelen, waarbij
expliciete beleidsdoelstellingen op het terrein van het integratiebeleid etnische
minderheden zijn geformuleerd in de begroting, in beleidsnota's of in de integratiemonitor.
Het gaat hierbij om rijksgelden, d.w.z. bedragen die deel uitmaken van de
Rijksbegroting. De bedragen die zijn opgenomen in het interdepartementaal
overzicht vormen in een aantal gevallen een deel van een groter totaalbudget
op het begrotingsartikel uit de Rijksbegroting, waarnaar in het interdepartementaal
overzicht wordt verwezen. De gevolgen van het hoofdlijnenakkoord zijn in dit
overzicht zoveel als mogelijk verwerkt.IndelingDe beleidsmaatregelen zijn geclusterd naar een vijftal beleidsterreinen
om de samenhang tussen de beleidsmaatregelen van de verschillende ministeries
inzichtelijker te maken: Inburgering en huisvesting, arbeid en werkgelegenheid,
jeugd (en veiligheid), onderwijs, overig beleid.Per beleidsmaatregel zijn opgenomen:• omschrijving van het (operationeel) doel van het artikel waar de
maatregel deel van uitmaakt;• artikelnummer en departement dat de maatregel uitvoert;• omschrijving van de maatregel;• omschrijving van het beoogd effect;• stand volgens de ontwerpbegroting 2004 van de ramingen 2003.• meerjarenramingen voor de jaren 2004 tot en met 2008 volgens de
ontwerpbegroting 2004;• een kolom met het percentage (perc) dat aangeeft welk deel van
de genoemde middelen bestemd is voor of naar verwachting terecht komt bij
(beleid gericht op) etnische minderheden;• de kolom «toelichting» geeft indien nodig een toelichting
op de maatregel, de bedragen of de wijze waarop het bovengenoemde percentage
is berekend of geschat.TenslotteEen aantal maatregelen in het interdepartementaal overzicht is onderdeel
van een groter pakket aan maatregelen dat is opgenomen in een artikel van
de Rijksbegroting. De bedragen die worden genoemd in het interdepartementaal
overzicht zijn in dat geval slechts een deel van de totaalbedragen in de begrotingsartikelen
waarnaar wordt verwezen. Hetzelfde kan zich voordoen bij de in het interdepartementaal
overzicht genoemde doelstellingen en effecten.Maatregelen van de verschillende ministeries zijn niet altijd gericht
op dezelfde doelgroep. Zo is er een verschil tussen «etnische minderheden»,
«allochtonen», «culturele minderheden», de doelgroep
van de WIN, etc. Dat betekent dat het in het overzicht genoemde percentage
betrekking kan hebben op verschillende doelgroepen, hetgeen de onderlinge
vergelijkbaarheid vermindert. In de kolom «toelichting» wordt
hieraan bij een aantal maatregelen aandacht besteed.Voor specifiek beleid kan er vanuit gegaan worden dat het percentage bestemd
voor etnische minderheden 100% is. Voor algemeen beleid ligt dat
moeilijker. In sommige gevallen zijn streefcijfers bekend, in andere gevallen
zijn outputmetingen gedaan of is een andere methode gehanteerd om tot een
schatting te komen. Deze getallen zullen echter met enige omzichtigheid moeten
worden gehanteerd en kunnen niet als harde cijfers worden gebruikt. In de
kolom «toelichting» wordt, waar nodig, aangegeven hoe dit percentage
tot stand is gekomen. Interdepartementaal
overzicht integratiebeleid etnische minderheden (bedragen x € 1 000)Doel/operationele doelstellingDep. artikelMaatregelBeoogd effect 2004    2003Toelichting    2003Totaal2005200620072008% Inburgering en huisvesting           Personen uit minderheden zijn toegerust met de vaardigheden
en middelen die nodig zijn om deel te kunnen nemen aan de samenleving,Jus 6.4.2 in 2003; daarna 6.4.5Gemeenten faciliteren om inburgeringsprogramma's uit te voerenEffectieve uitvoering van de wet inburgering nieuwkomers177 397117 89194 48491 61591 61591 615100%De doelgroep van de WIN is ruimer dan etnische minderheden. Voor
de definitie wordt verwezen naar artikel 1, lid a van de WIN.om te kunnen concurreren op de verschillende maatschappelijke
markten en om een zelfstandig bestaan op te bouwenBZK 9.3 t/m 2003; jus 6.4.1 in 2003; daarna 6.4.5Gemeenten krijgen op basis van oudkomersregelingen budgetten om meerjarenplannen
uit te voerenGemeenten in staat stellen een oudkomersbeleid
te voeren103 23492 51095 74199 59786 69789 697100%Deze middelen worden via oudkomers-regelingen aan gemeenten verstrekt.
Voor de G25 gaat dit tot en met 2003 deels via de GSB Sociale pijler.            Toenadering tussen minderheden en autochtonen, d.w.z.
het bereiken van wederzijdse communicatie en acceptatie op basis van een minimale
consensus over gemeenschappelijke waarden en normenJus 6.4.3 in 2003; daarna 6.4.6Integratie in de buurt en huisvesting: – beleidsvoornemens uit de brief
van de ministers van VROM en V en I en eerste huisvesting vergunninghouders
via taakstellingssystematiek en bemiddeling door het COA; – Rijksbijdrage
(lumpsum) aan de gemeenten voor ex-VVTV'ers die nog recht hebben op zorg op
grond van de Invoeringswet Vreemdelingenwet 2000Negatieve effecten segregatie tegengaan; verdere segregatie voorkomen;
alle statushouders worden gehuisvest De gemeenten financieel in staat stellen
de op grond van de wet verplichte zorg te bieden aan ex-VVTV'ers in procedure25 63911 5052 366498498498100%De
minister voor V en I heeft een coördinerende rol. 95% van de taakstellingen
tot en met 2002 is gerealiseerd. De verlaging in de ramingen is het gevolg
van de invoering Vreemdelingenwet 2000 en de gelijktijdige afschaffing van
de Zorgwet VVTV. De financiële afwikkeling van de Zorgwet zal naar verwachting
nog enige jaren in beslag nemen.            Arbeid & werkgelegenheid           Het ontwikkelen en onderhouden van personeels- en
organisatiebeleid voor de rijkssector, zoals neergelegd in de nota MPR.BZK 11.4–
Doorstroom allochtonen binnen departement; – Interculturele selectie
bij de Rijksoverheid; – Minderheden/vluchtelingen en overheidsmanagement.Doorstroom van minderheden zowel zittend als komend
in hogere functieschalen bij de Rijksoverheid.10000000              Ondersteunen/bevorderen dat de brandweer zijn wettelijke
taken kan uitoefenen, waarbij het verbeteren van het prestatievermogen een
belangrijk element is. BZK 3.2Momenteel wordt er een nulmeting gedaan. Vervolgens zullen pilots, taakstellingen
en concrete plannen worden ontwikkeld.Vergroting
aandeel minderheden bij de Brandweer.pmpm000  Voor diversiteitsbeleid
brandweerpersoneel (BZK, artikel 3.2) is in 2003 € 440 000 beschikbaar
en in 2004 € 400 000. Naast vergroting aandeel minderheden bij de
brandweer gaat het hier ook om vergroting aandeel vrouwen.            Personen uit minderheden zijn toegerust met de vaardigheden
en middelen die nodig zijn om deel te kunnen nemen aan de samenleving, om
te kunnen concurreren op de verschillende maatschappelijke markten en om een
zelfstandig bestaan op te bouwen.Jus 6.4.1 in
2003 ; daarna 6.4.5Stimuleren duale trajecten
werk in inburgering; stimulering interculturalisatie van het personeelsbeleid
in ondernemingen; project lokaal arbeidsmarktbeleid; experimenten etnisch
ondernemerschap.Verbetering van de arbeidsmarktpositie
van etnische minderheden.600607553553553553100%             Vergroten van de netto-arbeidsparticipatie van etnische
minderheden.SZW 2Wet SAMENIndividuele ondernemingen stimuleren
tot het voeren van een multicultureel personeelsbeleid.10000000100%Bedrijven worden o.m. via de website www.wet
samen.nl ondersteund bij het voeren van intercultureel personeelsbeleid;
De wet loopt af op 31 december 2003. Na de zomer van 2003 wordt beslist over
de vormgeving van vervolgbeleid.            Vergroten van de netto-arbeidsparticipatie van etnische
minderheden.SZW 2Stimuleringsprojecten allochtone groepen (SPAG)Gemeenten subsidiëren en ondersteunen om, de arbeidskansen van allochtonen
te verbeteren via een projectmatige aanpak gericht op activering en begeleiding
naar werk of scholing.3 63000000100%Met ingang van 1 mei 2001 ingezet
voor zowel jongeren als ouderen uit diverse minderheidsgroepen. Ook is de
doelgroep niet langer beperkt tot bijstandsgerechtigden, maar kunnen ook WAO-ers
of niet-uitkerings-gerechtigden aan de projecten deelnemen. Het project loopt
tot medio 2004.            Vergroten van de netto-arbeidsparticipatie van etnische
minderheden. (Voor de periode '98 – '02 gold de doelstelling het verschil
in werkloosheid tussen autochtonen en allochtonen te halveren. Dit betekende
de werkloosheid onder allochtonen terug brengen tot ten hoogste 10%). In de
Sociale Nota 2003 is als nieuwe doelstelling opgenomen de arbeidsparticipatie
te verhogen tot 54% in 2005 (jaarlijkse toename met .75 procentpunt). Terwijl
wat betreft de werkloosheid de etnische minderheden niet onevenredig mogen
worden getroffen door verslechtering van de arbeidsmarkt.SZW 2Bureau Ruim Baan voor MinderhedenDe projectorganisatie Ruim Baan voor Minderheden ondersteunt
de 110 grote ondernemingen waar convenanten mee gesloten zijn bij het realiseren
van gemaakte afspraken t.a.v. het multicultureel personeelsbeleid en de in-
en doorstroom van etnische minderheden.545300    100%In maart 2002 hebben
de toenmalige ministers Vermeend en Van Boxtel de laatste convenanten gesloten
met grote ondernemingen. Het totaal aantal is daarmee op 110 uitgekomen. De
looptijd van het convenant is verlengd tot juni 2004.            Vergroten van de netto-arbeidsparticipatie van etnische
minderheden.SZW 2Stuurgroep Hoger opgeleide vluchtelingenEen landelijke
stuurgroep coördineert activiteiten in de keten van toeleiding/reïntegratie
gericht op het realiseren van verbetering van registratie en overdracht van
gegevens, snellere en betere waardering diploma's (IDW) en competenties (EVC)
en meer maatwerk bij de vormgeving van (duale) programma's.15000000 De werkloosheid onder vluchtelingen blijkt beduidend hoger dan bij andere
groepen. Onder de vluchtelingen bevinden zich relatief veel hoger opgeleiden
die hun opleiding buiten Nederland hebben doorlopen. De helft van de werkende
vluchtelingen werkt echter in banen onder hun niveau.            Vergroten van de netto-arbeidsparticipatie van etnische
minderheden.SZW 2De Commissie participatie van vrouwen uit etnische minderheidsgroepen (PaVEM)De commissie Participatie van Vrouwen uit Etnische
Minderheidsgroepen (PaVEM) gaat gemeenten ondersteunen om de maatschappelijke
en arbeidsparticipatie van vrouwen uit etnische minderheidsgroepen te bevorderen.8481 200    100%Deze activiteit vloeit voort
uit de reactie van het Kabinet op de aanbevelingen die de commissie AVEM in
maart 2002 heeft uitgebracht. De commissie bestaat naast voorzitter Rosenmöller
uit: Hare Koninklijke Hoogheid Prinses Máxima der Nederlanden, oud-voorzitter
van MKB-Nederland Hans de Boer, Lilian Callender (directeur bij INHOLLAND
Hogeschool), oud-minister Hans Dijkstal en Yasemin Tümer (managing director
bij KPMG).            Vergroten van de netto-arbeidsparticipatie van etnische
minderheden.SZW 2Sluitende aanpak / Agenda voor de toekomstEvenredige
participatie van minderheden in sluitende keten van reïntegratie.pmpmpmpmpmpm50%Met de G4 en de G26 zijn afspraken
gemaakt over evenredige uitstroom uit de Abw en het ontwikkelen van duale
trajecten.            Jeugd (en veiligheid)           Het bevorderen van een adequaat integraal veiligheidsbeleid
als bedoeld in het VIP.BZK 4.2Ondersteuning van gemeenten bij vormgeven van lokaal jeugdbeleid (inzet Van
Montfransgelden voor het VNG-project Lokaal Jeugdbeleid).Gemeenten besteden in de integrale aanpak nadrukkelijk aandacht aan jeugd
en veiligheid.1 3611 3611 3611 3611 361 33%In 2004 gaat het Centrum voor Criminaliteitsbestrijding en Veiligheid van
start. Bij hun werkzaamheden worden tevens betrokken de produkten van het
project Lokaal Jeugdbeleid met aandacht voor allochtone jongeren.            Verbeteren prestatievermogen van de politie.BZK 2.4Specifieke uitkering
aan de politiekorpsen ter voorkoming en bestrijding van jeugdcriminaliteit
en geweld (Bolkesteingelden).Gemeenten besteden
in de integrale aanpak nadrukkelijk aandacht aan jeugd en veiligheid11 34511 34511 34511 34511 345 33%In 2001 is door de Inspectie Politie een rapport over de politiële jeugdtaak
uitgebracht. Obv de uitkomsten is besloten de gelden in geoormerkte vorm voort
te zetten tot in elk geval 2004. Hoe het budget daarna wordt ingezet is afhankelijk
van de uitkomsten van de evaluatie die in 2004 zal worden gehouden.            Het stimuleren van de grote steden tot het nemen
van maatregelen op het terrein van sociale integratie en veiligheid onder
meer op grond van de regeling sociale integratie en veiligheid G25BZK 9.3Ondersteuning van gemeenten
via derden op het gebied van jeugd en veiligheidVerbetering van de situatie in de grote steden met betrekking tot sociale
integratie en veiligheid31 85631 85631 85631 85631 856 33%Een derde van het budget wordt toegekend op basis van het aantal
allochtone jongeren. Het betreft hier de Van Montfransgelden voor de G25.            Personen uit minderheden zijn toegerust met de vaardigheden
en middelen die nodig zijn om deel te kunnen nemen aan de samenleving, om
te kunnen concurreren op de verschillende maatschappelijke markten en om een
zelfstandig bestaan op te bouwen.Jus 6.4.1 in
2003; daarna 6.4.5Inbedding gemeentelijk preventiebeleid;
stimulering taalontwikkeling in voor- en vroegschoolse periode; mentoring;
internaatachtige voorzieningen.Voorkomen van marginalisering
en criminaliteit onder jongeren van allochtone afkomst; evenredige deelname
van jongeren aan de verschillende vormen van onderwijs door vermindering van
de taalachterstand.22 56021 154311283283283100%             Landelijk en structureel implementeren van individuele
trajectbegeleiding voor minderjarigen als justitiële afdoeningsmodaliteit
gericht op het leveren van een bijdrage aan het verminderen van recidive c.q.
het tegengaan van het opbouwen van een criminele carrière.Jus 3.4.8 In 2004ITB-Criem en harde kern: Individuele trajectbegeleiding (itb) voor jeugdigen
uit etnische minderheidsgroepen.Terugdringen van
recidive van strafbare feiten en voorkomen van criminele carrière.8 4288 5608 5748 5818 581 100%De middelen komen ten goede aan de gezins/voogdij-instellingen, afdelingen
jeugdreclassering die belast zijn met de uitvoering van itb voor minderjarigen
in de steden.            Het beter afhandelen van zaken die betrekking hebben
op allochtone gezinnen door de Raad voor de Kinderbescherming, door het ontwikkelen
van een multiculturele organisatie en het houden van een geïntensiveerd
cliëntencontact.Jus 3.4.1, 3.4.5, 5.1.6 Info
bij DFEZWerklastverlichting en methodiekontwikkeling
('werken met allochtone cliënten') Raad voor de Kinderbescherming t.b.v.
allochtonen. Betere afhandeling van zaken die
betrekking hebben op allochtone gezinnen2 2692 2692 2692 2692 269 100%Ten behoeve van het interculturalisatiebeleid
(waar werklastverlichting en methodiekontwikkeling onderdeel van uitmaakt)
is een Meerjarenbeleidsplan Interculturalisatie 2001–2006 verschenen.
Onderdeel van dit plan is het ontwikkelen van een monitoring en evaluatie-instrumentarium.            Het project heeft als doel het normen en waardendebat
over de invulling van het begrip burgerschap binnen de moslimgemeenschap te
stimuleren. Uitgangspunt is dat de islam aangewend kan worden om integratie
in de Nederlandse samenleving en burgerschap te bevorderen. Accent ligt op
gedeelde waarden en normen.JusProject «Islam en Burgerschap»Stimuleren
van een verdergaande bewustwording onder moslims van diverse aspecten van
burgerschap; bijdragen aan een goede samenwerking tussen moslimorganisaties
op lokaal niveau, de lokale overheid en andere maatschappelijke instellingen.pmpmpmpmpm 100%Het betreft in casu de kosten van
het centrale apparaat voor het 2e jaar van 2e project van Islam en Burgerschap(I&B
II). Dit project loopt van 1 maart 2001 t/m februari 2003. Tot 1 januari 2004
wordt dit gefinancierd middels een overgangssubsidie.             Ontwikkelen van een planmatige, wijkgerichte aanpak
van maatschappelijke uitval, psychosociale problemen, onderwijsachterstanden
en jeugdcriminaliteit.Jus 3.1.12 In 2004Communities that care (ctc) en opvoedingsondersteuning
en ontwikkeling op wijkniveau (O&O)a) terugdringen van probleemgedrag als geweldpleging en problematisch druggebruik
(= uiteindelijke doel van CtC) b) terugdringen van risicofactoren en bevorderen
van beschermende factoren (bijv. verbetering van gezinsmanagement) c) verbetering
van beleidsproces en uitvoering c.q. rationalisering van het jeugdbeleid door
gemeenschappelijke taal en gebruik van instrumenten.1 5201 4851 4881 4891 4891 489> 50%Uit de beschikbare
middelen worden de projectleiders in de betreffende steden gefinancierd. De
punten a en b bij doelstelling zijn te beschouwen als permanente processen
waarbij «het bereikt zijn van het doel» moeilijk in tijd is uit
te drukken. De resultaten van c beginnen al zichtbaar te worden.             VWS 3.1.5  1 000538629   +/- 50%T.a.v. CtC.
De 4 pilots 1999–2002 zijn verlengd met 1 jaar. Daarnaast is op basis
van het advies van de commissie Opstelten begonnen met «een kleine uitbreiding»
van 2 pilots voor de periode van 2003–2005. Het is belangrijk dat gemeenten
zelf de methode CtC kunnen inkopen, vooralsnog is dit ook de lijn na afronding
van de pilots. T.a.v. O&O. De projecten rondom O&O zijn in 2002 afgerond.            Onderwijs           Bestrijding voortijdig schoolverlaten.OC&W 4.3Regionale Meld- en Coördinatiefucntie
(RMC-functie)Teruggeleiding jongeren zonder startkwalificatie.10 55610 55613 05615 55615 55615 55632%Jaarlijks verschijnt de RMC-monitor.            Onderwijs gericht op maatschappelijk functioneren
en sociale redzaamheid, Nederlands als 2e taal en Voortgezet Algemeen Volwassenen
onderwijs.OC&W 4.2EducatieDoor het aanbieden van cursussen aan regionale
opleidingscentra worden volwassenen in staat gesteld hun sociale redzaamheid
te verhogen, hun beheersing van het Nederlands te vergroten of alsnog een
diploma dan wel deelcertificaat mavo havo-vwo te behalen (tweede kansonderwijs).234 616235 058235 275235 603236 305237 80430%Het percentage betreft het geschat aantal deelnemers NT-2.            Leermiddelen, NT-2, ICO, spijbel/opvangprojecten.OC&W 3.4Diverse
projectsubsidiesOndersteuning gemeenten en scholen.2 3971 2801 2801 2801 2801 280100%             Inlopen taalachterstand (op schoolniveau).OC&W 3.1CUMI-faciliteitenOndersteuning allochtone leerlingen.69 51671 66066 70063 50063 50063 500100%Periodiek
verschijnt de GOA-monitor met gegevens.            Het bieden van extra ondersteuning aan scholen in
achterstandssituaties via gemeentelijk beleid.OC&W 3.1Gemeentelijk Onderwijs
Achterstandenbeleid (voortgezet onderwijs)1. Reductie van de taalachterstand per leerling met 25% in 2006; 2. Stijging
van de deelname door risicogroepen aan kwalitatief goede programma's voor
VVE; 3. Reductie voortijdig schoolverlaten met 30%; 4. Toename met 4% van
deelname HAVO en VWO door allochtone leerlingen.14 49011 7468 4198 4198 4198 419100%Dit budget maakt
deel uit van het totale GOA-budget (po en vo). Dit budget is per 1-8-1998
gedecentraliseerd naar gemeenten. Periodiek verschijnt de GOA-monitor met
gegevens.            Geven van onderwijs in de taal van het land van herkomst.OC&W 3.1Faciliteitenregeling
OETProgrammaontwikkeling.2 000     100%Met ingang van augustus 2003 komt OET te vervallen.            Oplossen arbeidsmarktknelpunten voor scholen met
veel CUMI-leerlingen.OC&W 3.1Aanvullende vergoeding arbeidsmarktknelpuntenPersoneelsvoorziening Scholen met allochtone leerlingen.7 853     100%Periodiek verschijnt de GOA-monitor met gegevens.            Bevordering instroom/doorstroom uitstroom van allochtone
studenten in het hoger onderwijs.OC&W 6.2*Diverse projecten gericht op 12 thema's **Verhoging van de instroom, doorstroom en uitstroom van
allochtone studenten in het hoger onderwijs***3 052     100%* Betreft gezamenlijk budget HBO en WO. HBO is penvoerder. ** Programmalijnen
waarbinnen verschillende projecten worden uitgezet: effectieve leeromgeving,
flexibilisering, streefcijfers, vluchteling studenten, pabo's, regionale samenwerking,
implementatie, studentenbetrokkenheid, empowerment, internationale samenwerking,
ICT, kunst. *** Er is een doeltreffendheids-onderzoek uitgevoerd.            Bevorderen van de deelname van vluchtelingstudenten
in het hoger onderwijs en middelbaar beroepsonderwijsOC&W 7.2Stichting UAF steunpuntVersnelde in- door- en uitstroom van vluchtelingen in het hoger
onderwijs2 5652 5662 5662 5662 5662 566100%             Toegankelijkheid voor leerlingen met onderwijsachterstand
vergroten, waardoor betere ontplooiingskansen voor hen worden gerealiseerd.OC&W 1.1De gewichtenregeling
primair onderwijs verschaft basisscholen extra faciliteiten (formatie).Via de gewichten krijgen scholen ruimte voor extra formatie
om leerlingen in een achterstandssituatie betere ontplooiings-mogelijkheden
te bieden (leerlingen met het leerling-gewicht 1,9 (ouders van allochtone
afkomst én laag opleidingsniveau)).249 555246 669246 264242 910240 804240 900100%             Het ontwikkelen van instrumenten om feitelijke achterstand
te meten en adequate controle op de toepassing ervan.OC&W 1.1Om de ontwikkeling en voortgang van
leerlingen te kunnen meten kan gedacht worden aan het toetsen van leerlingen
in groep 1 van de basisschool en aan het eind van groep 4. Het kunnen meten van de ontwikkeling en voortgang van leerlingen01 00011 50019 50022 50022 500              Toegankelijkheid voor leerlingen met onderwijsachterstand
vergroten, waardoor betere ontplooiingskansen voor hen worden gerealiseerd.OC&W 1.1Het verschaffen
van extra faciliteiten voor speciale scholen voor basisonderwijs (SBaO) om
leerlingen in een achterstandssituatie betere ontplooiingsmogelijkheden te
biedenNormatief formatiebudget voor anderstalige
leerlingen waardoor betere ontplooiingskansen voor achterstandsleerlingen
gerealiseerd kunnen worden.15 44516 20916 71116 89817 05117 185100%             Toegankelijkheid voor leerlingen met onderwijsachterstand
vergroten, waardoor betere ontplooiingskansen voor hen worden gerealiseerd.OC&W 2.1Het verschaffen
van extra faciliteiten voor expertisecentra (scholen voor (voortgezet) speciaal
onderwijs) om leerlingen in een achterstandssituatie betere ontplooiingsmogelijkheden
te bieden.Idem16 58818 35518 95519 62420 19320 683100%             Het gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid (GOA-beleid)
heeft tot doel onderwijsachterstanden weg te werken, waardoor de toegankelijkheid
van het onderwijs voor leerlingen met een onderwijsachterstand wordt vergroot.OC&W 1.1Activiteiten
i.k.v. Gemeentelijk Onderwijsachterstandenbeleid betreffende het bieden van
extra ondersteuning aan scholen in achterstandssituaties via gemeentelijk
beleid.1. Reductie van de taalachterstand
per leerling met 25% in 2006; 2. Stijging van de deelname door risicogroepen
aan kwalitatief goede programma's voor VVE; 3. Reductie voortijdig schoolverlaten
met 30%; 4. Toename met 4% van deelname HAVO en VWO door allochtone leerlingen.186 631164 920118 247118 247118 247118 24775%Dit budget is per 1–8-'98 gedecentraliseerd naar de gemeenten. GOA heeft
ook betrekking op het voortgezet onderwijs. De middelen van het voortgezet
onderwijs maken deel uit van artikel 3; zie aldaar.            Leerlingen die uit het buitenland komen zo spoedig
mogelijk in het reguliere onderwijs laten ingroeien.OC&W 1.1Eerste opvang anderstaligen in zogenoemde
schakelklassen. Hier kunnen leerlingen, door om intensieve taalondersteuning,
worden voorbereid op ingroei in het reguliere onderwijs dat past bij hun leeftijds-
en ontwikkelingsniveau.Voldoende beheersing van
de Nederlandse taal, want dit is een noodzakelijke voorwaarde voor schoolsucces.02 0004 0007 00017 00017 000100%             Onderwijs in allochtone levende talen
(OALT) is er op gericht om: 1. allochtone leerlingen de eigen moedertaal te
leren zodat zij contact kunnen houden met de eigen cultuur. (buitenschools),
en 2. het bieden van taalondersteuning aan de groepen 1 t/m 4 (binnenschools).OC&W 1.1Activiteiten i.h.k.v. Onderwijs in Allochtone Levende Talen (OALT): 1. Aanbieden
lessen in taalondersteuning binnen kader GOA (groep 1 t/m 4 binnen schooltijd)
2. Aanbieden lessen in allochtone levende talen door scholen of buitenschoolse
instellingen (groep 5 t/m 8).Door kennis van de
eigen culturele achtergrond integreren en participeren allochtone leerlingen
zelfbewuster in de Nederlandse samenleving en wordt de culturele verscheidenheid
in Nederland behouden en bevorderd.73 36745 875    100%Met ingang van 1 augustus 2004 komt OALT te vervallen.            Het oplossen van arbeidsmarktknelpunten voor scholen
met meer dan 70% gewichtenleerlingen.OC&W
1.1Arbeidsmarktknelpunten primair onderwijs.Vanaf 1 augustus 2001 zijn deze middelen toegevoegd aan
het schoolbudget. Scholen kunnen zelf bepalen hoe zij de middelen willen inzetten.nvt     75%1. Schatting van het aandeel minder-heden in de totale doelgroep
van de regeling. 2. Deze gelden zijn niet meer apart zichtbaar. Per augustus
2001 is € 7,9 miljoen structureel toegevoegd aan het schoolbudget.            Het doel van dit onderdeel van het onderwijskansenbeleid
is het verbeteren van de onderwijskansen van de kinderen die het meeste risico
lopen achter te blijven in het onderwijs binnen de kleinstedelijke en plattelandsgemeenten. OC&W 1.1De ontwikkeling
van een aanpak op maat voor scholen met een hoge concentratie aan onderwijsachterstandsproblemen.Kwaliteitsverbetering bij scholen met een hoog
percentage achterstandsleerlingen.9 3439 3439 3439 3439 3439 34375%1. Schatting van het aandeel minderheden
in de totale doelgroep van de regeling. 2. Alleen onderwijskansen kleinstedelijk
en plattelandsgemeenten is buiten GOA gehouden. Het overige OK-beleid is per
1 augustus 2002 in GOA opgegaan.            De toegankelijkheid van het onderwijs voor leerlingen
met een onderwijsachterstand te vergroten, door kinderen die binnen de GOA-doelgroep
vallen een betere entree te geven in het onderwijs.OC&W 1.1Bevordering van het Nederlandse taalonderwijs
in de VVE-leeftijd.Het effectief aanpakken van
taalachterstanden in de voor- en vroegschoolse fase.10 300     75%1. Schatting van het aandeel minderheden in de totale doelgroep van de regeling.
2. De overige VVE-middelen vallen sinds 1 augustus 2002 onder GOA.            De toegankelijkheid van het onderwijs voor leerlingen
met onderwijsachterstanden te verbeteren.OC&W
1.4Diverse projecten i.v.m. achterstanden
(GOA / OALT / Landelijk Steunpunt educatie Molukkers). Landelijke ondersteuning
aan gemeenten, onderwijs-begeleidingsdiensten en scholen voor primair onderwijs
bij verbetering taalonderwijs aan achterstandsleerlingen.Draagvlakvergroting; informatie en visievorming; implementatie taalbeleid
op school/groepsniveau; effectonderzoek; coördinatie.1 72291368270290290275%Schatting van het aandeel minderheden in de totale
doelgroep van de regeling.            Overig beleid           Het kabinet heeft voor de komende jaren
de volgende drie prioriteiten op het emancipatieterrein. Vrouwen uit etnische
minderheden behoren tot de doelgroep van het emancipatiebeleid. 1. Versterken
rechten en veiligheid; 2. Vergroten van de netto-arbeidsparticipatie en economische
zelfstandigheid; 3. Positieverbetering in besluit vorming en bestuur.SZW 12•
Plan van aanpak emancipatie en integratie • Conferentie Emancipatie en
integratie tijdens EU-voorzitterschap 2004 • Emancipatie -Subsidieregeling
Verder zal in de komende jaren actief worden meegewerkt aan het opstellen
van een Europees Verdrag ter voorkoming en bestrijding van mensenhandel. Er
zullen tevens pilots in samenwerking met gemeenten worden uitgevoerd ten behoeve
van de ontwikkeling van een Vrouwen Veiligheidsindex (VVI). De Taskforce Vrouwen,
Veiligheid en Conflict zal aandacht vragen voor geweld tegen vrouwen bij humanitaire
acties en vredesmissies, oorlogs- en conflictsituaties en in asielzoekerscentra
en de aandacht daarbij vooral richten op de mandaten, procedures en opleidingen
voor politie en militair personeel.Er zal een
plan van aanpak emancipatie en integratie van allochtone meisjes en vrouwen
worden opgesteld en een netwerk worden ontwikkeld. Emancipatie-subsidies zullen
worden ingezet om activiteiten van sociale partners en maatschappelijke organisaties
te ondersteunen. Het Kabinet zal een plan van aanpak opstellen ter verbetering
van de rechten en veiligheid van vrouwen (uitvoering motie Hirsi Ali). In
dit plan zullen concrete doelen en maatregelen worden opgenomen ter vermindering
van het geweld tegen vrouwen. Bijzondere aandacht zal worden gegeven aan de
wijze waarop in samenwerking met de allochtone gemeenschappen zelf cultureel
gelegitimeerde vormen van geweld als eerwraak en genitale verminking kunnen
worden voorkomen.1 0002 5002 5002 5002 5002 500 1. Versterken rechten en veiligheid; Jaarlijks
zijn ca. 200 000 vrouwen slachtoffer van mishandeling door de (ex-)partner.
Dit geweld komt veelvuldig in allochtone relaties en gezinnen voor. Vrouwenhandel,
gedwongen huwelijken en zwangerschappen, eerwraak en genitale verminking zijn
in Nederland een groeiend probleem. Het streven van het Kabinet is de emancipatie
en integratie van allochtone meisjes en vrouwen te bevorderen en het aantal
slachtoffers van geweld terug te dringen. 2. Vergroten
v/d netto-arbeidspartcipatie en economische zelfstandigheid; De arbeidsparticipatie
onder vrouwen van Turkse en Marokkaanse afkomst is lager dan 40%. De vrouwen
die werken hebben vaak een kleine deeltijdbaan. Het streven is de arbeidsparticipatie
te vergroten tot meer dan 65% en de economische zelfstandigheid tot meer dan
60% in 2010.           3. Positieverbetering
in besluitvorming en bestuur; De positie van allochtone vrouwen is
nog kwetsbaar. In besluitvorming en bestuur is in veel situaties nog lang
geen sprake van een evenredige vertegenwoordiging van allochtone vrouwen.            Evenwichtige representatie van verschillende bevolkingsgroepen
in aanbod, personeel en publiek van de media.OC&W 15Instellings- en projectsubsidies voor
STOA, lokale migrantentelevisie, taalonderwijs en inburgering op televisie.Meer multiculturele doelgroepprogramma's. Stimulering
diversiteitsbeleid bij media.3 6303 6303 6303 630  100%Daarnaast stimulering dmv wet- en regelgeving (publieke omroep) en werkingsfeer
fondsen op het terrein van omroep en pers. Valt onder het actieplan cultuurbereik.
Effecten worden jaarlijks gemonitord, bijv. via de monitor culturele diversiteit            Bevorderen van nieuwe persorganen voor culturele
minderheden.OC&W 15Stimuleringsregeling minderhedenbladen bij het Bedrijfsfonds voor de pers.Nieuwe persorganen voor culturele minderheden.681681681   100%Per aanvraag is maximaal € 113 445
beschikbaar per jaar.            Meer ruimte voor diversiteit in het culturele aanbod.OC&W 14Bijdrage
aan Phenix Foundation (ontwikkeling veelbelovend cultureel divers aanbod).Meer multicultureel aanbod en aandacht voor talentontwikkeling
(deze bedragen zijn inclusief de fondsen bijdragen).400400    100%Daarnaast instellingssubsidies aan culturele instellingen die cultureel divers
aanbod programmeren. Over de bedragen voor de jaren vanaf 2005 wordt besloten
in de nieuwe Cultuurnota. Valt onder het actieplan cultuurbereik. Effecten
worden jaarlijks gemonitord, bijv. via de monitor culturele diversiteit.            Bereik van een groter en breder publiek voor cultuur.OC&W 14Bijdrage
aan stedelijke en provinciale programma's cultuurbereik gericht op het bereiken
van nieuwe publieksgroepen waaronder allochtonen (onderdeel cultuurbereik).Een grotere deelname van allochtone publieksgroepen
en meer samenwerking instellingen.11 34511 345    100%Match gemeenten en provincies met een zelfde bedrag ten behoeve van dit doel.
Over de bedragen voor de jaren vanaf 2005 wordt besloten in de nieuwe Cultuurnota.
Valt onder het actieplan cultuurbereik. Effecten worden jaarlijks gemonitord,
bijv. via de monitor culturele diversiteit.            Bereik van een groter en breder publiek voor cultuur.OC&W 14Ontwikkeling
netwerk voor uitwisseling kennis en deskundigheid over de manier waarop doelgroepen
kunnen worden benaderd en over presentatie en diversiteit van het culturele
aanbod.Ontwikkeling van expertise bij culturele
instellingen op dit terrein.227227    100%Een stimuleringssubsidie
voor culturele instellingen van 2% van de subsidie tbv het bereiken van nieuwe
doelgroepen. Valt onder het actieplan cultuurbereik. Effecten worden jaarlijks
gemonitord, bijv. via de monitor culturele diversiteit.            Een betere toegang voor minderheden tot bestuur en
personeelsbestand van culturele organisaties.OC&W 14Bijdrage aan ATANA, gericht op scouting,
coaching en bemiddeling potentiële bestuursleden voor de cultuursector.Een diverser aanzien van de besturen en adviesraden.181181    100%Over de bedragen voor de jaren vanaf 2005 wordt
besloten in de nieuwe Cultuurnota. Valt onder het actieplan cultuurbereik.
Effecten worden jaarlijks gemonitord, bijv. via de monitor culturele diversiteit.            Het bewaren en toegankelijk maken van het culturele
erfgoed van minderheden.OC&W 14Ontwikkelen projecten en doen van deelinventarisaties in collecties
musea, universiteiten en bibliotheken gericht op de thema's slavernijverleden,
islamitische cultuur en migratiegeschiedenis.Zichtbaar en toegankelijk zijn van dit erfgoed.449449    100%Over de bedragen voor de jaren vanaf 2005 wordt besloten in de nieuwe Cultuurnota.
Valt onder het actieplan cultuurbereik. Effecten worden jaarlijks gemonitord,
bijv. via de monitor culturele diversiteit.            Bevorderen van activiteiten bij instellingen om een
divers publiek te bereiken.OC&W 142% stimuleringsmaatregel. Onder voorwaarden kunnen rijksgesubsidieerde
instellingen 2% extra budget krijgen tbv doelgroepactiviteiten. Breder en meer divers publieksbereik.4 0004 000    100%Over de bedragen voor de jaren vanaf 2005 wordt besloten in de nieuwe Cultuurnota.
Valt onder het actieplan cultuurbereik. Effecten worden jaarlijks gemonitord,
bijv. via de monitor culturele diversiteit.            Programmalijn 1 van de Welzijnsnota: Bevordering
van participatie en toegankelijkheid.VWS 16.08.01Subsidiëring zelforganisaties minderheden.Stimuleren van de oprichting van levensvatbare
landelijke zelforganisaties van met name nieuwe groepen onder minderheden
en vluchtelingen.1 13500000100%Expireert in afwachting van evaluatie.
Is meegenomen in de subsidietaakstelling van VWS. Voor een inhoudenlijke toelichting
verwijs ik u naar het rapport dat tegelijk met de begroting van VWS naar het
parlement is verzonden.            Participatie bevorderen en ontwikkeling van multiculturele
organisaties.VWS 16.08. 01FORUM, instituut voor Multiculturele OntwikkelingWaarborgen maatschappelijke inbreng en participatie van etnische minderheden
door toerusting, toegankelijkheid, kennisontwikkeling.6 1316 2536 2536 2536 2536 253100%             Verbeteren van de toegankelijkheid van de zorg voor
allochtone cliënten.VWSInterculturalisatie in de Zorg.Het verbeteren
van de toegankelijkheid van de zorg voor allochtone cliënten door de
uitvoering van het plan van aanpak Interculturalisatie van de Gezondheidszorg.
Maatregelen zijn o.a. de instelling van een centraal en onafhankelijk steunpunt,
versterking van de positie van allochtone cliënten, stimulering van onderzoek
en structurele inbedding van allochtone zorgconsulenten.727727pmpmpmpm100%             Instellingen en voorzieningen zijn in gelijke mate
toegankelijk (d.w.z. staan in gelijke mate open en zijn in gelijke mate produktief)
voor minderheden en autochtonen.Jus 6.4.3 in 2003;
daarna 6.4.7Facilitering remigratie (uitkering
en voorlichting).Diegenen die behoren tot een
etnische minderheid in het verleden zijn geremigreerd of op het punt staan
te remigreren en aan wie een remigratie-uitkering is toegekend, faciliteren
conform Remigratiewet.31 23720 90220 25719 34120 23320 233100%Dit bedrag bestaat uit de uitgaven voor de
periodieke uitkeringen, uitgaven voor eenmalige bijdragen in reis- en vervoerkosten
en kosten hervestiging aan remigranten en de uitvoerings- en voorlichtingskosten.
Het Kabinet is voornemens de remigratiewet in te trekken. Jus 6.4.1 in 2003; daarna
6.4.7Bijdragen aan de tot het LOM
toegelaten samenwerkingsverbanden van minderheden; Bestuurlijke en maatschappelijke
participatie.Bevordering beleidsmatige, bestuurlijke
en maatschappelijke participatie.2 4342 4802 4802 4802 4802 480100%             Toenadering tussen minderheden en autochtonen, d.w.z.
het bereiken van wederzijdse communicatie en acceptatie van minderheden en
autochtonen op basis van een minimale consensus over gemeenschappelijke waarden
en normen.Jus 6.4.1 in 2003; daarna 6.4.6Onderzoek/monitoring, communicatieprojecten.Ondersteuning van beleids beslissingen; dialoog tussen burgers
en wederzijdse acceptatie;verspreiding van kennis over minderheden (beleid);
betere opkomst van minderheden bij verkiezingen.1 8061 6791 2231 2231 2221 222100%             Toenadering tussen minderheden en autochtonen, d.w.z.
het bereiken van wederzijdse communicatie en acceptatie van minderheden en
autochtonen op basis van een minimale consensus over gemeenschappelijke waarden
en normen.Jus 6.4.1 in 2003; daarna 6.4.6Projecten en activiteiten inzake lokaal integratiebeleid,
bestrijding racisme en discriminatie, integratiebevorderende initiatieven. 2 17420141 0441 0421 0341 034100%  BZK 12.2Wet Rietkerkuitkering 2 3142 2242 1332 0422 042 100% RAPPORTAGE MINDERHEDEN 2003: SAMENVATTINGI INLEIDENDE BESCHOUWINGEN1. Algemene inleidingHet SCP pakt in deze, inmiddels negende, «Rapportage minderheden»
de draad uit zijn vorige minderhedenrapportages op en doet uitvoerig verslag
van de positie van etnische minderheden in het onderwijs en op de arbeidsmarkt.
Daarbij kon gebruik worden gemaakt van een grote hoeveelheid nieuwe informatie
uit surveys, waaronder een nieuwe aflevering van de survey «Sociale
positie en voorzieningengebruik allochtonen»(SPVA). Speciale aandacht
gaat in deze rapportage uit naar enkele gunstige ontwikkelingen die zich in
de Rapportage minderheden 2001 aftekenden: een inhaalproces van etnische minderheden
in het onderwijs en een scherpe daling van hun werkloosheid. De vraag is uiteraard
of deze ontwikkelingen zich ook nadien hebben voortgezet. Vooral waar het
gaat om de arbeidsmarktpositie van de minderheden is dat allerminst een vanzelfsprekendheid.
Zij verbeterden hun positie in een periode van hoogconjunctuur waarvan het
jaar 2001 nu juist het einde markeerde. De stagnatie en recessie die vervolgens
intraden, betekenen op zijn minst dat de verworvenheden uit het voorafgaande
tijdperk op de proef worden gesteld.Deze Rapportage minderheden 2003 beperkt zich niet tot de sociaal-structurele
positie van de groepen in kwestie, maar zij omvat ook een beschouwing over
hun culturele oriëntatie. Aan de hand van survey-materiaal is nagegaan
in welke mate Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen zich kunnen vinden
in een aantal waarden en normen die in Nederland, trouwens ook in andere westerse
samenlevingen, vrij algemeen worden onderschreven. Hoe groter de culturele
affiniteit tussen bevolkingsgroepen, hoe gemakkelijker de onderlinge ontmoeting
zal verlopen en omgekeerd. In welke mate autochtonen en allochtonen feitelijk
informeel contact met elkaar onderhouden, is mede onderwerp van dit hoofdstuk.
Een grote culturele afstand zal zich ook uiten in een negatieve beeldvorming
ten aanzien van de andere groep. Aan deze beeldvorming van autochtonen en
allochtonen, over en weer, is een apart hoofdstuk gewijd.Dit rapport richt zich voornamelijk op Turken, Marokkanen, Surinamers
en Antillianen. Dit zijn in numerieke zin de dominante etnische minderheden
waarover ook verreweg de meeste gegevens voorhanden zijn. Steeds meer in Nederland
gevestigde allochtonen vinden hun herkomst echter elders, zoals in Irak, Afghanistan,
Iran en verschillende landen in Afrika. Gegevens over deze groepen zijn nog
schaars, maar inmiddels is onder deze nieuwe immigranten een onderzoek gaande,
waarover het Instituut voor Sociologisch-Economisch Onderzoek (ISEO) van de
Erasmus-Universiteit en het SCP in de nabije toekomst zullen berichten. Voorzover
het materiaal reikte is trouwens ook in dit rapport aandacht besteed aan de
nieuwe groepen.De termen «etnische minderheden» (of kortweg minderheden)
en «niet-westerse allochtonen» (of kortheidshalve allochtonen)
kennen hun eigen definities en hun eigen geschiedenis. In hoofdstuk 1 van
dit rapport wordt daarop ingegaan, zonder dat overigens in de rest van het
rapport puristisch met de termen wordt omgesprongen. In dit rapport is een grote hoeveelheid statistisch materiaal verwerkt,
hetgeen heeft geleid tot een grote dichtheid van tabellen en grafieken in
de tekst. Gezien de complexe werkelijkheid waarvan in dit rapport verslag
wordt gedaan en ook door het vele en nieuwe empirische materiaal dat het SCP
ter beschikking stond, was dat onvermijdelijk. Deze samenvatting is een poging
om in een beperkt aantal pagina's de talrijke bevindingen tot hun essentie
terug te brengen, en wel zodanig dat de samenvatting ook los van het rapport
gelezen kan worden. Daartoe is niet alleen de tekst van het rapport samengevat,
maar zijn ook de belangrijkste tabellen en grafieken, zo mogelijk in versimpelde
vorm, in deze samenvatting opgenomen.2. DemografieNiet-westerse allochtonen, zoals de term in de bevolkingsstatistiek luidt,
vormden aan het begin van 2002 bijna 10% van de bevolking van Nederland. Daarvan
bestaat ruim twee derde uit de vier groepen die al lang in Nederland aanwezig
zijn en die numeriek nog steeds overheersen, te weten Turken, Marokkanen,
Surinamers en Antillianen. De overige niet-westerse allochtonen zijn afkomstig
uit een groot aantal landen in Azië en Afrika, waaronder de belangrijkste
zijn Irak, China, Afghanistan, Somalië en Iran. Hun aanwezigheid in Nederland
berust grotendeels op asielmigratie in recente jaren. Deze migratie is in
2001 drastisch afgenomen. Desondanks zal het aandeel van de niet-westerse
allochtonen in de totale bevolking blijven stijgen. Het CBS verwacht dat in
2020 iets meer dan 14% van onze bevolking van niet-westers allochtone herkomst
zal zijn. Het aandeel van de tweede (hier geboren) generatie bij de niet-westerse
allochtonen stijgt volgens diezelfde verwachting van bijna 38% nu tot bijna
43% in 2020. Onder de Turken, Marokkanen en Surinamers van onder de twintig
jaar is inmiddels het overgrote deel in Nederland geboren. Bij de leeftijdsklasse
daarboven bevinden zich echter velen die nog in het herkomstland zijn geboren
en daar ook nog een belangrijk deel van hun jeugd hebben doorgebracht (de
tussengeneratie). In diezelfde leeftijdsklasse zijn bij de Turken en Marokkanen
ook veel huwelijksmigranten (gezinsvormers) te vinden. De meeste huwelijken
bij deze groepen worden ook thans nog gesloten met een partner in het land
van herkomst. De middelbare leeftijdsklasse wordt gedomineerd door de migranten
van de eerste generatie die bij de Turken en Marokkanen bestaat uit de oorspronkelijke
arbeidsmigranten en hun later overgekomen echtgenotes. De Antillianen onderscheiden
zich door een relatief omvangrijke eerste generatie die pas recent in Nederland
is gearriveerd.Niet-westerse allochtonen vormen een veel jongere bevolking dan de autochtone
Nederlanders, al was het alleen maar doordat zij op betrekkelijk jeugdige
leeftijd naar Nederland zijn gekomen en van echte vergrijzing nog geen sprake
is. Verder ligt het kindertal, vooral in de oudere generatie van Turken en
Marokkanen, ver boven het Nederlandse niveau.Van de niet-westerse allochtonen woont niet minder dan 40% in de vier
grote steden, terwijl de totale bevolking van Nederland daar slechts voor
bijna 13% is geconcentreerd. Surinamers en Marokkanen vertonen de sterkste
oververtegenwoordiging in de vier grote steden. Migranten die als asielzoekers
zijn gekomen, zijn door de gespreide opvang minder grootstedelijk gevestigd,
maar daar toch nog wel oververtegenwoordigd. In Amsterdam, Rotterdam en Den
Haag is grofweg een derde van de bevolking niet-westers allochtoon.
In combinatie met de jeugdige leeftijdsstructuur van deze groepen houdt dat
in dat in die steden de meerderheid van de jeugd onder de 15 jaar tot de niet-westerse
allochtonen behoort. Aangezien er binnen de steden ook nog weer een concentratie
van allochtonen in een beperkt aantal wijken optreedt, is het niet verwonderlijk
dat zwarte scholen daar een normaal verschijnsel zijn, dat ook zonder de zogenaamde
«witte vlucht» zou optreden. De mate van binnenstedelijke segregatie
verschilt vanouds per etnische groep en per stad en vertoont ook geen duidelijke,
alomvattende ontwikkeling. Wel universeel is de allochtone bevolkingstoename
over een lange reeks van jaren. Deze heeft ertoe geleid dat de concentratiegebieden
zich over een groter deel van de stad hebben uitgebreid. De statistische ontmoetingskansen
met groepsgenoten (en met andere allochtonen) zijn toegenomen, terwijl de
ontmoetingskansen met autochtonen zijn afgenomen.De gezinsvorming begint bij niet-westerse allochtonen op jongere leeftijd
aan dan bij autochtonen. Bij Turken en Marokkanen verloopt de gezinsvorming
volgens een traditioneel patroon, waarbij het ouderlijk gezin veelal meteen
wordt verwisseld voor een zelf gevormd gezin waarin al gauw kinderen worden
geboren. De periode van alleenstand en experimentele samenwoningen die in
autochtone kring gangbaar is, ontbreekt hier goeddeels. Bovendien is het kindertal
in deze groepen ook hoger dan bij autochtonen. Traditioneel is ook de keuze
voor een partner uit het land van herkomst die nog steeds in de meerderheid
van de nieuwe huwelijken wordt gemaakt. Er zijn echter ook opvallende tekenen
van demografische modernisering. Zo worden vrouwen in de tweede generatie
veel later moeder dan in de eerste generatie. Ook valt het uiteindelijke kindertal
in recente generaties beduidend lager uit dan bij de oudere generatie. Er
is hier een zeer snelle aanpassing aan de Nederlandse samenleving gaande die
mogelijk berust op acculturatie, maar die waarschijnlijk mede wordt ingegeven
door het verlangen naar materieel comfort waaraan een te vroeg gevormd en
een te groot gezin in de weg staat.Surinaamse en Antilliaanse vrouwen van de eerste generatie worden in vergelijking
met de autochtone vrouwen eveneens gekenmerkt door een op jongere leeftijd
intredend moederschap, maar in de tweede generatie is dit verschil vrijwel
verdwenen. Naar huishoudensvorm onderscheiden Surinamers en Antillianen zich
vooral door het relatief vaak voorkomen van ongehuwde samenwoningen en door
een bijzonder hoge prevalentie van het eenoudergezin. Bij de Surinamers komt
dat even vaak voor als het twee-oudergezin, bij de Antillianen zelfs vaker.Bij de overige niet-westerse allochtonen bestaat in de huidige fase nog
een sterk overwicht van gehuwde paren met kinderen. Zij verkeren dan ook grotendeels
in de levensfase waarin dit huishoudenstype, zeker in de culturen van waaruit
zij afkomstig zijn, volstrekt domineert.II. OPLEIDING EN ONDERWIJS1. Opleidingsniveau en taalbeheersingLaag, maar stijgend opleidingsniveauLeden van etnische minderheden hebben nog steeds een veel lager opleidingsniveau
dan de autochtonen. Dat geldt vooral voor Turken en Marokkanen onder wie de
meerderheid ten hoogste het basisonderwijs heeft voltooid. Gezien het feit
dat van veruit de meeste volwassenen het onderwijsverleden nog in het land
van herkomst ligt, is dat ook niet verbazingwekkend. Vooral vrouwen moesten
het daar met weinig opleiding stellen. Met de wisseling van de generaties
neemt het opleidingsniveau van de etnische minderheden echter snel toe; sneller
dan bij de autochtonen! Een kwart van de Turken en Marokkanen kan reeds bogen
op een mbo- of hoger diploma. Voor de Surinamers en Antillianen geldt dat
voor meer dan 40%, terwijl het percentage bij de autochtonen de 60 overschrijdt.Figuur 12.1 Gerealiseerd opleidingsniveau van 15–64-jarige
niet schoolgaandenBron: figuur 3.1.Bij de grotendeels hier geboren en getogen jongeren (zie ook hoofdstuk
2 van het rapport) ligt het opleidingsniveau vooral bij Turken en Marokkanen,
veel hoger dan bij de oudere generaties. De verschillen tussen de etnische
groepen worden kleiner, evenals de bij Turken en Marokkanen ooit geprononceerde
verschillen tussen mannen en vrouwen. Het zijn nu zelfs de meisjes die een
kleine voorsprong hebben. Dat neemt niet weg dat bij de Turken en Marokkanen
de meerderheid van de jongvolwassenen het ook thans nog moet stellen zonder
startkwalificatie (dat wil zeggen een voltooide opleiding op mbo-, havo- of
vwo-niveau). Zij hebben hooguit een vbo- of mavo-diploma of moeten zelfs dat
ontberen. Dit, in weerwil van alle vooruitgang, weinig florissante beeld berust
gedeeltelijk op het feit dat de nog steeds voortgaande immigratie het groepsgemiddelde drukt. Dat blijkt ook als de verschillende migratiegeneraties
apart wordt bezien.Figuur 12.2 20–24-jarigen zonder startkwalificatie
(%)Bron: Figuur 3.3.De arbeidsmigranten en hun echtgenotes die zich in 1980 of eerder in Nederland
hebben gevestigd, hebben in grote meerderheid nauwelijks basisonderwijs genoten.
Daarentegen heeft de tweede generatie die hier is schoolgegaan voor meer dan
60% een opleiding op mbo- of hoger niveau, terwijl 90% op zijn minst vbo/mavo-niveau
bereikt. De tussengeneratie van hier tussen hun zesde en hun achttiende jaar
gevestigde Turken en Marokkanen die deels in het herkomstland en deels in
Nederland is opgeleid, heeft echter weer veel minder opleiding dan de tweede
generatie en dat geldt ook voor de huwelijksmigranten, wier gelederen nog
steeds groeien (zie hoofdstuk 2). Bij de Turken is 40% onder hen ongediplomeerd,
bij de Marokkanen zelfs 60%. Bij de Surinamers en Antillianen zijn al deze
verschillen veel minder uitgesproken. Bij de Antillianen valt de relatief
slechte positie van na 1980 gevestigde eerste-generatiemigranten op. Recente
immigratie heeft veel laag opgeleide Antillianen naar Nederland gebracht.Gebruik van de Nederlandse taalOnvoldoende beheersing van de Nederlandse taal betekent een belemmering
bij de integratie in deze samenleving. Dit probleem staat al een aantal jaren
volop in de schijnwerpers en het sinds 1998 bestaande inburgeringsbeleid vindt
hierin zijn voornaamste bestaansrecht. Ook in de voorschoolse educatieprogramma's
is taalverwerving een belangrijk doel.Het spreekt vanzelf dat het gebruik van het Nederlands Turken en Marokkanen
voor grotere problemen stelt dan Surinamers en Antillianen van wie velen in
het herkomstland al intensief met het Nederlands hebben kennis gemaakt. Deze
verschillen treden ook empirisch zonder mankeren aan het licht, zoals blijkt
uit diverse grootschalige onderzoeken, waaruit bij wijze van illustratie tabel
12.1 is gelicht. Tabel 12.1 Beheersing en gebruik van het Nederlands, naar
etnische groep, 2002 (in procenten)  TurkenMarokkanenSurinamersAntillianenProblemen met Nederlands in gesprek     Vaak/altijd331654 Soms40381024 Nooit28478572Problemen met Nederlands bij lezen     Vaak/altijd4747177 Soms45413443 Nooit8124950Spreekt Nederlands met partner     Nooit4247318 Soms34351522 Vaak/altijd24188260 Spreekt Nederlands met kinderen     Nooit302517 Soms5047728 Vaak/altijd20299165Bron: Tabel 3.3.De tweede hier opgegroeide generatie en de tussengeneratie van als kind
naar Nederland gekomen Turken en Marokkanen hebben in het dagelijks leven
nauwelijks nog moeite met de Nederlandse taal, maar deze groepen kampen bij
de aanvang van het basisonderwijs nochtans met een taalachterstand die voortkomt
uit een geringere blootstelling aan het Nederlands in het ouderlijk gezin.
Deze taalachterstand duurt de gehele onderwijsloopbaan voort. Ook persisteert
het taalprobleem door de vestiging van nieuwe immigranten, bij voorbeeld in
het kader van de huwelijksmigratie. Turkse en Marokkaanse huwelijksmigranten
hebben voor hun komst uiteraard geen kennis van het Nederlands en op volwassen
leeftijd is dit probleem niet snel overwonnen. Ook recente Antilliaanse immigranten
schieten, in tegenstelling met de beter opgeleide Antilliaanse vestigers van
weleer, tekort op het punt van de Nederlandse taal.2. In het basisonderwijsVoor- en vroegschoolse voorzieningenSinds jaren wordt er beleid gevoerd om de cognitieve ontwikkelingsachterstanden
waarmee allochtone kinderen in het basisonderwijs aankomen, te bestrijden.
De hoop is daarbij gevestigd op voorschoolse voorzieningen, die veelal verbonden
zijn aan peuterspeelzalen. Het bereik van deze voorzieningen onder allochtonen
is in de tweede helft van de jaren negentig vrij sterk toegenomen. Bij herhaling
is echter geconstateerd dat van deze voorzieningen tot op heden geen meetbaar
effect uitgaat op de prestaties van de kinderen, als zij later hun entree
in het basisonderwijs maken. Het zou echter voorbarig zijn deze voorzieningen
en programma's voorgoed te diskwalificeren. Zie verder bij § 12.4.De prestaties van allochtone en autochtone kinderen in het basisonderwijs
zijn door het SCP in vorige minderhedenrapportages uitvoerig gedocumenteerd.
De vaststelling en het verloop van deze prestaties zijn een wat complexe en
misschien ook verwarrende aangelegenheid, doordat er zoveel
vergelijkingsmogelijkheden bestaan: tussen leerjaren binnen het onderwijs,
tussen schooljaren waarover de waarnemingen worden gedaan, tussen dezelfde
leerlingen op verschillende momenten van de schoolloopbaan. Al deze vergelijkingsrichtingen
zijn in hoofdstuk 4 van dit rapport gevolgd.De nieuwe gegevens waarvan de huidige rapportage zich kan bedienen, laten
veel van de eerdere conclusies in tact. Turkse en Marokkaanse kleuters hebben
in groep 2 van het basisonderwijs reeds een stevige achterstand in het hanteren
van begrippen en in ordeningsvaardigheden zoals die worden gemeten door Cito-toetsen.
De achterstand is het grootst op het onderdeel begrippen dat dan ook nauw
samenhangt met de taalvaardigheid in het Nederlands. Surinamers hebben een
veel geringere achterstand, maar de Antillianen dienen zich als nieuwe probleemgroep
aan. Zij scoren nauwelijks hoger dan Turken en Marokkanen. Uit figuur 12.3
blijkt dat de hier onderscheiden etnische minderheden ook nog iets achterlopen
bij de autochtone achterstandsleerlingen (autochtonen laag), maar zeker vergeleken
bij de autochtone niet-achterstandsleerlingen (autochtonen hoog) is dat het
geval.Figuur 12.3 Begrippen- en ordeningsvaardigheden in groep
2, schooljaar 2001/'02 (gemiddeld aantal goed gemaakte opgaven)BegrippenOrdenenBron: Figuur 4.1.De leerlingen uit overige landen van de derde wereld, zoals Afghanistan,
Iran, Irak en Somalië, zijn niet in figuur 12.3 opgenomen, maar ook deze
leerlingen kampen in groep 2 met achterstand. Hun toetsresultaten verschillen
niet veel van de Turkse scores.Figuur 12.3 geeft alleen de resultaten voor het schooljaar 2001/2002.
Vergelijking met eerdere jaren leert dat de achterstand op de autochtone kleuters,
althans bij de Surinamers, afneemt. Bij de Turken en Marokkanen is er ook
enige progressie. Bij de Antilliaanse kleuters wordt de achterstand echter
groter (zie hoofdstuk 4, figuur 4.2 en tabel 4.3). Op de positie van de Antillianen
wordt in het vervolg nog teruggekomen.Het blijkt dat allochtone leerlingen in de groepen 4, 6 en 8 nog steeds
een achterstand in taal en rekenen vertonen. Zoals in tabel 12.2 wordt getoond
hebben deze leerlingen in groep 8 een aanzienlijk kleinere rekenachterstand
dan in groep 4, terwijl Turkse en Marokkaanse leerlingen daarnaast ook een
deel van hun taalachterstand hebben goedgemaakt. Antilliaanse leerlingen en
autochtone achterstandsleerlingen daarentegen hebben in groep 8 een zwaardere
rekenachterstand opgelopen. Let wel, het gaat hier om vergelijkingen op groepsniveau
en niet om dezelfde individuen die door de jaren heen worden gevolgd.Tabel 12.2: Achterstand op autochtone niet-achterstandsleerlingen
in groep 4 en groep 8 van het basisonderwijs, schooljaar 2000/2001 (in punten
op vaardigheidstoets)  TurkenMarokkanenSurinamersAntillianenautochtone achterstandsleerlingen taal      groep 45341263415 groep 84540283919rekenen      groep 42933294115 groep 81720172714Bron: Figuur 4.3. Om de omvang van de allochtone achtertand wat inzichtelijker te maken,
is zij in hoofdstuk 4 van dit rapport ook in de vorm van leerjaren weergegeven.
De taalachterstand van Turkse, Marokkaanse en Antilliaanse leerlingen in groep
8 op de autochtone referentiegroep van niet-achterstandsleerlingen bedraagt
tussen 2 en 2½ leerjaar. Surinaamse leerlingen lopen bijna 1½
jaar achter. Op het gebied van rekenen zijn de achterstanden veel kleiner.
Turkse, Marokkaanse en Surinaamse leerlingen hebben een half jaar goed te
maken, Antilliaanse leerlingen iets meer.Al met al valt er voor de allochtone leerlingen nog een aanzienlijke achterstand
in te halen. Het is verheugend dat de achterstand in feite ook slinkt. Dat
blijkt niet alleen bij vergelijking van groep 8 met lagere groepen, maar ook
bij vergelijking door de jaren heen van leerlingen in dezelfde groep. Zie
hiervoor figuur 12.4 waar een dergelijke vergelijking voor de leerlingen uit
groep 8 over verschillende schooljaren wordt gemaakt. Voor alle groepen, behalve
voor de autochtone achterstandsleerlingen, geldt dat in het schooljaar 2000/2001
beter werd gepresteerd dan in het schooljaar 1988/1989. Het tempo waarin de
taalachterstand wordt ingehaald, is echter niet hoog genoeg om binnen afzienbare
tijd van een overwonnen probleem te kunnen spreken. Bij rekenen is een dergelijk
perspectief er wel.Figuur 12.4 Taal- en rekenprestaties in groep 8 van het
basisonderwijs, 1988 en 2002 (gestandaardiseerde toetsscores)taalrekenenBron: Figuur 4.6.Tot slot kan worden nagegaan welke vorderingen individuen in hun gang
door het onderwijs maken. In hoofdstuk 4 is voor verschillende leerlingencohorten
onderzocht hoeveel leerwinst zij hebben geboekt tussen groep 4 en groep 8.Tabel 12.3: Leerwinst tussen groep 4 en groep 8 van leerlingen
behorend tot cohort 1996 in vergelijking met autochtone niet-achterstandsleerlingen  taalrekenenTurken+ 13%+ 14% Marokkanen+ 4%+ 19%Surinamers– 1%+ 19%Antillianen– 13%+ 19% autochtonen laag– 9%+ 1%Bron: Tabel 4.4.In tabel 12.3 gaat het om relatieve leerwinst, dat wil zeggen. Om de leerwinst
die de verschillende groepen in vergelijking met de referentiegroep van autochtone
niet-achterstandsleerlingen maken. Zo blijkt dat Turkse en Marokkaanse leerlingen
bij hun gang door het onderwijs meer leerwinst boeken dan de autochtone referentiegroep;
Turkse leerlingen zelfs 13% meer! Antillianen en autochtone achterstandsleerlingen
verliezen daarentegen terrein, waar het gaat om taal. In rekenen stijgt de
leerwinst van de verschillende allochtone groepen duidelijk uit boven die
van de referentiegroep. Men zou kunnen zeggen dat zij meer profiteren van
het Nederlandse rekenonderwijs dan de anderen.De opgaande lijn in de prestaties van Turken, Marokkanen en Surinamers
komt ook tot uiting in de uitslagen van de Cito-toets die aan het einde van
de basisschool wordt afgenomen. Opnieuw blijkt dat de Antillianen terugvallen
en dat ook de autochtone achterstandsleerlingen het minder goed zijn gaan
doen.Figuur 12.5 Scores op CIto-eindtoets basisonderwijs naar
schooljaar, 1994–2000Bron: Figuur 4.7.Aan het einde van het basisonderwijs wordt ook een advies voor het vervolgonderwijs
gegeven dat niet alleen op toetsresultaten berust, maar ook op het inzicht
van de docenten in de mogelijkheden van de leerlingen. Van de autochtone niet-achterstandsleerlingen
krijgt bijna de helft een advies op havo- of hoger niveau. Van de Turken en
Marokkanen is dat om en nabij de 15%. De Surinaamse ontvangen in ruim 18%
van de gevallen een havo+-advies.Allochtone leerlingen ontvangen in relatie tot hun schoolprestaties adviezen
die aan de hoge kant zijn. Hun rekenprestaties tellen in het advies kennelijk
zwaarder mee dan hun taalprestaties. Deze overadvisering is echter minder
ingrijpend dan in de jaren tachtig. Enige overadvisering hoeft niet nadelig
hoeft uit te pakken voor de leerlingen. Het uiteindelijk gerealiseerde uitstroomniveau
kan er zelfs door verhoogd worden.Zwarte scholen krijgen meer grip op allochtone leerlingenHet aandeel van de allochtone leerlingen in het Nederlandse onderwijs
neemt toe, hetgeen betekent dat alle leerlingen, autochtoon en allochtoon,
op gemiddeld «zwartere» scholen komen te zitten. Door hun landelijke
en binnenstedelijke concentratie zijn het vooral de allochtone leerlingen
zelf die met deze verkleuring worden geconfronteerd. Turkse, Marokkaanse en
Surinaamse leerlingen bezoeken scholen met gemiddeld 70% leerlingen uit etnische
minderheden, terwijl de scholen van autochtone leerlingen gemiddeld slechts
10% leerlingen uit etnische minderheden tellen.Vrij algemeen wordt verondersteld dat een hoge concentratie van minderheden
in het onderwijs slecht is voor de prestaties van leerlingen. Uit onderzoek
blijkt keer op keer dat de prestaties op zwarte scholen inderdaad
lager zijn, maar dat dit grotendeels een gevolg is van een selectieproces
waarbij leerlingen met lagere prestaties vooral op deze scholen terechtkomen.
Wanneer voor de leerlingenkenmerken wordt gecorrigeerd, blijkt de zwartheid
van de school als zodanig niet meer zo belangrijk voor de prestaties. Van
de tussenschoolse verschillen in taalscores komt slechts 10% voor rekening
van de factor concentratiegraad. Bij de rekenscores is deze concentratiegraad
van nog geringere invloed.Uit de analyses blijkt voorts dat juist scholen met hoge concentraties
minderheden in de loop van de tijd meer grip hebben gekregen op minderheidsleerlingen.
Zij hebben, nog iets sterker dan andere scholen, de prestatieachterstand van
deze leerlingen weten te verminderen.Conclusie:In het algemeen is de prestatieachterstand van leerlingen uit de minderheden
is in de loop van de tijd kleiner geworden. Het stijgende opleidingsniveau
van hun ouders vormt daarvoor een belangrijke verklaring. Dit is een autonome
ontwikkeling die nauwelijks ontvankelijk is voor beleid. Bovendien vinden
veranderingen in de samenstelling van de bevolking slechts langzaam plaats
en zal er veel tijd overheen gaan voor hier echt veel effect van waar te nemen
is.Aangezien de prestaties van leerlingen uit de minderheden juist in de
hoogste groep van het basisonderwijs van jaar op jaar verbetering laten zien
(meer dan bijvoorbeeld de opeenvolgende jaargangen van groep-2 leerlingen)
en aangezien leerlingen uit de minderheden tijdens hun verblijf in het onderwijs
ook meer leerwinst boeken dan autochtone leerlingen, lijkt het erop of de
kwaliteit van het onderwijs aan allochtone leerlingen zodanig is, dat die
leerlingen iets van hun aanvankelijke achterstand op autochtonen kunnen goedmaken.
Wellicht slagen scholen daarin door hun toenemende ervaring.Blijvend inzetten op terugdringen taalachterstandAls gevolg van het overheidsbeleid krijgen scholen met veel leerlingen
uit de minderheden extra middelen. Aanwending van extra middelen voor doelgroepleerlingen
komt op scholen met veel minderheidsleerlingen veel vaker voor dan op scholen
met weinig doelgroepleerlingen. Ook blijkt dat achterstandsmiddelen door deze
concentratiescholen steeds vaker worden aangewend om de taalachterstand mee
terug te dringen. Het effect van deze extra middelen op leerwinsten in het
basisonderwijs kon echter niet worden aangetoond. Voor een deel is dit wellicht
een gevolg van het feit dat niet bekend is op welke manier scholen extra middelen
precies in zetten. Maar het lijkt gezien het trage tempo waarin de taalachterstand
wordt overwonnen van bijzonder belang juist op die achterstand in te zetten.Al met al is het belangrijk aanvangsachterstanden terug te dringen, maar
daarmee kan niet worden volstaan. Bestrijding van taalachterstand is nodig
gedurende de gehele schoolloopbaan. De aanzienlijke vooruitgang van leerlingen
uit de minderheden in rekenen is bemoedigend, maar om het Nederlandse onderwijs
goed te kunnen volgen, is een behoorlijke beheersing van de Nederlandse taal
noodzakelijk. Dit geldt in het bijzonder voor de zogenaamde schoolse taalvaardigheid.
Uiteindelijk heeft een tekort daaraan niet alleen consequenties voor de gang
van allochtone kinderen door het Nederlandse onderwijs, maar ook voor hun
uiteindelijke loopbanen. 3. Voortgezet onderwijs, beroepsonderwijs en hoger onderwijsOm vast te stellen op welk niveau de leerlingen uit de verschillende etnische
groepen deelnemen aan het voortgezet onderwijs is uitgegaan van hun positie
in het derde leerjaar, als de keuze voor bepaalde vormen van voortgezet onderwijs
grotendeels zijn beslag heeft gekregen. Gegevens zijn beschikbaar voor twee
peildata te weten het schooljaar 1995/1996 en het schooljaar 2001/2002. Vergelijking
van beide jaren laat zien dat leerlingen uit etnische minderheden flinke vorderingen
boeken. Zij nemen in 2001/2002 vaker deel aan havo en vwo en minder vaak aan
de laagst geklasseerde vorm van voortgezet onderwijs, het (i)vbo ((individueel)
voorbereidend beroepsonderwijs). Een dergelijke verschuiving treedt ook bij
de autochtone leerlingen op, zodat per slot van rekening de achterstand van
de allochtone leerlingen gehandhaafd blijft. Gerekend naar hun uitgangspositie
is in bepaalde etnische groepen de sprong in havo/vwo-deelname toch wel indrukwekkend.
Bij de Marokkanen is het aandeel havo/vwo-leerlingen meer dan verdubbeld.
Surinaamse leerlingen zijn inmiddels bijna op autochtoon niveau. De relatief
zwakke positie van de Antillianen loopt ook hier weer in het oog. In tabel
12.4 (afgeleid van figuur 5.1 in dit rapport), zijn de vorderingen per etnische
groep samengevat.Tabel 12.4: Positie in leerjaar drie van het voortgezet
onderwijs (%)  1995/'962001/'02toename in %-punt Turken    (i)vbo5247– 5 vbo/mavo, mavo31310 havo/vwo17225Marokkanen    (i)vbo6355– 8 vbo/mavo, mavo2926– 3 havo/vwo81911Surinamers    (i)vbo4831– 17 vbo/mavo, mavo22264 havo/vwo304313Antillianen    (i)vbo5856– 2 vbo/mavo, mavo3026– 4 havo/vwo12186autochtonen    (i)vbo3426– 8 vbo/mavo, mavo3229– 3 havo/vwo354510Bron: Figuur 5.1.Binnen de verschillende herkomstgroepen maakten in het bijzonder de meisjes
vorderingen in hun deelname aan het voortgezet onderwijs. Terwijl zij in 1995/1996
nog achterliepen bij de jongens, staan zij in 2001/2002 bij de Turken op gelijke
hoogte en bij de andere groepen op voorsprong. Bij de Marokkanen ligt het
aandeel van de meisjes dat op havo/vwo-niveau aan het voortgezet onderwijs
deelneemt, thans 4%-punt hoger dan bij de jongens. De Surinaamse meisjes overtreffen
de jongens in dit opzicht zelfs met 10 %-punt en zijn aangeland op het niveau
van de autochtone meisjes. De positionering van allochtone leerlingen in het derde leerjaar van het
voortgezet onderwijs is hoger dan volgens hun toetsprestaties bij aanvang
van het voortgezet onderwijs in de verwachting lag. De adviezen die zij bij
het verlaten van het basisonderwijs meekrijgen zijn enigszins geflatteerd.
In het voortgezet onderwijs blijkt een dergelijk mechanisme eveneens werkzaam.
Bij gelijke toetsprestaties worden allochtone leerlingen wat hoger geplaatst
dan autochtone leerlingen. Een grotere kans op schooluitval en een lagere
slaagkans op het eindexamen vormen de keerzijde van deze geflatteerde plaatsing.De vooruitgang die allochtone leerlingen momenteel in het derde leerjaar
van het voortgezet onderwijs blijken te hebben geboekt, komt in hun positie
aan het einde van dit onderwijs nog niet geheel tot uiting. Naar schatting
deed in het examenjaar 2001/2002 tussen 40 en 45% van de Turkse en Marokkaanse
leerlingen examen op vbo-niveau en slechts 14 à 15% op havo- of vwo-niveau.
Bij de autochtone leerlingen deed slechts 24% examen op vbo-niveau en daarentegen
36% op havo- of vwo-niveau. De kloof is in dit opzicht dus nog aanzienlijk,
temeer omdat het aandeel dat zakte voor het examen bij de allochtonen ook
nog eens hoger lag. De Surinamers en Antillianen lagen minder, maar nog steeds
aanzienlijk, achter op de autochtonen. Naar verwachting zullen de allochtonen
hun achterstand verder inlopen De tweede, hier geboren, generatie doet het
opmerkelijk beter dan de eerste.Daar staat tegenover dat de schooluitval bij allochtonen aanmerkelijk
hoger is dan bij autochtonen. Terwijl van de autochtone bevolking van 18–34
jaar ruim 5% van de leerlingen het onderwijs zonder diploma had verlaten,
was dat bij de allochtonen, en dan vooral bij de Turken en Marokkanen, een
veelvoud van dat percentage.Figuur 12.6 Schooluitval in het Nederlandse onderwijs
naar herkomstgroepa, 1998–2002 (in procenten)a bevolking van 18–34 jaarBron: Figuur 5.4.De schooluitval bevindt zich overigens in dalende lijn, zoals figuur 12.6
laat zien. De Surinamers vormen in dit opzicht een uitzondering.Een eenmaal behaald diploma vbo, mavo, havo of vwo vormt voor verreweg
de meeste leerlingen geen eindstadium van het onderwijs. De grote meerderheid
stroomt door naar respectievelijk het middelbaar beroepsonderwijs, het hoger
beroepsonderwijs en het wetenschappelijk onderwijs. Allochtonen met een eerste
diploma op zak stromen zelfs in grotere mate door naar vervolgonderwijs dan
autochtonen. Zo stroomt 87% van de Turken en Marokkanen die het vwo met succes
hebben afgesloten door naar het wetenschappelijk onderwijs tegen 67% bij de
autochtonen. Dat verandert overigens niets aan het feit dat vwo-diploma's
bij Turken en Marokkanen nog weinig voorkomen en dat de route van vbo of mavo
naar middelbaar beroepsonderwijs nog steeds de gangbare onderwijsloopbaan
is. Om al te groot optimisme te temperen, mag ook worden vermeld dat allochtone
deelnemers binnen het mbo vermoedelijk meer dan
autochtonen op de laagste niveaus deelnemen.Figuur 12.7 Instroom in het hbo als percentage van de
relevante leeftijdsklasseBron: Figuur 5.6.Al met al belandt bij de Turken, Marokkanen momenteel ongeveer 17% van
de relevante leeftijdsgroep in het hbo, terwijl dat bij de Surinamers 22%
is. De Antillianen zijn gezakt naar 13%. Van de autochtonen komt een derde
in het hbo terecht. Uit figuur 12.7 wordt duidelijk dat de stijgende lijn
bij de Turken en Marokkanen sterker is dan bij autochtonen. Figuur 12.7 omvat
niet de doorstroming naar het wetenschappelijk onderwijs. Deze is bij Turken
en Marokkanen nog vrij zeldzaam, maar wel stijgend. In 2001/'02 stroomt rond
de 6% van de relevante leeftijdsklasse onder deze groepen in het wo, hetgeen
verleken met 1995/'96 toch bijna een verdubbeling is. Van de Surinamers en
Antillianen stroomt tussen 8 en 10% in 2000/'01 het wo binnen. Het corresponderende
percentage bij de autochtonen is 17. Deze percentages mogen
niet opgeteld worden bij de instroompercentages in het hbo uit figuur 12.7.
Een deel van de instroom in het wo komt namelijk uit het hbo, hetgeen bij
sommering tot dubbeltellingen zou leiden.4. OnderwijsbeleidVoor- en vroegschoolse educatieAangezien de allochtone kleuters al met een achterstand in het basisonderwijs
arriveren, die vervolgens zeer hardnekkig blijkt, is het logisch dat van beleidswege
pogingen worden ondernomen om al in de voorschoolse periode te interveniëren.
De Voor- en vroegschoolse educatie (VVE) richt zich op jonge kinderen van
allochtone en autochtone ouders met een lage opleiding. De doelgroep omvat
ongeveer 200 000 kinderen. De programma's vangen aan in de peuterspeelzaal
en lopen door in de eerste twee jaren van het basisonderwijs. Het VVE-beleid
maakt deel uit van het Gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid (GOA) en
het zijn dan ook de gemeenten die ervoor moeten zorgen dat voldoende voorzieningen
van de grond komen.Het VVE-beleid kampt met het probleem dat slechts een minderheid van de
doelgroepkinderen een peuterspeelzaal bezoekt, hoewel er onmiskenbaar een
stijgende lijn in de participatie zit. Het is de bedoeling dat in 2006 tenminste
de helft van de 2–5-jarigen uit de doelgroep aan de programma's deelneemt
en het zag er tot mei van dit jaar naar uit dat deze kwantitatieve doelstelling
met enige inspanning wel gehaald zou kunnen worden. Inmiddels ziet het er
naar uit dat op het GOA flink bezuinigd zal worden. De beoogde uitbreiding
van het aantal VVE-plaatsen zal hierdoor ongetwijfeld onder druk komen te
staan.Een ander probleem is gelegen in de onzekerheid over de effecten van de
programma's. Bij herhaling is vastgesteld dat het bezoek aan de peuterspeelzalen
op zichzelf, dus zonder een speciaal programma-aanbod, niet tot betere prestaties
in het basisonderwijs leidt. Worden dergelijke programma's aangeboden, dan
nog is hun effect op de prestaties sterk afhankelijk van hun uitvoeringskwaliteit.
Willen de betrokken peuters en kleuters er duurzaam van profiteren, dan moeten
zij gedurende lange tijd intensief aan deze programma's worden blootgesteld.
Voor een goede uitvoering is bovendien gekwalificeerd personeel nodig. Het
lijkt erop dat aan deze kwalitatieve voorwaarden in de huidige fase nog niet
is voldaan.Die waarneming mag echter niet tot de conclusie leiden dat er van voortzetting
van dit beleid beter kan worden afgezien. Een verdere investering in de kwaliteit,
desnoods ten koste van de voorgenomen uitbreiding van het bereik, vormt wellicht
de beste optie. Daarmee wordt wellicht voorkomen dat over enkele jaren opnieuw
moet worden vastgesteld dat de programma's niet of nauwelijks helpen.Het basisonderwijsIn het basisonderwijs bestaat al sinds vele jaren een achterstandsbeleid
voor bepaalde doelgroepen. Al in 1986 werd daar een gewichtenregeling ingevoerd,
op grond waarvan scholen meer personeel kunnen aanstellen naar gelang zij
meer bezocht worden door allochtonen en autochtonen met laag opgeleide ouders.
Allochtone leerlingen met laag opgeleide ouders tellen in deze regeling 1,9
maal zo zwaar als autochtone niet-achterstandsleerlingen. Autochtone achterstandsleerlingen
hebben een gewicht van 1,25. Anno 2003 zijn er ongeveer 400 000 leerlingen
in het basisonderwijs met een dergelijk extra gewicht waarvan iets meer dan de helft allochtoon is. De effectiviteit van de formatieuitbreiding
die scholen zich aan de hand van de regeling kunnen veroorloven, is in het
verleden vaak in twijfel getrokken. Zij zou uit oogpunt van achterstandsbestrijding
niets hebben opgeleverd. Momenteel wordt daarover genuanceerder gedacht. Extra,
aan het reguliere personeel toegevoegde onderwijs- of klassenassistenten zouden
wel degelijk kunnen bijdragen aan de kwaliteit van het onderwijs, juist voor
de achterblijvende leerlingen. Overigens worden de extra middelen ook, en
wel in toenemende mate, ingezet voor andere doeleinden dan klassenverkleining.De gewichtenregeling zal volgens de beleidsvoornemens van het kabinet
in de toekomst in die zin worden gewijzigd dat de extra middelen niet meer
worden verbonden aan a priori bestaande achterstandsgroepen. In plaats daarvan
wordt met behulp van toetsen nagegaan welke leerlingen als individu aan achterstanden
lijden; het aantal leerlingen met achterstanden levert, los van hun groepskenmerken
de toekenningsgrondslag voor de extra middelen.Impliciet maakt daarbij het streven naar collectieve emancipatie van groepen
plaats voor een geïndividualiseerde benadering van achterstand.Naast de gewichtenregeling is er sinds 2000 het Onderwijskansenbeleid
dat bij uitstek is gericht op scholen met hoge concentraties aan achterstandsleerlingen.
Dit, eveneens onder het GOA vallende beleid heeft een minder mechanisch karakter
dan het gewichtenbeleid. Het begunstigt slechts scholen met veel achterstandsleerlingen
die volgens de inspectie tekortschieten in hun onderwijsaanpak en in hun resultaten.
Deze scholen worden aangemoedigd om de kwaliteit van hun onderwijs, vooral
in didactische zin, te verbeteren. Het beleid stelt hoge eisen aan de deelnemende
scholen en daarin liggen zowel voor- als nadelen. De, overwegend zwakke, scholen
in kwestie beschikken niet altijd over de vaardigheden die nodig zijn om realistische
doelstellingen te formuleren en effectieve methoden toe te passen. Het onderwijskansenbeleid
is echter nog zeer jong, zodat er nog niets kan worden gemeld over de effectiviteit.In 1998 is het onderwijsachterstandenbeleid gedecentraliseerd en omgedoopt
in Gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid (GOA). Gemeenten moeten elke
vier jaar een onderwijsachterstandenplan opstellen, dat aansluit bij de beleidsprioriteiten
die in een landelijk beleidskader zijn aangegeven. Het gemeentelijke plan
moet mede gedragen worden door schoolbesturen en eventuele andere instanties
ter plaatse.Volgens deskundigen heeft de decentralisatie de eerste jaren weinig aan
de inhoud van het beleid veranderd. Wel is er op lokaal niveau een zeker draagvlak
voor een gemeenschappelijke aanpak ontstaan. Bovendien worden er vaker verbindingen
gelegd tussen scholen en buitenschoolse voorzieningen (bijvoorbeeld in het
kader van de brede school).Inmiddels staat de volgende bestuurlijke verandering al weer voor de deur:
de gemeentelijke middelen voor de bestrijding van achterstand zullen, samen
met de gewichtengelden voor de scholen, worden overgeheveld naar de schoolbesturen.
De gemeenten verdwijnen daarmee naar de achtergrond. Organisatorisch betekent
dat een vereenvoudiging; de budgetten komen zonder omwegen terecht bij de
partij die de bestrijding van de achterstand in feite voor haar rekening neemt,
namelijk de school. Het is echter zeer de vraag of schoolbesturen zich verantwoordelijk
zullen gaan voelen voor het oplossen van achterstandsproblemen die de onderwijstaken
van de school overstijgen. Ook de democratische controle op
de inzet van de achterstandsmiddelen verdwijnt. Een schoolbestuur is immers
geen verantwoording schuldig aan de gemeenteraad.Behalve in de merites van de nieuwe voorstellen ligt er ook een belangrijke
grond voor reserve in de snelle opeenvolging van beleidswijzigingen. De gemeente
heeft de regierol die zij in 1998 kreeg toebedeeld, nog maar nauwelijks kunnen
invullen of de bestuurlijke verhoudingen worden al weer op losse schroeven
gesteld. Deze bestuurlijke onrust bemoeilijkt het oordeel over de opbrengst
en de doelmatigheid van het beleid. Zo is het bijvoorbeeld nog maar de vraag
of de bewerkelijke en prijzige individuele toetsing van leerlingen als procedure
zoveel meer te bieden heeft dan de thans nog geldende op achterstandsgroepen
gerichte gewichtenregeling.In verband met de etnische minderheden mag het Onderwijs in allochtone
levende talen (OALT) niet onvermeld blijven. Het onderricht aan allochtone
leerlingen in de taal van het herkomstland moet een bijdrage leveren aan de
emancipatie van allochtone groepen en moet tevens de interculturalisatie van
de Nederlandse samenleving bevorderen. Een derde van de allochtone leerlingen,
de meeste onder hen Turken en Marokkanen, woont de lessen in eigen taal en
cultuur bij. Ook het OALT is sinds 1998 gemeentelijk beleid en de gemeente
heeft haar speelruimte in dit beleid gebruikt om het OALT voornamelijk ten
dienste te stellen van de verwerving van de Nederlandse taal door de deelnemers.
Daarmee is het nogal weggedreven van zijn oorspronkelijke doel waarbij de
verwerving van de taal van het herkomstland voorop stond. In de nabije toekomst
verdwijnt het van overheidswege bekostigde OALT geheel en al. Deze afschaffing
past goed in, of is zelfs exemplarisch voor, de beleidsideologische ontwikkeling
van de laatste jaren, waarbij het multiculturalisme als ideaal vervaagt en
de integratie van allochtonen in de Nederlandse maatschappij steeds meer nadruk
krijgt.Voortgezet onderwijsOok het voortgezet onderwijs kent zijn achterstandsregeling voor leerlingen
uit etnische minderheden. In het kader van dit zogenoemde cumi-beleid kunnen
scholen extra middelen krijgen die bedoeld zijn om achterstand in de Nederlandse
taal te bestrijden. De toedeling van deze middelen berust op het herkomstland
van de leerlingen en op hun verblijfsduur in Nederland. Van het totaal aantal
leerlingen in het voortgezet onderwijs was in 2000 8,5% cumi-leerling. Dit
percentage varieert begrijpelijkerwijs sterk naar het soort onderwijs en naar
de geografische locatie van de school. Naar zijn reikwijdte en zijn financieel
beslag is het cumi-beleid van minder gewicht dan de achterstandsbestrijding
in het basisonderwijs.Een probleem dat een toenemende aandacht opeist, is de uitstroom van jongeren
uit het voortgezet onderwijs zonder dat zij enig diploma hebben behaald. Dit
verschijnsel komt bij allochtonen meer voor dan bij autochtonen, hetgeen op
zijn beurt weer te maken heeft met de sterke oververtegenwoordiging van allochtonen
in het vmbo en in de grote steden. Schooluitval komt daar relatief vaak voor.
De drop-outs in de vier grote steden zijn dan ook overwegend allochtoon.Alle voortijdige schoolverlaters, ook degenen die wel een diploma maar
geen startkwalificatie hebben gehaald, worden tegenwoordig geregistreerd door
39 Regionale meld- en registratiecentra (RMC's), waarna pogingen worden ondernomen
om hen terug te leiden naar het onderwijs. Dit beleid mag zich, volgens opgave
van de RMC's in een toenemend succes verheugen: er worden meer voortijdige
schoolverlaters geregistreerd en een groeiend deel van hen wordt
ook weer teruggeplaatst. Over de mate waarin allochtone jongeren van dit beleid
profiteren, ontbreken gegevens. Volgens de Algemene rekenkamer laten trouwens
de cijfers over het voortijdig schoolverlaten in het algemeen nog zeer te
wensen over.Het secundair beroepsonderwijsHet secundair beroepsonderwijs (de beroepsopleidende en de beroepsbegeleidende
leerweg) kampt met veel risicodeelnemers die vaak met aanzienlijke achterstanden
en weinig gemotiveerd aan een opleiding beginnen. Daaronder bevinden zich
relatief veel allochtonen. Zij nemen naar verhouding vaak deel aan de eenjarige
assistentenopleidingen die speciaal voor zwakke leerlingen in het leven zijn
geroepen. Desondanks is de uitval er bijzonder hoog. In opleidingen waarbij
leren en werken gecombineerd worden (de beroepsbegeleidende leerweg) staan
de zaken er gunstiger voor. Kennelijk schrikt het theoretische karakter van
de voltijdse opleidingen veel deelnemers aan het beroepsonderwijs af, terwijl
de confrontatie met de beroepspraktijk een positieve invloed heeft. Allochtone
jongeren kiezen evenwel naar verhouding weinig voor dit type opleidingen.
Het voormalige leerlingwezen lijkt voor veel jongeren perspectieven te bieden.
Daarvoor is echter wel de medewerking van het bedrijfsleven nodig.Voor zowel het voortgezet als het secundair beroepsonderwijs geldt overigens
dat voortijdige schooluitval in de eerste plaats om preventief beleid vraagt.
Realistische leerdoelen, een intensieve begeleiding van de leerling en een
op de doelgroep afgestemde didactiek kunnen de onderwijsmotivatie in de doelgroep
versterken.Nieuw beleid, bedreigde ambitiesSinds de discussie, rond de eeuwwisseling, over het thema van de (volgens
velen mislukte) integratie van minderheden zijn er in het onderwijsachterstandenbeleid
duidelijke accentverschuivingen waar te nemen. Er wordt veel werk gemaakt
van voor- en vroegschoolse achterstandsbestrijding en van verbetering van
de onderwijskwaliteit op scholen met veel achterstandsleerlingen. Daarnaast
heeft het aanleren van het Nederlands meer nadruk gekregen. Sommige GOA-beleidsdoelstellingen
voor de periode 2002–2006 waren van meet af aan al erg ambitieus (de
reductie van taalachterstand in het basisonderwijs), andere komen als gevolg
van de voorgenomen bezuinigingen onder druk te staan (uitbreiding VVE) of
zijn voor hun realisatiekansen sterk afhankelijk van ontwikkelingen op de
arbeidsmarkt (vermindering van voortijdig schoolverlaten).Van minderhedenbeleid naar individueel zorgbeleidNu het onderwijs in allochtone levende talen (OALT) na 2004 niet langer
zal worden bekostigd is er in het funderend onderwijs bijna geen beleid meer
dat zich specifiek op de allochtone groepen richt. Er is alleen nog het cumi-beleid
in het voortgezet onderwijs waarbij het primair gaat om de verwerving van
de Nederlandse taal. Het huidige beleid richt zich echter nog wel op collectiviteiten
waarbinnen de etnische minderheden de facto domineren. Deze groepsgerichte
benadering zal naar verwachting op haar beurt plaatsmaken voor een meer op
het individu gericht zorgbeleid. De doelgroep daarvan is weliswaar niet a
priori bepaald, maar zal in de praktijk in belangrijke mate overlappen met
die van het huidige onderwijsachterstandenbeleid. In het secundair beroepsonderwijs waar allochtone leerlingen in groten
getale terechtkomen, is al sprake van een geïndividualiseerde aanpak
(maatwerk voor iedere deelnemer). Specifieke problemen voor allochtonen komen
daardoor onvoldoende aan het licht.Investeringen en effectenAan de verschillende vormen van achterstandsbestrijding (VVE, Gewichtenregeling,
GOA, Onderwijskansenbeleid, OALT, Brede school, Cumiregeling en het Voortijdig
Schoolverlaten) wordt door de rijksoverheid in 2003 bijna 575 miljoen euro
uitgegeven. De extra middelen komen overwegend ten goede aan het basisonderwijs.In het voortgezet onderwijs wordt geen onderwijsachterstandenbeleid gevoerd,
in de zin van extra aandacht voor leerlingen uit kansarme gezinnen (met laagopgeleide
autochtone of allochtone ouders). Er worden wel extra middelen beschikbaar
gesteld voor leerlingen die vanwege een lage intelligentie, een leerachterstand
en/of een sociaal-emotionele problematiek geïndiceerd zijn voor extra
zorg in de vorm van leerwegondersteunend onderwijs of praktijkonderwijs. In
deze onderwijsvormen zijn allochtone leerlingen sterk oververtegenwoordigd.
Er kan helaas niet worden vastgesteld in hoeverre deze investeringen effectief
zijn. Evenmin valt na te gaan of het gehanteerde beleidsinstrumentarium wel
het meest doelmatige is. Daarmee zij niet gezegd dat de onderwijsresultaten
zonder deze extra investeringen even goed zouden zijn geweest. Dat laatste
lijkt niet erg plausibel. III ARBEID1. De situatieParticipatie op de arbeidsmarkt: inhaalslagGeholpen door hun stijgende opleidingsniveau en door de hoogconjunctuur
in de periode 1994–2001 hebben de leden van minderheden hun positie
op de arbeidsmarkt sterk verbeterd. Deze positieverbetering komt tot uiting
in een dalende werkloosheid, maar, tot op zekere hoogte los daarvan, ook in
een grotere participatie op de arbeidsmarkt. Daaraan hadden niet alleen de
mannen, maar ook de vrouwen deel. Bij de Turkse vrouwen verdubbelde de netto
arbeidsparticipatie (het aandeel van de groep 15–64-jarigen dat betaald
werk verrichtte) in acht jaar tijd (zie tabel 12.5). Gezien de concurrerende
aanspraken van moederschap en gezin bij deze vrouwen is dat opmerkelijk. Bij
de Surinaamse en Antilliaanse vrouwen was de werkende vrouw altijd al een
normaal verschijnsel, maar ook daar is de participatie nog flink toegenomen.
Met dat al is de arbeidsparticipatie van Turkse en Marokkaanse vrouwen nog
steeds aanzienlijk lager dan bij de overige groepen. De vroege vorming van
relatief kinderrijke gezinnen (zie hoofdstuk 2 van dit rapport) doorkruist
ook in de tweede generatie nog vaak hun arbeidsmarktperspectieven. Surinaamse
vrouwen daarentegen hebben een hogere arbeidsparticipatie dan autochtone vrouwen.
Zij zijn dan ook, evenals Antilliaanse vrouwen, veelal kostwinner in een eenoudergezin
(zie hoofdstuk 2).Tabel 12.5: Netto-participatie op de arbeidsmarkt(*) naar
etnische groep en geslacht, 1994–1998–2002 (in procenten)  199419982002Turken    mannen415059 vrouwen162132Marokkanen    mannen364959 vrouwen202230Surinamers    mannen546367 vrouwen405456Antillianen    mannen536064 vrouwen343950 overig niet-westers    mannen424654 vrouwen253135autochtonen    mannen737879 vrouwen435056(*) Percentage van de leeftijdsklasse 15–64 jaar dat feitelijk betaalde
arbeid verricht.Bron: Tabel 8.1.Om een baan te vinden maken allochtonen veelal gebruik van informele contacten
en van uitzendbureaus, terwijl het arbeidsbureau slechts weinig effectief
wordt benut. Ook vinden Turken en Marokkanen minder baat bij advertenties
waarin werk wordt aangeboden. De informele zoekkanalen leiden in het algemeen
tot laag gekwalificeerd werk, vaak binnen het eigen etnische segment en zij
bieden op de lange termijn vermoedelijk weinig perspectief. Weg van de onderkant: stijging van het functieniveauVanouds oefent de grote meerderheid van de werkende Turken en Marokkanen
een beroep uit op elementair of laag niveau. In 1998 werkte van beide groepen
slechts een kwart op middelbaar of hoger niveau. In dit opzicht hebben zij
zich in luttele jaren wel verbeterd, hetgeen overigens ook voor de van de
aanvang af al veel beter gepositioneerde Surinamers en Antillianen geldt (zie
tabel 12.6). De Turkse en Marokkaanse vorderingen zouden ongetwijfeld nog
groter zijn geweest als niet de tussentijdse huwelijksmigratie daarop een
dempend effect had uitgeoefend. Tabel 12.6 laat zien dat deze categorie zich
kenmerkt door een hoog aandeel van werkenden op elementair niveau. Dat geldt
trouwens ook voor de Surinaamse huwelijksmigranten, maar huwelijksmigratie
komt bij de Surinamers minder voor.Tabel 12.6: Werkenden naar beroepsniveau, geslacht, en
migratieachtergrond, 1998–2002 (in procenten)  TurkenMarokkanenSurinamersAntillianenautochtonen 1998200219982002199820021998200219982002op middelbaar of hoger niveau werkzaam26342538505454596971op elementair niveau werkzaam28253323141212966 waarvan:           2e generatie1916191591096   tussengeneratie252325211211912   huwelijksmigranten383541423127186   1e generatie, na 19803131382722101612   1e generatie, voor 1980323042251215106  Bron: Figuur 8.2 en tabel 8.4.De niet onaanzienlijke positieverbetering die vooral Turken en Marokkanen
hebben geboekt, is deels een kwestie van cohortvervanging. Jongere en beter
opgeleide werknemers zijn in de plaats gekomen van de minder goed opgeleide
oudere generatie. Daarnaast is er evenwel ook op individueel niveau positieverbetering
waar te nemen. Voor velen is het beroepsniveau van de thans vervulde baan
hoger dan van de eerste baan die zij (in Nederland) hadden. Deze winst in
beroepsniveau komt het meest voor bij de relatief hoog opgeleiden en bij leden
van de tweede generatie.Een flinke meerderheid van de allochtonen streeft ook op dit moment nog
naar positieverbetering in het werk. Grofweg 60% van alle werkenden ziet daarvoor
in 2002 ook kansen bij de huidige werkgever. Als dat perspectief ontbreekt
is dat volgens de betrokkenen vooral te wijten aan een te lage opleiding en
aan het ontbreken van interne vacatures. Discriminatie wordt slechts door
ongeveer 5% gezien als een barrière op de weg omhoog. Tabel 12.7: Beroepsniveau van eerste baan en huidige baan
bij hoofden van huishoudens, 2002 (percentage met beroepsniveau «lager»
of «elementair»)  eerste baanhuidige baan Turken77,564,5Marokkanen71,256,4 Surinamers57,441,6Antillianen49,935,4Bron: Figuur 8.4.Kwetsbaarheid door tijdelijk werkAllochtonen hebben in veel grotere mate tijdelijke banen dan autochtonen
en zijn in dat opzicht kwetsbaar, vooral in een periode van neergaande conjunctuur.
In de laatste jaren is het aandeel van de tijdelijke arbeidscontracten gedaald,
zowel bij autochtonen als bij allochtonen.Tabel 12.8: Werkenden met tijdelijk contract als aandeel
van alle werkenden, 1998 en 2002 (%)  19982002Turken2719 Marokkanen2419Surinamers2112 Antillianen2417autochtonen96Bron: Tabel 8.5Waarschijnlijk hebben nog veel tijdelijk werkenden in de laatste jaren
van de hoogconjunctuur hun arbeidsrelatie verstevigd. Ook heeft de recentelijk
weer toenemende werkloosheid vooral slachtoffers gemaakt onder de werkenden
met een tijdelijke baan.WerkloosheidIn de totale werkloosheid vormen de allochtonen een belangrijke groep.
Momenteel wordt 21% van het werklozenbestand gevormd door niet-westerse allochtonen
en meer dan 12% door de vier groepen waarop dit rapport zich voornamelijk
richt.In het midden van de jaren negentig was de werkloosheid onder de etnische
minderheden bepaald alarmerend. Bij Turken, Marokkanen bedroeg zij ongeveer
30%, bij Surinamers en Antillianen om en nabij de 20%. Ook overige niet-westerse
allochtonen, grotendeels afkomstig uit asielzoekerslanden, deelden in de malaise.
Bij de autochtonen was op dat tijdstip niet meer dan 7% werkloos. In de volgende
jaren daalde de werkloosheid onder de allochtonen zeer scherp en in 2002 lag
ze alleen nog bij de «overige niet-westerse allochtonen» boven
de 10%. Terwijl in deze periode de autochtone werkloosheid met de helft afnam,
liep ze bij Turken en Marokkanen met twee derde terug. Bij de overige etnische
minderheden was de ontwikkeling wat minder spectaculair, maar, zeker gelet
op de afname van de werkloosheid in procentpunten, was het resultaat toch
heel redelijk. Figuur 12.9 Werkloze beroepsbevolking 1994–2002
(%)Bron: Figuur 7.2.De conjuncturele omslag in 2001 is echter onmiskenbaar. De vrees bestaat
dat de werkloosheid onder de etnische minderheden nu weer even hard stijgt
als zij in een voorgaande periode daalde? Of deze vrees terecht is, valt aan
de hand van de cijfers nog niet te zeggen. Deze cijfers reiken slechts tot
2002 en geven een gemengd beeld te zien (tabel 12.9).Tabel 12.9: Ontwikkeling van de werkloosheid 2001–2002  2001 (*1 000)2002 (*1 000)toename in % totale bevolking248302+ 22 autochtonen168205+ 22Turken910+ 11 Marokkanen89+ 13Surinamers912+ 33 Antillianen46+ 50overig niet-westers1926+ 37Bron: Tabel 7.2.Tabel 12.9 laat zien dat de totale werkloosheid in die jaren met 22% toenam
en dat zij voor Surinamers, Antillianen en «overige niet-westerse allochtonen»
inderdaad een sterkere groei vertoonde. Bij Turken en Marokkanen steeg de
werkloosheid echter minder hard. Dit is mogelijk het gevolg van het feit dat
in de besproken periode relatief juist veel hoog opgeleid personeel werd ontslagen,
terwijl Turken en Marokkanen nog steeds overwegend laag opgeleid zijn. Bij
nadere inspectie blijkt dat de Surinaamse en Antilliaanse werkloosheid vooral
jeugdwerkloosheid is.Jeugdwerkloosheid zorgelijkTerwijl de werkloosheid bij de 15–24-jarige autochtonen 7% bedraagt,
ligt zij bij de Surinamers op 30% en bij de Antillianen op 27%. Ook bij de Turken en Marokkanen is de werkloosheid het hoogst in de jongste
leeftijdsgroep, maar de afwijking ten opzichte van de andere leeftijdsgroepen
is veel kleiner.Dat werkloosheid vooral jongeren treft, is niet verbazingwekkend. Zij
moeten immers onder moeilijke omstandigheden een entree maken op de arbeidsmarkt.
De tweede generatie allochtonen vormt in dit opzicht nu eens geen gunstige
uitzondering. Zij wordt in vergelijking met de eerste generatie, de tussengeneratie
en de huwelijksmigranten, even hard of zelfs harder getroffen.Achtergronden van allochtone werkloosheidEen vraag die steeds weer opkomt, is die naar de oorzaken van de vergelijkenderwijs
nog altijd grote werkloosheid van de minderheden. Zijn deze oorzaken vooral
gelegen in de kenmerken van het arbeidsaanbod (opleidingstekorten, onvoldoende
vaardigheid in de Nederlandse taal) of eerder in kenmerken van de vraag (discriminatie
door werkgevers)? Een in dit rapport ondernomen multivariate analyse leert
dat de werkloosheid bij de etnische minderheden aanzienlijk uitstijgt boven
hetgeen op basis van hun opleiding, hun Nederlandse-taalvaardigheid en nog
enkele andere kenmerken verwacht zou mogen worden (zie hoofdstuk 7, tabel
7.7). Dit wijst erop dat ook de kieskeurigheid van de werkgevers een rol speelt
bij de verklaring van de allochtone werkloosheid. Het is aan de andere kant
echter ook niet uit te sluiten dat de kenmerken van het allochtone arbeidsaanbod
onvoldoende konden worden gevangen in de indicatoren waarmee de analyse moest
worden uitgevoerd. Zo is de vaardigheid in de Nederlandse taal een arbitrair
gegeven. In elk geval blijkt dat bij de groepen waarin deze taalvaardigheid
het minst aan twijfel onderhevig is, i.c. de goed opgeleide Surinamers en
Antillianen, de feitelijke werkloosheid slechts weinig uitstijgt boven het
op grond van het verwachte niveau. Ook, buiten de analyse gebleven, verschillen
in zoekgedrag en arbeidsoriëntatie kunnen een rol spelen bij het succes
op de arbeidsmarkt.UitkeringsafhankelijkheidDe hoge werkloosheid onder etnische minderheden is één van
de redenen dat zij veel vaker dan autochtonen van een uitkering afhankelijk
zijn. Een andere reden is het hoge aandeel van de arbeidsongeschikten, vooral
bij Turken, in wat mindere mate ook bij de Marokkanen. Van de Turkse mannen
tussen 55 en 65 jaar heeft niet minder dan 61% een uitkering vanwege arbeidsongeschiktheid
en de instroom in de regeling is nog steeds fors. De slopende aard van het
werk aan de onderkant van de arbeidsmarkt zal hieraan niet vreemd zijn, maar
daarnaast moet worden vastgesteld dat het gebruik van de regeling bij bepaalde
groepen een bijna institutioneel karakter heeft gekregen.Bij Surinamers en vooral Antillianen is de hoge prevalentie van het eenoudergezin
een bron van uitkeringsafhankelijkheid.2. Het beleidAfname specifieke beleidsaandacht voor minderhedenOndanks de snelle daling van de werkloosheid in het verleden is de werkloosheid
bij etnische minderheden nog steeds een veelvoud van het autochtone werkloosheidspercentage.
Bovendien staat door de conjuncturele terugslag van de laatste jaren de eerder
bereikte positieverbetering weer op het spel. In het bijzonder de weer oprukkende
werkloosheid onder de allochtone jeugd is zorgwekkend. Tezelfdertijd zou een
aantal ontwikkelingen in het arbeidsmarktbeleid wel eens ongunstig voor de minderheden kunnen uitpakken. De volgende ontwikkelingen kunnen in
dit verband worden genoemd:Het op de werkgevers gerichte specifieke minderhedenbeleid dreigt nagenoeg
te worden ontmanteld. In de afgelopen jaren zijn verschillende initiatieven
genomen ter bevordering van de instroom en de doorstroom van etnische minderheden
in het bedrijf. Het bekendst is het zogenoemde MKB-convenant, waarin werkgevers,
het Centrum voor werk en inkomen (CWI) en de overheid samen werkten aan de
instroom van minderheden in het midden- en kleinbedrijf. Dit project is eind
2002 beëindigd. Het Raamconvenant grote ondernemingen (RGO) is gericht
op hetzelfde doel, al verschilt de aanpak met die van het MKB-convenant. Het
RGO loopt nog, maar wordt naar verwachting medio 2004 opgeheven. Kleinschaliger
is het .KOM-project dat in diverse branches op praktische wijze gestalte heeft
gegeven aan beleid gericht op de instroom in en het behoud van minderheden
voor het bedrijf. Het .KOM-project is begin 2003 afgelopen. De oudste loot
aan de stam van vraaggericht beleid voor minderheden is de Wet Samen. De Wet
Samen beoogt een evenredige arbeidsparticipatie. Bedrijven van 35 werknemers
of meer dienen een jaarverslag op te stellen waarin ze aangeven in welke mate
zij werknemers uit minderheden employeren en hoe het staat met instroom, uitstroom
en doorstroom van deze werknemers. Tevens moeten zij aangeven welke maatregelen
zij treffen om zo nodig de participatie van de minderheden te verbeteren.
Het CWI verzamelt deze verslagen en constateert daarover jaarlijks. De wet
loopt aan het einde van het jaar af en zal in haar huidige vorm niet worden
gecontinueerd.De Stimuleringsprojecten voor Allochtone Groepen (SPAG-projecten) bestaan
vanaf 1994 en zijn erop gericht om minderheden met een grote afstand
tot de arbeidsmarkt naar scholing en werk te leiden. De gemeenten zijn verantwoordelijk
voor de uitvoering, maar de uitvoering wordt doorgaans in handen gegeven van
een projectorganisatie die door de gemeente wordt gefinancierd. Kenmerkend
voor deze projecten is de intensieve wijze van werving en begeleiding. De
SPAG-projecten lopen volgend jaar af.Ontwikkelingen in «algemeen» arbeidsmarktbeleidOver de toekomst van de gesubsidieerde arbeid heerst onzekerheid. Veel
leden van minderheden, in het bijzonder de kwetsbare categorieën zoals
jongeren, ouderen en vrouwen onder hen, hebben een gesubsidieerde baan. Het
segment van gesubsidieerd werk dat tussen werkloosheid en een reguliere baan
is te situeren, is voor minderheden dan ook van groot belang. Met de inwerkingtreding
van de Wet werk en bijstand ligt de toekomst van gesubsidieerd werk voor een
belangrijk deel in handen van de gemeente. Deze banen moeten dan namelijk
worden bekostigd uit het reïntegratiebudget waarover de gemeente vrij
kan beschikken, maar dat ook voor andere activeringsinspanningen kan worden
aangewend. Wat dit voor consequenties heeft is nog onduidelijk. Voor de minderheden
is het te hopen dat gesubsidieerde banen zoveel mogelijk behouden blijven.In de sfeer van de arbeidsbemiddeling betekent de SUWI-operatie (SUWI
staat voor Structuur uivoering werk en inkomen) een drastische verandering.
In de nieuwe situatie beoordeelt het CWI de afstand van de cliënt ten
opzichte van de arbeidsmarkt en stuurt hem of haar, afhankelijk van de uitkeringssituatie,
door naar de sociale dienst of het Uitvoeringsinstituut werknemersverzekeringen
(UWV). Het CWI is verantwoordelijk voor cliënten die direct
bemiddelbaar zijn (fase-1 cliënten). Cliënten in fase 2,3 of 4
worden doorverwezen naar het UWV (als ze ww-gerechtigd zijn) of naar de sociale
dienst (bijstandsgerechtigden, niet-uitkeringsgerechtigden, ontvangers nabestaandenpensioen).
Het UWV en gemeenten zijn in het kader van de sluitende aanpak verplicht om
een reïntegratietraject aan te bieden, dat ze inkopen bij particuliere
reïntegratiebedrijven. Over de consequenties van deze wijziging voor
de arbeidskansen van minderheden is nog weinig met grote zekerheid te zeggen.
Wel kan op een aantal risicofactoren worden gewezen:• De huidige structuur functioneert zeker nog niet optimaal. Mede
vanwege de gestegen werkloosheid is het CWI vooral bezig met intake en doorverwijzing
en komt de activeringsdoelstelling onvoldoende uit de verf. Werkzoekenden,
waaronder leden van minderheden, hebben minder van het CWI te verwachten dan
met de Suwi-operatie is beoogd.• Het CWI bezint zich momenteel op het te voeren minderhedenbeleid.
Welke kant dit precies uitgaat is nog niet te zeggen, maar veel redenen voor
optimisme zijn er niet. De in de afgelopen jaren opgebouwde deskundigheid
gaat in hoog tempo verloren. De bij het CWI werkzame Bedrijfsadviseurs minderheden
zijn niet meer in functie. Verder zijn veel van de medewerkers die betrokken
zijn geweest bij de uitvoering van het MKB-convenant inmiddels uitgestroomd.• Binnen gemeenten en bij het UWV ontbreekt veelal de benodigde kennis
om specifiek op minderheden gericht beleid te voeren. Doordat deze partijen
zich in het verleden overwegend hebben gericht op de verstrekking van uitkeringen
en veel minder op activering, is er weinig ervaring met de mogelijkheden en
knelpunten van op minderheden gericht activeringsbeleid.• De inzet van op omzet gerichte reïntegratiebedrijven brengt
het risico van afroming van het cliëntenbestand met zich mee.• Gemeenten en het UWV kunnen geen adequate gegevens overleggen met
betrekking tot de arbeidstoeleiding van minderheden. Het UWV en verreweg de
meeste gemeenten registreren slechts nationaliteit. Dit criterium schiet echter
ernstig tekort bij de identificatie van etnische groepen. Het is daarom onduidelijk
in hoeverre minderheden profiteren van het activeringsbeleid van het UWV,
de gemeenten en de door hen ingeschakelde reïntegratiebedrijven. Afspraken
die bijvoorbeeld in het kader van de «Agenda van de toekomst»
tussen gemeenten en kabinet zijn gemaakt en waarbij evenredigheid van dit
profijt als norm in het gemeentelijk beleid is vastgelegd, kunnen niet worden
gecontroleerd.Het is van belang dat er op korte termijn een deugdelijk registratiesysteem
komt dat inzicht geeft in de resultaten van de activeringsinspanningen van
gemeenten en UWV ten behoeve van minderheden. Wanneer blijkt dat minderheden
naar evenredigheid van het beleid profiteren, is aanpassing van het beleid
niet nodig. Blijkt echter dat deze evenredigheidsnorm niet wordt gehaald,
dan is de ontwikkeling van specifiek op minderheden gericht beleid aan de
orde. Dit zou zich kunnen richten op intensieve begeleiding op het traject
naar de arbeidsmarkt en op de keuze van een reïntegratiebedrijf dat beschikt
over de noodzakelijke deskundigheid voor de reactivering van allochtonen.Het enthousiasme voor een categoriaal beleid is al geruime tijd tanend,
zij het dat daarover per gemeente verschillend wordt gedacht. Als argument
tegen een dergelijk beleid wordt momenteel vaak aangevoerd dat de «sluitende
aanpak» in de arbeidsbemiddeling ervoor zorgt dat iedereen aan
bod komt en dat op specifieke groepen gericht beleid niet langer noodzakelijk
is. Ervaringen uit het verleden ondersteunen deze veronderstelling niet. Een
evenredige uitstroom van minderheden uit de werkloosheid is over het algemeen
niet gehaald. Het is niet aannemelijk dat deze nu wel verzekerd zou zijn.ConclusieHet gevoerde minderhedenbeleid van de afgelopen jaren sterk procyclisch
geweest. Juist nu de economische conjunctuur tegenzit, lijkt de specifieke
aandacht voor minderheden te verdwijnen. Er is veel voor te zeggen om juist
nu minderhedenbeleid te voeren, gericht op het allochtone aanbod zelf, op
de intermediairs (CWI, UWV, sociale diensten) en op de werkgevers. Zonder
die aandacht is het risico te groot dat de werkloosheid onder minderheden
omhoog schiet en dat grote aantallen jonge allochtonen (langdurig) buiten
spel staan. IV SOCIAAL-CULTURELE INTEGRATIE EN WEDERZIJDSE BEELDVORMING1. Sociaal-culturele integratieIndicatoren voor sociaal-culturele integratieIn de delen II en III van dit rapport kwam de positie van de minderheden
in het onderwijs en op de arbeidsmarkt aan de orde. Met andere woorden ging
het daarbij om hun positie in de sociale structuur van de samenleving, een
positie die in meer of mindere mate gekenmerkt wordt door achterstand op de
autochtone bevolking. In deel IV van dit rapport komt de sociaal-culturele
integratie van de minderheden aan bod. Daarbij gaat het om de mate waarin
zij cultureel verschillen van de autochtonen en om de sociale afstand die
er, mede dank zij het culturele verschil, bestaat tussen autochtonen en allochtonen.
Het begrip sociaal-culturele integratie is overigens veelomvattend. In dit
rapport kon het begrip slechts aan de hand van een beperkt aantal in de SPVA
voorhanden zijnde indicatoren worden benaderd. Deze indicatoren zijn:• Opvattingen over de plaats van religie, over sociale rollen van
mannen en vrouwen, over de betekenis van familiebanden en over de autonomie
van kinderen. In welke mate worden in de Nederlandse samenleving min of meer
gangbare opvattingen over deze onderwerpen onderschreven. «Gangbaar»
is niet hetzelfde als universeel. Ook aan autochtone zijde zijn er verschillen
in enthousiasme voor het individualistische en seculiere ethos dat voor de
samenleving als geheel toch wel kenmerkend is. Daarom zijn ook aan een autochtone
vergelijkingsgroep dezelfde vragen voorgelegd. Helaas zijn op dit moment de
resultaten van dat onderdeel nog niet binnen, zodat daarover niet kan worden
gerapporteerd.• De mate van informeel contact met autochtonen en de bereidheid
om dergelijke contacten aan te gaan: in welke mate ontvangen allochtonen bezoek
van autochtonen, overheerst in het informele contactenpatroon de eigen groep
of de Nederlandse omgeving, is er weerstand tegen intieme relaties met autochtonen.• De beheersing en het feitelijk gebruik van de Nederlandse taal
(niet alleen als uitvloeisel van sociaal-culturele integratie, maar ook als
voorwaarde daartoe).• De identificatie met Nederland versus de identificatie met de eigen
groep.De meting van het verschijnselIn het onderzoek hebben al deze indicatoren de vorm gekregen van schalen
die elk een aantal items omvatten. Aan de respondenten werden op deze schalen
scores toegekend die lopen van de waarde 1 (weinig modern, grote culturele
afstand tot de Nederlandse omgeving) tot aan de waarde 5 (modern, kleine culturele
afstand tot de Nederlandse omgeving). Omdat de verschillende schalen onderling
hoog correleerden, zijn ze aan het slot allemaal samengevoegd tot een enkele
schaal voor sociaal-culturele integratie. In tabel 12.10 zijn de gemiddelde
scores per etnische groep op alle gebruikte schalen weergegeven. Tabel 12.10: gemiddelde scores op schalen voor sociaal-culturele
integratie (5-puntschalen: 1 geringe mate van integratie, 5 hoge mate van
integratie)  TurkenMarokkanenSurinamersAntillianen Moderne opvattingen inzake:         familiezin 2,1 2,0 2,6 2,6 autonomie kinderen 2,4 2,2 2,9 3,0 man-vrouwrollen 3,3 3,4 3,7 3,7 religieus liberalisme 2,8 2,5 3,2 3,2moderne opvattingen totaal2,8 2,7 3,3 3,3          sociale nabijheid (informeel contact met autochtonen)2,8 2,8 3,8 4,0          beheersing en gebruik Nederlandse taal2,4 2,8 3,8 3,5          identificatie met Nederland versus eigen groep1,8 1,9 2,8 2,7          sociaal-culturele integratie totaal2,9 3,0 4,1 4,1 Bron: tabellen 10.1 t/m 10.6.Tabel 12.11: Gemiddelde scores op totale schaal voor sociaal-culturele
integratie naar achtergrondkenmerken (5-puntschaal: 1 geringe mate van integratie,
5 hoge mate van integratie)  TurkenMarokkanenSurinamersAntillianen sociaal-culturele integratie totaal2,9 3,0 4,1 4,1 mannen 2,9 2,9 4,2 4,2vrouwen 2,9 3,0 4,1 4,0         maximaal bao 2,6 2,6 3,8 3,5vbo/mavo 3,1 3,4 4,1 4,1mbo/havo/vwo 3,2 3,3 4,3 4,2hbo/wo 3,4 3,7 4,5 4,6         2e generatie 3,6 3,7 4,5 4,8tussengeneratie 3,2 3,2 4,2 4,4huwelijksmigranten 2,8 2,9 4,1 4,01e generatie > 1980 2,7 2,7 3,9 3,7 1e generatie ≤ 1980 2,6 2,6 4,0 4,3Bron: tabellen 10.7ResultatenRelatief hoge scores worden gevonden bij Surinamers en Antillianen en
relatief lage scores bij Turken en Marokkanen. De eerste twee groepen hebben
modernere opvattingen, gaan meer met autochtonen om en spreken, weinig verrassend,
beter Nederlands. Zij identificeren zich duidelijk sterker met Nederland dan
Turken en Marokkanen. Onder deze laatste groepen is de identificatie met de
eigen groep nog zeer uitgesproken. Ook met betrekking tot hun religieuze identiteit
is er onder Turken en Marokkanen weinig ruimte voor twijfel. Tussen 95% en
100% beschouwt zichzelf als moslim en dat geldt voor de tweede generatie even
goed als voor de eerste.De het geheel van opvattingen omvattende schaal voor sociaal-culturele
integratie is in tabel 12.11 verder uitgesplitst naar sociale subgroepen.
Daarbij komen ook binnen de etnische groepen duidelijke verschillen aan het
licht. Naarmate men hoger is opgeleid, valt de score op de totale schaal hoger
uit. De tweede generatie heeft binnen elke groep de hoogste integratiescore
en de eerste generatie, de laagste. Bij de Surinamers en vooral
de Antillianen valt op dat binnen de eerste generatie de recente immigranten
lagere scores hebben dan de immigranten van 1980 en eerder. De huwelijksmigranten
(in het bijzonder bij Turken en Marokkanen belangrijke groepen) vertonen,
ondanks hun jeugd, een niet meer dan gemiddeld niveau van sociaal-culturele
integratie. Tussen de geslachten verschillen de scores maar weinig.Ontwikkelingen in de tijdEen aantal vragen uit de SPVA'02 die de grondslag vormden voor de hierboven
gebruikte schalen, maakten ook in eerdere jaren deel uit van de enquête.
Op basis van die vragen is een vergelijking in de tijd mogelijk. Uit de vergelijking
blijkt dat de etnische minderheden door de jaren heen vaker autochtonen op
bezoek krijgen. Althans het aandeel hunner dat nooit allochtonen op bezoek
krijgt, slinkt in die periode bij Turken en Marokkanen van boven de 50% naar
onder de 40%. Bij Surinamers daalt het van bijna 30% naar iets minder dan
20%. Dat neemt niet weg dat Turken en Marokkanen tezelfdertijd het zwaartepunt
van de contacten meer bij leden van de eigen groep is komen te liggen.Figuur 12.10 Aandeel van degenen die in de vrije tijd
meer contact hebben met leden van de eigen groep dan met autochtone Nederlanders,
1991–2002 (in procenten)Bron: Figuur 10.2.Dit kan een kwestie zijn van een bewuste voorkeur, maar ook van de grotere
ontmoetingskans met leden van de eigen etnische groep ten gevolge van het
toenemende aantal van die groep in de woonomgeving (zie ook hoofdstuk 2 van
dit rapport over statistische ontmoetingskansen). De tweede generatie is minder
op de eigen groep gericht dan de eerste, maar de ontwikkeling volgt bij Turken
en Marokkanen van de tweede generatie wel dezelfde richting als van de overigen.In tabel 12.12 worden enkele ander indicatoren van sociaal-culturele integratie
vergeleken over de periode 1998–2002. Voor andere jaren was over deze
indicatoren geen informatie beschikbaar. Tabel 12.12: Indicatoren van sociaal-culturele integratie
1998–2002 (gemiddelde scores tenzij anders aangegeven)  TurkenMarokkanenSurinamersAntillianen 19982002199820021998200219982002oudere familieleden moeten meer invloed hebben dan jongere2,62,92,52,73,03,13,03,1         kinderen kunnen het beste thuis wonen tot aan huwelijk2,12,32,32,23,13,13,43,5         emancipatiegeneigdheid3,33,33,23,43,83,73,83,7         religieus liberalisme2,72,92,72,63,63,63,53,5         rekent zich tot bepaalde religie (%)9695989777787173          rekent zich tot eigen etnische groep (%)9897979587817675Bron: tabellen 10.11 t/m 10.13 en tabel 10.15.Volgens deze indicatoren gaat de ontwikkeling in het algemeen in de richting
van toenemende integratie, maar daarop zijn wel uitzonderingen. Zo lopen de
scores op de schaal voor autonomie voor kinderen en op de schaal voor religieus
liberalisme bij de Marokkanen iets terug. In het algemeen is het scoreverloop
hetzelfde voor de eerste en de tweede generatie (niet in tabel 12.12verwerkt),
maar ook daarop zijn uitzonderingen. Zo loopt de emancipatiegezindheid bij
de Turken van de tweede generatie iets terug, terwijl de eerste generatie
juist wat meer emancipatiegezind wordt. Opmerkelijk is dat bij de Marokkanen
de identificatie met de eigen etnische groep bij leden van de tweede generatie
sterker wordt, terwijl die bij leden van de eerste generatie afneemt.Turken en Marokkanen op eigen groep gerichtAl met al verloopt de sociaal-culturele integratie van etnische minderheden
niet erg rechtlijnig of snel. Met de toenemende verblijfsduur in Nederland,
de opvolging van de generaties en de steeds betere beheersing van de Nederlandse
taal ligt een modernisering van opvattingen en een verminderde sociale afstand
tot de Nederlandse omgeving in de verwachting, maar die verwachting wordt
maar tot op zekere hoogte bewaarheid. Bij Turken en Marokkanen heerst, ook
in de tweede generatie, nog een sterke gerichtheid op de eigen groep. Die
uit zich in het informele contactenpatroon en in een bijna onverminderd sterk
bewustzijn van een eigen sociale identiteit. De in hoofdstuk 2 besproken huwelijksvoorkeur,
die zich nog steeds voornamelijk richt op partners in het herkomstland past
in dit beeld. Dat sluit echter niet uit dat Turken en Marokkanen in hun opvattingen
over individuele autonomie en over huwelijk en gezin een eindweegs zijn geëvolueerd
in westerse richting. Aangezien deze moderne opvattingen grotendeels worden
gedragen door leden van de tweede generatie en leden van de op jonge leeftijd
naar Nederland gemigreerde tussengeneratie, worden de Turkse en Marokkaanse
gemeenschappen in Nederland steeds heterogener. Surinamers en Antillianen
bevonden zich van de aanvang af al op geringe sociale en culturele afstand
van de Nederlandse samenleving en zij zijn inmiddels nog dichter genaderd.
Voor een verdere modernisering van opvattingen was in deze groepen minder
ruimte en daarom is het verschil tussen de generaties er ook minder dan bij
de Turken en Marokkanen. De geringe sociale afstand tot de autochtonen weerspiegelt
zich, ook bij Surinamers en Antillianen, aardig in hun partnerkeuze.
Heel anders dan bij de Turken en Marokkanen prevaleert bij hen namelijk het
huwelijk met autochtone Nederlanders. Tot slot loopt, ook waar het gaat om
sociaal-culturele integratie, de positie van recent geïmmigreerde Antillianen
in het oog. Deze groep staat op grotere sociale en culturele afstand van de
Nederlandse samenleving dan de groep die zich voordien in Nederland vestigde.
Alleen al hun beheersing van de Nederlandse taal ligt op een duidelijk lager
niveau.De sociale eenzelvigheid van Turken en Marokkanen kan verband houden met
de politieke gebeurtenissen van de laatste jaren die niet zeer bevorderlijk
zijn geweest voor een ontspannen verhouding tussen moslims en de overige bevolking.
In het onderzoeksmateriaal waarop dit rapport zich baseert, worden daarvoor
echter geen aanwijzingen gevonden. Voor zover de gevolgde ontwikkelingen een
langere reeks van jaren bestrijken, is eerder sprake van een regelmatig verloop
van ontwikkelingen, zonder duidelijke uitschieters in 2002.2. Wederzijdse beeldvormingEen grote sociale en culturele afstand tussen bevolkingsgroepen zal in
het algemeen gepaard gaan met een lage onderlinge waardering en met negatieve
stereotyperingen over en weer. In dit rapport is daarnaar empirisch onderzoek
gedaan. Het beeld dat allochtonen hebben van autochtonen kon worden beschreven
met behulp van de SPVA'02 die daarover, bij uizondering, een flink aantal
vragen bevatte. Voor het beeld dat autochtonen van allochtonen hebben, moest
worden uitgeweken naar een ander onderzoek, te weten het Onderzoek Beeldvorming
over minderheden (BOM) 2002 (zie bijlage). Weliswaar bevat de SPVA ook een
autochtone vergelijkingssteekproef, maar de resultaten daarvan waren bij de
vervaardiging van dit rapport nog niet binnen.Autochtonen over allochtonenDe houding van autochtonen ten opzichte van allochtonen verschilt per
aspect. De autochtonen kennen aan allochtonen doorgaans in ongeveer dezelfde
mate positieve en negatieve eigenschappen toe als aan de eigen groep. Allochtonen
zijn in hun ogen wat gastvrijer en royaler, zijzelf wat betrouwbaarder en
ondernemender, maar ook bemoeizuchtiger, dan allochtonen. Surinamers bezitten
in de ogen van de autochtonen meer positieve en minder negatieve eigenschappen
dan Turken en Marokkanen.Terwijl de autochtonen zich in hun stereotypering van de minderheden nog
redelijk complimenteus tonen, zijn zij niet erg toeschietelijk als het gaat
om de toelating van nog meer immigranten. De meeste autochtonen vinden dat
er te veel allochtonen in Nederland zijn en slechts zeer weinigen willen een
ruimhartiger asielbeleid (daarvan was feitelijk in 2002 geen sprake; het asielbeleid
is vanaf 2001 aanmerkelijk restrictiever geworden). Overigens wil een
grote meerderheid van ruim 80% nog steeds soepelheid betrachten als het gaat
om de toelating van asielzoekers die een persoonlijke dreiging ondervinden
van de politieke situatie in hun land. Nogal wat autochtonen denken negatief
over de bijdrage van allochtonen aan onze maatschappij. Zij zouden de sociale
zekerheid misbruiken, een bron van misdaad en onveiligheid zijn en de islam
staat als culturele stroming bepaald niet hoog genoteerd. Aan de andere kant
vindt men het zeer overwegend positief dat een samenleving uit verschillende
culturen bestaat en kent men hier eenmaal aanwezige immigranten in grote meerderheid
dezelfde rechten toe als autochtonen. Tabel 12.13 Opvattingen van autochtonen over de multiculturele
samenleving naar de mate van instemming  percentage
(zeer) mee eens • Legaal aanwezige buitenlanders moeten dezelfde rechten
op sociale zekerheid hebben als Nederlanders83 • Een wijk gaat er niet op vooruit als er veel allochtonen
komen te wonen81 • Het is goed als een samenleving bestaat uit mensen van
verschillende culturen79 • Als scholen hun best doen kan de aanwezigheid van allochtone
leerlingen voor alle leerlingen goed zijn74 • In Nederland wonen teveel allochtonen65• Allochtonen maken misbruik van de sociale voorzieningen58• Sommige sectoren van de economie kunnen alleen blijven
draaien omdat er allochtonen werken56 • De aanwezigheid van allochtonen is een bron van misdaad
en onveiligheid49 • Al die vreemde culturen vormen een bedreiging van onze
eigen cultuur37 • De komst van buitenlanders naar Nederland bedreigt onze
welvaart36• Legaal aanwezige buitenlanders moeten in geval van werkloosheid
teruggestuurd worden30 • De islam kan een waardevolle bijdrage aan de cultuur van
ons land leveren27• Het moet makkelijker worden om in Nederland asiel te krijgen9Bron: Tabel 11.6.De veel gesignaleerde verharding van het opinieklimaat rond allochtonen,
wordt door resultaten uit opinie-onderzoek overwegend bevestigd (zie tabel
12.14), zonder dat overigens al deze (en andere hier niet opgenomen) uitslagen
consequent dezelfde kant op wijzen. Tabel 12.14 Enkele indicatoren van een negatieve houding
ten opzichte van allochtonen, 1991–2002  1991199520002002 (Onderzoek culturele veranderingen)2002 (BOM'02) • Er zijn teveel buitenlanders (% (zeer) mee eens)4644534955 • Negatief gestemd jegens buitenlanders (%). 121622.• Zijn een verrijking van onze cultuur (% (zeer) mee eens) 464044. • Geen bezwaar tegen mensen van een ander ras als naaste
buren (%)5456473938 • Wil buitenlander eerder ontslaan dan Nederlander (%)2316. . 15• Wil Nederlander eerder aan woning helpen dan buitenlander
(%)2938. . 44Bron: Tabel 11.8.De vraag die zich aandient, is of de aanslag van september 2001 op het
WTC iets te maken heeft met deze verharding. Zo op het oog is dit niet het
geval. De welwillendheid jegens allochtonen maakt geen plotselinge duik tussen
2000 en 2002. Eerder is er sprake van een ontwikkeling op langere termijn.Hoewel in de attitude tegenover allochtonen verschillende aspecten een
rol spelen, is het niet moeilijk al deze aspecten onder te brengen in een
overkoepelende schaal voor xenofobie. In deze schaal zijn afkeer van de multiculturele
samenleving, discriminatiegeneigdheid, en gevoelsmatige afkeer van allochtonen
verenigd. Uit het scorepatroon op deze schaal voor xenofobie (hier niet opgenomen,
maar zie hoofdstuk 11, tabel 11.12) blijkt dat xenofobie afneemt met stijgend
opleidingsniveau en dat het verschijnsel zich sterker voordoet bij mannen
dan bij vrouwen. Ook jongeren vertonen xenofobie in relatief grote mate. Respondenten
die wonen in buurten waarin naar hun eigen zeggen allochtonen talrijk of zelfs
in de meerderheid zijn, scoren hoger op xenofobie dan de overigen. Respondenten
die zeggen veel contact met allochtonen te hebben, denken daarentegen juist
gunstiger over deze groepen dan anderen. De hier gevonden verschillen in xenofobie
corresponderen met wat gewoonlijk in dit type onderzoek wordt gevonden. Dat
geldt ook voor de betrekkelijk geringe bijdrage van deze sociale kenmerken
als het gaat om de verklaring van xenofobie. Blijkbaar is xenofobie een nogal
persoonlijke attitude die door sociale achtergrondvariabelen maar gebrekkig
kan worden verklaard.Allochtonen over autochtonenAllochtonen, in dit geval Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen,
zijn warme voorstanders van de multiculturele samenleving en in tegenstelling
tot de autochtonen staan zij een liberaler toelatingsbeleid voor. Niet geheel
in overeenstemming daarmee, achten zij terzelfder tijd het aantal allochtonen
in Nederland te hoog. Zij vinden ook in meerderheid dat een wijk onder een
hoge concentratie van allochtonen te lijden heeft, hoewel de autochtonen die
mening in veel sterkere mate zijn toegedaan. Tabel 12.15 Opvattingen over de multiculturele samenleving
naar volgorde van instemming bij de allochtonen (percentage mee eens of zeer
mee eens)  TurkenMarokkanenSurinamersAntillianenTotaal vier groepenautochtonen • Goed als samenleving uit verschillende culturen bestaat949397909379 • Legaal aanwezige buitenlanders moeten zelfde rechten op
sociale zekerheid hebben als Nederlanders908480828483• Economie afhankelijk van allochtonen696258596256 • Wijk gaat er niet op vooruit als er veel allochtonen komen
te wonen535154445181 • In Nederland wonen te veel allochtonen674635424865• Het is moeilijk om in Nederland geaccepteerd te worden
als je je eigen cultuur wilt behouden5743294343nvt • Moet makkelijker worden om asiel te krijgen40351919299Bron: Tabel 11.14.In het algemeen hebben allochtonen een redelijk gunstige indruk van de
Nederlandse samenleving.Zij vinden haar open, niet ongastvrij, en zij voelen zich vaker wel dan
niet rechtvaardig behandeld. Hoewel de meerderheid denkt dat discriminatie
in Nederland op zijn minst af en toe optreedt, heeft slechts een kleine minderheid
daarmee frequente persoonlijke ondervinding. Wel voelt rond de 30% zich «af
en toe» gediscrimineerd. In hoofdstuk 8 kwam discriminatie ook al aan
de orde en wel als mogelijke belemmering voor allochtonen om hun positie op
de arbeidsmarkt te verbeteren. Ook in dat verband werd door de allochtone
respondenten geen grote invloed aan deze factor toegekend.Tabel 12.16 Gepercipieerde discriminatie naar etnische
groep (%)  discriminatie in Nederlandvoelt zich persoonlijk gediscrimineerd TurkenMarokkanenSurinamersAntillianenTurkenMarokkanenSurinamersAntillianen vaak of zeer vaak132214255758 af en toe6152545834313029 nooit of bijna nooit2726321861636563Bron: Tabel 11.16.Een flinke meerderheid van tussen bijna 70% (Turken) tot ruim 80% (Surinamers)
vindt het «fijn» of «zeer fijn» om in Nederland te
wonen. De Nederlanders bezitten in de ogen van de allochtonen een aantal positieve
eigenschappen: zij zijn vriendelijk, gezellig, netjes, hulpvaardig en eerlijk.
Zij schieten hooguit tekort in gastvrijheid en zij zijn nogal op de penning.Het is moeilijk te zeggen of dit overwegend positieve sentiment ten opzichte
van Nederland een diep geworteld affect, dan wel een beleefdheidsformule vertegenwoordigt.
Behalve sociale wenselijkheid spelen in de antwoorden op dit soort tevredenheidsvragen
ook vaak mechanismen van cognitieve dissonnantiereductie een rol. De meeste
respondenten verblijven al tijden in Nederland of zijn hier zelfs geboren;
zij zullen ook niet meer naar het herkomstland terugkeren. Gegeven dit feit
is het voor hen misschien moeilijk om onbehagen met Nederland te ventileren.
Zij zouden daarmee hun keuze voor dit land ondermijnen.Met dit voorbehoud is het toch lang niet onmogelijk dat de grote meerderheid
van de respondenten zich redelijk content voelt met Nederland
en goede relaties met de Nederlandse omgeving onderhoudt. Dit ondanks de incidenten
van de laatste jaren! XNoot1Weyers Y.M.R. et al, De kleur van beleid; de invloed van het grotestedenbeleid
op de sociaal-economische positie en de leefomgeving van etnische minderheden,
ISEO, Rotterdam 2003 : 78.XNoot2Uit onderzoek blijkt dat 75% van de Turkse en Marokkaanse mannen/vrouwen
hun levenspartner laat overkomen uit het land van herkomst. Hooghiemstra,
E., Trouwen over de grens, SCP, Den Haag 2003 Verder komen er volgmigranten
van erkende asielzoekers naar Nederland, het CBS gaat uit van 4 000 personen,
te weten één op elke twee asielmigranten. Voorts stelt het CBS
vast dat een significant aantal Nederlandse mannen met vrouwen uit Latijns-Amerika
huwt, hetgeen de prognose volgmigratie van 4 400 nieuwkomers uit dit
werelddeel verklaart.XNoot1Van den Reek E. et al., Verhuisgedrag van Nederlandse Somaliërs naar
England, Universiteit van Tilburg 2003.XNoot2CBS, Statline 2003. De Chinese groep is als volgt samengesteld: 38 815
personen uit China 17 928 personen uit Hongkong en 1 881 personen
uit Taiwan. Tot de etnische minderheden worden gerekend 1 622 602
niet-westerse allochtonen, 190 236 Zuid-Europeanen, 42 300 en 2 000
zigeuners. Tezamen omvat hun aantal 1 857 138 personen in 2003:
een aandeel van 11,5 % in de totale bevolking.XNoot3CBS, Jeugd, landelijke jeugdmonitor CBS 2003: 110.XNoot1Hulst van, H. Geen snelle recepten, gezichtspunten en bouwstenen voor
een andere aanpak van Antilliaanse jongeren, Aksant, Amsterdam 2003.XNoot1Inspectie van het onderwijs, Jaarverslag 2002.XNoot2P. Jungbluth, De ongelijke basisschool, ITS 2003 p.155.XNoot3Research voor Beleid, De samenstelling van schoolbesturen in het primair-
en voortgezet onderwijs, SBO, Leiden 2003.XNoot1COS, Minderhedenmonitor 2002, Rotterdam 2003: 209–212.XNoot1CBS, Allochtone huwelijken, in: Bevolkingstrends, 2de kwartaal 2003:35,
Voorburg 2003.XNoot1In de Integratiemonitor 2002 waaraan deze gegevens zijn ontleend is een
apart hoofdstuk gewijd aan criminaliteit. Zie ook: H.W. Willemse & E.H.F.Backbier,
Etnische botsingen met de strafwet, in: Justitiële verkenningen, nr.
5, WODC, Den Haag.XNoot2Nota Criminaliteit en rechtshandhaving 2000: 354.XNoot3CBS, Jeugdmonitor, cijfers en feiten 2003: 139.XNoot4Integratiemonitor 2002, ISEO, Rotterdam 2002.XNoot5Recherche Themaboek, landelijke criminaliteitskaart 1999: 93.XNoot1M. Kromhout, Schimmige verdachten, WODC 2003: 27,110.XNoot2Nota Criminaliteit en rechtshandhaving 2000:148.XNoot1«Talent gewonnen, Talent verspild?» Instituut voor Migratie-
en Etnische Studies van de Universiteit van Amsterdam, 2002.XNoot1TK, 1999–2000, 27 223, nr. 1.XNoot1TK, 2001–2002, 27 223, nr. 23.XNoot2Nr. SZW0 300 194.XNoot3TK, 2001–2002, 27 223, nr. 21.XNoot1Vergaderjaar 2002–03, 27 223, nr. 38.XNoot1TK, 2001–2002, 28 198, nr. 2.XNoot2Staatsblad 1997, 335.XNoot3TK 2001–2002, 28 198, nr.2, pag. 51.XNoot1Ghanezen, Egyptenaren, Pakistani's en Kaapverdianen hebben als etnische
groep inmiddels een omvang van ieder ruim 16 000 personen. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29203-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl