Luchtvaartbeleid; Lijst van Vragen en Antwoorden
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-02 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST133915
 2008-2009
 
 31 936
 Luchtvaartbeleid
 
 
 
 
 Nr. 
 4
 LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
 Vastgesteld 30 juli 2009
 De vaste commissie voor Verkeer en Waterstaat,
heeft een aantal vragen voorgelegd aan de minister van Verkeer en Waterstaat
over de brief van 17 april 2009 inzake de aanbieding van onder meer de
Luchtvaartnota «Een concurrerende en duurzame luchtvaart voor een sterke
economie» (Kamerstuk 31 936, nr. 1).
 De minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 28 juli 2009.
Vragen en antwoorden, voorzien van een inleiding, zijn hierna afgedrukt.
 
 De voorzitter van de commissie,
 Jager
 De griffier van de commissie
 Sneep
 
 Inleiding
 Hiermee doe ik u mede namens de minster van Volkshuisvesting Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer de antwoorden toekomen op de vragen (31 936,
nr. 1) van de vaste commissie voor Verkeer en Waterstaat inzake de Luchtvaartnota.
 Naar aanleiding van enkele specifieke vragen treft u bijgevoegd de volgende
bijlagen:
 – Schiphol Group 2008 Annual Results Presentation
 – Ontwikkeling vestigingsplaatsfunctie Schiphol tot 2040, Bureau
Louter
 – Brief van de heer Alders over het werkprogramma Schiphol en de
regio, mei 2009
 – Brief van de heer Alders over voortgang Alderstafel Schiphol,
juli 2009
 – Niet minder, wel anders, een advies over de rechtsbescherming
onder het nieuwe normen- en handhavingsstelsel voor Schiphol door prof. mr.drs.
F. C. M. A. Michiels, mei 2009
 Vragen en antwoorden
 1
 
 Bent u bereid vanuit het publieke belang expliciet
de grenzen van het speelveld voor de luchthavens te bepalen?
 
 
 Er zijn meerdere publieke belangen die al worden gewaarborgd met formele
sturingsinstrumenten (zoals wet- en regelgeving). Daarenboven zijn er maatschappelijke
belangen die niet per se met wet- en regelgeving geborgd behoeven te worden,
maar waarvoor het wel belangrijk is dat ze gerealiseerd worden. Dit echter
niet door dit wettelijk te regelen maar door doelen te stellen die door de
partijen (gezamenlijk) gerealiseerd moeten worden.
 2
 
 Wat vindt u van de kritiek van de Raad voor Verkeer
en Waterstaat dat het Rijk zich zeer kwetsbaar opstelt door zich helemaal
te verlaten op het Aldersakkoord?
 
 
 Het kabinet is zeer positief over de keuze om de Alderstafel te vragen
te adviseren over de ontwikkeling van Schiphol en de regio op de middellange
termijn. Destijds is zorgvuldig over deze adviesaanvraag nagedacht, waarbij
de samenstelling van de tafel een afgeleide was van de vraagstelling van het
kabinet naar een balans tussen de ontwikkeling van Schiphol, hinderbeperking
voor de omgeving en de kwaliteit van de leefomgeving. Het resultaat was een
door alle participanten van de Alderstafel gedragen advies, gebaseerd op een
groot aantal gedegen onderzoeksrapporten. Het brede draagvlak van het advies
en het feit dat de Alderstafel niet over een nacht ijs is gegaan, vormden
voor het kabinet een goede basis om het als een en ondeelbaar te beschouwen
en ongewijzigd over te nemen en daarmee de beleidslijn voor de ontwikkeling
van Schiphol tot 2020 vast te leggen.
 Overigens pleitte de Raad voor Verkeer en Waterstaat in haar advies van
maart 2008 over de lange termijnontwikkeling van Schiphol nog voor het herstel
van vertrouwen tussen belanghebbende partijen en meende dat de «instelling
van het overleg tussen overheden, sectorpartijen en bewoners aan de Alderstafel
een stap in de goede richting is».
 3
 
 Hoe ziet u de toekomst van het eigendom van de luchthavens
voor u; moeten deze in publieke handen blijven en in hoeverre moet Schiphol
eigenaar zijn van andere luchthavens? 
 
 
 De Staat heeft alleen aandelen in de luchthaven Schiphol en niet in andere
luchthavens. Het kabinet heeft in het coalitieakkoord afgesproken dat Schiphol
niet naar de beurs zou worden gebracht. Vervolgens heeft een verkenning van
mogelijkheden plaatsgevonden om op een andere manier middelen vrij te maken
uit het overheidsaandeel zonder afstand te doen van de zeggenschap van de
overheidsaandeelhouders in de onderneming. Met zijn brief van 18 oktober
2007 heeft de minister van Financiën u daarvan verslag gedaan en gemeld
dat er geen onderhandse plaatsing van aandelen zal plaatsvinden. Aan die conclusie
is sindsdien niets veranderd.
 Schiphol Group is reeds nu enig aandeelhouder (Lelystad Airport en Rotterdam
Airport), dan wel meerderheidsaandeelhouder (Eindhoven Airport) of minderheidsaandeelhouder
(Aéroports de Paris en Brisbane) in andere luchthavens. Het kabinet
kiest ervoor om met het stelsel van samenwerkende luchthavens optimale netwerkkwaliteit
te bewerkstelligen. In het functioneren van samenwerkende luchthavens kan
het bijzonder effectief zijn dat de luchthavens in kwestie in handen zijn
van Schiphol Group. Vanuit de maatschappelijke functie van deze luchthavens
is het vooralsnog (ten minste zolang de regionale luchthavens zich in aansluiting
op de Alderstafels kunnen ontwikkelen) gewenst dat het eigendom van deze luchthavens
in handen blijft van Schiphol Group. Vanzelfsprekend zal in deze constellatie
wel voldaan moeten worden aan regels rond mededinging.
 4
 
 Op welke wijze leidt de toegenomen aandacht voor klimaat
volgens u tot het «tijdelijk afvlakken» van de mondiale vraag
naar luchtvaart?
 
 
 Het afvlakken van de groei door toegenomen aandacht voor klimaat kan enerzijds
worden veroorzaakt door het gedrag van consumenten die hier meer bewust mee
omgaan en anderzijds doordat de luchtvaart vanaf 2012 in het Europese
emissiehandelssysteem wordt opgenomen en vanaf dat moment de kosten van maatregelen,
die de invloed van de luchtvaart op het klimaat reduceren, aan de passagier
worden doorberekend. Als de emissiehandel op termijn een wijdere toepassing
gaat krijgen, zullen deze prijsstijgingen mogelijk invloed op de vraag naar
luchtvervoer hebben. Hierdoor zal de groei geringer kunnen worden.
 5
 
 Hoe waardeert u deze kennelijke ontwikkeling van het
afvlakken van de vraag en zou een permanente afvlakking van de groei van de
vraag volgens u nastrevenswaardig zijn?
 
 
 Doel van maatregelen als ETS voor luchtvaart is het doorberekenen van
de externe milieukosten van de luchtvaart. Inherent daaraan is, dat de prijsstijgingen
die daarvan het gevolg zullen zijn een matigende invloed hebben op de vraag
naar luchtvervoer. Van belang is daarbij dat een level playing field wordt
gehandhaafd.
 Indien het level playing field uit het oog wordt verloren en de groei
vlakt af door een nationale maatregel kan dat consequenties hebben voor de
continuïteit van de mainport en voor de netwerkkwaliteit omdat verbindingen
niet rendabel kunnen worden aangeboden.
 6
 
 Betekent de nog steeds toenemende consolidatie dat
er ook meer verbindingen geschrapt gaan worden? Is de liberalisering in die
zin een bedreiging van de kwaliteit van het verbindingennetwerk van Schiphol?
 
 
 Door de liberalisering heeft Nederland een maximale toegang tot de internationale
luchtvaartmarkt. Bovendien is met het verschijnen van allerlei nieuwe
(low cost) luchtvaartmaatschappijen de keuzevrijheid voor de consument toegenomen.
Door consolidatie kan de netwerkkwaliteit van Nederland worden verbeterd.
De fusie tussen Air France en KLM heeft bijvoorbeeld geleid tot een verbetering
van de totale (directe en indirecte) connectiviteit via Schiphol (zie figuur
3 op p. 26 Luchtvaartnota).
 Tegelijkertijd leiden liberalisering en consolidatie tot risico’s
voor de netwerkkwaliteit. Dit heeft onder andere te maken met het feit dat
luchtvaartmaatschappijen (die de netwerkkwaliteit realiseren) steeds minder
gebonden zijn aan specifieke landen voor het uitoefenen van hun operatie en
elke keer een bedrijfseconomische afweging zullen maken of een bepaalde verbinding
nog winstgevend of bedrijfseconomisch verantwoord te exploiteren is. Dit is
de reden voor het kabinet om voorwaardenscheppend beleid (concurreren, accommoderen,
excelleren) te voeren op de hoofddoelstelling in de Luchtvaartnota: de verdere
ontwikkeling van een optimale netwerkkwaliteit in combinatie met een concurrerende
en duurzame luchtvaart.
 7
 
 Is het waar dat de knooppuntfunctie en de vestigingsplaatsfunctie
in hoge mate met elkaar samenhangen?
 
 
 Ja.
 8
 
 Ziet u de knooppuntfunctie als leidend of de vestigingsplaatsfunctie?
 
 
 De relatie tussen het knooppunt en de vestigingsplaats is een tweezijdige
relatie, zoals de Commissie ROL al aangaf en zoals ook in de Luchtvaartnota
is beschreven. Het netwerk van verbindingen kan bijdragen aan de ruimtelijk-economische
ambities van Nederland en andersom kunnen de ruimtelijk-economische ambities
weer bijdragen aan de doelstellingen voor luchtvaart/luchthavenbeleid in Nederland.
 In het verdere verleden stond de knooppuntfunctie van Schiphol centraal.
Gaandeweg is het belang van de vestigingsplaatsfunctie toegenomen. In de concurrentie
tussen metropolitane regio’s zal zowel de vestigingsplaatsfunctie als
de knooppuntfunctie van een hub-luchthaven verder toenemen.
 9
 
 Wat wordt in de Luchtvaartnota bedoeld met «sociale
optiek»?
 
 
 Met «sociale optiek» wordt in de luchtvaartnota bedoeld dat
het kabinet staat voor een economie met «oog voor de samenleving».
Vertaald naar de luchtvaart betekent dit een duurzame luchtvaart met hoge
ambities als het gaat om de kwaliteit die geboden wordt aan consumenten en
omwonenden.
 10
 
 Waarom wordt er gekozen voor en gestreefd naar zo’n
grote voortrekkersrol van Nederland op luchtvaartgebied, met alle risico’s
op veel kosten voor projecten en «probeersels» van dien; is het
niet handiger om ontwikkeling van de luchtvaart juist in Europees verband
op te pakken?
 
 
 Het Coalitieakkoord vormt een van de belangrijkste kaders voor de Luchtvaartnota.
Belangrijk hierin is de ambitie van het kabinet om nu de kansen te benutten
voor een duurzame en innovatieve economie.
 De ambities van het kabinet in het kader van duurzaamheid zijn ook voor
de luchtvaart richtinggevend.
 Nu al heeft de Nederlandse luchtvaart en Schiphol een toppositie op het
terrein van veiligheid, duurzaamheid, innovatie en het maatschappelijk verantwoord ondernemen. Schiphol heeft onlangs tijdens het 19e jaarcongres
van ACI Europe de «ACI Europe Best Airport award» gekregen vanwege
de wijze waarop Schiphol in het kader van verantwoord ondernemen invulling
geeft aan de relatie met de omwonenden.
 Zolang luchtvaart niet geluids- en emissieloos is, kan het natuurlijk
altijd beter en dat wordt door haar stakeholders ook verlangd. Daarbij invulling
gevend aan de ambities uit het coalitieakkoord, maar ook aan de innovatie-agenda
van het kabinet. Ook geeft het weerklank aan de ambities van de luchtvaartsector
zelf (o.a. in de vorm van het sectorakkoord Duurzaamheid in Beweging en de
Kennis- en Innovatieagenda Luchtvaart die binnenkort wordt afgerond).
 Natuurlijk gaat het niet om innovatie om de innovatie. Het kabinet acht
innovatie een belangrijk middel om internationaal concurrerend te blijven
en internationaal voorloper te zijn door een kwalitatief hoogwaardig luchtvaartproduct
te bieden gecombineerd met een aantrekkelijke prijs.
 De ontwikkelingen in Nederland kunnen gezien worden als een versterking
dan wel een Nederlandse invulling van Europese initiatieven waarbij inhoudelijk
nauw wordt aangesloten.
 11
 
 Kunt u nader ingaan op wat er geregeld wordt met het
Convenant Behoud en versterking mainportfunctie en netwerkkwaliteit luchthaven
Schiphol?
 
 
 In het Convenant Behoud en versterking mainportfunctie en netwerkkwaliteit
luchthaven Schiphol zijn door het Rijk en de NV Luchthaven Schiphol afspraken
over de selectieve ontwikkeling van Schiphol vastgelegd. Het gaat hierbij
zowel om selectiviteitsmaatregelen gericht op duurzame luchtvaart (zoals ontmoedigen
onderkant hoofdstuk 3 vliegtuigen) als om selectiviteitsmaatregelen ten behoeve
van het behoud van de mainportfunctie.
 De partijen streven daarbij gezamenlijk naar de inzet van stimuleringsmaatregelen
en de ontwikkeling van regionale luchthavencapaciteit ten behoeve van de uitvoering
van het Aldersadvies. Er is bepaald dat er tweemaal per jaar overleg wordt
gevoerd tussen het Rijk en Schiphol over de voortgang van de uitvoering van
de afspraken uit het convenant, de marktontwikkelingen en de capaciteitsontwikkelingen
en de daaraan verbonden procedures. Partijen hebben zich verplicht om alle
voorbereidingen te treffen om, zodra de markt dat nodig maakt, de maatregelen
daadwerkelijk te effectueren.
 12
 
 Kan een eventuele aanscherping van het beleid ten aanzien
van de luchtvaartmarkt, in combinatie met de evaluatie van het onderdeel exploitatie
van de luchthaven Schiphol in de Wet Luchtvaart, betekenen dat Schiphol zal
worden gebonden aan scherpere tarieven?
 
 
 Het is aan Schiphol om de tarieven vast te stellen. De NMa houdt hier
toezicht op binnen het kader van het tariefreguleringssysteem zoals neergelegd
in de Wet Luchtvaart. Voor het behoud van de concurrentiekracht van en het
verbeteren van de concurrentievoorwaarden voor luchtvaartmaatschappijen is
een optimale verhouding tussen de prijs en de kwaliteit van de door de luchthaven
Schiphol geboden diensten essentieel.
 In het kader van de evaluatie zal worden bezien of en in hoeverre het
reguleringssysteem, zoals neergelegd in de Wet Luchtvaart, mogelijkheden bevat
om op de aanscherpingen van het beleid uit de Luchtvaartnota in te spelen.
 In dit verband zal er niet alleen aandacht worden geschonken aan zo laag
mogelijke kosten en kostenefficiency, maar ook gekeken moeten worden naar
de gewenste en door Schiphol te bieden kwaliteit van de dienstverlening. Wat
dit precies voor de tarieven van de luchthaven Schiphol zal betekenen
is nu nog niet aan te geven. Daarvoor dient de evaluatie te worden afgewacht.
Overigens heeft Schiphol de tarieven per 1 april 2009 al met gemiddeld
9% verlaagd.
 Ook heeft het kabinet – in het kader van het op nul stellen van
de vliegbelasting – reeds afspraken gemaakt met de luchthaven Schiphol
over kostenbesparende maatregelen op korte termijn.
 13
 
 Hoe verhoudt de Nota Vergunningenbeleid zich tot de
concurrentiekracht van Schiphol?
 
 
 De concurrentiekracht van Schiphol is deels afhankelijk van het markttoegangsbeleid
van de overheid (nationaal, EU en internationaal). Formeel valt dit beleid
onder het Vergunningenbeleid dat gevoerd wordt. Het gaat dan met name om luchtvaartpolitiek
(markttoegang internationaal geregeld en charter vervoer). Grotendeels wordt
dit in EU kader bepaald. Een beperkt deel, waarbij het gaat om bestemmingen
buiten de EU, wordt nog bepaald door bilaterale afspraken tussen staten. Het
beleid richt zich op de inzet van Nederland in die besprekingen en de daarop
gebaseerde vergunningafgifte. De Luchtvaartnota geeft in Hoofdstuk 4 de algemene
kaders voor de bovengenoemde beleidsonderdelen. De Nota Vergunningenbeleid
zal de algemene kaders van het beleid en de implementatie daarvan verder invullen.
 14
 
 Kunt u uiteenzetten tot op welke hoogte de door u gewenste
kostenreducerende maatregelen op Schiphol ten koste zullen gaan van het dividend
dat de aandeelhouders van Schiphol ontvangen?
 
 
 Een belangrijk doel van een concurrerend kostenniveau is te komen tot
een concurrerend niveau van de tarieven voor de luchtvaartmaatschappijen.
Als gevolg van het reguleringssysteem voor de tarieven zal de totale opbrengst
van de luchthaventarieven ten hoogste kosten georiënteerd mogen zijn.
Eenmaal gerealiseerde kostenverlagingen kunnen daardoor in het daarop volgende
jaar resulteren in de vaststelling van lagere luchthaventarieven dan zonder
kostenreductie het geval zou zijn geweest. Dit zal de relatieve concurrentiepositie
van de luchthaven voor luchtvaartmaatschappijen ten goede komen en zal mogelijk
tot meer passagiers kunnen leiden. Indien dit het geval is zouden opbrengsten
en het (netto-)resultaat van Schiphol per saldo kunnen verbeteren. In een
dergelijke situatie zouden kostenreducties derhalve juist tot een hoger dividend
kunnen leiden. Vooral ook de continuïteit van de mainport zal er mee
gediend zijn.
 De ontwikkeling van tarieven en dividend zal echter ook afhangen van andere
factoren, zoals de aard en omvang van gewenste investeringen in de mainport,
een financiële positie die in lijn is met de gewenste credit rating (single
A) en de algehele economische ontwikkeling.
 15
 
 Hoe denkt u dat Schiphol haar personeelsbestand met
10–25% kan reduceren?
 
 
 Zoals reeds door de directie van Schiphol gecommuniceerd zal de personeelsreductie
geschieden door natuurlijk verloop, uitbesteding van werkzaamheden en het
vervallen van arbeidsplaatsen. Overigens heb ik hierin geen zeggenschap, omdat
dit een verantwoordelijkheid is van het management van de onderneming. 
 16
 
 Wat zal de reductie van het personeelsbestand van Schiphol
betekenen voor de kwaliteit van de dienstverlening van Schiphol en zal ze
leiden tot gedwongen ontslagen?
 
 
 De directie van Schiphol heeft aangegeven dat de reductie van het personeelsbestand
de kwaliteit van de dienstverlening van Schiphol niet zal aantasten. Zie verder
antwoord op vraag 15.
 17
 
 Waarom wordt er in de paragraaf over optimale concurrentievoorwaarden
niet gesproken over de «security charges» voor de luchthavens?
 
 
 In de paragraaf over optimale concurrentievoorwaarden in de samenvatting
(blz. 6) maar ook in hoofdstuk 4 (blz. 49), wordt aangegeven dat Schiphol
zelf maatregelen neemt om de kosten en de tarieven te verlagen. Dit omvat
tevens de maatregelen en tarieven voor de security activiteiten.
 Voorts zet het kabinet zich samen met de sector in om specifieke maatregelen
te onderzoeken die kostenbesparingen kunnen opleveren voor het domein security,
nu of op termijn. Wanneer dit positieve resultaten oplevert, zullen de kostenbesparingen
uiteraard een matigende invloed op de security service charge hebben.
 18
 
 Is het waar dat buitenlandse luchtvaartmaatschappijen
niet met wet- en regelgeving gedwongen kunnen worden om verbindingen met Nederland
in stand te houden? Zo ja, is het in stand houden van een internationaal verbindingennetwerk
daarom een typisch voorbeeld van een publiek belang dat niet alleen met wet-
en regelgeving kan worden geborgd?
 
 
 Buitenlandse luchtvaartmaatschappijen kunnen inderdaad niet met wet- en
regelgeving gedwongen worden om verbindingen met Nederland in stand te houden.
De borging van het maatschappelijk belang van een optimale netwerkkwaliteit
en internationale bereikbaarheid kan zeker gezien worden als een voorbeeld
van een belang dat niet enkel met wet- en regelgeving kan worden gewaarborgd,
maar waarbij meerdere instrumenten zoveel mogelijk in samenhang moeten worden
ingezet. Van belang is dat Schiphol aantrekkelijk moet zijn in prijs en kwaliteit.
Dit vergt een gezamenlijke inzet van het Rijk en de luchtvaartpartijen.
 19
 
 Hoe ziet u duurzaamheid van luchthavens als exportproduct;
zou men in andere landen bereid zijn te betalen voor bijvoorbeeld advies over
duurzame luchthavens?
 
 
 Vanwege de toppositie die Nederland bezet op het gebied van milieu en
veiligheid in de luchtvaart is veel kennis en expertise opgebouwd. Ook wordt
veel ervaring opgebouwd met hinderbeperkende maatregelen. Deze kennis en expertise
wordt reeds nu ingezet in het buitenland. Zo draagt het NLR bij aan de ontwikkeling
van duurzame luchthavens in China, Maleisië en Italië op het gebied
van geluid, emissies en externe veiligheid. Zo lang Nederland een voorhoedepositie
bekleedt, zal dat ook in de toekomst een verkoopbaar exportproduct kunnen
blijven. Dit is ook gebleken tijdens de economische missies naar India en
Brazilië.
 20
 
 Bestaan de in de Luchtvaartnota genoemde «effectieve
samenwerkingsstructuren» nog niet? 
 
 
 Effectieve samenwerkingsstructuren bestaan op dit moment wel. De Alderstafels
zijn hier een goed voorbeeld van, maar ook de Commissie van Heijningen (Rotterdam
Airport), Vliegwiel Twente, BPVS (zie p. 112 in de Luchtvaartnota). Het kabinet
beoogt juist om dergelijke structuren nog bewuster in te zetten.
 21
 
 Worden de Alderstafels ook onder deze «effectieve
samenwerkingsstructuren» verstaan?
 
 
 Ja.
 22
 
 Op welke momenten zou de samenwerking tussen Schiphol
en Aéroports de Paris weer ontbonden kunnen worden?
 
 
 De beslissing om de samenwerking te beëindigen is aan de luchthavens
zelf. Beide luchthavens kunnen dat afzonderlijk van elkaar doen. Iedere vier
jaar zullen beide luchthavens de samenwerking evalueren. Beide luchthavens
hebben dan het recht om naar eigen discretie de samenwerking te beëindigen.
Hieraan zijn geen criteria verbonden. Tussentijdse beëindiging is wel
gebonden aan vooraf vastgestelde criteria, zoals de situatie van een change of control, verlies van een exploitatievergunning,
schending van de samenwerking- en/of aandeelhoudersovereenkomst en faillissement.
 23
 
 Is er op het gebied van de samenwerking tussen Schiphol
en Aéroports de Paris een bevoegdheid geregeld voor kabinet en parlement?
Zo nee, waarom niet?
 
 
 Er zijn geen speciale bevoegdheden geregeld voor kabinet en parlement.
De samenwerking en kruisparticipatie betreffen een besluit van Schiphol. De
Staat als aandeelhouder heeft hiermee ingestemd, na toetsing van de kruisparticipatie
aan de bijdrage aan het publieke belang, het behoud van de huidige zeggenschap
van de Staat in Schiphol, de financiële propositie en andere relevante
aspecten. De Staat is echter geen verkopende of kopende partij bij de overeenkomst.
 24
 
 Zal het superdividend van € 500 miljoen van
Schiphol nog worden uitgekeerd?
 
 
 Najaar 2008 is de eerste tranche van het superdividend uitgekeerd. Ten
aanzien van de tweede tranche van het superdividend heeft altijd de voorwaarde
gegolden van het behoud van een credit rating van minimaal single A flat.
De directie van Schiphol heeft de minister van Financiën laten weten
dat zij vanwege de huidige situatie op, en onzekerheden over de financiële
markten, de wereldeconomie, de Nederlandse economie, de gevolgen van de vliegbelasting
tot 1 juli 2009 en de sterke afname van de winstgevendheid het niet prudent
acht om een voorstel tot een tweede superdividend te doen. De minister heeft
Schiphol gevraagd om een nadere (cijfermatige) onderbouwing. Hoewel ook het
kabinet inziet dat de bedrijfseconomische vooruitzichten voor Schiphol op
korte termijn verre van rooskleurig zijn en het besluit van de directie van
Schiphol in die zin niet als een verrassing komt, heeft de minister van Financiën –
in antwoord op vragen van de leden Tang en Vos – uw Kamer op 13 maart
jl. reeds gemeld dat hij voornemens was om het standpunt van Schiphol te laten
toetsen door een onafhankelijke partij. Dit onderzoek is inmiddels gestart
en wordt naar verwachting deze zomer afgerond. 
 25
 
 Is de uitkering van het superdividend in gevaar gekomen
doordat de kredietstatus van Schiphol is verlaagd door de samenwerking tussen
Schiphol en Aéroports de Paris? Zo ja, welke conclusie trekt u hieruit
over deze samenwerking?
 
 
 In het antwoord op vraag 24 is aangegeven waardoor de tweede tranche van
het superdividend in gevaar is gekomen. De minister van Financiën is
in zijn antwoorden van 13 maart jl. op de bij het antwoord op vraag 24
genoemde kamervragen uitgebreid ingegaan op de verlaging van de kredietstatus
van Schiphol. Er is geen eenduidige relatie tussen de uitkering van het superdividend,
de samenwerking tussen Schiphol en AdP en de kredietstatus van Schiphol.
 26
 
 Hoe wilt u concreet invulling geven aan de randvoorwaarde «goede
bereikbaarheid en stevige infrastructuur»; komt er een apart aanvalsplan
om Schiphol op de best mogelijke wijze te ontsluiten, of bent u van mening
dat de optimale bereikbaarheid nu gerealiseerd is?
 
 
 Ten aanzien van de bereikbaarheid van luchthavens heb ik reeds in de MobiliteitsAanpak
voor het grootste deel aangegeven hoe ik daarmee wil omgaan. Het effect van
de verdere ontwikkeling van Schiphol en de regionale luchthavens, met name
Lelystad en Eindhoven, op de landzijdige bereikbaarheid zal worden meegenomen
in de vierjaarlijkse Landelijke Markt- en Capaciteitsanalyse (LMCA). In de
Luchtvaartnota heb ik nog eens nadrukkelijk aangegeven het belang van een
goede ontsluiting van de luchthavens expliciet mee te zullen nemen in de afweging
van de voor luchthavens relevante infrastructuurprojecten en bij verdeling
van financiële middelen.
 27
 
 In hoeverre is de luchtvaart van betekenis voor de
versterking van de regionale economie, als de luchtvaart erg conjunctuurgevoelig
is, en daarmee ook extra risico’s voor de regionale economie met zich
mee kan brengen?
 
 
 De regionale luchthavens zorgen voor een extra dimensie aan de internationale
bereikbaarheid van de belangrijkste regio’s in Nederland. Dit brengt
zowel directe als indirecte economische effecten voor deze regio’s.
In de antwoorden op de vragen 28 en 30 worden deze effecten gekwantificeerd.
Met de luchtvaartnota heb ik een beleidsimpuls gegeven om de bijdrage van
luchthavens aan de regionale economie te versterken. Ten eerste door de concurrentiepositie
van luchthavens te versterken door het op nul stellen van de vliegbelasting.
Ten tweede door in de opdrachten aan Alders en in de nog op te stellen Structuurvisie
voor de Mainport Schiphol de luchthavenontwikkeling vanuit ruimtelijk-economisch
perspectief in te vullen. De conjuctuurgevoeligheid moet – net als bij
alle andere gevoelige industrieën – zo goed mogelijk gemanaged
worden. De luchtvaart is op lange termijn nog steeds een groeimarkt wat het
risico voor een deel beperkt.
 28
 
 Kunt u een cijfermatige onderbouwing geven van de economische
effecten van luchthavens, met name voor de regionale vliegvelden?
 
 
 Activiteiten op de regionale luchthavens van nationale betekenis bieden
op dit moment een directe werkgelegenheid aan circa 5300 werknemers (zie antwoord
op vraag 30). 
 Er zijn diverse studies naar de economische effecten bij uitbreiding van
het aantal vluchten op Schiphol en op regionale luchthavens.
 Het verkenningendocument voor de lange termijn verkenning uit maart 2008
(kamerstuk II 2007/2008, 29 665, nr. 85) geeft de berekende toegevoegde
waarde voor regionale luchthaven van nationale betekenis op de regionale economie
uitgaande van een scenario van 52 000 chartervluchten in 2020 (pag. 44
en verder).
 Economische effecten regionale luchthavens 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Lelystad (huidige locatie)
 Lelystad (nieuwe locatie)
 Rotterdam
 Eindhoven
 Maastricht
 Groningen
 Twente
 
 
 
 
 Netto werkgelegenheidseffect in de regio (aantal banen)
 6 100
 5 700
 4 000
 5 400
 3 200
 7 300
 3 700
 
 
 Effect op regionale economie (toename toegevoegde waarde in miljoen
euro) *
 480
 450
 490
 400
 260
 530
 260 
 
 
 Relatieve effect op regionale economie (toename toegevoegde waarde
in procenten van de totale bruto toegevoegde waarde)
 6,5%
 6,1%
 0,8%
 2,0%
 1,6%
 13,3%
 1,9%
 
 
 
 
 * Afgerond op tientallen miljoen euro;
 Bron: To70 et al, 2008b en eigen berekeningen
 
 De belangrijkste economische effecten zijn de bereikbaarheidsvoordelen
voor passagiers, ook wel de reistijdeffecten genoemd. Bereikbaarheid heeft
een directe relatie met het vestigingsklimaat in de economische regio’s
in Nederland. De effecten van de inzet van regionale luchthavens Eindhoven
en Lelystad is – ter ondersteuning van de besluitvorming – onderbouwd
in de maatschappelijke kosten-effectiviteitstudie «Quick scan mkba»
die in het kader van de Alderstafels is opgesteld in september 2008 (kamerstuk
2008/2009 II 29 665, nr. 115). Deze analyse laat zien dat het accommoderen
van 70 000 niet-Schipholgebonden vliegtuigbewegingen op Eindhoven en
Lelystad belangrijke welvaartseffecten kan hebben met een MKBA-saldo van 3,8
miljard euro. In hoofdstuk 6 van de quick scan MKBA is de regionale verdeling
van de effecten opgenomen.
 29
 
 Hoe onderbouwt u de meerwaarde van de uitbreiding van
regionale luchthavens voor de bereikbaarheid van de «regio’s»,
gezien het grote aantal vliegvelden met internationale verbindingen in en
om Nederland?
 
 
 Als follow-up van het Aldersadvies voor Schiphol is een nadere analyse
naar de kosteneffectiviteit van het inzetten van luchthavens van nationale
betekenis uitgevoerd in het kader van de nationale capaciteitsopgave. Daarbij
is ook expliciet gekeken naar het verplaatsen van vluchten naar buitenlandse
luchthavens. De conclusie van het onderzoek is dat de maatschappelijke kosten
van voor- en natransport naar buitenlandse luchthavens erg hoog zijn en dat
deze niet opwegen tegen het feit dat een deel van de hinder geëxporteerd
wordt naar het buitenland. Daarbij worden met de verplaatsing ook de maatschappelijke
baten verplaatst. Dit is onder meer voor het kabinet de reden om de nationale
capaciteitsvraag in Nederland te accommoderen. Schiphol en de luchthavens
van nationale betekenis hebben daarbij allemaal een functie voor de internationale
bereikbaarheid van Nederland en van regio’s (stedelijke netwerken) daarbinnen.
Ze ondersteunen het ruimtelijk-economische beleid van het Rijk, zoals vastgelegd
in Pieken in de Delta en de Nota Ruimte.
 30
 
 Kunt u een nadere specificatie geven van de directe
werkgelegenheid die de luchthavens van nationale betekenis bieden? 
 
 
 Economische ontwikkelingen evenals wijzigingen in de scope van een luchthaven
zijn van directe invloed op de gerelateerde werkgelegenheid. Een eenduidige,
op gelijke systematiek gebaseerde vaststelling van de door de luchthavens
van nationale betekenis gegenereerde (directe en indirecte) werkgelegenheid
is niet beschikbaar. In de Luchtvaartnota is ten behoeve van een indruk de
hoogte van de directe werkgelegenheid opgenomen zoals die geschetst wordt
in het rapport «Gezamenlijke visie op een duurzame ontwikkeling van
luchthaven capaciteit in Nederland», een uitgave van de Nederlandse
Vereniging van Luchthavens (NVL). Volgens dit rapport van de gezamenlijke
luchthavens uit 2008 bieden de activiteiten op de civiele regionale luchthavens
van nationale betekenis in totaal aan circa 5300 werknemers directe werkgelegenheid.
In het betreffende rapport wordt de volgende specificatie gehanteerd:
 Eindhoven Airport: 800
 Rotterdam Airport: 2 500
 Maastricht Aachen Airport: 1 400
 Groningen Airport Eelde: 600
 31
 
 Kunt u de Kamer het onderzoek «Kwantificering
vestigingsplaatsfunctie Schiphol» van Bureau Louter doen toekomen, zowel
in genoemde conceptversie, als in de definitieve versie als die al beschikbaar
is?
 
 
 Ja. De definitieve versie van dit rapport is bijgevoegd. Op pagina 25
van de Luchtvaartnota is er onterecht verwezen naar een conceptversie van
het rapport; dit had een verwijzing naar het definitieve rapport moeten zijn,
dat de basis was voor de conclusies in de Luchtvaartnota.
 32
 
 Kunt u bij figuur 5 op pagina 27 van de Luchtvaartnota,
over het aantal geluidsgehinderden rond verschillende internationale luchthavens,
verduidelijken welk puntje welke luchthaven voorstelt?
 
 
 33
 
 Wanneer verwacht u dat vliegtuigen die voldoen aan
de ACARE-doelstelling (ACARE: Advisory Council for Aeronautics Research) klaar
zijn voor grootschalige marktintroductie?
 
 
 De ambitieuze ACARE-doelstellingen gelden voor het jaar 2020. Op dat moment
zouden de vliegtuigen die dan ontworpen worden van deze technieken gebruik
kunnen gaan maken. Penetratie in de vloot zal zich zeker over een tiental
jaar daarna uitstrekken.
 34
 
 Hoe verhoudt de optimistische toon in de Luchtvaartnota
over technologische ontwikkelingen zich met figuur 6 op pagina 27 van de Luchtvaartnota
over de verbetering van de brandstofefficiëntie van vliegtuigen, waaruit
af te leiden valt dat het steeds moeilijker wordt om vliegtuigen nog zuiniger
te maken?
 
 
 Uit figuur 6 wordt duidelijk dat de gemiddelde brandstofefficiency per
jaar met ca. 1% is verbeterd (t.o.v. het verbuik in 1960). De verwachting
is dat dit de komende jaren met de introductie van de nieuwe vliegtuigtypes
ook nog het geval zal zijn. Zo verbruikt de A380 per passagier nog maar ca.
3 liter/100 km bij een 100% bezettingsgraad. Voor de gemiddelde vloot
in de jaren tachtig lag dit nog rond de 8 liter/100 km. Zie verder ook het
antwoord op vraag 33.
 35
 
 Kunt u de Kamer ook een grafiek doen toekomen met de
ontwikkeling van de totale CO2-emissies door het vliegverkeer tussen
1950 en 2010 (zowel op wereldschaal als van/naar en binnen de EU)?
 
 
 Dat is niet mogelijk. Het is pas sinds kort mogelijk om op basis van de
wereldwijde vervoersgegevens en modelberekeningen een goede indruk van het
totale wereldwijde brandstofgebruik te krijgen. Wel is in het antwoord bij
vraag 73 een figuur opgenomen met schattingen over het verleden (vanaf 1970)
en de geschatte toename van de totale uitstoot voor de mondiale luchtvaart
tot 2050 (IPCC, 2007).
 36
 
 Klopt het dat het gebruik van agrobrandstoffen buiten
het ETS valt en vindt u dit terecht, gezien het feit dat er bij de productie
van dergelijke brandstoffen wel degelijk CO2 wordt uitgestoten?
 
 
 Dat klopt en dat vind ik terecht. In Europees verband is afgesproken om
agrobrandstoffen een vrijstelling te geven. Dit geeft de agrobrandstofsector,
die substantieel kan bijdragen aan CO2-reductie, de nodige zekerheid
en de kans om langetermijninvesteringen te doen.
 37
 
 Welke gebieden vallen nog niet onder de vrije luchtvaartmarkt
en wat is ervoor nodig om dit te veranderen?
 
 
 Voor verdere stappen in de richting van vrije luchtvaartmarkten is vooral
de EU van belang. Zoals in de Luchtvaartnota aangegeven is er binnen de EU
een vrije luchtvaartmarkt. Daarnaast worden er steeds meer integrale luchtvaartakkoorden
gesloten of onderhandeld tussen de EU en landen die grenzen aan de EU waardoor
het gebied met een open markt verder wordt uitgebreid, zoals de Balkan-landen,
Marokko en Oekraïne. Ook wordt in EU-kader onderhandeld met andere derde
landen. Zo is inmiddels naast een verdrag tussen de EU en de VS over een open
luchtvaartmarkt ook een EU-verdrag gesloten met Canada en lopen er onderhandelingen
over een open-marktakkoord met Australië en Nieuw-Zeeland. 
 38
 
 Hoe zien de inspanningen en ambities van Nederland
op het gebied van het vergroten van de vrije luchtvaartmarkt er de komende
jaren uit?
 
 
 Nederland steunt het streven van de EU tot het verkrijgen van een krachtige
gezamenlijke onderhandelingspositie jegens derde landen. Binnen de EU moet
Nederland haar specifieke positie effectief voor het voetlicht brengen en
haar belangen optimaal behartigen. Daarnaast zal Nederland, binnen de resterende
ruimte, bilateraal beleid blijven voeren om ook langs die weg te komen tot
verruiming van marktmogelijkheden. Prioriteit hebben daarbij de bilaterale
relaties die voor de netwerkkwaliteit op Schiphol van groot belang zijn.
 39
 
 Wat is de Nederlandse visie op de toenemende concurrentie
tussen hub-luchthavens en de rol die Schiphol daarin kan vervullen?
 
 
 De toenemende concurrentie tussen hub-luchthavens kan een belangrijke
bedreiging vormen voor de concurrentiepositie van Schiphol en daardoor ook
voor de rol die Schiphol als mainport voor Nederland vervult. Het behouden
en versterken van de concurrentiepositie van de mainport Schiphol ten opzichte
van andere hub-luchthavens in Europa is daarom van belang voor de netwerkkwaliteit
van Schiphol.
 De toenemende concurrentie tussen de hub-luchthavens betekent een toenemend
belang voor Schiphol om goede – op netwerkkwaliteit gerichte –
service te leveren tegen een concurrerend kostenniveau. Daarnaast kan samenwerking
met andere luchthavens leiden tot het optimaliseren van de netwerkkwaliteit
in een multi-hubsysteem (waaronder dat van Schiphol) en het optimaal faciliteren
van een grote hoeveelheid reizigers (met name de passagiers die reizen met één
van de netwerkcarriers). De samenwerking met Aéroports de Paris is
hiervan een goed voorbeeld. Samenwerking tussen luchthavens in Nederland kan
ook bijdragen aan een robuust en duurzaam mainportproduct. Vandaar dat het
kabinet ook inzet op een stelsel van samenwerkende luchthavens.
 Schiphol heeft een leidende rol in Europa, maar de positie in de kopgroep
is niet «for granted». Het kostenaspect speelt daarin een belangrijke
rol. Door het verlagen en scherp houden van de kosten kan Schiphol de toenemende
concurrentie tussen hub-luchthavens aan. Daarbij zal het Rijk voorwaardenscheppend
beleid moeten voeren zodat Schiphol sterk uit deze concurrentiestrijd komt
(zie ook het antwoord op vraag 6). De nadruk ligt hierbij op het behoud van
het level playing field in EU verband.
 Tot slot is het behouden en versterken van de concurrentiepositie en netwerkkwaliteit
van Schiphol van belang. Deze is gebaat bij goede samenwerking tussen de verschillende
sectorpartijen, zowel nationaal als internationaal, maar ook een optimale
ruimtelijke economische inbedding.
 40
 
 Bestaat de mogelijkheid dat Schiphol een verdergaande
strategische samenwerking aangaat met andere luchthavens in de wereld, zoals
in «de nieuwe economische centra»?
 
 
 Deze mogelijkheid bestaat, maar is nu niet voorzien. Voor het kabinet
is daarbij bepalend in hoeverre een dergelijke samenwerking bijdraagt aan
het realiseren van de doelen uit de Luchtvaartnota: ontwikkelen van optimale
netwerkkwaliteit in combinatie met concurrerende en duurzame luchtvaart.
 41
 
 Hoe omvangrijk, wereldwijd en frequent zal het netwerk
van Schiphol moeten zijn om de doelstelling van «optimale netwerkkwaliteit»
te bereiken; zijn daarvoor een bovengrens en een ondergrens;
is daarvoor eigenlijk überhaupt wel een maatstaf?
 
 
 Een optimale netwerkkwaliteit is geen vast gegeven. Het kabinet streeft
naar een optimale netwerkkwaliteit waarbij het niet gaat om een maximale groei
van de luchtvaart, maar om het aantal verbindingen en frequentie gecombineerd
met de kwaliteit en de concurrentiekracht van het netwerk als geheel. Dit
netwerk moet qua verbindingen en frequentie aansluiten bij de ambitie en behoeften
van de Nederlandse en regionale economie. Economische en geografische ontwikkelingen
zijn daarbij van belang zoals de opkomst van de zogeheten BRIC-landen (Brazilië,
Rusland, India en China) als nieuwe economische centra van de wereld. Het
kabinet acht het wenselijk dat Nederland hiermee direct verbonden is.
 Bovendien moet de omvang van het netwerk zijn afgestemd op verschillende
andere belangen, zoals op het gebied van defensie, concurrentie, milieu, economische
groei en ecologie.
 De netwerkkwaliteit die op Schiphol behaald kan worden moet altijd relatief
worden gezien ten opzichte van de andere Europese hub-luchthavens. De ondergrens
van de netwerkkwaliteit wordt bepaald door de concurrentie tussen deze luchthavens.
Daarnaast erkent het kabinet dat de huidige netwerkkwaliteit, gebaseerd op
een sterk transferproduct, de basis is voor een gezonde Nederlandse luchtvaart.
De bovengrens is in wezen optimale netwerkkwaliteit, maar deze grens is niet
absoluut te noemen. Het netwerk op Schiphol wordt gevormd door het totaal
aan verbindingen en de frequentie waarmee deze worden gevlogen, inclusief
overstapmogelijkheden. Met dit netwerk wordt intercontinentaal en Europees
herkomst- en bestemmingsverkeer, transferverkeer en vrachtverkeer afgewikkeld.
Dit gebeurt door verschillende typen carriers, die in vijf categorieën
kunnen worden ingedeeld (zie paragraaf 5.3.1 van de Luchtvaartnota).
Deze zijn in verschillende mate verbonden met de mainportfunctie van Schiphol.
Eenvoudig gesteld heeft een nieuwe verbinding op bijvoorbeeld China als een
van de nieuwe economische centra in de wereld voor Schiphol een grotere toegevoegde
waarde dan een vakantievlucht naar bijvoorbeeld Griekenland. Naast het hubnetwerk
van met name Air France/KLM en het Skyteam zijn ook Europese (zaken) bestemmingen
die een relatie hebben met de regionaal-economische structuur van Nederland
en is in het bijzonder de Noordvleugel van belang voor de mainport Schiphol.
 Het kabinet doet dit, zoals is beschreven in de luchtvaartnota, vanuit
de visie dat netwerkkwaliteit ten dienste staat van de economie én
gepaard moet gaan met een concurrerende en duurzame luchtvaart.
 42
 
 Hoe is optimale netwerkkwaliteit mogelijk als de groei
waar mogelijk wordt afgeremd en/of verplaatst; betekent dat ingrijpen niet
dat het optimale netwerk wordt bepaald door het aantal toegestane vluchten?
 
 
 Met het plafond van 510 000 vliegtuigbewegingen in 2020 dat voor
Schiphol is afgesproken, is rekening gehouden met de verwachte vraag naar
mainportgebonden verkeer. Deze kan naar verwachting in ieder geval tot 2020
op Schiphol worden geaccommodeerd. Het accommoderen van niet-mainportgebonden
verkeer op andere luchthavens in Nederland is hiervoor een voorwaarde en komt
de netwerkkwaliteit van Nederland als geheel ten goede.
 43
 
 Welke partij is primair verantwoordelijk het voor netwerk,
wat heeft deze partij precies nodig om deze verantwoordelijkheid in te vullen
en wat zijn de toekomstige wensen van deze partij? 
 
 
 In directe zin zijn het Air France/KLM en de andere luchtvaartmaatschappijen
die in Nederland opereren, die de netwerkkwaliteit realiseren. De marktontwikkelingen
bepalen uiteraard in grote mate welke verbindingen er worden aangeboden en
daarmee hoe effectief het voorgestelde selectiviteitsbeleid kan worden ingezet.
Financiële en operationele overwegingen zijn bepalend voor marktpartijen
om hun operatie niet vanaf Schiphol, maar vanaf andere velden te doen. Het
Rijk kan niet meer dan stimuleringsbeleid en voorwaardenscheppend beleid voeren
dat zo gunstig mogelijke voorwaarden schept voor luchtvaartmaatschappijen
om een voor Nederland optimale netwerkkwaliteit te bereiken.
 Het Rijk doet dit zoals ook in het antwoord op vraag 41 aangegeven wel
vanuit een visie.
 44
 
 Is de doelstelling van een «concurrerende en
duurzame luchtvaart» niet in een bepaalde mate tegenstrijdig; wat is
precies de concurrentiekracht van duurzame luchtvaart? Kunt u in uw antwoord
onder andere ingaan op de kosten van duurzame luchtvaart, de relatie daarvan
tot de hoge prijzen van Schiphol en de daaruit volgende aantrekkelijkheid
voor passagiers en maatschappijen?
 
 
 De doelstelling is niet tegenstrijdig. Vooroplopen en zoeken naar duurzame
innovaties zijn bij uitstek kenmerken van een gezonde concurrerende economie.
De Nederlandse luchtvaartpartijen hebben reeds laten zien koploper te zijn,
zie ook de waardering hiervoor van de ACI en de Dow Jones Sustainability Index.
Investeringen in een duurzame luchtvaart, gestuurd door innovatieve oplossingen
van bijvoorbeeld de klimaatproblematiek, moeten uiteindelijk resulteren in
lagere kosten en een betere concurrentiepositie.
 De hoge prijzen van Schiphol zijn inmiddels, onder andere door de vliegbelasting
op nul te stellen, gedaald en Schiphol verkeert qua prijsniveau weer in een
gunstigere positie.
 De aantrekkelijkheid voor passagiers en maatschappijen wordt in combinatie
met de geboden kwaliteit bepaald door het prijsniveau. Het nu al relatief
hoge duurzaamheidsgehalte van Schiphol en KLM laat zien dat duurzaamheid en
een concurrerend kostenniveau samen kunnen gaan.
 45
 
 Levert duurzame luchtvaart meer werkgelegenheid op,
bijvoorbeeld doordat luchtvaartmaatschappijen voor Schiphol kiezen omwille
van de duurzaamheid?
 
 
 Duurzame luchtvaart, gestuurd door innovatieve oplossingen voor bijvoorbeeld
de klimaatproblematiek, moet uiteindelijk ook resulteren in een lager energieverbruik
en daarmee in minder kosten. Lagere kosten vergroten de concurrentiekracht
en bieden zo kansen op economische ontwikkeling. Zo kan duurzame luchtvaart
tot meer werkgelegenheid leiden.
 Ook kan de vergaarde kennis op het gebied van duurzaamheid als exportproduct
tot een toename van de werkgelegenheid leiden.
 46
 
 Waarom wil Nederland een nieuw voortrekkersfunctie
vinden om mondiaal voorop te kunnen lopen op luchtvaartgebied; wat levert
dat op en welke kosten zijn daaraan verbonden?
 
 
 De voortrekkersrol die Nederland had ten aanzien van de liberalisatie
van de luchtvaart is inmiddels door de wereldwijde ontwikkelingen op dit punt
niet meer aan de orde. Voor een relatief klein land als Nederland met een
beperkte thuismarkt en die als luchtvaartland ertoe wil doen (vanwege de economische spin-off) is het nodig om op bepalende ontwikkelingen
voorop te lopen. Het kabinet ziet het verduurzamen van de luchtvaart als een
dergelijke bepalende ontwikkeling en zet daar dus op in.
 Als het gaat om het ontwikkelen van de benodigde kennis en innovatie moeten
de marktpartijen en kennisinstellingen samen met het kabinet de richting bepalen
die nodig is om de hoge ambities en de voortrekkersfunctie voor de luchtvaart
te realiseren. Het kabinet faciliteert dit proces en heeft het initiatief
genomen voor de Kennis- en Innovatie Agenda Luchtvaart. Hierin komt expliciet
aan de orde hoe de luchtvaartpartijen waarde willen genereren uit de ontwikkelde
concepten en technologieën. Deze Kennis- en Innovatie Agenda is kort
na de zomer gereed. Voor de korte termijn zal de uitvoering opgepakt worden
door bestaande budgetten beter te richten en effectiever in te zetten.
 47
 
 Wat zouden de opbrengsten en de kosten zijn van een
mondiale voortrekkersfunctie van de Europese Unie op het gebied van duurzame
luchtvaart?
 
 
 Trajecten van de EU in het kader van een duurzame luchtvaart zijn:
 • Technische maatregelen in het programma ACARE en Clean Sky als
onderdeel hiervan. In dit programma wordt gestreefd naar 50% reductie
CO2, 80% reductie NOx en 50% reductie
in geluid in het jaar 2020. Het Joint Technology Initiative krijgt vorm in
de Joint Undertaking «Clean Sky,» een van de grootste Europese
projecten voor onderzoek en demonstratie. Het heeft voor de jaren 2008 tot
en met 2013 een totaalbudget van 1,6 miljard, waarvan de bijdrage gelijkelijk
wordt verdeeld tussen de Europese Commissie en de Europese industrie. ACARE
is een European Technology Platform dat zich bezig houdt met visie-ontwikkeling,
het opstellen en implementeren van een onderzoeksagenda met nauwelijks eigen
budget.
 • Operationele maatregelen worden opgepakt in SES (en FAB) en het
onderzoekstraject SESAR met als doel een grotere mate van efficiency te bereiken.
Hiermee zou een reductie van CO2-emissie tot 10% kunnen
worden bereikt. Bovendien is een belangrijk punt van kritiek van niet Europese
landen hiermee weggenomen, dat Europa te weinig voortgang boekt op dit terrein
en alleen kijkt naar reductiemaatregelen in de vorm van het EU ETS. De kosten
die hieraan verbonden zijn, zijn onderzoeks- en implementatiekosten. Na implementatie
zal een efficiënter gebruik tot kostenbesparingen leiden.
 • De opname van luchtvaart in ETS. De kosten van EU ETS in financiële
termen worden bepaald door de aanloopkosten en de operationele kosten. Hierover
valt weinig te zeggen, omdat pas onlangs met de introductie van het systeem
is begonnen en in 2012 luchtvaart daadwerkelijk met ETS van start gaat.
 In alle sectoren geldt dat het juist in het huidige economische klimaat
van belang is dat economisch herstel en ambitieuze doelstellingen op het gebied
van duurzaamheid samengaan.
 48
 
 Welk concurrentievoordeel levert het op voor Nederland
om voorop te lopen in de duurzaamheid van de luchtvaart en welk concurrentienadeel
volgt er uit investeren in die duurzaamheid?
 
 
 Voor een relatief klein land als Nederland met een beperkte thuismarkt
en die als luchtvaartland ertoe wil doen (vanwege de economische spin-off)
is het nodig om op bepalende ontwikkelingen voorop te lopen. Het kabinet ziet
het verduurzamen van de luchtvaart als een dergelijke bepalende ontwikkeling
en zet daar dus op in. Ter illustratie het volgende: Doordat KLM bijvoorbeeld
nu reeds met het Wereldnatuurfonds (WNF) een overeenkomst heeft
om CO2 neutraal te groeien, is KLM straks mogelijk beter voorbereid
op de komst van ETS, waarbij het CO2-plafond jaarlijks omlaag zal
gaan. Ook als straks vanuit de EU of ICAO strengere milieu-eisen worden opgelegd,
heeft Nederland er voordeel bij om hierin al voorop te lopen. Door vooruit
te lopen anticipeer je op de toekomst.
 Risico hierbij is een mogelijke verstoring van het level playing field,
wat tot een concurrentienadeel kan leiden. Dit moet dus goed bewaakt worden.
Daarom is het beter dat de luchtvaartpartijen dit vanuit hun eigen Corporate
Social Responsibility doen, waarbij het milieuvraagstuk en economische elementen
in balans worden gebracht.
 49
 
 Hoe wordt de «relatieve voorsprong» van
de Nederlandse luchtvaart, die een korte termijn doelstelling is van het kabinet,
precies gemeten?
 
 
 Bedoeld is de concurrentiepositie van de Nederlandse luchtvaart na de
economische crisis. Deze kan gemeten worden aan bijvoorbeeld het behoud van
het verbindingennetwerk in relatie tot de andere Europese hub-luchthavens
en de bedrijfseconomische resultaten van onder meer Schiphol en Air France/KLM,
die door de economische crisis onder druk staan.
 50
 
 Op welke plaats staat Nederland nu als het gaat om
netwerkkwaliteit en luchtvaartveiligheid en waarom moet de doelstelling om
op deze gebieden in de top 5 van Europa te komen, pas in 2020 bereikt zijn?
 
 
 Het kabinet heeft ambities geformuleerd voor de periode tot en met 2020.
Dit wil niet zeggen dat deze pas in 2020 bereikt zouden moeten zijn.
 Voor wat betreft netwerkkwaliteit stond Schiphol in 2008 qua aantal Europese
verbindingen met tenminste een wekelijkse frequentie op de derde plaats na
Frankfurt en Parijs en voor intercontinentale verbindingen op de vierde plaats.
Op weg naar 2020 gaat het nu vooral om het handhaven van deze al eerder bereikte
positie.
 Voor wat betreft luchtvaartveiligheid staat Nederland op dit moment, afgemeten
aan de resultaten van de ICAO audits, op de tweede plaats in Europa en op
de zevende plaats in de wereld. Dit wijkt iets af van de tabel op pagina 102
van de Luchtvaartnota, omdat er inmiddels nieuwe rapporten beschikbaar zijn
gekomen (Frankrijk, Polen, Oostenrijk). In een ICAO audit wordt onderzocht
hoe het toezicht op de luchtvaart georganiseerd is.
 Deze ranglijst op basis van de ICAO audits zegt iets over het presteren
van de overheid, de wijze waarop regelgeving is opgesteld en hoe toezicht
op de veiligheid in de luchtvaart wordt gehouden. Daarnaast is het voor de
burger van belang hoe de daadwerkelijke veiligheidsprestaties van de Nederlandse
luchtvaartsector zijn. Ook hiervoor geldt de wens internationaal tot de top
5 te behoren. Goede prestatie-indicatoren zijn echter nog niet beschikbaar.
Deze worden momenteel ontwikkeld. Hierover zal in de nieuw op te stellen Beleidsagenda
Luchtvaartveiligheid (het State Safety Programme volgens de richtlijnen van
ICAO) nader gerapporteerd worden.
 51
 
 Waarom zijn er geen jaarlijkse tussendoelstellingen
geformuleerd voor de Nederlandse prestatie op het gebied van netwerkkwaliteit
en luchtvaartveiligheid, waar de Kamer dit kabinet op kan aanspreken?
 
 
 Ten aanzien van de netwerkkwaliteit worden in begroting van het ministerie
van Verkeer en Waterstaat en het jaarverslag van Schiphol ter monitoring jaarlijks
o.a. aantallen bestemmingen en aantallen vluchten per week van
Schiphol en andere grote Noordwest-Europese luchthavens opgenomen als kengetallen
voor de kwaliteit van het netwerk.
 Ook vindt monitoring plaats in het kader van de uitvoering van het convenant
Behoud en versterking mainport functie en netwerkkwaliteit luchthaven Schiphol
en mainportfunctie met als doel de ambitie voor 2020 te verwezenlijken.
 Ten aanzien van veiligheid is in 2005 de Beleidsagenda Luchtvaartveiligheid
2005–2010 aan de Tweede Kamer aangeboden. Sindsdien wordt jaarlijks
gerapporteerd over de behaalde resultaten van het voorgaande jaar, alsmede
over de voornemens voor een komend jaar. Gebleken is dat de activiteiten voor
het verbeteren van de luchtvaartveiligheid vaak een wat langere looptijd hebben,
waardoor een twee-jaarlijkse rapportagecyclus beter lijkt te passen. Hoewel
de in 2008 uitgevoerde ICAO-audit voor Nederland uitstekend is verlopen, zijn
er wel een aantal verbeterpunten naar voren gekomen. Mede omdat de huidige
Beleidsagenda vrijwel uitgewerkt is, zal een nieuwe Beleidsagenda Luchtvaartveiligheid
2010–2015 opgesteld worden. Tegelijkertijd zal daarin ook het door ICAO
aanbevolen State Safety Programme worden geïntegreerd. Dit State Safety
Programme is het veiligheidsmanagementsysteem van de overheid dat gericht
is op een permanente verbetering van de veiligheid in de luchtvaart.
 In deze nieuwe Beleidsagenda zullen ook waar mogelijk de tussenliggende
doelstellingen geformuleerd worden.
 52
 
 Wordt er in de veiligheidsambitie die op pagina 34
is verwoord op de ICAO-ranking gedoeld?
 
 
 De ambitie wordt in eerste instantie afgemeten aan de positie op de ranglijst
van ICAO audit resultaten. Daarnaast zullen andere indicatoren ontwikkeld
worden met betrekking tot de veiligheidsprestaties van de luchtvaartsector
die ook een internationale vergelijking mogelijk maken, met ook daarbij de
ambitie om tot de top 5 te behoren (zie ook antwoord op vraag 50).
 53
 
 Wat houdt de ambitie «Het netwerk van een luchthaven
bevat de connectiviteit die past bij de gewenste ruimtelijk-economische ontwikkeling
van de regio, en vice-versa» precies in: wie wenst welke ontwikkeling,
en is hierdoor leidend? Wat gebeurt er als de regio wil zien dat het netwerk
wordt verkleind? Hoe wordt er in deze aanpak geanticipeerd op een toekomstige
capaciteitsbehoefte?
 
 
 De ambitie houdt in dat een luchthaven een bijdrage moet leveren aan ruimtelijk-economische
doelstellingen, van Nederland en de regio waarin de luchthaven ligt. Een voorbeeld
is Eindhoven, waarin de ontwikkeling van de luchthaven (en zijn netwerk) moet
passen bij de regionale ambities rond Brainport. Het is niet zozeer de vraag
welke ontwikkeling leidend is, als wel de vraag hoe ontwikkelingen op het
gebied van ruimtelijke economie, luchtvaart en luchthavens nu en in de toekomst
bij elkaar gebracht kunnen worden, zoals ook de commissie ROL adviseert.
 54
 
 Wanneer komen er concrete maatregelen om het aantal
ernstig gehinderden en slaapgestoorden in het en buitengebied geleidelijk
te laten dalen, waar in 2007 om gevraagd is in de motie Haverkamp-Tang op
kamerstuk 29 665, nummer 58?
 
 
 In het kader van de Alderstafel zijn afspraken gemaakt over een concreet
pakket hinderbeperkende maatregelen. Die betreffen zowel het binnen- als het buitengebied. Deze afspraken zijn vastgelegd in het Convenant
hinderbeperkende maatregelen. Voor het buitengebied zijn met name de volgende
maatregelen van belang: een volumeplafond voor het aantal vluchten in de nacht
en vroege ochtend (tussen 23.00 uur en 07.00 uur) van 32 000 vliegtuigbewegingen,
invoering van geluidsarme naderingen in de avond en overdag (CDA-procedure,
gebeurt nu reeds in de nacht), optimalisering van diverse startroutes (van
de Aalsmeerbaan, Kaagbaan en Polderbaan). Als gevolg van het totaalpakket
aan hinderbeperkende maatregelen zal er in 2020 een reductie van tenminste
5% van ernstig gehinderden in de 48 dB(A) Lden ten opzichte van de
grens voor gelijkwaardigheid optreden. Dit aantal is als bindende afspraak
in het convenant hinderbeperking opgenomen.
 Verder speelt dat de huidige vorm van de criteria voor gelijkwaardigheid
(onderscheid binnen- buitengebied) verdergaande hinderreductie in het buitengebied
in sommige gevallen onmogelijk maakt. Zoals in de Luchtvaartnota ook staat
vermeld, maakt de hantering van specifieke criteria voor gelijkwaardigheid
voor het binnengebied dat bepaalde hinderreductie in het buitengebied niet
gerealiseerd kan worden, omdat dit een verzwaring van de geluidbelasting voor
het binnengebied met zich meebrengt. Dit dilemma speelt ook bij de invoering
van het 50/50 principe (na 2020). Het kabinet zal dit punt oppakken en andere
mogelijkheden onderzoeken.
 55
 
 Is het een ambitie dat de capaciteitsuitbreiding van
Schiphol zou moeten worden gecombineerd met vermindering van geluidshinder,
of is dat een randvoorwaarde bij verdere capaciteitsuitbreiding?
 
 
 Tot 2020 zijn aan de Alderstafel Schiphol afspraken gemaakt over de ontwikkeling
van de luchthaven in combinatie met maatregelen voor hinderbeperking. De criteria
voor gelijkwaardige bescherming van de omgeving zijn hierbij randvoorwaarde.
 Vanaf 2020 kan verdere groei alleen plaatsvinden indien eerst hinderreductie
is gerealiseerd. Vermindering van geluidhinder is vanaf dat moment dus een
randvoorwaarde.
 Hiertoe wil het kabinet het 50/50 -systeem invoeren waarbij de milieuwinst
voor 50% door de sector mag worden besteed aan verdere groei en 50%
ten goede komt aan de omgeving in de vorm van structurele vermindering van
de geluidsoverlast.
 56
 
 Wordt de realisatie van een volledig geïntegreerd
Europees luchtruim verwacht in 2020 of al eerder?
 
 
 De realisatie van een «volledig» geïntegreerd Europees
luchtruim zoals beschreven in de Single European Sky verordeningen (SES II)
wordt niet eerder dan 2020 verwacht. De integratie van het Europese luchtruim,
samen met het samengaan van de luchtverkeersdienstverlening en bijbehorende
infrastructuur, is een unieke niet eerder vertoonde prestatie. De integratie
raakt aan de soevereiniteit van lidstaten en vereist afspraken over grensoverschrijdende
verantwoordelijkheden, gemeenschappelijke tarieven en (internationale) civiel-militaire
samenwerking.
 Een belangrijke maatregel van dit grote geheel is het opzetten van de
zogenoemde Functional Airspace Blocks (FAB’s) door nationale verkeersleidingsgebieden
aan elkaar te koppelen. Binnen Europa zijn negen FAB’s voorzien, die
het gehele luchtruim van Europa beslaan. De FAB’s moeten in 2012 van
start gaan. Dan zullen de luchtruimen van Nederland en omringende landen geoptimaliseerd
gebruikt kunnen gaan worden. Daarna zullen de negen FAB’s moeten leiden
tot één geïntegreerd Europees luchtruim. 
 Een andere belangrijke voorwaarde voor volledige integratie is de realisatie
van een nieuwe generatie luchtverkeersleidingssysteem onder het programma
SESAR (SES ATM Research). Het betreft nieuwe technologie en een volledig andere
werkwijze van luchtverkeersmanagement. De ontwikkelingsfase loopt tot 2013.
Van 2014 tot 2020 is de implementatiefase van SESAR voorzien.
 57
 
 Waarom verloopt de realisatie van een volledig geïntegreerd
Europees luchtruim zo traag?
 
 
 De integratie van een volledig geïntegreerd Europees luchtruim ligt
op schema met de vorming van de FAB’s, de uitvoering van SESAR en de
adoptie van de Single European Sky verordeningen (SES II), maar is een proces
van lange adem. Zie ook het antwoord op vraag 56.
 58
 
 Op welke terreinen is door het liberale Nederlandse
luchtvaartbeleid van de afgelopen jaren sprake geweest van marktfalen en/of
onvolkomen concurrentie?
 
 
 De markttoegang in de luchtvaart wordt wereldwijd in de regel op bilaterale
basis tussen landen in luchtvaartverdragen gereguleerd. Nederland heeft een
voortrekkersrol gespeeld in het verruimen van dergelijke vaak restrictieve
luchtvaartverdragen bijvoorbeeld met de afsluiting van het bilaterale Open
Skies Akkoord met de VS in 1992. Binnen de EU is de interne luchtvaartmarkt
begin jaren 90 geliberaliseerd en streeft de Europese Commissie – gesteund
door Nederland – de laatste jaren naar meer open verticale Gemeenschapsakkoorden
met belangrijke derde landen als de VS en Canada op basis van een level playing
field.
 Nederland gaat bij haar bilaterale luchtvaartonderhandelingen uit van
het uitgangspunt van een level playing field. Bij dergelijke onderhandelingen
wordt rekening gehouden met de specifieke wensen van de Nederlandse luchtvaartsector
en is Nederland eveneens afhankelijk van de mate van markttoegang die derde
landen aan Nederland wensen toe te kennen. De desbetreffende markten zijn
namelijk zeer divers, sommige groot en ontwikkeld, sommige klein en kwetsbaar.
Dit kan tot gevolg hebben dat de uitkomst van luchtvaartonderhandelingen in
bepaalde gevallen tot een beperktere concurrentie leidt dan waarop tevoren
was ingezet door Nederland.
 59
 
 Klopt het dat de mainport Schiphol juist door het huidige
liberale Nederlandse luchtvaartbeleid geworden is tot wat ze nu is?
 
 
 Het Nederlandse luchtvaartbeleid heeft zeker bijgedragen aan de positie
van Schiphol als mainport, maar dat is niet de enige factor. Het uitgebreide
netwerk van luchtverbindingen dat in de afgelopen jaren is opgebouwd, is met
name te danken aan de combinatie van de creatieve en innovatieve homecarrier
KLM (nu als onderdeel van Air France KLM), de hoogwaardige luchthaven Schiphol
en een actieve overheidsrol gericht op onder meer het creëren van markttoegang
in bilaterale luchtvaartrelaties in EU-verband.
 Het behoud van de mainport vergt een blijvende inzet van alle partijen. 
 60
 
 Moet onder «koploper op het gebied van milieuvriendelijke
luchtvaart» (pagina 34 van de Luchtvaartnota) worden verstaan dat Schiphol
en Air France-KLM de nummer 1-positie zullen moeten innemen? 
 
 
 Het zijn van koploper betekent dat Schiphol en zijn voornaamste gebruikers,
waarvan Air France-KLM de grootste is, een leidende positie innemen op het
gebied van milieuvriendelijke luchtvaart.
 61
 
 Per wanneer zal de doelstelling «koploper op
het gebied van milieuvriendelijke luchtvaart» bereikt moeten zijn en
langs welke maatstaf wordt deze prestatie gemeten?
 
 
 Nederland bezet nu op het gebied van milieu en veiligheid een toppositie
en wil deze positie in de toekomst behouden. De prestaties worden aan verschillende
maatstaven gemeten die zich lenen voor internationale vergelijking, zoals
het aantal ernstig gehinderden in de omgeving van de luchthaven, de positie
van Air France/KLM op de Dow Jones Sustainability Index, het beleid en de
instrumenten die ingezet worden om overlast te beperken, waaronder de inzet
van het selectiviteitsbeleid.
 62
 
 Kunt u uw stelling dat de luchtvaartsector te zijner
tijd ook een passende bijdrage moet leveren aan de klimaatambities van de
Europese Unie en de G8 voor de lange termijn preciseren en onderbouwen?
 
 
 In Europa is afgesproken om de totale CO2-emissies van alle
sectoren in 2020 met 20% gereduceerd te hebben. De civiele luchtvaart
is ondergebracht in het systeem van emissiehandel om die doelstelling te kunnen
halen. Wanneer er een internationaal akkoord komt met vergelijkbare verplichtingen
voor ontwikkelde landen en ontwikkelingslanden in verhouding tot hun verantwoordelijkheden
en capaciteiten is de EU zelfs bereid deze verplichting te verhogen naar 30%
en zal de luchtvaart daaraan zijn deel moeten bijdragen. Zo’n akkoord
is er echter nog niet en bovendien valt de internationale luchtvaart op dit
moment ook niet onder de reductiedoelstellingen van het Kyoto Protocol. De
internationale luchtvaart draagt circa 3% bij aan de totale CO2uitstoot. Op basis van de verwachte groei zal de uitstoot in absolute
zin groeien. Op dit moment ligt de omvang van de CO2-uitstoot van
de wereldwijde luchtvaart in dezelfde orde van grootte als een middelgroot
land. Het is dus alleszins redelijk om ook beperkingen aan de CO2-emissies
van de luchtvaart op te leggen.
 63
 
 Waarom stelt het kabinet zelf (los van de EU-doelen)
geen doel voor de reductie van broeikasgassen van het vliegverkeer, terwijl
zij dat voor andere sectoren wel doet?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 64 voor de Nederlandse inzet op dit punt.
 64
 
 Bent u bereid de Luchtvaartnota aan te vullen met een
beleidsagenda voor de inzet van Nederlandse bijdrage aan de Europese en mondiale
klimaatdoelen, zoals 80–90% CO2-reductie in de westerse
wereld in 2050?
 
 
 In het traject tot aan COP 15 in Kopenhagen wordt de Kamer regelmatig
geïnformeerd over de reductiedoelen en het beoogde tijdpad. Hiervoor
is geen aparte aanvulling gemaakt op de Luchtvaartnota. Emissies van de luchtvaart
moeten integraal onderdeel uitmaken van de overeenkomst in Kopenhagen.
 Specifiek voor de luchtvaart is er op Europees niveau inmiddels een plafond
voor de CO2-emissies van de luchtvaart overeengekomen, wat in 2012
neerkomt op 97% van het gemiddelde uitstootniveau in de jaren 2004,
2005 en 2006. Voor de jaren daarna, tot 2020, is dit 95%. 
 Op mondiaal niveau is de eerste stap er op gericht om te komen tot het
opnemen van de internationale luchtvaart en zeescheepvaart in de internationale
klimaatdoelen. Hierover zal in het kader van COP 15 in Kopenhagen gesproken
en onderhandeld worden. Nederlandse inzet daarbij is dat voor de internationale
luchtvaart en zeescheepvaart ambitieuze mondiale sectorale doelstellingen
worden vastgesteld die de 2 graden Celsius doelstelling binnen bereik houden.
 65
 
 Als een voortrekkersrol op het gebied van duurzaamheid
inderdaad voordelig is voor de concurrentiepositie en de exportfunctie van
Nederlandse luchtvaartpartijen (pagina 34 van de Luchtvaartnota), ziet u dan
belemmeringen om concrete normen rond duurzaamheid aan de sector op te leggen?
 
 
 Het nieuwe normen- en handhavingsstelsel voor milieu dat het kabinet voor
ogen heeft beoogt juist dusdanige prikkels in te bouwen dat goede prestaties
op het gebied van duurzaamheid gestimuleerd worden. De criteria van gelijkwaardigheid
waarmee het kabinet reeds werkt, zijn een voorbeeld van concrete normen. Evenzo
gelden er op dit moment normen voor luchtkwaliteit en externe veiligheid.
 66
 
 Is het waar dat Schiphol op lange termijn niet alleen
op de grond, maar ook in de lucht, de eerste klimaatneutrale luchthaven ter
wereld zou moeten worden?
 
 
 Zo ja, is het juist dat deze doelstelling veronderstelt
dat de luchthaven controle heeft over welke luchtvaartmaatschappij op Schiphol
mag komen en dat het huidige slotsysteem radicale gewijzigd moet worden?
 
 
 In het akkoord «Mobiliteit, logistiek en infrastructuur 2008–2020,
Duurzaamheid in beweging» zijn concrete afspraken opgenomen tussen de
ministeries van VenW en VROM en een groot aantal partijen waaronder Schiphol
en AirFrance/KLM. Voor de luchthaven Schiphol is de ambitie opgenomen dat
deze een visie ontwikkelt en plannen maakt die uiteindelijk moeten leiden
tot de eerste klimaatneutrale mainport van de wereld, zowel op de grond als
in de lucht.
 In de lucht gaat het primair om de luchtvaartmaatschappijen. Dit deel
van de ambitie zal via de daarvoor aangegeven internationale initiatieven
(op EU- en mondiaal niveau) invulling dienen te krijgen. Het ETS systeem speelt
een belangrijke rol in die strategie, maar ook technologische ontwikkeling
is van belang.
 Het bereiken van deze doelstelling is niet gebaseerd op een volledige
controle op de toegang van de luchthaven. Afgezien van het feit dat bestaande
EU- en internationale regelgeving een dergelijke benadering in de weg staat,
is het ook niet wenselijk. Het gaat er immers om te komen tot mondiale afspraken
die ervoor zorgen dat de internationale luchtvaart haar bijdrage levert aan
de aanpak van het klimaatprobleem.
 De luchthaven kan wel, binnen de toepasselijke internationale regelgeving,
stimuleren dat zij aantrekkelijk is voor zo schoon, zuinig en geluidsarm mogelijk
opererende luchtvaartmaatschappijen. Bijvoorbeeld door tarriefdifferentiatie
waarover binnen het Aldersakkoord afspraken zijn gemaakt. Ook het Europese
project om tot een nieuw verkeersleidingsconcept te komen (SESAR – Single
European Sky) zal een bijdrage aan het verminderen van de emissies per vliegtuigbeweging
(naar verwachting 10%) leveren.
 67
 
 Wat is het aandeel van de CO2-uitstoot die
binnen de «control» van Schiphol valt, afgezet tegen de totale
CO2-uitstoot van de vliegtuigbewegingen van en naar
Schiphol?
 
 
 Onder de invloedssfeer («control») vallen de activiteiten
die voor Schiphol direct bestuurbaar zijn en waarvoor het mogelijk is om zelf
mitigerende maatregelen te treffen. De huidige CO2-uitstoot voor
deze activiteiten is berekend op ruim 120 000 ton. Het grootste gedeelte
van de uitstoot wordt veroorzaakt door het eigen elektriciteit- en gasverbruik.
Het elektriciteit- en gasverbruik vormen daarmee een belangrijk punt van aandacht.
 Schiphol heeft de doelstelling om direct bestuurbare activiteiten in 2012
CO2-neutraal uit te voeren. Daarnaast is het doel om in 2020 in
minimaal 20% van de eigen energiebehoefte te voorzien door op de locatie
zelf duurzame energie op te wekken. Voor de niet direct bestuurbare activiteiten
van Schiphol wil de luchthaven aansluiten bij de overheidsdoelstelling om
in 2020 een reductie van 30% te realiseren ten opzichte van het niveau
van 1990. De emissie van CO2 ligt momenteel op ongeveer 12,5 Mton.
120 000 ton komt dus overeen met ongeveer 1% van de totale uitstoot
ten gevolge van de vliegtuigbewegingen van en naar Schiphol.
 68
 
 Valt het vliegen vanaf en naar Schiphol zelf ook onder
de niet direct bestuurbare activiteiten, waarbij Schiphol 30% reductie
ten opzichte van 1990 wil nastreven? Zo ja, geldt dat percentage ook in absolute
termen?
 
 
 Schiphol heeft in haar CO2-nulmeting in de niet direct bestuurbare
activiteiten de LTO-cyclus op Schiphol meegenomen (dus niet de gehele uitstoot
van en route verkeer van en naar Schiphol). De LTO-cyclus bestaat uit een
viertal fasen, te weten: taxien (Idle), starten (Take-Off), klimmen tot 3000
voet (Climb-out) en dalen vanaf 3000 voet (Approach). Hierbij wordt het «en
route vliegverkeer» buiten beschouwing gelaten. Voor de LTO-cyclus geldt
als zodanig dus ook het reductiepercentage in absolute termen.
 69
 
 Is het waar dat een nulgroei of krimp van de luchtvaart
de CO2-doelstellingen van het kabinet dichterbij zou brengen?
 
 
 Nulgroei op zichzelf brengt de klimaatdoelen dichterbij, maar is geen
doelstelling van het kabinet. Het gaat het kabinet immers om het bereiken
van een optimale netwerkkwaliteit in combinatie met een duurzame en concurrerende
economie. Instrumenten zoals ETS en technologische ontwikkelingen worden ingezet
ter realisering van de klimaatdoelen.
 70
 
 Is het streven naar kostenverlaging in de luchtvaart
(zowel bij de luchthaven Schiphol als van de vliegtickets) niet in strijd
met het streven naar beperking van de CO2-uitstoot, gezien het
feit dat kostenverlaging leidt tot lagere tarieven en dus meer reizigers en
meer vluchten?
 
 
 Dit hangt af van het type maatregel. Een lokaal genomen maatregel als
de vliegbelasting, leidt mondiaal niet of nauwelijks tot minder vliegen maar
veelal tot een ander gebruik van de beschikbare luchthavens. Het lokaal weer
schrappen van de vliegbelasting (kostenverlaging) heeft ook nauwelijks effect
op het vliegen wereldwijd. De recente kostenverlagingen op Schiphol hebben
er wel leidt ertoe toe geleid dat Schiphol qua kosten weer een betere positie
in de markt heeft gekregen, maar leidt nog niet tot meer vluchten vanaf Schiphol.
KLM heeft aangegeven dat de ticketverkoop is gestegen ten opzichte van vorig
jaar (zie ook antwoord op vraag 142). 
 Het gaat erom een goede balans te vinden tussen kosten en baten. Een internationaal
instrument als ETS is hierbij effectiever dan nationale maatregelen. Door
een plafond te verbinden aan de totale emissie van CO2 door de
luchtvaart, zal uiteindelijk de markt zijn werk doen. Pas als wereldwijd de
kosten analoog zijn, zal er impact op de mondiale vraag zijn.
 71
 
 Kunt u het effect van de plannen van de luchtvaartmaatschappijen
en de plannen van de overheid om bij te dragen aan CO2-reductie
met elkaar vergelijken om te kijken welke plannen het meeste effect hebben
en welke kosten aan de plannen van de beide partijen verbonden zijn, om te
bepalen welke plannen meer kosteneffectief zijn?
 
 
 De plannen van de overheid en van de luchtvaartmaatschappijen vullen elkaar
aan, dan wel komen in samenspraak tot stand (zoals bijvoorbeeld initiatieven
in het kader van Schoon en Zuinig).
 72
 
 Kunt u onderbouwen waarom het voor de luchtvaartsector
niet mogelijk zou zijn het komende decennium een absolute reductie van broeikasgasemissies
te bewerkstelligen, terwijl dit van andere sectoren wel wordt gevraagd en
terwijl dit via een plafond binnen het ETS ook te regelen is?
 
 
 Aangezien de verwachting is dat de vraag naar luchtvervoer in de komende
jaren nog zal stijgen en het nemen van reductiemaatregelen vanwege de benodigde
technologische vernieuwing binnen de sector zo niet onmogelijk dan toch zeer
kostbaar is, zullen de CO2-emissies van deze sector in de komende
jaren in absolute zin nog stijgen. De CO2-emissies van de luchtvaart
worden vanaf 2012 echter onder het emissiehandelssysteem gebracht, waarbij
een plafond op 95% van de emissies van het gemiddelde van de jaren
2004 tot en met 2006 zal gelden.
 Dit plafond kan gehaald worden door efficiënter brandstofgebruik.
Daarnaast kunnen emissierechten worden bijgekocht. Dat laatste zal naar verwachting
de komende jaren in de praktijk met name voorkomen. Het plafond voor luchtvaart
is daarom niet 1 op 1 te vertalen in de daadwerkelijke uitstoot. Dit is in
lijn met de principes van emissiehandel, namelijk om daar te reduceren waar
de kosten het laagst zijn.
 Overigens heeft KLM zich ten doel gesteld om de CO2-uitstoot
per passagier in 2012 te verminderen met 3%. In 2020 moet deze vermindering
opgelopen zijn tot 17% ten opzichte van 2007. Dit moet in eerste instantie
bereikt worden door de «bevriezing» van de huidige uitstootvolumes.
(zie pagina 92, 93 van de Luchtvaartnota)
 73
 
 Met hoeveel kiloton CO2 zal de uitstoot
van de luchtvaart van en naar Nederland tot 2020 toenemen, uitgaande van uw
stelling dat absolute reductie niet mogelijk is?
 
 
 Over de toename van de absolute uitstoot van CO2 van de luchtvaart
van en naar Nederland is geen nadere informatie beschikbaar. De absolute toename
hangt samen met de precieze ontwikkeling van de omvang van het luchtverkeer,
het netwerk, vlootsamenstelling etc. In al deze parameters zitten nog grote
onzekerheden. Wel zijn er schattingen van de toename van de totale uitstoot
voor de mondiale luchtvaart. In onderstaande figuur uit het IPPC fourth assessment
rapport van 2007 (hoofdstuk 5) staat een schatting van de totale emissies
voor scheepvaart, luchtvaart en het wegverkeer tot 2050.
 
 74
 
 Waarom wijst u er op pagina 18 van de Luchtvaartnota
op dat deelname aan het Europese emissiehandelssysteem (ETS) niet mag leiden
tot kosten en nationale belastingen die niet in verhouding staan tot de ons
omringende landen, terwijl die landen zelf ook allemaal meedoen aan het ETS;
wat bedoelt u daarmee?
 
 
 Voor behoud van de concurrentiepositie van de mainport en de luchtvaart
in Nederland is het van belang een level playing field te bevorderen.
 De genoemde tekst in de Luchtvaartnota moet worden gelezen in de context
van eerdere uitspraken van het kabinet over de samenhang tussen ETS en vliegbelasting
en het voorkomen van onnodige stapeling van kosten. Eind 2008 heeft de Kamer
daarover een brief ontvangen (kamerstuk 31 396, nr. 5, vergaderjaar
2008–2009) waarbij werd verwezen naar hetgeen de minister-president
tijdens een bezoek aan Schiphol op 6 oktober 2008 heeft gezegd. Hij gaf
aan dat een onnodige stapeling van kosten bij invoering van ETS niet de bedoeling
kon zijn. Veel zou afhangen van de definitieve vormgeving van het emissiehandelssysteem
in de luchtvaart, maar de invoering van ETS mag per saldo niet leiden tot
stapeling van kosten en nationale belastingen voor de luchtvaart die niet
in verhouding staat tot ons omringende landen. Zoals bekend heeft het kabinet
inmiddels besloten de vliegbelasting op nul te stellen per 1 juli 2009
en de vliegbelasting definitief af te schaffen in het Belastingplan 2010.
Daarmee speelt de vliegbelasting in dit kader geen rol meer.
 75
 
 Kunt u een inschatting geven van de meerprijs van een
ticket voor een gemiddelde vlucht binnen Europa en een gemiddelde transatlantische
vlucht, na de start van de deelname van de luchtvaartsector aan het ETS in
2012?
 
 
 In haar Impact-assessment rapport (SEC (2006) 1684) schat de Europese
Commissie dat bij het systeem waarbij alle aankomende en alle vertrekkende
vluchten onder het emissiehandelssysteem worden gebracht de kosten per ticket
bij een handelsprijs van 30 € per ton CO2 met een bedrag
van 5 tot 9 € voor de Europese vluchten en een bedrag van 8 tot
40 € voor de intercontinentale vluchten zullen toenemen. 
 76
 
 Als voor alle carriers de drie bepalende factoren «markt,
kosten en kwaliteit» zijn, waarom kiest dit kabinet dan zo voor duurzaamheid,
wat niet meer dan een onderdeel van de factor kwaliteit is, en waarom kiest
dit kabinet niet voor radicale aanpassingen van de kosten?
 
 
 Doel van het luchtvaartbeleid is de verdere ontwikkeling van een optimale
netwerkkwaliteit in combinatie met een concurrerende en duurzame luchtvaart.
Het voorwaardenscheppend beleid ten behoeve van dit doel richt zich op alle
drie de aspecten: accommoderen, concurreren en excelleren. Het kabinet is
ervan overtuigd dat het doel van de verdere ontwikkelingen het best gediend
is door op alle drie de aspecten in te zetten. Duurzaamheid is een onderdeel
van de ambities die het kabinet zichzelf stelt. Dat geldt ook voor het creëren
van goede concurrentievoorwaarden. Met het op nul stellen en in het belastingplan
2010 afschaffen van de vliegbelasting is een belangrijke stap gezet om de
kosten te verlagen en de concurrentiepositie van de mainport te versterken.
Zoals aangegeven vereist het handhaven van een concurrerend kostenniveau met
een optimale prijs/kwaliteit-verhouding blijvende aandacht van overheid en
luchtvaartpartijen. Het kabinet zet zich in om kosten binnen de invloedssfeer
van de overheid te verlagen c.q. op een concurrerend niveau te handhaven.
 77
 
 Wat gaat het kabinet doen aan de reeds bestaande verplichtingen
die het oplegt aan de luchtvaartsector; zullen die, evenals mogelijke nieuwe
verplichtingen, ook allemaal tegen het licht gehouden worden om te kijken
welke (negatieve) gevolgen ze hebben voor de concurrentiepositie? Zo ja, bestaat
dan ook de mogelijkheid om de regels die deze verplichtingen opleggen, aan
te passen?
 
 
 In de Luchtvaartnota geeft het kabinet aan dat het de mogelijkheden zal
bezien om de kosten van maatregelen binnen de invloedssfeer van de overheid
te verlagen c.q. op een concurrerend niveau te handhaven. Concreet wordt daarbij
het domein security genoemd, maar ook in bredere zin zijn de gevolgen van
overheidsmaatregelen en verplichtingen voor de concurrentiepositie een punt
van aandacht, onder andere bij de reguliere evaluatie van onderdelen van het
luchtvaartbeleid.
 78
 
 Wanneer verwacht u welke in de Luchtvaartnota aangekondigde
nota met instrumenten om de concurrentiepositie van de Nederlandse luchtvaartsector
te bevorderen en te optimaliseren; zal dit kabinet nog in staat zijn om zelf
een maatregel ter bevordering van de concurrentiepositie te bevorderen in
te voeren?
 
 
 Er zijn door dit kabinet reeds acties in gang gezet om de concurrentiepositie
te verbeteren. De vliegbelasting is op nul gesteld en met Schiphol en LVNL
zijn trajecten in gang gezet om te komen tot verdere kostenreductie.
 In de Luchtvaartnota zijn op pagina 45 drie trajecten genoemd, waarmee
het kabinet verwacht te komen tot beleid dat toegesneden is op de huidige
ontwikkelingen van de luchtvaartsector te weten:
 1. herziening en upgrade nota vergunningenbeleid;
 2. opstellen nieuwe nota vracht en logistiek
 3. evaluatie van de Wet Luchtvaart inzake de exploitatie van de luchthaven
Schiphol (het onderdeel tariefregulering) met parallel een beleidsanalyse
over de verhouding tussen de overheid en Schiphol
 
 De eerste twee acties vallen in de huidige kabinetsperiode. Voor wat betreft
het derde punt, de evaluatie van de Wet van 29 juni 2006 tot wijziging
van de Wet Luchtvaart inzake de exploitatie van de luchthavenSchiphol
(het onderdeel tariefregulering) zal worden gestreefd naar een rapportage
aan Uw Kamer eind 2010/begin 2011.
 Parallel aan de evaluatie van de exploitatiewet wordt een beleidsanalyse
uitgevoerd naar het sturingsinstrumentarium dat het Rijk heeft ten aanzien
van Schiphol. Deze analyse wordt na de zomer opgestart met als doel in de
loop van 2010 een besluit te kunnen nemen over eventuele aanpassingen in het
instrumentarium.
 79
 
 Waarom spreekt u van een stapeling van kosten terwijl
er in de luchtvaartsector geen enkele algemene belasting wordt betaald?
 
 
 Dit moet worden gezien, zoals ook in het antwoord op vraag 74 aangegeven,
in de context van eerdere uitspraken van het kabinet over de samenhang tussen
ETS, vliegbelasting en het voorkomen van onnodige stapeling van kosten. Overigens
wil ik er wel op wijzen dat ook andere heffingen die door de overheid worden
bepaald of beïnvloed in belangrijke mate bijdragen aan het totate kostenniveau.
Uit de gegevens van de benchmark 2008 (met daarin ook de vliegbelasting) blijkt
dat de securitygelden 21% van het de totale aeronautical costs (luchthavengelden,
overheidsheffingen, belastingen) vormden, de geluidsheffingen 5%, de
heffing voor verkeersleiding 5% en de vliegbelasting 29%.
 80
 
 Kunt u een overzicht geven van de inspanningen die
het kabinet heeft geleverd om te komen tot concurrentieneutrale belastingmaatregelen
in de luchtvaart, zoals accijns op het kerosinegebruik op vluchten tussen
Nederland en haar buurlanden?
 
 
 Dit punt is ook aan de orde geweest tijdens de behandeling van het Belastingplan
2009. In de nota naar aanleiding van het verslag (TK 31 704, nr. 8,
blz. 72) heeft de staatssecretaris van Financiën de Tweede Kamer
hierover geïnformeerd. Nederland heeft de afgelopen jaren bij diverse
internationale gelegenheden aangegeven voorstander te zijn van afspraken op
het terrein van een kerosineaccijns. Dit was bijvoorbeeld het geval bij de
Ecofin Raad van april 2005 en de Ecofin Raad van november 2007. Daar kan ik
nog aan toevoegen dat Nederland ook al in de jaren ’90, onder meer tijdens
het Nederlandse EU-voorzitterschap in 1997, dit onderwerp binnen de EU onder
de aandacht heeft gebracht, zowel in het kader van de Ecofin Raad als de Transportraad.
Bij de verschillende discussies is echter gebleken dat zowel een mondiale
als een Europese kerosinebelasting vooralsnog geen haalbare kaart is. Nu in
2012 ETS voor de luchtvaart wordt ingevoerd, dat door velen als alternatief
voor een kerosineaccijns zal worden gezien, verwacht ik niet dat de steun
voor een kerosineaccijns zal toenemen.
 81
 
 Waarom is het op nul stellen van de ticketbelasting
belangrijk voor het netwerk (de hubfunctie) van de mainport?
 
 
 Voor behoud van het netwerk en de mainportfunctie van Schiphol is het
belang van een concurrerend kostenniveau zeer groot. In de Luchtvaartnota
wordt aangegeven dat het netwerk in belangrijke mate afhankelijk is van transfervervoer
(overstappende passagiers). Ook wordt de sterke samenhang tussen het transfervervoer
en het vervoer van op Schiphol aankomende en vertrekkende passagiers (O/D
verkeer) genoemd. Door hogere kosten voor het O/D verkeer als gevolg van de
vliegbelasting worden hiervoor andere luchthavens gekozen (net buiten Nederland)
en komen vluchten en bestemmingen onder druk te staan, met weer uitstralingseffecten
op andere bestemmingen. De lagere vluchtfrequenties en het schrappen
van bestemmingen zet namelijk de transfermogelijkheden onder druk en leidt
tot lagere inkomsten (transfervervoer is zeer prijsgevoelig vanwege de beschikbare
alternatieven en kostenstijgingen zijn dus moeilijk te compenseren). Er kan
dus een negatieve spiraal ontstaan. Uit de benchmark Luchthavengelden en Overheidsheffingen,
die in opdracht van Verkeer en Waterstaat is uitgevoerd, blijkt dat Schiphol
van de onderzochte grote Europese luchthavens na Londen Heathrow de duurste
was wanneer naar het totale verkeerspakket wordt gekeken. Voor vluchten met
voornamelijk O/D passagiers was Schiphol zelfs de duurste luchthaven. Met
het op nul stellen van de vliegbelasting wordt het beeld voor Schiphol aanzienlijk
verbeterd.
 82
 
 Hoe verhoudt de angst dat een vliegbelasting, zoals
de onlangs op nul gestelde ticketbelasting, leidt tot verlies van het marktaandeel
van Air France/KLM op de transfermarkt, zich tot de inschatting van SEO (Stichting
Economisch Onderzoek) dat Schiphol de komende tijd marktaandeel wint; heeft
dit er mee te maken dat de ticketbelasting alleen op bestemmingsverkeer wordt
geheven?
 
 
 Het SEO heeft een scenarioberekening gemaakt om tot een prognose te komen
voor het aantal vliegtuigbewegingen op Schiphol in 2020 (zie ook antwoord
op vraag 140). Hierbij zijn drie subscenario’s gehanteerd:
 – evenwichtige hubontwikkeling tussen Parijs en Schiphol (zoals
zich tussen 2004 en 2008 heeft voorgedaan);
 – een grotere rol voor Schiphol in de hub-ontwikkeling;
 – en een grotere rol voor Parijs in de hubontwikkeling.
 
 SEO heeft geen inschatting gemaakt ten aanzien van de waarschijnlijkheid
van deze scenario’s. In al deze subscenario’s werd rekening gehouden
met de toen nog bestaande vliegbelasting. Uit de gevoeligheidsanalyse van
SEO is gebleken dat het op nul stellen van de vliegbelasting een positief
effect heeft op het verwachte aantal vliegtuigbewegingen op Schiphol van 45 000.
Omgekeerd gesteld zou de vliegbelasting dus op langere termijn tot een verlies
van marktaandeel leiden. SEO en de Luchtvaartnota zijn op dit punt dus in
lijn met elkaar.
 83
 
 Hoe groot is het effect van de ticketbelasting (die
alleen geldt voor bestemmingsverkeer) op de transfermarkt via het uitvallen
van vluchten door een gebrek aan bestemmingsverkeer; welke bestemmingen zouden
bijvoorbeeld minder frequent kunnen worden aangevlogen?
 
 
 Ter voorbereiding van de invoering van de vliegbelasting heeft het bureau
Significance in samenwerking met SEO in opdracht van het ministerie van Financiën
in augustus 2007 een schatting gemaakt van de effecten van een aantal mogelijke
varianten van de vliegbelasting. Daarbij is gekeken naar de effecten in 2011
in vergelijking met een situatie zonder vliegbelasting. In de variant die
het meeste lijkt op de vliegbelasting zoals uiteindelijk ingevoerd was het
geschatte effect een daling van 8 tot 10% van het totale verkeer en
een daling van 4 tot 8% van het transferverkeer. Ook het transferverkeer
gaat dus omlaag, hoewel daar geen vliegbelasting voor geldt. Signifance geeft
als verklaring dat door de daling van het bestemmingsverkeer (O/D) als gevolg
van de vliegbelasting het aantal vluchten daalt, waardoor het aantal transfermogelijkheden
en de netwerkkwaliteit omlaag gaat.
 Significance heeft geen effecten berekend voor afzonderlijke bestemmingen.
Hier zijn ook verder geen gegevens over beschikbaar. 
 84
 
 Is in de berekening van SEO ook meegenomen dat er meer
ruimte op Schiphol beschikbaar blijft voor transferverkeer als de groei van
het bestemmingsverkeer afvlakt door een ticketbelasting?
 
 
 Nee, dit maakt geen expliciet onderdeel uit van de berekening van SEO.
Daarbij is het transferverkeer ook afhankelijk van het bestemmingenverkeer
(feeder).
 85
 
 Is het afschaffen van de ticketbelasting de enige kostenmaatregel
die dit kabinet neemt? Zo ja, zijn er geen andere mogelijkheden tot aanpassing
van het financiële luchtvaartbeleid?
 
 
 Met het op nul stellen en in het belastingplan 2010 afschaffen van de
vliegbelasting is een belangrijke stap gezet om de kosten te verlagen en de
concurrentiepositie van de mainport te versterken. Zoals aangegeven vereist
het handhaven van een concurrerend kostenniveau met een optimale prijs/kwaliteit-verhouding
blijvende aandacht van overheid en luchtvaartpartijen. Het kabinet zet zich
in om kosten binnen de invloedssfeer van de overheid te verlagen c.q. op een
concurrerend niveau te handhaven. Een belangrijk aandachtsgebied betreft zoals
al eerder genoemd security. Ook met de LVNL (luchtverkeersleiding) is een
traject gestart om een aanzienlijke kostenreductie door te voeren. Verder
heeft het kabinet, zoals in de Luchtvaartnota gemeld, aan het op nul stellen
van de vliegbelasting voorwaarden verbonden inzake kostenreducerende maatregelen
van de luchthaven Schiphol. Bij brief van 29 mei 2009 (kamerstuk 29 665,
nr. 139, d.d. 2 juni 2009) is de Kamer over het pakket kostenreducerende
maatregelen van Schiphol geïnformeerd.
 86
 
 Bent u zich er van bewust dat verlaging van de kosten
voor de luchtvaartsector neerkomt op het genoegen nemen met een lager overheidsdividend
en/of minder werkgelegenheid rond de luchthaven?
 
 
 Voor de effecten van de verlaging van kosten op het dividend kan worden
verwezen naar het antwoord op vraag 14. De reorganisatie van Schiphol brengt
wel een banenverlies met zich mee voor het bedrijf Schiphol, maar dit gaat
deels ook om uitbestedingen.
 87
 
 Wat is de grens die u in acht neemt bij het verlagen
van de kosten voor de luchtvaartsector?
 
 
 Het doel is een concurrerend kostenniveau te bereiken en te handhaven,
met een optimale prijs/kwaliteit-verhouding. Voor wat betreft Schiphol gaat
het erom dat de «aeronautical costs» (luchthavengelden, overheidsheffingen,
heffing verkeersbegeleiding) en de kwaliteit van de dienstverlening niet uit
de pas lopen met de andere grote Europese hubluchthavens.
 88
 
 Waarom wil het kabinet zich «nu of op termijn»
inzetten om maatregelen te onderzoeken die kosten kunnen besparen binnen het
domein security, terwijl daar nu vraag om is?
 
 
 Het kabinet vindt het belangrijk om in het traject van kostenbesparingen
in het security domein zowel de korte als de lange termijn in ogenschouw te
nemen. Het is duidelijk dat er nu behoefte is
aan kostenbesparende maatregelen op het gebied van security, zonder daarbij
afbreuk te doen aan de kwaliteit van de beveiliging op de luchthaven. Derhalve
is het kabinet met de sector in overleg getreden om maatregelen
te onderzoeken die kosten kunnen besparen binnen het domein security. Hierbij
is de aandacht zowel gericht op concrete korte termijn maatregelen, als op
meer structurele en innovatieve maatregelen met een langere voorbereidingstermijn.
 89
 
 Wanneer gaat het kabinet mogelijke kostenbesparende
maatregelen binnen het domein security onderzoeken en wanneer kan de Kamer
daar informatie over verwachten?
 
 
 Namens het kabinet ben ik in samenwerking met de minister van Justitie
en in overleg met de sector gestart met het onderzoeken van mogelijke kostenbesparende
maatregelen op het gebied van security. De Tweede Kamer zal in het najaar
van 2009 daarover worden geïnformeerd. 
 90
 
 Kunt u toelichten waarom in de Luchtvaartnota alleen
de benodigde ruimte voor de ontwikkeling van de Nederlandse luchthavens wordt
genoemd, met het oog op de doelstelling dat Nederland internationaal uitstekend
bereikbaar moet zijn via een netwerk van verbindingen; waarom ontbreekt het
Europese hogesnelheidstreinnetwerk in de opgesomde vijf speerpunten?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 91.
 91
 
 Waarom ontbreekt ook in paragraaf 5.3 «Luchthavens
in perspectief van het netwerk» het hogesnelheidstreinnetwerk geheel?
 
 
 Voor het realiseren van internationale bereikbaarheid zijn verschillende
instrumenten/vervoersmodaliteiten beschikbaar. Luchtverkeer is een belangrijke,
vooral waar het gaat om lange afstanden binnen Europa en intercontinentaal
verkeer. De HSL kan een complementaire functie hebben ten opzichte van luchthavens/luchtvaart,
aangezien het achterland van de luchthavens wordt vergroot en naast het luchtverkeer
meer snelle verbindingen in Europa ontstaan. Afhankelijk van de verbindingen
en reistijd (van deur tot deur, inclusief inchecken) kan de HSL een aantrekkelijk
alternatief zijn voor luchtvaart. In algemene zin kan worden gesteld dat een
HSL op afstanden tot ongeveer 800 km in reistijd zou kunnen concurreren met
het vliegtuig. Maar dan moeten er wel HSL-verbindingen zijn. De ingebruikname
van de HSL-Zuid zal in ieder geval een directe verbinding op de relaties met
Brussel en Parijs bewerkstelligen en reistijden per trein aanzienlijk doen
verkorten.
 Vanuit Nederland bezien voorziet een HSL primair in het accommoderen van
relatief kort point-to-point verkeer in Europa, bijvoorbeeld met de HSL-Zuid
op de verbinding Amsterdam–Brussel–Parijs. Daarmee ontstaan ook
via het spoor aantrekkelijke dagrandverbindingen. Voor een HSL liggen op de
relaties met Parijs, London en Frankfurt de grootste vervoerstromen, die in
potentie een deel van het luchtverkeer zouden kunnen overnemen. De vervoeromvang
van het luchtverkeer op die point-to-point relaties is echter te beperkt om
investeringen in een HSL te rechtvaardigen, wanneer alleen naar het aantal
luchtvaartpassagiers wordt gekeken. Dit is de reden dat in paragraaf 5.3
alleen wordt gekeken naar luchthavens in perspectief van het internationale
netwerk van verbindingen.
 92
 
 Is het waar dat de hogesnelheidstrein tot circa 800
kilometer qua reistijd kan concurreren met het vliegtuig? Zo nee, tot welke
afstand dan? 
 
 
 Ja, zie voor uitleg verder antwoord 91.
 93
 
 Welk deel van de vliegtuigbewegingen op Schiphol heeft
nu steden binnen 800 kilometer van railknooppunt Utrecht als bestemming, en
welk deel zal dit in 2020 zijn, bij de prognose van 580 000 vliegtuigbewegingen
per jaar?
 
 
 Ruim 20% van de vliegtuigbewegingen op Schiphol in 2008 had luchthavens
binnen 800 kilometer als bestemming. Van deze verbindingen wordt voor het
overgrote deel gebruik gemaakt door transferpassagiers. Het KiM (KiM/MuConsult, 2007, Verkenning mogelijkheden HSL als substitutie voor luchtvaart) identificeert als reële treinalternatieven Brussel, Parijs,
Londen en Frankfurt. Deze bestemmingen zijn samen goed voor 14% van
de vliegtuigbewegingen (Londen alleen al 9%). Een klein deel hiervan
is vrachtvluchten. Overigens was het aandeel transferpassagiers op de verbinding
met Brussel (1% van de bewegingen) in 2008 92%. Over detailprognoses
voor 2020 beschik ik niet.
 94
 
 Is het denkbaar dat in 2020 een substantieel deel van
het vervoer over afstanden onder de 800 kilometer per hogesnelheidstrein gaat
in plaats van per vliegtuig? Zo ja, welke capaciteitsuitbreiding voor het
spoor op Schiphol is daarvoor voorzien en/of nodig? Zo nee, waarom niet?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 91.
 95
 
 Hoe zal Schiphol in de toekomst omgaan met private
ontwikkelaars zoals Chipshol en hoe is de verhouding tussen het ontwikkelbedrijf
van Schiphol en private ontwikkelaars?
 
 
 Schiphol neemt als marktpartij deel aan vastgoedontwikkelingen. In de
luchtvaartnota is ingegaan op de verschillende rollen die Schiphol heeft.
Er zijn geen aanwijzingen dat Schiphol ten aanzien van commerciële niet-luchtvaartactiviteiten
een economische machtspositie heeft of dat er een dusdanig risico op machtsmisbruik
bestaat dat er specifieke maatregelen moeten worden genomen. Aangegeven is
dat in de analyse die parallel aan de evaluatie van de wet inzake exploitatie
van de luchthaven Schiphol wordt uitgevoerd, aandacht wordt besteed aan het
vraagstuk van de verschillende rollen van Schiphol.
 96
 
 Waarop baseert u de behoefte aan zes luchthavens van
nationale betekenis?
 
 
 De overweging waarom luchthavens van nationale betekenis zijn, ligt in
het feit dat deze luchthavens een functie hebben voor de internationale bereikbaarheid
van Nederland en de in de Nota Ruimte geïdentificeerde stedelijke netwerken.
Zie voor verdere toelichting het antwoord op vraag 98.
 97
 
 Wat zijn de voor- en nadelen van een dergelijk groot
aantal luchthavens van nationale betekenis?
 
 
 De voor- en nadelen worden in het antwoord op vraag 98 toegelicht. 
 98
 
 Ligt het niet meer voor de hand de luchtvaart te concentreren
op een beperkt aantal luchthavens, zodat de overlast, de economische ontwikkeling
en de investeringen in infrastructuur worden geconcentreerd?
 
 
 Het realiseren van de doelen uit de Luchtvaartnota staat centraal, dat
wil zeggen het ontwikkelen van de optimale netwerkkwaliteit in combinatie
met concurrerende en duurzame luchtvaart. De luchthavens van nationale betekenis
leveren daaraan een bijdrage. De overweging waarom luchthavens van nationale
betekenis zijn, ligt in het feit dat deze luchthavens een functie hebben voor
de internationale bereikbaarheid van Nederland en de in de Nota Ruimte geïdentificeerde
stedelijke netwerken.
 Schiphol is als nationale mainport vanzelfsprekend van nationaal belang.
Eindhoven, Lelystad en Rotterdam zijn aanvullend op de functie van Schiphol
en hangen daar operationeel mee samen. Voor Rotterdam geldt dit laatste nu
al en voor Lelystad en Eindhoven is deze ontwikkeling voorzien.
 Groningen, Maastricht en Twente liggen verder van de Randstad, maar zijn
wel onderdeel van relevante stedelijke netwerken (zie Nota Ruimte en Pieken
in de Delta) en de internationale bereikbaarheid van deze stedelijke netwerken
is van nationaal belang.
 Het inzetten van meerdere luchthavens naast Schiphol heeft voor- en nadelen.
Ze dragen gezamenlijk bij aan de netwerkkwaliteit in Nederland en kunnen bijdragen
aan ruimtelijk-economische doelen en ambities van Nederland en van een regio
(zoals werkgelegenheid en Bruto Nationaal Product). Tegelijkertijd levert
vliegen hinder (bijvoorbeeld geluid, ruimtebeslag) op. Uit onderzoek (quick
scan kosten-batenanalyse, uitgevoerd in het kader van het Aldersadvies) blijkt
dat de totale hoeveelheid hinder bij groei van de luchtvaart lager is als
verkeer wordt geaccommodeerd op een aantal luchthavens van nationale betekenis
dan als dat verkeer puur wordt geconcentreerd op Schiphol. Dat is een van
de redenen voor het kabinet om breder naar luchthavens in Nederland te kijken,
dan alleen naar Schiphol. Voor een nadere onderbouwing wordt verwezen naar
bijlage C van de Luchtvaartnota.
 99
 
 Wat gebeurt er met de ontwikkeling van regionale luchthavens
zolang het aantal van 510 000 vliegbewegingen per jaar op Schiphol niet
wordt gehaald?
 
 
 Het accommoderen van extra vraag vanuit Schiphol is dan puur vanuit capaciteit
gedacht nog niet aan de orde. Maar voor een selectieve groei van Schiphol
en voor de regionale ontwikkeling van Eindhoven kan het wel nodig zijn om
bijvoorbeeld Eindhoven Airport te ontwikkelen. In het convenant Behoud en
versterking mainportfunctie en netwerkkwaliteit luchthaven Schiphol is afgesproken
dat het inzetten van stimuleringsmaatregelen en het ontwikkelen van de regionale
luchthavens de marktontwikkeling moet volgen. Timing is dus een zeer belangrijk
issue. Voor de timing van investeringen en het feitelijk kunnen accommoderen
van extra vliegverkeer worden de marktontwikkelingen continu gemonitord in
het kader van het genoemde convenant.
 Vraag en aanbod worden op deze wijze zo goed mogelijk op elkaar afgestemd.
 Het ontwikkelen van de regionale luchthavens in samenhang met de ontwikkeling
van Schiphol gebeurt vanuit het maatschappelijk doel van een optimale internationale
bereikbaarheid in combinatie met een concurrerende en duurzame luchtvaart.
Timing en onderlinge afstemming van de te nemen stappen en beslissingen voor
de regionale luchthavens is cruciaal en vereist een goed samenspel van vele
spelers. Ieder vanuit zijn eigen rol en verantwoordelijkheid. De marktpartijen
nemen de investeringsbeslissingen, waarbij de marktontwikkelingen
en condities en de daarbij behorende onzekerheden en risico’s een belangrijke
rol spelen. De overheden creëren de juiste condities in de vorm van zorgvuldige
besluitvorming, wetgeving, milieukaders, etc. Dit vraagt zorgvuldige procedures
die met inbreng van alle belanghebbenden doorlopen moeten worden. Deze kosten
tijd en de voorbereiding hiervoor moet daarom tijdig starten.
 100
 
 Is het juist dat de bedrijfseconomisch gezien kritische
massa voor regionale luchthavens minimaal 50 000 civiele vliegtuigbewegingen
en 5 miljoen passagiers is? Zo nee, wat is de kritische massa dan?
 
 
 Nee dit is niet juist. Er is geen getal te noemen voor de kritische massa
om een regionale luchthaven bedrijfseconomisch te exploiteren. Dit verschilt
per geval en is bijvoorbeeld afhankelijk van de reeds beschikbare faciliteiten
en infrastructuur op een luchthaven, de nieuw te plegen investeringen (en
de omvang daarvan), de exploitatiekosten (verkeersleiding, brandweer, security
etc) en de te behalen opbrengsten per passagier. Per geval wordt een bedrijfseconomische
onderbouwing dan ook op zijn merites beoordeeld.
 101
 
 Welke financiële risico’s lopen de regionale
luchthavens, in de vorm van zich niet uitbetalende investeringen op deze luchthavens,
en de rijks-, provinciale en gemeentelijke overheden, door investeringen in
infrastructuur en bedrijventerreinen, als blijkt dat op onjuiste gronden uitgegaan
wordt van een forse groei van de luchtvaart tot 2020?
 
 
 Dit risico blijft altijd bestaan. Luchtvaartmaatschappijen bepalen immers
zelf vanaf welke luchthaven ze vliegen. Wel worden voor de timing van investeringen
de marktontwikkelingen nauwlettend gevolgd. Zie verder antwoord op vraag 99.
 102
 
 Wat zijn de gevolgen voor de stedelijke en ruimtelijke
ontwikkeling en natuur en landschap bij de regionale luchthavens, als op onjuiste
gronden uitgegaan wordt van een forse groei van de luchtvaart tot 2020?
 
 
 Ik ga ervan uit dat de luchtvaart weer gaat groeien. Hoe snel precies
is niet te zeggen, maar de 580 000 vliegtuigbewegingen zullen –
als deze niet in 2020 worden gerealiseerd – in elk geval op een ander
moment alsnog aan de orde zijn. Ik deel de stelling dan ook niet, dat mogelijk
op onjuiste gronden uitgegaan wordt van een forse groei van de luchtvaart
tot 2020.
 Als de groei zich in een lager tempo voordoet heeft dat hooguit positieve
consequenties voor bijvoorbeeld de hinder en het milieu. Het is beter om er
rekening mee te houden dat de vraag zich kan voordoen dan met de negatieve
consequenties te zitten indien er onvoldoende capaciteit is om de vraag te
accommoderen.
 In het kader van de nationale capaciteitsvraag ziet het kabinet een rol
voor Eindhoven en Lelystad. De heer Alders onderzoekt momenteel bij Eindhoven
en Lelystad wat de effecten zijn van ontwikkeling van deze luchthavens op
de stedelijke en ruimtelijke ontwikkeling, economische effecten en natuur
en landschap.
 103
 
 Realiseert u zich dat het openhouden van uitbreidingsopties
voor zes regionale luchthavens en Schiphol een forse hypotheek legt op de
omgeving van deze luchthavens en verwachtingen wekt bij regionale bestuurders
die zeker niet overal zullen worden waargemaakt? 
 
 
 Ik realiseer me dat bij de afweging voor ontwikkeling van één
of meerdere luchthavens altijd meerdere factoren een rol spelen, zoals economische
effecten (waaronder werkgelegenheid), bereikbaarheidseffecten (waaronder reistijd),
externe effecten (waaronder geluid, ruimtebeslag), investeringskosten en draagvlak
(onder andere in de regio). Juist op basis van deze factoren heeft het kabinet
gekozen voor de lijn zoals gepresenteerd in de Luchtvaartnota.
 104
 
 Waarom gaat het kabinet ervan uit dat luchtvaartmaatschappijen
zelf tot een herverdeling van vluchten zullen komen en hoe realistisch is
deze verwachting, gezien het feit dat bijvoorbeeld EasyJet al heeft aangegeven
niet vrijwillig te willen meewerken aan welke uitplaatsing dan ook?
 
 
 Marktwerking is de beste manier om dit te doen. Luchtvaartmaatschappijen
maken op grond van kwaliteit, kosten en verzorgingsgebied een afweging. Dit
betekent dat de luchthavens van nationale betekenis moeten zorgen dat zij
concurrerend zijn.
 EasyJet heeft onlangs aangegeven dat Lelystad (naast Schiphol) een interessante
optie zou kunnen zijn. Schiphol stelt een goede systematiek op voor het stimuleren
en ontmoedigen van bepaald type verkeer op Schiphol. Dit bespreken wij twee
maal per jaar in samenhang met het vraagstuk van benodigde regionale luchthavencapaciteit.
 105
 
 Hoe verklaart u de verschillen tussen de aantallen
luchthavens op pagina 59 en de aantallen op pagina 56?
 
 
 Het is spijtig dat deze inconsistentie in de Luchtvaartnota is geslopen.
De juiste aantallen staan op pagina 59: circa 75 sportvliegvelden en circa
70 (on shore) heliplatforms. Deze aantallen kunnen in de tijd variëren,
omdat het deels gaat om tijdelijke luchthavens.
 106
 
 Hoeveel heliplatforms en hoeveel sportvliegvelden zijn
er in Nederland?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 105.
 107
 
 Welke randvoorwaarden stelt de Europese Unie aan een
luchthavensysteem (MAS; Multi Airport System); moeten alle deelnemende luchthavens
bijvoorbeeld in dezelfde agglomeratie liggen?
 
 
 Op 1 november 2008 is Verordening 1008/2008 van de EU in werking
getreden. In deze verordening, waarin niet meer gesproken wordt over het begrip «luchthavensysteem»,
is bepaald dat een lidstaat de verdeling van het luchtverkeer tussen luchthavens
na overleg met belanghebbende partijen mag regelen, voor zover aan de volgende
voorwaarden is voldaan:
 a) de luchthavens bedienen dezelfde stad of agglomeratie;
 b) de luchthavens worden bediend door adequate vervoersinfrastructuur
die, voor zover mogelijk, een directe verbinding verschaft waardoor de luchthaven
binnen negentig minuten kan worden bereikt, ook indien daarvoor de grens moet
worden overschreden;
 c) de luchthavens zijn via frequent, betrouwbaar en efficiënt openbaar
vervoer verbonden met elkaar en met de stad of agglomeratie die ze bedienen,
en
 d) de luchthavens bieden de luchtvaartmaatschappijen de nodige diensten
en doen niet onnodig afbreuk aan hun commerciële kansen.
 Een voorstel voor de verdeling van het luchtverkeer tussen de betrokken luchthavens moet in overeenstemming zijn met de beginselen van evenredigheid
en transparantie en op objectieve criteria gebaseerd zijn.
 De Europese Commissie moet in kennis gesteld worden van een voornemen
om de verdeling van het luchtverkeer te regelen en beslist binnen zes maanden
na ontvangst van de kennisgeving of de voorgestelde maatregel mag worden toegepast.
 
 Het kabinet kiest er niet voor om een verkeersverdelingssysteem conform
de EU-verordening in te stellen, maar laat het aan de marktpartijen over om
de verdeling van het verkeer zelf te organiseren. Het kabinet vindt dat het
initiatief om de samenhang tussen luchthavens te versterken bij de luchthavenexploitanten
ligt.
 108
 
 Is het voor een van de vliegvelden Eindhoven, Lelystad,
Twente en Niederrhein/Weeze onzeker of het deel mag uitmaken van het Schiphol-MAS?
 
 
 Aangezien het kabinet er niet voor kiest om een verkeersverdelingssysteem
conform de EU-verordening in te stellen (zie antwoord op vraag 107), is de
vraag of de genoemde luchthavens aan de hiervoor genoemde EU-randvoorwaarden
voldoen niet relevant.
 Van het stelsel van samenwerkende luchthavens zoals het kabinet dat voor
zich ziet, maken naast Schiphol ook Rotterdam, Eindhoven en Lelystad onderdeel
uit. Dit vanwege de samenhang bij het realiseren van optimale internationale
bereikbaarheid en het internationale netwerk van verbindingen. Deze luchthavens
bedienen deels dezelfde (agglomeratie)markt van herkomst- en bestemmingsverkeer,
hebben met elkaar te maken in verband met de indeling van het luchtruim en
zijn in staat om complementaire functies te hebben. Voor Twente en Niederrhein/Weeze
geldt dit niet en evenmin voor Maastricht en Groningen/Eelde.
 109
 
 Worden Europese randvoorwaarden aan een MAS de komende
jaren gewijzigd?
 
 
 De nieuwe randvoorwaarden voor verkeersverdeling tussen luchthavens zijn
op 1 november 2008 van kracht geworden. Een nieuwe wijziging in de eerstkomende
jaren is niet waarschijnlijk.
 110
 
 Is het waar dat de Luchthaven Twente geen onderdeel
zal uitmaken van het stelsel van samenwerkende luchthavens? Zo ja, hoe verklaart
u dan uw voorkeur om Twente uitdrukkelijk als mogelijke vestigingsplaats te
beschouwen voor de uit te plaatsen vliegbewegingen van Schiphol?
 
 
 Ja, dat klopt. Het stelsel van samenwerkende luchthavens moet bestaan
uit luchthavens die een inhoudelijke samenhang met elkaar vertonen, zoals
de overlap van het catchment area en operationele aspecten als gebruik van
het luchtruim. Twente voldoet hier niet aan. Dat staat los van de vraag of
Twente een strategische rol kan vervullen bij het in directe dan wel indirecte
zin accommoderen van 70 000 vliegtuigbewegingen op luchthavens van nationale
betekenis.
 111
 
 Heeft de regering al concrete stappen gezet in de richting
van een nationaal luchthavensysteem bestaande uit Schiphol en Lelystad Airport?
 
 
 Het kabinet is er voorstander van om de luchthavenexploitanten van Schiphol,
Eindhoven, Lelystad en Rotterdam zelf een stelsel van samenwerkende
luchthavens te laten instellen, waarbij een verdeling van het verkeer tot
stand komt met behulp van het bieden van de juiste kwaliteit voor de juiste
kosten, stimuleringsmaatregelen en operationele restricties. Het Rijk kan
hierbij faciliterend zijn, als daar aan de regelgevende kant aanleiding voor
is.
 112
 
 Zijn er zonder nationaal luchthavensysteem juridische
mogelijkheden om vliegtuigbewegingen uit te plaatsen van Schiphol naar Lelystad?
Zo ja, welke?
 
 
 Niet vanuit directe overheidsregelgeving. Wel via de luchthavenexploitanten
door een effectief systeem te maken van stimuleringsmaatregelen en operationele
aanpassingen waardoor de facto luchtvaartmaatschappijen verleid worden om
een bepaalde luchthaven te kiezen. Van actief uitplaatsen zal nooit sprake
zijn.
 113
 
 Is er in de Luchtvaartnota sprake van een nieuwe definitie
van «selectieve ontwikkeling van de luchtvaart»; dit betekende
tot voor kort toch het niet meer toelaten van alle soorten vluchten, maar
selecteren met het oog op een vermindering van de geluidshinder en op economische
toegevoegde waarde, en niets slechts het afstemmen van vraag en aanbod?
 
 
 Er zijn diverse vragen gesteld over het begrip «selectiviteit».
Het huidige selectiviteitsbeleid kent twee aspecten: selectiviteit op het
gebied van duurzaamheid en selectiviteit voor het behoud en stimulering van
het mainportverkeer op Schiphol.
 In de Luchtvaartnota zijn – als antwoord op de motie van de kamerleden
Cramer en Tang (Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 665, nr. 124) –
op pagina 61 en pagina 90 de selectiviteitsmaatregelen beschreven, die zijn
gericht op beide aspecten.
 Ten aanzien van duurzaamheid worden eisen gesteld aan vliegtuigen die
op Nederland mogen vliegen. Vliegtuigen met veel uitstoot en geluid zijn in
Nederland op geen enkele luchthaven toegestaan. Daarnaast worden op Schiphol
door onder meer tariefstelling verdere selectiviteitsmaatregelen genomen om
te zorgen dat de vliegtuigen die het meeste geluid produceren (onderkant Hoofdstuk
3) ook het hoogste tarief betalen. Hetzelfde geldt voor vliegen in de nacht
dat leidt tot extra hinder (slaapverstoring). Voor andere luchthavens in Nederland
ziet het kabinet graag een vergelijkbare ontwikkeling.
 Schiphol heeft als mainport binnen Nederland een uniek product met een
grote toegevoegde waarde. Door met een relatief kleine thuismarkt zo’n
uitgebreid netwerk van economisch relevante verbindingen aan te bieden, is
Schiphol cruciaal voor de Nederlandse economie. Het kabinet en de bestuurders
en bewoners uit de regio van de luchthaven zijn het er over eens dat de mainportfunctie
van Schiphol moet worden behouden, maar dat Schiphol niet ongebreideld kan
groeien. Om deze reden wordt enerzijds een capaciteit tot en met 2020 vastgesteld
en anderzijds voor Schiphol selectiviteitsbeleid ingezet dat gericht is op
het behoud van de mainportfunctie. Hierover zijn in een convenant tussen het
Rijk en Schiphol nadere afspraken gemaakt.
 De gekozen inzet voor de luchthaven Schiphol betekent dat het voor een
gewenste ontwikkeling van Schiphol (namelijk het binnen de gestelde capaciteitsgrens
accommoderen van grotendeels mainportgebonden verkeer) nodig is dat capaciteit
op andere luchthavens wordt aangewend (het verkeer moet immers ergens heen),
in eerste instantie Eindhoven en Lelystad. Dit is ook in een KBA onderbouwd.
In het proces dat door de heer Alders voor deze beide luchthavens is ingezet,
wordt nadrukkelijk bekeken welk type vliegverkeer past bij de regionaal-economische
ontwikkelingen van de beide regio’s. Het gaat dus niet
alleen om kwantiteit (aantal vliegtuigbewegingen), maar vooral ook om regionale
kwaliteit.
 114
 
 Kunt u verduidelijken wat u verstaat onder het begrip «selectiviteit»,
als volgens de Luchtvaartnota bestaande verbindingen moeten worden onderhouden
en nieuwe verbindingen moeten worden gerealiseerd (zie pagina 6 van de nota);
op welke verbindingen heeft het begrip selectiviteit dan betrekking?
 
 
 Het begrip selectiviteit heeft in eerste instantie betrekking op het behouden
van ruimte voor mainportgebonden verkeer op Schiphol zoals ook aan de Alderstafel
is overeen gekomen. Zie het antwoord op vraag 113 voor verder toelichting.
 115
 
 Welke gevolgen hebben marktontwikkelingen op de beoogde
selectieve ontwikkeling van de luchtvaart?
 
 
 In het convenant behoud en versterking mainport functie en netwerkkwaliteit
luchthaven Schiphol hebben partijen aangegeven van mening te zijn dat gezien
de beperkte groeiverwachting voor de luchtvaart voor de korte termijn de invoering
van stimuleringsmaatregelen een tijdshorizon moet hebben die past bij de marktontwikkeling.
Voor de timing van het inzetten van stimuleringsinstrumenten voor de selectieve
ontwikkeling van Schiphol worden de marktontwikkelingen gevolgd. Afgesproken
is dat besluitvorming over de implementatie van deze maatregelen voor 31 december
2012 plaatsvindt of zoveel eerder als de grens van 95% van het plafond
van 510 000 vliegtuigbewegingen in zicht komt.
 Over het convenant en de hierboven besproken punten vindt tweejaarlijks
overleg plaats.
 116
 
 Welke gevolgen hebben wijzigingen (in richting of tempo)
van de beoogde selectieve ontwikkeling?
 
 
 In het Convenant behoud en versterking mainport functie en netwerkkwaliteit
luchthaven Schiphol is afgesproken dat ten behoeve van het in antwoord op
vraag 115 genoemde overleg door Schiphol Group tenminste twee maal per jaar
een overzicht wordt gegeven van de groei van het aantal vliegtuigbewegingen
in relatie tot het plafond op Schiphol, de ontwikkeling van het aandeel mainportgebonden
verkeer in verhouding tot de ontwikkeling van het aandeel niet-mainportgebonden
verkeer, de ontwikkeling van het aantal vliegtuigbewegingen in de nacht en
vroege ochtend in relatie tot de afgesproken beperkingen, de ontwikkeling
van het aandeel niet-mainportgebonden verkeer in de nacht en vroege ochtend
en de ontwikkeling van het aandeel mainportgebonden verkeer in de piekuren.
 Hierbij is geconstateerd dat het genoemde overzicht bepalend is voor de
wijze en het tijdstip waarop invulling wordt gegeven aan de implementatie
van de stimuleringsmaatregelen ten behoeve van de selectieve ontwikkeling
van Schiphol.
 117
 
 Waarom is het begrip «selectiviteit» in
de Luchtvaartnota alleen voor Schiphol concreet uitgewerkt; geldt voor de
andere luchthavens dat het beleidsuitgangspunt is dat alle vraag wordt gefaciliteerd? 
 
 
 Voor Schiphol zijn hierover al concrete afspraken gemaakt aan de Alderstafel.
Voor Lelystad en Eindhoven maakt dit onderdeel uit van het traject van de
heer Alders aldaar. Zie verder het antwoord op 113.
 118
 
 Waarom wordt het begrip selectiviteit in de Luchtvaartnota
louter ingevuld op basis van de criteria van wel of geen hub-gebonden karakter
(om te bepalen welke vluchten kunnen worden uitgeplaatst) en de technologische
geavanceerdheid van vliegtuigen?
 
 
 Omdat de schaarste in capaciteit begint bij Schiphol en het een publiek
belang is om de mainportfunctie van Schiphol te behouden. Zie ook het antwoord
op 113.
 119
 
 Kunt u de Kamer uw huidige visie op het begrip selectiviteit
doen toekomen op het punt van vliegverkeer dat essentieel/minder essentieel
is voor de kwaliteit van het verbindingennetwerk van Schiphol?
 
 
 In de Luchtvaartnota (zie pagina 56) is onderscheid gemaakt tussen een
vijftal marktsegmenten: 1) Skyteam, 2) overige full service carriers, 3) luchtvaartmaatschappijen
voor (zakelijk) point-to-pointbestemmingen (ook low-cost), 4) full freighters
en 5) luchtvaartmaatschappijen voor niet-zakelijke point-to-pointbestemmingen.
Hierbij is ook aangegeven in hoeverre deze bijdragen aan de netwerkkwaliteit
op Schiphol. Alle segmenten met uitzondering van het niet-zakelijke point-to-pointverkeer
dragen in enige mate bij aan de mainportfunctie van Schiphol.
 120
 
 Bent u bereid om voor de luchthavens van «nationaal
belang» algemene regels op te stellen uit het oogpunt van selectieve,
duurzame ontwikkeling en de bescherming van de gezondheid en leefkwaliteit
van de omwonenden van luchthavens?
 
 
 De wet RBML omvat onder meer de verplichting om voor iedere luchthaven
een commissie regionaal overleg luchthaven in te stellen (zogeheten CRO’s).
Op grond van de wet heeft deze commissie de taak om door overleg van diverse
betrokkenen, waaronder ook de omwonenden, een gebruik van de luchthaven te
bevorderen dat zoveel mogelijk recht doet aan de belangen van die betrokkenen.
In een commissie kunnen afspraken worden gemaakt over het gebruik, zodat een
luchthaven zo optimaal mogelijk in zijn omgeving functioneert. Het gaat er
vooral om dat de belangrijkste betrokkenen, m.n. de exploitant, de gebruikers,
de luchtverkeersdienstverlening en de gemeente(n), hun taken of bevoegdheden
ten aanzien van een luchthaven zoveel mogelijk op elkaar afstemmen.
 Daarnaast worden specifieke regels vastgelegd in de aanwijzingen van de
verschillende luchthavens.
 121
 
 Kunt u de Kamer het rapport «Ontwikkeling van
een houdbaar afwegingskader voor het luchtvaartpolitieke selectiviteitsbeleid
op Schiphol» van SEO van februari 2008 met de verfijning van medio 2008
doen toekomen?
 
 
 Vooralsnog kan ik u het genoemde rapport niet toesturen, omdat het bedrijfsvertrouwelijke
gegevens bevat en het onderzoek niet officieel is afgerond. Indien het alsnog
tot afronding van het SEO-onderzoek komt, zal ik u het eindrapport doen toekomen.
 In 2007 heeft SEO van de ambtelijke werkgroep Selectiviteit opdracht gekregen
om een houdbaar afwegingskader te ontwikkelen voor het luchtvaartpolitieke
selectiviteitsbeleid op Schiphol. SEO moest dit doen in nauwe
afstemming met de betrokken luchtvaart- en luchthavenbedrijven die daarvoor
de benodigde bedrijfsvertrouwelijke gegevens moesten verstrekken. Omdat niet
alle benodigde bedrijfsgegevens ter beschikking konden worden gesteld was
SEO niet in staat om het door haar ontwikkelde kader ook daadwerkelijk te
toetsen. Aangezien het afwegingskader niet kon worden afgerond, blijft het
rapport een voorlopig karakter houden en bevat het bovendien bedrijfsvertrouwelijke
gegevens, waardoor het niet voor verdere verspreiding geschikt is.
 De met het ontwikkelen van het genoemde afwegingskader opgedane ervaringen
hebben wel geholpen om de discussie over selectiviteit binnen de Commissie
van der Zee een impuls te geven.Het advies van de Commissie is een weergave
van die discussie. Het rapport van SEO, met de update-poging in 2008, vormt,
onvolledig als het is, ook geen onderbouwing van de Luchtvaartnota. Hiervoor
is gebruik gemaakt van een separate netwerkanalyse van OC&C Strategy consultants
(december 2007).
 In het kader van de in de Luchtvaartnota aangekondigde Vergunningennota
wordt gekeken of de werkzaamheden van SEO alsnog voortgezet kunnen worden.
Dit is afhankelijk van het budget en de medewerking van marktpartijen.
 122
 
 Wanneer komt er een vervolg op het SEO-rapport over
selectiviteitsbeleid met criteria voor prioriteiten van netwerkverbindingen
voor een selectieve ontwikkeling van het luchtverkeer op Schiphol?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 121.
 123
 
 Verstaat u onder selectiviteit ook het nastreven van
een verschuiving van vluchten naar passagiersbewegingen via het spoor? Zo
ja, waarom besteedt u daar geen aandacht aan in de Luchtvaartnota?
 
 
 Nee, op dit moment wordt dit niet onder selectiviteit verstaan en is dit
ook niet meegenomen in de Luchtvaartnota. Zie voor verdere uitwerking de antwoorden
op de vragen 90 en 91.
 124
 
 Waarom spreekt de Luchtvaartnota over het verplaatsen
naar het buitenland (of vraaguitval) van luchtvaart waarvoor in Nederland
geen plaats meer is?
 
 
 Het kabinet heeft ervoor gekozen om de verwachte marktvraag van 580 000
vliegtuigbewegingen te accommoderen in Nederland. De baten van het verplaatsen
van vluchten naar het buitenland (geen toename van de hinder in Nederland)
wegen niet op tegen de kosten (verlies aan reistijd) en verlies aan economische
baten.
 Op pagina 60 wordt overigens bedoeld dat als er bij groei van de vraag
naar luchtvaart geen capaciteit (aanbod) wordt gecreëerd er sprake zal
zijn van verandering in reispatronen. Mensen zullen niet meer reizen of hun
reis vanuit het buitenland gaan maken.
 125
 
 Is bij de opmerking over het over het verplaatsen van
luchtvaart naar het buitenland overwogen dat het vervoer ook per hogesnelheidstrein
(of auto) kan plaats vinden?
 
 
 Zie 126. 
 126
 
 Zou het voor de BV Nederland nadelig zijn als de hogesnelheidstrein
een deel van het vervoer per vliegtuig overneemt en wat zou dit betekenen
voor de broeikasgasemissies en de luchtvervuiling per reiziger?
 
 
 Voor het eerste deel van het antwoord wordt verwezen naar het antwoord
op vraag 91.
 Voor wat betreft de broeikasgasemissies: indien nieuwe HSL-verbindingen
in de toekomst zich zouden ontwikkelen tot een bruikbaar alternatief voor
bepaalde luchtvaartverbindingen zou dit een daling in broeikasgasemissies
kunnen betekenen.
 127
 
 Op welke regionale luchthavens doelt u precies onder
punt 1 in het kader op pagina 61 van de Luchtvaartnota (Uitbreiding regionale
luchthavencapaciteit)?
 
 
 Het gaat hier in eerste instantie om de luchthavens Eindhoven en Lelystad,
waarvan het kabinet heeft aangegeven om in het kader van de nationale capaciteitsvraag
de mogelijkheden te creëren om het niet-mainportgebonden verkeer te accommoderen.
 128
 
 Waarom stelt u bereid te zijn tot verder capaciteitsuitbreiding
op luchthavens van nationale betekenis?
 
 
 Het kabinet heeft besloten om op basis van een marktverwachting van 580 000
vliegtuigbewegingen in 2020 in totaal ruimte te maken voor 510 000 vliegtuigbewegingen
op Schiphol en 70 000 extra vliegtuigbewegingen op luchthavens van nationale
betekenis (in eerste instantie Eindhoven en Lelystad). Een uitgebreide onderbouwing
voor deze keuze is opgenomen in bijlage C van de Luchtvaartnota.
 129
 
 Welke stappen worden tot 31 december 2012 ondernomen
ter voorbereiding op besluitvorming over mogelijke verdere capaciteitsuitbreiding
op luchthavens van nationale betekenis?
 
 
 Het kabinet ziet Eindhoven en Lelystad in eerste instantie als de luchthavens,
die bij voldoende belangstelling uit de markt, draagvlak in de regio en passend
bij de ruimtelijk economische ontwikkeling van de regio een rol kunnen hebben
in het accommoderen van 70 000 niet-mainportgebonden vliegtuigbewegingen
in het kader van de nationale capaciteitsvraag. Daarbij wordt als richtgetal
ingezet op een gelijke verdeling over Eindhoven en Lelystad in 2020 uitgaande
van een gefaseerde aanpak.
 Eerst zal de heer Alders met zijn advies komen over de mogelijkheden en
het draagvlak om op Eindhoven en Lelystad 70 000 vliegtuigbewegingen
te accommoderen. Daarna stelt het kabinet een kabinetsreactie op (voor Lelystad
in relatie tot de RAAM-brief). Om ruimte te maken voor 70 000 niet-mainportgebonden
vliegtuigbewegingen zal daarna een luchthavenbesluit onder de RBML wet moeten
worden voorbereid. Voor Lelystad geldt voor de periode tot en met 2015 dat
de lopende aanwijzingsprocedure doorgang zal vinden. Hierin wordt uitgegaan
van het verzoek van de exploitant van Lelystad Airport om een aanwijzingsbesluit
voor 5 000 vliegtuigbewegingen te nemen. Voor Eindhoven zullen verdere
bestuurlijke afspraken worden gemaakt, met een fasering tot 2015 en voor de
periode 2015–2020, waaronder verder burgermedegebruik op de militaire
luchthaven Eindhoven kan plaatsvinden. 
 
 In de Luchtvaartnota is aangegeven dat bij groei van de luchthaven Lelystad,
de militaire verkeersstromen naar de Vliehors Range zullen verschuiven richting
(het plaatselijk luchtverkeersleidingsgebied van) Lelystad. Dit is onjuist.
De consequenties van groei op Lelystad dienen nader te worden uitgewerkt.
Voor wat betreft ontwikkeling van de luchthaven van Lelystad met de huidige
aanwijzingsprocedure is de verwachting dat een zeer beperkte verschuiving
van de militaire verkeersstromen naar het noordoosten nodig is. De consequenties
van verdere groei na 2015 dienen, in het kader van de regionale Alderstafel,
op hoofdlijnen in kaart te worden gebracht. Hierbij geldt dat verschuiving
van militaire verkeersstromen richting het plaatselijk luchtverkeersleidingsgebied
in geen geval aan de orde is. De provincie Flevoland en de gemeente Lelystad
zijn hierover reeds per brief geïnformeerd.
 130
 
 Wat is de reden dat dit kabinet al projecten voorbereidt
die pas in de verre toekomst noodzakelijk zijn, gezien de terugval in de groei
van de luchtvaartmarkt; zou, gezien de grote onzekerheid en de beschikbare
tijd, niet kunnen worden volstaan met het reserveren van ruimte?
 
 
 Voorop staat dat het Aldersakkoord over de verdere ontwikkeling van Schiphol één
en ondeelbaar is, maar ik ben me wel bewust van de huidige terugval in de
marktvraag. Echter, tijdige voorbereiding van projecten blijft ook in een
tijdelijk teruglopende markt noodzakelijk. Ik heb de heer Alders gevraagd
om gezamenlijk met marktpartijen te komen tot een tijdpad van de ontwikkeling
van het aantal vliegtuigbewegingen tot 580 000, waarbij met name ingegaan
wordt op de ontwikkelingen op de korte termijn en de consequenties van de
huidige groeivertraging voor het tijdstip waarop de afspraken uit het Convenant
Behoud en versterking mainportfunctie en netwerkkwaliteit luchthaven Schiphol
worden geëffectueerd.
 131
 
 Kunt u een overzicht geven van de overheidsmiddelen
die sinds 1999 naar de verschillende regionale vliegvelden zijn gevloeid in
de vorm van directe overheidssteun door landelijke, provinciale of gemeentelijke
overheden, in de vorm van het aanvullen van tekorten van regionale luchtverkeersleidingen
door de Luchtverkeersleiding Nederland of anderszins?
 
 
 Op dit moment is het niet goed mogelijk een volledig overzicht te geven
van alle overheidsmiddelen (landelijk, provinciaal, gemeentelijk) die sinds
1999 naar de regionale luchthavens zijn gegaan. Dit vergt een uitgebreide
inventarisatie bij rijk, regionale en lokale overheden. Wel kan ik u enkele
hoofdlijnen aanreiken die u helpen een globaal overzicht te krijgen.
 In 1997 is de nota Regionale Luchthavenstrategie, de zogenoemde RELUS-nota
(kamerstuk II 1996–1997 25 230, nrs. 1–2), met de Tweede
Kamer besproken. De daarin opgenomen beleidsmaatregelen betreffen in hoofdzaak
het beëindigen van de financiële betrokkenheid van het rijk bij
de regionale luchthavens. Tot die tijd was het gebruik dat de rijksoverheid,
in het algemeen als mede-aandeelhouder, 40 procent van de exploitatietekorten
van de regionale luchthavens compenseerde en de regio de overige 60 procent.
Besloten werd om de subsidierelatie tussen het Rijk en de regionale luchthavens
te beëindigen middels een afkoop van toekomstige exploitatietekorten.
Daartoe zijn in 2001 overeenkomsten gesloten, waarbij niet alleen afkoopsommen
van toekomstige exploitatietekorten zijn toegekend, maar ook investeringsbijdragen
om de luchthaven met een goed perspectief aan publieke en private partijen
in de regio over te doen. Dit laatste was nodig om ook afstand te kunnen doen
van het aandeelhouderschap in een aantal van deze luchthavens. Het rijk heeft
sinds 2001 geen exploitatiebijdragen meer betaald en uitsluitend de verplichtingen
inzake investeringsbijdragen conform de overeenkomsten nagekomen.
 
 Met betrekking tot de bijdragen voor verkeersleiding geven de jaarverslagen
van de LVNL een uitstekend overzicht. In principe zijn de tarieven van de
LVNL kostendekkend voor alle luchthavens tezamen. Recent is de tarifering
van LVNL gewijzigd. Deze wijziging vindt zijn grondslag in de implementatie
van het Single European Sky verordeningenpakket in de Nederlandse wetgeving.
Hierdoor is het mogelijk dat op basis van het «full cost recovery principe» één
kostendekkend ATC-tarief wordt berekend op alle Nederlandse luchthavens voor
alle gebruikers.
 132
 
 Hoe verwacht u dat deze geldstromen naar de regionale
vliegvelden zich in de toekomst zullen ontwikkelen?
 
 
 Vanuit het Rijk zijn momenteel geen verdere toezeggingen dan op grond
van de overeenkomsten van 2001 aangegaan. Exploitatiebijdragen worden in principe
niet meer gegeven; investeringsbijdragen worden conform de gemaakte afspraken
toegekend. Omdat sommige investeringen nog lopen, zal ook in de komende jaren
nog verdere afrekening plaatsvinden. Uiteindelijk zal ook hieraan een einde
komen. De facto geldt daarbij dat de gebruikers van Schiphol betalen voor
een verlieslatende verkeersleidingsdienstverlening op enkele regionale luchthavens.
Dit wordt dus niet door de overheid gesubsidieerd, maar komt uit de totale
gebruikersbijdrage voor verkeersleiding in Nederland. Voor luchthaven Twente
geldt hetgeen ik u separaat heb gestuurd.
 
 Vanuit regionale en lokale overheden verwacht ik dat publieke geldstromen
naar regionale vliegvelden steeds verder zullen afnemen. Publieke geldstromen
naar regionale vliegvelden moeten immers voldoen aan de EU-richtsnoeren voor
de financiering van luchthavens uit 2005. Omdat de exploitatie van regionale
luchthavens wordt gezien als een economische activiteit, is al gauw sprake
van staatssteun en die kan alleen verenigbaar met het EU-verdrag verklaard
worden als deze aan strikte voorwaarden voldoet.
 
 Met betrekking tot luchtverkeersleiding geldt een nieuw tarievenstelsel
dat in beginsel kostendekkend is. Bij dit heffingenregime wordt uitgegaan
van het principe dat alle kosten die worden gemaakt voor luchtverkeersdienstverlening
op alle Nederlandse luchthavens (one group of airports) worden verrekend door
middel van één tarief dat geldt voor alle gecontroleerde luchthavens.
 133
 
 Hoe gaat het kabinet er voor zorgen dat de stimuleringsmaatregelen
ten behoeve van de regionale luchthavencapaciteit geen verkapte staatssteun,
via de kas van Schiphol, aan de regionale luchthavens wordt?
 
 
 Er is in de luchtvaartnota geen sprake van stimuleringsmaatregelen in
geldelijke zin voor regionale luchthavens. Daarmee is het doorsluizen van
publiek geld via de kas van Schiphol naar de regionale luchthavens waarin
Schiphol participeert, niet aan de orde.
 Voor zover Schiphol zelf gelden aan zijn dochtermaatschappijen ter beschikking
stelt, is er geen sprake van (verkapte) staatssteun. Het betreft hier bedrijfsmatige
beslissingen binnen de groepsmaatschappij.
 Alleen in het geval (financiële) beslissingen aan de orde zijn die
de instemming van de aandeelhouders behoeven, moet getoetst worden of er sprake
kan zijn van staatssteun in strijd met het EG-Verdrag. Het gaat dan immers
om de allocatie van het vermogen van de onderneming. Dit vermogen
is, gegeven het publieke aandeelhouderschap, publiek eigendom. Indien zulks
aan de orde is, zal het kabinet de toetsing ter hand nemen. Leidraad daarbij
zijn de Richtsnoeren van de Europese Commissie voor de financiering van luchthaveninfrastructuur
van 2005.
 134
 
 Kunt u overzichtelijk aangeven welke maatregelen u
wilt gebruiken om een eventuele groei in de luchtvaart te kunnen beteugelen?
 
 
 De ambitie van het kabinet is niet om een eventuele groei van de luchtvaart
te kunnen beteugelen. De ambitie van het kabinet is om een optimale netwerkkwaliteit
te ontwikkelen in combinatie met concurrerende en duurzame luchtvaart. Daar
hoort voor het kabinet geen maximale groei van het aantal vliegtuigbewegingen
bij, maar een selectieve en gerichte ontwikkeling van het netwerk, waarin
rekening wordt gehouden met aspecten als luchtruim, veiligheid, hinderbeperking,
concurrentiekracht etc.
 Om de optimale netwerkkwaliteit te realiseren zet het kabinet in op een
set aan formele en informele sturingsinstrumenten. Formele sturingsinstrumenten
(zoals wet- en regelgeving) zijn primair bedoeld om publieke belangen te borgen,
terwijl informele sturingsinstrumenten (effectieve doelgerichte samenwerkingsstructuren
zoals de Alderstafel) zich richten op het gezamenlijk met de betrokken partijen
realiseren van een maatschappelijk doel (zoals netwerkkwaliteit).
 135
 
 Waarop baseert u het aantal van 580 000 vliegtuigbewegingen
dat geaccommodeerd zou moeten worden en hoe komt u tot de scherpe verdeling
tussen 510.00 op Schiphol en 70 000 bij andere luchthavens?
 
 
 Het aantal van 580 000 vliegtuigbewegingen op Schiphol in 2020 is
gebaseerd op de marktverwachting van de vraag van de sectorpartijen en komt
uit het Aldersakkoord van 1 oktober 2008. Het gaat om een neerwaarts
bijgestelde groeiverwachting uit april 2008 (destijds was prognose 600 000
vliegtuigbewegingen in 2020). Een volumeplafond van maximaal 510 000
vliegtuigbewegingen op Schiphol in 2020 is het resultaat van de besprekingen
aan de Alderstafel. 70 000 van de 580 000 vliegtuigbewegingen in
2020 zijn niet-mainport Schiphol gebonden. Het accommoderen van deze 70 000
vliegtuigbewegingen geldt voor partijen als onderdeel van het één
en ondeelbare Aldersakkoord. De Luchtvaartnota is mede gebaseerd op het Aldersadvies
en het kabinetsstandpunt daarover zoals besproken met de Tweede Kamer in februari
2009.
 136
 
 Komen de in de Luchtvaartnota opgenomen groeiscenario’s
overeen met de cijfers uit de sector, met name van de netwerkaanbieders?
 
 
 De cijfers uit de Luchtvaartnota komen overeen met de marktverwachting
die in oktober 2008 gedaan is in het kader van het Aldersproces voor Schiphol.
Gezien de huidige marktontwikkeling is het wenselijk om het tijdpad van de
marktprognose nogmaals te bekijken ten behoeve van het effectueren van de
afspraken uit het Convenant behoud en versterking mainportfunctie en netwerkkwaliteit
luchthaven Schiphol.
 SEO heeft in april 2009 nog aangegeven dat 580 000 in 2020 een realistisch
scenario is en dat als de groei vertraagd is, dit (hooguit) een vertraging
betekent van het moment waarop de 580 000 bereikt wordt. Voorop staat
dat het Aldersakkoord over de verdere ontwikkeling van Schiphol één
en ondeelbaar is, maar ik ben me wel bewust van de teruglopende marktvraag.
Daarom heb ik de heer Alders gevraagd om gezamenlijk met marktpartijen te
komen tot een tijdpad van de ontwikkeling van het aantal vliegtuigbewegingen
tot 580 000, waarbij met name ingegaan wordt op de ontwikkelingen op
de korte termijn en de consequenties van de huidige groeivertraging voor het
tijdstip waarop de afspraken uit het Convenant behoud en versterking mainportfunctie
en netwerkkwaliteit luchthaven Schiphol worden geëffectueerd.
 137
 
 Deelt u de verwachting die in de luchtvaartwereld geuit
wordt, dat de economische crisis zo diep is dat het vervoer van passagiers
en vracht pas over vijf á tien jaar weer op het niveau is van 2007/2008?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 136.
 138
 
 Is het waar dat er in 2008 al een dalende trend was
in de vraag naar luchtvervoer? Zo ja, is het waar dat dit mede een gevolg
was van de hoge brandstofkosten? Is het juist dat een mogelijk economisch
herstel gepaard zal gaan met opnieuw stijgende brandstofkosten, omdat de vraag
naar olie dan weer zal toenemen? Is dan de conclusie te trekken dat een eventueel
economisch herstel niet per definitie het herstel van de luchtvaartsector
zal betekenen?
 
 
 Het klopt dat er in 2008 reeds een dalende trend was, mede ten gevolge
van de hoge brandstofkosten. Over de ontwikkeling van de brandstofkosten na
economisch herstel kan ik geen voorspelling doen.
 139
 
 Kunt u ingaan op de berichtgeving in het Financieel
Dagblad d.d. 9 juni 2009, waarin gesteld wordt dat de luchtvaartsector
in 2008–2009 in totaal zo’n 20 miljard euro verlies maakt, en
daarbij uiteenzetten wat de gevolgen zullen zijn van deze verliezen?
 
 
 De uitspraken van IATA-voorzitter Bisignani onderstrepen dat de luchtvaart
sterk wordt geraakt door de economische crisis. De luchtvaart is bij uitstek
een conjunctuurgevoelige sector, waarin in de economisch slechte tijden vaak
grote verliezen worden gemaakt en in betere tijden de winstmarges meestal
relatief klein zijn. De gevolgen van de huidige crisis zijn moeilijk in te
schatten, deze zullen mede afhangen van de duur van de economische crisis.
Te verwachten is dat vooral de kleinere luchtvaartmaatschappijen die geen
aansluiting hebben gevonden bij de grote wereldwijde allianties het erg zwaar
zullen krijgen en dat meer faillissementen kunnen volgen. Ook de grote maatschappijen
hebben het erg moeilijk en zullen drastisch in hun capaciteit, netwerk en
kosten moeten snijden. Ook zal de crisis het lopende consolidatieproces in
de luchtvaart versnellen. Juist nu is het belangrijk om goede concurrentievoorwaarden
te creëren waardoor de luchtvaart in Nederland deze moeilijke periode
kan overleven en zelfs versterkt uit de crisis kan komen. De in de Luchtvaartnota
genoemde maatregelen en initiatieven,waaronder die gericht op het bevorderen
van een concurrerend kostenniveau, zijn daarop gericht.
 140
 
 Kunt u een berekening overleggen en de belangrijkste
concrete factoren benoemen waarmee wordt aangetoond dat ondanks de afwezigheid
per saldo van groei op Schiphol sinds 2000 en ondanks een zeer diepe economische
crisis, waardoor het vervoer op Schiphol dit jaar naar verwachting tot onder
de 400 000 vliegbewegingen zal wegzakken, er in 2020 580 000 vliegtuigbewegingen
zullen zijn (en er dus vanaf 2011 jaarlijks minstens 5% groei
in vliegbewegingen plaatsvindt)? 
 
 
 Bij een resultaat van 580 000 vliegtuigbewegingen in 2020 wordt uitgegaan
van gemiddeld een groei van 4% in plaats van 5% en wordt uitgegaan
van een daling van het vliegverkeer tot en met 2010 tot onder de 400 000
vliegtuigbewegingen.
 Aanleiding voor de prognose was dat de Alderstafel een uitgangspunt wilde
formuleren voor het advies. De Alderstafel heeft zich bij het uitbrengen van
het advies aanvankelijk gebaseerd op 600 000 vliegtuigbewegingen voor
de groei van Schiphol tot 2020. In het licht van de zich destijds aandienende
recessie is dit later verlaagd naar 580 000. SEO heeft in het rapport «het
realiteitsgehalte van 580 000 vliegtuigbewegingen op Schiphol in 2020»
beschreven op basis van welke berekening SEO 580 000 vliegtuigbewegingen
nog steeds realistisch acht. Het op nul stellen van de vliegbelasting maakt
het realiteitsgehalte van de 580 duizend bewegingen volgens SEO een stuk groter.
 De genoemde berekeningen van SEO zijn een toets op het realiteitsgehalte
van eerder in het kader van het Aldersproces uitgevoerde berekeningen. Uit
de eerdere berekeningen was gebleken dat als naar de uitkomsten voor de verschillende
scenario’s wordt gekeken 580 000 vliegtuigbewegingen een uitkomst
is die redelijk in het midden zit. Deze prognose werd door de partijen aan
de Alderstafel gedeeld en de heer Alders is hier daarom in zijn proces van
uitgegaan.
 Bij het SEO-onderzoek staat de vraag centraal of er risico wordt gelopen
dat zich in 2020 capaciteitstekorten voordoen en onder welke omstandigheden
dit het geval is. Daarom is het SEO uitgegaan van de voor de groei meest gunstige
omstandigheden en is het hierbij behorende groeiscenario gehanteerd. De conclusie
van SEO is dat onder de aanname dat de economie weer sterk aantrekt en het
netwerk van AF/KLM voor een belangrijk deel vanuit Schiphol wordt bediend
580 000 vliegtuigbewegingen in 2020 een realistische uitkomst is.
 Uiteindelijk gaat het overigens niet om de prognose, maar gaat het om
de in de luchtvaartnota opgenomen doelstelling om te komen tot een optimale
netwerkkwaliteit in combinatie een duurzame en concurrerende luchtvaart. De
gehanteerde prognose is een hulpmiddel om de inzet van selectiviteitsmaatregelen
hiertoe op het juiste tijdstip in te zetten.
 141
 
 Kunt u een probabilistische in plaats van een deterministische
prognose laten maken voor het aantal vliegbewegingen in 2020?
 
 
 Het SEO onderzoek is deels een probabilistische prognose.
 142
 
 Welke verwachting heeft de KLM over de ontwikkeling
van haar vervoer via Schiphol op dit moment (medio juni)?
 
 
 Het aantal boekingen in juli en augustus ligt voor Nederlandse markt 5%
hoger dan vorig jaar. De groei komt volledig voor rekening van meer vakantieverkeer.
Er is nog geen terugkeer van zakelijk verkeer dat wegviel door de crisis en
dat een belangrijk aandeel had in de vervoersstromen. In acht dient genomen
te worden dat de Nederlandse markt slechts een deel van het totale vervoer
van KLM via Schiphol vertegenwoordigt. De groei van de Nederlandse markt ten
opzichte van vorig jaar is voor een belangrijk deel te verklaren doordat het
vervoer in juli/augustus 2008 na invoer van de vliegbelasting inzakte; er
is dus sprake van herstel. Daarbij dient eveneens in acht te worden genomen
dat de marges die momenteel in de luchtvaart worden behaald historisch laag
zijn: de crisis heeft een zeer aanzienlijke impact op de yield (verdiencapaciteit). 
 143
 
 Is het waar dat de hubs in het Midden-Oosten gunstig
liggen voor de transfer van Amerika naar Zuid-Oost-Azië en dat dit juist
belangrijke verbindingen zijn waarop veel groei wordt verwacht?
 
 
 De hubs in het Midden-Oosten zoals Dubai hebben inderdaad een geografisch
gunstige ligging voor transferverbindingen. Luchtvaartmaatschappijen als Emirates,
Etihad en Qatar Airways die deze luchthavens als thuisbasis hebben, ontwikkelen
zich tot grote spelers en concurrenten voor onder meer de grote Europese maatschappijen.
 Wellicht zullen verbindingen tussen Amerika en Zuid-Oost Azië iets
sterker groeien dan andere verbindingen, omdat Zuid-Oost Azië structureel
een hogere economische groei kent dan andere delen van de wereld. De ontwikkeling
van Schiphol zal overigens nauwelijks beïnvloed worden door deze relatief
sterke groei. De transfermarkt tussen Amerika en Zuid-Oost Azië voor
Schiphol is immers van beperkt belang voor Schiphol (zie 145).
 144
 
 Verwacht u, ook gezien de sterke uitbouw van bijvoorbeeld
de luchtvaartmaatschappij Emirates, dat de hubs in het Midden-Oosten geduchte
concurrenten zullen zijn voor de transfer via de West-Europese luchthavens?
Zo neen, waarom niet?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 143.
 145
 
 Welk aandeel had de transfer van Amerika naar Zuid-Oost
Azië (India, zuidelijke helft China, Vietnam, Indonesië, enzovoorts)
op Schiphol in 2007 en welk aandeel is voor deze verbindingen in de prognoses
voor 2020 berekend; zou dit aandeel ook nagenoeg nul kunnen zijn in 2020 en
wat betekent alleen deze factor al voor de prognose voor 2020?
 
 
 Het aandeel transferpassagiers van Amerika naar Zuid-Oost Azië in
het totaal aantal passagiers op Schiphol bedroeg in 2007 ca. 1%. Een
prognose voor 2020 is op dit detailniveau niet beschikbaar. Voor de totaalprognose
van het aantal passagiers en vliegtuigbewegingen op Schiphol in 2020 is de
ontwikkeling van het betreffende marktsegment nauwelijks van invloed.
 146
 
 Waarom is SEO uitgegaan van de hoogste groeiverwachting
(Global Economy, GE-scenario) om te beoordelen of de prognose van 580 000
vliegtuigbewegingen in Nederland in 2020 nog realiteitsgehalte heeft?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 140.
 147
 
 Deelt u de mening dat het onderzoek van SEO aantoont
dat de prognose van 580 000 vliegtuigbewegingen in Nederland in 2020
niet volkomen onrealistisch is, maar wel erg onwaarschijnlijk?
 
 
 De conclusie van SEO is dat onder de aanname dat de economie weer sterk
aantrekt en het netwerk van AF/KLM voor een belangrijk deel vanuit Schiphol
wordt bediend 580 000 vliegtuigbewegingen in 2020 een realistische uitkomst
is. Overigens, in het subscenario waarin een grotere rol voor Parijs is weggelegd
in de hubontwikkeling komt SEO op 570 000 vliegtuigbewegingen in 2020
en dan is nog niet uitgegaan van het op nul stellen van de vliegbelasting.
Indien dat wordt meegenomen, komen de berekeningen uit op 615 000 vliegtuigbewegingen
in 2020. 
 148
 
 Deelt u bovendien ook de mening dat de verwachtingen
voor de komende jaren van The Economist, waar SEO vanuit gaat, veel te optimistisch
zijn, omdat volgens the Economist in Nederland in 2009 en 2010 sprake is van
een economische groei van resp. – 1,9% en + 0.8%
(zie tabel 2 in het SEO-onderzoek)?
 
 
 De laatste maanden zijn economische groeiverwachtingen voor Nederland
reeds een aantal malen naar beneden bijgesteld. Over een periode van 10 jaar
waar de berekeningen van SEO betrekking op hebben kan echter nog steeds een
hoop gebeuren. Daarbij heeft SEO geen verwachtingen uitgesproken over economische
groei, maar een scenarioberekening gemaakt. De berekeningen van SEO zijn gebaseerd
op een van de vier scenario’s van het CPB (die vertaald zijn naar scenario’s
voor de Nederlandse luchtvaart).
 De scenario’s van het CPB zijn omgevingscenarios: beschrijvingen
van een mogelijke toekomstige situatie op basis van een groot aantal aannames
op een hoog abstractieniveau. De aannames hebben betrekking op zaken als de
mate van internationale samenwerking en economische groeiverwachting.
 149
 
 Wat bedoelt u met de volgende uitspraak op pagina 64: «Het
SEO-onderzoek geeft aan dat de kans, dat er in 2020 580 000 vliegtuigbewegingen
gerealiseerd worden, groter is geworden door het op nul stellen van de vliegbelasting»?
 
 
 Bij de doorrekening van SEO was nog gerekend met de vliegbelasting. SEO
heeft ten aanzien van het op nul stellen van de vliegbelasting een gevoeligheidsanalyse
uitgevoerd met als conclusie dat hierdoor de groeiprognose met 45 000
vliegtuigbewegingen naar boven kan worden bijgesteld. Hiermee komt de prognose
voor 2020 zelfs in het scenario met een grotere rol voor Parijs in de hubontwikkeling
boven de 580 000 vliegtuigbewegingen uit.
 150
 
 Kunt u aangeven welke factoren juist bijdragen aan
een kleinere kans dat die 580 000 vliegtuigbewegingen gerealiseerd worden
en wat daarvan de relatieve bijdrage is?
 
 
 Factoren van betekenis zijn: economische groei, verdeling hubontwikkeling
tussen Schiphol en Parijs en de olieprijs. Wat de relatieve bijdrage is kan
niet zonder onderzoek worden aangegeven.
 Belangrijkste is de in de Luchtvaartnota opgenomen doelstelling om te
komen tot een optimale netwerkkwaliteit in combinatie een duurzame en concurrerende
luchtvaart. De gehanteerde prognose is een hulpmiddel om de inzet van selectiviteitsmaatregelen
hiertoe op het juiste tijdstip in te zetten.
 151
 
 Wat wordt in het SEO-onderzoek bedoeld met de volgende
zin op pagina 1: «Fundamentele wijzigingen in de plausibiliteit van
de gehanteerde uitgangspunten zich sinds 2008 niet voorgedaan.»?
 
 
 De verwachte invoering van ETS voor de luchtvaart was al bekend, de consolidatie
van Air France/KLM is reeds vijf jaar oud en er hebben zich geen nieuwe ontwikkelingen
voorgedaan ten aanzien van luchthavens in het Midden Oosten en het hogesnelheidslijnennetwerk. 
 Volgens SEO is de enige uitzondering de olieprijs, waarin zich wel nieuwe
ontwikkelingen hebben voorgedaan. Wat dit betekent voor de olieprijs in 2020
is echter moeilijk te zeggen.
 152
 
 Deelt u de mening dat zich voor en in 2008 zich wel
een aantal fundamentele wijzigingen heeft voorgedaan, dat nog niet in de oude
prognoseberekeningen voor de door SEO gebruikte groeiscenario’s ten
behoeve van de Alderstafel was verwerkt, zoals een door het Internationaal
Energie Agentschap (IEA) voorspelde olieprijs van circa 100 dollar in 2020,
een prijs voor CO2-uitstoot (via het ETS), consolidatie tot Air
France-KLM, sterke ontwikkeling van de Emirates en enkele luchthavens in het
Midden-Oosten en een steeds beter verbindingennet met hogesnelheidstreinen
in Europa?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 151.
 153
 
 Kunt u concreet aangeven hoe elk van bovengenoemde
factoren in de oude prognoseberekeningen voor de vier groeiscenario’s
was opgenomen en wat analytisch gesproken hiervan het effect was op de groeiprognoses?
 
 
 Zoals in het antwoord op vraag 148 aangegeven, zijn de berekeningen gebaseerd
op omgevingsscenario’s. De zaken waarnaar gevraagd wordt, worden verondersteld
in deze macro-economische scenario’s te zitten, maar kunnen niet expliciet
naar boven worden gehaald. Zo werkt de macro-economische systematiek niet.
 154
 
 Is SEO, voor de analyse op pagina 64 dat bij de verschillende
netwerkscenario’s de vliegtuigbewegingen in 2020 in de orde van grootte
tussen 570 000 en 675 000 liggen, uitgegaan van verschillende economische
scenario’s om varianten van het scenario met de grootste economische
groei (GE-scenario)?
 
 
 Het SEO heeft een scenarioberekening gemaakt om tot een prognose te komen
voor het aantal vliegtuigbewegingen op Schiphol in 2020 (zie ook antwoord
op vraag 140). Hierbij zijn drie subscenario’s gehanteerd:
 – evenwichtige hub-ontwikkeling tussen Parijs en Schiphol (zoals
zich tussen 2004 en 2008 heeft voorgedaan);
 – een grotere rol voor Schiphol in de hub-ontwikkeling;
 – en een grotere rol voor Parijs in de hub-ontwikkeling.
 
 Daarnaast heeft SEO een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd ten aanzien van
het afschaffen van de vliegbelasting (was toen nog niet bekend) en lagere
economische groei.
 Met al deze genoemde varianten ligt het aantal vliegtuigbewegingen in
2020 tussen de 570 000 en 675 000.
 155
 
 Waarom heeft SEO ervoor gekozen om te rekenen met de
aanname dat «zich vanaf 2010 een krachtig herstel voordoet, met
een economische groei binnen Europa van 2.7% per jaar.» (zie
pagina 8 in het SEO-onderzoek)?
 
 
 Dit is conform het beeld dat vorig jaar is geschetst in het GE-scenario
voor 2006–2020. SEO heeft dit scenario gehanteerd vanwege de vraagstelling
(zie ook het antwoord op vraag 140). 
 156
 
 Deelt u de mening dat de cijfers van SEO al achterhaald
zijn, zoals blijkt uit een persbericht van IATA onder de kop «Demand
decline slows but no recovery in sight», dat melding maakt van «3.1%
decline in passenger demand and a 21.7% fall in cargo demand compared
to April 2008»?
 
 
 De IATA cijfers hebben betrekking op de korte termijn verwachting en zeggen
weinig over de prognose tot 2020 (lange termijn).
 157
 
 Hoe verklaart u dat, na alle zorgelijke verhalen over
de afbrokkelende positie van Schiphol ten gunste van de Franse luchthaven
Charles de Gaulle, nu opeens de omgekeerde ontwikkeling wordt voorzien, blijkens
de conclusie van SEO dat de positie van KLM en dus van Schiphol binnen het
Air France-KLM-netwerk sterker wordt, wat een extra sterke groei van het aantal
vluchten met zich meebrengt (zie pagina 9 in het SEO-onderzoek)?
 
 
 Dit is geen verwachting van SEO, maar een mogelijke ontwikkeling. De omgekeerde
ontwikkeling (vermindering positie Schiphol) is ook mogelijk, maar uiteraard
niet gewenst vanuit nationale optiek.
 158
 
 Waarom vond u het niet nodig dat het SEO-onderzoek
zich primair zou richten op de in de motie Cramer-Tang op kamerstuk 29 665,
nummer 123, genoemde factoren (kosten voor CO2-emissies (ETS),
het effect van het Open Skies-verdrag met de VS, de consolidatie van luchtvaartmaatschappijen,
de opgekomen concurrerende hubs in het Midden-Oosten en het verbeterde hogesnelheidstreinnetwerk
in Europa), maar vooral op de implicaties van de sterk gewijzigde economische
omstandigheden (zie pagina 2 in het SEO-onderzoek)?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 151.
 159
 
 Bent u bereid alsnog invulling te geven aan de motie
Cramer-Tang, voorafgaande aan het rondetafelgesprek over de Luchtvaartnota
in de Kamer na het zomerreces?
 
 
 Zoals SEO in zijn rapport heeft aangegeven, zijn op deze punten geen ontwikkelingen
geweest die een effect hebben op de prognose op basis van de scenarioberekening.
Wel heb ik de heer Alders gevraagd om gezamenlijk met marktpartijen te komen
tot een tijdpad van de ontwikkeling van het aantal vliegtuigbewegingen tot
580 000. Zie ook het antwoord op vraag 136.
 160
 
 Kan, gezien het feit dat uit het SEO-onderzoek blijkt
dat de prognose van 580 000 vliegbewegingen in Nederland in 2020 alleen
haalbaar is als de effecten van de crisis meevallen en gevolgd worden door
periodes van sterke groei, en als tevens een groot deel van de groei binnen
het Air France-KLM-netwerk voor een belangrijk deel neerslaat binnen Nederland,
gesteld worden dat als de factoren uit de motie Cramer-Tang wel bij het onderzoek
betrokken zouden zijn, die prognose mogelijk niet meer haalbaar zou zijn gebleken?
 
 
 Nee, dit kan niet zonder meer worden gesteld. Voor de relatie tussen de
factoren uit de motie Cramer en de uitgevoerde berekeningen verwijs ik naar
het antwoord op vraag 151. 
 161
 
 Is het juist dat Alders zijn prognose van 580 000
vliegtuigbewegingen ergens midden tussen de toenmalige prognoses van de vier
groeiscenario’s heeft gekozen? Zo ja, waarom verlaagt u de prognose
van 580 000 niet met hetzelfde percentage als de geactualiseerde GE-prognoseberekening,
die met 25% (aantal vliegbewegingen) á 30% (aantal passagiers)
naar beneden is bijgesteld?
 
 
 Zoals ik ook in antwoord op vraag 136 heb aangegeven, heb ik de heer Alders
gevraagd om gezamenlijk met marktpartijen te komen tot een tijdpad van de
ontwikkeling van het aantal vliegtuigbewegingen tot 580 000.
 162
 
 Met welk kwaliteitsniveau van het netwerk van hogesnelheidstreinverbindingen
in Europa is gerekend bij de berekening van de geactualiseerde prognoses voor
2020?
 
 
 De berekening is uitgevoerd op basis van omgevingsscenario’s waar
dergelijke zaken impliciet conform de verschillende scenario’s in verwerkt
zijn (zie ook antwoorden op vraag 151 en 153).
 163
 
 Is bij de berekening van de geactualiseerde prognoses
voor 2020 gerekend met een, vanwege de klimaatbeleidsontwikkeling en de energiemarktontwikkelingen,
toenemend aandeel in het intra-Europees passagiersvervoer voor de hogesnelheidstreinen?
En zo ja, hoe precies?
 
 
 Zie de antwoorden op de vragen 151,153 en 162).
 164
 
 Waarom hebt u ten behoeve van de geactualiseerde prognose
de andere drie groeiscenario’s (SE (Strong Europe), TM (Transatlantic
Market) en RC (Regional Communities)) niet ook laten doorrekenen?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 140, waarin wordt aangegeven waarom voor doorrekening
van het GE-scenario is gekozen.
 165
 
 Is te verwachten dat ook voor de andere drie groeiscenario’s
de prognoses 25 á 30% lager worden? Zo nee, welk percentage
daling is voor deze drie groeiscenario’s te verwachten en wat zijn de
argumenten voor dit verschil?
 
 
 Voor het beleid uit de Luchtvaartnota is van belang dat de gestelde ambities
en doelen gehaald gaan worden, ongeacht de exacte verwachtingen ten aanzien
van verschillende macro-economische scenario’s.
 166
 
 Zijn prognoses voor het aantal vliegtuigbewegingen
voor GE, SE, TM en RC van respectievelijk 612 000, 400 000, 500 000
en 300 000 vliegtuigbewegingen plausibel, en dus een geactualiseerde
groeiprognose voor 2020 van 450 000 in plaats van de 580 000 vliegtuigbewegingen,
waar de commissie Alders nog van uit ging?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 165. 
 167
 
 Hoeveel weken heeft SEO aan het onderzoek kunnen besteden?
 
 
 SEO heeft drie weken aan het onderzoek besteed.
 168
 
 Kan SEO binnen twee maanden voor de vier groeiscenario’s
GE, SE (Strong Europe), TM (Transatlantic Market) en RC (Regional Communities)
een echt geactualiseerde prognoseberekening voor 2020 kunnen maken waarbij
het rekenmodel zodanig wordt gemodificeerd dat de volgende aspecten goed in
het model kunnen worden opgenomen: a. de door IEA verwachte hoge olieprijs,
b. de CO2-kosten, c. de gevolgen van het ontstaan van Air France-KLM
en het doorzetten van de hubstrategie van Delta in plaats van NorthwestAirlines,
d. de toenemende concurrentie uit het Midden-Oosten door de Emirates en luchthavens
als Dubai op de transfermarkt, e. het hogesnelheidstreinnetwerk in 2020 en
f. de meest recente inzichten over de diepte van de crisis? Zo nee, hoeveel
tijd zou SEO daarvoor nodig hebben?
 
 
 SEO maakt scenarioberekeningen en geen marktprognoses. Voor de effectuering
van het beleid zijn marktprognoses relevanter dan de macro-economische scenario’s.
Daarom heb ik ervoor gekozen, zoals ook in antwoord op vraag 136 is aangegeven,
de heer Alders te vragen om gezamenlijk met de marktpartijen met een nieuw
tijdpad te komen voor de ontwikkeling van het aantal vliegtuigbewegingen.
Hierbij zal vanzelfsprekend ook met de in de vraag genoemde punten rekening
worden gehouden.
 169
 
 Bent u bereid SEO op korte termijn bovenstaande opdracht
te geven ten behoeve van de behandeling van de Luchtvaartnota?
 
 
 Nee, zie antwoord op vraag 168.
 170
 
 Is het denkbaar dat er twee extra scenario’s
worden uitgewerkt, te weten een nulgroeiscenario en een krimpscenario?
 
 
 Nee, zie antwoord op vraag 168.
 171
 
 Kent u het artikel van SEO-luchtvaartexpert Prof. J.
de Wit in het vakblad Economisch Statistische Berichten (ESB) d.d. 6 maart
2009?
 
 
 Ja.
 172
 
 Hoe interpreteert u de constatering van Prof. J. de
Wit: «De komende tijd zal de netwerkkwaliteit op Schiphol door een aantal
specifieke factoren verder onder druk komen te staan.» en hoe verhoudt
zich deze uitspraak volgens u met de uitspraken in het SEO-onderzoek over
het handhaven van stevige groeiprognoses voor het vliegverkeer in Nederland?
 
 
 Professor De Wit wijst ons op een risico dat bestaat. In het onderzoek
van SEO is een scenarioberekening gemaakt om tot een prognose te komen voor
het aantal vliegtuigbewegingen op Schiphol in 2020 (zie ook antwoord op vraag
140). SEO heeft geen inschatting gemaakt ten aanzien van de waarschijnlijkheid
van deze scenario’s, maar wel aangegeven dat ook een andere ontwikkeling
dan in de berekening is aangenomen kan plaatsvinden. 
 173
 
 Hoe interpreteert u de constateringen van Prof. J.
de Wit dat «al met al bij een groeiende recessie de kans op aanpassingen
in het KLM-AF netwerk toeneemt, waarbij primair de directe connectiviteit
van Schiphol geraakt wordt» en dat door het langzaam van de markt verdwijnen
van NorthwestAirlines en de voor Schiphol minder gunstige Deltastrategie «een
deel van de transfer tussen de Verenigde Staten en Europa via Schiphol opdroogt»
en hoe verhouden deze constateringen zich met het uitgangspunt in het SEO-onderzoek
dat de positie van Schiphol zich kan versterken in het intercontinentale Air
France-KLM-netwerk?
 
 
 Professor De Wit wijst ons op een risico dat bestaat. Echter, de ontwikkeling
waarvan in de berekeningen van SEO is uitgegaan kan evengoed plaatsvinden.
Bovendien is sindsdien een overeenkomst gesloten tussen AF/KLM en Delta die
de «minder gunstige» ontwikkeling minder waarschijnlijk maakt.
Let wel, de overheid en Schiphol creëren alleen randvoorwaarden die van
invloed zijn op de afwegingen inzake de transatlantische strategie van Delta.
 174
 
 Wat zou de prognose voor 2020 zijn als Air France-KLM
zijn transfermarkt voor een belangrijk deel in Parijs zou gaan concentreren?
 
 
 Deze zou in dat geval lager uitvallen dan de huidige prognose, maar dit
lijkt niet heel aannemelijk.
 175
 
 Zou het, gezien de conclusie van Prof. J. de Wit dat
het lijnennet van Schiphol door de relatief kleine thuismarkt bijna onmogelijk
op peil kan blijven en dat in economisch moeilijke tijden de keuze valt op
het ineen schuiven van het verbindingennetwerk van een duo-hub en wel ten
gunste van de luchthaven met de grootste thuismarkt, niet logisch zijn om,
zo mogelijk, de catchment area (de thuismarkt) van Schiphol te vergroten,
in plaats van de positie van Schiphol te verzwakken door samenwerking tussen
Schiphol en de regionale luchthavens (zie pagina 57 van de Luchtvaartnota)?
 
 
 Het is geen kwestie van het een of het ander. Zowel samenwerking tussen
luchthavens in Nederland als versterking van de thuismarkt zijn van belang.
De effectuering van de samenwerking is overigens pas aan de orde als de 510 000
vliegtuigbewegingen op Schiphol in zicht zijn.
 De positie van Schiphol wordt niet verzwakt door de samenwerking met regionale
luchthavens. Gezamenlijk dragen de luchthavens bij aan de netwerkkwaliteit
in Nederland en aan een concurrerende en duurzame luchtvaart. Het doel is
dat ze elkaar aanvullen en elkaar versterken. Om het geheel optimaal te laten
renderen is specialisatie en complementariteit van luchthavens nodig, waarbij
elke luchthaven zich richt op zijn eigen kenmerken, eigenschappen en kracht.
Voor Schiphol is dit het mainportgebonden verkeer.
 Daarnaast wil het kabinet bekijken of en hoe de thuismarkt van Schiphol
kan worden versterkt. Met de uitwerking van mainport 2.0 en de structuurvisie
Mainport Schiphol en de Regio wordt onderzocht wat de relatie is tussen luchtvaart,
ruimtelijke economie en de luchthaven en hoe die relatie in de praktijk werkt.
Daaruit kunnen maatregelen volgen, die een positief effect hebben op de thuismarkt
van Schiphol.
 176
 
 In welke mate kan een betere verbinding van Schiphol
met het nabije buitenland door middel van hoge snelheidstreinen de thuismarkt
van Schiphol vergroten? 
 
 
 De hogesnelheidstrein kan zorgen voor snel voor- en natransport voor passagiers
van en naar een luchthaven: de zgn. «feederfunctie». Een HST-route,
geïntegreerd met het netwerk van een luchtvaartmaatschappij, kan dienen
als een «spoke» in het «hub-&-spokenetwerk» van
die luchtvaartmaatschappij.
 177
 
 Hoe interpreteert u de constatering van Prof. J. de
Wit dat «vooral Amsterdam en Frankfurt door hun relatief grote transfermarkt
bij uitstek gevoelig zijn voor deze nieuwe concurrentie.» (bedoeld is
concurrentie vanuit nieuwe hubs als Dubai en de Emirates, met geschatte kostenvoordelen
van 18 tot 32%)?
 
 
 Dit klopt en blijkt ook uit de praktijk. Emirates voert in toenemende
mate vluchten uit vanaf de Europese luchthavens naar Dubai en vandaar uit
naar vele bestemmingen in bijvoorbeeld Azië en Australië. Zie ook
vraag 143.
 178
 
 Hoe ziet u deze Luchtvaartnota in het geval dat de
wereldwijde luchtvaart niet structureel zal groeien?
 
 
 Wat in de Luchtvaartnota centraal staat is een optimale netwerkkwaliteit
in combinatie met een concurrerende en duurzame luchtvaart. Dit doel blijft
ook in het geval dat de wereldwijde luchtvaart niet structureel groeit, overeind.
Wel zal het mogelijk een grotere inspanning vergen van partijen om hier invulling
aan te geven.
 179
 
 Wat zouden de effecten van mogelijk lagere groeicijfers
voor 2020 van het aantal vliegtuigbewegingen in Nederland zijn op het beleid
voor Schiphol, op de noodzaak van het sterker benutten van regionale luchthavens
en op investeringen?
 
 
 Het moment waarop daadwerkelijk wordt overgegaan op inzet van regionale
luchthavens voor het accommoderen van niet-mainportgebonden verkeer is in
de afspraken tussen het Rijk en Schiphol gekoppeld aan de marktontwikkeling.
Deze afspraken zijn vastgelegd in de convenanten bij het Aldersakkoord. Wanneer
de marktontwikkelingen achterlopen bij de oorspronkelijke verwachtingen, dan
betekent dit dat de regionale luchthavens ook op een later moment ingezet
kunnen gaan worden voor het accommoderen van niet mainport gebonden Schiphol
verkeer.
 180
 
 Is het denkbaar dat in het jaar 2020 substantiële
groei op regionale luchthavens in Nederland heeft plaatsgevonden en dat op
Schiphol minder dan 500 000 vliegtuigbewegingen plaatsvinden, hoe zou
u een dergelijke situatie beoordelen en hoe kunt u hierop sturen?
 
 
 Ik acht dit niet erg waarschijnlijk. Schiphol blijft een erg aantrekkelijke
luchthaven, ook voor verkeer dat op een regionale luchthaven afgehandeld zou
kunnen worden. Zonder aanvullend beleid zal naar verwachting de grootste groei
op Schiphol plaatsvinden, zoals ook in de afgelopen decennia is gebeurd.
 Voor de timing van investeringen en het feitelijk kunnen accommoderen
van extra vliegverkeer op deze velden worden de marktontwikkelingen continu
gemonitord in het kader van het Convenant Behoud en versterking mainportfunctie
en netwerkkwaliteit luchthaven Schiphol. In dit convenant zijn door het Rijk
en de NV Luchthaven Schiphol afspraken over de selectieve ontwikkeling van
Schiphol vastgelegd. Vraag en aanbod worden op deze wijze zo
goed mogelijk op elkaar afgestemd. Zoals in het antwoord op vraag 136 is vermeld,
heb ik de heer Alders gevraagd om met marktpartijen te komen tot een nieuw
tijdpad voor de verwachte ontwikkeling van het aantal vliegtuigbewegingen.
 181
 
 Is het denkbaar dat er voor 2020 extra infrastructuurinvesteringen
in de omgeving van regionale luchthavens hebben plaatsgevonden om extra groei
van vliegbewegingen aldaar te faciliteren?
 
 
 In de Luchtvaartnota is aangegeven dat een goede bereikbaarheid van luchthavens
over land via de weg of openbaar vervoer geborgd moet worden. Dat betekent
dat bij groei van regionale luchthavens ook naar de bereikbaarheid van deze
luchthavens gekeken moet worden. Als de groei op de regionale luchthavens
aanzienlijk is, kan dit betekenen dat op de ontsluitende infrastructuur extra
voorzieningen nodig zijn (onderliggend wegennet, hoofdwegennet, openbaar vervoer).
Afhankelijk van het knelpunt, het tijdstip dat dit optreedt, de te doorlopen
procedures en de beschikbaarheid van financiële middelen (en de mogelijkheden
tot herprioritering) kan vervolgens geïnvesteerd worden in de infrastructuur
rond regionale luchthavens, ook voor 2020. Voor zowel Schiphol, Eindhoven
en Lelystad zijn al veel infrastructuurinvesteringen gepland (kader p. 74).
 Vooralsnog wordt uitgegaan van de bestaande planning in het MIRT en de
uitgangspunten van de NoMo en de Mobiliteitsaanpak.
 182
 
 Hoe ziet de «Boerenlandvariant» voor de
aanleg van de N201 eruit?
 
 
 De bestuurlijke partijen in de regio hebben, in samenwerking met Schiphol,
een voorstel uitgewerkt voor een tijdelijk tracé voor de N201 te Schiphol-Rijk,
deels over de bestaande Fokkerweg en deels over de ruimtelijke reservering
voor de parallelle Kaagbaan, de zogeheten Boerenlandvariant. Op termijn zal –
in geval de Boerenlandvariant wordt gerealiseerd als tijdelijk tracé
voor de N201 – bij een eventueel besluit over de aanleg van de parallelle
Kaagbaan, de N201 worden verlegd naar een definitief tracé. Partijen
zijn hierover nog in overleg.
 183
 
 Welke acties gaat u nemen om de adviezen van de Commissie
ROL in te vullen voor een meer integraal beleid in de regio, waarbij beprijzen
van ruimte en reservering voor ruimte als prikkel wordt ingezet voor zuinig
omgaan met de schaarse ruimte?
 
 
 Voor Schiphol werk ik aan een herijkte visie op mainport 2.0 en een Structuurvisie
Mainport Schiphol en de Regio. In deze Mainport 2.0 visie wordt de relatie
tussen luchthaven en regio verder uitgewerkt. Daarin zal nadrukkelijk aandacht
zijn voor de samenhang tussen ruimtelijke economie, luchthaven en luchtvaart,
herindeling luchtruim etc.
 Specifiek voor de Parallelle Kaagbaan voer ik een proportioneel en adaptief
reserveringsbeleid, waarin bestaande ontwikkelingsmogelijkheden niet worden
beperkt (mits passend binnen de wettelijke ruimtelijke kaders, zie ook antwoord
op vraag 182).
 Voor Eindhoven en Lelystad heb ik aan de heer Alders gevraagd om in zijn
advisering in te gaan op een regionaal ruimtelijk-economische visie in relatie
tot de ontwikkeling van de luchthavens.
 184
 
 Waarop baseert u de 50–50 verdeling van de 70 000
vliegtuigbewegingen die Eindhoven en Lelystad zouden moeten accommoderen? 
 
 
 Het kabinet kiest de 50–50 verdeling op Eindhoven en Lelystad als
richtgetal. Uit de quick scan maatschappelijke kosten en baten analyse van
de Alderstafel (kamerstukken bij brief met nummer 29 665–115) blijkt
dat inzet van beide luchthavens aan de orde kan zijn. Rekening houdend met
de mogelijkheid voor civiel verkeer op Eindhoven (maximaal 35 000 bewegingen)
is in beginsel het richtgetal voor Lelystad in 2020 van 35 000 bewegingen
genoemd. Een uitgebreide onderbouwing voor deze keuze is opgenomen in bijlage
C van de Luchtvaartnota. Binnen dit kader is de heer Alders gevraagd een advies
over de ontwikkeling van beide luchthavens te geven.
 185
 
 Hoe realistisch zijn de aannames ten aanzien van de «basiswaarde»
van Twente, gezien de feiten dat er voorlopig geen treinstation komt, de toegangswegen
niet toereikend zijn en de landingsbaan eerst met 20% zou moeten worden
verlengd?
 
 
 De «basiswaarde» van de voormalige vliegbasis Twente wordt
bepaald door de specifieke kenmerken van het vliegveld en de locatie. Er is
een landingsbaan van 3 kilometer lang, wat bijzonder te noemen is en er liggen
diverse taxibanen en toegangswegen. Het vliegveld verkeert in een goede staat
en door het voormalig militair gebruik zijn andere ruimtelijke ontwikkelingen
op redelijke afstand gebleven. Verder vormt de regio waar de luchthaven zich
bevindt een belangrijk kennisen innovatiecluster in Oost-Nederland en heeft
het een intermediaire ligging tussen de Randstad en het Duitse Ruhrgebied.
 Voor de opstartfase van de luchthaven is er geen noodzaak de landingsbaan
te verlengen, deze zal zeker voorlopig voldoen. De bereikbaarheid die het
vliegveld op dit moment heeft, zal in de eerste jaren ook voldoen aan de vraag.
Wanneer het vliegveld op termijn meer passagiers krijgt te verwerken, zullen
mogelijk verdere versterkingen van de bereikbaarheid aan de orde kunnen komen.
 186
 
 Wordt er in de Luchtvaartnota vooruitgelopen op de
besluitvorming over de twee vlekkenplannen voor Twente, door uit te gaan van
de Luchthaven Twente als een luchthaven van nationaal belang?
 
 
 Nee, er wordt in de Luchtvaartnota niet vooruitgelopen op de besluitvorming
omtrent Twente. In de Luchtvaartnota staat beschreven dat wanneer de voormalige
vliegbasis wordt ingesteld als burgerluchthaven, deze luchthaven zal behoren
tot de luchthavens van nationale betekenis.
 De besluitvorming omtrent Twente wordt hierdoor niet beïnvloed en
er heeft inmiddels een gelijkwaardige uitwerking en afweging plaatsgevonden
tussen de twee vlekkenplannen, zoals afgesproken met de Tweede Kamer. Ik heb
u hierover separaat geïnformeerd.
 187
 
 Kunt u aangeven wat de laatste stand van zaken is bij
het gebiedsontwikkelingsproces voor Twente en wanneer u van plan bent definitief
te kiezen tussen de twee varianten?
 
 
 Ik heb u hierover separaat per brief geïnformeerd (VenW kenmerk:
DGLM/VenW-2009/2787).
 188
 
 Zal de mogelijkheid van Euregionale samenwerking in
Twente onderzocht worden, voordat er een beslissing wordt genomen over de
keuze tussen vlekkenplan A of vlekkenplan B? 
 
 
 Er is geen apart onderzoek verricht naar de Euregionale samenwerking.
De baten voor Nederland en de regio Twente zijn groter bij een ontwikkeling
van luchthaven Twente, dan wanneer luchthaven Munster als zodanig wordt gezien.
Wel zijn en worden er vanuit GOB/VTM verschillende initiatieven genomen binnen
de Euregio om de kans op Euregionale samenwerking te vergroten. Zo is er regelmatig
ambtelijk contact en overleg met zowel Landkreiz Grafschaft Bentheim als Gemeinde
Bad Bentheim over de gebiedsontwikkeling, onder meer door een presentatie
van de opties voor gebiedsontwikkeling voor de voltallige gemeenteraad.
 Voorts zijn alle hoofdrapporten in het Duits vertaald en zal in het kader
van de structuurvisie de inspraakdocumentatie in het Duits beschikbaar zijn
en worden verspreid. Uiteraard worden de inspraakreacties van Duitse ingezetenen
en overheden op dezelfde wijze betrokken bij de besluitvorming als die van
Nederlandse ingezetenen.
 189
 
 Is het juist dat de optelsom van vlekkenplan B met
de 20 000 vliegtuigbewegingen uit het Aldersadvies in Twente zou leiden
tot 4,8 miljoen passagiers per jaar? Zo ja, is dit niet een te hoge belasting
voor de regio?
 
 
 Op dit moment is het Aldersproces gaande en er kan niet op de uitkomsten
vooruitgelopen worden. In de opdracht voor de heer Alders is gevraagd in eerste
instantie te kijken naar mogelijkheden op de luchthavens Lelystad en Eindhoven.
Voor de gebiedsontwikkeling Twente is uitvoerig onderzoek gedaan naar de te
verwachten vliegontwikkeling. Voor de businesscase wordt rekening gehouden
met autonome groei voor het verzorgingsgebied Twente en wordt niet vooruitgelopen
op een mogelijke extra capaciteitsvraag uit het regionale Alderstraject. Indien
die wel zou komen, dan zou die prima passen in het voorgestelde plan.
 190
 
 Bent u bereid de Vliegwiel Twente Maatschappij (VTM)
op te dragen bij haar uitwerking van de vlekkenplannen het advies van de Commissie
MER over te nemen?
 
 
 Vanzelfsprekend wordt er door de VTM met zorg gekeken naar het advies
van de Commissie MER. De Commissie MER is een onafhankelijk instituut en geeft
niet-bindende adviezen. De VTM is zelf verantwoordelijk in hoeverre ze de
adviezen van de Commissie MER in de structuurvisie overnemen. Voor de kans
van slagen van het vervolgproces is het raadzaam het advies mee te nemen in
het vervolgproces.
 191
 
 Waarom gaat de Luchtvaartnota op pagina’s 74
en 75, waar wordt gesproken over trein- en spoorverbindingen, slechts in op
de rol van spoorlijnen als achterlandverbinding voor luchthavens of substituut
voor vliegreizen; kunnen juist trein- en wegvervoer op zich niet veel bijdragen
aan de grensoverschrijdende bereikbaarheid van de Nederlandse economie?
 
 
 Uiteraard zijn trein- en wegverbindingen (afzonderlijk en in hun samenhang),
naast goede verbindingen over water waarover Nederland beschikt, doorslaggevend
voor de grensoverschrijdende internationale bereikbaarheid van Nederland.
Deze internationale bereikbaarheid is voor een open economie als de Nederlandse
cruciaal. Over de rol van treinen wegvervoer hierin verwijs ik u naar de Nota
Mobiliteit en de Mobiliteitsaanpak. De Luchtvaartnota kijkt primair naar de
rol die luchtvaart kan spelen voor de internationale bereikbaarheid van Nederland. 
 192
 
 Bent u het eens met de stelling dat innovatieclusters
in de praktijk veelal op Euregionale schaal werken en dat die clusters vooral
moeten worden ondersteund met het verbeteren van de bereikbaarheid op de middellange
aftand door middel van treinverbindingen en snelbussen?
 
 
 In aansluiting op het antwoord bij 191: op Euregionale schaal zijn de
grensoverschrijdende verbindingen belangrijk, niet alleen (waar nodig) met
trein en snelbussen, maar ook met wegverbindingen. Daarnaast hebben innovatieclusters
ook behoefte aan internationale verbindingen op langere afstand.
 193
 
 Bent u bereid om de verbindingen tussen Twente en Münster,
tussen Groningen en Noord-Duitsland en tussen Belgisch en Nederlands Brabant
te verbeteren?
 
 
 Of in de betreffende gebieden verbeteringen noodzakelijk zijn, kan aan
de orde zijn in het proces van totstandkoming van de gebiedsagenda’s.
Die worden momenteel opgesteld en worden in het bestuurlijk overleg MIRT van
dit najaar besproken. Als er aanleiding of noodzaak is in de betreffende gebieden
tot verbeteringen te komen, dan kunnen deze in de gebiedsagenda’s worden
geagendeerd. Vervolgens kan samen met de regio’s worden gekeken naar
de prioritering van eventuele ingrepen.
 194
 
 Op basis van welk onderzoek stelt u dat door de introductie
van Single European Sky (SES) en een dientengevolge flexibeler gebruik van
het luchtruim, de uitstoot van broeikasgassen door de luchtvaart wordt beperkt
en is er daarbij rekening mee gehouden dat het aanbieden van extra capaciteit
en kortere, dus snellere en goedkopere routes zal leiden tot een verdere groei
van de luchtvaart?
 
 
 Meerdere onderzoeken die ten grondslag liggen aan de voorstellen van de
Europese Commissie voor Single European Sky (SES) en SESAR regelgeving en
de oprichting van FABEC (Functional Airspace Block Europe Central) bevestigen
dat kortere vliegafstanden per vlucht mogelijk zijn hetgeen resulteert in
brandstof- en kostenbesparingen en de reductie van de emissies van CO2 en NOx per vlucht:
 • onderzoek en aanbevelingen van de door de Europese Commissie ingestelde «High
Level Group on the future of the European aviation regulatory framework»
met de titel «A framework for driving performance improvements»
(juli 2007);
 • onderzoek van de Performance Review Commission (PRC) van Eurocontrol
genaamd «Evaluation of the Impact of the Single European Sky initiative
on Air Traffic Management Performance» (december 2006);
 • het SESAR programma heeft een aantal op haalbaarheid onderzochte
doelen opgenomen. De studies zijn gedaan door het SESAR Consortium in de definitiefase
(tot 2008) en het resultaat is verwoord in het ATM Master Plan dat voorjaar
2009 is vastgesteld door de Raad en het Europees Parlement;
 • een haalbaarheidsstudie in opdracht van de Benelux, Duitsland,
Frankrijk en Zwitserland om te komen tot het initiatief voor FABEC. De studie
brengt meer specifiek voor het verkeer in het luchtruim van deze landen de
voordelen in kaart; en
 • daarnaast zijn diverse detailstudies door Eurocontrol uitgevoerd.
 Alle studies gaan uit van een toename van het vliegverkeer in de toekomst
ongeacht de komst van Single European Sky. Als minister van Verkeer en Waterstaat
wil ik de voorwaarden scheppen waaronder die groei veilig en duurzaam kan
plaatsvinden. Dit is tevens verwoord in de Luchtvaartnota: voor
Nederland streef ik de ontwikkeling na van een optimale netwerkkwaliteit in
combinatie met een concurrerende en duurzame luchtvaart. Ik zet in op een
selectieve groei van de luchtvaart, gericht op dat netwerk en tevens duurzaam.
De ontwikkeling van een geïntegreerd Europees luchtruim, met als doel
om de veiligheid, capaciteit, efficiëntie en milieuvriendelijkheid te
verhogen en de kosten te verlagen, is een noodzakelijke voorwaarde om dat
te realiseren.
 195
 
 Hoeveel verwacht u dat de luchtvaart door de introductie
van SES tot 2020 zal groeien en hoeveel efficiënter wordt de luchtvaart
door SES tot 2020?
 
 
 SES leidt niet per definitie tot meer groei, maar door SES kan de verwachte
vraag beter en efficiënter geaccommodeerd worden.
 SES draagt bij aan de efficiëntie van de luchtvaart doordat het luchtverkeer
minder dan voorheen wordt beperkt in het kiezen van de optimale route en het
optimale verticale vluchtprofiel. De internationale consensus is dat het totale,
stapsgewijs te bereiken winstpotentieel in de orde van grootte van 15%
ligt per vlucht, resulterend in evenzoveel reductie van uitstoot.
 196
 
 Hoe zijn partijen uit de General Aviation betrokken
geweest bij de totstandkoming van de Luchtvaartnota?
 
 
 Vertegenwoordigers van de general aviation (AOPA, KNVvL en NVL ) zijn, net als de andere stakeholders, betrokken geweest
via de informele consultatierondes en de door de Overlegorganen Verkeer en
Waterstaat georganiseerde formele consultatieronde. Daarnaast is de general
aviation via de Stuurgroep General Aviation (waarin naast genoemde organisaties
ook de NACA is vertegenwoordigd) in de gelegenheid
gesteld haar input te leveren voor de Luchtvaartnota.
 Ook bij de uitwerking van de Uitvoeringsagenda zullen de vertegenwoordigers
van de General Aviation worden betrokken. Samen met deze vertegenwoordigers
zal een «agenda» worden opgesteld voor de belangrijkste beleidsvraagstukken
welke impact hebben op de General Aviation in Nederland. Dit betreft onderwerpen
op het gebied van: veiligheid, capaciteit, milieu en geluid en innovatie.
Het opstellen van deze «agenda» treedt in de plaats van de in
de Uitvoeringsagenda opgenomen actie nr. 34: het opstellen van een beleidsnota
General Aviation.
 197
 
 Moet in de ambitie om de geluidhinder en emissies van
Aerial Work te reduceren, het voornemen gelezen worden om deze sector niet
te laten groeien?
 
 
 De ambitie om de geluidhinder en de emissies te reduceren is niet zonder
meer gelijk aan het voornemen om Aerial Work niet te laten groeien. Tenslotte
geldt voor de gehele luchtvaartsector de ambitie om geluidhinder en de emissies
te reduceren. Echter, specifiek bij Aerial Work doen zich een aantal veelbelovende
technologische ontwikkelingen voor die sterk kunnen bijdragen aan de realisatie
van de ambitie voor minder uitstoot en geluidhinder. Zo biedt de inzet van
onbemande luchtvaarttuigen (UAS) een emissie- en geluidefficiënt alternatief
voor sommige vormen van Aerial Work waarbij nu nog grote bemande luchtvaarttuigen
worden gebruikt (denk hierbij aan de controlevluchten door de KLPD en RWS). 
 198
 
 Bent u van mening dat opleiding van piloten een voorwaarde
is voor een gezonde luchtvaartsector?
 
 
 Opleiding en training van piloten komen vooral een veilige luchtvaartsector
ten goede.
 199
 
 Hoe verhouden de rijksambities in de Luchtvaartnota
zich tot de ambitie om hinderbeperking van opleidingsvluchten te realiseren;
moet uit de Luchtvaartnota de ambitie gelezen worden om het aantal opleidingsvluchten
te reduceren?
 
 
 Met het oog op de veiligheid is het nodig dat aspirant-verkeersvliegers
met zware propellervliegtuigen leren vliegen. Deze vliegtuigen, maar ook het
grote aantal vliegtuigbewegingen en het repeterende karakter van de circuitvluchten,
veroorzaken een relatief grote geluidsbelasting.
 Het Rijk verkent op dit moment in samenwerking met provincies de meest
effectieve manier om hinderbeperking van General Aviation in het algemeen
en opleiding en trainingsvluchten in het bijzonder te realiseren. Bij de totstandkoming
van de maatregelen worden omwonenden zoveel mogelijk betrokken. Opties die
in ieder geval onderzocht worden zijn technische maatregelen aan vliegtuigen,
innovaties op het gebied van simulatoren en bewustwording bij piloten van
het effect van hun vlieggedrag op geluidhinder. Dit alles uiteraard met het
behoud van het huidige niveau van veiligheid.
 200
 
 Waarom blijft het van groot belang om te investeren
in de veiligheid van de sport- en recreatieluchtvaart; is het veiligheidsniveau
van de sport- en recreatieluchtvaart op dit moment onvoldoende, bijvoorbeeld
in vergelijking met andere landen?
 
 
 Voor alle luchtverkeersdeelnemers geldt de doelstelling te streven naar
een voortdurende verbetering van de veiligheid in de luchtvaart. Het is de
verantwoordelijkheid van de verkeersdeelnemer zorg te dragen voor een veilige
vluchtuitvoering en daarmee voor de veiligheid van zijn eventuele passagiers,
van omwonenden en van andere luchtverkeersdeelnemers. Dit vraagt ook van de
sport- en recreatieluchtvaart om voortdurend te investeren (in technische
voorzieningen zoals de transponderverplichting, in opleiding, in procedures,
e.d.) en het onderkennen en het gevolg geven aan die eigen verantwoordelijkheid
van personen maar ook van belangenorganisaties in de sport- en recreatie luchtvaart.
 In de periode 2000–2008 waren in Nederland elk jaar 10 tot 12 ongevallen
te betreuren in de sport- en recreatieluchtvaart (zweefvliegtuigen, Micro
Light Aircraft en hete luchtballonnen), met gemiddeld 2 dodelijke slachtoffers
per jaar. Dit beeld ten aanzien van de interne veiligheid is weliswaar vergelijkbaar
met de ons omringende landen, maar de inrichting en het gebruik van het Nederlandse
luchtruim vraagt om extra aandacht vanwege de drukte in het luchtruim en het
verschillend gebruik. De ministeries van VenW en Defensie geven voorlichting,
voeren thema-inspecties uit, draaien een vliegveiligheidcampagne en geven
publicaties uit. Ook wordt bijgedragen aan Europese programma’s, zoals
dat tegen het voorkomen van ongeautoriseerde kruisingen in gecontroleerd luchtruim «airspace
infringements», en wordt samengewerkt met de diverse belangenorganisaties
uit de sport- en recreatieve luchtvaart.
 201
 
 Heeft de transponderverplichting voor gemotoriseerd
klein luchtverkeer geleid tot een verbetering van het veiligheidsniveau of
juist tot een verslechtering ervan?
 
 
 De transponderverplichting voor gemotoriseerd klein luchtverkeer, die
sinds 2003 van kracht is (EU verplichting) en door de sector gesteund wordt,
heeft het veiligheidsniveau verbeterd. De transponder maakt het luchtvaartuig
zichtbaar voor het botsingsvermijdingssysteem ACAS in verkeersvliegtuigen,
op de boordradar in jachtvliegtuigen en op de radarschermen van luchtverkeersdienstverleners.
Hierdoor wordt de kans op een botsing van general aviation met verkeersvliegtuigen
of militair luchtverkeer verkleind en wordt de veiligheid in het luchtruim
groter.
 202
 
 Welke invloed hebben eisen die volgen uit Natura 2000
op het level playing field in de luchtvaartsector; welke extra eisen moet
Schiphol hierdoor hanteren en tot welke extra kosten leidt dat?
 
 
 De regelgeving rond Natura 2000 is op Europees niveau ontwikkeld en nationaal
geïmplementeerd. Alle lidstaten van de Europese Unie dienen zich dan
ook daaraan te houden. Tussen bestaande luchthavens kunnen verschillen ontstaan
ten gevolge van de Natura 2000 gebieden in de omgeving van luchthavens. Des
te dichter de gebieden bij de luchthaven liggen en des te meer Natura 2000
gebieden zich in de omgeving van de luchthaven bevinden, des te groter is
de kans dat er knelpunten kunnen ontstaan. De impact van vliegen boven natuurgebieden
behelst nog enkele onzekerheden. Voor grote delen van Nederland zijn er geen
knelpunten. Zoals in de voorhang van de aanwijzing voor Lelystad gemeld (brief
Tweede Kamer d.d. 29-6-2009, kenmerk VENW/DGLM-2009/2246) zijn deze knelpunten
daar mogelijk aan de orde.
 Rond Schiphol liggen de Natura 2000 gebieden op relatief grote afstand
van de luchthaven. Vanuit Natura 2000 volgen voor Schiphol geen extra randvoorwaarden
en zijn er derhalve geen extra kosten.
 203
 
 Waarom vraagt Schiphol de hogere tarieven – of
hogere tarieven met een andere systematiek – niet tot 7.00 uur, om ook
voor het uur tussen 6.00 en 7.00 uur een prikkel in te bouwen om luchtvaartmaatschappijen
ertoe aan te zetten om, indien mogelijk, een uur later te vliegen?
 
 
 Het uur tussen 6.00 – 7.00 is van belang voor de mainportfunctie
en netwerkkwaliteit op Schiphol. Deze zijn sterk afhankelijk van de transferpassagiers.
Daarvoor zijn meerdere pieken (blokken) verdeeld over de dag noodzakelijk,
om transferpassagiers een groot aantal overstapmogelijkheden te bieden binnen
een zo kort mogelijke overstaptijd.
 Het verhogen van de tarieven tijdens deze piekuren, zoals het uur tussen
6.00–7.00, zou de netwerkkwaliteit op Schiphol ernstig aantasten.
 De grote luchthavens in andere lidstaten kennen veelal ook een onderscheid
in de tarieven naar dag/nacht dat voor wat betreft het tarievenbeleid in de
periode 06–07 uur in grote lijnen dezelfde benadering te zien geeft
als Schiphol:
 • Londen Heathrow: tussen 06.00–7.00 uur gelden normale tarieven
 • Frankfurt kent een onderscheid tussen dagperiode van 06.00–21.59
uur en een nachtperiode (van 22.00–05.59 uur)
 • Parijs Charles de Gaulle maakt bij de landingsgelden een onderscheid
tussen de dagperiode (06.01–23.29) en nachtperiode (23.30–06.00)
 
 Het een uur later laten vliegen is dus met name voor het mainportgebonden
verkeer niet altijd mogelijk en wenselijk. Dit neemt niet weg dat er tussen
6.00 en 7.00 een inspanning wordt geleverd door de luchtvaartpartijen om zo
min mogelijk overlast te creëren voor de omwonenden. Op dit moment loopt
hiervoor tot oktober 2010 het experiment dat aan de Alderstafel
is afgesproken. Het experiment houdt in dat nachtelijke vertrek- en aankomstprocedures
in de vroege ochtend minimaal tot 6.30 uur worden gebruikt in plaats van tot
6.00. Dit experiment heeft positieve effecten op de slaapverstoring.
 Daarnaast is aan de Alderstafel een plafond afgesproken van 32 000
vliegtuigbewegingen voor de nacht. Deze cap beperkt dus ook het aantal vluchten
dat mogelijk is in de periode tussen 6.00 en 7.00 uur (vroege ochtend).
 204
 
 Is het kabinet het er mee eens dat er ook voor de luchtvaart
forse CO2-uitstootreductiedoelstellingen moeten worden vastgesteld?
 
 
 Het kabinet is van mening dat er in Kopenhagen voor de luchtvaart reductiedoelstellingen
dienen te worden afgesproken. Zie toelichting in antwoord op vraag 62 en 64.
 205
 
 Wat is de Nederlandse inzet met betrekking tot de luchtvaart
bij de VN-klimaattop in Kopenhagen, uitgaande van de stelling: «Het
kabinet zal zich er samen met de EU sterk voor maken dat er een doorbraak
naar een mondiaal systeem tot stand komt»; is het kabinet bijvoorbeeld
van mening dat de luchtvaart onder de klimaatdoelstellingen van Kopenhagen
moet gaan vallen?
 
 
 Het kabinet is van mening dat er in Kopenhagen voor de luchtvaart reductiedoelstellingen
dienen te worden afgesproken. Zie voor verdere toelichting het antwoord op
vraag 62 en 64.
 206
 
 Wat zou volgens u de doelstelling moeten zijn (%
emissiereductie ten opzichte van welk basisjaar) van het mondiale systeem
dat u bepleit om de luchtvaartemissies te beperken?
 
 
 Het kabinet gaat voor een ambitieuze reductiedoelstelling die de twee
graden Celsius doelstelling binnen bereik moet houden. Deze lijn is reeds
vastgelegd in conclusies van de Milieuraad. De concrete invulling hiervan
wordt momenteel in EU-kader voorbereid.
 207
 
 Wilt u in Kopenhagen alleen praten over een wereldwijd
open-ETS of zijn andere systemen, zoals een klimaatheffing op uitstoot/brandstof,
of een systeem dat in eerste instantie alleen geldt voor de Annex1 landen
wat u betreft ook opties?
 
 
 Een wereldwijd open-ETS heeft de voorkeur van de Nederlandse regering,
omdat dit het beste aansluit bij het proces dat in de EU in gang is gezet
.Maar ook andere maatregelen worden niet ten principale uitgesloten. Belangrijk
is dat een regeling ook belangrijke luchtvaartlanden omvat zoals India, China,
Brazilië, Maleisië en Singapore, die geen Annex-1 land zijn, maar
behoren tot de ontwikkelingslanden, de zogeheten niet-Annex-1 landen.
 208
 
 Wat bedoelt u met de stelling dat in 2010 tijdens de
37e Assembly van ICAO (International Civil Aviation Authority) «mogelijk
verdere stappen op dit terrein gezet kunnen worden afhankelijk van het resultaat
van de onderhandelingen in Kopenhagen»? 
 
 
 Indien er in Kopenhagen in UNFCCC verband reductiedoelstellingen worden
afgesproken, dan zouden op de ICAO-Assembly in 2010 afspraken gemaakt kunnen
worden over de wijze waarop deze doelstellingen feitelijk gerealiseerd zouden
kunnen worden.
 209
 
 Is het de inzet van het kabinet om in 2010 in ICAO-verband
een systeem uit te werken dat vanaf 2012 effectief wordt? Zo ja, welke
planning heeft het kabinet voor ogen en welke beslissingen moet daartoe in
Kopenhagen nog worden genomen?
 
 
 Met het oog op het in 2012 in werking treden van het Europese ETS en op
initiatieven elders in de wereld zou een vlotte uitwerking van in Kopenhagen
gemaakte afspraken zinvol zijn. Aandachtspunt hierbij is dat landen zoals
Rusland, China en de ontwikkelingslanden nog niet toe lijken aan het maken
van reductieafspraken voor de luchtvaart. In ieder geval is het noodzakelijk
dat er in Kopenhagen een beslissing over reductiedoelstellingen voor de luchtvaart
genomen wordt, inclusief tijdspad.
 De uitwerking van de maatregelen ter realisatie van deze doelstelling
zal door partijen moeten plaatsvinden in ICAO verband. De tijdsplanning is
ambitieus maar er is al veel voorbereidend werk en onderzoek binnen ICAO verricht
waarop voortgebouwd kan worden. Bovendien kan gebruik worden gemaakt van de
kennis en ervaring die binnen de EU is opgedaan met de aanpak van de emissies
veroorzaakt door de luchtvaart.
 210
 
 Op basis van welke wetenschappelijke gegevens verwacht
u dat na 2020 wel absolute reductie van de CO2-uitstoot mogelijk
is?
 
 
 Dit zou mogelijk kunnen worden door de inzet van duurzame biobrandstoffen.
Ook zal het effect van SES (efficiënter vliegen) hieraan bijdragen.
 211
 
 Op welke onderzoeken baseert u zich als u stelt dat
een duurzaam alternatief voor kerosine een strategische mogelijkheid tot emissiereductie
is en wordt daarbij ook rekening gehouden met de emissies tijdens de productie
van de brandstof en het ruimtebeslag van de productie?
 
 
 Het IATA 2008 report on alternative fuels concludeert dat vliegtuigbrandstof
van biomassa zonder zogenaamde «land use change» de grootste reductie
in levenscyclus broeikasgasemissies geeft. Tweede en derde generatie biomassa
(en duurzaam gegroeide biomassa) zoals algenbrandstof voldoen aan die criteria.
Het is eveneens van belang te realiseren dat bij het gebruik van alternatieve,
biomassa-kerosine er sprake is van een kort cyclische CO2-uitstoot
versus de lang cyclische CO2-emissies van fossiele kerosine.
 212
 
 Wat kunt u melden over de niet-CO2-gerelateerde
klimaateffecten van biobrandstoffen die worden gebruikt in straalmotoren?
 
 
 Naast de CO2-emissies stoot de luchtvaart ook NOx
en waterdamp uit. NOx leidt op hoogte tot ozonvorming. Ozon en
waterdamp in hogere luchtlagen leiden tot opwarming van de aarde. Hierdoor
is de bijdrage van de luchtvaart aan de klimaatverandering groter dan die
van CO2 alleen. Dit geldt in principe ook voor biobrandstoffen.
 213
 
 Bent u bereid om een duurzaamheidskader voor biobrandstoffen
voor gebruik in de luchtvaart op te stellen waarin rekening wordt gehouden met alle klimaateffecten?
 
 
 Een duurzaamheidskader voor biobrandstoffen is voor Europa geregeld in
de Richtlijn energie uit hernieuwbare bronnen (2009/28/EC) die verwijst naar
de gehele sector verkeer. Dit betekent dat de luchtvaart daar ook onder valt.
Indien biobrandstoffen worden geleverd aan de luchtvaart, moeten deze voldoen
aan de duurzaamheidseisen die in dezelfde richtlijn staan om mee te mogen
tellen bij het realiseren van de EU-verplichtingen hernieuwbare energie, die
geldt voor alle lidstaten.
 214
 
 Bent u bereid om onderzoek naar de klimaateffecten
van alternatieve (bio-)brandstoffen te financieren?
 
 
 Onderzoek naar de mogelijkheden van het gebruik van biobrandstoffen in
de transportsector (waaronder ook luchtvaart) en de effecten hiervan op het
klimaat worden opgepakt in het kader van Schoon en Zuinig. Eventuele financiering
van dit soort onderzoeken zal ook in dit kader beoordeeld worden.
 215
 
 Wat is de stand van zaken met betrekking tot de uitvoering
van de convenanten Hinderbeperkende maatregelen en Omgevingskwaliteit?
 
 
 Zoals in het Aldersadvies van 1 oktober is aangegeven, komt de Alderstafel
ten minste een maal per jaar bijeen. Bijgevoegd is de brief van de heer Alders
over voortgang Alderstafel Schiphol alsook de brief van de heer Alders over
het werkprogramma Schiphol en de regio waarin de voortgang over de uitvoering
van het convenant omgevingskwaliteit is opgenomen.
 216
 
 Op welke manier is de € 30 miljoen besteed
die beschikbaar is gesteld voor de bevordering van de kwaliteit van de leefomgeving
in de Schipholregio?
 
 
 De € 30 miljoen is nog niet besteed. Voor de besteding van dit
geld is op dit moment de Stichting Omgevingskwaliteit in oprichting. Deze
stichting zal conform de afspraken hierover in het convenant omgevingskwaliteit
het geld besteden aan zowel gebiedsgerichte projecten (hier is de bijdrage
van het Rijk voor bestemd) als schrijnende gevallen. De besteding vindt plaats
na beoordeling door een onafhankelijk bestuur.
 217
 
 Is het waar dat het uur van 6.00 tot 7.00 uur ’s
ochtends een van de kwetsbaarste uren van de nacht is voor slaapverstoring,
omdat mensen dan licht slapen?
 
 
 Slaapverstoring tussen 6 en 7 uur treedt eerder op dan bijvoorbeeld tussen
1 en 3 uur. Dit omdat zoals u al aangeeft de slaap tussen 6 en 7 lichter is
dan tussen bijvoorbeeld 2 en 4. Echter ook op andere tijdstippen, aan het
begin van de slaap (tussen 21 en 2 uur, afhankelijk van het tijdstip van naar
bed gaan) kan slaapverstoring optreden die door bepaalde mensen zeker zo hinderlijk
wordt ervaren als verstoring tussen 6 en 7 uur.
 218
 
 Welke acties hebt u ondernomen voor de uitvoering van
de motie op kamerstuk 29 665, nummer 131, over tariefdifferentiatie tussen
6.00 en 7.00 uur? 
 
 
 Waar in de luchtvaartnota gaat u in op deze tariefdifferentiatie
conform uw toezegging (Handelingen TK 57–4665, 19 februari 2009)?
 
 
 De tarieven zijn niet aangepast, wel is de hinder zoveel mogelijk beperkt,
zie antwoord op 203. En daar bovenop is aan de Alderstafel gekozen om de nachtcap
van 32 000 vliegtuigbewegingen tijdens de periode tot 7.00 uur vast te
stellen. Deze cap beperkt dus ook het aantal vluchten dat mogelijk is in de
periode tussen 6.00 en 7.00 uur (vroege ochtend).
 219
 
 Gelden tussen 6.00 en 7.00 uur hogere start- en landingstarieven
(tariefdifferentiatie)? Zo ja, hoeveel zijn die hoger dan overdag?
 
 
 Nee, zie antwoord op 203 en 218.
 220
 
 Hoe heeft u gevolg gegeven aan uw toezegging (Handelingen
6–364 d.d. 27 september 2007) naar aanleiding van de motie van
Cramer c.s. op kamerstuk 30 452, nummer 30 over nachtsluiting op regionale
luchthavens?
 
 
 Zoals in de Luchtvaartnota aangegeven vereist besluitvorming over openingstijden
maatwerk, waarbij de belangen van zowel netwerkontwikkeling als regionaal
ruimtelijk-economische ontwikkeling worden afgewogen.
 Realiteit is dat er inmiddels ook een Aldersadvies ligt waarin voor Lelystad
en Eindhoven openingstijden worden voorgesteld tussen 06.00 en 24.00 uur.
Aangezien het kabinet er aan hecht om het Aldersadvies als totaalpakket intact
te laten, wil ik de heer Alders allereerst de ruimte geven om in gesprek te
gaan met de regio’s Eindhoven en Lelystad en met voorstellen hiervoor
te komen. Op de uitkomst wil ik niet vooruitlopen.
 221
 
 Is inmiddels duidelijk of bij de diverse voor uitplaatsing
beoogde regionale luchthavens uitgegaan wordt van nachtsluiting van 23.00
tot 7.00 uur voor structureel vliegverkeer?
 
 
 Op dit moment zijn de besprekingen van de heer Alders in Eindhoven en
Lelystad nog in volle gang. Het is dus nog te vroeg om deze vraag te kunnen
beantwoorden, hiervoor is het nodig om het advies af te wachten. 
 222
 
 Wat is de opvatting van de milieu- en bewonersorganisaties
bij elk van die luchthavens over eventuele uitplaatsing van vliegtuigbewegingen
in relatie tot geluidhinder?
 
 
 Voor de luchthavens waar uitplaatsing aan de orde is, Eindhoven en Lelystad,
wordt onder leiding van de heer Alders een proces doorlopen om hier nadere
afspraken over te maken. De bewoners en milieuorganisaties hebben hierin een
plaats aan de tafels.
 223
 
 Bent u van mening dat de belangen van omwonenden niet
in deze afweging bij besluitvorming over openingstijden hoeven worden meegenomen,
gezien de stelling op pagina 67 van de Luchtvaartnota dat besluitvorming over
openingstijden maatwerk vereist «waarbij zowel de belangen van netwerkontwikkeling
als regionaal ruimtelijk-economische ontwikkeling worden afgewogen.»? 
 
 
 Gelet op mijn inzet op de Alderstafel en de afvaardiging aan diezelfde
tafel vind ik het belangrijk om het belang en de mening van de omwonenden
mee te nemen. De mening van omwonenden is van belang voor het draagvlak van
het advies van de heer Alders. Dat geldt net zo zeer voor de belangen van
de netwerkontwikkeling als de regionaal-economische ontwikkeling.
 224
 
 Welke actie heeft u ondernomen op de motie Cramer-Tang
op kamerstuk 29 665, nummer 125 over het geven van inzicht en zekerheid
aan de bevolking in de geluidsbelasting in hun woonwijk?
 
 
 De actie is opgenomen in de uitwerking van het nieuwe normen- en handhavingsstelsel.
Ik heb de voorzitter van de Alderstafel geïnformeerd over deze motie
en andere moties en toezeggingen die zijn gedaan in het debat over de uitwerking
van het Aldersadvies. Zie verder het antwoord op vraag 231.
 225
 
 Heeft u als selectiviteitsoptie een verbod op binnenlandse
vluchten en een verbod op vluchten op regionale luchthavens tussen 23.00 en
07.00 overwogen?
 
 
 Binnenlandse vluchten met civiele luchtvaart komen op dit moment niet
of sporadisch voor.
 Er is geen algemene regelgeving voor de openingstijden van regionale luchthavens
omdat dit in de ogen van het kabinet maatwerk vereist. De openingstijden zijn
geregeld in de separate aanwijzingen voor de luchthavens. Bij besluitvorming
over een dergelijke aanwijzing wordt een afweging gemaakt tussen de verschillende
belangen en wordt een procedure met inspraak doorlopen. In de praktijk zijn
de regionale luchthavens nu ’s nachts gesloten. Voor Rotterdam Airport
geldt dat hier alleen in uitzonderingssituaties ’s nachts gebruik van
kan worden gemaakt.
 226
 
 Bent u van mening dat goedkope vluchten, waarvoor low-cost
luchtvaartmaatschappijen per dag zo vaak mogelijk op en neer vliegen, wat
leidt tot vertrek in de zeer vroege ochtenduren en aankomst na middernacht,
belangrijker zijn dan de nachtrust van omwonenden van vliegvelden? Zo nee,
heeft u overwogen een achturige nachtsluiting verplicht te stellen voor de
regionale luchthavens?
 
 
 Zoals gezegd bij antwoord op vraag 225 moet per aanwijzing een belangenafweging
worden gemaakt. En zie voor de luchthaven Eindhoven het antwoord op vraag
223.
 227
 
 Is het mogelijk om in de verdragen die regelen dat
er voor vliegvelden net over de grens over Nederlands grondgebied geland en
gestart mag worden, een achturige nachtsluiting van het luchtruim op te nemen?
Zo ja, bent u bereid daarover met onze buurlanden in overleg te treden?
 
 
 Aangezien er voor Nederlandse regionale luchthavens geen algemene regelgeving
geldt die een nachtsluiting voorschrijft, ligt het niet voor de hand dat het
kabinet hier met buurlanden afspraken over zou maken aangaande luchthavens
binnen hun territorium. Voor dergelijke luchthavens gelden de specifieke nachtregimes
van het desbetreffende land en regio. 
 228
 
 Wat is het doel van een onderzoek naar het opheffen
van het onderscheid tussen binnen- en buitengebied; overweegt u om een groter
aantal zwaar geluidsbelaste woningen te accepteren dan nu als norm geldt?
 
 
 Doel van het onderzoek is de invoering van het 50/50-beginsel te kunnen
effectueren na 2020 (zie ook het antwoord op vraag 55). Zowel in het Aldersadvies
als door het PBL is geconstateerd dat het huidige onderscheid tussen binnen-
en buitengebied het steeds moeilijker maakt om maatregelen te nemen waarvan
de totale groep gehinderden zou kunnen profiteren. Reden hiervoor is dat het
criterium voor het binnengebied het meest knellend is. In de Luchtvaartnota
is een aantal mogelijkheden genoemd die onderzocht kunnen worden. Dit onderzoek
moet nog starten. Op basis van de resultaten zal het kabinet te zijner tijd
komen met een voorstel. Ook kunnen anderen nog met relevante opties komen
die een oplossing zouden kunnen bieden voor het door de heer Alders gesignaleerde
probleem ten aanzien van het 50/50-systeem.
 229
 
 Waarom richt u het onderzoek op verlaging van het aantal
ernstig gehinderden in het buitengebied niet, binnen de randvoorwaarde van
het huidig aantal zwaar belaste woningen, puur op moderne operationele maatregelen
en de mogelijkheden die ontstaan als op termijn alleen stille vliegtuigen
met zeer moderne navigatie worden toegestaan?
 
 
 Zie het antwoord op vraag 228. Op basis van de huidige kennis van zaken
is er geen reden om aan te nemen dat met operationele maatregelen en stille
vliegtuigen vanaf 2020 een substantiële verlaging van het aantal
ernstig gehinderden mogelijk is binnen de randvoorwaarde van het huidig aantal
zwaar belaste woningen.
 230
 
 Waarom trekt u niet de conclusie dat uitplaatsing van
vliegtuigbewegingen naar regionale luchthavens niet wenselijk is, als de prognose
voor 2020 als gevolg van de recessie en de minder gunstige factoren voor het
luchtvaartvolume voor Schiphol zoals hoge olieprijzen, aanzienlijk onder de
580 000 vliegtuigbewegingen uitkomt?
 
 
 Ik ben mij bewust van de huidige terugval in de marktvraag. Echter, tijdige
voorbereiding van projecten blijft noodzakelijk. Zie verder het antwoord op
vraag 136.
 231
 
 Bestaat nog steeds de intentie om na 2011 de lokale
geluidsnormen in de woonwijken die de geluidskwaliteit voor de toekomst kunnen
garanderen, te schrappen, terwijl de onzekerheid voor de bewoners in allerlei
woonwijken over de toekomstige geluidsbelasting daardoor toeneemt?
 
 
 In het voorgenomen nieuwe stelsel speelt het geluid in lokale punten (zoals
de handhavingspunten in het huidige stelsel) geen formele rol meer. De verdeling
van geluid wordt in het nieuwe stelsel geregeld door het handhaven op in weten
regelgeving vastgelegde regels voor het baan- en routegebruik in combinatie
met een cap op het aantal vliegtuigbewegingen en aantalsnormen, afgeleid van
de criteria van gelijkwaardigheid. Dit nieuwe stelsel, gebaseerd op strikt
geluidspreferentiel vliegen, is erop gericht om de totale hoeveelheid hinder
te verminderen ten opzichte van de huidige situatie.
 Wel is afgesproken, conform het verzoek van uw Kamer in de motie Cramer
Tang 29 665, nr. 125, dat de lokale geluidblootstelling (in de vorm van
de geluidbelasting Lden en piekniveaus van afzonderlijke vliegtuigen) in beeld wordt gebracht. Dit gebeurt als prognose in het jaarlijks
in te dienen Operationeel Plan van de luchtvaartpartijen, met de na afloop
van elk gebruiksjaar uit te voeren evaluatie van de werkelijk opgetreden geluidbelasting
en met behulp van geluidmetingen met het NOMOS-meetnet. Op deze wijze worden
bewoners vooraf en achteraf geïnformeerd over de lokale geluidsbelasting.
 232
 
 Wat gaat u doen om de handhaafbaarheid van de regels
in het nieuwe geluidsnormenstelsel Vliegen Volgens Afspraak (VVA), dat een
ingewikkeld complex van regels blijkt te zijn met tal van uitzonderingen,
op hetzelfde niveau te brengen als bij de normen in de handhavingspunten in
het huidige stelsel?
 
 
 De regels worden momenteel nog uitgewerkt. De handhaafbaarheid van de
regels is hierbij een belangrijke randvoorwaarde, evenals de operationele
uitvoerbaarheid en de rechtsbescherming. Ik verwacht dit najaar het voorstel
voor de regels in de experimenteerregeling aan te bieden.
 233
 
 Welke handhavingspunten in het huidige geluidsnormenstelsel
gaven – en geven vermoedelijk nog steeds – aanleiding voor perverse
effecten door de ligging van die punten in het landelijk gebied?
 
 
 De «perverse effecten» zijn samengevat als volgt. Als een
grenswaarde in een handhavingspunt bij een «geluidpreferente»
baan met weinig dichte woonbebouwing in de omgeving van die baan (bijvoorbeeld
Polderbaan en Kaagbaan) bijna volgevlogen is, wordt het verkeer zo gestuurd
dat deze baan minder wordt gebruikt dan technisch mogelijk is, om zo een daadwerkelijke
overschrijding van die grenswaarde te voorkomen. De consequentie is dat een
baan (Aalsmeerbaan in dit geval) die meer hinder geeft, meer (dan nodig) wordt
ingezet. Een voorbeeld hiervan is de inzet van de Aalsmeerbaan in de periode
van 13 augustus tot 31 oktober 2007 om de Kaagbaan te ontlasten.
Dit heeft tot zeer veel onrust in de omgeving geleid en is aan de Alderstafel
getypeerd als «pervers effect» van het huidige stelsel.
 Het voorstel voor een nieuw stelsel kent dit nadeel overigens niet omdat
het uitgaat van het inzetten van die baan die de minste hinder geeft gegeven
het weer.
 234
 
 Wordt onderzoek gedaan naar de locatie van locale normen
waarmee de perverse effecten worden voorkomen?
 
 
 Nee, daarmee kunnen de «perverse effecten» niet worden voorkomen,
zie ook het antwoord op vraag 233.
 235
 
 Bent u bereid bovenbedoelde handhavingspunten in het
huidige geluidsnormenstelsel te verschuiven naar woonkernen en woonwijken –
met aanpassing van de grenswaarde aan de locatie – zodat tijdens het
experiment de komende jaren met beide normenstelsels naast elkaar de perverse
effecten achterwege kunnen blijven?
 
 
 Nee, zie ook de antwoorden op vragen 233 en 234. Het sturingsprincipe
voor het gebruik van de luchthaven van het huidige stelsel (via de handhavingspunten)
is een geheel andere dan in het nieuwe stelsel (met regels voor strikt geluidspreferent
baangebruik). Deze stelsels kunnen niet naast elkaar fungeren. Bij de uitwerking
van het experiment met het nieuwe normenstelsel wordt bijzondere aandacht
geschonken aan het voorkomen van een dergelijk conflict ten gevolge
van stuurmaatregelen door de luchtvaartsector.
 236
 
 Wordt nog onderzoek gedaan naar behoud van een stelsel
van locale grenswaarden met de kwaliteit van ijkpunt om daarmee het probleem
van juridisering te ondervangen?
 
 
 Nee, conform het kabinetsstandpunt over het Aldersadvies worden nu de
door de Alderstafel vastgestelde contouren van een stelsel uitgewerkt dat
gebaseerd is op regels voor strikt geluidspreferent baangebruik.
 237
 
 Waarom is het advies van prof. Michiels (Universiteit
Tilburg) over het nieuwe normen- en handhavingstelsel voor Schiphol, dat in
de Alderstafel aan de orde is geweest, bestempeld als «vertrouwelijk»?
 
 
 Het rapport is niet als vertrouwelijk bestempeld. Wel is het advies één
van de producten waarover afspraken zijn gemaakt in het Aldersakkoord en betreft
het een voorlopig advies voor de verdere uitwerking. Een definitief advies
wordt uitgebracht als het voorstel voor de regels gereed is. Normaliter worden
adviezen en onderzoeksresultaten pas naar buiten gebracht nadat het eindproduct,
in dit geval de experimenteerregeling voor het nieuwe stelsel, aan de Alderstafel
is besproken en akkoord bevonden.
 238
 
 Bent u bereid het advies van prof. Michiels naar de
Kamer te sturen, zodat alle betrokken er kennis van kunnen nemen om zo hun
eigen mening te kunnen vormen?
 
 
 Ja, het rapport is als bijlage toegevoegd.
 239
 
 Bij welke onafhankelijke deskundige zult u advies inwinnen
over de gelijkwaardigheid van de rechtsbescherming van het nieuwe en het oude
geluidsnormenstelsel?
 
 
 Advies hierover is aangevraagd bij prof. Michiels (Universiteit Tilburg).
Zie ook de vragen 237 en 238.
 240
 
 Geeft de tabel op pagina 102 over de luchtvaartveiligheid
de ICAO-ranking aan?
 
 
 De tabel op pagina 102 geeft inderdaad de score van de ICAO audits aan.
Dit is echter de score van het moment van opstellen van de Luchtvaartnota,
gebaseerd op de rapporten van 82 van de ongeveer 190 lidstaten van ICAO. In
de loop van de komende jaren zullen meer rapporten beschikbaar komen en zal
deze tabel veranderen. Zo zijn onlangs de rapporten van Frankrijk, Polen en
Oostenrijk beschikbaar gekomen, met een score van resp. 9,5 en 8,8 en 7,6.
Daardoor eindigt Frankrijk voor Nederland en komt Polen net na Nederland.
 241
 
 Wat wordt concreet bedoeld met de opmerking dat vasthouden
en verbeteren van het huidige niveau van veiligheid continue bijstelling en
investering in de veiligheidssystemen vergt; wie stelt er bij, wie moet er
investeren en wie eist deze verbeteringen? 
 
 
 Het luchtvaartproces en de verschillende onderdelen van dit proces veranderen
en ontwikkelen zich voortdurend: procedureel, technologisch, organisatorisch,
infrastructureel, etc. Veranderingen en ontwikkelingen die mogelijk worden
gemaakt door nieuwe technieken of noodzakelijk zijn op basis van nieuwe inzichten
uit onderzoek en/of ongevalanalyse.
 Alle betrokkenen dienen vanuit hun eigen verantwoordelijkheid in te spelen
op deze ontwikkelingen en zorg te dragen dat hierbij voldaan wordt aan het
streven naar een voortdurende verbetering. De overheid is verantwoordelijk
voor het adequaat en actueel houden van de wettelijke kaders (internationaal
en nationaal) en voor het toezicht op de naleving hiervan. De sectorpartijen
zijn verantwoordelijk voor de uitvoering en de realisatie van de permanente
verbetering van de veiligheid in het luchtvaartproces.
 242
 
 Klopt het dat uit de verschuiving van reactief naar
proactief onderzoek volgt dat er in de toekomst minder onderzoek naar incidenten
en ongevallen zal worden gedaan?
 
 
 Het rapporteren, verwerken en analyseren van (kleine) incidenten en voorvallen
vormt de basis van het veiligheidsmanagement, zoals mondiaal in de luchtvaart
overeengekomen in ICAO-verband (Verdrag van Chicago). Door voortdurend te
leren van deze incidenten en voorvallen en door op basis van deze inzichten
de veiligheidssystemen in de luchtvaart robuuster te maken, wordt de kans
op ongevallen verkleind.
 Naast het proactief onderzoek blijft het onderzoeken van incidenten en
ongevallen van belang om de veiligheid permanent te kunnen blijven verbeteren.
Het onderzoeken van ernstige incidenten en ongevallen is wettelijk vastgelegd.
 243
 
 Hoe verhoudt de doelstelling «level playing field»
zich met de unieke Nederlandse situatie met betrekking tot externe veiligheid?
 
 
 Nederland is zowel Europees als wereldwijd gezien één van
de weinige landen waar het externe veiligheidsbeleid via wettelijke veiligheidszones
is vastgelegd. Andere landen houden wel rekening met externe veiligheidsrisico’s,
maar hanteren daarbij geen wettelijke veiligheidszones.
 Het beleid kent twee aspecten:
 1. het stellen van zones met een verhoogd (plaatsgebonden) risico. Waarbinnen
beperkingen gelden. Deze zijn voor Schiphol vastgelegd in het Luchthavenindelingbesluit
Schiphol;
 2. het begrenzen van het totale risico veroorzaakt door het luchtverkeer
van de luchthaven. De norm voor het «totaal risicogewicht» (TRG)
voor Schiphol is vastgelegd in het LVB Schiphol.
 Het eerste betreft ruimtelijk ordeningsbeleid en heeft geen effect op
het level playing field van de luchthaven. Het tweede (TRG) kan een beperking
van het vliegverkeer betekenen en in die zin het level playing field aantasten.
Echter in de praktijk blijft de sector binnen deze normen.
 244
 
 Wat is uw visie op een acceptabel en concurrerend kostenniveau
in relatie tot een aanvaardbaar security niveau?
 
 
 Ten aanzien van het security-niveau is het van belang te voldoen aan de
minimale wettelijke vereisten en te opereren binnen de daarvoor gegeven (wettelijke)
kaders, zowel nationaal als Europees/mondiaal. Verder vindt het kabinet het
essentieel om binnen deze kaders kostenefficiënt te opereren, zonder
daarbij afbreuk te doen aan de huidige kwaliteit van de beveiliging op de
luchthavens. In relatie tot een aanvaardbaar security-niveau
is het ook zaak een concurrerend kostenniveau te bereiken en te handhaven,
met een optimale prijs/kwaliteit-verhouding. Voor wat betreft Schiphol gaat
het er bovendien om dat de «aeronautical costs» (luchthavengelden,
overheidsheffingen, heffing verkeersbegeleiding) en de kwaliteit van de dienstverlening
niet uit de pas lopen met de andere grote Europese hubluchthavens.
 245
 
 Is er een tekort aan technisch personeel in de luchtvaart,
nu of voorzien voor de toekomst?
 
 
 De luchtvaartsector heeft structurele behoefte aan gekwalificeerd personeel.
Hiervoor is onder meer het initiatief DAMRA opgezet voor technisch personeel.
Goede scholing die aansluit op de werkzaamheden in de luchtvaartsector verdient
blijvend de aandacht. De vraag naar technisch personeel zal na het herstel
van de economische crisis weer groter worden. Maatregelen om mensen te stimuleren
in de luchtvaart te gaan werken zullen echter pas na jaren effect hebben (als
gevolg van langdurige opleidingen en noodzakelijke ervaring).
 246
 
 Acht u de Lelystad Airport Academy, waar studenten
op MBO- en HBO-niveau onderwijs en training krijgen in luchtvaartgerelateerde
technische en dienstverlenende vakken, een initiatief dat in het kader van
de Luchtvaartnota steun verdient?
 
 
 In de luchtvaartnota heeft het kabinet aangegeven voorstander te zijn
van verbindingen tussen de luchthavenontwikkeling en de ruimtelijk-economische
ontwikkeling van de regio. Een initiatief als de Lelystad Airport Academy
is hier een goed voorbeeld van.
 247
 
 Welk probleem ligt ten grondslag aan het feit dat het
kabinet het nodig vindt om een actievere rol te gaan spelen in de luchtvaart?
 
 
 Ten aanzien van de besturing van luchtvaartpartijen is in het verleden
gekozen voor een sturing op afstand: het Rijk stelde de randvoorwaarden, waarbinnen
de markt opereerde en waarbinnen de luchtvaartpartijen er met elkaar uit moesten
zien te komen. Door deze rol van het Rijk ontstond er ruimte waarbinnen partijen
zich óók primair konden richten op hun eigen (organisatorische)
belang en waarbij gezamenlijke doelen niet altijd vanuit het maatschappelijk
belang benaderd werden (piekvervuiling, etc.).
 De in de luchtvaartnota geformuleerde doelstelling (optimale netwerkkwaliteit
in combinatie met een concurrerende en duurzame luchtvaart) geeft uitdrukking
aan een maatschappelijk belang dat voor de samenleving als geheel gewenst
is. Nederland als geheel heeft namelijk behoefte aan een goede internationale
bereikbaarheid die concurrerend en duurzaam is.
 Uiteraard zijn het de luchtvaartpartijen die primair de netwerkkwaliteit
bepalen. Het Rijk is beleidsverantwoordelijk op dit terrein.
 Alleen indien extra betrokkenheid van het Rijk nodig is om de maatschappelijke
doelen te behalen zal het Rijk deze inspanning plegen. Dit betekent dat zolang
de (gezamenlijke) inzet van de luchtvaartpartijen past binnen de beleidskaders
en gericht is op de gestelde maatschappelijke doelen zij ook geen (overdreven) «bemoeienis»
van het Rijk hoeven te verwachten.
 De strategie die de nieuwe president-directeur van Schiphol onlangs heeft
gelanceerd is een goede aanzet voor de invulling van de maatschappelijke doelen.
 Het Rijk vindt het van belang dat het bereiken van de beleidsdoelen op
het Schiphol-dossier een samenspel tussen vele partijen vergt en dat dit in
de governance erkend wordt. De onzekerheden ten aanzien van de
toekomstontwikkelingen, het jarenlange wantrouwen tussen belanghebbenden en
de ambitieuze doelstellingen vragen om een overheid die ook, wanneer nodig,
initiatief neemt in het ingewikkelde krachtenveld. Bijvoorbeeld door partijen
onder leiding van de heer Alders te laten spreken over de toekomst van Schiphol
en haar omgeving of door partijen bij elkaar te brengen om nu eens echt gezamenlijk
tot een innovatieagenda te komen. Die initiërende rol neemt het Rijk
steeds vaker, en kan het Rijk ook steeds vaker nemen omdat partijen in het
veld vervolgens de bereidheid tonen om er – met respect voor elkaars
rol en verantwoordelijkheden – met elkaar uit te komen.
 Dit samenspel kent grenzen. Ieder houdt zijn eigen rol en verantwoordelijkheden.
Het Rijk is wet- en regelgever, beleidsbepaler, toezichthouder en aandeelhouder,
maar nadrukkelijk geen verkeersleider, luchthavenbedrijf of luchtvaartmaatschappij.
 248
 
 Hoe ontwikkelt zich de rol van de overheid in de luchtvaart
in de rest van Europa en de wereld?
 
 
 Er is geen sprake van een eenduidige ontwikkeling. Er zijn verschillende
trends. In veel landen (maar niet overal) treedt de overheid terug uit luchtvaartmaatschappijen,
maar blijft er nog wel een band met nationaliteit. Voor wat betreft luchthavens
is er een gemengd beeld. Er zijn puur private luchthavens, waarbij overheden
meer of minder strenge regelgeving hebben ingevoerd om publieke belangen te
borgen. In veel gevallen zijn luchthavens volledig publiek, veelal met lokale
belangen en soms een deel staatsbelang. Overheidsbetrokkenheid is soms noodzakelijk,
afhankelijk van positie, markt en winstgevendheid van de luchthavens.
 Verkeersleiding wordt veelal uitgevoerd door organisaties, met de centrale
overheid op afstand, maar er zijn ook pure overheidsinstellingen, zoals in
Frankrijk.
 In zijn algemeenheid kan men stellen dat de overheid meer op afstand komt
te staan van de luchtvaartsector, maar deze nog allerminst loslaat.
 249
 
 Waaruit bestaat de genoemde verandering van beleid
ten aanzien van de rol van het Rijk in de luchtvaart en hoe gaat deze verandering
zich concreet manifesteren?
 
 
 Zie antwoord op vraag 247.
 250
 
 Als er afgestapt wordt van «besturen op afstand»,
betekent dit dan dat er minder afstand komt, dus dat het ministerie van VenW
zich meer gaat bezig houden met de gang van zaken in de luchtvaartsector,
of wordt bedoeld dat de luchtvaartpartijen (nog) meer invloed krijgen op de
gang van zaken bij het ministerie?
 
 
 Nee, geen van beide is bedoeld. Iedereen behoudt in principe zijn eigen
bevoegdheden en verantwoordelijkheden. Zie het antwoord op vraag 247.
 251
 
 Moet de Luchtvaartnota zo gelezen worden dat hierin
het voornemen wordt geuit om de formele sturingsinstrumenten voor het Rijk
uit te breiden? Zo ja, op welke wijze zal dit voornemen worden geconcretiseerd?
 
 
 Nee, zo moet de luchtvaartnota niet worden gelezen. De filosofie van aansturen
heb ik beschreven in antwoord op vraag 247. Of het huidig instrumentarium
hiervoor het beste is toegerust of dat er betere prikkels kunnen
worden ingebouwd maakt onderdeel uit van de beleidsanalyse die in de luchtvaartnota
wordt aangekondigd.
 252
 
 Kan het kabinet binnen een samenwerkingsmodel nog wel
de eigen eindverantwoordelijkheid voor het luchtvaartbeleid en de daarbij
behorende maatschappelijke en politieke doelstellingen waarmaken; leidt een
samenwerkingsmodel niet tot vaagheid en onduidelijkheid over politieke verantwoordelijkheden
en bieden wettelijke regimes niet veel meer garantie op het bereiken van doelstellingen
op onder andere het gebied van klimaat?
 
 
 In de optiek van het kabinet houdt iedere partij zijn eigen rol en verantwoordelijkheden.
Het Rijk is wet- en regelgever, beleidsbepaler, toezichthouder en aandeelhouder,
maar nadrukkelijk geen verkeersleider, luchthavenbedrijf of luchtvaartmaatschappij.
 253
 
 Gaat het Rijk zich als «samenwerkingspartner»
ook mengen in het ondernemen, terwijl het Rijk ook al aandeelhouder en toezichthouder
is? Zo ja, welke ruimte krijgen luchthavens dan nog om eigen initiatieven
te ontplooien?
 
 
 De rol van het Rijk als samenwerkingspartner is geen afzonderlijke rol,
maar een invulling van de verschillende rollen van het rijk, zoals ook is
aangegeven in het antwoord op vraag 247. Het Rijk is niet voornemens zich
te mengen in het ondernemen.
 254
 
 Wat is de reactie van de geconsolideerde marktpartijen
op de nieuwe sturingsfilosofie die het Rijk beoogt?
 
 
 De luchtvaartnota als geheel is met deze partijen afgestemd. Bij de verdere
uitwerking van de sturingsfilosofie van het Rijk zal opnieuw afstemming met
de genoemde partijen plaatsvinden. Maar voor een groot deel zal gelden dat
dit herkenbaar is aangezien het Rijk de afgelopen periode in toenemende mate
zichtbaar is geworden.
 255
 
 Is de nieuwe sturingsfilosofie niet eerder een beschrijving
van de al bestaande werkelijkheid, waarin de echte expertise vooral bij de
Luchtverkeersleiding Nederland, Schiphol en de luchtvaartmaatschappijen zit,
en het ministerie van Verkeer en Waterstaat vooral een faciliterende rol speelt
op het gebied van wet- en regelgeving; de feitelijke huidige positie van het
departement is nu toch ook al die van een «samenwerkingspartner»?
 
 
 De sturingsfilosofie is inderdaad deels een beschrijving van de bestaande
werkelijkheid. Het kabinet heeft geconstateerd dat het in gang zetten van
processen als de Alderstafel tot goede gezamenlijke resultaten kan leiden
en wil dergelijke instrumenten ook in de toekomst gerichter inzetten.
 256
 
 Ziet u naast een actievere overheidsrol ook andere
alternatieven voor de rol van de overheid, zoals vertrouwen en sturing op
afstand?
 
 
 Deze rollen sluiten elkaar in mijn beleving niet uit. Hoe actief de overheid
zich opstelt hangt samen met de wijze waarop de luchtvaartpartijen zich opstellen,
zie ook het antwoord op vraag 247. 
 257
 
 Ziet u milieuorganisaties als relevante stakeholders
in de luchtvaart? Zo ja, welke rol ziet u voor hen weggelegd in het besturingsmodel?
Zo nee, waarom niet?
 
 
 Milieuorganisaties zijn maatschappelijke organisaties die een belang behartigen
dat in het luchtvaartbeleid tot uitdrukking moet komen. Het milieubelang wordt
bij ieder besluit afgewogen ten opzichte van onder meer economische belangen
en veiligheid. Dit is de reden dat het Rijk veelvuldig in overleg is met milieuorganisaties
en deze organisaties betrokken zijn in de besluitvorming. In het besturingsmodel
hebben ze echter geen directe rol, omdat het besturingsmodel zich richt op
de luchtvaartpartijen en de milieuorganisaties daar niet toe behoren.
 258
 
 Waaraan moet concreet gedacht worden bij prestatiesturing
en effectievere prikkels in de regelgeving?
 
 
 Prestatiesturing en het inbouwen van effectieve prikkels in regelgeving
zijn instrumenten, die het Rijk kan inzetten om het in het antwoord op vraag
247 beschreven doel te bereiken.
 Prestatiesturing moet aansluiten op het maatschappelijk doel en daarmee
dus op de luchtvaartketen als geheel. Vervolgens moet dit doorvertaald worden
naar de individuele partijen daarbinnen, in elk geval de NV Luchthaven Schiphol
en de LVNL. Voor de LVNL heeft prestatiesturing bijvoorbeeld betrekking op
de dienstverlening van de LVNL aan het luchtverkeer van, naar en op Schiphol
(en later de luchthavens van nationale betekenis).
 Een voorbeeld van een effectieve prikkel is het introduceren van een nieuw
normen- en handhavingsstelsel voor Schiphol, dat geënt is op het 50/50
beginsel. De prikkel stimuleert de hinderbeperking door deze te belonen met
een mogelijke (duurzame) groei van het luchtverkeer.
 259
 
 Wat is er nieuw aan besturen door middel van convenanten?
 
 
 Convenanten worden op meerdere beleidsterreinen ingezet en zijn geen nieuw
instrument. Convenanten zijn effectief gebleken voor het vastleggen van uit
te voeren acties die een onderlinge samenhang hebben en bij verschillende
partijen moeten worden belegd. Het convenant Hinderbeperkende maatregelen
is hiervan een goed voorbeeld.
 In de Luchtvaartnota is dit eruit gelicht omdat convenanten anders zijn
dan het opleggen van wet- en regelgeving.
 260
 
 Wat is de huidige stand van zaken met betrekking tot
de regionale akkoorden bij vliegvelden Lelystad en Eindhoven?
 
 
 De regionale Alderstafels zijn nog gaande. De heer Alders is verzocht
om op basis van het overleg met de regionale stakeholders te adviseren over
de ontwikkeling van de beide luchthavens. Wanneer de adviezen beschikbaar
zijn, wordt u hierover geïnformeerd.
 261
 
 Is het waar dat er bij de Alderstafels Eindhoven en
Lelystad sprake is van verschillen in aanpak en dat bij Eindhoven meer de
lokale ruimtelijk-economische situatie als uitgangspunt geldt, en bij Lelystad
meer de 35 000 vliegtuigbewegingen per jaar die vanaf Schiphol uitgeplaatst
moeten worden? 
 
 
 De heer Alders heeft mij na de startbijeenkomst van de beide Alderstafels
geïnformeerd over zijn aanpak. Op hoofdlijnen komt deze overeen. In beide
gevallen wordt gewerkt vanuit een ruimtelijk-economische visie naar een bijbehorende
business case en vervolgens worden daarvan de effecten op de omgeving (in
termen van hinderbeperking, milieu en veiligheid) in kaart gebracht.
 Beide regio’s kennen echter een eigen ruimtelijk-economische ontwikkeling
die wellicht tot andere accenten kan leiden. Zo is reeds in het advies van
de Alderstafel Schiphol geconstateerd dat Eindhoven een eigen interessante
catchment area heeft, terwijl bij Lelystad de nabijheid van Schiphol een cruciaal
element is.
 262
 
 Hoe verhoudt de Alderstafel Eindhoven zich tot de Luchtvaartnota;
laat de nota de onderhandelende partijen voldoende ruimte om tot een goed
overlegresultaat te komen en is er in de Luchtvaartnota rekening mee gehouden
dat de uitkomsten van de Alderstafel Eindhoven een plek in de nota moeten
krijgen?
 
 
 In de Luchtvaartnota heeft het kabinet zijn voornemen geuit om bij de
invulling aan de nationale capaciteitsvraag in eerste instantie te denken
aan de regionale luchthavens Eindhoven en Lelystad. De heer Alders is gevraagd
te adviseren over de wijze waarop samen met de regio’s invulling gegeven
kan worden aan het accommoderen van de nationale capaciteitsvraag en de steun
die daarvoor te vinden is in de regio. Naar aanleiding van de startbijeenkomst
heeft de heer Alders gemeld dat de regio bereid is hier open het gesprek over
aan te gaan. Ik wacht het resultaat daarvan af.
 263
 
 Wat bedoelt de heer Alders wanneer hij, in zijn brief
aan onder andere u zelf d.d. 27 maart 2009, stelt, dat de twee fasen
die bij de Alderstafel Eindhoven worden doorlopen parallel aan elkaar gestart
worden?
 
 
 Tegelijkertijd met het werken aan de ruimtelijk-economische visie en het
opstellen van de business case, wordt reeds met de participanten gesproken
over op welke effecten deze business case straks beoordeeld gaat worden en
welke diepgang dit onderzoek moet krijgen. Ook wordt reeds een verkenning
gedaan naar mogelijke hinderbeperkende maatregelen.
 264
 
 Waarom worden bij de Alderstafel Eindhoven de ruimtelijk-economische
visie en de business case enerzijds en de randvoorwaarden waar zij aan moeten
voldoen anderzijds, kennelijk los van elkaar vastgesteld?
 
 
 Het betreft aparte onderzoeksresultaten. De ruimtelijk-economische visie
vormt de basis voor de business case. Pas als die is uitgekristalliseerd kan
deze op haar effecten op milieu, geluid, veiligheid, etc. worden bezien. In
de laatste fase van zijn advisering komt alles samen om het tot een integraal
afgestemd geheel te maken.
 265
 
 Is het waar dat de Alderstafel Eindhoven voor de twee
fasen bestaat uit van elkaar verschillende gezelschappen? Zo ja, waarom is
hiervoor gekozen?
 
 
 Daar is uiteindelijk werkende weg van af gezien. Alle participanten aan
de Alderstafel hebben participanten in de verschillende werkgroepen. 
 266
 
 Zijn de lokale bestuurders en bewoners bij de Alderstafel
Lelystad akkoord gegaan met onderzoek naar een mogelijke groei van het vliegverkeer
naar 90 000 vliegtuigbewegingen per jaar?
 
 
 Naar aanleiding van de startbijeenkomst heeft de heer Alders mij gemeld
dat er voor de periode na 2015 (om interferentie met de lopende aanwijzingsprocedure
te vermijden) verschillende verkenningen worden gedaan, zowel naar de autonome
ontwikkeling op de huidige locatie als een ontwikkeling naar in beginsel 35 000
vliegtuigbewegingen op de huidige, dan wel een alternatieve locatie. In verband
met de toekomstvastheid van de te nemen besluiten zal ook een doorkijk naar
de gevolgen van verdere groei van het grote verkeer (naar 60 000/90 000
vliegtuigbewegingen) onderzocht worden.
 267
 
 Waarom formuleert u de vijf publieke belangen die rond
Schiphol spelen op het niveau van middelen (prestaties) en niet op het niveau
van doelen (uiteindelijk beoogde effecten), zoals werkgelegenheid, economische
groei, bereikbaarheid, duurzaamheid, geluidhinderbeperking, schone lucht en
externe en vliegveiligheid?
 
 
 De geformuleerde publieke belangen die rond Schiphol spelen, zijn een
nadere specificatie van de in hoofdstuk 3 genoemde publieke belangen. Het
kabinet ziet de genoemde belangen, waarin aspecten als bereikbaarheid, duurzaamheid,
schone lucht en veiligheid zijn opgenomen, als doel. Werkgelegenheid en economische
groei zijn ten aanzien van Schiphol niet genoemd als primair doel, maar zijn
gerelateerd aan de bereikbaarheid, kwaliteit en netwerkontwikkeling van de
luchthaven.
 268
 
 Wat is er geregeld in de Regeling operationele beperkingen
lawaaiige luchtvaartuigen Schiphol; welke beperkingen zijn er voor welke luchtvaartuigen?
 
 
 De Europese Richtlijn 2002/30/EC beschrijft het proces dat door de EU-lidstaten
doorlopen moet worden, voordat er geluidsgerelateerde operationele beperkingen
op EU-luchthavens geïntroduceerd kunnen worden. Hierbij wordt voornamelijk
gedacht aan beperkingen voor «onderkant hoofdstuk 3» vliegtuigen.
Dat zijn vliegtuigen die maar net aan de geluidcertificatie-limieten van hoofdstuk
3 van Annex 16 van het verdrag van Chicago voldoen, dat wil zeggen dat de
som van de drie gemeten certificatiegeluidniveaus minder dan 5 EPNdB lager
is dan de som van de drie gestelde limieten. Voor Schiphol gelden al jaren
beperkingen voor deze vliegtuigen. Voor onderkant hoofdstuk 3 vliegtuigen,
voor zover die zijn uitgerust met straalmotoren met een «omloopverhouding»
van 3 of lager, geldt een algeheel verbod op nieuwe operaties en een verbod
op het uitvoeren van starts- en landingen tussen 18 en 08 uur. Voor onderkant
hoofdstuk 3 vliegtuigen met straalmotoren met een omloopverhouding hoger dan
3 geldt een startverbod tussen 23 en 06 uur.
 Schiphol is bezig met een traject dat op termijn moet leiden tot een volledige
uitfasering van de «onderkant hoofdstuk 3» vliegtuigen. Op dit
moment gebeurt dit reeds door middel van tariefdifferentiatie, onderkant hoofdstuk
3 vliegtuigen betalen een toeslag van 40% op de standaard start- en
landingsgelden en daarbovenop nog een extra toeslag van 50% voor nachtvluchten
(23–06 uur). Het streven van Schiphol is om uiterlijk 31 december
2012 (zie convenant hinderbeperkende maatregelen) een algeheel verbod in te
stellen op deze vliegtuigen.
 De nog weer veel lawaaiiger «hoofdstuk 2» vliegtuigen zijn
in de EU sinds 2002 verboden. 
 269
 
 Wat is volgens u het onderscheid tussen maatschappelijke
doelen en publieke belangen?
 
 
 In de Luchtvaartnota wordt een onderscheid gemaakt tussen maatschappelijk
belang en publieke belangen. Een maatschappelijk belang is een belang waarvan
de behartiging voor de samenleving als geheel gewenst is. Voor de behartiging
van veel maatschappelijke belangen is echter geen overheidsinterventie of
wettelijke borging noodzakelijk. Deze belangen kunnen in principe zonder overheidsbetrokkenheid
gerealiseerd worden.
 Een publiek belang is een maatschappelijk belang waarvan de overheid zich
de behartiging aantrekt op grond van de overtuiging dat dit belang anders
niet goed tot zijn recht komt. Het Rijk neemt daarbij de eindverantwoordelijkheid
vaak door het borgen in wet- en regelgeving. Dit bijvoorbeeld vanwege het
optreden van marktfalen of onvolkomen concurrentie.
 Netwerkkwaliteit is een maatschappelijk belang omdat luchtvaartpartijen
dit het beste kunnen realiseren. In principe wordt dit belang goed geborgd
door de inzet van de partijen, maar het rijk vindt het realiseren van dit
belang wel zodanig belangrijk dat het zich – indien nodig – actief
wil opstellen.
 270
 
 Kunt u nader ingaan op de in te bouwen prikkels; om
wat voor soort prikkels gaat het; gaat het bijvoorbeeld om financiële
prikkels?
 
 
 Bij in te bouwen prikkels wordt bedoeld om een stimulans in te bouwen
in de regelgeving om een zo goed mogelijk resultaat te behalen ten aanzien
van de doelstelling die het kabinet met de luchtvaart heeft. Een voorbeeld
hiervan is het 50/50-beginsel dat het kabinet vanaf 2020 wil hanteren
voor het luchtverkeer op Schiphol, zie voor toelichting antwoord op vraag
55.
 271
 
 Op welke manier gaat het aandeelhouderschap van Schiphol
de borging van de publieke belangen versterken; is daarvoor niet op zijn minst
regelmatig overleg nodig tussen het ministerie van Verkeer en Waterstaat en
de ambtenaren van het ministerie van Financiën die de Staat op de aandeelhoudersvergadering
vertegenwoordigen?
 
 
 Ten aanzien van de inzet van het kabinet om door middel van het aandeelhouderschap
in de staatsdeelnemingen het publiek belang te borgen, verwijs ik naar de
nota Deelnemingenbeleid Rijksoverheid (Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008,
28 165, nr. 69) en de brief van de minister van Financiën van
24 april 2009 in aanvulling hierop (Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009,
28 165, nr. 97).
 Het overleg tussen ambtenaren van de ministerie van Verkeer en Waterstaat
en Financiën vindt reeds met enige regelmaat plaats.
 272
 
 Waarom blijft het Rijk als aandeelhouder «uiteraard»
op afstand, terwijl er in de Luchtvaartnota voor wordt gekozen om het «besturen
op afstand» te gaan verlaten?
 
 
 Het Rijk opereert als aandeelhouder in een privaatrechtelijke context.
Zoals reeds uiteengezet in de Nota Deelnemingenbeleid Rijksoverheid is bij
staatsdeelnemingen bewust de keuze gemaakt de betreffende activiteiten onder
te brengen in een kapitaalvennootschap, met het oog op het bedrijfsmatige
karakter van die activiteiten. Daarmee verhoudt een hoge mate van directe
operationele sturing door de aandeelhouders zich niet goed. De Staat kan als
aandeelhouder niet op de stoel van de directie gaan zitten. Via
publiekrechtelijke instrumenten, zoals wet- en regelgeving kunnen specifieke
onderwerpen met betrekking tot Schiphol, ook eventueel op meer operationeel
niveau, geregeld worden. Dergelijke instrumenten lenen zich daar meer voor
dan het aandeelhouderschap. Dit alles neemt niet weg, dat de Staat als aandeelhouder,
zoals eveneens in de nota beschreven, actief gebruik wil maken van zijn zeggenschapsbevoegdheden
om de publieke belangen van de deelnemingen, in aanvulling op de wet- en regelgeving,
te borgen en tegelijkertijd oog te houden voor de continuïteit van de
luchthaven op lange termijn.
 273
 
 Is het waar dat in het bedrijfsleven de (groot)aandeelhouder
ook niet per sé op afstand blijft, maar actieve sturing geeft aan de
te volgen strategie?
 
 
 Zowel publieke als private aandeelhouders staat het vrij om naar eigen
inzicht gebruik te maken van hun aandeelhoudersbevoegdheden, die in beginsel
hetzelfde zijn. Als aandeelhouder op afstand blijven betekent bovendien niet
dat niet actief van aandeelhoudersbevoegdheden gebruik wordt gemaakt. Zie
opnieuw de Nota Deelnemingenbeleid Rijksoverheid. De strategie is een belangrijk
aspect bij de invulling van het actieve aandeelhouderschap door de Staat.
 274
 
 Kan het verlichte structuurregime van art. 2:155a BW
worden ingevoerd, dat de overheidsaandeelhouder het recht geeft om de raad
van bestuur te benoemen en te ontslaan en kan Aéroports de Paris daarbij
ook als een overheidsorgaan worden opgevat, omdat de Franse overheid daarin,
wettelijk vastgelegd, een meerderheidsaandeel heeft?
 
 
 Het verlichte structuurregime kan worden ingevoerd wanneer alle aandelen
in handen zijn van een stichting, vereniging of een overheid of indien twee
of meer van deze rechtspersonen volgens een onderlinge regeling tot samenwerking
het gehele geplaatste kapitaal voor eigen rekening verschaffen of doen verschaffen.
Gezien de verschillen van inzicht omtrent de toekomst van de luchthaven lag
het in het verleden niet voor de hand dat de Staat samen met de andere overheidsaandeelhouders
een zogenoemde aandeelhoudersovereenkomst zou sluiten. Inmiddels is een verlicht
structuurregime niet meer mogelijk, nu niet meer het volledige kapitaal is
verschaft door overheden aangezien Aeroports de Paris een belang van 8%
in de onderneming bezit. AdP is een beursgenoteerde vennootschap met de Franse
staat als meerderheidsaandeelhouder en dus geen overheidsorgaan.
 275
 
 Zijn de statuten van Schiphol en haar dochtervennootschappen
al in overeenstemming gebracht met het publieke belang?
 
 
 De doelomschrijving die is opgenomen in de statuten van Schiphol Group
is ruwweg in lijn met de in paragraaf 7.6 genoemde maatschappelijke en
publieke belangen waar Schiphol in voorziet, dan wel bijdraagt.
 276
 
 Is de ondernemingsstrategie van Schiphol en haar dochtervennootschappen
al in overeenstemming gebracht met het publieke belang?
 
 
 Schiphol heeft een nieuwe strategie gekozen, die is gebaseerd op twee
pijlers: haar maatschappelijke functie en een ondernemende bedrijfsvoering.
Daarbij ziet Schiphol «verbinden» als haar kernfunctie. Schiphol
is een onderneming met een maatschappelijke functie als het gaat om het ontwikkelen
en instandhouden van een unieke en cruciale infrastructuur. Schiphol
beheert deze en werkt voortdurend aan de verdere ontwikkeling van een betrouwbaar
en efficiënt multimodaal knooppunt dat Nederland en de Randstad verbindt
met de rest van de wereld. Schiphol wil dit op een duurzame en transparante
wijze doen. Alleen door een financieel gezonde en ondernemende bedrijfsvoering
kan Schiphol haar maatschappelijke functie duurzaam invulling geven.
 
 Het kabinet is van mening dat deze strategie aansluit op de maatschappelijke
belangen die met Schiphol zijn verbonden.
 Uiteraard blijft het kabinet met Schiphol in gesprek over deelaspecten
en uitwerkingen van de strategie en blijft het daarbij toetsen aan de publieke
en maatschappelijke belangen van Schiphol.
 277
 
 Kunt u de Kamer het document met de nieuwe strategie
van Schiphol doen toekomen?
 
 
 Voor een toelichting op de nieuwe strategie kan worden verwezen naar het
jaarverslag Schiphol Group 2008. De herijkte strategie is op hoofdlijnen ook
extern gecommuniceerd tijdens de presentatie van de Jaarcijfers 2008. Met
name het tweede deel van de presentatie gaat over de nieuwe strategie. Deze
presentatie voeg ik bij.
 278
 
 In hoeverre heeft over de nieuwe strategie van Schiphol
overleg plaatsgevonden met de ministeries van Financiën en Verkeer en
Waterstaat?
 
 
 De directie en raad van commissarissen van Schiphol Group hebben de nieuwe
strategie van Schiphol met de ministeries van Verkeer en Waterstaat en Financiën
besproken.
 279
 
 Kunt u de Kamer informeren over de besluitvorming over
het oordeel of de nieuwe strategie van Schiphol en de publieke belangen voldoende
met elkaar in overeenstemming zijn?
 
 
 In antwoord op vraag 276 is reeds aangegeven dat het kabinet van mening
is dat de nieuwe strategie van Schiphol momenteel voldoende in overeenstemming
is met de publieke en maatschappelijke belangen van Schiphol.
 280
 
 Kunt u de Kamer eveneens informeren over de besluitvorming
over het oordeel of beloningsbeleid en statuten enerzijds en publieke belangen
anderzijds voldoende met elkaar in overeenstemming zijn?
 
 
 De statuten van Schiphol Group bepalen dat de algemene vergadering van
aandeelhouders het beloningsbeleid vaststelt. Ten aanzien van het beloningsbeleid
heeft de minister van Financiën de Tweede Kamer in oktober vorig jaar
een brief gestuurd, waarin hij een nieuw beoordelingskader voor het beloningsbeleid
bij staatsdeelnemingen presenteerde. Over dit kader heeft twee keer overleg
plaatsgevonden met uw Kamer. Daarbij is onder meer een motie ingediend die
de regering vraagt de indeling van Schiphol binnen dit kader te heroverwegen.
De minister van Financiën heeft daarop toegezegd uw Kamer een nadere
onderbouwing van de indeling van Schiphol binnen dit kader en een heroverweging
van de voorgenomen indeling te doen toekomen. De minister van Financiën
zal u deze toezegging naar verwachting na het reces doen toekomen. 
 281
 
 Waarom wordt het parkeerbedrijf door Schiphol uitbesteed,
terwijl het parkeren winst oplevert, die bij uitbesteding dan weer op een
andere manier moet worden terugverdiend?
 
 
 De directie van Schiphol Group heeft aangegeven dat het gaat naar een
lean en mean organisatie en zich daarbij richt op haar kernactiviteiten. Op
dit moment wordt door Schiphol Group onderzocht of de operationele activiteiten
van parkeren kunnen worden uitbesteed vanuit de verwachting dat externe partijen
dit efficiënter en effectiever kunnen. Het eigendom evenals de strategie
blijft bij Schiphol Group.
 282
 
 Is het uitbesteden van het parkeerbedrijf te zien als
een desinvestering van Schiphol? Zo ja, vindt daarvan toetsing plaats door
het Rijk als aandeelhouder?
 
 
 Uitbesteden is niet hetzelfde als desinvesteren of verkopen van activiteiten.
Alleen (des-)investeringen voor een bedrag van 10% of meer van het
balanstotaal vergen instemming van de aandeelhouders.
 283
 
 Overweegt Schiphol nog andere uitbestedingen? Zo ja,
welke?
 
 
 De directie van Schiphol Group heeft laten weten op dit moment de mogelijkheden
van andere uitbestedingen te onderzoeken.
 284
 
 Kan ervan uit worden gegaan dat er geen plannen zijn
om de Luchtverkeersleiding Nederland te verzelfstandigen of te privatiseren?
 
 
 De Luchtverkeersleiding Nederland is een publiekrechtelijke rechtspersoon
met de status van ZBO (zelfstandig bestuursorgaan). Op dit moment is er geen
aanleiding om de Luchtverkeersleiding Nederland te privatiseren. Wel is de
ontwikkeling van de Functional Airspace Blocks relevant. Hierbij wordt beoogd
om tot één functioneel luchtruim te komen met luchtverkeersleiding
over de grenzen heen. Mogelijk dat de organisatievorm van de Luchtverkeersdienstverlening
Nederland in dit kader aangepast zal worden, maar dit is op voorhand niet
te zeggen.
 285
 
 Hoe moet de prestatiesturing van de Luchtverkeersleiding
Nederland eruit gaan zien; kan ervan uit worden gegaan dat er geen omzet-
of winstgerelateerde prestatiesturing komt, dat de hoeveelheid vliegtuigbewegingen
geen prestatie-indicator wordt en dat de prestatiesturing nooit in strijd
zal mogen zijn met het publieke belang van de vliegveiligheid, of zal met
prestatiesturing juist gestuurd worden op het publieke belang van de vliegveiligheid?
 
 
 Per 2012 wordt een Europees systeem van prestatiesturing ingevoerd. Dit
Europese systeem gaat uit van sturing op prestaties op het gebied van capaciteit,
efficiency, duurzaamheid, kosteneffectiviteit, veiligheid, flexibiliteit,
voorspelbaarheid. Vooruitlopend daarop starten we per 2010 met een nationale
systeem van prestatiesturing van de Luchtverkeersleiding Nederland. Doel van
dit traject is om goed voorbereid te zijn op het Europese systeem. De systematiek
van de nationale prestatiesturing wordt zoveel mogelijk geënt op de systematiek
die per 2012 Europees breed zal worden ingevoerd. Daarbij gaat het voor de
prestaties op het gebied van capaciteit niet om de totale capaciteit, maar
om de werkelijke capaciteit ten opzichte van de vooraf bepaalde beschikbare
capaciteit. Binnen het nationale systeem van prestatiesturing
zal bovendien niet gestuurd worden op omzet en/of winst en juist wel op veiligheid.
 286
 
 Betreft de 5,9% van de Staat in KLM een prioriteitsaandeel,
oftewel, heeft de Staat in bepaalde zaken een beslissende stem? Zo ja, in
welke zaken?
 
 
 Het belang van de Staat in KLM van 5,9% betreft geen prioriteitsaandeel,
het gaat om gewone aandelen waaraan de Staat geen bijzondere zeggenschap kan
ontlenen.
 287
 
 Welke voortgang heeft het kabinet geboekt in het omlaag
brengen van de vliegtarieven tussen Nederland en Suriname en is hiervoor het
aandeelhouderschap in KLM ingezet?
 
 
 Het staat de luchtvaartmaatschappijen vrij om hun vliegtarieven zelf vast
te stellen tussen Nederland en Suriname. De overheid kan helpen goede omstandigheden
te scheppen voor zoveel mogelijk concurrentie en een level playing field.
Met Suriname is in 2006 de luchtvaartovereenkomst verruimd, waardoor het onder
het verdrag aan elk land toegestaan is om drie luchtvaartmaatschappijen aan
te wijzen.
 Voor wat betreft de tarieven is bepaald dat die niet langer aan goedkeuring
onderhevig zijn. Bij gevallen waarin er aanwijzingen zijn dat er sprake is
van bijvoorbeeld excessief hoge of lage tarieven regelt het verdrag dat eerst
met Suriname moet worden gesproken over maatregelen. Als er overeenstemming
over maatregelen bestaat, moet aan de hand van de geldende regelgeving worden
bekeken welke mogelijkheden er zijn die maatregelen te effectueren.
 Het kabinet heeft verder verschillende malen bij de Surinaamse regering
aangedrongen op afschaffing van een nationaal Surinaams staatsbesluit dat
aan luchtvaartmaatschappijen die op Suriname de plicht oplegt om een commissie
van 6% aan reisagenten in Suriname te betalen. Suriname heeft toegezegd
om dit besluit af te schaffen indien KLM met de reisagenten (ASRA) een overeenkomst
bereikt over een redelijke vergoeding voor de verkoop van tickets.
 288
 
 Welke contacten zijn er gelegd met de Surinaamse regering
om meer concurrentie te bevorderen?
 
 
 In februari 2009 hebben informele besprekingen plaatsgevonden tussen Suriname
en Nederland om een eerste evaluatie te maken van de in 2006 tot stand gekomen
afspraken. Verder bestaat er regulier goed contact op werkniveau. Met Suriname
wordt gesproken over de verdere mogelijkheden van ontwikkeling van de luchtverbindingen.
Deze zomer laat ik een analyse maken van de markt tussen Nederland en Suriname/Nederlandse
Antillen. Dit om een duidelijker beeld te krijgen van de eigenschappen van
deze markten en hun ontwikkelperspectief. Op basis hiervan zullen verdere
gesprekken kunnen worden gevoerd met de Surinaamse partners.
 289
 
 Waarom bent u voornemens pas na 2020 prikkels in te
bouwen voor milieueffecten zoals luchtkwaliteit?
 
 
 Tot 2020 is het Aldersadvies voor Schiphol leidend. Na 2020 wordt ingezet
op het 50/50-principe voor geluid. Voor luchtkwaliteit is het Nationaal Samenwerkingsprogramma
Luchtkwaliteit leidend. Uitgangspunt daarbij is dat de luchtkwaliteit uiterlijk
in 2015 aan de kwaliteitseisen zal voldoen. Voor de periode na het NSL zal
blijvend aan de luchtkwaliteitsnormen voldaan moeten worden.
Voor de periode vanaf 2020, kan worden bezien op welke wijze het 50/50-beginsel,
binnen de bovenstaande randvoorwaarden, ook voor bijvoorbeeld luchtkwaliteit
kan worden ingevuld.
 290
 
 Aan welke maatregelen om de luchtkwaliteit te verbeteren
denkt u, als verdere groei van Schiphol leidt tot een verslechtering van de
luchtkwaliteit?
 
 
 Het gaat om emissiebeperkende maatregelen zoals de verdere aanleg van
vaste stroom op de vliegtuigopstelplaatsen en het elektrisch aandrijven van
het platformverkeer en een verdere vergroening van het landzijdige verkeer
van en naar Schiphol.
 
 
 
 Samenstelling:
 Leden: Vendrik (GL), Van der Staaij (SGP), Snijder-Hazelhoff (VVD), Mastwijk
(CDA), Jager (CDA), voorzitter, Koopmans (CDA), Gerkens (SP), Van der Ham
(D66), Nicolaï (VVD), Aptroot (VVD), Samsom (PvdA), Boelhouwer (PvdA),
Roefs (PvdA), Jansen (SP), Cramer (CU), Van Heugten (CDA), Roemer (SP), Koppejan
(CDA), Ten Broeke (VVD), ondervoorzitter, Ouwehand (PvdD), Polderman (SP),
Tang (PvdA), De Rouwe (CDA), Linhard (PvdA) en Vacature (PVV).
 Plv. leden: Halsema (GL), Van der Vlies (SGP), Boekestijn (VVD), Bilder
(CDA), Vacature (CDA), Atsma (CDA), Van Bommel (SP), Koşer Kaya (D66),
Neppérus (VVD), de Krom (VVD), Vermeij (PvdA), Jacobi (PvdA), Besselink
(PvdA), Vacature (SP), Anker (CU), Sterk (CDA), Van Leeuwen (SP), Knops (CDA),
Verdonk (Verdonk), Thieme (PvdD), Lempens (SP), Waalkens (PvdA), Haverkamp
(CDA), Depla (PvdA) en Agema (PVV).
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 a. Meer informatie over SES is te vinden in Tweede Kamer 2008–2009,
21 501 33, nr. 216.
 
 
 a. Aircraft Owners and Pilots Association (AOPA); Nederlandse Verenging
Luchthavens (NVL) en Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Luchtvaart (KNVvL).
 
 
 a. Netherlands Association Commercial Aviation (NACA).