Jaarverslagen over het jaar 2002; Rapport bij het jaarverslag 2002 van het ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (XIV)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28880, nr. 31

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

21-05-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

28880 nr. 31

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamINHOUD SAMENVATTINGInleidingMinisterie van Landbouw, Natuurbeheer en VisserijJaarverslag en saldibalansBedrijfsvoeringAccountantscontroleContractbeheerEU-geldstromenNiet-financiële informatieBedrijfsvoeringsinformatieBeleidsinformatieReactie minister van LNVNawoord Algemene RekenkamerAudit Actielijst 2003 1 INLEIDING1.1 Waarom dit rapport?1.2 Hoe is het onderzoek uitgevoerd?1.3 Hoe oordeelt de Algemene Rekenkamer?1.3.1 Wettelijke criteria1.3.2 Waarover oordeelt de Algemene Rekenkamer?Jaarverslag en saldibalansBeleidsinformatieBedrijfsvoering1.4 Leeswijzer2 OORDEEL JAARVERSLAG EN SALDIBALANS2.1 Inleiding2.2 Het jaarverslag en VBTB2.3 Financiële informatie2.3.1 Inleiding2.3.2 Oordeel2.3.3 Rapportering per (niet-)beleidsartikelVerantwoordingsstaatOverzicht 1 Bedragen van de verantwoordingsstaat 2002,
Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (x € 1 miljoen) Oordeel financiële toelichting bij verantwoordingsstaat2.4 Beleidsinformatie2.4.1 Inleiding2.4.2 Oordeel2.5 Mededeling over de bedrijfsvoering2.5.1 Inleiding2.5.2 Oordeel2.6 Toezichtsrelaties2.6.1 Inleiding2.6.2 Oordeel2.7 Baten-lastendiensten (agentschappen)2.7.1 Inleiding2.7.2 Oordeel2.8 Saldibalans met toelichting2.8.1 Inleiding2.8.2 OordeelOverzicht 2 Bedragen van de saldibalans per 31 december
2002, Ministerie van LNV (bedragen x 1 miljoen euro) 3 BEDRIJFSVOERING3.1 Inleiding3.2 Ontwikkelingen in de mededeling bedrijfsvoering3.3 De ontwikkeling van de auditfunctie3.4 Departementale accountantscontrole3.4.1 Inleiding3.4.2 Verbeterplan proces van accountantscontrole3.4.3 Financiële informatie en bedrijfsvoering3.4.4 Niet-financiële informatieTotstandkoming van informatieKwaliteit informatie3.5 Financieel beheer, materieelbeheer en administraties3.5.1 Inleiding3.5.2 ContractbeheerDepartementaal contractbeheerReview contractenbeheerAccountantscontroleConclusie3.5.3 Automatisering3.5.4 EU-geldstromen3.5.4.1 Verantwoordelijkheden Ministerie van LNVOverzicht 3. Verantwoordelijkheden structuurfondsen, periode
2000–2006 Wet Toezicht Europese Subsidies (TES)3.5.4.2 Programmaperiode structuurfondsen 1994–1999Bevindingen3.5.4.3 Programmaperiode structuurfondsen 2000–2006BevindingenConclusie3.5.4.4 Implementatie wet TESBevindingenConclusie3.5.5 Baseline financieel beheer en materieelbeheerInleidingOpzet baselineUitvoering baselineBevindingen baselineConclusie3.5.6 Baten-lastendiensten (agentschappen)3.5.6.1 Plantenziektenkundige Dienst3.5.6.2 Bureau Heffingen3.5.6.3 Landelijke Service bij Regelingen3.5.7 Conclusie3.6 Conclusies en aanbevelingen4 BELEIDSINFORMATIE4.1 Inleiding4.2 Gehanteerde normen4.3 Kwaliteit van de beleidsinformatie4.3.1 Inleiding4.3.2 VerslaggevingseisenIndeling, structuur en leeswijzerBeleidsprioriteitenArtikelindelingPrestatiegegevensToelichting verschillen in financiële gegevensNiet-beleidsartikelen en bijlagen4.3.3 Verdiepingsonderzoek naar kwaliteit van de beleidsinformatie
(product)EisenRelevantieBetrouwbaarheidBegrijpelijkheidVergelijkbaarheid4.4 Verdiepingsonderzoek naar totstandkoming van beleidsinformatie 4.4.1 Normen voor totstandkoming4.4.2 Controle op de totstandkoming door de accountantsdienst4.4.3 Onderzochte prestatiegegevens4.4.4 Gemaakte afspraken met leveranciers van informatieDefinitiesVorm- en presentatie-eisenVolledigheid, actualiteit en tijdigheidBetrouwbaarheid/validiteit4.4.5 Verwerking van derdeninformatiePlannen van het ministerie voor verbetering informatieVerwerking derdengegevens in jaarverslag4.5 Conclusies en aanbevelingen5 REACTIE MINISTER EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMER5.1 Reactie ministerFinanciële informatieBedrijfsvoeringBeleidsinformatie5.2 Nawoord Algemene RekenkamerBIJLAGE 1 RECHTMATIGHEIDSONDERZOEKOordelen en tolerantiegrenzenFinanciële informatieNiet-financiële beleidsinformatieBedrijfsvoeringBezwaarinstrument en bezwaarbeleidBIJLAGE 2 OVERZICHT FOUTEN EN ONZEKERHEDEN IN DE
FINANCIËLE INFORMATIE IN HET JAARVERSLAG 2002 VAN HET MINISTERIE VAN
LNV(bedragen x 1 miljoen euro) BIJLAGE 3 ONVOLKOMENHEDEN IN HET FINANCIEEL BEHEER,
HET MATERIEELBEHEER EN DE DAARTOE BIJGEHOUDEN ADMINISTRATIES BIJ HET MINISTERIE
VAN LNVBIJLAGE 4 VERKLARENDE WOORDENLIJSTAccountantsrapportAccountantsverklaringAdministratieve systemenAgentschapArtikelgewijze oordeelsvormingBaseline financieel beheer en materieelbeheerBaten-lastendienstBedrijfsvoeringBegrijpelijkheidBeleidsintensiveringenBeleidsprioriteitenBestuurskostenBetrouwbaarheidBezwaaronderzoekBudgetrecht Tweede KamerConformiteit aan wettelijke regels (voor de inhoud)Conformiteit aan wettelijke regels (voor vormvereisten)Departementale accountantsdienst/auditdienst (DAD)Deugdelijke weergaveEuropese aanbestedingsrichtlijnenFinancieel beheerFoutenJaarverslag (departementaal)Financieel jaarverslag en saldibalans van het RijkPrestatiegegevensMaterieelbeheerM&O-beleidOnzeker (onzekerheden)OnvolkomenheidOverdrachtsuitgavenPotentieel bezwaargevalRechtmatigheidReviewRechtspersoon met een wettelijke taak (RWT)BIJLAGE 5 LIJST MET GEBRUIKTE AFKORTINGENBIJLAGE 6 LIJST MET (KRUIS)VERWIJZINGEN
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28880Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 665 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 880Jaarverslagen over het jaar 2002nr. 31RAPPORT BIJ HET JAARVERSLAG 2002 VAN HET MINISTERIE VAN LANDBOUW, NATUURBEHEER
EN VISSERIJ (XIV)Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 21 mei 2003Hierbij bieden wij u aan het op 12 mei 2003 door ons vastgestelde «Rapport
bij het Jaarverslag 2002 van het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij (XIV)».Algemene Rekenkamerdrs. Saskia J. Stuiveling,presidentJhr. mr. W. M. de Brauw,secretarisINHOUD  SAMENVATTING5    AUDIT ACTIELIJST 200312   1INLEIDING141.1Waarom dit rapport? 14 1.2 Hoe is het onderzoek uitgevoerd? 15 1.3 Hoe oordeelt de Algemene Rekenkamer?16 1.3.1 Wettelijke criteria 16 1.3.2 Waarover oordeelt de Algemene Rekenkamer? 17 1.4 Leeswijzer 18   2OORDEEL JAARVERSLAG EN SALDIBALANS202.1 Inleiding 20 2.2 Het jaarverslag en VBTB 202.3 Financiële informatie 20 2.3.1 Inleiding20 2.3.2 Oordeel 20 2.3.3 Rapportering per (niet-)beleidsartikel 21 2.4 Beleidsinformatie 222.4.1 Inleiding 22 2.4.2 Oordeel 22 2.5Mededeling over de bedrijfsvoering 22 2.5.1 Inleiding22 2.5.2 Oordeel 22 2.6 Toezichtsrelaties22 2.6.1 Inleiding 22 2.6.2 Oordeel 232.7 Baten-lastendiensten (agentschappen) 23 2.7.1Inleiding 23 2.7.2 Oordeel 23 2.8Saldibalans met toelichting 23 2.8.1 Inleiding 232.8.2 Oordeel 23    3BEDRIJFSVOERING253.1 Inleiding 25 3.2 Ontwikkelingen in de mededeling bedrijfsvoering 25 3.3 De ontwikkeling van de auditfunctie 26 3.4 Departementale accountantscontrole27 3.4.1 Inleiding 27 3.4.2 Verbeterplan proces van accountantscontrole 27 3.4.3 Financiële informatie en bedrijfsvoering 28 3.4.4 Niet-financiële informatie29 3.5 Financieel beheer, materieelbeheer en administraties30 3.5.1 Inleiding 30 3.5.2 Contractbeheer30 3.5.3 Automatisering 32 3.5.4 EU-geldstromen33 3.5.5 Baseline financieel beheer en materieelbeheer37 3.5.6 Baten-lastendiensten (agentschappen) 403.5.7 Conclusie 41 3.6 Conclusies en aanbevelingen41    4BELEIDSINFORMATIE434.1Inleiding 43 4.2 Gehanteerde normen 43 4.3Kwaliteit van de beleidsinformatie 45 4.3.1 Inleiding45 4.3.2 Verslaggevingseisen 45 4.3.3Verdiepingsonderzoek naar kwaliteit van de
beleidsinformatie (product) 47 4.4 Verdiepingsonderzoek naar totstandkoming van
beleidsinformatie 48 4.4.1 Normen voor totstandkoming48 4.4.2 Controle op de totstandkoming door de accountantsdienst 48 4.4.3 Onderzochte prestatiegegevens48 4.4.4 Gemaakte afspraken met leveranciers van informatie49 4.4.5 Verwerking van derdeninformatie 49 4.5Conclusies en aanbevelingen 50    5REACTIE MINISTER EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMER52   Bijlage 1Rechtmatigheidsonderzoek56   Bijlage 2Overzicht fouten en onzekerheden59   Bijlage 3Overzicht onvolkomenheden in financieel beheer en materieelbeheer en daartoe
bijgehouden administraties60   Bijlage 4Verklarende woordenlijst61   Bijlage 5Lijst met gebruikte afkortingen65   Bijlage 6Lijst met (kruis)verwijzingen66SAMENVATTINGInleidingIn dit rapport vindt u de resultaten van het rechtmatigheidsonderzoek
2002 van de Algemene Rekenkamer. Het rapport bevat onder meer het oordeel
van de Algemene Rekenkamer over het jaarverslag en de saldibalans van het
Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij.De Staten-Generaal kunnen dit rapport gebruiken bij de beoordeling van
het jaarverslag van de minister.Dit jaar hebben alle ministeries een verantwoording-nieuwe-stijl opgesteld:
het jaarverslag. In het jaarverslag wordt beoogd de relatie tussen beleidsdoelstellingen,
prestaties en middelen in samenhang te presenteren. Behalve voor financiële
informatie is er in het jaarverslag aandacht voor beleidsinformatie en bedrijfsvoeringsinformatie –
de zogeheten niet-financiële informatie.Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en VisserijHet Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV) richt zich
op het bevorderen van een concurrerende en duurzame landbouw en visserij.
Tevens beoogt het ministerie een duurzame ontwikkeling en instandhouding van
natuurwaarden en landschappen. Het beleid krijgt vooral gestalte door middel
van subsidies op basis van nationaal beleid en beleid van de Europese Unie
(EU).De totale uitgaven van het Ministerie van LNV in 2002 bedroegen € 2,4
miljard. De beleidsuitgaven hadden betrekking op de volgende beleidsterreinen:– versterking landelijk gebied: € 0,3 miljard;– realisatie van de ecologische hoofdstructuur: € 0,4
miljard;– economisch perspectiefvolle agroketens: € 0,2 miljard;– bevorderen duurzame productie: € 0,2 miljard;– voedselveiligheid, voedselkwaliteit en diergezondheid: € 0,3
miljard;– ontwikkeling, voorziening en verspreiding van kennis: € 0,8
miljard.In 2002 bedroegen de ontvangsten € 0,8 miljard. De ontvangsten
bestonden met name uit de inkomsten in het kader van landinrichting en de
vergoedingen van de Europese Unie voor de uitvoering van EU-landbouwmaatregelen.De verplichtingen bedroegen in 2002 € 2,6 miljard.Het Ministerie van LNV heeft drie agentschappen: Bureau Heffingen, de
Plantenziektenkundige Dienst en LASER (Landelijke Service bij Regelingen).
Naar verwachting zullen de Dienst Landelijk Gebied en de Algemene Inspectiedienst
op respectievelijk 1 januari 2004 en 2005 de agentschapstatus krijgen.De Rijksdienst voor de keuring van Vee en Vlees maakt met ingang van 1 januari
2003 deel uit van de Voedsel- en Warenautoriteit van het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport. Bij haar rechtmatigheidsonderzoek beoordeelt de Algemene Rekenkamer het
financieel beheer en materieelbeheer, de financiële informatie in het
jaarverslag, de departementale saldibalans, de totstandkoming van de informatie
over het gevoerde beleid en de bedrijfsvoering en de in het jaarverslag opgenomen
informatie over het gevoerde beleid en de bedrijfsvoering.Bij het Ministerie van LNV heeft de Algemene Rekenkamer dit jaar daarnaast,
naar aanleiding van de bevindingen van het vorig jaar, specifiek aandacht
geschonken aan het proces van accountantscontrole. Jaarverslag en saldibalansDe Algemene Rekenkamer is positief over de financiële informatie
in het jaarverslag over 2002 en de saldibalans per 31 december 2002 van het
Ministerie van LNV. Haar oordeel wordt nader gepreciseerd in hoofdstuk 2 van
dit rapport. De Algemene Rekenkamer geeft dit oordeel onder het formele voorbehoud
dat de Staten-Generaal de bijbehorende slotwetten vaststellen.Op grond van haar bevindingen is de Algemene Rekenkamer van oordeel dat
de financiële informatie in het jaarverslag voldoet aan de gestelde eisen,
met uitzondering van drie artikelen waarbij de Algemene Rekenkamer belangrijke
fouten en onzekerheden heeft aangetroffen in de aangegane verplichtingen en
uitgaven. Het betreft verplichtingen ten bedrage van € 2,2 miljoen
(artikelen 1 en 9) en uitgaven ten bedrage van € 1,7 miljoen (artikel
6).Ten tijde van het afsluiten van het onderzoek kon de rechtmatigheid van
een verplichting ten aanzien van artikel 1, «Versterking landelijk gebied»,
niet aangetoond worden. De Algemene Rekenkamer merkt deze verplichting aan
als een onzekerheid.Bij artikel 6 constateert de Algemene Rekenkamer fouten die het gevolg
zijn van een verschil in normatiek tussen de auditdienst en de Algemene Rekenkamer.
Door deze fouten worden de kwalitatieve en kwantitatieve tolerantiegrenzen
van de Algemene Rekenkamer overschreden.Bij artikel 9 overschrijdt de som van geconstateerde fouten en onzekerheden
de tolerantiegrenzen van de Algemene Rekenkamer. In tegenstelling tot de Algemene
Rekenkamer sommeert de auditdienst fouten en onzekerheden niet. Overigens
handelt de auditdienst conform het handboek DAD.De saldibalans en de toelichting bij de saldibalans voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften.
Ook heeft de Algemene Rekenkamer geen belangrijke fouten, onzekerheden en
onvolledigheden in de saldibalans aangetroffen.BedrijfsvoeringOnder de bedrijfsvoering van een ministerie vallen eigenlijk alle onderdelen
die ervoor zorgen dat een ministerie functioneert. De Algemene Rekenkamer
hecht veel waarde aan een goede bedrijfsvoering. Immers, een adequate bedrijfsvoering
is een redelijke waarborg voor het voorkómen van onrechtmatigheden
en vormt een basis voor een goede verantwoording. Tot de bedrijfsvoering worden
in ieder geval het financieel beheer, het materieelbeheer en de administraties
ten behoeve van dat beheer gerekend.De Algemene Rekenkamer heeft onderzoek gedaan naar de departementale accountantscontrole,
het financieel beheer en het materieelbeheer.AccountantscontroleDe Algemene Rekenkamer signaleerde vorig jaar onvolkomenheden in het proces
van accountantscontrole bij begrotingshoofdstuk XIV. In haar rapport bij de
financiële verantwoording 2001 formuleerde zij diverse verbeterpunten.
Het Ministerie van LNV heeft hiervoor een verbeterplan opgesteld. De Algemene Rekenkamer is thans positief over de aansturende fase van
de accountantscontrole en de opzet en uitvoering van de baselineonderzoeken.
Het overige deel van de uitvoeringsfase en afsluitingsfase van de accountantscontrole
zijn evenwel nog niet conform het verbeterplan verlopen. Het gaat dan bijvoorbeeld
om de uitvoering en evaluatie van de steekproeven.Om te kunnen bepalen of zij kan steunen op de departementale accountantscontrole,
heeft de Algemene Rekenkamer in de tweede helft van maart 2003 een extra aanvullend
onderzoek gedaan. De Algemene Rekenkamer komt op grond hiervan tot de conclusie
dat zij kan steunen op de controlewerkzaamheden van de auditdienst. Voor enkele
posten komt zij tot een ander oordeel.Bij deze conclusies dienen echter enkele opmerkingen gemaakt te worden.
Het proces van de accountantscontrole kent namelijk gebreken. Deze zijn vooral
terug te voeren op het gebrek aan toegankelijkheid en transparantie van de
door de auditdienst aangeleverde dossiers. Dit probleem klemt eens te meer
als er vertraging optreedt in het aanleveren van de afgesproken rapportages,
zoals bij het Ministerie van LNV het geval was. De Algemene Rekenkamer heeft
laat in het traject extra werkzaamheden moeten uitvoeren om te kunnen vaststellen
of zij kon steunen op de controlewerkzaamheden van de auditdienst.De Algemene Rekenkamer beveelt aan de toegankelijkheid en transparantie
van dossiers te verbeteren, zodat derden, waaronder de Algemene Rekenkamer,
zelfstandig tot een oordeel kunnen komen over de kwaliteit van de controle
van de auditdienst.Met het gebruik van de door de auditdienst gekozen steekproefmethodiek
hangt samen dat het op basis van de evaluatie noodzakelijk of wenselijk kan
zijn aanvullende werkzaamheden uit te voeren. Bij niet-tijdige afronding van
de evaluaties ontstaat het risico dat het kritische tijdpad voor de werkzaamheden
van de auditdienst én de Algemene Rekenkamer en haar oordeelsvorming
onder grote druk komen te staan.Gezien haar bevindingen omtrent de voortgang van het verbeterplan en het
proces van accountantscontrole merkt de Algemene Rekenkamer de gesignaleerde
gebreken aan als een onvolkomenheid.ContractbeheerUit het Rekenkameronderzoek komt naar voren dat bij het Ministerie van
LNV sprake is van diverse gebreken in het contractbeheer en de naleving van
het Besluit contractbeheer. De Algemene Rekenkamer merkt deze gebreken aan
als een onvolkomenheid. Zij beveelt het management van de organisatieonderdelen
en de directie Informatiemanagement en Facilitaire Aangelegenheden (als verantwoordelijke
directie voor de implementatie van contractbeheer en het departementale toezicht
daarop) aan stringenter toezicht te houden op het contractbeheer en de naleving
van de regelgeving.Voorts beveelt de Algemene Rekenkamer het Ministerie van LNV aan met voortvarendheid
de conceptnota's over het inkoopbeleid vast te stellen en de voorgenomen verbeteracties
bij de organisatieonderdelen in 2003 uit te voeren.EU-geldstromenDe opzet van de beheerstructuur van het Ministerie van LNV behoeft verbetering.
De verantwoordelijkheid binnen het Ministerie van LNV voor de structuurfondsgelden
moet duidelijker worden belegd. De Algemene Rekenkamer merkt de gebreken aan
als geringe of geen onvolkomenheden, omdat gebleken is dat het
ministerie de gebreken onderkent en ter hand neemt.Wel beveelt de Algemene Rekenkamer de minister van LNV aan de implementatie
van de gemaakte en nog te maken voorstellen vast te doen leggen in een projectplan
met een tijdpad. Voorts dringt zij aan op een voortvarende aanpak en strikte
monitoring van de verbeteracties.Niet-financiële informatieNiet-financiële informatie bestaat uit de beleidsinformatie en de
bedrijfsvoeringsinformatie in het jaarverslag van een ministerie. Voor haar
oordeel over de totstandkoming van deze niet-financiële informatie en
over de kwaliteit van de bedrijfsvoeringsinformatie kan de Algemene Rekenkamer
steunen op de werkzaamheden van de auditdienst.De departementale auditdienst hoeft geen onderzoek te doen naar de kwaliteit
van de beleids- en bedrijfsvoeringsinformatie in het jaarverslag. De Algemene
Rekenkamer stelt vast dat de auditdienst van het Ministerie van LNV hieraan
in zijn controle bij vier beleidsdirecties toch aandacht heeft besteed en
spreekt daarvoor haar waardering uit.Zowel de volledigheid als de juistheid van de gewenste informatie verdient
nog wel aandacht. Het operationaliseren van de kwaliteitseisen geeft nog problemen.BedrijfsvoeringsinformatieDe bedrijfsvoeringsmededelingen van de organisatieonderdelen van het Ministerie
van LNV zijn hoofdzakelijk gebaseerd op de zogenoemde baselineonderzoeken
die door de auditdienst zijn uitgevoerd. Dit is niet overeenkomstig de visie
van de auditdienst op de functie van een baselineonderzoek.De auditdienst is van mening dat zelf gegenereerde managementinformatie
en daaraan verbonden risicoanalyses ten grondslag moeten liggen aan de bedrijfsvoeringsmededeling.
Het managementcontrolesysteem binnen de organisatie dient in deze visie zodanig
te werken dat de kwaliteit van de bedrijfsvoering via managementinformatie
wordt bevestigd. Een baselinerapport zou een externe bevestiging van deze
kwaliteit moeten vormen.Uit het onderzoek van de auditdienst komt verder naar voren dat de mededeling
bedrijfsvoering van verscheidene organisatieonderdelen betrekking had op de
situatie van begin 2003 in plaats van op de situatie in 2002.De mededeling over de bedrijfsvoering vermeldt enkele verbeterpunten,
waaronder: het opzetten van een verbetertraject ten behoeve van de ordelijke
en controleerbare oplevering van de niet-financiële verantwoordingsinformatie
en het nemen van maatregelen om de managementcontrole binnen het ministerie
te versterken, onder andere ten behoeve van een adequatere invulling van het
begrotingsbeheer.De Algemene Rekenkamer stelt vast dat de controle van de auditdienst naar
de totstandkoming van de niet-financiële informatie zich heeft uitgestrekt
tot het ontwikkelproces en de presentatie van niet-financiële informatie.
De Algemene Rekenkamer concludeert op basis van haar onderzoek naar dit deel
van de accountantscontrole dat de resultaten ervan een voldoende basis vormen
voor haar oordeelsvorming over de totstandkoming van de niet-financiële
informatie. BeleidsinformatieDe Algemene Rekenkamer constateert dat de beleidsinformatie in het jaarverslag
van het Ministerie van LNV op hoofdlijnen voldoet aan de verslaggevingseisen.
Op een aantal punten voldoet het verslag echter nog niet aan de eisen; dit
betreft onder meer het toelichten van opmerkelijke verschillen tussen nagestreefde
en gerealiseerde prestaties.Voor het welslagen van het ontwikkelingsproces naar een beleidsinhoudelijke
manier van begroten en verantwoorden («Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording»,
VBTB) zijn niet alleen de vormvereisten die worden gesteld aan de beleidsinformatie
in het jaarverslag van belang, maar ook de inhoudelijke invulling.Het opstellen van een consistent raamwerk van doelen, prestatiegegevens
en streefwaarden en het verzamelen van gegevens over beleidsresultaten is
geen eenvoudige opgave. Om dit succesvol te laten verlopen is inhoudelijke
betrokkenheid van beleidsdirecties van groot belang. Deze betrokkenheid van
de beleidsdirecties van het Ministerie van LNV laat nog te wensen over, ondanks
de vele activiteiten van de centrale directie Financieel-Economische Zaken
(FEZ) om het gedachtegoed van VBTB binnen het departement te implementeren.Ook de betrouwbaarheid van de gepresenteerde beleidsinformatie vergt nog
veel aandacht. Daarbij gaat het primair om het ontwikkelen van een systematiek
die juiste en betrouwbare gegevens oplevert. De controle op de kwaliteit van
door derden aangeleverde gegevens en het bieden van inzicht in de kwaliteit
van de gepresenteerde gegevens zijn in dit verband van belang.De Algemene Rekenkamer vraagt bij het Ministerie van LNV voorts aandacht
voor een aantal verbeterpunten. Het gaat onder andere om: het vermelden van
de algemene en operationele doelstellingen bij ieder (sub)artikel, het opnemen
van een tabel met prestatiegegevens bij elke operationele doelstelling, het
opnemen van streefwaarden en realisatiewaarden; het nog duidelijker verschuiven
van het accent in de toelichtende tekst bij de beleidsartikelen van procesgerichte
naar resultaatgerichte verslaglegging (dan wel het aanvullen van de procesgerichte
informatie met gegevens over behaalde resultaten) en het zorgen voor afdekking
van operationele doelstellingen met prestatiegegevens.Op grond van haar bevindingen komt de Algemene Rekenkamer tot het oordeel
dat de niet-financiële informatie (de «mededeling over de bedrijfsvoering»)
thans over het algemeen voldoet aan de daaraan te stellen eisen en op deugdelijke
wijze tot stand is gekomen. De aanpak van de implementatie van de mededeling
over de bedrijfsvoering is toereikend. Het tijdpad dat moet leiden tot een
tijdige, volledige implementatie is ambitieus.Reactie minister van LNVDe minister geeft in zijn reactie in het bijzonder aan met verbazing en
ongenoegen kennis te hebben genomen van het oordeel van de Algemene Rekenkamer
over de onvolkomenheden in het proces van accountantscontrole. Hij meent dat
de onderbouwing van die conclusie onvoldoende is en het oordeel niet terecht.
De minister gaat uitgebreid in op diverse controles waarbij minister en Algemene
Rekenkamer van mening verschillen. Hij wijst daarbij ook op onwenselijke verschillen
in gehanteerde normen tussen enerzijds de Algemene Rekenkamer en anderzijds zijn auditdienst en het Handboek Controle Departementale Accountantsdienst.
Hij meent dat met de uitvoering van het afgesproken verbeterplan aanzienlijke
vooruitgang is geboekt.Nawoord Algemene RekenkamerDe Algemene Rekenkamer constateert met spijt dat zij met de minister van
mening verschilt over de weging en de onderbouwing van de onvolkomenheden
in het proces van accountantscontrole. Zij blijft van oordeel dat ondanks
de geboekte vooruitgang na uitvoering van het verbeterplan, verbeteringen
nog nodig en mogelijk zijn. Over verschillen in gehanteerde normen zal de
Algemene Rekenkamer in overleg treden met het Interdepartementaal Overleg
van Departementale Auditdiensten (IODAD). Audit Actielijst 2003 1 INLEIDING1.1 Waarom dit rapport?Dit rapport bevat de belangrijkste resultaten van het rechtmatigheidsonderzoek
over het begrotingsjaar 2002 dat de Algemene Rekenkamer heeft uitgevoerd bij
het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV). Dit rapport kunnen
de Staten-Generaal gebruiken bij hun beoordeling van het jaarverslag van de
minister.De Algemene Rekenkamer onderzoekt jaarlijks bij ieder departement de volgende
onderdelen (Comptabiliteitswet 2001, artikel 58 en 82):• het gevoerde financieel beheer en materieelbeheer;• de voor dat beheer bijgehouden administraties;• de financiële informatie in het jaarverslag;• de departementale saldibalans;• de totstandkoming van de informatie over het gevoerde beleid en
de bedrijfsvoering;• de in het jaarverslag opgenomen informatie over het gevoerde beleid
en de bedrijfsvoering.Dit jaar heeft de Algemene Rekenkamer bij alle departementen extra aandacht
besteed aan het contractbeheer en de wet Toezicht Europese Subsidies (TES).
Daarnaast is bij het Ministerie van LNV specifiek gekeken naar het proces
van de accountantscontrole. In haar rechtmatigheidsonderzoek over 2001 signaleerde
de Algemene Rekenkamer onvolkomenheden in het proces van de accountantscontrole
bij begrotingshoofdstuk XIV en het Diergezondheidsfonds. 1.2 Hoe is het onderzoek uitgevoerd?De Algemene Rekenkamer richt haar onderzoek zo in, dat zij per begrotingsartikel
en per balanspost de belangrijke fouten en onzekerheden kan ontdekken. Dit
doet zij omdat de Staten-Generaal ook per begrotingsartikel goedkeuring verlenen
aan de minister.De Algemene Rekenkamer geeft een oordeel «met redelijke zekerheid»
omdat ze niet elke geldstroom tot in detail onderzoekt. Zij hanteert een werkwijze
die is gebaseerd op risicoanalyse. Dit betekent dat de Algemene Rekenkamer
gericht onderzoek doet naar die onderdelen, processen of geldstromen waar
zij voorafgaand aan het onderzoek, essentiële risico's identificeert.
Daarbij maakt zij uit doelmatigheidsoverwegingen zoveel mogelijk gebruik van
de werkzaamheden van de departementale auditdienst. Deze legt de resultaten
van de controle jaarlijks vast in een rapport aan de minister. Dit rapport
van de auditdienst bevat daarnaast een accountantsverklaring over de financiële
informatie in het jaarverslag en de saldibalans.Biedt de controle van de auditdienst voldoende zekerheid, dan neemt de
Algemene Rekenkamer de bevindingen over voor haar eigen oordeelsvorming. Om
te onderzoeken of de controle van de departementale auditdienst voldoende
zekerheid biedt, voert de Algemene Rekenkamer reviews uit. Dat wil zeggen
dat zij de kwaliteit van de departementale accountantscontrole toetst aan
de hand van een uitgebreid normenkader. Dit normenkader is mede
gebaseerd op de internationaal aanvaarde richtlijnen voor accountantscontrole.1.3 Hoe oordeelt de Algemene Rekenkamer?1.3.1 Wettelijke criteriaVolgens de Comptabiliteitswet 2001 (artikel 82) moet de Algemene Rekenkamer
onderzoeken of het jaarverslag voldoet aan de
volgende eisen:• Het jaarverslag is opgesteld volgens de verslaggevingsvoorschriften
inzake de financiële informatie.• De verplichtingen, uitgaven en ontvangsten, en (voor zover van
toepassing) de baten, lasten, kapitaaluitgaven, kapitaalontvangsten en balansposten
zijn rechtmatig, dat wil zeggen: ze zijn tot stand gekomen in overeenstemming
met de begrotingswetten en andere wettelijke regelingen.• De financiële informatie is deugdelijk weergegeven.• De informatie over het gevoerde beleid en de bedrijfsvoering (ook
wel niet-financiële informatie) is op een deugdelijke wijze tot stand
gekomen.• De informatie over het gevoerde beleid en de bedrijfsvoering (ook
wel niet-financiële informatie) voldoet aan de daaraan te stellen kwaliteitsnormen.Voorts moet de Algemene Rekenkamer onderzoeken of de saldibalans voldoet aan de volgende eisen:• De in de saldibalans opgenomen informatie is deugdelijk weergegeven.• De balansposten zijn rechtmatig tot stand gekomen.Daarnaast moet de Algemene Rekenkamer onderzoeken of het financieel beheer, het materieelbeheer en de voor dat beheer bijgehouden administraties voldoen aan de eisen van rechtmatigheid, ordelijkheid en controleerbaarheid
(Comptabiliteitswet 2001, artikel 82).Er is een verschil tussen de controletaak van de Algemene Rekenkamer en
die van de departementale auditdienst. De Algemene Rekenkamer heeft tot taak
te beoordelen of de in het jaarverslag opgenomen informatie over beleid en
de bedrijfsvoering voldoet aan de daaraan te stellen kwaliteitsnormen. De
auditdienst hoeft dit niet te doen. 1.3.2 Waarover oordeelt de Algemene Rekenkamer?Jaarverslag en saldibalansIn 2002 is er voor het eerst sprake van een volledig VBTB-jaarverslag.
De informatie in het jaarverslag wordt door de Algemene Rekenkamer gecontroleerd
op grond van de Comptabiliteitswet 2001. Dit kan als volgt worden weergegeven. Jaarverslag Controle OordeelFinanciële informatieVerantwoordingsstaatVolledig Ja Saldibalans Volledig JaNiet financiële
informatieMededeling over de bedrijfs- voeringFinancieel beheer Volledig Ja MaterieelbeheerVolledig Ja  Overige elementen bedrijfs- voeringBeperkt Nee Beleidsinformatie VerslaggevingseisenVolledig Ja  Kwaliteitsnormen BeperktNeeDe normen voor de kwaliteit van de financiële informatie zijn volledig
uitgekristalliseerd. Deze normen zijn onder andere afkomstig uit de Comptabiliteitswet
2001, de Rijksbegrotingsvoorschriften 2003 en de Regeling departementale begrotingsadministratie.
De Algemene Rekenkamer onderzoekt deze informatie reeds jaren
en verbindt daaraan een oordeel.Het oordeel van de Algemene Rekenkamer over de mededeling bedrijfsvoering
is beperkt tot de kwaliteit van de informatie over het financieel beheer en
het materieelbeheer. De kwaliteit van de mededeling is getoetst aan de huidige
eisen die hiervoor zijn geformuleerd. In 2005 zal een volledig normenkader
voor deze informatie gereed zijn.BeleidsinformatieDe Algemene Rekenkamer kan dit jaar nog niet tot een volledig oordeel
komen over de totstandkoming van de beleidsinformatie in het jaarverslag en
over de kwaliteit van die informatie. Wel heeft de Algemene Rekenkamer onderzocht
of de beleidsinformatie in het jaarverslag is opgesteld volgens de verslaggevingseisen;
een oordeel over de «conformiteit aan de wettelijke regels» maakt
deel uit van haar oordeel over het jaarverslag.BedrijfsvoeringDe Algemene Rekenkamer geeft een oordeel over het financieel
beheer, het materieelbeheer en de daartoe bijgehouden administraties
van het ministerie. Voor deze onderdelen stelt de Algemene Rekenkamer tevens
vast hoe de informatie hierover tot stand is gekomen. Ook beoordeelt de Algemene
Rekenkamer of het ministerie voldoende rekening heeft gehouden met deze uitkomsten
voor de mededeling over de bedrijfsvoering. De gehanteerde normen zijn gebaseerd
op de normen die zijn uitgewerkt in de Baseline financieel
beheer en materieelbeheer en het Referentiekader
Mededeling Bedrijfsvoering.Eind 2004 moet volledig aan de normen in het referentiekader zijn voldaan.1.4 LeeswijzerDit rapport bij het jaarverslag van het Ministerie van LNV omvat, behalve
de samenvatting en inleiding, vier hoofdstukken: «Oordeel jaarverslag
en saldibalans» (hoofdstuk 2), «Bedrijfsvoering» (hoofdstuk
3), «Beleidsinformatie» (hoofdstuk 4) en «Reactie minister
en nawoord Algemene Rekenkamer» (hoofdstuk 5).Direct na de samenvatting is de Audit Actielijst 2003 opgenomen. Deze
bouwt voort op de lijst over 2002. De lijst laat zien op welke punten de Algemene
Rekenkamer op grond van haar onderzoek vindt dat het ministerie actie moet
ondernemen. Het overzicht meldt ook de verbetermaatregelen die de minister
heeft aangekondigd en de termijn waarbinnen ze moeten leiden tot verbetering.
Tevens biedt de lijst inzicht in de voortgang van verbeteracties die de minister
eerder is gestart.Hoofdstuk 2 «Oordeel jaarverslag en saldibalans» beschrijft
het oordeel van de Algemene Rekenkamer over het jaarverslag en de saldibalans
van het Ministerie van LNV en de baten en lasten en balansposten van de baten-lastendiensten.
Behalve het totaaloordeel van de Algemene Rekenkamer, worden alle fouten en
onzekerheden in de verplichtingen, uitgaven, ontvangsten en de saldibalansposten
die de kwantitatieve tolerantiegrenzen overschrijden weergegeven.In hoofdstuk 3, «Bedrijfsvoering», ligt de nadruk op de uitkomsten
van het onderzoek naar de accountantscontrole, het financieel beheer en materieelbeheer
en de daartoe bijgehouden administraties. Daarnaast wordt een
beschrijving gegeven van de ontwikkelingen ten aanzien van de totstandkoming
van de informatie over de bedrijfsvoering en de mededeling over de bedrijfsvoering
in het jaarverslag van het Ministerie van LNV.Hoofdstuk 4, «Beleidsinformatie», beschrijft het onderzoek
van de Algemene Rekenkamer naar de totstandkoming van de informatie over het
gevoerde beleid in het jaarverslag van het Ministerie van LNV over begrotingsartikel
artikel 1, «Versterking landelijk gebied». De Algemene Rekenkamer
heeft verkennend onderzoek gedaan.Hoofdstuk 5 ten slotte, bevat een samenvatting van de reactie van de minister
van LNV en het nawoord van de Algemene Rekenkamer.Wanneer de Algemene Rekenkamer fouten en onzekerheden in de financiële
informatie in het jaarverslag of onvolkomenheden in het financieel beheer
en materieelbeheer niet aanvaardbaar vindt, kan zij daartegen bezwaar maken.
De overzichten in bijlage 2 en 3 bevatten alle fouten, onzekerheden en onvolkomenheden
die kunnen leiden tot het maken van bezwaar door de Algemene Rekenkamer. 2 OORDEEL JAARVERSLAG EN SALDIBALANS2.1 InleidingIn dit hoofdstuk doet de Algemene Rekenkamer verslag van haar bevindingen
en geeft zij haar oordeel over het jaarverslag en de saldibalans van het Ministerie
van LNV.Dit jaar hebben ministeries voor het eerst een jaarverslag opgesteld volgens
de nieuwe wijze van verantwoorden die in 1999 is ingezet met de regeringsnota Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording (VBTB).
Behalve financiële informatie is er nu ook beleidsinformatie en bedrijfsvoeringsinformatie
in het jaarverslag opgenomen.2.2 Het jaarverslag en VBTBMet ingang van het begrotingsjaar 2002 stellen ministeries een jaarverslag
op. Het is het eerste jaar waarin ze hun verantwoording geheel conform VBTB
moeten opstellen. De Algemene Rekenkamer is verheugd over deze mijlpaal, maar
plaatst nog wel een belangrijke kanttekening. Zij is van mening dat de gekozen
splitsing van de financiële en niet-financiële informatie zoals
uitgewerkt en vastgelegd in de Rijksbegrotingsvoorschriften 2003, niet bijdraagt
aan een goed beeld van de samenhang tussen beleid, prestaties en middelen.
Het afbakenen van de financiële informatie voor de accountantscontrole
lijkt hiermee voorrang te hebben gekregen boven de belangrijkste VBTB-doelstelling.In het jaarverslag wordt bij ieder beleidsartikel de budgettaire gevolgen
voorzien van een toelichting geven.Het Jaarverslag 2002 van het Ministerie van LNV bevat de voorgeschreven
onderdelen. Het jaarverslag is een duidelijk en leesbaar document, waarvan
de toelichting bij de diverse onderdelen in het algemeen voldoet aan de gestelde
eisen. In het verslag wordt ook ingegaan op de aanbevelingen uit het rechtmatigheidsonderzoek
van de Algemene Rekenkamer over 2001.2.3 Financiële informatie2.3.1 InleidingTot de financiële informatie worden gerekend alle verplichtingen,
uitgaven, ontvangsten, baten, lasten, kapitaaluitgaven, kapitaalontvangsten,
balansposten en de toelichting daarbij (artikel 58 Comptabiliteitswet 2001).
De Algemene Rekenkamer heeft onderzocht of deze financiële informatie
is opgesteld volgens de verslaggevingsvoorschriften, en of de verplichtingen,
uitgaven en ontvangsten rechtmatig tot stand zijn gekomen en deugdelijk zijn
weergegeven.Het onderzoek van de Algemene Rekenkamer is zodanig ingericht dat belangrijke
fouten en onzekerheden per begrotingsartikel met redelijke zekerheid worden
ontdekt en gerapporteerd. De Algemene Rekenkamer onderzoekt dus niet elke
verplichting, uitgave en ontvangst. Zij doet eigen onderzoek en maakt gebruik
van de uitkomsten van de departementale accountantscontrole (zie ook § 3.4).2.3.2 OordeelOp grond van haar bevindingen is de Algemene Rekenkamer van oordeel dat de financiële informatie in het jaarverslag over 2002 van
het Ministerie van LNV voldoet aan de gestelde eisen, met uitzondering van
drie artikelen waarbij de Algemene Rekenkamer belangrijke fouten en onzekerheden1 heeft aangetroffen in de aangegane verplichtingen en
uitgaven. Het betreft de artikelen 1 en 9 (verplichtingen) en artikel 6 (uitgaven).2.3.3 Rapportering per (niet-)beleidsartikelVerantwoordingsstaatOverzicht 1 laat de totaalbedragen zien waaruit de verantwoordingsstaat
2002 van het Ministerie van LNV is samengesteld (exclusief agentschappen).
Daarnaast zijn de totalen opgenomen van bedragen die niet deugdelijk zijn
weergegeven of onrechtmatig zijn, of waarover onzekerheid over de deugdelijke
weergave of onzekerheid over de rechtmatigheid bestaat.Overzicht 1 Bedragen van de verantwoordingsstaat 2002,
Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (x € 1 miljoen)  Verplichtingen1Uitgaven1Ontvangsten Totaal2 631 2 388 765 Belangrijke fouten/onzekerheden2,2 1,7 – Onvolledigheden – – –1 Het bedrag aan verplichtingen en uitgaven bevat in totaal € 136
miljoen respectievelijk € 60 miljoen aan overschrijdingen. Indien
de Staten-Generaal niet akkoord gaan met de desbetreffende slotwetmutaties,
zal de Algemene Rekenkamer haar oordeel op dit punt moeten herzien.Bij de volgende begrotingsartikelen heeft de Algemene Rekenkamer belangrijke
fouten en/of onzekerheden geconstateerd met betrekking tot de rechtmatigheid
en/of de deugdelijke weergave en/of het voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften
van de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten:• artikel 1: verplichtingen € 1,1 miljoen• artikel 6: uitgaven € 1,7 miljoen• artikel 9: verplichtingen € 1,1 miljoenTen tijde van het afsluiten van het onderzoek kon de rechtmatigheid van
één verplichting ten aanzien van artikel 1, «Versterking
landelijk gebied», niet aangetoond worden. De Algemene Rekenkamer merkt
deze verplichting aan als een onzekerheid.De Algemene Rekenkamer constateert bij artikel 6 fouten die het gevolg
zijn van een verschil in normatiek tussen de auditdienst van het Ministerie
van LNV en de Algemene Rekenkamer. Door deze fouten zijn de kwalitatieve en
kwantitatieve tolerantiegrenzen van de Algemene Rekenkamer overschreden.Ook de som van geconstateerde fouten en onzekerheden bij artikel 9 overschrijdt
de tolerantiegrenzen van de Algemene Rekenkamer. In tegenstelling tot de Algemene
Rekenkamer sommeert de auditdienst fouten en onzekerheden niet. Overigens
handelt de auditdienst handelt conform het handboek DAD.Oordeel financiële toelichting bij verantwoordingsstaatMet betrekking tot de deugdelijke weergave en/of het voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften
van de financiële informatie die in detoelichting bij de
verantwoordingsstaat is opgenomen, heeft de Algemene Rekenkamer geen onvolkomenheden
geconstateerd.2.4 Beleidsinformatie2.4.1 InleidingHet Ministerie van Financiën definieert beleidsinformatie in het
jaarverslag als: «de gestructureerde en nader toegelichte gegevens over
de doelstellingen van beleid, de beoogde of gerealiseerde effecten van beleid
en de daartoe te leveren en/of geleverde prestaties.»De Algemene Rekenkamer heeft onderzocht of de beleidsinformatie in het
departementale jaarverslag voldoet aan de verslaggevingseisen, zoals vastgelegd
in de Rijksbegrotingsvoorschriften 2003. Deze eis valt onder wat de Algemene
Rekenkamer beschouwt als een van de hoofdnormen voor beleidsinformatie, te
weten: conformiteit aan wettelijke regels.2.4.2 OordeelDe Algemene Rekenkamer constateert dat de (niet-financiële) beleidsinformatie
in het jaarverslag van het Ministerie van LNV op hoofdlijnen voldoet aan de
verslaggevingseisen. Op een aantal punten voldoet het verslag nog niet aan
de eisen (zie § 4.5).2.5 Mededeling over de bedrijfsvoering2.5.1 InleidingHet Ministerie van LNV heeft in zijn jaarverslag een zogeheten «mededeling
over de bedrijfsvoering» opgenomen. De Algemene Rekenkamer heeft onderzocht
of de mededeling voldoet aan de eisen en of deze op deugdelijke wijze tot
stand is gekomen.2.5.2 OordeelOp grond van haar bevindingen komt de Algemene Rekenkamer tot het oordeel
dat de bedrijfsvoeringsinformatie (mededeling bedrijfsvoering) over het algemeen
voldoet aan de daaraan te stellen eisen en op deugdelijke wijze tot stand
is gekomen (zie § 3.2).2.6 Toezichtsrelaties2.6.1 InleidingHet jaarverslag van het Ministerie van LNV bevat een paragraaf over toezicht.
Het opnemen van deze informatie is nog niet verplicht volgens de Rijksbegrotingsvoorschriften
2003. De informatie over zelfstandige bestuursorganen (ZBO's) en rechtspersonen
met een wettelijke taak (RWT's) (zowel begrotings-, tarief- als premiegefinancierd)
is verplicht vanaf het begrotings- en verantwoordingsjaar 2004.Dat het Ministerie van LNV deze informatie nu reeds een toezichtsparagraaf
heeft opgenomen, waardeert de Algemene Rekenkamer positief. Op deze wijze
geeft het jaarverslag een vollediger beeld over de wijze waarop de minister
zijn verantwoordelijkheid heeft ingevuld. In de toezichtsparagraaf kan de
minister, die een toezichthoudende taak heeft op het terrein van RWT's en
Europese geldstromen, inzicht geven in de maatregelen van toezicht
die hij heeft genomen om de verplichtingen van de lidstaat aangaande beheer,
controle of toezicht ten aanzien van de rechtmatige en doelmatige besteding
van de Europese subsidies na te komen.De toezichtsparagraaf van het jaarverslag biedt inzicht in de relatie
tussen de nationale doelstellingen van het Ministerie van LNV en het Europese
beleid, inclusief de aard en omvang van de financiële middelen. Het toezicht
op de structuurfondsen beperkt zich tot de vermelding van de convenanten,
die tussen het Ministerie van LNV en de betrokken provincies zijn afgesloten.2.6.2 OordeelAangezien het opnemen van een paragraaf over toezicht niet verplicht is
volgens de Rijksbegrotingsvoorschriften 2003, geeft de Algemene Rekenkamer
hierover nog geen oordeel.2.7 Baten-lastendiensten (agentschappen)2.7.1 InleidingBaten-lastendiensten (agentschappen) zijn intern verzelfstandigde onderdelen
binnen een departement die een baten-lastenstelsel voeren en een eigen bedrijfsvoering
hebben binnen de departementale context. Daarom worden deze diensten als apart
onderdeel in de begroting en verantwoording opgenomen. Bevindingen over de
bedrijfsvoering van agentschappen staan in hoofdstuk 3.2.7.2 OordeelDe Algemene Rekenkamer heeft de baten, lasten, kapitaaluitgaven, kapitaalontvangsten
en balansposten onderzocht die in de verantwoordingsstaat over de baten-lastendienst
zijn opgenomen. Tevens heeft zij de financiële informatie onderzocht
die in de toelichting bij de verantwoordingsstaat is opgenomen.1 Met betrekking tot de rechtmatigheid en/of de deugdelijke weergave
en/of het voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften heeft de Algemene Rekenkamer
geen belangrijke fouten en/of onzekerheden geconstateerd. De financiële
toelichting bij de verantwoordingsstaat van de baten-lastendiensten voldoet
aan de voorschriften.2.8 Saldibalans met toelichting2.8.1 InleidingDe Algemene Rekenkamer heeft onderzocht of de saldibalans 2002 met bijbehorende
toelichting voldoet aan de volgende eisen:• De saldibalans is opgesteld volgens de verslaggevingsvoorschriften.• De erin opgenomen informatie geeft de op het jaareinde openstaande
posten, zoals deze uit de administratie blijken, deugdelijk weer.• De erin opgenomen balansposten zijn rechtmatig tot stand gekomen.2.8.2 OordeelDe saldibalans en de toelichting bij de saldibalans voldoen aan de eisen. Overzicht 2 laat de totaalbedragen zien waaruit de saldibalans 2002 van
het Ministerie van LNV is opgebouwd. Jaarlijks beoordeelt de Algemene Rekenkamer
de bedragen op de saldibalans, met uitzondering van:• uitgaven en ontvangsten; de Algemene Rekenkamer heeft deze al beoordeeld
bij het onderzoek van de rekeningen. Zij heeft alleen de aansluiting tussen
de totalen van de rekening met de saldibalans vastgesteld;• de bedragen die op tegenrekeningen staan; deze hebben geen inhoudelijke
waarde.Daarnaast zijn de totalen opgenomen van bedragen die onrechtmatig zijn,
niet deugdelijk zijn weergegeven, of waarover onzekerheid over de rechtmatigheid
of de deugdelijke weergave bestaat.Overzicht 2 Bedragen van de saldibalans per 31 december
2002, Ministerie van LNV (bedragen x 1 miljoen euro)  Debet Credit Totaal11 514 11 514 -/- uitgaven respectievelijk ontvangsten en tegenrekeningen 4 864 6 769 Beoordeeld 6 6494 744 Belangrijke fouten/onzekerheden – –Onvolledigheden –(...)1–(...)11 Het tussen haakjes geplaatste bedrag duidt op onzekerheden
over de volledigheid van de verantwoorde bedragen.In totaal is € 564,5 miljoen aan openstaande voorschotten afgerekend.De Algemene Rekenkamer stelt vast dat deze afrekeningen aan de eisen voldoen.De Algemene Rekenkamer heeft geen belangrijke fouten, onzekerheden en
onvolledigheden in de saldibalans aangetroffen. 3 BEDRIJFSVOERING3.1 InleidingDe bedrijfsvoering van een ministerie is de sturing en beheersing van
bedrijfsprocessen binnen een ministerie om de beleidsdoelstellingen te kunnen
realiseren. Het betreft sturing en beheersing van zowel primaire processen
als van de processen die hiervoor faciliterend zijn.In dit hoofdstuk maakt de Algemene Rekenkamer binnen de bedrijfsvoering
onderscheid naar de volgende onderwerpen:• de ontwikkelingen met betrekking tot de mededeling over de bedrijfsvoering;• de ontwikkeling van de auditfunctie;• de controle van de departementale auditdienst;• het financieel beheer en materieelbeheer en de daartoe bijgehouden
administraties (inclusief de betekenis van bevindingen voor de mededeling
bedrijfsvoering).In haar onderzoek naar de bedrijfsvoering heeft de Algemene Rekenkamer
ook de onvolkomenheden betrokken die zij vorig jaar bij het Ministerie van
LNV heeft geconstateerd. Deze hadden betrekking op de beschrijving en onderhoudsorganisatie
administratieve organisatie, de informatiebeveiliging en het proces van de
accountantscontrole.3.2 Ontwikkelingen in de mededeling bedrijfsvoeringDe mededeling over de bedrijfsvoering in het jaarverslag over 2002 van
het ministerie heeft betrekking op het financieel beheer, het materieelbeheer
en de voor dat beheer bijgehouden administraties. De bedrijfsvoering van een
ministerie omvat echter meer dan alleen de genoemde onderdelen, namelijk de
sturing en beheersing van zowel primaire processen als van de processen die
hiervoor faciliterend zijn. Te denken valt bijvoorbeeld aan het personeelsbeheer.
De normen waar de mededeling over de bedrijfsvoering uiteindelijk aan moet
voldoen, zijn neergelegd in het referentiekader voor de bedrijfsvoering. Over
het verslagjaar 2004 dient het ministerie te voldoen aan deze normen.De Algemene Rekenkamer heeft onderzocht aan welke onderdelen van de bedrijfsvoering
het ministerie aandacht moet besteden, wil het de gewenste eindsituatie in
2004 kunnen bereiken.De bedrijfsvoeringsmededelingen van de organisatieonderdelen van het Ministerie
van LNV zijn hoofdzakelijk gebaseerd op de zogenoemde baselineonderzoeken
die door de auditdienst zijn uitgevoerd. Dit is niet overeenkomstig de visie
van de auditdienst op de functie van een baselineonderzoek.De auditdienst is van mening dat zelf gegenereerde managementinformatie
en daaraan verbonden risicoanalyses ten grondslag moeten liggen aan de bedrijfsvoeringsmededeling.
Het managementcontrolesysteem binnen de organisatie dient in deze visie zodanig
te werken dat de kwaliteit van de bedrijfsvoering via managementinformatie
wordt bevestigd. Een baselinerapport zou een externe bevestiging van deze
kwaliteit moeten vormen.Uit het onderzoek van de auditdienst komt verder naar voren dat de mededeling
bedrijfsvoering van verscheidene organisatieonderdelen betrekking had op de
situatie van begin 2003 in plaats van op de situatie in 2002. Uit het onderzoek van de auditdienst komt naar voren dat de mededeling
bedrijfsvoering van een organisatieonderdeel vaak betrekking had op de situatie
begin 2003 in plaats van over 2002.Afgezien van de punten die uit de baselinerapporten van de auditdienst
naar voren komen, worden in de mededeling over de bedrijfsvoering nog de volgende
verbeterpunten genoemd:1. Een verbetertraject ten behoeve van de ordelijke en controleerbare
oplevering van de niet-financiële verantwoordingsinformatie.2. Maatregelen om de managementcontrole binnen het ministerie te versterken,
onder andere ten behoeve van een adequatere invulling van het begrotingsbeheer.3. Departementaal toezicht op de uitvoering van het Gemeenschappelijk
regionaal structuurbeleid; hiervoor zijn reeds in 2002 verbeteracties gestart
waarover de Tweede Kamer periodiek wordt geïnformeerd.Op grond van haar bevindingen is de Algemene Rekenkamer van mening dat
de aanpak van de implementatie van de «mededeling over de bedrijfsvoering»
toereikend is. Het tijdpad dat moet leiden tot een tijdige, volledige implementatie
is ambitieus. De in 2003 geplande acties dienen dan ook daadwerkelijk gerealiseerd
te worden.3.3 De ontwikkeling van de auditfunctieIn mei 2001 heeft de commissie-Kordes het rapport De auditfunctie in het
VBTB-tijdperk uitgebracht. De aanbevelingen uit dit rapport zijn uitgewerkt
in het Kwaliteitsplan auditfunctie Rijksoverheid.
Dit plan is in het voorjaar van 2002 vastgesteld door het kabinet. De Algemene
Rekenkamer heeft de stand van zaken met betrekking tot de implementatie van
de belangrijkste aanbevelingen onderzocht.Volgens het kwaliteitsplan dient ieder departement uiterlijk eind 2002
een – door de Bestuursraad goedgekeurd – plan van aanpak te hebben
voor de transitie naar een departementale auditdienst. De invulling van het
takenpakket en de daarmee samenhangende werkzaamheden wordt afgestemd op de
soort activiteiten en soort processen binnen het departement.Op grond van haar onderzoek is de Algemene Rekenkamer van mening dat de
implementatie van de auditdienst bij het Ministerie van LNV conform de aanbevelingen
van het rapport Kwaliteitsplan auditfunctie Rijksoverheid heeft plaatsgevonden.Een andere belangrijke aanbeveling uit het rapport van de commissie-Kordes
is dat eind 2002 de Audit Committees van de departementen functioneren overeenkomstig
de kaders van het kwaliteitsplan. Volgens deze kaders dient het Audit Committee
op hoofdlijnen de kwaliteit van de departementale bedrijfsvoeringsen beleidsprocessen
te borgen. Deze borging krijgt vorm door betrokkenheid van het Audit Committee
bij de programmering van de onderzoeken en controles, bij de evaluatie van
bevindingen en bij het volgen van de follow-upmaatregelen.Op grond van haar onderzoek is de Algemene Rekenkamer van mening dat in
belangrijke mate het Audit Committee bij het Ministerie van LNV conform de
kaders van het kwaliteitsplan functioneert. Het Audit Committee stelt jaarlijks
het controleplan van de auditdienst vast. Het onderzoeksprogramma van de directie
Financieel-Economische Zaken wordt niet geagendeerd in het Audit Committee.
De beleidsevaluaties behoren primair tot de verantwoordelijkheid van de beleidsdirecties. De Algemene Rekenkamer beveelt aan om het gewijzigd functioneren van het
Audit Committee te verankeren in een nieuwe instellingsbeschikking. 3.4 Departementale accountantscontrole3.4.1 InleidingDe Algemene Rekenkamer maakt bij haar onderzoek naar de bedrijfsvoering
van het ministerie zoveel mogelijk gebruik van de controle van de departementale
auditdienst. Deze brengt immers een intern accountantsrapport met een accountantsverklaring
uit over de financiële informatie in het jaarverslag van het ministerie.
Biedt die controle voldoende zekerheid, dan neemt de Algemene Rekenkamer de
bevindingen over.Om vast te stellen of zij gebruik kan maken van de bevindingen van werkzaamheden
van de departementale auditdienst, heeft de Algemene Rekenkamer een review
uitgevoerd op de accountantscontrole. Dat wil zeggen dat zij de kwaliteit
van de departementale accountantscontrole toetst aan de hand van een uitgebreid
normenkader. Dit normenkader is mede gebaseerd op de internationaal aanvaarde
richtlijnen voor accountantscontrole. De review was gericht op de volgende
onderdelen:• financiële informatie in jaarverslag 2002;• de saldibalans en toelichting;• het financieel beheer, het materieelbeheer en de daartoe bijgehouden
administraties;• de totstandkoming van de beleidsinformatie;• de totstandkoming van de bedrijfsvoeringsinformatie.In haar rechtmatigheidsonderzoek over 2001 constateerde de Algemene Rekenkamer
bij het Ministerie van LNV onvolkomenheden in het proces van accountantscontrole.In zijn reactie op het conceptrapport bij de financiële verantwoording
2001 van het Ministerie van LNV zegde de minister toe een verbeterplan hiervoor
te zullen opstellen.3.4.2 Verbeterplan proces van accountantscontroleDe Algemene Rekenkamer is positief over de aansturende fase van de accountantscontrole
en de opzet en de uitvoering van de zogenoemde baselineonderzoeken. Het overige
deel van de uitvoeringsfase en afsluitingsfase van de accountantscontrole
zijn nog niet conform het verbeterplan verlopen.Over de uitvoering van het verbeterplan heeft de Algemene Rekenkamer het
volgende vastgesteld:• Voor de aansturing van de accountantscontrole 2002 zijn tijdig
kwalitatief goede documenten aangeleverd.• De controleaanpak wordt door de auditdienst transparant weergegeven.• De uitvoering van de steekproefmethodiek is inzichtelijk gemaakt.• De planning van de controle van de auditdienst vormt een adequate
basis voor uitvoering ervan.• In de periode oktober 2002 tot eind februari 2003, derhalve niet
alleen na 15 maart, waren geen complete en goed toegankelijke dossiers beschikbaar.• De rapporten van de agentschappen en de documenten «motivering accountantsverklaring» en evaluatie steekproef en alle onderliggende
afsluitingsmemoranda zijn niet tijdig aangeleverd.• Een overzicht met fouten en onzekerheden (uiterste aanleverdatum
15 maart 2003; punt 7 verbeterplan) is niet tijdig aangeleverd.• Een definitieve en volledige aansluiting tussen het overzicht met
fouten en onzekerheden en de steekproefevaluatie van de auditdienst is niet
tijdig aangeleverd.• Er is een plan van aanpak voor de reviews 2002. Dit plan is grotendeels
uitgevoerd.• Er is een aantal gekwalificeerde medewerkers geworven om te voorzien
in de vacatures.3.4.3 Financiële informatie en bedrijfsvoeringDe departementale auditdienst heeft een goedkeurende accountantsverklaring
afgegeven bij het jaarverslag van het Ministerie van LNV over het begrotingsjaar
2002. De auditdienst heeft de volgende onderdelen in haar controle betrokken:
de financiële informatie in het jaarverslag 2002, de saldibalans en de
toelichting daarop.In de uitvoerings- en afsluitingsfase signaleerde de Algemene Rekenkamer
gebreken. De Algemene Rekenkamer kon zelfstandig geen reperformance doen op
basis van de auditdienstdossiers. Om te kunnen bepalen of zij kon steunen
op de departementale accountantscontrole heeft de Algemene Rekenkamer in de
tweede helft van maart 2003 een extra aanvullend onderzoek gedaan.De Algemene Rekenkamer komt tot de conclusie dat zij kan steunen op de
controlewerkzaamheden van de auditdienst. Voor enkele posten komt zij tot
een ander oordeel.Bij deze conclusies dienen echter enkele opmerkingen gemaakt te worden.
Het proces van de accountantscontrole kent namelijk gebreken. Deze zijn vooral
terug te voeren op het gebrek aan toegankelijkheid en transparantie van de
door de auditdienst aangeleverde dossiers. Dit probleem klemt eens te meer
als er vertraging optreedt in het aanleveren van de afgesproken rapportages,
zoals bij het Ministerie van LNV het geval was. In het dossier zijn verouderde
checklists aangetroffen. In sommige gevallen werden zelfs vragen beantwoord
die niet meer van toepassing waren. Navraag bij de auditdienst leerde dat
bij de controle wél werd uitgegaan van actuele gegevens. Dat bleek
echter niet uit de dossiers van de dienst.• De besluitvorming naar aanleiding van specifieke kwesties bleek
niet in de dossiers te zijn vastgelegd.• Om tot een oordeel te komen werden soms ingewikkelde inhoudelijke
controles door medewerkers van de auditdienst verricht. Hiervan bestonden
geen werkinstructies of checklisten die voldoende duidelijk zijn om werkinstructies
overbodig te maken. Slechts mondelinge toelichting kon inzicht geven in de
verrichte werkzaamheden van de auditdienst.• Aantekeningen van medewerkers van de auditdienst of verwijzingen
daarnaar maakten geen deel uit van de dossiers van de dienst.• Verwijzingen naar andere dossiers of vindplaatsen van andere documentatie,
die bij onderbouwing van oordeel worden gebruikt, waren gebrekkig.• Ook nadat om aanvullende informatie en documentatie was verzocht,
werden niet steeds al het benodigde geleverd. Dit vergde weer extra navraag
en dus tijd. De Algemene Rekenkamer heeft extra werkzaamheden moeten uitvoeren om te
kunnen vaststellen of de Algemene Rekenkamer kan steunen op de controle van
de auditdienst.Met het gebruik van de door de auditdienst gekozen steekproefmethodiek
hangt samen dat het op basis van de evaluatie noodzakelijk of wenselijk kan
zijn aanvullende werkzaamheden uit te voeren. Bij niet-tijdige afronding van
de evaluaties ontstaat het risico dat het kritische tijdpad voor de werkzaamheden
van de auditdienst én de Algemene Rekenkamer en haar oordeelsvorming
onder grote druk komen te staan.Het vorenstaande brengt de Algemene Rekenkamer ertoe de volgende aanbevelingen
te doen:• Verbeter de toegankelijkheid en transparantie van dossiers zodat
derden, waaronder de Algemene Rekenkamer, zelfstandig tot een oordeel kunnen
komen over de kwaliteit van de controle van de auditdienst. Dit houdt onder
meer in:– het opnemen van verwijzingen naar andere dossiers, documenten,
stukken van belang en relevante regelgeving;– het opnemen van belangrijke stukken in het dossier van de auditdienst;– het zichtbaar maken van de besluitvorming, onder andere door aantekeninglijsten
op te nemen of hiernaar te verwijzen.• Actualiseer checklists die bij de controle gebruikt worden.• Leg belangrijke en ingewikkelde werkzaamheden die door controlemedewerkers
bij de controle gedaan worden vast in werkinstructies.Naar aanleiding van het vorenstaande en de voortgang van het verbeterplan
voor het proces van de accountantscontrole merkt de Algemene Rekenkamer de
gesignaleerde gebreken aan als een onvolkomenheid. De Algemene Rekenkamer
zal de realisatie van het verbeterplan op dit punt het komend jaar in overleg
met de auditdienst nauwlettend volgen en daarover in het najaar aan de ambtelijke
top van het ministerie rapporteren.De auditdienst heeft daarnaast het financieel beheer, materieelbeheer
en de daartoe bijgehouden administraties onderzocht. De Algemene Rekenkamer
heeft in deze controle geen onvolkomenheden aangetroffen.Op basis van haar review stelt de Algemene Rekenkamer vast dat de accountantscontrole
voldoende basis vormt voor haar oordeelsvorming over:• de financiële informatie in het jaarverslag 2002;• de saldibalans 2002 en toelichting;• het financieel beheer, het materieelbeheer en de daartoe bijgehouden
administraties in 2002.De oordelen van de Algemene Rekenkamer hierover zijn dan ook mede tot
stand gekomen op basis van de uitkomsten van de controle door de auditdienst.3.4.4 Niet-financiële informatieTotstandkoming van informatieDit jaar moeten de departementale auditdienst en de Algemene Rekenkamer
de totstandkoming van beleids- en bedrijfsvoeringsinformatie in het jaarverslag
controleren. Aan welke eisen of normen deze niet-financiële informatie
in het jaarverslag precies moet voldoen, is echter nog niet duidelijk (zie
inleiding). De auditdienst geeft dit jaar nog geen oordeel over de totstandkoming
van de beleids- en bedrijfsvoeringsinformatie in het jaarverslag. De Algemene
Rekenkamer gaat er echter van uit dat de auditdienst hier wel al enige uitspraken
over doet – ter voorbereiding op de situatie in 2005, wanneer het normenkader
en de controlestructuur ontwikkeld dienen te zijn. De Algemene Rekenkamer
heeft dan ook onderzocht in hoeverre de auditdienst daar dit jaar al in is
geslaagd. Tevens heeft zij onderzocht in hoeverre zij kan steunen op de uitkomsten
van de werkzaamheden van de auditdienst op dit terrein.De Algemene Rekenkamer stelt vast dat de controle van de auditdienst naar
de totstandkoming van de niet-financiële informatie zich heeft uitgestrekt
tot het ontwikkelproces en presentatie van beleidsinformatie en bedrijfsvoeringsinformatie.De Algemene Rekenkamer vraagt aandacht met name aandacht voor de inhoudelijke
betrokkenheid van de beleidsdirecties. Deze betrokkenheid laat nog te wensen
over.Op basis van haar onderzoek naar de accountantscontrole gericht op de
totstandkoming van de beleids- en bedrijfsvoeringsinformatie concludeert de
Algemene Rekenkamer dat deze een voldoende basis vormt voor haar oordeelsvorming
hierover.Kwaliteit informatieDe departementale auditdienst hoeft geen onderzoek te doen naar de kwaliteit
van de beleids- en bedrijfsvoeringsinformatie in het jaarverslag. De Algemene
Rekenkamer stelt vast dat de auditdienst van het Ministerie van LNV hieraan
volgens afspraken in het IODAD aandacht heeft besteed. Echter, zowel de volledigheid,
als de juistheid van de gewenste informatie verdient nog aandacht. Het operationaliseren
van deze kwaliteitseisen geeft nog problemen.3.5 Financieel beheer, materieelbeheer en administraties3.5.1 InleidingDe Algemene Rekenkamer heeft onderzocht of het financieel beheer, het
materieelbeheer en de daartoe bijgehouden administraties van het Ministerie
van LNV in 2002 voldeden aan de baseline financieel beheer en materieelbeheer
met inbegrip van de nadere uitwerking hiervan. Daarnaast heeft zij onderzoek
gedaan naar het contractbeheer en de EU-geldstromen.Het onderzoek van de Algemene Rekenkamer bestond uit een combinatie van
review van de departementale accountantscontrole en eigen onderzoek.3.5.2 ContractbeheerDepartementaal contractbeheerHet Ministerie van LNV heeft het departementaal contractbeheer uitgewerkt
in de Leidraad Aanbestedingen LNV (oktober 2002)
en een conceptnota Inkoopbeleid van het Ministerie van
LNV (december 2002). In de laatstgenoemde nota zijn de kaders van
het inkoopbeleid en de organisatorische en procedurele richtlijnen opgenomen.In de conceptnota Bronnen voor verwervingsinformatie
bij LNV (december 2002) wordt de samenhang tussen de beleidsmatige,
organisatorische en technisch-inhoudelijke uitgangspunten op het terrein van verwerving bij het ministerie aangegeven. In deze documenten worden
onder andere de doelstellingen en de rol van diverse actoren of organisatieonderdelen –
op hoofdlijnen – weergegeven. De taken en verantwoordelijkheden ten
aanzien van het inkoopproces zullen naar verwachting in 2003 worden beschreven.In de conceptnota Bronnen voor verwervingsinformatie
bij LNV wordt vermeld dat in 2003 diverse activiteiten zijn gepland,
zoals het opstellen van standaardcontracten, het invoeren van een jaarplancyclus
inkoop, het invullen van het inkooppersoneelsbeleid, het uitvoeren van een
LNV-brede inkoopdiagnose en het opstellen van een notitie functie en invulling
toezicht.Een belangrijk onderdeel van de verwervingsfunctie acht het Ministerie
van LNV het borgen van de kwaliteit van het verwervingsproces. De directie
Informatiemanagement en Facilitaire Aangelegenheden (IFA) streeft ernaar voor
2005 een extern kwaliteitscertificaat te verkrijgen voor het verwervingsproces
bij het ministerie. De voorbereidingen hiervoor zijn in gang gezet. Ook het
vastleggen en beschrijven van processen van verwerving acht het Ministerie
van LNV van groot belang. Deze processen zijn inmiddels door de sector Procesontwikkeling
en AO (voorheen het AO-team) van de directie Financieel-Economische Zaken
(FEZ) beschreven.De directie IFA heeft een aantal verwervingsmodellen en juridische modellen
ontwikkeld. Een belangrijk deel van deze modellen heeft betrekking op Europese
aanbestedingsprocedures en standaardbrieven. De juridische modellen betreffen
algemene voorwaarden en modelovereenkomsten.Sinds 2002 kent het Ministerie van LNV een geautomatiseerd contractenregister,
genaamd Contracto. In dit systeem kunnen contracten worden ingevoerd en beheerd.
De doelstelling is dat eind 2003 de meeste directies, diensten en agentschappen
van het Ministerie van LNV Contracto hebben ingevoerd. Het aantal organisatieonderdelen
dat thans gebruik maakt van dit systeem is nog beperkt. Als alle organisatieonderdelen
gebruikmaken van Contracto beschikt het ministerie over een instrument waaruit
het aantal lopende en aflopende contracten en het de financiële omvang
van de contracten blijkt.Review contractenbeheerIn het kader van dit onderzoek heeft de Algemene Rekenkamer vijf contracten1 van het Ministerie van LNV op de volgende aspecten nader
onderzocht:– inhoud contractdossier;– aanschafvoorbereiding;– verwervingsvoorbereiding;– contractsluiting;– contractuitvoering;– einde contract en evaluatie.De Algemene Rekenkamer is nagegaan of de procedure en het contractdossier
voldoen aan de voorschriften van de regeling Contractbeheer.Bij drie dossiers komt de Algemene Rekenkamer tot een positief oordeel
over de inhoud van het dossier, de aanschafvoorbereiding, de contractsluiting
en de contractuitvoering. Ten aanzien van de verwervingsvoorbereiding voldeden
deze dossiers slechts gedeeltelijk aan de voorschriften. Daarbij
gaat het om het ontbreken van ex-ante-evaluaties en het opstellen van een
beheersplan inclusief interne-controlemaatregelen.Op het punt «einde contract en evaluatie» voldeden de dossiers
veelal niet aan de voorschriften. Uit de dossiers blijkt niet of er wordt
geëvalueerd. De betreffende organisatieonderdelen deelden de Algemene
Rekenkamer mee dat deze evaluaties nog wel uitgevoerd zullen worden.In twee dossiers blijken alleen de contracten te zijn opgenomen. Andere
documentatie over de naleving van de voorschriften van de Regeling contractbeheer
ontbreekt. De directie Personeel en Organisatie (P&O) deelde de Algemene
Rekenkamer mee dat de gevraagde overwegingen wel bestaan, maar nog niet in
het dossier zijn opgenomen.AccountantscontroleDe auditdienst besteedt in het kader van het baselineonderzoek aandacht
aan het contractbeheer. De dienst maakt in tien van de zestien baselineonderzoeken
bij het Ministerie van LNV opmerkingen over het gebruik van een contractregister
en/of de inhoud van de contractdossiers.Bij de tien organisatieonderdelen constateerde de auditdienst onvolledige
dossiers. Het betrof hier de beleids- en stafdirecties, uitvoerende diensten
en agentschappen. Bij de directies IFA en FEZ constateerde de auditdienst
een beperkt gebruik van een contractregister; bij zes organisatieonderdelen
trof de auditdienst in het geheel geen contractenregister aan.De auditdienst doet onder meer aanbevelingen op het punt van het vastleggen
van de inhoud van de contractdossiers, het beschrijven van de interne controle
in de administratieve organisatie, het aanleggen van een contractenregister
en het periodiek informeren van het management omtrent het beheer van contracten.ConclusieOp basis van haar eigen onderzoek en op basis van de bevindingen van de
baselineonderzoeken van de auditdienst concludeert de Algemene Rekenkamer
dat bij het Ministerie van LNV sprake is van diverse gebreken in het contractbeheer
en de naleving van het Besluit contractbeheer. Het aantal organisatieonderdelen
dat thans gebruikmaakt van het geautomatiseerd contractenregister Contracto
is nog beperkt. De Algemene Rekenkamer merkt deze gebreken aan als een onvolkomenheid.
Zij beveelt het management van de organisatieonderdelen en de directie IFA
(als verantwoordelijke directie voor de implementatie van contractbeheer en
het departementale toezicht daarop) aan stringenter toezicht te houden op
het contractbeheer en de naleving van de regelgeving.De Algemene Rekenkamer beveelt voorts aan met voortvarendheid eerdergenoemde
conceptnota's over het inkoopbeleid vast te stellen en de voorgenomen verbeteracties
bij de organisatieonderdelen in 2003 uit te voeren.3.5.3 AutomatiseringIn haar rechtmatigheidsonderzoek over 2001 constateerde de Algemene Rekenkamer
dat het Ministerie van LNV niet geheel voldeed aan de bepalingen van het Voorschrift
Informatiebeveiliging Rijksdienst (VIR). De Algemene Rekenkamer oordeelde
dat er sprake was van onvolkomenheden.In het «programmaplan informatiebeveiliging LNV» van 2001
zijn de doelstellingen die voor 2004 gerealiseerd dienen te worden, geformuleerd
op het gebied van informatiebeveiliging. De doelstellingen worden bereikt
als alle LNV-onderdelen beschikken over een actueel en geïmplementeerd
informatiebeveiligingsplan en bij alle LNV-onderdelen informatiebeveiliging
onderdeel vormt van de planning- en controlcyclus.In 2002 heeft de stafafdeling IFA verder invulling gegeven aan de uitvoering
van het programma informatiebeveiliging. Dit heeft onder meer in 2002 geresulteerd
in een geactualiseerd en bij alle LNV-onderdelen ingevoerd standaardinformatiebeveiligingsniveau,
behoudens een beperkt aantal onderdelen waarvoor dit in 2003 gerealiseerd
zal zijn. Voor alle informatiesystemen zijn afhankelijkheidsanalyses uitgevoerd
aan de hand van de vernieuwde richtlijn standaardbeveiligingsniveau. Als blijkt
dat een informatiesysteem niet voldoende beveiligd is, wordt een uitgebreide
kwetsbaarheidsanalyse uitgevoerd, die tot extra beveiligingsmaatregelen kan
leiden.De doelstellingen van de directie IFA in 2003 hebben onder andere betrekking
op het verankeren van de informatiebeveiliging in de planning- en controlcyclus
en in de lijnorganisatie en afhankelijks- en kwetsbaarheidsanalyses uitvoeren,
die om extra maatregelen vragen. Informatiebeveiliging zal een onderdeel van
de mededeling bedrijfsvoering 2003 vormen. De bewustwording van informatiebeveiliging
is een regelmatig aandachtspunt voor de directie IFA.De Algemene Rekenkamer concludeert dat het programma-plan informatiebeveiliging
LNV met voortvarendheid wordt uitgevoerd. Er is geen sprake meer van onvolkomenheden
in de informatiebeveiliging.3.5.4 EU-geldstromen3.5.4.1 Verantwoordelijkheden Ministerie van LNVDe minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij (LNV) heeft diverse
verantwoordelijkheden bij Europese geldstromen.Het gemeenschappelijk landbouwbeleid wordt gefinancierd uit het Europees
Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw, afdeling Garantie (EOGFL-G).
De uitgaven worden verricht door betaalorganen die daartoe door de lidstaat
zijn aangewezen. Het onderzoek van de Algemene Rekenkamer heeft zich niet
op deze gelden gericht.Wat de structuurfondsen betreft is het Ministerie van LNV voor de programmaperiode
1994–1999 eindverantwoordelijk jegens de Europese Commissie voor de
tenuitvoerlegging van het Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor
de Landbouw, afdeling Oriëntatie (EOGFL-O) en het Financieringsinstrument
voor de Oriëntatie van de Visserij (FIOV). Hieronder vallen de doelstelling-5a-programma's
en de doelstelling-5b-programma's.1 De uitvoering
van de 5b-programma's is gedecentraliseerd naar de provincies. Voorts is de
directie Visserij van het Ministerie van LNV uitvoerder van het enkelvoudig
programmadocument PESCA, gefinancierd uit het FIOV. Ook is het Ministerie
van LNV verantwoordelijk voor het communautaire initiatief Leader II (gericht
op plattelandsontwikkeling met behulp van geïntegreerde ontwikkelingsprogramma's
van plaatselijke groepen). Voor de periode 2000–2006 heeft de Nederlandse regering door de
samenvoeging van doelstellingen en programma's ervoor gekozen de verantwoordelijkheidsverdeling
op het niveau van de programma's te regelen.1Doelstelling 1 van het structuurbeleid («ontwikkeling en structurele
aanpassing van de regio's met een ontwikkelingsachterstand») wordt in
Nederland bekostigd uit alle structuurfondsen. Het Ministerie van Economische
Zaken (EZ) is verantwoordelijk voor het beheer, controle en toezicht op het
EFRO-deel. De Ministeries van LNV en Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)
zijn verantwoordelijk voor de bijdrages vanuit het Europees Sociaal Fonds
(ESF), het Europees Oriëntatie- en Garantiefonds (EOGFL) en het Financieringsinstrument
voor de Oriëntatie van de Visserij (FIOV). Het totale financieel belang
van het programma Flevoland in de periode 2000–2006 is € 126
miljoen.Daarnaast is de minister van LNV gezamenlijk met het Ministerie van EZ
verantwoordelijk voor de programma's Oost- en Zuid-Nederland (waaronder de
uitfaseringdoelstelling-2- en doelstelling-5b-gebieden uit de periode 1994–1999).
De communautaire bijdrage voor deze programma's in de periode 2000–2006
zijn respectievelijke € 141,6 miljoen en € 139,9 miljoen.
De bijdrage van het Rijk bedraagt respectievelijk € 99,4 miljoen
en € 54,6 miljoen. De minister van LNV is eerste aanspreekpunt voor
het programma Oost.Ook is de minister van LNV eindverantwoordelijk voor het communautaire
initiatief «Leader», gefinancierd uit het EOGFL-O. De totale communautaire
bijdrage in de periode 2000–2006 bedraagt € 82,9 miljoen.Hieronder volgt een overzicht voor de structuurfondsen, periode 2000–2006.Overzicht 3. Verantwoordelijkheden structuurfondsen, periode
2000–2006 Enkelvoudig Programme- ringsdocument
(EPD) EU-fonds Verantwoordelijke bewindspersonen Financieel belang 2000–2006 (in miljoenen €)FIOV FIOV Minister LNV 31,1    Doelstelling
1Flevoland FIOV, ESFMinisters LNV en SZW 126,0     Doelstelling
2Oost-Nederland EFRO Minister LNV, staatssecretaris EZ141,6 Zuid-Nederland EFRO Minister LNV, staatssecretaris EZ 139,9     Communautaire
initiatievenLeader EOGFL-O Minister LNV 82,9Bron: Begroting 2003 en Tweede Kamer, vergaderjaar 2000–2001, 27 813,
nrs. 1 en 4.Naast bovengenoemde verantwoordelijkheden heeft de minister van LNV een
inhoudelijke betrokkenheid bij het EPD Noord-Nederland en Interreg IIIb. Deze
inhoudelijke betrokkenheid vertaalt zich in lidmaatschap van het Comité
van Toezicht, op grond waarvan de minister betrokken is bij de hoofdlijnen
van het programma. Wet Toezicht Europese Subsidies (TES)Per 1 mei 2002 is de wet Toezicht Europese Subsidies (TES) van kracht
geworden.1 Met de invoering van de wet TES is
de minister verantwoordelijk voor het toezicht op de besteding van Europese
gelden door bestuursorganen. Hiervoor worden in de wet aan de ministers toezichtsbevoegdheden
toegekend bij decentrale bestuursorganen die EU-subsidie ontvangen. Daarnaast
heeft de minister een jaarlijkse informatieplicht aan de Staten-Generaal.3.5.4.2 Programmaperiode structuurfondsen 1994–1999De programmaperiode 1994–1999 eindigde 30 juni 2002. Dit is de officiële
uiterste datum voor indiening van eindrapportages voor de verschillende programma's
aan de Europese Commissie.BevindingenHet Ministerie van LNV heeft aangegeven dat de eindrapportages voor alle
programma's voor de uiterste datum zijn ingediend. Voor enkele programma's
is uitstel aangevraagd, ook deze zijn volgens het Ministerie van LNV tijdig
ingediend. Door enkele provincies werd uitstel gevraagd omdat de in artikel
3 van Verordening (EG) nr. 2064/97 genoemde 5%-controles door of namens de
provincies nog niet waren uitgevoerd. Het Ministerie van LNV en de provincies
gingen uit van een andere interpretatie van het begrip 5%-controle. Nadere
invulling van het begrip is door de Europese Commissie in het voorjaar 2002
gegeven.Gelet op de (eind)verantwoordelijkheid van het Ministerie van LNV voor
de besteding van deze structuurfondsgelden voert de auditdienst reviews uit
om vast te stellen of de werkzaamheden van de externe accountants voldoende
zijn geweest om de rechtmatige besteding van de gelden te waarborgen, en of
de informatie die daarover is verstrekt betrouwbaar is. Hierover zijn nog
geen definitieve uitkomsten.De Algemene Rekenkamer zal de afloop van de structuurfondsperiode 1994–1999
in haar rechtmatigheidsonderzoek over 2003 nader beoordelen. 3.5.4.3 Programmaperiode structuurfondsen 2000–2006Diverse ministeries hebben verantwoordelijkheden inzake het toezicht op
de besteding van structuurfondsgelden.BevindingenHet Ministerie van LNV heeft samen met het Ministerie van EZ een systeemaudit
laten uitvoeren door een extern bureau naar de beheersstructuur van de Europese
structuurfondsen bij de Ministeries van LNV en EZ voor de programmaperiode
2000–2006. Dit rapport is in juni 2002 verschenen.2Uit het rapport blijkt dat het systeem van beheer, toezicht en controle
in opzet adequaat is, maar dat het systeem bij het Ministerie van LNV wel
verbetering behoeft. De verantwoordelijkheid voor de structuurfondsen binnen
het ministerie moet duidelijker worden belegd. Van een duidelijke bestuurlijke
aansturing en beheersmatige coördinatie is thans geen sprake. Hierdoor
zijn verantwoordelijkheden, taken en bevoegdheden versnipperd en bestaat er
geen overzicht. Dit wordt mede veroorzaakt doordat cofinanciering plaatsvindt
op basis van tientallen nationale regelingen, beheerd door diverse directies
binnen het departement. Voort is de documentatie van kennis, regels, processen en procedures verspreid
beschikbaar.De LNV-regelingen voor cofinanciering hebben een nationaal karakter en
sluiten niet een-op-een aan op de Europese programma's; er zijn verschil-
len onder andere ten aanzien van voorwaarden, criteria en doelstellingen.
Dit maakt het vinden van een «match» tussen de specifieke LNV-regelingen
in de Europese programma's moeilijk, hetgeen kan leiden tot onderuitputting.Voor verschillende deelregio's van de programma's Oost en Zuid oefent
of het Ministerie van EZ of het Ministerie van LNV toezicht uit op de besteding
van structuurfondsgelden. In mindere mate geldt dit ook voor het programma
Flevoland.Dit maakt de beheersstructuur complex. Een gevolg hiervan is dat de naleving
van de gemaakte afspraken tussen de departementen en provincies een aandachtspunt
is.Op dit moment wordt de mogelijkheid en haalbaarheid verkend om te komen
tot een meer transparant toezicht door het Ministerie van LNV. Er zijn twee
werkgroepen ingesteld die voorstellen aan het Audit Committee doen voor de
implementatie van maatregelen die op korte termijn en op lange termijn kunnen
worden gerealiseerd. Er ontbreekt echter een helder projectplan met tijdpad
voor de implementatie van de naar aanleiding van de audit geconstateerde verbeterpunten.De implementatie van de korte-termijnvoorstellen is ter hand genomen.
Voor de beheersstructuur van de structuurfondsen wordt zoveel mogelijk aangesloten
op de beheersstructuur van de garantiegelden.De voorstellen voor maatregelen op de lange termijn zijn gepland medio
2003. Hierbij speelt de fundamentele vraag of het Ministerie van LNV zijn
systeem van cofinanciering (via tientallen regelingen) handhaaft, of de beleidsuitvoering
van deze regelingen naar de provincies verplaatst.ConclusieDe opzet van de beheersstructuur van het Ministerie van LNV behoeft verbetering.
De verantwoordelijkheid voor de structuurfondsen binnen het ministerie moet
duidelijker worden belegd. De Algemene Rekenkamer merkt de gebreken aan als
geringe of geen onvolkomenheden, aangezien het ministerie de gebreken onderkent
en ter hand neemt.Wel beveelt de Algemene Rekenkamer de minister van LNV aan de implementatie
van de gemaakte en nog te maken voorstellen vast te doen leggen in een projectplan
met een tijdpad. Voorts dringt zij aan op een voortvarende aanpak en strikte
monitoring van de verbeteracties.3.5.4.4 Implementatie wet TESDe Algemene Rekenkamer heeft onderzocht in hoeverre de organisatie van
het ministerie is toegerust om jaarlijks de Staten-Generaal een overzicht
te kunnen leveren van Europese geldstromen. Daarnaast is de Algemene Rekenkamer
nagegaan of het ministerie invulling heeft gegeven aan haar toezichtstaak
ten aanzien van decentraal beheerde Europese gelden.BevindingenBinnen het ministerie is de directie Financieel-Economische Zaken (FEZ)
belast met het verzamelen van informatie over decentraal ontvangen Europese
gelden. In navolging van het aanschrijven van de gemeenten en provincies door
het Ministerie van Financiën, heeft het Ministerie van LNV haar bestuursorganen
aangeschreven met het verzoek tot informatie.Voor de structuurfondsen bestaat reeds een toezichts- en verantwoordingsstructuur.
De verantwoordelijke bewindslieden sturen elk jaar op 30 oktober een overzicht
aan de Tweede Kamer waaruit de omvang van de structuurfondsgelden blijkt.1 In de komende rapportage zal de informatieplicht van
de minister inzake de wet TES hierbij worden meegenomen.Op dit moment ontbreekt een vastgestelde toezichtsprocedure. Het Ministerie
van LNV is voorstander van een interdepartementale afspraak over uniforme
invulling van de toezichtsprocedure te coördineren door het Ministerie
van Financiën.De minister heeft nog geen gebruikgemaakt van zijn nieuwe bevoegdheden
op grond van de wet TES. Wel is, indien van toepassing, voorzien in een verklaring
van het bestuur over de naleving van de Europese subsidievoorwaarden.ConclusieBij het Ministerie van LNV zijn op dit moment de mogelijke procedureel-organisatorische
voorzieningen getroffen om te voldoen aan de taken op grond van de wet TES.3.5.5 Baseline financieel beheer en materieelbeheerInleidingSinds 1998 voert de auditdienst van het Ministerie van LNV baselineonderzoeken
naar het financieel beheer uit (en vanaf 2001 ook naar het materieelbeheer).
De baselineonderzoeken richten zich op de opzet en werking van het financieel
beheer en materieelbeheer. Tevens levert het baselineonderzoek input voor
de risicoanalyse op grond waarvan de auditdienst de omvang van de gegevensgerichte
controles vaststelt. De uitkomsten van het baselineonderzoek worden namelijk
meegewogen bij de bepaling van de steekproefomvang ten behoeve van de controle
van de financiële verantwoording. Een positief oordeel over het (financieel)
beheer is voor de auditdienst een belangrijke reden om die omvang te beperken.Opzet baselineVoor het baselineonderzoek 2002 heeft de auditdienst een nieuwe opzet
van de risicoanalyse opgesteld. In de risicoanalyse hanteert de dienst behalve
financieel belang ook andere criteria zoals mate van (de)centralisatie, de
complexiteit van het primaire (financiële) proces en de uitkomsten van
voorgaande controles. Het resultaat van deze analyse wordt per organisatieonderdeel
en per proces uitgedrukt in een score. Uitgangspunt voor de auditdienst is
dat die onderdelen en daarbinnen die processen in het onderzoek worden betrokken,
die lager dan 6 scoren.Op grond van deze werkwijze wordt een aantal organisatieonderdelen van
het Ministerie van LNV in het kader van de baselineonderzoeken niet jaarlijks
onderzocht. Ook als de risicoanalyse daartoe geen aanleiding geeft, zal ieder
organisatieonderdeel in een periode van drie à vier jaar in een baselineonderzoek
worden betrokken.De auditdienst beoordeelt door middel van het baselineonderzoek het financieel
beheer en materieelbeheer bij een aantal organisatieonderdelen van het Ministerie
van LNV. In het baselineonderzoek onderscheidt de dienst onderzoeken
bij directies (beleids-, staf en projectdirecties) en uitvoerende diensten,
inclusief baten-lastendiensten.Het baselineonderzoek kent achttien aspecten, onderverdeeld in beheersprocessen
(interne en administratieve organisatie), primaire processen (zoals begrotingsbeheer,
beheer transactie-uitgaven, subsidiebeheer en aansturing uitvoerende diensten)
en ondersteunende processen (zoals administratie, ICT, VBTB, materieel- en
personeelsbeheer). Het onderzoek vindt plaats aan de hand van standaard-checklists.
De bevindingen van de auditdienst worden uitgedrukt in scores. Hierbij wordt
rekening gehouden met het gewicht/belang van de verschillende processen.In het baselinecontroleprogramma beleids- en stafdirecties en uitvoerende
en baten-lastendiensten wordt het baselineonderzoek door de auditdienst op
hoofdlijnen beschreven. Ook alle checklists (zowel opzet als werking) zijn
in het controleprogramma opgenomen. De uitgewerkte risicoanalyses van de organisatieonderdelen,
overzicht van de organisatieonderdelen waar het baselineonderzoek wordt uitgevoerd
en een uitwerking van de onderzoeken bij de afzonderlijke organisatieonderdelen
zijn niet in het controleprogramma opgenomen. In een beperkt aantal controleprogramma's,
bijvoorbeeld Bureau Heffingen en Rijksdienst voor de Keuring van Vee en Vlees
(RVV), wordt het baselineonderzoek specifiek uitgewerkt.Naar aanleiding van de bevindingen doet de auditdienst aanbevelingen aan
het betrokken organisatieonderdeel. De aanbevelingen kennen drie categorieën,
te weten «zeer belangrijk», «belangrijk» en «minder
belangrijk». In het daarop volgende baselineonderzoek zal de auditdienst
de mate van realisatie van de aanbevelingen nagaan. Dit is een verbetering
ten opzichte van het baselineonderzoek 2001.Uitvoering baselineBij twee organisatieonderdelen is afgeweken van de eerder beschreven selectiemethode
(op basis van een risicoanalyse), namelijk bij de directie Landbouw (op verzoek
van het Audit Committee) en bij het agentschap Plantenziektenkundige Dienst.
Voor beide organisatieonderdelen geldt dat zij in 2001 ook onderdeel uitmaakten
van het baselineonderzoek en bij beide onderdelen het financieel beheer en
materieelbeheer als «goed» werd beoordeeld, zowel op het punt
van de opzet als op het punt van de werking.In 2002 zijn door de auditdienst achttien organisatieonderdelen baselineonderzoeken
uitgevoerd. De onderzoeksperiode van de onderzoeken varieert van vier tot
en met negen maanden en heeft met name betrekking op de eerste helft van 2002.
Het aantal aspecten van financieel beheer en materieelbeheer dat deel uitmaakt
van de baselineonderzoek varieert van alle achttien bij het agentschap Landelijke
Service bij Regelingen (LASER) tot twee bij de Dienst Landelijk Gebied.In principe is de risicoanalyse leidend voor de vaststelling van de omvang
van het onderzoek. Uit het onderzoek van de Algemene Rekenkamer komt naar
voren dat de risicoanalyse in belangrijke mate de omvang van het baselineonderzoek
bepaalt. Een aantal keren worden ook andere argumenten genoemd.Een onderdeel van het baselineonderzoek betreft de mate waarin de aanbevelingen
uit eerder onderzoek zijn gerealiseerd. Wat de oordeelsvorming
betreft wordt in een aantal baselinerapporten aangegeven dat (voornemens tot)
verbeteringen, die na de onderzoeksperiode zullen worden uitgevoerd, in het
oordeel zijn betrokken.De auditdienst neemt de scores van de processen, die in een eerder baselineonderzoek
zijn onderzocht maar in 2002 geen deel van het onderzoek uitmaken, ook –
gemarkeerd – op in het scoreoverzichten.Een nieuw element in het baselineonderzoek 2002 vormt het proces «van
beleidsbegroting tot beleidsverantwoording» (VBTB). Gelijktijdig met
de uitvoering van de baselineonderzoeken in de eerste maanden van 2002 heeft
de auditdienst op verzoek van de directie FEZ bij de zeven beleidsdirecties
van het Ministerie van LNV onderzoek gedaan naar de systemen van prestatiegegevens.Uit de audits blijkt dat de aspecten validiteit, betrouwbaarheid en bruikbaarheid
van de prestatiegegevens voor verbetering vatbaar zijn. Ook is veelal het
beleidsinformatiesysteem van reguliere prestatiegegevens, evenals de administratieve
organisatie van het beleidsinformatiesysteem, niet beschreven. Bovendien waren
de eisen, die de beleidsdirecties aan die organisatieonderdelen op het gebied
van beleidsinformatie stellen, ten tijde van de uitvoering van de baselineonderzoeken
nog onvoldoende uitgewerkt.Op grond van het bovengenoemde onderzoek bij de beleidsdirecties en het
ontbreken van duidelijke normen heeft de auditdienst het proces VBTB niet
in het baselineonderzoek 2002 betrokken (met uitzondering van vijf baselineonderzoeken).
De niet-financiële gegevens voor het jaarverslag vormen in het controlejaar
2002 een apart controleobject van de auditdienst.Uit de review van de Algemene Rekenkamer van de baselineonderzoeken van
de Algemene Inspectiedienst (AID) en van Bureau Heffingen komt naar voren,
dat de uitvoering van de onderzoeken grotendeels aansluit bij de planning
zoals is beschreven in de betreffende controleprogramma's. Uit de dossiers
blijkt niet op grond van welke overwegingen bepaalde onderdelen van het onderzoek
(bijvoorbeeld de opzet van een proces) of bepaalde processen niet zijn onderzocht.
De auditdienst heeft deze overwegingen in gesprekken tot tevredenheid nader
toegelicht. Door het ontbreken van een nadere toelichting in de aansturende
documenten en/of de controledossiers wordt in een aantal gevallen niet duidelijk
(dit geldt zowel voor de auditdienst als de Algemene Rekenkamer) of bepaalde
processen niet beoordeeld of niet van toepassing zijn.De afwegingen van de auditdienst bij de beoordeling van de diverse processen
zijn in de controledossiers goed vastgelegd, met name indien gebruikgemaakt
is van de standaard-controledocumenten en de voorgeschreven dossiervorming.
Bij twee processen heeft de Algemene Rekenkamer op grond van de dossiers nader
toelichting gevraagd omtrent de scores. Bevindingen baselineUit de baselineonderzoeken komt het volgende naar voren:– Bij een aantal onderzochte beleids- en stafdirecties is de beschrijving
van de administratieve organisatie niet meer actueel.– De dossiervorming in het kader het contractbeheer (zie § 3.5.2
).– De directies en diensten zijn in sterke mate afhankelijk van geautomatiseerde
informatiesystemen. De toegangsbeveiliging van deze systemen zoals de aan-
en afmeldingsprodures en de bevoegdheden in de systemen vertoont gebreken.– De beleidsdirecties beschikten voor 2002 niet over een reviewbeleid.
Dit is noodzakelijk voor de directies om te beoordelen of de accountantscontrole
goed is uitgevoerd en tegemoet komt aan de specifieke wensen. De reviews van
LNV-regelingen zijn beperkt gebleven.– De facturering van verleende diensten dient volledig, juist, tijdig
en rechtmatig te zijn. Bij een aantal directies is er beperkte aandacht voor
het volledigheidsaspect van de facturering.ConclusieDe Algemene Rekenkamer is positief over de omvang van het baselineonderzoek,
het gebruik van standaard-checklists en het categoriseren van de bevindingen
en aanbevelingen.Op het punt van inzichtelijkheid en controleerbaarheid zijn nog een aantal
verbeteringen mogelijk, zoals het vastleggen van wijzigingen/afwijkingen.De Algemene Rekenkamer is van mening dat de risicoanalyse van de auditdienst
een goed instrument is in de afweging bij welk organisatieonderdeel een baselineonderzoek
wordt uitgevoerd en welke processen in het baselineonderzoek worden betrokken.
Bij deze afweging beveelt de Algemene Rekenkamer aan ook gebruik te maken
van de mate waarin de organisatieonderdelen aanbevelingen realiseren.Voorts beveelt de Algemene Rekenkamer aan om meer eenheid aan te brengen
in bovengenoemde afwegingen.3.5.6 Baten-lastendiensten (agentschappen)3.5.6.1 Plantenziektenkundige DienstDe Plantenziektenkundige Dienst is belast met het voorbereiden en uitvoeren
van het gewasbeschermingsbeleid.De totale baten en lasten in 2002 bedroegen respectievelijk € 24,5
en € 26,2 miljoen. Van de baten is circa € 14 miljoen
afkomstig uit opbrengsten uit verrichte activiteiten (inspecties en onderzoeken).Uit het baselineonderzoek komt naar voren dat zowel de opzet als de werking
van het financieel beheer als voldoende wordt beoordeeld. Naar voren komt
dat met name de werking van de beschrijving van de administratieve organisatie
en de opzet en werking van de betalingsorganisatie voor verbetering vatbaar
zijn. De opzet en werking van het beheer van de opbrengsten van derden wordt
als goed beoordeeld. 3.5.6.2 Bureau HeffingenBureau Heffingen is binnen het Ministerie van LNV belast met de advisering
over en de organisatie en uitvoeringsheffingen en registraties zoals het Mineralen
Aangifte Systeem (MINAS).De totale baten en lasten in 2002 bedroegen respectievelijk € 54,4
en € 52,2 miljoen. Uit het baselineonderzoek komt naar voren dat de opzet en werking respectievelijk
goed en voldoende worden beoordeeld. Ten aanzien van een aantal aspecten van
financieel beheer en materieelbeheer wordt verbeteringen voorgesteld, namelijk
omtrent voortgang van de beschrijving van de administratieve organisatie,
een aantal aspecten van het personeelsbeheer en het materieelbeheer.Bij Bureau Heffingen zijn twee onderzoeken op het gebied van ICT uitgevoerd.
Deze onderzoeken hebben betrekking op het autorisatiebeheer en het IT-beheer.
Ten tijde van het afsluiten van het onderzoek van de Algemene Rekenkamer bevonden
deze onderzoeken zich in een afrondende fase.3.5.6.3 Landelijke Service bij RegelingenHet agentschap Landelijke Service bij Regelingen (LASER) voert ruim 150
regelingen uit (variërend van groot tot klein). Deze regelingen hebben
voor een groot deel betrekking op stimulerende en inkomensondersteunende subsidieregelingen.
Veel van deze regelingen vloeien voort uit het gemeenschappelijk landbouwbeleid
van de Europese Unie.Daarnaast is LASER verantwoordelijk voor de financiële afwikkeling
van de dierziektenbestrijdingsmaatregelen, zoals MKZ en BSE.De totale baten en lasten in 2002 bedroegen respectievelijk € 81,1
en € 80,4 miljoen.Uit het uitgebreide baselineonderzoek komt naar voren dat de opzet en
werking voldoende worden beoordeeld. Ten aanzien van een aantal aspecten van
financieel beheer en materieelbeheer wordt de werking van de processen als
onvoldoende gekwalificeerd. Het betreft de processen beheer transactie-uitgaven,
facturering, vorderingenbeheer en materieelbeheer. Bij deze processen is er
sprake van onvolkomenheden.3.5.7 ConclusieOp grond van haar bevindingen komt de Algemene Rekenkamer tot het oordeel
dat bij het Ministerie van LNV het financieel beheer, het materieelbeheer
en de daartoe bijgehouden administraties in 2002 voldeden aan de daaraan gestelde
eisen met uitzondering van:• de beschrijving van de administratieve organisatie;• het reviewbeleid;• het contractbeheer;• het financieel beheer en materieelbeheer bij het agentschap LASER;• de accountantscontrole.3.6 Conclusies en aanbevelingenOnderstaande figuur geeft een overzicht van de conclusies van de Algemene
Rekenkamer over de verschillende bedrijfsvoeringsaspecten van het Ministerie
van LNV. 4 BELEIDSINFORMATIE4.1 InleidingDe Tweede Kamer heeft bij aanvang van het ontwikkelingstraject VBTB steeds
benadrukt de betrouwbaarheid van gegevens in de begroting en het jaarverslag
van belang te vinden. Dit geldt ook voor de beleidsinformatie. Deze informatie
over beleid is in toenemende mate van belang bij de begroting en verantwoording.
De beleidsinformatie moet direct of indirect iets zeggen over prestaties,
effecten, kosten, doelmatigheid en doeltreffendheid.In artikel 82 van de Comptabiliteitswet 2001 is vastgelegd dat de Algemene
Rekenkamer een oordeel geeft over:• de totstandkoming (proces) van de niet financiële informatie;• de kwaliteit (product) van niet-financiële informatie in het
jaarverslag.Bij het uitvoeren van deze wet stuit de Algemene Rekenkamer op een complicerende
factor, namelijk dat er nog geen normen bestaan voor niet-financiële
(beleids)informatie. Evenmin is er een bijbehorende controlestructuur opgezet.
Bovendien doet de departementale auditdienst volgens artikel 66 van de Comptabiliteitswet
2001 slechts onderzoek naar de «deugdelijke» totstandkoming van
niet-financiële informatie. Hierdoor kan de Algemene Rekenkamer niet,
zoals gewoonlijk bij andere onderzoeksobjecten, gebruikmaken van de departementale
voorcontrole.Met de motie-Van Walsem1 heeft de regering
de opdracht gekregen om te zorgen voor een uitwerking van normen en controlestructuur.
Deze moeten worden toegepast met ingang van de begrotingscyclus 2005. Dit
betekent dat de Algemene Rekenkamer voor het verslagjaar 2002 nog geen volledig
oordeel kan geven over de (totstandkoming van) beleidsinformatie.Wel heeft de Algemene Rekenkamer getoetst of de beleidsinformatie in het
jaarverslag minimaal voldoet aan de verslaggevingseisen. Op basis van deze
bevindingen is het oordeel in hoofdstuk 2 tot
stand gekomen.Om nadere invulling te geven aan haar taken heeft de Algemene Rekenkamer
een verdiepingsonderzoek uitgevoerd naar een beperkt aantal prestatiegegevens
voor één beleidsartikel. Zij heeft zo een eerste indruk gekregen
van de kwaliteit van de beleidsinformatie en de totstandkoming daarvan. Met
het verdiepingsonderzoek wil zij tevens de ontwikkeling en toepassing van
normen bevorderen.Het verdiepingsonderzoek heeft betrekking op artikel 1, «Versterking
landelijk gebied», waarbij waarvan de Algemene Rekenkamer de volgende
twee prestatiegegevens onderzocht heeft (zie § 4.3.3 en § 4.4):1. realisering van landelijke netwerken voor varen, fietsen en wandelen
(in deze tekst kortweg aangeduid als: «kilometers»);2. beheer van recreatieve voorzieningen in 210 000 hectare natuur-,
bos- en recreatiegebieden (kortweg: «hectares»).4.2 Gehanteerde normenDe volgende figuur geeft aan welke aspecten van de niet-financiële
beleidsinformatie in het jaarverslag zijn onderzocht. Bij alle beleidsartikelen
is de Algemene Rekenkamer nagegaan of voldaan is aan de verslaggevingseisen
zoals opgenomen in de Rijksbegrotingsvoorschriften. Het oordeel van de Algemene Rekenkamer hierover is opgenomen in hoofdstuk
2 van dit rapport. Voor de twee genoemde prestatiegegevens heeft de Algemene
Rekenkamer de kwaliteit en de totstandkoming van de beleidsinformatie nader
onderzocht. De Algemene Rekenkamer verbindt hieraan nog geen oordeel. De gehanteerde
normen en begrippen zijn opgenomen de verklarende woordenlijst (bijlage 4).4.3 Kwaliteit van de beleidsinformatie4.3.1 InleidingHieronder staan de belangrijkste bevindingen vermeld van het onderzoek
naar de kwaliteit van de beleidsinformatie in het jaarverslag van het Ministerie
van LNV.De Algemene Rekenkamer heeft onderzocht of de beleidsinformatie in het
jaarverslag voldoet aan de wettelijke voorschriften (verslaggevingseisen).
Zij heeft zich daarbij gericht op de leeswijzer, de beleidsprioriteiten, de
(niet-)beleidsartikelen en de bijlagen. De bevindingen van dit deel van het
onderzoek zijn meegewogen in het oordeel zoals dat in hoofdstuk 2 van dit
rapport is gegeven.Voor de inhoud, vorm en presentatie van de beleidsinformatie in het jaarverslag
hanteert de Algemene Rekenkamer een aantal algemene kwaliteitsnormen. Van
belang zijn relevantie, betrouwbaarheid, begrijpelijkheid en vergelijkbaarheid.
Deze normen zijn toegepast in het verdiepende onderzoek. De bevindingen voor
het verdiepende deel van het onderzoek zijn niet meegewogen in het oordeel.4.3.2 VerslaggevingseisenIndeling, structuur en leeswijzerDe indeling van het jaarverslag van het Ministerie van LNV voldoet aan
de eisen zoals voorgeschreven in de Rijksbegrotingsvoorschriften 2003.De leeswijzer en de heldere en consequent toegepaste structurering van
de tekst maken het jaarverslag goed toegankelijk. Bij sommige beleidsartikelen
is de invulling van deze structuur nog wel voor verbetering vatbaar. Daarnaast
zou de herkenbaarheid van de operationele doelen verbeterd kunnen worden,
door het toepassen van een eenduidige opmaak.BeleidsprioriteitenOp hoofdlijnen wordt verslag gedaan van de bereikte resultaten ten aanzien
van de beleidsprioriteiten. Het valt op dat het accent daarbij meer ligt op
de voortgang in beleidsprocessen dan op bereikte maatschappelijke resultaten.
Met name het consequent weergeven van de operationele doelen en behaalde resultaten
zou de zelfstandige leesbaarheid en de informatiewaarde van het jaarverslag
vergroten.De aansluiting tussen de beleidsagenda in de begroting en de beleidsprioriteiten
in het jaarverslag is nog voor verbetering vatbaar. De hoofdlijnen zoals vermeld
in de inleiding van de beleidsagenda komen namelijk niet duidelijk herkenbaar
terug in het jaarverslag. Ook komen bij het deel met beleidsprioriteiten per
beleidsartikel niet alle voornemens van de beleidsagenda terug. Dit is bijvoorbeeld
het geval bij artikel 6, «Bevorderen voedselveiligheid en voedselkwaliteit». ArtikelindelingDe artikelindeling in het jaarverslag van het Ministerie van LNV is gelijk
aan de artikelindeling in de begroting. Bij de verslaglegging blijkt echter
dat er soms sprake is van overlap tussen artikelen of tussen operationele
doelen, zodat de resultaten van een bepaald beleid over verscheidene artikelen
verspreid staan. Uit de tekst vanhet jaarverslag wordt niet duidelijk wat
de samenhang of de afbakening tussen twee artikelen is. Dit bemoeilijkt het
inzicht in doelen, prestaties en effecten. Een voorbeeld hiervan is de informatie
over het oplossen van de mestproblematiek. Deze komt aan de orde in artikel
1, 4 en 5.PrestatiegegevensDe opgenomen prestatiegegevens dekken nog niet altijd alle kernelementen
van de operationele doelstelling af. Zo is het beleid ter realisatie van de
ecologische hoofdstructuur (artikel 2 en 3) zowel gericht op kwaliteit als
kwantiteit van de natuur, maar de prestatiegegevens hebben uitsluitend betrekking
op de kwantiteit (aantal hectares).Van enkele prestatiegegevens met streefwaarden die in de begroting waren
vermeld blijken thans geen realisatiegegevens beschikbaar te zijn. Bij een
aantal gegevens is de reden daarvan vermeld. Bij artikel 5 zijn enkele prestatiegegevens
geheel weggelaten. Bij diverse artikelen (waaronder artikel 5) worden nog
anderssoortige prestatiegegevens vermeld.Wanneer gerealiseerde waarden substantieel afwijken van streefwaarden
is niet steeds toegelicht wat de oorzaak of reden daarvan is. De Algemene
Rekenkamer acht dit wel van belang. Een voorbeeld van een toelichting met
een duidelijke verklaring wordt gegeven bij het prestatiegegeven Bosaanleg
op landbouwgrond (artikel 1.13): «In 2002 is circa 300 ha minder bos
op landbouwgrond gerealiseerd dan begroot. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt
door het ontbreken van vergunningen, die vereist zijn als landbouwgrond wordt
omgezet in natuurgrond (functieverandering).»Er wordt niet ingegaan op de betrouwbaarheid van de prestatiegegevens
en ook de bronnen van de gegevens zijn meestal niet vermeld. Daardoor kan
de lezer zich geen beeld vormen van de betrouwbaarheid van de gepresenteerde
gegevens.Bij sommige beleidsartikelen is wel aangegeven dat nog gewerkt wordt aan
verdere verbetering van de systemen waaruit prestatiegegevens voortkomen.
In de mededeling over de bedrijfsvoering is vermeld dat de ordelijke en controleerbare
oplevering van de niet-financiële verantwoordingsinformatie zich in een
groeitraject bevindt en dat een gestructureerd verbetertraject is opgezet.Toelichting verschillen in financiële gegevensWanneer er opmerkelijke verschillen zijn tussen de financiële raming en realisatie moeten deze worden toegelicht.1 In het Jaarverslag 2002 van het Ministerie van LNV gebeurt
dit soms wel en soms niet of onduidelijk.Een voorbeeld van een toelichting die niet voor iedereen begrijpelijk
zal zijn, is de € 1,5 miljoen hogere uitgaven voor specifieke thema's
bij artikel 3.11: «Hieronder zijn alle uitgaven opgenomen die niet aan
specifieke prestaties zijn toe te schrijven: gegevensvoorziening EC-LNV, VNBL-regeling,
implementatie FF-wet provincies.» Een voorbeeld van een toelichting met een duidelijke verklaring van afwijkingen betreft de personeelsuitgaven van de
Dienst Landelijk Gebied (artikel 1, raming € 27,6 miljoen, realisatie € 38,3
miljoen). De toelichting luidt: «Het verschil wordt, naast de reguliere
loonbijstelling, veroorzaakt door extra uitvoeringskosten met betrekking tot
Reconstructie, Subsidieregeling Gebiedsgericht Beleid, Natuur voor Mensen
en Programma Beheer.»Niet-beleidsartikelen en bijlagenHet jaarverslag van het Ministerie van LNV kent twee niet-beleidsartikelen
en een aantal bijlagen. Deze voldoen aan de Rijksbegrotingsvoorschriften.4.3.3 Verdiepingsonderzoek naar kwaliteit van de beleidsinformatie
(product)EisenDe kwaliteitseisen die gesteld kunnen worden aan beleidsinformatie zijn
te onderscheiden in enerzijds inhoudelijke eisen (relevantie en betrouwbaarheid)
en anderzijds eisen aan vorm en presentatie (begrijpelijkheid en vergelijkbaarheid).
Deze eisen worden hieronder toegelicht en besproken met betrekking tot de
onderzochte beleidsinformatie van artikel 1, «Versterking landelijk
gebied».RelevantieVoor het beoordelen van de relevantie bieden de drie w-vragen een belangrijk
aanknopingspunt. De beantwoording van deze vragen is immers de belangrijkste
functie van de (beleids)informatie in het jaarverslag. De drie w-vragen worden
in het jaarverslag slechts ten dele beantwoord. De vraag «Wat is er
bereikt?» wordt alleen beantwoord in termen van beleidsprestaties. Deze
gegevens hebben betrekking op 2002 en zijn dus actueel. Er wordt niet rechtstreeks
ingegaan op de maatschappelijke effecten van het beleid. Het opnemen van een
tijdpad voor de realisering van lange-termijndoelen zou naar het oordeel van
de Algemene Rekenkamer bij kunnen dragen aan het inzicht in de eerste w-vraag.
Het antwoord op de vraag «Wat is ervoor gedaan?» wordt summier
weergegeven door een opsomming van de ingezette beleidsinstrumenten. Het jaarverslag
bevat geen specifieke informatie over de inzet van deze instrumenten in 2002.
Het antwoord op de vraag «Wat heeft het gekost?» wordt in het
jaarverslag wel duidelijk aangegeven.BetrouwbaarheidHet ministerie zou in het verslag aandacht moeten besteden aan de betrouwbaarheid
van de gepresenteerde gegevens. Dit is bij artikel 1.15 niet het geval. Uit
het verdiepingsonderzoek is wel gebleken dat de betrouwbaarheid nog voor verbetering
vatbaar is.BegrijpelijkheidDe toelichtende tekst in het jaarverslag is begrijpelijk gepresenteerd
en heeft vooral betrekking op de gerealiseerde prestaties. Zoals eerder opgemerkt
komen de effecten niet als zodanig ter sprake.VergelijkbaarheidEr worden geen gegevens over andere jaren verstrekt zodat een vergelijking
in de tijd niet mogelijk is. 4.4 Verdiepingsonderzoek naar totstandkoming van beleidsinformatie 4.4.1 Normen voor totstandkomingDe beleidsinformatie die het ministerie in het jaarverslag opneemt, dient
op een betrouwbare, valide, ordelijke en controleerbare wijze tot stand te
zijn gekomen. In deze paragraaf worden de belangrijkste bevindingen vermeld
van het onderzoek naar de totstandkoming van de beleidsinformatie. Het onderzoek
richt zich op de informatieverzameling en -verwerking zelf en op de vastlegging
daarvan.In de Regeling Prestatiegegevens en Evaluatieonderzoek
Rijksoverheid (RPE) worden normen genoemd voor de totstandkoming
van beleidsinformatie. De Algemene Rekenkamer heeft deze normen als uitgangspunt
genomen om zicht te krijgen op de kwaliteit van dit totstandkomingsproces.
Van belang zijn de normen relevantie, bruikbaarheid, betrouwbaarheid, validiteit,
reproduceerbaarheid, ordelijkheid en controleerbaarheid.De normen in de RPE hebben betrekking op evaluatieonderzoek en systemen
van reguliere prestatiegegevens. Ten aanzien van informatie afkomstig van
derden is in de RPE niets geregeld. Toch zijn naar het oordeel van de Algemene
Rekenkamer de normen ook van belang voor informatie die afkomstig is van derden.
De Algemene Rekenkamer heeft daarom onderzocht of het departement met de leveranciers
van deze informatie afspraken heeft gemaakt over de genoemde kwaliteitsaspecten. 4.4.2 Controle op de totstandkoming door de accountantsdienstDe auditdienst heeft haar controle op de (totstandkoming van) niet-financiële
informatie op systeemniveau uitgevoerd. Dit houdt in dat de auditdienst geen
specifieke aandacht heeft geschonken aan de prestatiegegevens bij artikel
1, die door de Algemene Rekenkamer nader zijn onderzocht. In haar rapport
komt de auditdienst in het algemeen tot het oordeel dat nog belangrijke verbeteringen
nodig zijn om te kunnen voldoen aan de RPE.4.4.3 Onderzochte prestatiegegevensDe gekozen prestatiegegevens maken deel uit van artikel 1: «Versterking
landelijk gebied». Een van de operationele doelen van dit artikel is
de realisering van gevarieerde recreatiemogelijkheden in het landelijk gebied.
Bij deze operationele doelstelling zijn twee prestatiegegevens nader onderzocht:1. realisering van landelijke netwerken voor varen, fietsen en wandelen
(in deze tekst kortweg aangeduid als «kilometers»);2. beheer van recreatieve voorzieningen in 210 000 hectare natuur-,
bos- en recreatiegebieden (kortweg: «hectares»).De prestatiegegevens die in het verdiepingsonderzoek onderzocht zijn betreffen
derdengegevens, die het ministerie gevraagd heeft aan de volgende instanties:• Staatsbosbeheer (hectares)• Recreatieschap Midden-Delfland (hectares)• Recreatieschap Grevelingen (hectares)• Stichting Recreatietoervaart Nederland (kilometers) • Stichting Langeafstands Wandelpaden (kilometers)• Stichting Landelijk Fietsplatform (kilometers)4.4.4 Gemaakte afspraken met leveranciers van informatieDefinitiesHet departement heeft met Staatsbosbeheer afspraken gemaakt over de definities
die betrekking hebben op de hectaregegevens die aangeleverd moeten worden.
Deze definities zijn vastgelegd in jaarcontracten en in het basisdocument
dat is vastgesteld bij de verzelfstandiging van Staatsbosbeheer. Het departement
gaf aan dat de definities met betrekking tot de hectaregegevens van de recreatieschappen
zijn af te leiden uit de begrotingen van deze schappen. Deze zijn daarin echter
niet terug te vinden.De definities met betrekking tot de recreatieve netwerken (kilometers)
zijn nog in ontwikkeling. Het gaat om kilometers vaar-, fiets- en wandelroutes
die door middel van het opheffen van knelpunten ontsloten moeten worden. De
drie betrokken stichtingen (Stichting Recreatietoervaart Nederland, Stichting
Langeafstands Wandelpaden en Stichting Landelijk Fietsplatform) zijn bezig
met het ontwikkelen van definities. Met het ministerie is afgesproken dat
de verantwoording over het jaar 2003 gebaseerd dient te zijn op uitgewerkte
definities.Vorm- en presentatie-eisenOok hierover zijn met Staatsbosbeheer afspraken vastgelegd in jaarcontracten
en het basisdocument. De gegevens over hectares vanuit de recreatieschappen
worden verzameld door de Regionale Beleidsdirectie Zuidwest en zijn gebaseerd
op de begrotingen van de recreatieschappen. De beginstand van twee opeenvolgende
jaren wordt vergeleken om de groei vast te stellen. Overigens verkeerde de
betrokken beleidsdirectie in de veronderstelling dat de door de recreatieschappen
beheerde hectares niet meer uitgebreid werden terwijl dat voor het recreatieschap
Midden-Delfland wel het geval was. Daardoor is de groei bij dit recreatieschap
ten onrechte niet meegenomen in het realisatiecijfer dat vermeld wordt in
het Jaarverslag.De gegevens over de kilometers zijn door het ministerie opgevraagd door
middel van een invulformulier voor de drie stichtingen (Stichting Recreatietoervaart
Nederland, Stichting Langeafstands Wandelpaden en Stichting Landelijk Fietsplatform).Volledigheid, actualiteit en tijdigheidMet Staatsbosbeheer zijn afspraken gemaakt op de eerder vermelde wijze,
met de recreatieschappen niet. Aan de drie hiervoor genoemde stichtingen is
gevraagd kilometerinformatie aan te leveren voor 1 februari 2003. In alle
gevallen diende de informatie betrekking te hebben op het jaar 2002.Betrouwbaarheid/validiteitOok hier geldt dat met Staatsbosbeheer afspraken zijn gemaakt en met de
recreatieschappen en de stichtingen niet. Wel vraagt het ministerie van alle
betrokken derden een accountantsverklaring bij het jaarverslag, maar deze
betreft alleen de financiële gegevens en niet de prestatiegegevens.4.4.5 Verwerking van derdeninformatiePlannen van het ministerie voor verbetering informatieHet departement is op de hoogte van de beperkingen van de kwaliteit van de betrokken informatie afkomstig van derden. Tijdens het onderzoek
liet het ministerie weten dat er in 2003 aandacht besteed zou worden aan het
oplossen van de tekortkomingen op dit punt.Verwerking derdengegevens in jaarverslagEr bleek aansluiting te bestaan tussen de informatie die door derden aan
het ministerie geleverd was en de presentatie van de gegevens in het jaarverslag.
Wel bleek het soms lastig om de wijze van berekenen te reconstrueren.De door derden aangeleverde gegevens over hectares voor recreatie zijn
voorzover het Staatsbosbeheer betreft duidelijk. Bij de hectaregegevens die
door de recreatieschappen zijn aangeleverd bestond onduidelijkheid over de
kwaliteit van de gegevens, aangezien het ministerie daar vooraf geen specifieke
afspraken over gemaakt heeft.De kwaliteit van de gegevens over de kilometers schiet nog tekort, zoals
ook door de aanleverende stichtingen wordt opgemerkt. Wel heeft het ministerie
met deze stichtingen afgesproken dat zij in 2003 een systeem zouden uitwerken
dat zou leiden tot een kwaliteitsverbetering van de aangeleverde gegevens.Het is niet zeker of het jaarverslag van het ministerie een juist en volledig
beeld geeft. In geen van de gevallen – hectares noch kilometers –
werd namelijk voor 2002 door het ministerie gecontroleerd of de aangeleverde
prestatiegegevens ook werkelijk de geleverde prestaties weergeven. De gegevens
zijn zonder meer overgenomen zoals ze zijn aangeleverd. In haar reactie gaf
de betrokken beleidsdirectie aan dat zij intern gaan bezien in hoeverre een
controle ter plaatse uitgevoerd kan worden, mede in combinatie met een (gecertificeerde)
auditverklaring voor niet-financiële gegevens. Ook gaf zij aan dat dit
mede afhankelijk is van de verdere uitwerking en invulling van de RPE.4.5 Conclusies en aanbevelingenDe Algemene Rekenkamer is van mening dat de algemene opzet en de structuur
van het Jaarverslag 2002 van het Ministerie van LNV op hoofdlijnen voldoen
aan de eisen aan de verslaggeving die zijn opgenomen in de Rijksbegrotingsvoorschriften.
Zoals aangegeven in dit hoofdstuk is dit nog niet op alle punten het geval.Voor het welslagen van VBTB zijn niet alleen de vormvereisten maar ook
de inhoudelijke invulling van belang. Uit de globale toetsing van de begrotingsartikelen
en het verdiepende onderzoek van enkele prestatiegegevens bij één
artikel ontstaat de indruk dat de invulling nog voor veel verbetering vatbaar
is.Zo'n verbetering blijkt in de praktijk lastig. Het opstellen van een consistent
raamwerk van doelen, prestatiegegevens en streefwaarden en het verzamelen
van gegevens over beleidsresultaten is geen eenvoudige opgave. Om dit succesvol
te laten verlopen is inhoudelijke betrokkenheid van beleidsdirecties van groot
belang.De indruk van de Algemene Rekenkamer is dat deze betrokkenheid van de
beleidsdirecties van het Ministerie van LNV nog te wensen overlaat, ondanks
de vele activiteiten van de centrale directie FEZ om het gedachtegoed van
VBTB binnen het departement te implementeren. Het proces van begroting en
verantwoording staat nog onvoldoende in verbinding met het dagelijks
werk van de beleidsdirecties die zich bezig houden met beleidsontwikkeling,
-uitvoering en -evaluatie. Naast begroting en jaarverslag zijn er immers vele
andere momenten waarop politieke besluitvorming over het beleid kan plaatsvinden.Ook de betrouwbaarheid van de gepresenteerde niet-financiële beleidsinformatie
vergt nog veel aandacht. Daarbij gaat het primair om het ontwikkelen van een
systematiek die goede gegevens oplevert. Daarbij zijn de controle op de kwaliteit
van door derden aangeleverde gegevens en het bieden van inzicht in de kwaliteit
van de gepresenteerde gegevens aan de lezer eveneens belangrijk.De controle op de kwaliteit van de niet-financiële beleidsinformatie
door de auditdienst heeft plaatsgevonden op systeemniveau. De auditdienst
concludeerde dat nog belangrijke verbeteringen nodig zijn om te kunnen voldoen
aan de RPE.De Algemene Rekenkamer vraagt aandacht voor de volgende verbeterpunten
voor het jaarverslag:• Bij elk artikel respectievelijk subartikel zouden consequent de
algemene en operationele doelstellingen vermeld moeten worden.• Bij elke operationele doelstelling dient een tabel met prestatiegegevens,
streefwaarden en realisatiewaarden te worden opgenomen.• Het accent in de toelichtende tekst bij de beleidsartikelen zou
nog duidelijker moeten verschuiven van procesgerichte naar resultaatgerichte
verslaglegging, of de procesgerichte informatie zou aangevuld moeten worden
met gegevens over behaalde resultaten.• Afwijkingen van streefwaarden en ramingen moeten niet alleen worden
benoemd, maar ook worden verklaard door een oorzaak of reden aan te geven.
Dit geldt zowel bij positieve als bij negatieve afwijkingen.• Meer aandacht is nodig voor de betrouwbaarheid van de niet-financiële
gegevens en de controle daarop (ook van derdeninformatie). Ook het geven van
inzicht in de betrouwbaarheid van gegevens in het jaarverslag hoort daarbij.• Bij gebruik van derdengegevens is het van belang duidelijke en
expliciete afspraken te maken over de kwaliteit met degenen die de gegevens
moeten aanleveren. Dit zou in voorkomende gevallen in de subsidievoorwaarden
geregeld kunnen worden. In deze situatie is bovendien aandacht voor onafhankelijke
controle op de betrouwbaarheid van de gegevens extra gewenst.• Er zou aandacht geschonken moeten worden aan de mate van afdekking
van operationele doelstellingen met prestatiegegevens. Van belang is dat de
prestatiegegevens een zo goed mogelijk beeld geven van alle hoofdaspecten
van de operationele doelstelling.• Bezien moet worden of onduidelijkheden in de artikelindeling aanleiding
geven tot heroverweging van de gekozen indeling, ofwel de samenhang/afbakening
tussen (sub-)artikelen in de tekst kan duidelijker worden toegelicht. 5 REACTIE MINISTER EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMER5.1 Reactie ministerDe minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij zegt in zijn reactie
met verbazing en ongenoegen kennis te hebben genomen van het oordeel van de
Algemene Rekenkamer dat er binnen zijn ministerie sprake is van gebreken in
het proces van accountantscontrole. Hij meent dat de conclusies van de Algemene
Rekenkamer onterecht zijn en niet zijn onderbouwd met een degelijke argumentatie.De minister geeft in zijn reactie aan te betreuren dat de door de Algemene
Rekenkamer gehanteerde normatiek afwijkt van de voor accountantscontrole geaccordeerde
normen zoals deze zijn vastgelegd in het Handboek Controle Departementale
Accountantsdienst. Een belangrijke overweging voor zijn visie vormde de investeringen
die hij in het kader van het «Verbeterplan» had gedaan waarvan
de minister van Financiën in zijn recente «Financieel Beheerbrief»
opmerkt dat hij grote waardering heeft voor de inspanningen van de auditdienst
van het Ministerie van LNV inzake dit «Verbeterplan».Financiële informatieDe minister memoreert dat de Algemene Rekenkamer tot het oordeel komt
dat de financiële informatie voldoet aan de gestelde eisen met uitzondering
van drie artikelen waar belangrijke fouten en onzekerheden worden aangetroffen
in aangegane verplichtingen en uitgaven. Bij de casus van artikel 1 hangt,
volgens de minister, veel af van de juiste juridische interpretatie. De minister
van LNV heeft zich hierbij dan ook laten adviseren door de Landsadvocaat.
De Landsadvocaat komt tot de conclusie dat in deze casus de gang van
zaken weliswaar niet de schoonheidsprijs verdient maar dat betekent niet dat
er niet rechtmatig is gehandeld. De minister bestrijdt derhalve het oordeel
van de Algemene Rekenkamer dat hier sprake zou zijn van onzekerheid.Bij de casuïstiek van de artikelen 6 en 9 constateert de Algemene
Rekenkamer dat hier sprake is van verschil in de gehanteerde normatiek met
de Auditdienst. Echter, de auditdienst hanteert volgens de minister beoordelingsnormen
die binnen de Rijksdienst gebruikelijk zijn, dan wel in het Handboek Controle
Departementale Accountantsdienst voorgeschreven zijn. De minister meent dat
de Algemene Rekenkamer zich hiermee niet tot hem dient te richten maar deze
kwesties dient te bespreken en af te handelen in de daarvoor bestemde rijksbrede
gremia. Op deze manier wordt bewerkstelligd dat rijksbreed dezelfde normatiek
wordt gehanteerd.De minister komt tot zijn eindoordeel dat het oordeel van de Algemene
Rekenkamer niet stoelt op de juiste conclusies. Bovendien vindt hij het oordeel
van de Algemene Rekenkamer, mede gezien het financieel belang van de in het
rapport bij het jaarverslag van de Algemene Rekenkamer genoemde bedragen,
buiten proporties.BedrijfsvoeringDe minister merkt op dat de Algemene Rekenkamer constateert dat de uitvoeringsfase
en de afsluitingsfase van het proces van accountantscontrole niet conform
het «Verbeterplan» zijn verlopen. Volgens de minister doelt de
Algemene Rekenkamer daarbij met name op twee aspecten: tijdigheid en dossiervorming.Wat de tijdigheid betreft geeft de minister aan dat de uitvoering van
de accountantscontrole mede afhankelijk is van verwerkingsprocessen dieelders plaats vinden. De minister stelt verder dat hij telkens
een dreigende overschrijding van de interne LNV-richtlijnen aan de Algemene
Rekenkamer heeft gemeld en dit zo goed mogelijk heeft trachten af te stemmen
op de werkplanning van de Algemene Rekenkamer, dan wel dat de overschrijdingen
hooguit tot enkele dagen beperkt bleven. Zo werden bijvoorbeeld in de slotfase
enkele stukken binnen een termijn van vijf werkdagen bij de Algemene Rekenkamer
afgeleverd.De minister vindt de opmerking van de Algemene Rekenkamer inzake het tijdsaspect
dan ook niet gegrond.De minister zegt dat hij aan de dossiervorming gedurende het controleproces
veel aandacht heeft gegeven. Hij erkent dat verdere verbeteringen mogelijk
zijn zoals de Algemene Rekenkamer aangeeft. De minister vult aan dat een extern
accountantskantoor begin 2003 een onderzoek heeft uitgevoerd naar de kwaliteit
van de dossiervorming. Dit kantoor concludeert dat er sprake is van een duidelijke
verbetering ten opzichte van vorig jaar. De dossiers voldoen volgens dat kantoor,
maar op sommige onderdelen zijn er mogelijkheden tot verbetering. De minister
zegt de aanbevelingen inmiddels ter hand te hebben genomen en dat hij erop
zal toezien dat de aandacht hiervoor blijft.Op grond van het vorenstaande vindt de minister het buiten proporties
dat de Algemene Rekenkamer tot het oordeel komt dat hier sprake is van een
onvolkomenheid in het proces van accountantscontrole.De minister stelt dat de Algemene Rekenkamer constateert dat de beschrijving
van de administratieve organisatie bij een aantal beleids- en stafdirecties
niet meer actueel is. Hij zegt dit probleem te onderkennen. De minister zegt
toe dat de directie FEZ actief het onderhoud en het gebruik van blauwdrukken
procesinrichting/AO onder de aandacht zal brengen bij de dienstonderdelen
van het Ministerie van LNV. Daarnaast zal vanuit de directie FEZ ondersteuning
worden verleend bij het toepassen van de ontwikkelde blauwdrukken en de implementatie
daarvan door de betreffende directie of dienst. Directies die nog geen blauwdrukaanpak
hebben geïmplementeerd, zullen gericht worden benaderd waarbij activiteiten
worden georganiseerd, gericht op het management en de procesontwikkelaars
per dienstonderdeel. In de planning- en controlcyclus zal het Ministerie van
LNV structureel aandacht geven aan de stand van zaken met betrekking tot de
procesinrichting/AO.De minister zegt dat hij de beleidsdirecties opdracht heeft gegeven om
een op risicoanalyse gebaseerd reviewbeleid voor het jaar 2003 te formuleren.
Op grond daarvan hebben de beleidsdirecties opgave verstrekt van in 2003 te
verrichten reviewwerkzaamheden. De directies moeten invulling geven aan het
reviewbeleid door vermelding van de uit te voeren reviewonderzoeken in hun
jaarplan. Het Ministerie van LNV legt momenteel de laatste hand aan een algemene
kaderstelling voor de nadere invulling van het reviewbeleid door de beleidsdirecties.De minister erkent dat er nog diverse gebreken zijn in het departementale
contractbeheer en de naleving van het Besluit contractbeheer. Verbeteringen
die door het Ministerie van LNV in gang zijn gezet, hebben volgens de minister
nog onvoldoende effect. Hij zegt toe dat er een éénvormige contractregistratie
zal komen voor alle verstrekte opdrachten met een waarde van € 45 000
of meer, dan wel met een meerjarige beheerlast. Verder merkt hij op dat de
laatste twee jaar van de betreffende departementsonderdelen structurele aandacht
is gevraagd voor het beheer van gesloten overeenkomsten en de daaraan ten
grondslag liggende aanbestedingsdossiers. Volgens de minister
zal dit voor de toekomst leiden tot een structurele verbetering. Verder geeft
hij nog aan dat de opzet en werking van de administratieve organisatie van
het contractbeheer rondom de EU-aanbesteding zal worden aangescherpt. Tot
slot zegt de minister toe dat hij nog in 2003 inhoud zal geven aan de toezichthoudende
taken op het terrein van het contractbeheer binnen zijn ministerie.BeleidsinformatieDe minister haalt de conclusie van de Algemene Rekenkamer aan dat de beleidsinformatie
in het jaarverslag van het Ministerie van LNV op hoofdlijnen voldoet aan de
verslaggevingeisen maar dat voor het welslagen van VBTB ook de inhoudelijke
invulling van belang is. De minister zegt toe in het groeitraject VBTB invulling
te zullen geven aan de door de Algemene Rekenkamer geschetste verbeterpunten
waaronder het verbeteren van de betrouwbaarheid van de beleidsinformatie.
Om het VBTB-gedachtegoed binnen het Ministerie van LNV verder te vergroten,
zullen de beleidsdirecties en uitvoerende diensten blijvend betrokken zijn
bij de opstelling van de beleidsbegroting en -verantwoording van het Ministerie
van LNV.De minister gaat in op de bevinding van de Algemene Rekenkamer dat ten
aanzien van een aantal aspecten van het financieel beheer en materieelbeheer
bij LASER de werking van de processen als onvoldoende worden gekwalificeerd.
De minister schrijft dat de punten vorderingenbeheer en materieel beheer
zijn aandacht hebben. Voor het punt transactie-uitgaven heeft LASER het geautomatiseerde
systeem Contracto. De minister onderschrijft het belang van dit systeem. Hierin
kunnen relevante gegevens, zoals einddatum, gevolgde (Europese) aanbestedingsprocedures,
de contactpersonen van de leveranciers en het financieel belang van de overeenkomst,
op eenvoudige wijze worden teruggezocht. Ook wordt het voor de aanbestedende
diensten van het Ministerie LNV eenvoudiger om aan hun EG/GATT-statistieken
te voldoen.5.2 Nawoord Algemene RekenkamerDe Algemene Rekenkamer stelt met spijt vast dat zij met de minister van
mening verschilt over de weging en de onderbouwing van de onvolkomenheden
in het proces van accountantscontrole. Zij blijft van oordeel dat ondanks
de geboekte vooruitgang als gevolg van de uitvoering van het verbeterplan
verbeteringen nog nodig en mogelijk zijn.Over de gesignaleerde verschillen in normen merkt de Algemene Rekenkamer
op dat zij diverse normen al vele jaren consequent rijksbreed hanteert en
daarover heeft gepubliceerd. Dit betreft voor een deel ook de normen die zij
dit jaar bij het Ministerie LNV heeft gehanteerd.Normen voor een specifieke casus worden in het rapport bij het jaarverslag
beschreven. Daarin wordt tevens concreet aangegeven de opvatting van de betrokken
minister en het eindoordeel van de Algemene Rekenkamer in het onderhavige
geval.Daar waar nog geen overeenstemming is over algemeen te hanteren normen
stelt de Algemene Rekenkamer voor deze te bespreken in het Interdepartementaal
Overlegorgaan van Departementale Accountantsdiensten (IODAD) (zie het algemeen
gedeelte van het onderhavige rechtmatigheidsonderzoek, getiteld Rijk verantwoord). Over de casus waarbij het Ministerie van LNV de Landsadvocaat heeft geconsulteerd,
merkt de Algemene Rekenkamer op dat de Landsadvocaat tot de slotsom komt dat
naar de letter genomen aan de voorwaarden om tot uitbetaling te komen, is
voldaan. Volgens de Landsadvocaat heeft dit veel te maken met het summiere
karakter van die voorwaarden. De Landsadvocaat merkt daarnaast op dat
zijn onderzoek aanleiding geeft tot een aantal vraagpunten inzake de ingeroepen
bankgaranties. Daaromtrent heeft de Algemene Rekenkamer in het beleidsdossier
geen overzicht van de verplichtingen van de stichting Nederlandse Draf- en
Rensport jegens de betrokken bank aangetroffen. De staatssecretaris had hierom
bij brief van januari 2002 uitdrukkelijk gevraagd. De Algemene Rekenkamer
blijft daarom van mening dat onvoldoende informatie beschikbaar is, hetgeen
tot haar conclusie leidt dat er onzekerheid bestaat over de rechtmatigheid
van de betrokken verplichting.Bij de casus van artikel 6 betreft het, naar het oordeel van de Algemene
Rekenkamer, een handeling in strijd met in de Staatscourant gepubliceerde
mandaatregeling.Het «Verbeterplan» heeft betrekking op de jaarlijks reguliere
werkprocessen van de auditdienst. In dit licht verwachtte de Algemene Rekenkamer
dat de uitvoerings- en afsluitingsfase van het proces van accountantscontrole
in 2002 op orde zou zijn, hetgeen nog niet het geval bleek. Over de tijdigheid
van aangeleverde stukken merkt de Algemene Rekenkamer nog op dat de evaluaties
van de steekproeftranches én de onderliggende dossiers, in afwijking
van de planning in het verbeterplan, enkele weken respectievelijk maanden
later zijn aangeleverd dan was toegezegd.In afwijking van hetgeen de minister stelt, meent de Algemene Rekenkamer
dat in de periode oktober 2002 tot eind februari 2003, derhalve niet alleen
na 15 maart 2003, geen complete en goed toegankelijke dossiers voor de Algemene
Rekenkamer beschikbaar waren zoals was toegezegd in het «Verbeterplan».
Met name vanwege het voorafgaande en de door haar gesignaleerde gebreken in
de uitvoerings- en afsluitingsfase kon de Algemene Rekenkamer geen zelfstandige
reperformance van de controle uitvoeren aan de hand van de accountantsdossiers.
Om toch te kunnen bepalen of zij kon steunen op de departementale accountantscontrole
heeft de Algemene Rekenkamer, met aanzienlijke additionele personele inzet,
in de tweede helft van maart 2003, aanvullend onderzoek moeten doen.De Algemene Rekenkamer stelt met instemming de door de minister toegezegde
verbeteringen vast op de punten dossiervorming accountantscontrole, beschrijving
administratieve organisatie, het reviewbeleid, het departementale contractbeheer
en de verdere ontwikkeling van het groeitraject VBTB. De Algemene Rekenkamer
zal de ontwikkelingen in 2003 met belangstelling volgen en daarover volgend
jaar rapporteren.BIJLAGE 1 RECHTMATIGHEIDSONDERZOEKOordelen en tolerantiegrenzenFinanciële informatieHet oordeel van de Algemene Rekenkamer over de financiële informatie
in het jaarverslag en de saldibalans is afhankelijk van het aantal fouten
en onzekerheden dat ze vindt in haar onderzoek van het jaarverslag en de saldibalans.
Nu zijn niet alle fouten en onzekerheden even belangrijk. Om te bepalen welke
fouten en onzekerheden wel belangrijk zijn, hanteert de Algemene Rekenkamer
kwantitatieve en kwalitatieve tolerantiegrenzen.Kwantitatieve tolerantiegrenzen geven een financiële grens aan. De
Algemene Rekenkamer hanteert tolerantiegrenzen op het niveau van begrotingsartikelen,
baten, lasten, kapitaaluitgaven en -ontvangsten en afzonderlijke saldibalansposten.In haar onderzoek stelt de Algemene Rekenkamer het begrotingsartikel centraal.
Zij rapporteert (de som van) alle belangrijke fouten en onzekerheden op het
niveau van ieder afzonderlijk artikel. Dit doet zij omdat het begrotingsartikel
ook centraal staat in de wijze waarop de Staten-Generaal de begroting en het
jaarverslag van de minister beoordelen.Kwalitatieve tolerantiegrenzen zijn niet gebonden aan een bepaald bedrag,
maar aan de aard van de fouten en onzekerheden. Een ministerie overschrijdt
een kwalitatieve grens:• wanneer sprake is van een opzettelijke fout, nalatigheid;• wanneer ten onrechte bedragen buiten de begrotingsadministratie
of -rekening zijn gehouden;• wanneer sprake is van fouten en onzekerheden waarbij ministers
en/of ambtelijke top betrokken zijn;• wanneer een minister een toezegging niet is nagekomen;• wanneer het jaarverslag niet volgens de voorschriften is opgesteld;• wanneer de artikelomschrijving of de begrotingsbedragen in de verantwoordingsstaat
foutief zijn vermeld;• wanneer sprake is van een ontoereikende toelichting en gebreken
in de ordelijkheid en controleerbaarheid in het financieel- en materieel beheerssysteem.Niet-financiële beleidsinformatieDe eisen voor beleidsinformatie zijn nog niet verder uitgewerkt. Dit betekent
dat de Algemene Rekenkamer dit jaar en de komende jaren nog geen afgerond
oordeel geeft over de (totstandkoming van) de beleidsinformatie. De Algemene
Rekenkamer beoordeelt dit jaar daarom alleen of de beleidsinformatie voldoet
aan de verslaggevingseisen. Dit is een kwalitatieve afweging.BedrijfsvoeringDe Algemene Rekenkamer hanteert als uitgangspunt dat de ministers hun
bedrijfsvoering op orde dienen te hebben. Onder bedrijfsvoering verstaat de
Algemene Rekenkamer de sturing en beheersing van bedrijfsprocessen binnen
een ministerie om de beleidsdoelstellingen te kunnen realiseren. Het betreft
sturing en beheersing van zowel de primaire processen als van de processen
die hiervoor faciliterend zijn. Overschrijdt een ministerie een (kwalitatieve)
tolerantiegrens in (een onderdeel van) de bedrijfsvoering, dan noemt de Algemene
Rekenkamer dit een «onvolkomenheid». De Algemene Rekenkamer onderscheidt drie gradaties van onvolkomenheden:• geen of geringe onvolkomenheden• onvolkomenheden• ernstige onvolkomenheden. Hiervan spreekt de Algemene Rekenkamer
als uit het onderzoek onvolkomenheden zijn gebleken die:– kunnen leiden of hebben geleid tot disfunctioneren van het financieel
beheer;– betrekking hebben op kritische processen;– wijd verbreid zijn binnen het ministerie;– tot aanzienlijke risico's voor de rechtmatigheid van zeer grote
bedragen kunnen leiden of al hebben geleid;– voor de Algemene Rekenkamer aanleiding zijn geweest om bezwaaronderzoek
in te stellen of bezwaar te maken.Bezwaarinstrument en bezwaarbeleid• De regels voor bezwaarHet zwaarste instrument dat de Algemene Rekenkamer kan hanteren om verbeteringen
binnen de rijksoverheid af te dwingen is het maken van bezwaar (artikelen
88 en 89 Comptabiliteitswet 2001). Het bezwaar kan betrekking hebben op het
financieel beheer, het materieelbeheer of de verantwoording daarover. Heeft
de Algemene Rekenkamer een bezwaar, dan deelt ze dit mee aan de betrokken
minister. De minister heeft daarna een maand de tijd om de Algemene Rekenkamer
in kennis te stellen van hetgeen dat tot opheffing van het bezwaar kan leiden.
Na afloop van deze termijn neemt de Algemene Rekenkamer haar eindbeslissing,
waarvan zij mededeling doet aan de betrokken minister. Indien zij haar bezwaar
handhaaft, doet zij hiervan tevens een mededeling aan de minister van Financiën.Handhaaft de Algemene Rekenkamer bij haar eindbeslissing haar bezwaar én houdt dit bezwaar in dat er een onrechtmatigheid is in de financiële stromen is, dan wordt binnen
twee maanden aan de Tweede Kamer een voorstel tot vaststelling van een indemniteitswet
gezonden.Indien een indemniteitswet niet wordt ingediend in de daarvoor gestelde
twee maanden deelt de Algemene Rekenkamer dit mee aan de Tweede Kamer.Betreft de eindbeslissing een bezwaar van de Algemene Rekenkamer tegen
het financieel beheer of het materieelbeheer,
dan maakt zij daarvan melding in haar rapport bij het desbetreffende jaarverslag.
Tevens kan zij daaromtrent een aantekening plaatsen bij het financieel jaarverslag
van het Rijk.Indien het gehandhaafde bezwaar van de Algemene Rekenkamer moet leiden
tot een door de minister in te dienen indemniteitswet heeft dit geen gevolgen voor de verklaring van goedkeuring bij het financieel
jaarverslag van het Rijk. Deze wordt afgegeven onder voorbehoud van de vaststelling
van de slotwetten en in voorkomende gevallen onder voorbehoud van de vaststelling
van een indemniteitswet.• BezwaaronderzoekIn de regel gaat de Algemene Rekenkamer niet bij een eerste constatering
direct over tot het maken van bezwaar, maar geeft eerst de minister de mogelijkheid
de problemen op te lossen. Indien een onvolkomenheid zich twee jaar achtereenvolgens
voordoet dan kondigt de Algemene Rekenkamer een bezwaaronderzoek aan. Dit bezwaaronderzoek dient te onderbouwing
van een eventueel bezwaar.• Wanneer ziet de Algemene Rekenkamer af van bezwaar?De Algemene Rekenkamer kan afzien van bezwaar indien sprake is van bijzondere
omstandigheden. Dit is het geval indien de minister en de Algemene Rekenkamer
het eens zijn over het probleem, de oorzaken daarvan en de oplossing daarvoor,
maar de opheffing van de onvolkomenheden kost meer tijd. Voorwaarde is wel
dat de minister een adequaat verbeterplan heeft van de minister dat de Algemene
Rekenkamer toetst aan strenge criteria.• Het zwaard van DamoclesTot het moment dat de Algemene Rekenkamer heeft vastgesteld dat de problemen
structureel zijn opgelost of op een niveau zijn gebracht dat de risico's zijn
beperkt hangt de minister een bezwaar boven het hoofd. Om de status van het
onderzoek aan te duiden hanteert de Algemene Rekenkamer naast bovengenoemde,
de volgende begrippen:– Vervolgonderzoek naar aanleiding van een bezwaar: in verleden
is bezwaar gemaakt en via onderzoek wordt de voortgang bewaakt.– Vervolgonderzoek naar aanleiding van een bezwaaronderzoek: in
verleden is bezwaaronderzoek uitgevoerd en geen bezwaar gemaakt, maar voortgang
wordt nog wel gevolgd. Bezwaar is nog altijd mogelijk.– Vervolgonderzoek («follow-up onvolkomenheden»): volgen
van potentiële bezwaargevallen, maar nog niet bestempeld als bezwaaronderzoek. BIJLAGE 2 OVERZICHT FOUTEN EN ONZEKERHEDEN IN DE
FINANCIËLE INFORMATIE IN HET JAARVERSLAG 2002 VAN HET MINISTERIE VAN
LNV(bedragen x 1 miljoen euro) Omschrijving Fouten Onzeker-Artikel Toelichting
in  heden* Nr. Omschrijvingomvang paragraaf Verplichtingen      De som van fouten en onzekerheden overschrijdt de
tolerantiegrenzen van de Algemene Rekenkamer 1,1 1Versterking landelijk gebied 278,72.3.3De som van fouten en onzekerheden overschrijdt
de tolerantiegrenzen van de Algemene Rekenkamer 1,1 9Kennisverspreiding 106,4 2.3.3Totaal1,11,1           Uitgaven      De som van fouten en onzekerheden overschrijdt
de tolerantiegrenzen van de Algemene Rekenkamer1,7  6Voedselveiligheid, voedselkwaliteit
en diergezondheid 32,82.3.3 Totaal1,7            Ontvangsten      Totaal2,81,1           Saldibalans      Totaal             Agentschappen      Totaal             Voorschotten      Totaal      Bovenstaande tabel geeft alle fouten en onzekerheden aan die de Algemene
Rekenkamer heeft geconstateerd én die haar tolerantiegrenzen overschrijden.
Tegen deze fouten en onzekerheden kan de Algemene Rekenkamer eventueel bezwaar
maken op grond van Comptabiliteitswet 2001, artikel 88 en 89. BIJLAGE 3 ONVOLKOMENHEDEN IN HET FINANCIEEL BEHEER,
HET MATERIEELBEHEER EN DE DAARTOE BIJGEHOUDEN ADMINISTRATIES BIJ HET MINISTERIE
VAN LNVOmschrijving Jaar vanArtikel Toelichting in constatering Nr.Omschrijving Omvang (x €1000)paragraaf Contractbeheer: er is sprake van diverse
gebreken in het departementale contractbeheer en de naleving van het Besluit
contractbeheer. 2002 Diverse 3.5.2 Financieel beheer en materieelbeheer LASER:
in het baselineonderzoek worden verscheidene processen als onvoldoende gekwalificeerd,
onder meer het beheer van transactie-uitgaven, de facturering, het vorderingenbeheer
en het materieelbeheer. 2002  Agentschap 3.5.6.3De kwaliteit van de accountantantscontrole
kent nog een aantal belangrijke punten die verbetering behoeven, opdat de
Algemene Rekenkamer zelfstandig tot een oordeel kan komen. De verbeterpunten
zijn vooral terug te voeren op het gebrek aan toegankelijkheid en transparantie
van de door de departementale auditdienst aangeleverde dossiers. 2001  Diverse 3.4.3 De beschrijving van de administratieve
organisatie is bij een aantal organisatieonderdelen niet actueel.1997 Diverse 3.5.5 De beleidsdirecties beschikken niet over
een reviewbeleid 2002 Diverse 3.5.5Bovenstaande tabel geeft alle (ernstige) onvolkomenheden weer die de Algemene
Rekenkamer heeft geconstateerd én die haar (kwalitatieve) tolerantiegrenzen
overschrijden. Deze onvolkomenheden merkt de Algemene Rekenkamer aan als «potentiële
bezwaargevallen». De Algemene Rekenkamer kan eventueel bezwaar maken
tegen deze onvolkomenheden op grond van Comptabiliteitswet 2001, artikel 88
en 89. BIJLAGE 4 VERKLARENDE WOORDENLIJSTHieronder vindt u in alfabetische volgorde een aantal veel voorkomende
belangrijke woorden en begrippen uit het rechtmatigheidsonderzoek van de Algemene
Rekenkamer. Van iedere term wordt de betekenis omschreven. Waar relevant wordt
ook het gebruik van de term in het onderzoek uitgelegd.AccountantsrapportSchriftelijk verslag van een accountant over de bevindingen naar aanleiding
van het onderzoek naar het jaarverslag van een departement dan wel het jaarverslag
van het Rijk.AccountantsverklaringSchriftelijke mededeling van een accountant waarin een oordeel wordt gegeven
over de deugdelijkheid van het departementale jaarverslag. De accountantsverklaring
geeft aan of de gegevens in het jaarverslag betrouwbaar zijn en of het jaarverslag
is opgesteld overeenkomstig de voorschriften, en bevat daarnaast ook een expliciete
uitspraak over de rechtmatigheid.Administratieve systemenSystemen waarin de uitkomsten van de uitvoeringssystemen aan de hand van
boekingsdocumenten worden vastgelegd en worden verwerkt tot deugdelijke informatie
over het beheer.AgentschapZie baten-lastendienst.Artikelgewijze oordeelsvormingWijze waarop het oordeel van de Algemene Rekenkamer over begrotingsartikelen
tot stand komt. Om het budgetrecht van de Staten-Generaal voor de afzonderlijke
begrotingsartikelen tot zijn recht te laten komen, hanteert de Algemene Rekenkamer
kwantitatieve tolerantiegrenzen op het niveau van begrotingsartikelen.Baseline financieel beheer en materieelbeheerDe algemene normen en de daaruit afgeleide criteria voor het financieel
beheer en het materieelbeheer van departementen. De baseline is door het Ministerie
van Financiën op 13 juni 2001 aan alle directeuren van de departementale
accountantsdiensten en van de directies Financieel-Economische Zaken toegezonden
met het verzoek deze vanaf 1 juli 2001 als handleiding toe te passen
en in deze toepassing ook het management te betrekken.Baten-lastendienstOnderdeel van de rijksdienst met een grotere zelfstandigheid dan de departementale
(buiten)diensten. De ministeriële verantwoordelijkheid en het budgetrecht
van de Tweede Kamer worden niet ingeperkt door de instelling van baten-lastendiensten.
Een baten-lastendienst heeft een afzonderlijke plaats in de begroting en de
financiële verantwoording en voert een administratie los van de begrotingsadministratie
van het moederministerie. BedrijfsvoeringDe bedrijfsprocessen die tot doel hebben de door de minister geformuleerde
beleidsdoelstellingen te bereiken, alsmede de sturing en beheersing van deze
processen.BegrijpelijkheidNorm voor vorm en presentatie van het jaarverslag van departementen. Informatie
moet helder en eenvoudig gepresenteerd worden. Dit wordt bevorderd als er
een duidelijke structuur is, als de informatie eenduidig is, als de informatie
niet teveel vaktermen bevat, als het zelfstandig leesbaar is of zonodig duidelijke
verwijzingen bevat. Ook is het belangrijk dat er een helder onderscheid is
tussen middelen, activiteiten, prestaties en effecten.BeleidsintensiveringenVerhogingen van collectieve uitgaven en/of verlagingen van ontvangsten
ten opzichte van de begroting en/of meerjarencijfers, waaraan een beleidsbeslissing
ten grondslag ligt.BeleidsprioriteitenSpeerpunten in het beleid van de minister. Deze kunnen gebaseerd zijn
op het regeerakkoord en/of afspraken met de Tweede Kamer. Over de beleidsprioriteiten
wordt apart verslag gedaan in het beleidsverslag.BestuurskostenUitgaven waarmee de top van het ministerie zich persoonlijk bemoeit of
die rechtstreeks aan de top ten goede komen.BetrouwbaarheidNorm voor zowel de informatie in het jaarverslag van een ministerie zelf,
als voor het proces van informatieverzameling en informatieverwerking. De
informatie moet een getrouwe weergave vormen van hetgeen zij beoogt weer te
geven. Dat wil zeggen: de informatie mag geen materiële onjuistheden
of onvolledigheden bevatten en dient evenwichtig te zijn. Om betrouwbare informatie
te kunnen krijgen, moet er goed gemeten worden en moet herhaalde meting tot
hetzelfde resultaat leiden. Ook validiteit speelt een rol: er moet gemeten
worden wat men beoogt te meten. Verder kan de betrouwbaarheid en continuïteit
van geautomatiseerde systemen een rol spelen.BezwaaronderzoekOnderzoek ten behoeve van de besluitvorming door de Algemene Rekenkamer
over het al dan niet maken van bezwaar. De Algemene Rekenkamer kan bezwaar
maken op grond van artikel 55 van de Comptabiliteitswet. De Algemene Rekenkamer
hanteert een selectief bezwaarbeleid.Budgetrecht Tweede KamerRecht van het parlement om van tevoren toestemming te verlenen aan de
regering voor het aangaan van verplichtingen, het doen van uitgaven en het
innen van ontvangsten (belastingen).Conformiteit aan wettelijke regels (voor de inhoud)De vereiste dat de beleidsinformatie van een ministerie voldoet aan bepaalde
regels en richtlijnen. Een van de belangrijkste richtlijnen is de Regeling
Prestatiegegevens Rijksoverheid (RPE). Hierin is vastgelegd dat (a) de kwaliteit
van de systemen van reguliere prestatiegegevens en (b) de aanwezigheid
van (en de onafhankelijkheid van) evaluatieonderzoek vast te stellen moeten
zijn aan de hand van beschrijvingen van het systeem, de administratieve organisatie
en/of de onderzoeksdossiers.Conformiteit aan wettelijke regels (voor vormvereisten)De presentatie van de informatie in het jaarverslag van een ministerie
moet voldoen aan de verslaggevingseisen zoals die zijn opgenomen in de Rijksbegrotingsvoorschriften.Departementale accountantsdienst/auditdienst (DAD)Onderdeel van het ministerie dat belast is met de controle van het financieel
beheer van het departement en de verantwoording daarover. De DAD voert een
wettelijke taak uit. De Algemene Rekenkamer beschouwt de DAD principieel als
een interne accountant, zij het een relatief onafhankelijke. Een waarborg
voor deze relatieve onafhankelijkheid vormt het feit dat de taak en de plaats
van de DAD wettelijk geregeld zijn. De plaats, direct onder de secretaris-generaal,
waarborgt de onafhankelijkheid ten opzichte van de te controleren afdelingen
en diensten.Deugdelijke weergaveDe financiële verantwoording dient het gevoerde beheer deugdelijk
weer te geven. Dit houdt in dat de informatie betrouwbaar, aanvaardbaar en
toereikend moet zijn, zodat de Staten-Generaal als gebruiker van de informatie
een oordeel over de uitkomsten kan vormen.Europese aanbestedingsrichtlijnenRichtlijnen voor het openstellen van overheidsopdrachten voor leveranciers
uit alle Europese lidstaten gebaseerd op de beginselen: non-discriminatie,
transparant proces en objectieve selectie- en gunningscriteria.Financieel beheerHet geheel van beslissingen, handelingen en regels die zijn bedoeld voor
de sturing en beheersing van, alsmede de verantwoording over, de financiële
transacties en de saldi waarvoor de minister (mede)verantwoordelijkheid draagt.
Deze begripsomschrijving is gebaseerd op de Comptabiliteitswet (CW 2001).FoutenFouten zijn afwijkingen van de criteria «rechtmatigheid» en
«deugdelijke weergave». Rechtmatigheidsfouten en deugdelijke weergave
fouten worden beide onderscheiden in «onjuistheden» en «onvolledigheden».Jaarverslag (departementaal)Het departementale jaarverslag bestaat uit het beleidsverslag en de jaarrekening.
Hiermee legt de minister verantwoording af over het gevoerde beleid en de
bedrijfsvoering van het ministerie.Financieel jaarverslag en saldibalans van het RijkDeze vormen samen de jaarlijkse financiële verantwoording van het
Rijk. Het jaarverslag bevat de rekening van uitgaven en ontvangsten van het
Rijk. De saldibalans van het Rijk sluit op deze rekening aan. Beide worden
opgesteld door de minister van Financiën. PrestatiegegevensOnder prestatiegegevens kunnen zowel effect(indicator)en als informatie
over de prestaties van de overheid worden verstaan.MaterieelbeheerDe zorg voor niet-geldelijke zaken vanaf het moment van ontvangst tot
aan het moment van afstoting. Deze definitie is gebaseerd op het besluit Materieelbeheer
1996.M&O-beleidHet geheel van maatregelen genomen door ministers om misbruik en oneigenlijk
gebruik van (subsidie-)regelingen zoveel mogelijk te beperken.Onzeker (onzekerheden)Oordeel dat de Algemene Rekenkamer in bepaalde gevallen geeft over het
financieel beheer van een ministerie. Het oordeel «onzeker» wordt
gegeven wanneer de Algemene Rekenkamer door onvolkomenheden in het financiële
beheer niet kan vaststellen of de betreffende bedragen al dan niet rechtmatig
of al dan niet deugdelijk weergegeven zijn.OnvolkomenheidOverschrijding van de kwalitatieve tolerantiegrens van de Algemene Rekenkamer.OverdrachtsuitgavenSubsidies en specifieke uitkeringen.Potentieel bezwaargevalOnvolkomenheden in het financieel beheer of in de financiële verantwoording
van een ministerie die de kwalitatieve of kwantitatieve tolerantiegrenzen
van de Algemene Rekenkamer overschrijden.RechtmatigheidNorm waaraan de financiële verantwoordingen van de ministeries en
van het Rijk moeten voldoen, inhoudende dat: (a) de verantwoordingen zijn
opgesteld overeenkomstig de wijze waarop dat in wettelijke regelingen is voorgeschreven,
en (b) de in de verantwoordingen opgenomen bedragen bij de verplichtingen,
uitgaven en ontvangsten tot stand zijn gekomen in overeenstemming met de begrotingswetten
en andere wettelijke regelingen.ReviewDe beoordeling van de controle die is uitgevoerd door de departementale
accountantsdienst/auditdienst (DAD).Deze review dient om vast stellen of de DAD-controle zodanig is uitgevoerd
dat de Algemene Rekenkamer gebruik kan maken van de resultaten ervan.Rechtspersoon met een wettelijke taak (RWT)Instelling die een bij of krachtens de wet geregelde taak uitoefent en
daartoe geheel of gedeeltelijk wordt bekostigd uit de opbrengst van bij of
krachtens de wet ingestelde heffingen. (Begrotingsgefinancierde RWT zijn instellingen
die bijdragen krijgen vanuit de begrotingen van de ministeries. Het betreft
hier dus niet premie- of tariefgefinancierde RWT's). BIJLAGE 5 LIJST MET GEBRUIKTE AFKORTINGENAID Algemene Inspectiedienst AOAdministratieve organisatie BSE Bovine spongiform
encephalopathy EC-LNV Expertisecentrum
LNV EFROEuropees Fonds Regionale
Ontwikkeling EOGFL-G Europees Oriëntatie-
en Garantiefonds voor de Landbouw, afdeling garantieEPD Enkelvoudig Programmeringsdocument ESF Europees Sociaal
Fonds EU Europese Unie EZ (Ministerie van) Economische
Zaken FEZ (Directie) Financieel-Economische
ZakenFIOV Financieringsinstrument
voor de Oriëntatie van de Visserij IC Interne controle ICT Informatie- en communicatietechnologie IFA (Directie) Informatiemanagement
en Facilitaire Aangelegenheden IODADInterdepartementaal
Overlegorgaan van Departementale AccountantsdienstenITInformatietechnologie LASER (Agentschap) Landelijke
Service bij Regelingen LNV (Ministerie van)
Landbouw, Natuurbeheer en Visserij MINAS Mineralenaangiftesysteem MKZ Mond- en klauwzeer M&O Misbruik en oneigenlijk
gebruik (van subsidies en regelingen) P&O (Directie) Personeel
en Organisatie RPERegeling Prestatiegegevens
en Evaluatieonderzoek RijksoverheidRVV Rijksdienst voor
Keuring van Vee en Vlees RWTRechtspersoon met
een wettelijke taak SZW (Ministerie van)
Sociale Zaken en Werkgelegenheid TES (Wet) Toezicht Europese
subsidies VBTB Van beleidsbegroting
tot beleidsverantwoordingVNBL (Besluit) Versterking
natuur- en bosbeheer bij bos- en landgoedeigenarenBIJLAGE 6 LIJST MET (KRUIS)VERWIJZINGENOrganisatie-eenheidJaarverslag Beleids- informatie Bedrijfsvoering FEZ 4.5  AD  4.4.2/4.5  AD (accountantscontrole)   3.4 IFA (contractbeheer)  3.5.2 IFA (automatisering)   3.5.3 AD (baseline)   3.5.5 LASER   3.5.6.3XNoot1Van belangrijke fouten en onzekerheden is sprake als de tolerantiegrenzen
op artikelniveau worden overschreden.XNoot1Waaronder de balans met toelichting, de staat van baten en lasten met
toelichting, het overzicht van de ontwikkeling van het eigen vermogen en het
kasstroomoverzicht.XNoot1Het betreft een cateringcontract, de levering van diensten door een ICT-bedrijf,
de levering van kantoorartikelen, de ontwikkeling van een kenniswinkel nitraat
en de inhuur van personeel.XNoot1Doelstelling-5b-programma's richten zich op verwerking en afzet van landbouwproducten
en aanpassing van de structuur van de productie. Doelstelling-5b-programma's
richten zich op uitbreiding van regionaal landbouwstructuurbeleid voor achtergebleven
plattelandsregio's door middel van plattelandsontwikkeling. Naast landbouw
worden daarbij ook andere sociaal-economische activiteiten op het platteland
bevorderd, die werkgelegenheid moeten scheppen zowel in als buiten de landbouw.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2000–2001, 27 813, nr. 1.XNoot1Staatsblad 2002, nr. 40.XNoot2De Tweede Kamer is hierover op 19 augustus 2002 geïnformeerd; zie
Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 000 XIII, nr. 68.XNoot1Tweede Kamer, vergaderjaar 2002–2003, 27 813, nr. 4.XNoot1Motie-Van Walsem, Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 27 849
en 28 035, nr. 24.XNoot1Comptabiliteitswet, artikel 54.1. Wanneer precies sprake is van een opmerkelijk
verschil, is niet nader gedefinieerd. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28880-31.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl