Wijziging Wetboek van Strafrecht, Wetboek van Strafvordering en Gemeentewet (partiële wijziging zedelijkheidswetgeving); Memorie van antwoord
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20012002-27745, nr. 299b

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum ontvangst

20-06-2002

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

27745 nr. 299b

17-06-2002

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Algemeen2. Kinderpornografie3. Klachtvereiste en hoorrecht4. Verminderde bewustzijnstoestand5. Uitbreiding van de toepasselijkheid van de strafwet6. ArtikelsgewijsOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27745Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 40 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 745Wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering
en de Gemeentewet (partiële wijziging zedelijkheidswetgeving)nr. 299bMEMORIE VAN ANTWOORDOntvangen 17 juni 20021. AlgemeenMet belangstelling heb ik kennisgenomen van het voorlopig verslag. Het
stemt tot voldoening dat de leden van de fracties van CDA, PvdA, SGP en ChristenUnie
in hoofdzaak dan wel voor het merendeel kunnen instemmen met de in het wetsvoorstel
vervatte voorstellen. De leden van de fractie van GroenLinks hadden voor een
aantal van de onderdelen van het wetsvoorstel waardering, maar vooralsnog
niet voor alle onderdelen.Ik hoop dat deze memorie de gerezen vragen afdoende kan beantwoorden en
twijfels omtrent de wenselijkheid van enige onderdelen van het wetsvoorstel
kan wegnemen. Ik spreek voorts de hoop uit dat het wetsvoorstel nog vóór
het zomerreces door de Eerste Kamer kan worden afgehandeld en daarbij op eenzelfde
mate van aanvaarding zal kunnen rekenen als in de Tweede Kamer het geval geweest.2. KinderpornografieDe leden van de fractie van het CDA steunden het voorstel tot strafbaarstelling
van virtuele kinderpornografie en het voorstel tot verhoging van de leeftijdsgrens
van 16 naar 18 jaar.Zij meenden dat het zeer verdedigbaar was geweest om over te gaan tot
een afzonderlijke strafbaarstelling van bedrijfsmatige vervaardiging en verspreiding
van kinderpornografie, zijnde misdrijven van een andere orde dan de overige
vormen van kinderporno die vallen onder de artikel 240b Sr.Ik acht een dergelijke wijziging nodig noch wenselijk. Ik ben met de leden
van de CDA-fractie van mening dat productie en verspreiding van kinderporno
op commerciële basis een ernstiger en strafwaardiger vorm van kinderporno
zijn dan niet-commerciële activiteiten met betrekking tot kinderporno.
In artikel 240b, derde lid, Sr. komt zulks tot uitdrukking: een beroep of
een gewoonte maken van het plegen van de in het eerste lid genoemde misdrijven
wordt met een zwaardere maximumstraf bedreigd dan het plegen van deze feiten
zonder meer (zes jaar resp. 4 jaar). Uit de evaluatie van artikel 240b is
niet naar voren gekomen dat de strafrechtspraktijk behoefte heeft aan een
nadere richtsnoer van de wetgever. Artikel 240b Sr. geeft in zijn huidige
opzet voldoende mogelijkheden om op een passende wijze te reageren
op ernstiger en minder ernstige vormen van kinderporno. In de Aanwijzing kinderpornografie
van het College van procureurs-generaal wordt rekening gehouden met verschillende
vormen van kinderporno en aandacht gevraagd voor commerciële vormen van
kinderporno. Een verdergaande differentiatie in de wetgeving inzake kinderpornografie
zou de uitoefening van een evenwichtig vervolgings- en straftoemetingsbeleid
kunnen belemmeren. Daarbij komt dat de onderhandelingen over het ontwerp kaderbesluit
ter bestrijding van seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie
nog steeds lopen. In dat kaderbesluit worden voorstellen gedaan voor minimum
maximumstraffen voor onderscheiden vormen van seksuele uitbuiting van kinderen
en kinderpornografie. Het is niet verstandig om wat de sanctionering betreft
op de vaststelling van dit kaderbesluit vooruit te lopen.De leden van de CDA-fractie vroegen naar de positie van een veroordeelde
voor kinderporno als naderhand komt vast te staan dat de afgebeelde persoon
in feite 18 jaar of ouder was.Het voorgestelde artikel 240b stelt onder meer strafbaar (allerlei gedragingen
rond) kinderporno waarbij een seksuele gedraging van een persoon is afgebeeld
die er jonger uitziet dan 18 jaar. In dit voorstel is de werkelijke leeftijd
van deze persoon niet relevant. Aan dit voorstel ligt het uitgangspunt ten
grondslag dat het niet alleen gaat om bescherming van een kind tegen de productie
en verspreiding van kinderporno, maar ook om bescherming van kinderen tegen
gedrag dat kan worden gebruikt om hen aan te moedigen of te verleiden om deel
te nemen aan seksueel verkeer, of tegen gedrag dat deel kan gaan uitmaken
van een subcultuur die seksueel misbruik van kinderen bevordert. De bescherming
van kinderen tegen seksueel misbruik vereist dat er niet alleen geen ruimte
dient te bestaan voor het bestaan van echte kinderpornografische afbeeldingen,
maar ook niet voor het bestaan van pornografische afbeeldingen van op kinderen
gelijkende personen. Ook dit materiaal beoogt immers misbruik van echte kinderen
op een realistische wijze te verbeelden. Het toelaten van strafuitsluitend
tegenbewijs verdraagt zich niet met het uitgangspunt dat aan de voorgestelde
wijziging ten grondslag ligt. Iets anders is dat de werkelijke leeftijd van
de afgebeelde persoon wél een omstandigheid is, waarmee bij de beoordeling
van de zaak rekening kan worden gehouden. Dat geldt ook voor de gevallen waarin
een persoon reeds is veroordeeld. Bij de behandeling van het hoger beroep
dan wel – na een onherroepelijke uitspraak – van een verzoek om
herziening of gratie kan de omstandigheid dat de afgebeelde persoon naderhand
18 jaar of ouder blijkt te zijn, mede gelet op de aard van het gepleegde feit,
tot een andere uitkomst leiden.De leden van de CDA-fractie vroegen of al dan niet gewelddadige kinderporno
in strip- of cartoonvorm valt onder de reikwijdte van het gewijzigde artikel
240b Sr.De voorgestelde wijzigingen in artikel 240b brengen geen wijziging aan
in het begrip afbeelding (van een seksuele gedraging waarbij
een kind is betrokken of schijnbaar is betrokken). Het gaat in dezen
om de uitleg van het begrip afbeelding van een kind.
Dat omvat drieërlei. (1) afbeelding van een echt kind; (2) afbeelding
van een echte persoon die eruit ziet als een kind; (3) realistische afbeelding
van een niet bestaand kind. Gemeenschappelijk kenmerk is dat de afbeelding
levensechtheid uitstraalt, hetzij doordat een echt persoon is afgebeeld, hetzij
doordat de afbeelding net echt is. In het algemeen hebben slechts foto's of
films het vermogen en ook het oogmerk levensechtheid weer te geven. (Gewelddadige)
kinderporno in strip- of cartoonvorm mist het kenmerk van levensechtheid en
beoogt niet levensecht seksueel misbruik van kinderen weer te geven. Die afbeeldingen
zijn een product van de verbeelding van de maker ervan. Wanneer evenwel aan
de vervaardiging van een strip of cartoon met kinderporno seksueel
misbruik van een kind ten grondslag heeft gelegen, kan op basis van strafbepalingen
inzake seksueel misbruik van kinderen tegen de maker ervan worden opgetreden.De leden van de CDA-fractie gingen er terecht vanuit dat de regering de
recente afwijzing van het hooggerechtshof van de VS van het verbod op virtuele
kinderporno als in strijd met de vrijheid van meningsuiting niet deelt. Hierna
zal ik op vragen van de leden van de fracties van de PvdA, GroenLinks en SGP/ChristenUnie
uiteenzetten dat en waarom deze jurisprudentie geen gevolgen heeft voor de
onderhavige wetgeving.De leden van de CDA-fractie vroegen of de redenering dat het in omloop
brengen van (virtuele) kinderpornografie seksueel misbruik van kinderen bevordert
ook geldt voor andere groepen zoals vrouwen.De strafbaarstelling van kinderporno vindt haar grond in de bescherming
van kinderen tegen seksueel misbruik. De vervaardiging van kinderporno is
schadelijk voor het kind dat bij de vervaardiging betrokken is geweest. De
verspreiding van kinderporno is schadelijk voor dat kind. De verspreiding
van deze kinderporno en van virtuele kinderporno is ook schadelijk voor kinderen
in het algemeen wegens de bevordering van een markt voor seksueel misbruik
en kinderporno.Ik beschik niet over de resultaten van empirisch onderzoek waaruit zou
kunnen blijken dat volwassen porno seksueel misbruik van volwassenen bevordert.De wetgever heeft in de zedelijkheidswetgeving twee leeftijdsgrenzen getrokken.
Bij seksueel verkeer geldt de leeftijd van 16 jaar als seksuele meerderjarigheid.
Bij seksuele uitbating geldt thans voor prostitutie de leeftijd van 18 jaar
als grens. Ingevolge het onderhavige wetsvoorstel wordt artikel 250a Sr. uitgebreid
tot uitbating voor andere vormen van seksuele dienstverlening. De wetgever
heeft zich op het standpunt gesteld dat personen vanaf de leeftijd van 18
jaar die zich vrijwillig lenen voor pornografie, geen strafrechtelijke bescherming
behoeven. De zedelijkheidswetgeving (zoals die na de totstandkoming van de
voorgestelde wetgeving zal komen te luiden) biedt voldoende mogelijkheden
voor effectief strafrechtelijk optreden tegen seksueel misbruik van volwassenen
ten behoeve van pornografie en tegen onvrijwillig totstandgekomen pornografie.De leden van de fractie van het CDA vroegen of de regering van oordeel
is dat de lezing van kinderpornografische geschriften seksueel misbruik van
kinderen niet bevordert, terwijl deze toch terdege een kinderpornografische
deelmarkt vormen.De strafbaarstelling van virtuele kinderporno vult de reeds bestaande
strafbaarstelling van echte kinderporno aan. Virtuele kinderporno is niet
van echte kinderporno te onderscheiden en heeft ook niet de bedoeling zich
daarvan te onderscheiden. De rechtvaardiging voor de strafbaarstelling van
virtuele kinderporno is gelegen in de wenselijkheid dat niet langer het bewijs
behoeft te worden geleverd dat echte kinderen voor de vervaardiging van kinderporno
zijn gebruikt. Dat bewijs is immers aan de hand van het beschikbare beeldmateriaal
niet te leveren. Daarnaast is de rechtvaardiging gelegen in de bescherming
van kinderen tegen gedrag dat kan worden gebruikt om hen aan te moedigen of
te verleiden om deel te nemen aan seksueel verkeer, of tegen gedrag dat deel
kan gaan uitmaken van een subcultuur die seksueel misbruik van kinderen bevordert.
Ik beschik niet over onderzoeksgegevens die erop wijzen dat kinderpornografische
geschriften invloed hebben op de omvang van seksueel misbruik van kinderen.
De omstandigheid dat kinderpornografische lectuur zou deel uitmaken van een
kinderpornografische subcultuur levert nog geen rechtvaardiging op voor de
strafbaarstelling ervan.In dit verband wijs ik volledigheidshalve erop dat de wetgever in het
kader van artikel 240a Sr. duidelijk heeft onderscheiden tussen
beelden en geschriften. Artikel 240a Sr. is onlangs gewijzigd bij wet van
14 december 2000, Stb. 385, tot wijziging van de Mediawet en van het Wetboek
van Strafrecht, alsmede tot intrekking van de Wet op de filmvertoningen. Bij
de behandeling van dat wetsvoorstel is niet gebleken van een wens van de zijde
van het parlement tot uitbreiding van de reikwijdte van artikel 240a tot geschriften.
Bij wet van 3 juli 1985, Stb. 385 is geschrift
geschrapt uit artikel 240a Sr. De wetgever heeft dit wijzigingsvoorstel overgenomen
van de adviescommissie zedelijkheidswetgeving (Commissie Melai) die daartoe
in haar tweede interim-rapport had geadviseerd. De commissie heeft het door
haar voorgestelde verbod beperkt tot afbeeldingen en voorwerpen. Zij achtte
het risico van schade, dat zou worden veroorzaakt door geschriften, te gering
om een strafbepaling te rechtvaardigen. Het oordeel van deze breed samengestelde
en deskundige commissie heeft bij het ontwerpen van de bepaling een gewichtige
betekenis gehad. Veel belang is daarom gehecht aan het feit dat de commissie
het risico van de schade, teweeggebracht door de kennisneming door jeugdigen
van bepaalde geschriften, te licht heeft gewogen om de mogelijkheid van strafrechtelijke
repressie langer in stand te houden. Dit oordeel is daarom in het ontwerp
gevolgd (Kamerstukken II 1979/80, 15 836, nr. 3, blz. 7 en 8). Ik ben
van oordeel dat hetgeen de wetgever destijds heeft overwogen, ook thans nog
opgaat.Ten slotte vroegen de leden van de CDA-fractie zich af of de leeftijdsgrens
van 16 jaar in artikel 247 Sr. niet ook tot 18 jaar moet worden verhoogd.Zoals ik hiervoor al heb opgemerkt, gaat de wetgever er vanuit dat personen
vanaf de leeftijd van 16 jaar seksueel meerderjarig zijn en de noodzaak tot
strafrechtelijke bescherming tegen ontucht niet meer aanwezig is. Kinderen
tot 16 jaar behoeven die bescherming wel. Voor specifieke omstandigheden,
als omschreven in de artikelen 240b, 248a, 248b, 248c (voorgesteld), 249 en
250a Sr. geldt een leeftijdsgrens van 18 jaar. Daarom ligt het niet voor
de hand om artikel 247 Sr. te wijzigen in de door deze leden aangegeven zin.De leden van de PvdA-fractie hadden de indruk dat de in artikel 240b voorgestelde
wijzigingen zijn voorgesteld om de bewijspositie van het OM te versterken.Die indruk is ten dele juist. Zoals ik hiervoor reeds heb uiteengezet,
vindt de strafbaarstelling van kinderporno waarbij een persoon is betrokken
die eruit ziet als een kind, en van virtuele kinderpornografie mede haar grond
in de wenselijkheid om kinderen in het algemeen te beschermen tegen de productie
en verspreiding van kinderporno die voor echt doorgaat. De regering is zich
terdege bewust van de consequenties van dit voorstel, ook van het feit dat
de artikelen 7 en 10 van de Grondwet niet in de weg staan aan deze verdergaande
strafbaarstelling.De leden van de PvdA-fractie wezen erop dat in artikel 245 Sr. wordt uitgegaan
van de leeftijd van 16 jaar en in artikel 240b, zoals thans voorgesteld, van
18 jaar. Dan ontstaat de situatie dat het hebben van gemeenschap met iemand
van 16 niet strafbaar is, maar het maken van een afbeelding daarvan wel.Het voorstel tot verhoging van de leeftijdsgrens in artikel 240b Sr. vloeit
voort uit internationale regelgeving inzake bescherming van kinderen tegen
seksuele uitbuiting. Het is als gezegd alleszins gerechtvaardigd onderscheid
te maken tussen gevallen waarbij seksueel verkeer plaatsvindt met een minderjarige
zonder bijkomende specifieke omstandigheden, en gevallen waarin zulks plaatsvindt
onder specifieke omstandigheden. Gemeenschap met een 16-jarige is ingevolge
artikel 245 Sr. niet strafbaar. Gemeenschap met een 16-jarige waarbij een
gezags-, vertrouwens- of zorgrelatie in het geding is of met een 16-jarige
prostituee is wél strafbaar (artikelen 249 en 248b Sr.).Bij de strafbaarstelling van kinderporno gaat het anders dan bij ontucht
niet alleen om het voorkomen van schade aan het kind dat bij de vervaardiging
van kinderporno betrokken is geweest als gevolg van die vervaardiging, maar
ook om het voorkomen van schade aan dat kind en kinderen in het algemeen door
het in omloop brengen van dat beeldmateriaal. De instemming van een 16- of 17-jarige
met de vervaardiging en de verspreiding van kinderporno neemt de schadelijke
effecten ervan niet weg.Bij de bestrijding van seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie
is aanvaard uitgangspunt dat de leeftijdsgrens van een kind wordt gesteld
op 18 jaar. Voor een effectieve aanpak van uitbuiting van kinderen en kinderpornografie
in de praktijk is het wenselijk om uit te gaan van een heldere bepaling die
alle vormen van kinderporno kan omvatten. Er zijn gevallen denkbaar waarin
strafrechtelijk optreden achterwege kan blijven. Ik denk daarbij bij voorbeeld
aan de vervaardiging van kinderporno waarbij een 16- of 17-jarige is
betrokken, met diens instemming en voor diens eigen gebruik. Als uit het strafrechtelijke
onderzoek komt vast te staan dat het daarbij is gebleven, is er geen noodzaak
voor strafrechtelijk optreden. Ik acht het juridisch aanvaardbaar dat zulks
wordt verzekerd door een zorgvuldige en evenwichtige toepassing van het opportuniteitsbeginsel.De leden van de fractie van de PvdA zijn ingegaan op de uitspraak van
het hooggerechtshof van de VS van 16 april 2002. Deze leden meenden dat deze
uitspraak gevolgen dient te hebben voor het onderhavige voorstel. Zij vroegen
de regering om een reactie daarop.De leden van de fractie van SGP/ChristenUnie vroegen de regering om een
analyse van deze uitspraak. Zij vroegen voorts naar aanleiding van deze uitspraak
hoe het voorliggende voorstel moet worden gezien in het licht van het EVRM.De leden van de fractie van de PvdA verwezen voorts naar artikelen van
Kuitenbrouwer in NRC Handelsblad van 13 juni 2001 en 23 april 2002 en een
artikel van Buruma in D&D 2002/4.Ook de leden van de fracties van GroenLinks en SGP/ChristenUnie verwezen
naar het artikel van Kuitenbrouwer van 23 april 2002.De leden van deze fracties vroegen de regering om in te gaan om de in
die artikelen ontvouwde betogen.Ik acht het zinvol om hoger genoemde vragen gezamenlijk te beantwoorden.In zijn uitspraak van 16 april 2002 heeft het hof aan de hand van zijn
jurisprudentie als zijn oordeel uitgesproken dat twee in de Child Pornography
Prevention Act (CPPA) neergelegde verboden inzake virtuele kinderpornografie
te ruim zijn en strijdig zijn met het Eerste Amendement van de Constitutie
van de VS (vrijheid van meningsuiting). Het ging om (1) het in § 2256(8)(B)
neergelegde verbod van: «any visual depiction, including any photographic,
film, video, picture, or computer or computer-generated image or picture that
is, or appears to be, of a minor engaging in sexually explicit conduct»,
en om (2) het in § 2256(8)(D) neergelegde verbod van «any
sexually explicit image that was advertised, promoted, presented, described,
or distributed in such a manner that conveys the impression it depicts a minor
engaging in sexually explicit conduct». Niet aan het oordeel van het
hof was overigens onderworpen de strafbaarstelling van kinderporno waarbij
manipulatie plaatsvindt van afbeeldingen van echte kinderen.De regering van de VS had een aantal gronden ter rechtvaardiging van de
verboden aangevoerd. Strafbaarstelling van virtuele kinderporno is nodig,
omdat pedofielen dit materiaal kunnen gebruiken om kinderen te verleiden.
Het hof vindt deze grond ondeugdelijk. Naar zijn oordeel zijn er vele
in zich zelf onschuldige zaken, zoals cartoons, videospelletjes en snoepgoed,
die voor immorele doeleinden kunnen worden gebruikt. Maar het misbruik ervan
rechtvaardigt nog geen verbod ervan. De regering van de VS is verder van oordeel
dat virtuele kinderpornografie pedofielen aanmoedigt tot seksueel misbruik
van kinderen. Daarvan zegt het hof dat het vermogen van een bepaalde meningsuiting
om aan te moedigen tot strafbaar gedrag op zich onvoldoende rechtvaardiging
oplevert voor een verbod ervan. De regering van de VS voerde voorts aan dat
de uitbanning van een markt voor echte kinderporno een verbod van virtuele
kinderporno noodzakelijk maakt, omdat beide vormen van kinderporno niet van
elkaar zijn te onderscheiden, deel uitmaken van dezelfde markt en vaak onderling
worden geruild. Deze redenering maakt weinig indruk op het hof. Als deze redenering
juist zou zijn, dan zou virtuele kinderporno echte kinderporno van de markt
hebben verdrongen ter vermijding van het risico van strafrechtelijke vervolging.
De regering heeft ook naar voren gebracht dat het heel moeilijk is om te bewijzen
dat echte kinderen zijn gebruikt bij de vervaardiging van kinderporno. Het
hof is van oordeel dat dit argument in essentie betekent dat beschermde meningsuiting
verboden mag worden als een middel om niet beschermde meningsuiting te verbieden.
Deze analyse zet naar het oordeel van het hof het Eerste Amendement op zijn
kop.In zijn eerste artikel (Kinderporno op Internet moeilijk
te bestraffen) brengt Kuitenbrouwer naar voren dat bij de voorgestelde
strafbaarstelling van (bezit van) virtuele kinderpornografie de grondrechten
die de bescherming van de persoonlijke levenssfeer en vrijheid van meningsuiting
waarborgen, in het geding zijn. In zijn tweede artikel (Wet virtuele kinderporno deugt niet) gaat Kuitenbrouwer in op voornoemde
uitspraak van het hooggerechtshof. Hij geeft kort de gronden weer waarop de
desbetreffende wetgeving van de VS steunt en de overwegingen van het hof waarin
het hof deze gronden ondeugdelijk oordeelt. Hij merkt op dat deze gronden
eveneens het Nederlandse voorstel dragen. Vervolgens verwijst Kuitenbrouwer
naar het artikel van Buruma (geschreven vóór die uitspraak).
Hij meent dat het aanbeveling verdient dat de Eerste Kamer dit onderdeel van
het wetsvoorstel nog eens grondig tegen het licht houdt en de regering hierop
terugfluit.In zijn artikel (Veiligheid en privacy) gaat
Buruma onder meer in op de voorgestelde strafbaarstelling van virtuele kinderporno.
Ook hij heeft bezwaren tegen dit voorstel. Hij meent dat niet is voldaan aan
het vereiste van voorzienbaarheid van strafrechtelijk optreden, dat inbreuken
op de persoonlijke levenssfeer kan rechtvaardigen, nu de wettelijke omschrijving
van het begrip kinderporno niet duidelijk is. Die onduidelijkheid zal naar
zijn oordeel slechts groter worden door de uitbreiding tot «schijnbare
kinderporno». Hij wacht met grote belangstelling het oordeel van het
Europese Hof voor de rechten van de mens af, wanneer dit geroepen zou worden
om een oordeel te geven over de vraag of strafbaarstelling van virtuele kinderporno
zich verdraagt met het EVRM.Het is zinvol om kennis te nemen van de uitspraak van het Amerikaanse
hooggerechtshof, omdat deze uitspraak inzicht verschaft welke belangen, waarden
en rechten op het terrein van de strafrechtelijke aanpak van seksueel misbruik
van kinderen in de VS een rol spelen en hoe deze tegenover elkaar moeten worden
afgewogen. Allereerst zij opgemerkt dat de uitspraak van het hof het recht
van de VS betreft. Aan de hand van zijn case law komt het hof in meerderheid
tot de conclusie dat onderdelen van de CPPA in strijd zijn met het in het
Eerste Amendement vervatte recht op vrije meningsuiting. Reeds om die reden
kan de uitspraak niet meer zijn dan inspiratie tot een zorgvuldige beoordeling
van hetgeen in Nederland rechtens behoort te zijn.Het is juist dat de VS in het bijzonder hebben aangedrongen op strafbaarstelling van virtuele kinderpornografie in de Convention inzake Cyber
Crime. Uitkomst van de onderhandelingen is dat deze strafbaarstelling in artikel
9, tweede lid, onderdeel c, van de Conventie is opgenomen, overigens met de
mogelijkheid deze bepaling niet of slechts gedeeltelijk toe te passen.Deze uitkomst en de consensus daarover kunnen niet worden ontkracht door
voornoemde uitspraak. In Europa bestaat consensus over het uitgangspunt dat
ook virtuele kinderporno strafwaardig is. Het ontwerp kaderbesluit ter bestrijding
van seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie voorziet ook in
strafbaarstelling daarvan. Daarover bestaat politieke overeenstemming. Het
kaderbesluit voorziet onder meer in een beperkte optionele strafuitsluitingsgrond
voor virtuele kinderporno: de vervaardiging ervan voor eigen gebruik waarbij
geen gebruik is gemaakt van kinderpornografisch materiaal.Conclusie is dat binnen Europa strafbaarstelling van virtuele kinderpornografie
wenselijk en – ook in juridisch opzicht – aanvaardbaar wordt geacht.
Daaraan kan voornoemde uitspraak van het hooggerechtshof niets afdoen. De
regering komt dan ook – anders dan het hooggerechtshof heeft geconcludeerd
voor de situatie in de VS – tot het oordeel dat strafbaarstelling van
virtuele kinderporno niet in strijd is met de in de Grondwet en in het EVRM
vervatte bescherming van het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer
en van de vrijheid van meningsuiting. De gronden die aan het Nederlandse voorstel
ten grondslag liggen en die door het hooggerechtshof van de VS te licht zijn
bevonden om een gerechtvaardigde inbreuk op het recht op vrije meningsuiting
te kunnen rechtvaardigen, zijn naar het oordeel van de regering voldoende
solide en zijn voor de Nederlandse situatie en onze rechtsstaat aanvaardbaar.Wezenskenmerk van virtuele kinderporno is dat het niet van echte kinderporno
is te onderscheiden. Daarom bestaat er behoefte aan, daarom wordt het gemaakt
en ook in omloop gebracht.Virtuele kinderporno bestaat in allerlei varianten. Bij de vervaardiging
ervan wordt gebruikt gemaakt van (kinderpornografische) afbeeldingen van echte
kinderen, van (pornografische) afbeeldingen van echte personen of louter virtuele
afbeeldingen, of combinaties daarvan. De wijze van totstandkoming moge variëren,
het resultaat is steeds hetzelfde: een afbeelding van een seksuele gedraging
waarbij een kind is of schijnbaar is betrokken. Met de toevoeging van de woorden of schijnbaar is betrokken wordt tot uitdrukking gebracht
dat niet langer is vereist dat een echt kind bij de vervaardiging van kinderporno
betrokken is geweest.Echte kinderporno en virtuele kinderporno behoren tot één
markt en maken onderdeel van één subcultuur. In die markt en
subcultuur worden kinderen misbruikt voor de vervaardiging van kinderporno.
De bescherming van kinderen rechtvaardigt de voorgestelde uitbreiding van
het bereik van artikel 240b Sr. Als gezegd ligt niet slechts verbetering van
de bewijspositie van het OM ten grondslag aan het voorstel. Het gaat primair
om bescherming van kinderen, niet om een specifiek kind, maar om kinderen
in het algemeen. Kinderen hebben er baat bij dat ook kinderporno die voor
echt doorgaat, niet in omloop wordt gebracht.De regering is van oordeel dat inbreuken op de hiervoor genoemde grondrechten
gerechtvaardigd zijn, en overigens beperkt zijn. Openbaarmaking of verspreiding
van echte kinderpornografie wordt niet beschermd door het recht op vrije meningsuiting.
Het bezit van kinderporno – ook voor eigen gebruik – wordt niet
beschermd door het recht op persoonlijke levenssfeer. Ingevolge het voorstel
dient zulks ook te gelden voor virtuele kinderporno. Het is goed om hierbij
twee punten in het oog te houden, die ingevolge de voorgestelde wetgeving
geen wijziging ondergaan. In de eerste plaats gaat het bij echte kinderporno,
maar ook bij virtuele kinderporno om een realistische afbeelding. Daarmee
vallen schilderijen, tekeningen, cartoons en strips buiten de reikwijdte van
artikel 240b Sr. Dat betekent dat creatieve uitingen van de menselijke
geest niet onnodig gebreideld worden. In de tweede plaats gaat het om een
afbeelding van een seksuele gedraging. In de wetsgeschiedenis inzake de wijziging
van artikel 240b Sr. van 1996 is uitvoering stil gestaan bij de betekenis
van deze woorden. Het gaat bij voorbeeld niet om naaktfoto's van kinderen.
Het gaat om specifieke afbeeldingen, waarin seksueel misbruik van kinderen
of een seksueel geconnoteerde, vaak onnatuurlijke houding van een kind centraal
in beeld wordt gebracht. Ik moge in dit verband kortheidshalve verwijzen naar
een uitspraak van de Hoge Raad van 26 september 2000, NJ 201, 61 en naar de
bespreking ervan in de nota naar aanleiding van het verslag van de Tweede
Kamer (Handelingen II 2001/02, 27 745, nr. 6, pp. 9 en 10).Ik bestrijd daarom dat ingevolge het voorstel de rechtszekerheid in gevaar
komt en strafrechtelijk optreden niet voorzienbaar meer is. Het opsporingsen
vervolgingsbeleid van het OM is kenbaar neergelegd in de Aanwijzing van het
College van procureurs-generaal. Dat bij de praktische toepassing van artikel
240b Sr. interpretatievragen rijzen, over de beantwoording waarvan verschillend
kan worden gedacht en wordt gedacht, doet daaraan niet af. Dat is inherent
aan een verbod van de soort waartoe het verbod van kinderporno behoort.Het wetsvoorstel steunt onder meer op de grond dat het in omloop brengen
van virtuele kinderporno schadelijk kan zijn voor kinderen. Er zijn omstandigheden
denkbaar waarin die schade ontbreekt. Men kan daarbij denken aan de situatie
dat een persoon in zijn privé-omgeving met behulp van een computer
voor eigen gebruik en bezit virtuele kinderporno schept en bij de vervaardiging
ervan geen gebruik heeft gemaakt van kinderpornografisch materiaal. Dat zijn
gevallen waarop de in artikel 3, tweede lid, onderdel c, van het ontwerp kaderbesluit
ter bestrijding van seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie
neergelegde optionele strafuitsluitingsgrond ziet. Als deze gevallen al aan
het licht komen, meen ik dat strafrechtelijk optreden achterwege kan blijven.
Alsdan moet naar mijn oordeel het recht op eerbiediging van levenssfeer voorgaan.De leden van de fractie van GroenLinks vroegen om een nadere onderbouwing
van de overweging dat virtuele kinderporno kan bijdragen aan de instandhouding
van een verwerpelijke subcultuur.Zoals ik hiervoor reeds heb uiteengezet, is de regering van oordeel dat
virtuele kinderpornografie gedrag kan bevorderen dat kinderen aanmoedigt of
verleidt om deel te nemen aan seksueel verkeer, of gedrag dat deel kan gaan
uitmaken van een subcultuur die seksueel misbruik van kinderen bevordert.
Deze verwachting is gegrond op de omstandigheid dat echte kinderporno en virtuele
kinderporno niet van elkaar zijn te scheiden. Bij het bekijken van een realistische
kinderpornografische afbeelding kan a prima facie niet en naderhand vaak ook
niet worden vastgesteld of bij de vervaardiging ervan echte kinderen, kinderpornografische
afbeeldingen of louter virtuele beelden zijn gebruikt. De verspreider of bezitter
weet dat ook niet. De markten voor echte en virtuele kinderporno zijn daarom
niet te scheiden. Het is één markt waarin beide vormen van kinderporno
door elkaar stromen en in elkaar opgaan. Voor een effectieve aanpak van kinderporno
is nodig om ook virtuele kinderporno aan te pakken. De regering heeft niet
de illusie dat met de voorgestelde wetgeving de behoefte aan kinderporno en
de subcultuur waarin die behoefte kan gedijen, verdwijnen. De regering is
wel van oordeel dat met de voorgestelde wetgeving openbaarmaking en verspreiding
van kinderporno nog onaantrekkelijker worden. Met de leden van de fractie
van GroenLinks meen ik dat op zich vervaardiging, openbaarmaking, verspreiding
of bezit van louter virtuele kinderporno minder strafwaardig is dan handelingen
met betrekking tot echte kinderporno. De praktijk geeft geen enkele aanwijzing
voor de veronderstelling dat de niet-strafbaarstelling van virtuele kinderporno
een belangrijke impuls zou hebben gegeven en zou blijven geven
aan personen die geld verdienen aan kinderporno, of aan liefhebbers van dit
genre om zich uitsluitend in te laten met virtuele kinderporno. Integendeel,
er is geen scheiding aan te brengen tussen de markt voor echte kinderporno
en de markt voor pure virtuele kinderporno. Daarom is het wenselijk om alle
vormen van kinderpornografie strafrechtelijk te kunnen aanpakken.De voorgestelde strafbaarstelling van virtuele kinderporno is aanvullend.
Bij echte kinderporno gaat het om realistische afbeeldingen. Dat geldt ook
voor virtuele kinderporno. Beelden die aan de fantasie van de maker zijn ontsproten,
maar die zich als animaties laten duiden, blijven buiten beeld.Naar aanleiding van vragen van de leden van de fractie van GroenLinks
over de voorgestelde verhoging van de leeftijd merk ik het volgende op.Uitbuiting van kinderen voor prostitutie wordt ingevolge artikel 250a
Sr. zwaarder bestraft dan de in artikel 240b Sr. strafbaar gestelde gedragingen
met betrekking tot kinderporno. Dat zal ook gelden voor uitbuiting van kinderen
voor andere vormen van seksuele dienstverlening.Ter compensatie van het schrappen van het klachtvereiste is voorgesteld
om de huidige klachtgerechtigden een hoorrecht te geven. Kinderporno is nimmer
een klachtdelict geweest. Het ligt voor de hand om kinderen van 12 jaar en
ouder die getraceerd zijn als slachtoffer van kinderporno, te horen. Bij die
gelegenheid kunnen zij hun zienswijze op de zaak geven. Hun informatie is
belangrijk om zich een goed oordeel te geven over de aard en de omvang van
de kinderporno.Naar aanleiding van vragen van de leden van de fractie van SGP/Christen-Unie
over het ontwerp kaderbesluit ter bestrijding van seksuele uitbuiting van
kinderen en kinderpornografie kan ik het volgende naar voren brengen.Het is de bedoeling dat tijdens het Deense voorzitterschap een algeheel
akkoord wordt bereikt over dit kaderbesluit. Er bestaat al wel politieke overeenstemming
over de definitie van kinderpornografie en de omschrijving van de strafbare
feiten. Er bestaat voorts overeenstemming over de strekking van drie optionele
strafuitsluitingsgronden, zij het dat de onderhandelingen over de uiteindelijke
redactie van twee ervan nog lopen.Nederland heeft in de onderhandelingen een standpunt ingenomen dat spoort
met de thans voorgestelde wetgeving. Nederland kan bij de toepassing van het
opportuniteitsbeginsel desgewenst gebruik maken van de optionele strafuitsluitingsgronden.
Over de onderdelen van het kaderbesluit die relevant zijn voor het onderhavige
wetsvoorstel, bestaat een politiek akkoord.Nederland staat vrij geïsoleerd in zijn bezwaren tegen enige onderdelen
van de voorgestelde harmonisatie van sancties. Het betreft onderdelen waarin
de leeftijd van seksuele meerderjarigheid een rol speelt. Deze onderdelen
raken overigens niet de thans voorgestelde wetgeving. Het betreft de vaststelling
van de meest ernstige misdrijven die in aanmerking komen voor indeling in
niveau 3 uit het algemene kader voor onderlinge aanpassing van straffen (minimum
maximumstraffen tussen 5 en 10 jaar). In artikel 5, tweede lid, wordt daaromtrent
het volgende voorgesteld. Ingevolge onderdeel (a) geldt niveau 3 voor dwingen
van een kind tot prostitutie of kinderpornografische shows en seksueel contact
met dwang, geweld of dreiging. Ingevolge onderdeel (b) geldt niveau 3 eveneens
voor profijt van of werven voor prostitutie onder een van de vier volgende
strafverzwarende omstandigheden: (1) kind onder de leeftijd van seksuele meerderjarigheid,
(2) levensgevaar, (3) ernstig geweld of ernstig lichamelijk letsel of (4)
criminele organisatie. Ingevolge onderdeel (c) geldt niveau 3 voorts voor
profijt van of werven voor kinderpornografische shows, en kinderporno m.u.v.
verwerven en bezit, voor zover het kind onder de leeftijd van
seksuele meerderjarigheid is, en onder een van de drie volgende strafverzwarende
omstandigheden: (1) levensgevaar, (2) ernstig geweld of ernstig lichamelijk
letsel of (3) criminele organisatie.Nederland heeft in de onderhandelingen naar voren gebracht dat uitgangspunt
moet zijn dat de strafbare feiten, vermeld in onderdeel (c), moeten worden
overgeheveld naar onderdeel (b). Niet aanvaardbaar is dat bij voorbeeld de
uitbating van een 16-jarig kind voor een seksshow onder strafverzwarende omstandigheden
of seksueel contact tussen een klant en een prostituee van die leeftijd onder
die omstandigheden ingevolge het voorgestelde onderdeel (c) niet valt in niveau
3 en daarom komt te vallen in het algemene niveau 1 (1–3 jaar). Daaraan
doet niet af dat deze feiten onder die strafverzwarende omstandigheden kunnen
vallen onder seksueel misbruik met dwang, geweld of dreiging – en alsdan
ingevolge artikel 5, tweede lid, onderdeel a, vallen in niveau 3.3. Klachtvereiste en hoorrechtDe leden van de fractie van GroenLinks wensten een toelichting op het
voorstel om het klachtvereiste te schrappen.De huidige klachtdelicten zien op ontuchtige handelingen met een kind
tussen 12 en 16 jaar. Het gaat om gedragingen, strafbaar gesteld in de artikelen
245, 247 en 248a Sr. Seksueel gedrag tussen leeftijdgenoten dat in het huidig
tijdgewricht als normaal wordt beschouwd, valt buiten het bereik van de strafwet.Uit het onderzoek van het Verwey Jonker Instituut uit 1998 is naar voren
gekomen dat het klachtvereiste in de praktijk niet bevredigend functioneert.
Gebleken is dat het klachtvereiste soms in de weg staat aan een effectieve
opsporing van kinderprostitutie en sekstoerisme. Dat is de reden waarom het
klachtvereiste reeds is vervallen in de wet inzake opheffing algemeen bordeelverbod,
voor zover het seks met een minderjarige prostituee van die leeftijd betreft.
Ook is vastgesteld dat het klachtvereiste mogelijk maakt dat strafrechtelijk
wordt opgetreden naar aanleiding van een klacht van de wettelijk vertegenwoordiger,
terwijl de minderjarige ten aanzien van wie het feit is gepleegd, geen vervolging
wenst.Voorts is gebleken dat in de praktijk het onderscheid tussen het indienen
van een klacht en het doen van een aangifte enigszins aan het vervloeien is.
Ten slotte heeft het onderzoek uitgewezen dat de toepassing van het vereiste
in de praktijk soms nog steeds tot onduidelijkheden leidt.De regering is van oordeel dat de doeleinden van het klachtvereiste –
een evenwicht tussen bescherming van het kind tussen 12 en 16 jaar tegen seksueel
misbruik én bescherming van dat kind tegen aantasting van zijn –
groeiende – seksuele vrijheid – evengoed en beter langs andere
weg kunnen worden gerealiseerd. Het klachtvereiste kan vervallen onder gelijktijdige
invoering van een verplichting voor het openbaar ministerie om de minderjarige
in de gelegenheid te stellen zijn of haar mening over het gepleegde feit kenbaar
te maken. Het is van groot belang dat het minderjarige slachtoffer op deze
wijze in de gelegenheid wordt gesteld zijn of haar zienswijze omtrent de gebeurtenissen
naar voren te brengen en eventueel zijn of haar zienswijze omtrent de wenselijkheid
van een strafvervolging. Dit hoorrecht is thans in algemene zin in artikel
165a Sv. onder meer toegekend aan de minderjarige die 12 jaar of ouder is,
indien zijn of haar wettelijke vertegenwoordiger namens hem of haar een strafklacht
heeft ingediend. Voorgesteld wordt om dit hoorrecht te geven aan de minderjarige
slachtoffers van een zedendelict die thans gerechtigd zijn tot het indienen
van een klacht. Een dergelijke regeling levert een extra waarborg op dat in
deze zaken strafrechtelijk optreden volgt, waar dit geboden is, en strafrechtelijk
optreden achterwege blijft, indien de belangen van het kind daartoe nopen.Het verdient aanbeveling dat in een aanwijzing voor het OM over de toepassing van deze bepaling aandacht zal worden besteed aan de vraag
of ook andere minderjarige slachtoffers dan de klachtgerechtigden en eventuele
andere belanghebbenden – bij voorbeeld wettelijke vertegenwoordigers –
in de gelegenheid zouden moeten worden gesteld hun zienswijze over de gepleegde
feiten te geven. Voorts verdient het aanbeveling dat het OM zijn beslissing
over de vervolging kenbaar maakt aan degene die zijn mening heeft gegeven
en deze beslissing motiveert, wanneer deze afwijkt van deze mening.De zienswijze van de minderjarige wordt betrokken bij de beslissing van
het OM om al dan niet een vervolging in te stellen. Het OM draagt de verantwoordelijkheid
voor vervolgingsbeslissingen. Die beslissingen worden zorgvuldig genomen,
na afweging van alle betrokken belangen. De wens van de minderjarige is één
van die belangen waarmee uitdrukkelijk rekening wordt gehouden. Deze is echter
nooit doorslaggevend. Indien de wens van de minderjarige is dat er geen strafvervolging
wordt ingesteld, zal het openbaar ministerie daaraan waarde hechten maar ook
zelf tot een beoordeling komen of er sprake is van strafwaardig misbruik van
de minderjarige. Onder omstandigheden kan dat leiden tot een vervolging tegen
de wens, op dat moment, van de minderjarige.4. Verminderde bewustzijnstoestandDe leden van de CDA-fractie vroegen om een verduidelijking van het begrip verminderd bewustzijn.De in de artikelen 243 en 247 Sr. voorgestelde verruiming beoogt een lacune
in de zedelijkheidswetgeving op te vullen. Deze wijziging stelt strafbaar
seksueel misbruik van een persoon die zich bevindt in een toestand tussen
waakzaamheid en bewusteloosheid in: verminderd bewustzijn. In zo'n toestand
kan een persoon in onvoldoende mate zijn of haar wil bepalen en kenbaar maken
ten aanzien instemming of afwijzing van seks met een ander. Daarbij kan worden
gedacht aan een verminderd bewustzijn in een sluimering of halfslaap dan wel
als gevolg van dronkenschap of drugsintoxinatie. Men kan ook denken gevallen
waarin het innemen van bepaalde medicijnen een verminderde waakzaamheid teweegbrengt
waardoor een persoon het slachtoffer kan worden van onvrijwillig seksueel
verkeer. Ik sluit niet uit dat er nog andere gevallen zijn die onder de voorgestelde
verruiming zullen kunnen worden gebracht.5. Uitbreiding van de toepasselijkheid van de strafwetDe leden van de CDA-fractie vroegen naar de toepasselijkheid van de Nederlandse
strafwet op vreemdelingen zonder vaste woon- of verblijfplaats die zich buiten
Nederland schuldig maken aan strafbare feiten, omschreven in de artikelen
240b en 242 tot en met 250a Sr.De Nederlandse strafwet is ingevolge het wetsvoorstel toepasselijk op
de Nederlander en de vreemdeling met een vaste woon- of verblijfplaats in
Nederland die zich buiten Nederland schuldig maken aan een van de hiervoor
genoemde misdrijven. Voor deze misdrijven zal niet langer het vereiste van
de dubbele strafbaarheid gelden.Ten aanzien van vreemdelingen zonder vaste woon- of verblijfplaats geldt
slechts jurisdictie wanneer het strafbare feit in Nederland is gepleegd.6. ArtikelsgewijsNaar aanleiding van een vraag van de leden van de CDA-fractie over de
voorgestelde uitbreiding van artikel 151a, eerste en tweede lid, van de Gemeentewet
merk ik op dat dit voorstel beoogt buiten twijfel te stellen dat ook bedrijfsmatige
uitbating van andere vormen van seksuele dienstverlening dan prostitutie valt
onder de verordenende bevoegdheid van de gemeente. Nu zulks uitdrukkelijk
is geregeld ten aanzien van bedrijfsmatige uitbating van prostitutie zou het
achterwege laten van deze uitbreiding tot rechtsonzekerheid en misverstanden
kunnen leiden.Ik wijs erop dat in de modelverordening van de VNG inzake seksinrichtingen,
sekswinkels en straatprostitutie een vergunningstelsel in het leven is geroepen
voor de exploitatie van een seksinrichting. Ingevolge die modelverordening
wordt onder seksinrichting verstaan een voor het publiek toegankelijke, besloten
ruimte waarin bedrijfsmatig of in een omvang alsof zij bedrijfsmatig was seksuele
handelingen worden verricht, of vertoningen van erotisch-pornografische aard
plaatsvinden. Mij is niet bekend in welke mate het gemeentelijk prostitutiebeleid
zich mede richt op de uitbating van bij voorbeeld pornografische voorstellingen.De Minister van Justitie,A. H. Korthals 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20012002-27745-299b.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl