Miljoenennota 1997 (Nota over de toestand van 's Rijks Financiën); Advies en nader rapport
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25000, nr. A

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

23-09-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25000 nr. A

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25000Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 41 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 000Nota over de toestand van 's Rijks financiënAADVIES RAAD VAN STATE EN NADER RAPPORTHieronder zijn opgenomen het advies van de Raad van State d.d. 9 september
1996 en het nader rapport d.d. 11 september 1996, aangeboden aan de Koningin
door de minister van Financiën. Het advies van de Raad van State is cursief
afgedrukt. Bij Kabinetsmissive van 2 september 1996, no. 96.004322, heeft Uwe Majesteit,
op voordracht van de Minister van Financiën, bij de Raad van State ter
overweging aanhangig gemaakt de concept-Miljoenennota 1997, met bijlagen.Op 9 september 1996 heeft de Raad van State het advies no. W06.96.0367
over de concept-Miljoenennota 1997 uitgebracht. De daarin door de Raad gemaakte
opmerkingen en suggesties hebben de regering aanleiding gegeven tot het navolgende
commentaar. Daarin is de paragraafnummering van het advies aangehouden.1. Lange-termijnaanpak. Evenals vorig jaar kan de Raad van State zich met de regering verheugen
over de gunstige economische ontwikkeling. Naar verwachting zal dit jaar voor
het eerst in tientallen jaren het totaal aantal uitkeringsgerechtigden dalen.
In het bijzonder de verwachte stijging van de werkgelegenheid met ruim 100 000
banen van meer dan 12 uur per week zowel in 1996 als 1997 (Miljoenennota,
paragrafen 2.6 en 1.1) is van wezenlijk belang. Naast de gunstige economische
ontwikkeling hebben, soms pijnlijke, beleidsmaatregelen, die vaak pas met
vertraging tot resultaten leiden, ruimte geschapen voor het ontstaan van deze
nieuwe werkgelegenheid.Met instemming constateert het college, dat de regering de ontwikkelingen
in economie en beleid nadrukkelijk in een lange-termijnperspectief presenteert.
De regering verwijst naar de slechte uitgangspositie van ons land in het begin
van de jaren tachtig. De belangrijkste onderwerpen worden trendmatig behandeld
met conclusies voor het lange-termijnbeleid. Zij kijkt vooruit naar een aantal
eisen, waaraan de ruimtelijk-economische structuur in de loop van de eerste
decennia van de volgende eeuw moet voldoen. De Raad zal op een aantal van
deze ontwikkelingen ingaan.1. Met de regering verheugt de Raad zich over de gunstige economische
ontwikkeling. Naar verwachting zal dit jaar het totaal aantal uitkeringsgerechtigden
voor het eerst in tientallen jaren dalen. Deze daling wordt vooral veroorzaakt
doordat zowel in 1996 als in 1997 circa 100 000 personen volgens de MEV-ramingen
een baan (van meer dan 12 uur per week) zullen vinden.De regering heeft in de Miljoenennota 1997 over een langere periode een
schets gegeven van de ontwikkelingen in de economie, de werkgelegenheid en
het budgettaire beleid. Daaruit concludeerde de regering dat de ontwikkeling
op een groot aantal terreinen gunstig is maar dat, gezien de slechte uitgangspositie,
er alle reden is om de inspanningen die tot op heden zijn gedaan onverminderd
voort te zetten. De regering constateert dat de Raad deze mening deelt en
is verheugd dat de Raad instemt met de presentatie over langere termijn van
de ontwikkelingen in economie en beleid.2. Noodzakelijk inhaalproces. Door de hoge werkloosheid, zeer lage winsten, stagnerende groei en een
groot beroep op sociale zekerheid in het begin van de jaren tachtig werden
ingrepen in de collectieve uitgaven onvermijdelijk. Het belasting- en premieniveau
was ook internationaal gezien te hoog.Onder die omstandigheden moesten en moeten vele problemen tegelijkertijd
worden aangepakt: de werkloosheid bestrijden en de sociale uitkeringen beperken,
de economische groei bevorderen en tegelijkertijd de overheidsbestedingen
verlagen, het financieringstekort en tevens de belastingdruk verlagen, de
lonen beheersen en de inkomensverhoudingen in het oog houden. Door de inmiddels
te hoog opgelopen overheidsschuld hebben de rente-uitgaven een beklemmend
beslag op de begroting gelegd. De oplossing voor het éne probleem is
dan vaak een verzwaring van een of meer andere. Gezien tegen de achtergrond
van een slechte uitgangspositie vereist dat niet alleen ingrepen, maar tevens
een zorgvuldig afgewogen beleidspakket. Het voor 1997 uitgezette beleid heeft
in grote lijnen de instemming van het college.2. De regering constateert dat de Raad zich aansluit bij de gedachte dat
Nederland lange tijd heeft verkeerd in een achterstandspositie, waarbij de
werkgelegenheid, de winstposities van bedrijven, de economische groei en de
belasting- en premiedruk alle een ongunstig beeld lieten zien. Terecht stelt
de Raad dat in een dergelijke situatie de keuze voor oplossing van het ene
probleem bijna als vanzelf impliceert dat één of meer andere
problemen worden verzwaard.Daarnaast, zo merkt de regering op, is het inslaan van de weg terug een
gezamenlijk proces geweest. Door de matige economische prestaties was brede
kring de overtuiging gegroeid dat een omvangrijke heroriëntatie nodig
was. De overheid diende zich te heroriënteren op de omvang en samenstelling
van haar uitgaven en op de verhouding tussen de collectieve sector en de marktsector.Nu al de lasten ook de lusten van de structurele aanpassing in zicht komen,
is het noodzakelijk dat de regering volhardt in haar koers. De regering stelt
dan ook met genoegen vast dat het voor 1997 uitgezette beleid in grote lijnen
de instemming heeft van de Raad. Het college constateert dat door de te hoog
opgelopen overheidsschuld, de rente-uitgaven een beklemmend beslag hebben
gelegd op de begroting. De regering is het hiermee eens; een kernelement van
het beleid is daarom het voortzetten van de sanering van de publieke financiën,
en het vasthouden aan de financiële discipline.3. Nog bestaande achterstanden. Op een aantal terreinen heeft ons land nog steeds een duidelijke achterstand.
Zo is niet alleen de overheidsschuld nog veel te hoog, maar moet ook de collectieve
lastendruk verder omlaag. Juist op lange termijn zal het – internationaal
gezien nu nog relatief lage – aantal personen boven de 65 jaar de sterkste
groei vertonen en daarmee een grote druk leggen op de collectieve lasten.
De arbeidsparticipatie is – in jaren gemeten – slechts 50 procent,
hetgeen internationaal gezien gering is. Het niveau van ons nationaal produkt
per hoofd van de bevolking is blijkens de Macro-Economische Verkenning 1997
(MEV), vergeleken met het gemiddelde van de Europese Unie (EU), sedert 1980
achtergebleven. Het inhalen van de achterstanden is derhalve nog niet voltooid.
Ook volgende kabinetten zullen het daarop gerichte beleid moeten voortzetten.3. De Raad geeft aan dat de schuldquote en de collectieve lastendruk in
ons land nog steeds hoog zijn. Op termijn zal de vergrijzing een extra druk
leggen op de collectieve lasten. Ook het niveau van de arbeidsparticipatie
is relatief laag. Vergeleken met het gemiddelde van de EU is het niveau van
het nationaal produkt per hoofd sinds 1980 achtergebleven. De Raad is van
mening dat ook volgende kabinetten het beleid, gericht op het inhalen van
deze achterstanden, moeten voortzetten. De regering stemt in met de mening
van de Raad op dit punt.4. Toetreden tot de Economische en Monetaire Unie. Begin 1998 zal op basis van de dan beschikbare cijfers over de realisatie
van de begroting 1997 tot het toetreden tot de Economische en Monetaire Unie
(EMU) besloten worden. Nederland voldoet al jarenlang aan de criteria voor
de rente, inflatie en wisselkoers. Met het in de begroting gepresenteerde
lagere financieringstekort, alsmede met de daling van de EMU-schuld van 78,6
tot 76,1 procent van het bruto binnenlands produkt (BBP) in 1997 wordt naar
de mening van de Raad een duidelijke verbetering bereikt. Het college heeft
de verwachting dat Nederland op de basis van deze begroting en de realisatie
daarvan tot de EMU zal kunnen toetreden.Wanneer de derde fase van de EMU per 1 januari 1999 ingaat, is feitelijk
de euro ingevoerd. Uiterlijk op 1 januari 2002 zullen de euromunten en -bankbiljetten
worden geïntroduceerd. Gezien het ingewikkelde karakter van deze buitengewoon
veelomvattende operatie zullen het inmiddels opgerichte Nationaal Forum en
de interdepartementale werkgroep hard en op een strak schema moeten werken.De Raad beveelt aan op korte termijn een stappenplan met tijdschema te
doen voorbereiden en te publiceren.4. De EMU zal in 1999 van start gaan. Nederland, zo stelt de Raad, voldoet
al jarenlang aan de criteria voor de rente, inflatie en wisselkoers. De voor
de begroting van 1997 gepresenteerde cijfers ten aanzien van de criteria tekort
en schuldquote wekken bij de Raad de verwachting dat Nederland op basis van
deze begroting en de realisatie daarvan tot de EMU zal kunnen toetreden.De Raad merkt op dat de introductie van de euro-munten en -biljetten een
ingewikkelde en buitengewoon veelomvattende operatie is en vraagt om de publicatie
op korte termijn van een stappenplan. De voorbereiding van de introductie
van euro-munten en -biljetten ligt in handen van het Nationaal Forum en een
interdepartementale werkgroep. Door de betrokken partijen binnen het Nationaal
Forum en de interdepartementale werkgroep voor de euro worden momenteel de
stappen geïnventariseerd die genomen zullen moeten worden om de euro-introductie
mogelijk te maken. Zodra hierover meer duidelijkheid bestaat, zullen belanghebbenden
nader worden geïnformeerd.5. Snelle verlaging overheidsschuld. De omvangrijke verlaging van het schatkistsaldo bij De Nederlandsche Bank
maakt thans schuldaflossing door het Rijk mogelijk. Het effect daarvan bedraagt
1,5 procent van het BBP en neemt daarmee een belangrijk deel van de schulddaling,
vooral in 1997, voor zijn rekening. Deze transactie is eenmalig, maar leidt
wel tot verlaging van rentelasten. In dit verband meent de Raad dat toelichting
behoeft, waarom de vrijvallende opbrengst van deelnemingen van 2,75 miljard
gulden niet aangewend is voor een verdere eenmalige verlaging van de staatsschuld.
Een meer structurele aanpak van de overheidsschuld is naar de mening van de
Raad noodzakelijk. Deze schuld kan slechts snel en duurzaam afnemen, indien
het financieringstekort verder daalt. De Raad constateert met enige zorg dat
het beleidsrelevante tekort van 1996 op 1997 gelijk blijft.In de Miljoenennota wordt bij wijze van voorbeeld berekend, dat een eenmalige
daling van het tekort met 0,5 procent BBP tot 2002 1,5 miljard gulden ruimte
oplevert door bespaarde rentelasten. Wordt de tekortreductie van 0,5 procent
per jaar volgehouden totdat het tekort verdwenen is, dan wordt de extra begrotingsruimte
4,5 miljard gulden in 2002 en 18 miljard gulden in 2010. De Raad ziet in dit
voorbeeld een extra aansporing voor een snellere tekortreductie. Bij het vermelden
van een voorbeeld mag het echter niet blijven. In ieder geval is de Raad van
mening, dat de Miljoenennota duidelijkheid moet bieden over het tempo waarin
het criterium van 60 procent BBP daadwerkelijk zal worden bereikt. Ook dan
blijft echter de rentelast nog groeien, daargelaten een eventuele stijging
van het rentepeil. Hoezeer het college ook onderkent dat een verder terugdringen
van het tekort opnieuw moeilijke beslissingen vereist, de voordelen zijn groot.
Het vrijmaken van begrotingsruimte door daling van de rentelasten is, zoals
de regering beklemtoont, voor een structurele verbetering in de toekomst noodzakelijk.
Juist tijdens gunstige economische omstandigheden is zo'n tekortreductie goed
mogelijk. Het consequent vasthouden aan het eenmaal gekozen uitgavenkader
zoals de regering dat in praktijk brengt, schept vertrouwen en maakt het bereiken
van een verdergaande doelstelling mogelijk.5. De Raad constateert terecht dat een omvangrijke verlaging van het schatkistsaldo
van het rijk is voorzien, hetgeen een belangrijk deel van de daling van de
schuldquote, vooral in 1997, mogelijk maakt. Opgemerkt zij dat de invloed
op de schuldquote van financiële transacties, waarvan de reductie van
het schatkistsaldo deel uitmaakt, 1% BBP beloopt bij een totale schuldquotereductie
van 2½%-punt. De regering benadrukt dat deze structurele bijdrage aan
een lagere schuld in het vanuit EMU-perspectief zo belangrijke jaar 1997 uiteraard
welkom is, maar dat het motief voor het treffen van deze maatregel niet louter
gebaseerd is op overwegingen ten aanzien van de schuldquote. Het redresseren
van rijkstegoeden bij de centrale bank is, zoals is aangegeven in paragraaf
2.2 Miljoenennota, een onderdeel van de voorbereiding op de derde fase EMU
en beoogt de effectiviteit van het monetaire beleid van de Europese Centrale
Bank te bevorderen.De Raad vraagt waarom de vrijvallende opbrengst van deelnemingen van 2,75
miljard gulden niet is aangewend voor een verdere verlaging van de overheidsschuld.
Ter toelichting moge het volgende dienen.Over vrijvallende opbrengsten van voorfinancieringsmiddelen in het FES
is in de FES-wet een aantal alternatieve aanwendingsmogelijkheden vastgesteld.De opbrengsten dienen te worden aangewend voor nieuwe FES-projecten, ten
behoeve van reductie van de schuld, voor afkoop van leasecontracten of ter
realisatie van andere doeleinden in de vermogenssfeer. De regering heeft,
gezien het grote belang van versterking van de economische structuur en tegen
de achtergrond van het budgettaire totaalbeeld, besloten deze middelen aan
te wenden voor FES-uitgaven in het kader van het bereikbaarheidsplan, de energiebesparing
en ter beperking van de CO2-uitstoot. Door versterking van de structuur
middels deze en andere maatregelen wordt de basis gelegd voor verdere en duurzame
economische groei, hetgeen een belangrijke voorwaarde vormt voor structurele
beheersing van de overheidsschuld.Overigens dragen op korte termijn de vrijvallende voorfinancieringsmiddelen
ook bij aan een lager schuldniveau, namelijk tot het moment dat de nieuwe
FES-uitgaven feitelijk plaatsvinden (naar verwachting pas na 1997).Met de Raad is de regering van mening dat de overheidsschuld slechts snel
en duurzaam kan dalen indien het financieringstekort verder daalt. De regering
tekent daarbij overigens aan dat het tempo waarin de schuldquote daalt, niet
alleen afhangt van de omvang van het financieringstekort, maar ook van de
(nominale) groei van het BBP, het zogenoemde noemereffect.De Raad constateert terecht dat het beleidsrelevante tekort van 1996 op
1997 gelijk blijft. Hierbij speelt een rol dat door een samenstel van oorzaken
de uitgaven op de Rijksbegroting in 1996 aanzienlijk beneden het afgesproken
uitgavenkader blijven. In 1997 is er eveneens sprake van een onderschrijding,
doch naar huidig inzicht in geringere mate. In beide jaren blijft het tekort
overigens beneden het in het Regeerakkoord afgesproken tekortplafond. Bij
de beoordeling van het budgettaire beleid moeten daarnaast naar het inzicht
van de regering ook het EMU-tekort en de ontwikkeling van de collectieve lasten
worden betrokken. Het EMU-tekort daalt in 1997 substantieel: van 2,6% BBP
in 1996 naar 2,2% BBP in 1997. De microlasten staan evenwel, mede als gevolg
van de noodzakelijke vermogensinhaal bij de sociale fondsen, onder een forse
opwaartse druk. Met het oog op onder meer de werkgelegenheids- en beschikbare
inkomensontwikkeling heeft de regering gekozen voor een per saldo bescheiden
lastenverlichting.De Raad gaat nader in op de in de Miljoenennota gegeven voorbeelden van
de effecten op de rentelasten van een eenmalige daling van het tekort met
0,5% tot 2002 en van een volgehouden tekortreductie met 0,5% tot het tekort
geheel verdwenen is. De Raad ziet in deze voorbeelden een extra aansporing
voor snellere tekortreductie. Hierbij stelt de Raad dat de Miljoenennota duidelijkheid
moet bieden over het tempo waarin het criterium van 60% BBP daadwerkelijk
zal worden bereikt. De regering kan daarover echter geen uitsluitsel geven.
In de eerste plaats is daarvoor vereist dat bekend zou zijn welke doelstellingen
gelden ten aanzien van het financieringstekort in en na 1998. Daarnaast zou
zekerheid moeten bestaan over de nominale groei van het BBP in de komende
jaren en over de invloed van balansverlengende en verkortende operaties, zowel
bij de Rijksoverheid als bij andere overheden. De regering is echter met de
Raad van mening dat het thans voorziene tempo waarin de overheidsschuldquote
in 1997 daalt, voldoende basis biedt voor toetreding tot de derde fase van
de EMU. Eveneens deelt de regering de opvatting van de Raad dat voor een structurele
verbetering van de publieke financiën in de toekomst een verdere daling
van de rentelasten en dus de overheidsschuld noodzakelijk is.6. Samenhangend stelsel sociale zekerheid. In de periode 1970–1990 steeg het aantal uitkeringen met circa 1
miljoen per decennium. Dat overtrof de groei van het aantal werkenden verre.Een gunstige omslag is nu bereikt. Deze is het gevolg van zowel een snelle
groei van het aantal banen als van een aantal ingrijpende maar noodzakelijke,
maatregelen die hebben geleid tot het terugdringen van het beroep op uitkeringen
wegens arbeidsongeschiktheid, ziekte, werkloosheid en bijstand. Die omslag
betekent nog geen definitieve ontwikkeling ten goede.Door de veroudering van de bevolking zal het aantal AOW- en werkloosheidsuitkeringen
namelijk stijgen, terwijl zonder nadere maatregelen ook het aantal arbeidsongeschikten
in 1997 weer zal toenemen (MEV, paragraaf III.6.4). De afname van het aantal
arbeidsongeschikten door de invoering van een nieuw ongeschiktheidscriterium
was immers in hoofdzaak eenmalig. Vooral de jongere cohorten arbeidsongeschikten
werden herbeoordeeld en stroomden bij gebrek aan werk deels door naar de Werkloosheidswet
en ook naar de Algemene Bijstandswet.In deze kabinetsperiode zijn voorts belangrijke veranderingen aangebracht
in de uitvoeringsorganisatie van de sociale zekerheid, is de Ziektewet geprivatiseerd
en wordt ruimte gemaakt voor premiedifferentiatie en marktwerking bij de arbeidsongeschiktheidsverzekering.
De WAO-premie kan per bedrijf gaan variëren, terwijl werkgevers het risico
gedurende een bepaalde periode zelf kunnen dragen.De Raad is van mening dat deze gegevens en maatregelen ook tezamen bezien
nog onvoldoende zicht geven op het door de regering beoogde samenhangende
stelsel van sociale zekerheid.Hij beveelt aan, dit alsnog binnen deze kabinetsperiode te doen en van
dit voornemen duidelijk in de Miljoenennota melding te maken.6. De Raad constateert dat in de verhouding tussen het aantal uitkeringen
en het aantal werkenden een gunstige omslag is bereikt. Naar het oordeel van
de Raad betekent deze omslag evenwel nog geen definitieve ontwikkeling ten
goede. De regering deelt deze analyse en onderkent de noodzaak voortdurend
alert te blijven, en in te spelen op nieuwe eisen die aan het stelsel van
sociale zekerheid zullen worden gesteld.De Raad beveelt aan binnen deze kabinetsperiode zicht te geven op het
door de regering beoogde samenhangende stelsel van sociale zekerheid. Een
aanzet van de zijde van de regering is de aan de begrotingsstukken 1997 toegevoegde
nota «Werken aan Zekerheid». Daarin gaat de regering in op het
stelsel van sociale zekerheid op middellange en lange termijn en dan in het
bijzonder op die aspecten die naar het oordeel van de regering gemoderniseerd
moeten worden. De regering heeft daarbij gekozen voor een aanpak die start
bij de presentatie van een aantal mogelijke bouwstenen voor het toekomstige
beleid, in plaats van het schetsen van een blauwdruk. Met de presentatie van
bouwstenen aan parlement en maatschappelijke organisaties beoogt de regering
een stevige basis te leggen voor de beleidsontwikkeling voor de verdere toekomst.7. Aandacht voor oudedagsvoorziening en zorg. Blijkens de Sociale Nota 1997 heeft het kabinet – naar het oordeel
van de Raad principiële en ingrijpende – beslissingen genomen over
de financiering van de oudedagsvoorziening. Hij wijst daarbij op de toekomstige
premie-stelling en financiering van de AOW, de beperking in de fiscale aftrekbaarheid
van pensioenpremies en in de verplichtstelling van bedrijfspensioenregelingen.Deze beslissingen doen belangrijke vragen rijzen. Het college wijst op
het tijdstip van ingang van het stellen van een bovengrens aan de AOW-premie,
alsmede op het in de toekomst te verwachten beslag op de rijksbegroting uit
hoofde van rijksbijdragen. Voorts begrijpt de Raad uit deze nota dat de regering
beoogt dubbele heffing mogelijk te maken over een deel van het pensioen door
beperking van de premie-aftrek.De Raad zal van advies dienen zodra concrete wettelijke maatregelen aan
het college worden voorgelegd. Hij meent echter dat in de Miljoenennota niet
kan worden volstaan met het enkel opnemen in tabel 3.3.1 van één
regel waaruit kan worden afgeleid dat in 1997 een bedrag van 300 miljoen gulden
wordt uitgetrokken in verband met maximering van de AOW-premie. Reeds gelet
op het mogelijk zeer grote financiële belang in de toekomst adviseert
de Raad een inhoudelijke passage in de Miljoenennota op te nemen.De Raad constateert dat ook voor 1997 de doelstelling voor de volumegroei
in de zorg enigszins zal worden overschreden. Bij de voorbereiding van de
begroting 1998 worden die overschrijdingen opnieuw beoordeeld. Bij de Raad
is de vraag gerezen of hier sprake is van «incidenten», dan wel
van een onderschatting van de maatschappelijke behoeften. De Raad beveelt
aan, deze vraag bij de begrotingsvoorbereiding 1998 mede onder ogen te zien
en van dat voornemen in de nota gewag te maken.7. Bij de voornemens inzake de financiering van de AOW kan volgens de
Raad in de Miljoenennota niet worden volstaan met het enkel opnemen in tabel
3.3.1 van één regel waaruit kan worden afgeleid dat in 1997
een bedrag van 300 miljoen gulden wordt uitgetrokken in verband met maximering
van de AOW-premie. De regering gaat in de nota «Werken aan Zekerheid»
in op de overwegingen om te komen tot deze maximering. Maximering van de AOW-premie,
en financiering van de benodigde aanvullende middelen voor de AOW vanuit de
algemene middelen, betekent een verbreding van de financieringsgrondslag.
Dit draagt bij aan het veiligstellen van de AOW als volwaardig basispensioen
op de lange termijn. Wanneer de noodzaak tot aanvulling met een rijksbijdrage
zich voordoet, zal het kabinet moeten bezien waaruit die bijdrage wordt gefinancierd.
Bij een beheerste ontwikkeling van de rijksuitgaven is dit mogelijk zonder
verhoging van de belastingtarieven. In de Miljoenennota (paragraaf 3.3) is
naar aanleiding van de opmerkingen van de Raad een inhoudelijke passage over
dit voornemen toegevoegd.De Raad constateert dat in 1997 de doelstelling voor de volumegroei in
de zorg enigszins zal worden overschreden. In dit verband is bij de Raad de
vraag opgekomen of hier sprake is van «incidenten», dan wel van
een onderschatting van de maatschappelijke behoefte. De raad beveelt aan deze
vraag bij de begrotingsvoorbereiding 1998 mede onder ogen te zien en van dat
voornemen gewag te maken in de Miljoenennota.De overschrijding van het uitgavenkader in 1997 en 1998 waarop de Raad
doelt, wordt hoofdzakelijk veroorzaakt door de gevolgen van macro-economische
ramingen voor mutaties in de nominale sfeer. Deze overschrijding is pas in
de laatste fase van de begrotingsvoorbereiding naar voren gekomen, dus na
het centrale besluitvormingsmoment over de uitgaven in het voorjaar. Een ordelijk
begrotingsproces brengt met zich mee dat dergelijke, uit gewijzigde macrogegevens
voortvloeiende bijstellingen – mits van beperkte omvang – niet
meer tot heropening van de besluitvorming leiden. De regering heeft het daarom
verantwoord geacht voor deze overschrijdingen thans geen nadere maatregelen
te treffen, maar deze in de loop van 1997 opnieuw te bezien, mede in het licht
van de dan beschikbare inzichten in de macro-economische ontwikkeling.8. Structureel investeringsniveau. Voor een gestage ontwikkeling van onze economie is het niveau van zowel
bedrijfs- als overheidsinvesteringen essentieel. Het niveau van de bedrijfsinvesteringen
is na het dieptepunt van begin jaren tachtig verbeterd, maar twee jaar geleden
lag het weer bijna op dat lage peil. Mede gezien de aanmerkelijk hogere winsten
van de huidige periode zou een hoger investeringspeil mogelijk zijn. Volgens
de MEV is het Nederlandse vestigingsklimaat wellicht onvoldoende aantrekkelijk.
De regering besteedt met betrekking tot deze problematiek onder meer aandacht
aan de versterking van de ruimtelijk-economische structuur en fiscale vestigingsfactoren.Ook de overheidsinvesteringen zijn in de loop der jaren tachtig gedaald
en nu weer op dat oorspronkelijke, zeker internationaal gezien, bescheiden
niveau van 1982 beland.De Raad heeft in vorige adviezen op de achterblijvende overheidsinvesteringen
gewezen. De regering constateert dat het steeds duidelijker wordt dat Nederland
tegen de grenzen van zijn fysieke infrastructuur aanloopt. In dit licht is
terecht een diepgaande analyse verricht naar de eisen van de ruimtelijke inrichting
voor de eerste helft van de volgende eeuw, waarmee omvangrijke investeringen
zullen zijn gemoeid. De Raad beschikt niet over de uitkomsten van deze analyse.
Hij beperkt zich daarom tot een enkele opmerking. Volgens de nota moeten de
komende 15 jaar naar de huidige inzichten nog zo'n miljoen woningen worden
bijgebouwd. De inpassing in een kwalitatief goede leefomgeving in de buurt
van de grote bevolkingsconcentraties is noodzakelijk. Anders zou de randstad
haar functie verliezen als woon-, werk- en recreatielocatie (paragraaf 2.7).
Indien hiermee gezegd wordt dat (een zeer groot deel van) die miljoen woningen
in de randstad gebouwd zal worden, dan kan de Raad dat niet rijmen met het
in paragraaf 1.4 gestelde: de grote steden zijn moeilijk bereikbaar en het
economische groeipotentieel wordt belemmerd door de files.Zonder inzicht in de meest recente onderzoeken zijn genoemde passages
moeilijk met elkaar in overeenstemming te brengen. De Raad beveelt aan dat
inzicht te verschaffen.8. De regering deelt de mening van de Raad dat voor een gestage ontwikkeling
van onze economie het niveau van bedrijfs- en overheidsinvesteringen essentieel
is. De regering is van mening dat versterking van de ruimtelijke economische-structuur
een van de prioriteiten is voor de toekomst, zowel voor de eerstkomende jaren,
als ook voor de lange termijn. De analyse van de regering heeft zich gericht
op de terreinen van duurzame economische ontwikkeling, bereikbaarheid, ruimtedruk
en ruimtelijke kwaliteit, stedelijke vitaliteit, financiering en bestuurlijke
daadkracht. Deze analyse heeft niet geleid tot pasklare oplossingen, maar
heeft de keuzes en dilemma's geschetst waarmee dit kabinet en volgende kabinetten
zullen worden geconfronteerd. Eén dilemma komt voort uit de noodzaak
dat een stevige economische groei noodzakelijk is voor het bieden van voldoende
werkgelegenheid aan de groeiende beroepsbevolking. Deze economische groei
zal echter gepaard gaan met extra ruimtebeslag, extra mobiliteit en extra
emissies. Zonder maatregelen zullen deze neveneffecten de leefomgeving doen
verslechteren, waardoor ook het investeringsklimaat en uiteindelijk de economische
groei negatief zullen worden beïnvloed. De regering is dan ook van mening
dat een beleid gericht op economische groei onlosmakelijk verbonden is met
beleid dat gericht is op ontkoppeling van economische groei en milieubelastende
emissies, op efficiënter gebruik van bestaande transportinfrastructuur,
op een versnelling in de aanleg van nieuwe weg- en railinfrastructuur en op
investeren in kwaliteit en efficiënt gebruik van ruimte (voor wonen,
werken en recreëren). De regering is zich er van bewust dat het ambitieniveau
hoog ligt. De formulering en uitwerking van de (extra) beleidsinspanningen
zal in de komende periode nader vorm krijgen. Daarbij vormt allereerst de
voorbereiding van de begroting 1998 het kader waarbinnen de inpassing van
extra maatregelen nader bezien en gewogen wordt. Voorts zal de regering ervoor
zorg dragen dat bij de kabinetsformatie besluiten kunnen worden genomen over
de fundamentele beleidskeuzes op lange termijn. Het is glashelder dat met
die besluiten omvangrijke investeringen zullen zijn gemoeid die van een solide
budgettaire dekking zullen moeten worden voorzien. Voor de langere termijn
is het dan ook essentieel dat binnen het kader van de collectieve uitgaven
een herallocatie tot stand wordt gebracht ten gunste van investeringen in
infrastructuur in brede zin. Daarbij zullen scherpe budgettaire keuzen moeten
worden gemaakt, zeker gezien andere belangrijke claims op budgettaire ruimte
uit hoofde van lastenverlichting en vergrijzing.De Raad constateert terecht dat er spanning is tussen enerzijds het voornemen
om een groot deel van de miljoen extra woningen in de Randstad te bouwen en
anderzijds het feit dat de grote steden moeilijk bereikbaar zijn en het economisch
groeipotentieel wordt belemmerd door files. De regering gaat de uitdaging
aan om dit soort dilemma's het hoofd te bieden.9. Trends in belastingbeleid. In toenemende mate blijkt ons land ook met het fiscale stelsel te moeten
concurreren met landen binnen en buiten de EU om aantrekkelijk te blijven
als vestigingsplaats. Ook de opbrengst van het zeer mobiele kapitaal vloeit
naar landen met een gunstig belastingklimaat. Blijkens de nota zal dan ook
nog sterker rekening gehouden moeten worden met ontwikkelingen in andere landen.
Tot de trends die voor Nederland van bijzondere betekenis zijn behoren de
vermindering van het collectieve lastenniveau en de verschuiving van het zwaartepunt
van directe naar indirecte belastingen.In Europees verband worden de mogelijkheden verkend om de belasting op
arbeid te verlagen en die op consumptie te verhogen. De Raad constateert dat
in 1996 de kostprijsverhogende belastingen voor het eerst meer opbrengen dan
de belastingen op inkomen, winst en vermogen.De Raad meent dat de architectuur van ons belastinggebouw niet zo sterk
mag worden aangetast dat de meest sprekende kenmerken daarvan verdwijnen.
Een te sterke verschuiving van directe naar indirecte belastingen heeft onwenselijke
gevolgen voor de inkomensverdeling. Tevens leidt zij zonder bijzondere maatregelen
tot afwentelingsreacties die de concurrentiepositie van ons land verzwakken.
Dit alles beperkt de ruimte voor de realisatie van genoemde trend. De Raad
voorziet dat ter bescherming van de Nederlandse fiscale concurrentiepositie
verlaging van de directe, en daarmee van de totale belastingdruk, alsmede
een verdergaande coördinatie in Europees verband, onvermijdelijk zullen
blijken.9. De Raad merkt op dat er grenzen zijn aan een verschuiving van lasten
op arbeid naar lasten op consumptie. De Raad meent vervolgens dat de architectuur
van ons belastinggebouw niet zo sterk mag worden aangetast dat de meest sprekende
elementen daarvan verdwijnen. Naar aanleiding daarvan merkt de regering op
dat het fiscaal stelsel in een tijdperk van toenemende mobiliteit van productiefactoren
concurrerend zal moeten blijven met andere landen. Bij de vormgeving van het
stelsel voor de toekomst zal dus met ontwikkelingen en fiscale structuren
elders rekening moeten worden gehouden. De regering heeft het voornemen in
de loop van 1997 een verkenning uit te brengen van de richting waarin het
Nederlandse belastingstelsel zich in het begin van de volgende eeuw moet ontwikkelen.
Ook de door de Raad naar voren gebrachte aandachtspunten zullen daarbij een
rol spelen. De regering zou niet op voorhand willen uitsluiten dat uit de
verkenning naar voren komt, dat in een modern belastingstelsel op onderdelen
een andere koers zal moeten worden gevaren.10. Gedragsbeïnvloeding: dilemma's. Verscheidene door de regering voorgestelde maatregelen, in het bijzonder
in de belastingsfeer, zijn gericht op het beïnvloeden van menselijk gedrag.
Zo wordt de regulerende energieheffing in 1997 verhoogd, evenals de accijnzen
op de verschillende motorbrandstoffen.Dit gebeurt niet om de schatkist te vullen, maar om het gebruik van de
belaste producten te ontmoedigen. De regering staat daarbij voor een aantal
dilemma's. Theorie en praktijk leren, dat dergelijke verhogingen alleen enige
uitwerking hebben indien zij vrij fors zijn. Bij de regulerende energieheffing –
die per 1 juli 1997 wordt verhoogd – kan dat op bezwaren stuiten van
inkomensbeleid, terwijl grote industriële energieverbruikers in concurrentieproblemen
komen. Bij forse verhogingen van de genoemde accijnzen is het risico groot
dat een sterk toenemend grensverkeer om de binnenlandse belasting te ontgaan,
de regeling frustreert. Bescheiden prijsverhogingen van dergelijke goederen
blijken weinig invloed te hebben op het gedrag. Dit zal ook gelden voor de
verhoging met 11 cent van de benzine-accijns per 1 juli 1997. Een eventuele
verdere verhoging wordt bij het dekkingsplan 1998 bezien. Nu de accijnsverhoging
niet dient om meer inkomsten voor het Rijk te verkrijgen – hiertegenover
staat immers een verlaging van de motorrijtuigenbelasting – adviseert
de Raad de voorgenomen maatregelen uit te stellen tot het moment waarop, na
internationaal overleg, een verhoging kan worden voorgesteld waarmede wél
een gebruiksbeïnvloedend effect van betekenis zal worden bereikt.Ook de tabaksaccijns wordt verhoogd en wel met 50 cent per 25 sigaretten.
De Raad stemt gaarne in met dit beleid en acht een verdere accijnsverhoging
wenselijk zodra daartoe ook internationaal gezien mogelijkheden bestaan. Overigens
is bij de Raad de vraag gerezen waarom in het kader van de gedragsbeïnvloedende
fiscale politiek van de regering de alcoholaccijnzen in de voorstellen van
1997 niet zijn begrepen.10. De Raad adviseert de voorgenomen maatregelen met betrekking tot de
accijnsverhoging van motorbrandstoffen uit te stellen tot het moment waarop,
na internationaal overleg, een verhoging kan worden voorgesteld waarmede wél
een gebruikbeïnvloedend effect van betekenis zal worden bereikt.De keuze van de regering om in juli 1997 te komen tot een reële verhoging
van de motorbrandstofaccijnzen is mede gelegen in het feit dat in de afgelopen
periode in EU-verband geen concrete resultaten in dit dossier zijn bereikt.
De regering heeft niet willen wachten totdat alle vijftien lidstaten in de
gemeenschap het hierover eens zijn geworden, maar heeft gekozen voor een meer
actieve opstelling door nationaal een eerste stap voor te stellen. Uiteraard
blijft de regering ernaar streven om verhoging van de motorbrandstofaccijnzen
zo veel mogelijk in internationaal verband te realiseren. De thans gevolgde
actieve opstelling wordt met name ingegeven door mobiliteits- en milieuoverwegingen,
die ook van land tot land verschillen. Verbetering van de bereikbaarheid en
vermindering van de congestie is van wezenlijk belang voor de economie en
de concurrentiepositie. Voorts moet worden bedacht dat de voorgestelde maatregelen
niet op zich zelf staan, maar onderdeel uitmaken van een breder pakket van
maatregelen dat de regering de komende jaren wil treffen ter verbetering van
de bereikbaarheid en vermindering van de congestie. De voorgestelde maatregelen
hebben bovendien een positief effect op het milieu.De regering constateert dat de Raad instemt met de voorgenomen verhoging
van de tabaksaccijns. Overigens wijst de regering erop dat de tabaksaccijns
niet met 50 cent maar met 42,5 cent wordt verhoogd. Inclusief de omzetbelasting
genereert dit een prijseffect van 50 cent. Wat betreft de alcoholaccijnzen
heeft de regering in de huidige situatie geen aanleiding gezien deze te verhogen,
in het licht van het dalende gebruik van gedistilleerd, de tarieven in de
ons omringende landen en de concurrentiepositie van de branche.11. Negatieve aspecten van groei. Van meer omvattend belang is het dilemma dat voor de oplossing van vele
maatschappelijke problemen een gestage economische groei noodzakelijk is,
die echter ook belangrijke negatieve effecten heeft. Bij een toenemende welvaart
zullen immers bepaalde vormen van gedrag meer dan evenredig toenemen. Zo stijgen
bij toenemende welvaart het ruimtegebruik, de recreatie en de mobiliteit sneller.
Ook het milieu komt dan meestal extra onder druk te staan. Het schoonmaken
of -houden van het milieu kost meer middelen. De in de nota genoemde lange-termijnproblemen
van ruimtegebrek en volle wegen kunnen derhalve enerzijds niet goed aangepakt
worden zonder de benodigde middelen, maar nemen anderzijds ernstiger vormen
aan door de economische groei zelf.Het college adviseert dat de regering met deze problematiek uitdrukkelijk
rekening houdt bij de lange termijnstrategie. Het verwijst in dit verband
naar de beschouwing over milieu en economie in paragraaf 7.6 van het Advies
sociaal-economisch beleid 1996–2000 van de Sociaal-Economische Raad.11. De Raad wijst er terecht op, dat voor de oplossing van vele maatschappelijke
problemen een gestage economische groei noodzakelijk is, die echter ook belangrijke
negatieve effecten heeft. De Raad wijst daarbij in het bijzonder op het toenemende
ruimtegebrek in verband met recreatie en mobiliteit.Integratie van milieu en economie is een belangrijk onderdeel van het
regeringsbeleid. De uitdaging is om een duurzame economische ontwikkeling
tot stand te brengen waarin economische groei, versterking van de concurrentiekracht
en groei van de werkgelegenheid, hand in hand gaan met een beter beheer van
de ruimte, de natuur en de biodiversiteit. Dit beleid moet uitmonden in een
ontkoppeling tussen economische groei en de toename van milieubelastende emissies.
Het stimuleren van de technologische ontwikkeling kan daarbij een cruciale
rol spelen.Uit de Milieubalans 1995 blijkt dat voor een aantal milieu-belastende
activiteiten het goed mogelijk is om economische groei te realiseren met een
gelijktijdige vermindering van de milieubelasting. Bij de andere milieu-belastende
activiteiten (zoals de uitstoot van CO2 en NOx e.d.)
zal een verdere beleidsinspanning noodzakelijk zijn. In de begroting 1997
worden hiervoor diverse aanzetten gegeven. Op het gebied van verkeer en vervoer
zijn van belang de bij de begroting gevoegde nota's «Samen Werken aan
Bereikbaarheid» en «Transport in balans». Daarnaast is van
belang dat in het FES 0,75 mld wordt uitgetrokken ten behoeve van projecten
in de sfeer van de energiebesparing en de beperking van CO2-uitstoot.12. Rijksdiensten de markt op. In hoofdstuk IV van de nota wordt onder «Zelfstandige bestuursorganen»
opgemerkt, dat produceren of dienstverlenen door rijksdiensten aan andere
onderdelen van de staat («tweeden») en aan organisaties daarbuiten
(«derden») onder voorwaarden kan worden overwogen. De Raad heeft
geen bezwaar tegen interdepartementale dienstverlening indien deze in de praktijk
mogelijk blijkt.Productie of dienstverlening door rijksdiensten voor de markt acht hij
echter problematisch. De gestelde voorwaarden houden onder meer in dat het
moet gaan om reguliere producten, dat het de kernactiviteiten niet mag aantasten
en dat er geen sprake mag zijn van concurrentieverstoringen. Bij de Raad rijst
allereerst de vraag, waarom die producten niet reeds door het bedrijfsleven
op de markt werden aangeboden, indien er nu vraag zou bestaan. Vervolgens
waarom de betrokken rijksdienst de productie niet beperkt tot de eigen behoefte,
indien concurrentieverstoring op de markt (terecht) niet is toegestaan. Reeds
gelet op deze vragen heeft de Raad bezwaren tegen de te algemene strekking
van deze paragraaf. Hij adviseert deze aan te passen en met voorbeelden te
verduidelijken.12. De Raad adviseert de passage in hoofdstuk 4 van de Miljoenennota over
«werken voor derden/werken voor tweeden» aan te passen en met
voorbeelden te verduidelijken. De regering merkt op dat de genoemde passage
is gebaseerd op de beleidslijn werken voor organisaties binnen en buiten de
rijksoverheid die op 21 maart 1996 naar de Tweede Kamer is gezonden. In een
voetnoot is naar deze nota verwezen. Overigens wordt de beleidslijn nader
bezien in de interdepartementale werkgroep «Markt en Overheid»
die in het kader van de Ministeriële Commissie Marktwerking, Deregulering
Wetgevingskwaliteit is opgericht. Deze werkgroep kan de genoemde beleidslijn
verder uitwerken en verifiëren of deze, toegepast op praktijkgevallen,
ongewenste concurrentieverhoudingen binnen en buiten de rijksdienst voorkomt.
In de desbetreffende alinea in de Miljoenennota over werken voor derden/ werken
voor tweeden is, naar aanleiding van de opmerkingen van de Raad, een verwijzing
naar deze werkgroep toegevoegd.13. Slotbeschouwing. Het college stemt in grote lijnen in met het voor 1997 uitgezette beleid
en heeft de verwachting dat Nederland op deze basis tot de EMU zal kunnen
toetreden. Een stap van historisch belang. De regering analyseert terecht
de belangrijkste ontwikkelingen op lange termijn.Noodzakelijkerwijs zullen ook toekomstige kabinetten het daaruit voortvloeiende
beleid moeten ontwikkelen. De Raad vraagt in het bijzonder aandacht voor de
volgende onderwerpen.Het college is van mening dat het financieringstekort versneld binnen
een aan te geven periode dient te worden teruggebracht. De Raad mist een visie
op de sociale zekerheid en beveelt aan zicht te geven op een samenhangend
stelsel van sociale zekerheid. Hij voorziet dat ter bescherming van de Nederlandse
fiscale concurrentiepositie verlaging van de directe – en daarmee van
de totale – belastingdruk onvermijdelijk zal blijken. Tevens acht het
college bij het ontwerpen van toekomststrategieën van belang dat ook
rekening gehouden wordt met negatieve aspecten van economische groei.13. In zijn slotbeschouwing stelt de Raad nogmaals in grote lijnen in
te stemmen met het voor 1997 uitgezette beleid. Naar het oordeel van de regering
stelt de Raad terecht dat met deze begroting de toetreding tot de EMU kan
worden gerealiseerd en dat hiermee een stap van historisch belang wordt gezet.
De Raad stemt in met de analyse door de regering van de belangrijkste ontwikkelingen
op de lange termijn en stelt dat ook toekomstige kabinetten het daaruit voortvloeiende
beleid zullen moeten ontwikkelen.De regering is in voorgaande paragrafen ingegaan op een aantal onderwerpen
waarvoor de Raad aandacht vraagt. Op een aantal plaatsen heeft de regering
aanpassingen verwerkt in de Miljoenennota.De Raad van State geeft U in overweging het hierbij gaande ontwerp van
de Miljoenennota 1997 te zenden aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal, nadat
aan het vorenstaande aandacht zal zijn geschonken.De Vice-President van de Raad van State,W. Scholten Ingevolge de door Uwe Majesteit bij besluit van 6 maart 1992, no. 92.002038
verleende machtiging, zal ondergetekende de begrotingshoofdstukken van het
dienstjaar 1997 op 17 september aanbieden aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal.De Minister van Financiën,G. Zalm 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25000-A.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl