Mensenrechtenbeleid; Nota Mensenrechtenbeleid 2001
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27742, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

28-05-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27742 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamI INLEIDINGUitgangspunten van het internationale mensenrechtenbeleidOntwikkeling van het Nederlandse mensenrechtenbeleidDe wereld anno 2001II DOEL VAN DEZE NOTITIEIII MENSENRECHTEN EN CONFLICTENIV MENSENRECHTEN EN ONTWIKKELINGV NAAR EEN BETERE NALEVINGForaInstrumenten(a) Mensenrechtendialoog(b) StatenklachtrechtLandenVI BREDERE ALLIANTIESHet «Global Compact»Rol van het bedrijfslevenRol van niet-gouvernementele organisatiesInzet van nieuwe informatie- en communicatietechnologieënVII AANDACHTSPUNTEN VOOR 2001 EN VERDERE BELEIDSVOORNEMENSBIJLAGE NOTITIE MENSENRECHTENBELEID 2001Inhoud blz. Verenigde NatiesRaad van EuropaOrganisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa
(OVSE)Europese Unie (EU)Non-discriminatieNederlands beleidNederlandse activiteitenAfschaffing van de doodstrafNederlands beleidNederlandse activiteitenVrijwaring van martelingNederlands beleidNederlandse activiteitenVrijheid van godsdienst of overtuigingNederlands beleidNederlandse activiteitenVrijheid van meningsuitingNederlands beleidNederlandse activiteitenBescherming van de rechten van minderhedenNederlands beleidNederlandse activiteitenEconomische, sociale en culturele rechtenNederlands beleidNederlandse activiteitenRecht op ontwikkelingNederlands beleidNederlandse activiteitenVrouwenNederlands beleidNederlandse activiteitenKinderenNederlands beleidNederlandse activiteitenMensenrechtenactivisten en slachtoffers van mensenrechtenschendingenNederlands beleidNederlandse activiteiten
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27742Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 123 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 742Mensenrechtenbeleidnr. 2NOTITIE MENSENRECHTENBELEID 2001Inhoudblz.    IInleiding2 •Uitgangspunten van het internationale mensenrechtenbeleid2  •Ontwikkeling van het Nederlandse mensenrechtenbeleid2  •De wereld anno 20012     IIDoel van deze notitie4    IIIMensenrechten en conflicten5    IVMensenrechten en ontwikkeling7    VNaar een betere naleving8 •Fora8  •Instrumenten9 •Landen10     VIBredere allianties13 •Het «Global Compact»13 •Rol van het bedrijfsleven13  •Rol van niet-gouvernementele organisaties14  •Inzet van nieuwe informatie- en communicatietechnologieën15    VIIAandachtspunten voor 2001 en verdere
beleidsvoornemens16    Bijlage20I INLEIDINGUitgangspunten van het internationale mensenrechtenbeleidSinds de aanvaarding van de Universele Verklaring van de Rechten van de
Mens in 1948 is een uitgebreid instrumentarium op het gebied van de mensenrechten
tot stand gekomen. In een reeks verdragen en andere overeenkomsten zijn de
internationale normen op het gebied van de mensenrechten neergelegd en geleidelijk
aan uitgebreid en verfijnd. Die normen beogen een minimum-standaard voor de
menselijke waardigheid neer te leggen. Het gaat daarbij om de waardigheid
van ieder mens, ongeacht het grotere geheel (stam, stand, staat enzovoort)
waarvan die mens deel uitmaakt. Mensenrechten zijn daarom per definitie universeel;
zij gelden voor iedereen, overal en altijd. In de loop der jaren is ook steeds
duidelijker geworden dat mensenrechten juist vanwege die universele werking
een legitieme zorg van de internationale gemeenschap zijn.Ontwikkeling van het Nederlandse mensenrechtenbeleidIn 1979 presenteerden de toenmalige ministers van Buitenlandse Zaken en
voor Ontwikkelingssamenwerking voor het eerst een uitgewerkte visie op de
mensenrechten in het buitenlands beleid. De uitgangspunten van universaliteit
en legitimiteit werden daarin opnieuw bevestigd. Ruim twintig jaar later heeft
deze nota nog niets aan waarde ingeboet. Zij vormt nog immer de basis van
het beleid. Wel is de wereld om ons heen intussen sterk veranderd. Dat komt
goed tot uiting in de drie voortgangsnotities van 1987, 1991 en 1997. De eerste
voortgangsnotitie staat nog in het teken van de patstelling van de Koude Oorlog.
Mensenrechten blijken niet los gezien te kunnen worden van de algehele ideologische
confrontatie tussen de vrije wereld en het Oostblok. De tweede getuigt van
enig optimisme als gevolg van het wegvallen van de Oost-West-tegenstellingen
en de mede daardoor gewijzigde verhoudingen tussen Noord en Zuid. De derde
voortgangsnotitie geeft blijk van de complexe realiteit van de jaren negentig.
De overgang naar meer pluralisme en democratie blijkt niet zonder problemen
te verlopen. Het aantal interne conflicten neemt toe. Staten dreigen ten prooi
te vallen aan fragmentatie of desintegratie. Etnische en religieuze tegenstellingen
steken de kop weer op en leiden tot burgeroorlogen en genocide. In veel landen
verandert de verhouding tussen staat en samenleving door al deze ontwikkelingen
drastisch. Dat levert nieuwe risico's en bedreigingen op voor de eerbiediging
van mensenrechten, maar schept ook nieuwe kansen.De wereld anno 2001Sinds de derde voortgangsnotitie heeft het diffuse wereldbeeld dat begin
jaren negentig opdoemde zich alleen maar verder doorgezet. Wij zien ons geconfronteerd
met snel opeenvolgende veranderingen en globaliseringsprocessen. Nieuwe informatie-
en communicatietechnologieën, met name de hoge vlucht van het Internet,
vormen een revolutie met een ongekende reikwijdte. Grenzen vervagen steeds
meer en de mobiliteit is nog verder toegenomen; het personenverkeer is intensiever
dan ooit tevoren. Vanuit mensenrechtenoptiek heeft dit proces van globalisering
negatieve, maar ook positieve kanten. Enerzijds wordt de kloof tussen arm
en rijk steeds groter. Kwetsbare groepen zien zich in een toenemend instabiele
of zelfs bedreigende omgeving geplaatst. Anderzijds leven momenteel meer mensen
dan ooit in een ontsloten maatschappij en hebben zij weet van rechten en vrijheden
die in het recente verleden voor hen nog ondenkbaar waren. Ook is de transparantie
toegenomen: het is steeds moeilijker om mensenrechtenschendingen verborgen
te houden voor het oog van de buitenwereld. De nieuwe realiteit biedt aanknopingspunten voor een verdieping van de
begrippen universaliteit en legitimiteit. Een opener wereld biedt meer mensen
de kans om hun mensenrechten af te dwingen. Een opener wereld biedt ook meer
kans op daadwerkelijk toezicht op naleving en op hulp bij de implementatie
van mensenrechten.De hierboven geschetste mondiale ontwikkelingen maken verder dat het waarborgen
van mensenrechten, hoewel primair de verantwoordelijkheid van de staat, niet
meer een zaak van staten alleen kan zijn. De dynamiek van de recente ontwikkelingen
vraagt om wisselende netwerken, om allianties van overheden, burgers, mensenrechtenorganisaties,
kerken en andere religieuze organisaties, universiteiten, media, vakbonden,
multinationale bedrijven en specifieke belangengroeperingen. Terecht maken
ook niet-statelijke partijen de mensenrechten steeds meer tot hun zorg. Vanuit
een verschillende rol en eigen verantwoordelijkheid kunnen ook deze actoren
het hunne bijdragen aan de verwezenlijking van mensenrechten van mensen overal
ter wereld. Het kan daarbij gaan om het aan de kaak stellen van schendingen,
maar ook om voorlichting en bewustwording, lobbywerk, technische assistentie,
mensenrechteneducatie of om initiatieven op het terrein van maatschappelijk
verantwoord ondernemen. De regering streeft naar een actieve interactie met
het maatschappelijk middenveld in Nederland en daarbuiten, teneinde die allianties
tot stand te brengen die het meeste effect kunnen sorteren in uiteenlopende
situaties. II DOEL VAN DEZE NOTITIEHet doel van deze notitie is tweeërlei.In de eerste plaats willen wij, tegen de achtergrond van veranderende
buitenwereld, een actuele kijk bieden op het mensenrechtenbeleid. Leidraad
daarbij blijft de vraag hoe ons beleid effectiever kan worden ingebed en ingezet.
Wij hebben daarbij met name twee relaties voor ogen die vragen om een geïntegreerder
aanpak van beleid. Het gaat om de verhouding tussen mensenrechten en conflicten
en die tussen mensenrechten en ontwikkeling. Verderop in deze notitie wordt
daarop nader ingegaan.In de tweede plaats is sprake van zeer veel werk-in-uitvoering. Het blijft
nuttig om daar periodiek bij stil te staan. In de bijlage bij deze notitie
presenteren wij daarom een overzicht van de recente inzet en resultaten op
een aantal belangrijke mensenrechtenthema's endoelgroepen, alsook van de multilaterale
fora waarin het mensenrechtenbeleid onder meer wordt uitgedragen1. Deze bijlage vormt daarmee een soort «wat en hoe» van
de mensenrechtenpraktijk van alledag.Bij dit werk-in-uitvoering wordt traditioneel zwaar geleund op de inzet
van de permanente vertegenwoordigingen bij de Verenigde Naties (VN) en bij
regionale instellingen zoals de Raad van Europa en de Organisatie voor Veiligheid
en Samenwerking in Europa (OVSE). Vanwege het belang dat de regering hecht
aan de internationale ordening, blijft het multilaterale werk ook in de toekomst
een onmisbare steunpilaar van het Nederlandse mensenrechtenbeleid, zowel wat
betreft normstelling als wat betreft het functioneren van toezichthoudende
mechanismen ter naleving van de mensenrechten2.Daarnaast zien wij een meer uitgesproken rol voor de regiodirecties en
de ambassades weggelegd. De essentie van het integreren van mensenrechten
in alle aspecten van het beleid is immers dat zij een vast onderdeel vormen
van de betrekkingen tussen Nederland en andere landen. Per regio, per land,
per post zullen eigen accenten gezet worden, maar altijd geënt op het
beleid en de thema's die centraal zijn aangegeven. III MENSENRECHTEN EN CONFLICTENAls de recente geschiedenis ons iets heeft bijgebracht, dan is het wel
de samenhang tussen mensenrechtenschendingen en conflicten. In een functionerende
rechtsstaat worden conflicten in beginsel langs vreedzame weg en met democratische
middelen beslecht. Waar dit mechanisme ontbreekt, zullen conflicten escaleren
of worden deze juist onderdrukt. Mensenrechtenschendingen zijn niet alleen
een gevolg, maar vaak ook juist de oorzaak van het uitbreken van conflicten.
Waar geen respect is voor mensenrechten, groeit een klimaat van frustratie
en repressie dat tot een gewapend conflict kan leiden. De tragische ontwikkelingen
in Kosovo staan ons allen nog in het geheugen gegrift. Worden de mensenrechten
gerespecteerd, dan kan daarvan een preventieve werking uitgaan. Alleen al
om die reden loont het om aan te dringen op naleving van mensenrechten. Early warning systems in het kader van conflictpreventie
moeten daarom ook meer dan voorheen het monitoren van de mensenrechtensituatie
in hun toetsingsmechanismen opnemen. Maar early warning dient te leiden tot early action. Uit
een aantal recente kritische analyses van de Secretaris-Generaal van de Verenigde
Naties (SGVN) – onder andere met betrekking tot Rwanda en Srebrenica –
blijkt dat waarschuwingssignalen er vaak wel zijn, maar niet tot tijdige actie
van de internationale gemeenschap leiden. Meer dan eens ontbreekt de wil of
het vermogen om tot een eendrachtige opstelling te komen. Dit ontslaat ons
echter niet van de plicht om te erkennen, en te doen erkennen, dat een verslechtering
van de mensenrechtensituatie vaak het begin vormt van een neerwaartse spiraal
van conflict en geweld, resulterend in nog veel omvangrijker mensenrechtenschendingen.
Een meer integrale benadering van deze materie binnen het VN-systeem kan helpen
om dit besef veld te doen winnen. Nederland heeft zich daar tijdens het lidmaatschap
van de Veiligheidsraad1 steeds voor ingezet.Breekt een conflict onverhoopt toch uit, dan leidt dit vaak tot mensenrechtenschendingen
van de ergste soort, waarvan grote groepen onschuldige burgers – vaak
vrouwen en kinderen – het slachtoffer worden. Het feit dat een mens
tot een bepaalde groep behoort, is dan voldoende om moord en marteling, verkrachting
en verdrijving te rechtvaardigen. De menselijke waardigheid, de individuele
rechten, tellen niet meer mee. Juist om machteloos toezien te voorkomen, heeft
Nederland de afgelopen periode een voortrekkersrol gespeeld in het internationale
debat over de legitimiteit van militaire interventie op humanitaire gronden2.Soms lukt het wel om een crisis langs diplomatieke weg te bedwingen. Dit
kan geïllustreerd worden aan de hand van de casus Oost-Timor. In september
1999 speelde Nederland als voorzitter van de Veiligheidsraad tijdens de Oost-Timor-crisis
een actieve rol in het uiteindelijk beheersen van de gewelddadigheden en het
voorkomen van verdere escalatie en mensenrechtenschendingen. Door het inzetten
van diplomatieke middelen als het zenden van een missie van de Veiligheidsraad
en het organiseren van een open debat in de Raad werd de druk op Indonesië
opgevoerd om mee te werken aan een oplossing in de vorm van een vredesmacht
en, in latere instantie, de opzet van een VN-overgangsbestuur in Oost-Timor.
Tezelfdertijd werd tijdens een speciale zitting van de VN-Commissie voor de
Rechten van de Mens een door de EU ingediende resolutie aangenomen, waarin
de SGVN werd gevraagd een internationale onderzoekscommissie in te stellen,
die uiteindelijk onderzoek heeft gedaan naar grootschalige mensenrechtenschendingen
in Oost-Timor. Aan de hand van onder meer deze onderzoeksresultaten worden
momenteel in Indonesië voorbereidingen getroffen om door middel van een
speciaal tribunaal de daders van deze schendingen te berechten. Aan de problematiek van vluchtelingen en ontheemden kleven eveneens sterke
mensen-rechtenaspecten. Vaak liggen schendingen van hun rechten ten grondslag
aan hun vertrek van huis en haard. In de opvangkampen, waar het wettelijk
gezag dikwijls ver te zoeken is en het recht van de sterkste prevaleert, kunnen
vluchtelingen opnieuw gemakkelijk het slachtoffer van mensenrechtenschendingen
worden. Dit geldt nog in sterkere mate voor de ontheemden, die immers op geen
enkele rechtsbescherming kunnen rekenen, wanneer hun nationale overheid het
laat afweten.In het Brahimi-rapport1, dat ingaat op de
problematiek van VN-vredesoperaties, wordt het belang benadrukt van betrokkenheid
van het kantoor van de Hoge Commissaris voor de Rechten van de Mens bij de
planning en uitvoering van die onderdelen van vredesoperaties die mensenrechten
regarderen. De Hoge Commissaris heeft in 2000 een Memorandum
of Understanding afgesloten met de Afdeling Vredesoperaties van de
VN inzake samenwerking op dit gebied. Nederland acht zowel financiële
als personele versterking van het kantoor van de Hoge Commissaris een voorwaarde
voor het realiseren van de beoogde intensievere samenwerking. Daarnaast vindt
Nederland het belangrijk dat aandacht wordt besteed aan mensenrechten in het
voorbereidingsprogramma van de deelnemers aan vredesoperaties.In de post-conflictfase is het zaak om in wederopbouw- en ontwikkelingsprogramma's
vooral activiteiten te ondersteunen die de rechtsstaat versterken. Dergelijke
activiteiten kunnen gericht zijn op het versterken van de rol van het parlement,
het goed functioneren van de vrije media, de inrichting van een onafhankelijke
rechterlijke macht, de installatie van een nationale ombudsman, training van
het politie-apparaat of ondersteuning van mensenrechtenorganisaties. Mede
afhankelijk van de lokale behoeften en de beschikbare capaciteit en middelen
onzerzijds zal een keuze gemaakt worden voor specifieke programma's en activiteiten.Bestrijding van straffeloosheid, inclusief de vervolging van oorlogsmisdadigers,
is vaak een eerste stap op weg naar herstel van het rechtsgevoel. Berechting
en bestraffing van plegers van ernstige mensenrechtenschendingen maakt deel
uit van het proces van vredesopbouw en maatschappelijke verzoening en voorkomt
eigenrichting. Bovendien mag worden aangenomen dat van de wetenschap dat plegers
van mensenrechtenschendingen worden vervolgd een preventieve werking uitgaat.
Om die redenen heeft Nederland destijds de oprichting van het Joegoslavië-tribunaal
en het Rwanda-tribunaal gesteund en is ons land ook voorstander – mits
aan bepaalde voorwaarden wordt voldaan2 –
van strafhoven voor Cambodja en Sierra Leone. Daarom ook heeft Nederland zo
geijverd voor de oprichting van een Internationaal Strafhof. Verwacht wordt
dat het Statuut voor het Internationaal Strafhof op afzienbare termijn door
voldoende staten zal zijn goedgekeurd om in werking te treden. IV MENSENRECHTEN EN ONTWIKKELINGOok op het gebied van mensenrechten en ontwikkeling zien wij mogelijkheden
voor een integraler aanpak van beleid. Zo lijkt de tijd rijp om nadere invulling
te geven aan de verwevenheid tussen burger- en politieke (BuPo-)rechten en
economische, sociale en culturele (ESC-)rechten. Het volstaat niet meer om
het nastreven van BuPo-rechten tot het klassieke buitenlandse beleid te rekenen1 en het bevorderen van ESC-rechten naar het terrein van
ontwikkelingssamenwerking te verwijzen. Het post-Koude-Oorlog tijdperk heeft
duidelijk gemaakt dat de materie van conflictbeheersing, mensenrechten en
ontwikkeling zodanig met elkaar verstrengeld is, dat deze slechts vanuit een
samenhangende visie benaderd kan worden.Het heeft in deze visie weinig zin om het te laten bij de vaststelling
dat BuPo- en ESC-rechten verschillend van aard zijn2.
De VN-Wereldconferentie Mensenrechten (Wenen, 1993) gaf een eerste aanzet
om deze rechten meer in samenhang met elkaar te bezien. Zeker, de individuele
mens die in extreme armoede leeft, zal eerst in haar basisbehoeften willen
voorzien, alvorens het recht op vrijheid van meningsuiting te willen opeisen.
Toch biedt juist dit recht perspectief op een einde aan de machteloosheid
die ten grondslag ligt aan de maatschappelijke marginalisatie waarmee armoede
vaak gepaard gaat. Burgers hebben dan ook een direct belang bij een democratische
politieke ordening, niet alleen om hun rechten en vrijheden te waarborgen,
maar ook ter bevordering van maatschappelijke welvaart en een evenwichtige
distributie van arbeid en inkomen. Rechtszekerheid en rechtvaardigheid zijn
vaak twee kanten van één medaille. Om economische ontwikkeling
gepaard te doen gaan met een sociale verdeling van de welvaart blijkt de voorwaardenscheppende
omgeving van een functionerende rechtsstaat onmisbaar te zijn3. Het recht op ontwikkeling, waarbij de mens het centrale onderwerp
is van ontwikkeling en het recht heeft op participatie en medezeggenschap
in dat ontwikkelingsproces4, moet naar onze overtuiging
dan ook worden gebaseerd op een benadering waarbij de burger subject en niet
slechts het object van ontwikkeling is.Een dergelijke human rights based approach to development, die momenteel internationaal veel opgeld doet5, benadrukt dat een evenwichtige maatschappelijke ontwikkeling de meeste
kans van slagen heeft als burgers aanspraak kunnen maken op deelname aan het
openbaar bestuur, op een regering die verantwoording aflegt en op een onafhankelijk
rechtssysteem dat voor iedereen toegankelijk is. Het is om die reden dat tweede
ondergetekende de bereidheid van regeringen om te werken aan goed bestuur,
inclusief eerbiediging van de mensenrechten, als basis neemt voor een structurele
bilaterale ontwikkelingsrelatie. Daarnaast wordt aan een aantal landen steun
geboden op het gebied van goed bestuur, mensenrechten en vredesopbouw (de
zogeheten GMV-landen).Het erfgoed op het gebied van de mensenrechten en dat op het terrein van
ontwikkelingssamenwerking zijn vanuit verschillende tradities tot stand gekomen.
Vanuit het individu bezien biedt het beginsel van de intrinsieke menselijke
waardigheid echter een gemeenschappelijk fundament. Vanuit het collectief
bezien kan daarnaast het belang van de rechtsstaat als conditio sine qua non voor de menselijke ontwikkeling niet genoeg
onderstreept worden. Wij zoeken daarom naar een betere conceptuele aansluiting
tussen het mensenrechtenbeleid en ontwikkelingssamenwerking, teneinde meer
synergie tussen beide beleidsvelden tot stand te brengen. V NAAR EEN BETERE NALEVINGIn het voorgaande ging het om de interactie tussen mensenrechten en conflicten
en om de interactie tussen mensenrechten en ontwikkeling. We kunnen nog een
stapje verder gaan: in feite noopt de trits human security –
human rights – human development ons tot betere inbedding van
het mensenrechtenbeleid in een materie die zowel breed als complex is: van
conflictpreventie en -beheersing tot ontwikkelingssamenwerking. Een betere
inbedding van het mensenrechtenbeleid binnen dit spectrum is als zodanig echter
niet voldoende. Het is ons vooral te doen om een effectievere inzet van het
beleid. De normen, «de moraal van het verhaal», zijn immers bekend.
Het is daarmee gaandeweg belangrijker geworden de focus te verleggen van normstelling
naar daadwerkelijke naleving en implementatie van deze normen.Daartoe beogen wij een consequentere afstemming van beleid en middelen
tot stand te brengen, onder meer door een betere verankering van de mensenrechten
in ons apparaat. Hiervoor zijn het afgelopen jaar reeds duidelijke aanzetten
gegeven. Zo is begin 2000 de Afdeling Mensenrechten ondergebracht in de nieuwe
Directie Mensenrechten en Vredesopbouw (DMV), die naast coördinatie van
de humanitaire hulp ook vraagstukken op het gebied van vredesopbouw en goed
bestuur inclusief conflictpreventie behartigt, waardoor de bescherming van
de mensenrechten in het perspectief van deze bredere materie is geplaatst.
Tezelfdertijd is de Mensenrechtenambassadeur benoemd, wier mandaat bovenal
gericht is op het integreren van mensenrechten in alle onderdelen van het
buitenlands- en ontwikkelingssamenwerkingsbeleid. Vanuit dit mandaat wordt
zij tevens geacht de contacten met de Nederlandse samenleving te onderhouden
en uit te bouwen. Ook speelt zij een belangrijke rol in het uitdragen van
het Nederlandse mensenrechtenbeleid in het buitenland. Met het oog op een
coherente beleidsuitvoering worden zowel de Directie Mensenrechten en Vredesopbouw
als de Mensenrechtenambassadeur door ons beiden aangestuurd.Naast een continuering van het multilaterale beleid zullen in het komende
jaar ook de regiodirecties en de posten verder worden betrokken bij de uitvoering
van het mensenrechtenbeleid. De verzilvering van dit beleid vindt immers vooral
plaats op landenniveau. Zo zal de multilaterale standaard – bij de totstandkoming
waarvan Nederland heel vaak een voortrekkersrol vervult – nog stringenter
moeten worden teruggekoppeld naar de bilaterale praktijk van alledag1. Voor de goede orde: een zwaarder accent op naleving
en implementatie van mensenrechten impliceert wat ons betreft geen verschuiving
naar bilateraal beleid ten koste van multilaterale inspanningen: denk alleen
al aan het werk van de diverse toezichthoudende verdragscomités, die
juist zo'n belangrijke rol spelen in het beoordelen van voortgangsrapportages
van landen op mensenrechtengebied. Wel zal het werk in internationale fora,
met inzet van het beschikbare instrumentarium, uiteindelijk gericht moeten
zijn op positieve resultaten op landenniveau. Onderstaand wordt nader ingegaan
op de plaats van die fora, instrumenten en landen in de tenuitvoerlegging
van ons mensenrechtenbeleid.ForaHet mensenrechtenbeleid wordt traditioneel uitgedragen in verschillende
fora, en in de praktijk dikwijls in verschillende fora tegelijkertijd. Op
het terrein van de mensenrechten stelt Nederland zich steeds op als een actieve
en constructieve medespeler, of het nu gaat om de VN, de Raad van Europa of
de OVSE. In het kader van het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid
(GBVB) wordt daarbij steeds gezocht naar afstemming en samenwerking
met onze EU-partners. In het geval van een uiteenlopende visie van partners
dienen afgewogen beslissingen te worden genomen, waarbij factoren als politieke
haalbaarheid en te verwachten effectiviteit een rol spelen. Waar nodig blijft
het daarnaast altijd mogelijk om langs bilaterale weg eigen accenten in het
mensenrechtenbeleid aan te brengen.In dit verband dient ook te worden erkend dat in het gepolitiseerde krachtenveld
van de fora – waarvan de EU er zelf ook één is –
het lang niet altijd mogelijk is alle mensenrechtenschendingen aan de orde
te stellen. Dat geldt zeker ook voor de VN-Mensenrechtencommissie. Landen
die een krachtige lobby kunnen ontplooien, kunnen zich aan bespreking onttrekken.
Ook zijn er landen die zich niet veel aantrekken van resoluties. Dit mag er
echter niet ertoe leiden dat wij onze handen van dergelijke fora aftrekken.
Niet onderschat moet worden welke morele steun van de Commissie uitgaat naar
organisaties en personen die zich in hun land inzetten voor verbeteringen
van de mensenrechtensituatie. In de bijlage wordt een uitgebreid overzicht
geboden van de mensenrechtenactiviteiten in de diverse multilaterale fora
en van de Nederlandse inspanningen terzake.InstrumentenIn de strijd voor een betere naleving van de mensenrechten kan een beroep
gedaan worden op een aantal instrumenten van uiteenlopende aard en reikwijdte.
De opstelling van het betrokken land zelf is daarbij van wezenlijk belang.
In landen waar de regering bereid is zich in te zetten voor vooruitgang op
het terrein van de mensenrechten, kan de internationale gemeenschap de helpende
hand bieden in de vorm van adviserende diensten, ontwikkelingsactiviteiten
op het gebied van mensenrechten, vredesopbouw en goed bestuur, uitwisselingen
op relevante vakterreinen of politieke samenwerking. In landen waar de regering
niet wil meewerken, moet de internationale gemeenschap vaak overgaan tot veroordelende
verklaringen en resoluties, de inzet van Speciale Rapporteurs of andere mechanismen,
sanctiemaatregelen of boycots. In het uiterste geval kan humanitaire interventie
noodzakelijk blijken. Om een regering op het goede spoor te houden dan wel
te brengen, kan ook gebruik worden gemaakt van instrumenten als stille diplomatie,
démarches, instelling van een onderzoekscommissie of het onderhouden
van een dialoog op mensenrechtengebied. In veel situaties wordt vaak een combinatie
van instrumenten ingezet. Op twee instrumenten wordt op verzoek van de Tweede
Kamer onderstaand nader ingegaan.(a) MensenrechtendialoogBinnen het GBVB van de EU wordt het instrument van de kritische dialoog
gebruikt met betrekking tot landen waar de mensenrechtensituatie slecht is.
Zo'n dialoog tracht door het aangaan van een discussie de mensenrechtensituatie
op den duur te verbeteren. Dit is vaak een zaak van lange adem. Naast concrete
verbeteringen in de mensenrechtensituatie staat bewustwording op het gebied
van mensenrechten centraal. Het kan daarbij gaan om een aparte mensenrechtendialoog
(zoals in het geval van China); of de mensenrechtendialoog kan onderdeel zijn
van een wijdere dialoog (zoals in het geval van Iran en Soedan). In een separate
brief is ingegaan op de inspanningen van Nederland in de EU om de EU-China-mensenrechtendialoog
meer resultaatgericht te maken1. Overigens omvat
het mensenrechtenbeleid jegens China meer dan alleen de officiële dialoogronden.Ten eerste spelen de mensenrechten ook in de bilaterale relatie een zeer
belangrijke rol2. Ten tweede worden in EU-verband
regelmatig démarches uitgevoerd in Beijing over specifieke
mensenrechtenschendingen en stelt de EU mensenrechtenschendingen in China
aan de orde in internationale mensenrechtenfora. Daarnaast worden er juridische
seminars georganiseerd, die de discussie tussen Chinese en EU-academici bevorderen
over onderwerpen als de doodstraf, vakbondsvrijheid, alternatieve straffen
en de goedkeuring van de VN-mensenrechtenverdragen. Voorts is er een EU-programma
van technische hulp in het kader van de EU/China-dialoog, dat zich voor een
groot deel richt op het assisteren van China met betrekking tot de goedkeuring
van de VN-mensenrechtenverdragen en de daarvoor noodzakelijke aanpassing van
nationale wetgeving. In het Nederlandse ontwikkelingssamenwerkingsbeleid behoort
China tot de landen waaraan specifieke steun op het gebied van goed bestuur,
mensenrechten en vredesopbouw mogelijk is (de zogeheten GMV-landen). Nu het Memorandum of Understanding (MoU) tussen China en de VN-Hoge
Commissaris voor de Rechten van de Mens in november 2000 is getekend, kan
het GMV-programma in China werkelijk van start gaan. Het programma zal aansluiten
bij de in het MoU geïdentificeerde aandachtsgebieden
en bij voorkeur via multilaterale kanalen worden uitgevoerd. De aandacht gaat
onder meer uit naar versterking van de rechtsstaat en naar mensenrechteneducatie.
Met dit alles is China een voorbeeld van de veelzijdige inzet van het mensenrechteninstrumentarium,
hetgeen recht doet aan het gewicht en de complexiteit van het land.(b) StatenklachtrechtZoals hiervoor al aangegeven, is mensenrechtenbeleid vaak een kwestie
van het hanteren van meerdere instrumenten tegelijkertijd. Dialoog, ook met
landen waar mensenrechten in ernstiger mate worden geschonden, lijkt als wij
de effectiviteit van mensenrechtenbeleid over de afgelopen decennia bekijken,
nog de meeste resultaten te boeken. Aan het andere uiterste, zo men wil, van
het spectrum van instrumenten ligt de klacht bij een internationaal (semi-)rechterlijk
orgaan. Geen dialoog, geen gesprek, maar een dagvaarding en de strijd om het
gelijk. In het kader van een effectief mensenrechtenbeleid is het juridisch
gelijk hebben, zelfs het gelijk krijgen, echter niet het hoogste goed. Mensenrechtenbeleid
is pas dan effectief als het daadwerkelijk bijdraagt aan een verbetering van
een situatie en schendingen helpt voorkomen. Juridische procedures en meer
in het bijzonder een statenklacht, vormen een ultimum remedium en zijn ook
altijd als zodanig beschouwd. Statenklachten hebben tot nog toe ook niet ook
niet erg veel opgeleverd. In het kader van de Raad van Europa zijn een aantal
klachten ingediend bij het EVRM, maar die hebben – waar al van een resultaat
mag worden gesproken – eerder geleid tot langdurige schikkingsprocedures
dan tot significante verbeteringen. Een statenklacht in het geval van grove
schending van mensenrechten heeft eigenlijk alleen zin, wanneer (een substantieel
deel van) «de gemeenschap» die de (geschonden) norm heeft opgesteld
zo'n klacht indient. Een klacht van een enkel lid van de gemeenschap, van
één enkele staat, is vanuit de bescherming van universele normen,
van een gezamenlijk acquis, een zwaktebod. Immers, de gemeenschap als geheel
is kennelijk verdeeld over «het gelijk», of durft haar nek niet
uit te steken. Waar nodig moet Nederland bereid zijn het statenklachtrecht
als instrument van mensenrechtenbescherming te hanteren, maar dan wel met
een zo groot aantal staten gezamenlijk.LandenMultilateraal beleid moet zijn uitwerking vinden op regionaal en nationaal
niveau. Met Hoge Commissaris Mary Robinson is Nederland van mening dat regionale
mechanismen goed kunnen inspelen op specifieke problemen in een bepaald gebied.
Ook bieden zij een podium voor de betrokken landen om onderling
praktische ervaringen uit te wisselen. Daarnaast mag worden aangenomen dat
regionale beschermings- en toezichtsmechanismen een gunstige invloed hebben
op de implementatie van mensenrechtennormen op nationaal niveau.De verantwoordelijkheid voor de bescherming van de rechten van de mens
komt niettemin primair de nationale staat toe. Het Nederlandse mensenrechtenbeleid
richt zich vooral op de volgende categorieën landen:• landen waar sprake is van ernstige en/of massale schendingen;• landen die willen toetreden tot de EU dan wel tot de Raad van Europa;• landen waarmee Nederland om historische of andere redenen bijzondere
betrekkingen onderhoudt.De bescherming van de mensenrechten wereldwijd loopt zoals eerder aangegeven
als een rode draad door alle dossiers van het buitenlands beleid heen. Andere
doelstellingen van dat beleid, inclusief economische belangen, mogen niet
leiden tot het negeren van mensenrechtenschendingen. Niet alle, maar wel veel
landen blijken gevoelig voor kritiek op dit punt. Het is immers vervelend
voor landen als de slechte mensenrechtensituatie negatieve gevolgen heeft
voor de handelsbetrekkingen. Overigens kunnen bilaterale handelsbetrekkingen
juist ook een kanaal zijn om mensenrechtenschendingen aan te kaarten. Wij
moeten dus niet schromen waar nodig druk uit te oefenen op landen om hun staat
van dienst op het gebied van de mensenrechten te verbeteren. Waar sprake is
van ernstige en massale schendingen kunnen sancties noodzakelijk zijn; deze
worden in beginsel altijd in multilateraal kader genomen1. Dergelijke sancties kunnen ook heroverweging van de handelsrelaties
omvatten. Op korte termijn kan het Nederlandse handelsbelang daarvan schade
ondervinden. Op langere termijn zijn echter ook onze eigen handelsbelangen
gediend met behoorlijk bestuur en respect voor de mensenrechten in die landen
waarmee commerciële banden worden onderhouden. Veel bedrijven zijn in
dat opzicht ook behoorlijk wat kieskeuriger geworden. Een samenleving die
geworteld is in rechtsstaat en democratie is immers over het algemeen stabieler
en biedt een aantrekkelijker investeringsklimaat. Zakelijke belangen zijn
in principe dan ook gebaat met een goede mensenrechtensituatie in partnerlanden.
Bedrijven kunnen daaraan zelf een actieve bijdrage leveren door maatschappelijk
verantwoord te ondernemen, onder andere door het in de praktijk brengen van
internationaal erkende normen en door het stimuleren van de welvaart ter plaatse.
Bij het bedrijfsleven dringt dit besef ook steeds meer door, hetgeen onder
meer blijkt uit de Ronde Tafelgesprekken die een werkgeversorganisatie als
het VNO/NCW met Amnesty International voert over mensenrechten en ondernemen.
Ook hebben enkele grote Nederlandse multinationale ondernemingen hun eigen
gedragscodes ontwikkeld en besteden zij aandacht aan de mensenrechten in hun
jaarverslagen.In het bilaterale ontwikkelingsbeleid nemen de mensenrechten eveneens
een prominente positie in. Zij spelen daarin op verschillende manieren een
rol:• de mensenrechtensituatie in een land vormt integraal onderdeel
van het criterium «goed bestuur» in de afweging of een land in
aanmerking komt voor een structurele bilaterale ontwikkelingsrelatie;• aan een aantal landen wordt specifieke steun geboden op het gebied
van goed bestuur, mensenrechten en vredesopbouw (de zogeheten GMV-landen);• een ontwikkelingsbeleid waarin armoedebestrijding centraal staat,
blijft een enorme impuls voor de verwezenlijking van de mensenrechten,
met name (maar niet alleen) van de economische, sociale en culturele rechten.Voorzover het gaat om financiële ondersteuning van concrete activiteiten
zullen, afhankelijk van het beleidsterrein waarop deze activiteiten zich afspelen,
naast ODA-middelen1 in beperkte mate ook non-ODA-middelen
kunnen worden ingezet voor de bescherming en bevordering van de mensenrechten.
Zo is voor 2001 f 27,5 mln. beschikbaar lastens Ontwikkelingssamenwerking
en f 2 mln. lastens het Programma Ondersteuning Buitenlands Beleid (POBB).
Ook kan voor het ondersteunen van mensenrechtenactiviteiten een beroep worden
gedaan op MATRA-middelen2 en op de Balkan-faciliteit.Juist op landenniveau blijft ons streven gericht op een samenhangende
aanpak met nadruk op de praktische invulling. Het is ons te doen om concrete
vooruitgang in het naleven van de mensenrechten door regeringen veraf en dichtbij,
onder meer door aanmoediging en samenwerking. Zoals hierboven uiteengezet,
wordt daarbij gebruik gemaakt van uiteenlopende fora en instrumenten op een
beleidsveld dat strekt van inspanningen ter voorkoming van conflicten tot
bijdragen aan de verwezenlijking van het recht op ontwikkeling. De keuzes
die daaraan te pas komen, zijn vaak niet eenvoudig. Nog minder eenvoudig is
het om vast te stellen hoeveel succes die inspanningen oogsten. Verwijzingen
naar de bescherming van de mensenrechten in de grondwet, of het aantal goedkeuringen
van internationale verdragen, zeggen immers weinig over daadwerkelijke naleving.
Ook is niet altijd even duidelijk welke verbeteringen moeten worden toegeschreven
aan druk van buitenaf, of aan ontwikkelingen van binnenuit. Mensenrechtenbeleid
is voorts niet altijd, maar wel vaak een zaak van lange adem. Kortom: hoe
kunnen de resultaten van ons beleid gemeten worden? Ook internationaal is
er nog maar weinig ervaring opgedaan met mensenrechteneffectrapportage. Wij
volgen de discussie over dit instrument met belangstelling en hopen dat nader
onderzoek zich op termijn zal vertalen in indicatoren die ons in staat stellen
de uitwerking van het mensenrechtenbeleid, bijvoorbeeld in EU- of VN-verband,
beter zichtbaar te maken. Wij zijn daarnaast van mening dat ook bij tegenslag
en uitblijvende resultaten de strijd voor de mensenrechten niet kan en mag
worden opgegeven. VI BREDERE ALLIANTIESOngeacht de moeilijkheid zo niet onmogelijkheid om de effecten van het
mensenrechtenbeleid te meten, rust op ons de plicht om de beschikbare middelen
zo effectief mogelijk in te zetten. Soms komt dit neer op het formuleren van
intermediaire doelen. Zo kan het verstevigen van nationale en internationale
netwerken als tussentijds beleidsdoel worden gezien, in de wetenschap dat
die netwerken op den duur een middel vormen om betere naleving en implementatie
van mensenrechten te bewerkstelligen. Het vinden van nieuwe partners en het
benutten van nieuwe technologieën past in ons streven naar een breed
gedragen mensenrechtenbeleid, dat met inzet van eigentijdse middelen opkomt
voor de bescherming van mensenrechten.Het «Global Compact»Terwijl de onderlinge verwevenheid van een aantal mondiale problemen groeit,
worden geld- en informatiestromen in toenemende mate beheerst door conglomeraten:
wie de macht heeft en waar de besluiten worden genomen, is lang niet altijd
duidelijk. Wil de wereldgemeenschap ernst maken met de uitdagingen waarvoor
zij zich momenteel gesteld ziet, dan is een coherente en eendrachtige aanpak
geboden. In juli 2000 nam de Secretaris-Generaal van de VN het initiatief
tot het Global Compact. Dit VN-platform omvat
een samenwerkingsverband tussen bedrijfsleven, werknemersorganisaties en «civil society» ter bevordering van maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Het Global Compact is
gebaseerd op negen beginselen, die hun grondslag vinden in de Universele Verklaring
van de Rechten van de Mens, de fundamentele beginselen over arbeid van de
ILO1 en de zogeheten Rio-beginselen over milieu
en ontwikkeling. De deelnemende partners zijn overeengekomen om het Global Compact in hun eigen organisatie te bevorderen
en jaarlijks aan te geven welke vooruitgang is geboekt. Ook zullen zij in
VN-kader nadere actie formuleren op politiek en operationeel niveau. Mede
vanwege de signaalfunctie beschouwen wij het Global Compact als een nuttig initiatief, dat recht doet aan de toenemende macht
van multinationale ondernemingen en een nieuwe impuls kan geven aan het mondiale
debat over een aantal grens- en organisatie-overstijgende thema's.Rol van het bedrijfslevenIn onze visie kan het internationaal opererende bedrijfsleven een belangrijke
rol vervullen bij de bevordering van mensenrechten, onder andere door internationaal
erkende normen systematisch in praktijk te brengen. Door maatschappelijk verantwoord
te ondernemen wordt niet alleen het eigen belang van het bedrijf gediend,
te weten winst en groei, maar kan ook worden bijgedragen aan een rechtvaardiger
en socialer samenleving. Dit hoeft niet strijdig met elkaar te zijn. Welvarende
samenlevingen zijn over het algemeen stabieler en versterken het investeringsklimaat.
Daarnaast lopen bedrijven die verantwoord ondernemen minder risico geconfronteerd
te worden met een consumentenboycot. Binnen de OESO zijn de Richtlijnen voor
multinationale ondernemingen onlangs herzien; daarin wordt ook aandacht besteed
aan mensenrechten, vooral wat betreft respect voor de fundamentele arbeidsnormen.
Steeds meer bedrijven ontwikkelen ook eigen gedragscodes. Dit juichen wij
toe, omdat juist zelfregulering van ondernemingen de beste waarborg biedt
dat normen daadwerkelijk zullen worden nageleefd. De Mensenrechtenambassadeur
is van plan de contacten met het bedrijfsleven te intensiveren, teneinde van
gedachten te wisselen over de invulling die aan het begrip maatschappelijk
verantwoord ondernemen kan worden gegeven en ook om in bredere zin mogelijkheden
te identificeren tot effectiever samenwerking tussen overheid
en bedrijfsleven op het gebied van de mensenrechten – een bedrijfsleven
dat terzake overigens al de nodige activiteiten aan de dag legt. Voor de verdere
uitwerking van de relatie tussen het bedrijfsleven en maatschappelijk verantwoord
ondernemen – waaronder mensenrechten – verwijzen wij voorts naar
de kabinetsreactie op het SER-advies «De winst van waarden» (kamerstuk
26 485, nr. 14) en naar de brief van de Staatssecretaris van Economische
Zaken, mede namens de Minister voor Ontwikkelings-samenwerking en de Minister
van Financiën, over de relatie tussen maatschappelijk verantwoord ondernemen
en het financieel beleidsinstrumentarium (kamerstuk 26 485, nr. 15).Rol van niet-gouvernementele organisatiesNiet-gouvernementele organisaties (NGO's) spelen al sinds jaar en dag
een onmisbare rol bij het beschermen en bevorderen van mensenrechten. Zij
signaleren misstanden en oefenen druk uit op regeringen om deze te verhelpen.
Zij vertegenwoordigen individuen die de macht en middelen ontberen om voor
zichzelf op te komen en vormen zo de stem van de stemlozen. Zij mobiliseren
minderheden en dringen aan op anti-discriminatoire wet- en regelgeving. In
hun diversiteit en als vertolker van uiteenlopende maatschappelijke geluiden
en belangen vormen NGO's de belichaming van de vrijheid van meningsuiting
en de vrijheid van associatie. Niet zelden vragen en krijgen zij de aandacht
van de internationale gemeenschap om misstanden aanhangig te maken. Zo zijn
het dikwijls NGO's die de eerste aanzet geven tot actie om verbetering te
brengen in de mensenrechtensituatie in een land. Dergelijke actie kan variëren
van diplomatieke druk tot financiële steun voor specifieke activiteiten,
zoals mensenrechteneducatie, training en voorlichting. Nederland ondersteunt
in een aantal ontwikkelingslanden de programma's van lokale mensenrechtenorganisaties.Zelfs onder zeer repressieve regimes blijken individuen, al of niet georganiseerd,
bereid tot grote risico's en persoonlijke offers om hun maatschappelijke waakhondfunctie
te kunnen vervullen. Dergelijke human rights defenders vormen het geweten van een samenleving en dienen waar mogelijk gesteund
te worden in hun strijd voor mensenrechten en democratie.Ook in landen met een goede reputatie op het gebied van de mensenrechten
zijn NGO's vaak de luis in de pels van de overheid. Geen enkel land heeft
immers een perfecte staat van dienst. Is het klimaat gunstig, dan kunnen de
acties van regering en NGO's elkaar echter versterken. Voorbeelden hiervan
zijn de meldpunten voor racisme en voor kinderporno op het internet in Nederland.
Deze zijn door NGO's opgezet; bestrijding vindt plaats in nauwe samenwerking
met de overheid. Juist door dergelijke interactie, waarbij ieder vanuit de
eigen verantwoordelijkheid de nodige initiatieven neemt, kunnen problemen
effectief worden aangepakt.De regering waardeert het engagement en de deskundigheid van veel Nederlandse
NGO's en stelt prijs op de wederzijdse uitwisseling van inzichten en informatie
waarvan veelvuldig sprake is. De Mensenrechtenambassadeur weet een belangrijke
taak voor zich weggelegd in het onderhouden van de betrekkingen met de Nederlandse
mensenrechtenorganisaties en andere stakeholders
op het gebied van de mensenrechten, zoals kerken en andere religieuze organisaties,
universiteiten, media, vakbonden, bedrijven en specifieke belangengroepen. Daarnaast onderhoudt de regering contacten met een aantal wereldwijd opererende
NGO's; ook onder hen bevinden zich organisaties die steun ontvangen voor hun
werk lastens ontwikkelingssamenwerkingsfondsen.Inzet van nieuwe informatie- en communicatietechnologieënVoor human rights defenders, maar ook voor
talloze gewone burgers zijn moderne informatie- en communicatietechnologieën
zoals internet, e-mail en mobiele telefoon zeer instrumenteel in het afdwingen
van hun rechten en vrijheden. Overheden verliezen hun monopoliepositie en
controle op informatiestromen. Met name het internet biedt ongekende mogelijkheden
tot informatievoorziening en opbouw van wereldwijde netwerken. Het recht op
vrijheid van meningsuiting en op vrijheid van associatie wordt daarmee enorm
versterkt. Internet kan mensenrechten echter ook bedreigen. Racisme, hate speech, kinderporno et cetera vinden ruime verspreiding
via het net. Zij dienen actief bestreden te worden1. VII AANDACHTSPUNTEN VOOR 2001 EN VERDERE BELEIDSVOORNEMENSEen geïntegreerder aanpak van het mensenrechtenbeleid zoals hierboven
geschetst komt in feite neer op een verbreding en verdieping van dat beleid.
Dat vraagt om prioriteiten. Wij aarzelen echter om binnen het mensenrechtenbeleid
van «prioriteiten» te spreken. Is ons streven naar de positieverbetering
van vrouwen belangrijker dan onze inspanningen voor de rechten van kinderen?
Is een wijziging in de mensenrechtensituatie in Azië van groter belang
dan die in Afrika? Het is gevaarlijk ons te laten verleiden tot een dergelijke
selectiviteit. Feitelijk staat die op gespannen voet met de universaliteit
van de mensenrechten; zij gelden immers voor iedereen, overal en altijd. In
de praktijk moeten er niettemin keuzes worden gemaakt.Voor de korte termijn zijn deze bovenal pragmatisch ingegeven: Wat komt
er op ons af? Wat is het te verwachten resultaat? Is er internationaal momentum?
Is er voor Nederland reden om een trekkersrol te vervullen? Met dergelijke
afwegingen in het achterhoofd zijn wij tot de volgende aandachtspunten voor
2001 gekomen:• Vrijheid van godsdienst of overtuigingNederland heeft een traditie hoog te houden op het gebied van de vrijheid
van godsdienst of overtuiging. Het gaat daarnaast om een belangrijk thema
in OVSE- en VN-verband; binnen de OVSE is Nederland voor de EU woordvoerder
voor dit onderwerp. In een aantal OVSE-lidstaten is de relevantie van het
onderwerp recent weer toegenomen door aanname of voorbereiding van restrictieve
wetgeving terzake. Nederland zal in OVSE-kader op 26 juni 2001 te Den Haag
een seminar organiseren over de vrijheid van godsdienst of overtuiging in
het OVSE-gebied.• Bestrijding van racismeDe aanloop naar en resultaten van de VN-Wereldconferentie (Durban, september
2001) vormen een belangrijke nieuwe impuls in de strijd tegen racisme. Zo
zal op het terrein van het buitenlands beleid worden getracht om binnen de
Europese regio uitvoering te geven aan de Politieke Verklaring en Conclusies
van de Europese Regionale Conferentie tegen Racisme. Na de Wereldconferentie
moet dit leiden tot een Actieplan voor Europa. Via ontwikkelingssamenwerking
wordt waar mogelijk steun geboden aan lokale initiatieven gericht op een goede
nationale inbreng ten behoeve van de conferentie.• Uitbanning van martelingDe regering voelt zich aangesproken door de wereldwijde campagne van Amnesty
International voor de uitbanning van marteling die in oktober 2000 van start
is gegaan. Daarom heeft de regering er bij het EU-voorzitterschap op aangedrongen
om richtlijnen voor het EU-beleid jegens derde landen inzake foltering op
te stellen. Inspanningen terzake hebben geleid tot aanname van deze Richtlijnen
door de Algemene Raad van 9 april 2001. Verder zal de regering zich in 2001
actief blijven inspannen voor de totstandkoming van een facultatief protocol
bij het Anti-Folterverdrag. Dit protocol zou moeten voorzien in een regeling
voor een internationaal inspectieregime van gevangenissen, waardoor een bijdrage
kan worden geleverd aan het voorkomen van marteling in de wereld.• De rechten van het kindIn september 2001 zal een Speciale Zitting van de AVVN plaatshebben in
navolging van de eerdere Wereldkindertop. Ook zal in Yokohama (Japan)
in december 2001 opnieuw een conferentie worden gewijd aan de seksuele exploitatie
van kinderen. Nederland zal bij deze conferenties wereldwijde naleving bepleiten
van de rechten van het kind zoals vastgelegd in het Verdrag inzake de Rechten
van het Kind, en onder meer aandacht vragen voor toegang tot onderwijs en
gezondheidszorg, bescherming van kinderen in oorlogssituaties en bestrijding
van kinderpornografie. Daarnaast vindt Nederland jeugdparticipatie belangrijk
en zal in de delegatie naar de Speciale Zitting een kind deelnemen.Buiten deze aandachtspunten voor 2001 blijven wij gericht op een nadere
invulling van de relatie tussen mensenrechten en conflicten enerzijds en mensenrechten
en ontwikkeling anderzijds. Voor wat betreft mensenrechten en conflicten zijn
al de nodige lijnen uitgezet.In de eerste plaats is sprake van gestage beleidsontwikkeling op het gebied
van conflictpreventie, waarin de bescherming van de mensenrechten een belangrijke
plaats inneemt. Over conflictpreventie is een notitie in voorbereiding. In
de praktijk vindt op dit terrein reeds een groot aantal activiteiten plaats,
variërend van politieke druk en diplomatieke bemiddeling tot financiële
hulp en technische assistentie. Te denken valt bijvoorbeeld aan het ondersteunen
van de inspanningen in Midden- en Oost-Europa van de Hoge Commissaris inzake
de Nationale Minderheden van de OVSE, de heer Max van der Stoel, maar ook
aan onze bijdrage aan het Conflictpreventiecentrum van de Organisatie van
Afrikaanse Eenheid in Addis Abeba.Ook op het gebied van conflictbeheersing blijft Nederland zeer actief.
De aanzienlijke Nederlandse bijdrage aan de United Nations
Mission in Ethiopia and Eritrea (UNMEE) getuigt daarvan. Hetzelfde
geldt voor de instelling van het Vredesfonds (f 15 mln. per jaar), dat
zich onder meer richt op financiering van activiteiten in het kader van vredesoperaties
door ontwikkelingslanden. Los van concrete activiteiten is het beleid met
betrekking tot conflictbeheersing en mensenrechten in de afgelopen periode
meer ingekleurd. Zo verscheen in 2000 de reeds eerder genoemde notitie inzake
het sanctiebeleid van de regering1. Tevens speelde
Nederland de afgelopen periode een voortrekkersrol in het internationale debat
over de legitimiteit van militaire interventie op humanitaire gronden, waarover
onder meer een drietal internationale seminars werd georganiseerd. Over dit
onderwerp zal zeer binnenkort een notitie verschijnen. Naar de toekomst kijkend
heeft ook de discussie rond een mogelijke uitbreiding van het toepassingsgebied
van het internationaal humanitair recht onze aandacht.In de post-conflictsituatie is het van belang om het respect voor de mensenrechten
opnieuw «op de kaart» te zetten; geen vrede zonder gerechtigheid.
In de praktijk geeft Nederland hieraan reeds vorm door het verlenen van hulp
bij de (weder)opbouw van de rechtsstaat, bijvoorbeeld door steun aan het Balkan-Stabiliteitspact,
en door het tegengaan van straffeloosheid, zoals onder meer tot uitdrukking
komt in onze inzet voor het Internationaal Strafhof. Zonder te kunnen anticiperen
op de concrete invulling van dit concept in de toekomst, zien wij het begrip
universele jurisdictie aan de horizon verschijnen – ook dit begrip biedt
wellicht nog ruimte voor een nadere invulling van beleid ter bescherming van
de mensenrechten in post-conflictsituaties.Ook op het gebied van mensenrechten en ontwikkeling wordt gezocht naar
een betere coherentie en slagvaardigheid. Conceptueel valt er op dit vlak
nog het nodige werk te verrichten. Het gaat om transparantie en accountability van regeringen, om participatie en medezeggenschap
van burgers, om gelijke kansen en verdelingsvraagstukken op nationaal
en internationaal niveau – zoveel is duidelijk. Maar hoe rijmen wij
al die begrippen in de woordenstroom van de multilaterale fora met de praktijkervaringen
van de bilaterale ontwikkelingssamenwerking en omgekeerd? Deze vraag dringt
zich in toenemende mate op, reden waarom de regering terzake advies wil inwinnen
bij de Adviesraad voor Internationale Vraagstukken. Het gaat erom beide beleidsvelden
beter met elkaar te doen sporen, conform de waarden en uitgangspunten die
eraan ten grondslag liggen.Bezien vanuit bestaande VN-verdragen (CEDAW, CRC1 ), ligt een nadere uitwerking van dehuman rights
based approach met betrekking tot de ontwikkeling van vrouwen respectievelijk
kinderen in de rede. Juist aangegane verdragsverplichtingen bieden een goede
kapstok en een praktische ingang om regeringen aan te spreken op naleving
van hun rechten, nadrukkelijk ook vanuit ontwikkelingsoptiek. Zo maakt Nederland
zich reeds jaren sterk voor de reproductieve en seksuele gezondheid en rechten
van vrouwen. Deze rechten zijn echter in het mensenrechtendiscours nog onderbelicht,
zoals ook door de AIV wordt gesteld2. Tijdens
de Internationale Conferentie over Bevolking en Ontwikkeling (Cairo, 1994)
is, naast erkenning van het belang van reproductieve en sexuele gezondheid,
het begrip reproductieve rechten geformuleerd, waarbij aansluiting is gezocht
bij erkende mensenrechtennormen. De Sociale Top (Kopenhagen, 1995) verklaarde
reproductieve gezondheid tot één van de vijf basisvoorzieningen
waarin de internationale gemeenschap moest investeren. Tijdens de Vierde VN-Wereldvrouwenconferentie
(Beijing, 1995) is bepaald dat onder de mensenrechten van vrouwen ook hun
recht valt om zeggenschap te hebben en te beslissen over zaken betreffende
hun sexualiteit, inclusief sexuele en reproductieve gezondheid, vrij van dwang,
discriminatie en geweld3. Mede omdat de uitoefening
van reproductieve en seksuele rechten een voorwaarde is om reproductieve gezondheid
te kunnen bereiken, worden deze rechten momenteel voornamelijk door middel
van het ontwikkelingssamenwerkingsinstrumentarium bevorderd.In het najaar van 2001 zal op het Ministerie van Buitenlandse Zaken een
intern seminar worden georganiseerd over de mensenrechtenbenadering van ontwikkeling.
Daarbij kan worden aangesloten op recente Zweedse en Britse initiatieven terzake.
Extern biedt Nederland reeds ondersteuning aan het Programme
for Human Rights Strengthening (HURIST) van UNDP4 in samenwerking met het Bureau van de Hoge Commissaris voor de Rechten
van de Mens. Ook steunt Nederland het werk van de VN-Onafhankelijk Expert
voor het recht op ontwikkeling, de heer Arjun Sengupta.De beleidsconsequenties van beide voornoemde gedachtelijnen overstijgen
de korte termijn; kant-en-klare recepten bestaan immers niet. Op zowel het
terrein van mensenrechten en conflicten als het terrein van mensenrechten
en ontwikkeling beogen wij in eerste instantie de actuele gedachtevorming
te peilen en de discussie te stimuleren tussen beleidsmakers, deskundigen
uit het veld, academici en andere geïnteresseerden. Hierbij kan onder
meer gebruik gemaakt worden van het groeiende netwerk van de Mensenrechtenambassadeur.
Dergelijke consultaties passen goed in het zoeken naar bredere allianties
waarvan in het voorgaande sprake was. De uitkomsten van dit proces staan dan
ook niet op voorhand vast, maar zullen mede afhankelijk zijn van de inbreng
en ideeën van derden. Deze aanpak kan de verdere ontwikkeling van het
mensenrechtenbeleid ten goede komen en het draagvlak voor dit beleid versterken. Tot slot blijft onze aandacht natuurlijk uitgaan naar het reguliere werk-in-uitvoering
over de gehele linie van het mensenrechtenbeleid: zie daarvoor de bijlage.
Ook daar blijft de antenne onverminderd gericht op nieuwe ontwikkelingen,
nieuwe terugslagen, nieuwe uitdagingen in de wereld om ons heen. Het beleid
moet daar soepel en gericht op kunnen inspelen, opererend op basis van bestaande
normen, werkend langs het meest effectieve kanaal, steeds de juiste instrumenten
kiezend, en dat alles met het oog op een maximale effectiviteit. Het mensenrechtenstelsel
is nog niet af, is misschien wel nooit af. Maar het fundament is goed en het
bouwwerk staat. Wat ons betreft komt het zoals gezegd vooral aan op een praktische
invulling van het mensenrechtenbeleid, in samenwerking met oude en nieuwe
partners. Wij gaan daar graag mee verder. BIJLAGE NOTITIE MENSENRECHTENBELEID 2001Inhoud blz. •Verenigde Naties21   •Raad van Europa23   •Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa24   •Europese Unie25   •Non-discriminatie27   •Afschaffing van de doodstraf28   •Vrijwaring van marteling29   •Vrijheid van godsdienst of overtuiging30   •Vrijheid van meningsuiting32   •Bescherming van de rechten van minderheden33   •Economische, sociale en culturele rechten34   •Recht op ontwikkeling36   •Vrouwen37   •Kinderen38   •Mensenrechtenactivisten en slachtoffers van
mensen- rechtenschendingen40Verenigde NatiesVanaf de aanvaarding van de Universele Verklaring van de Rechten van de
Mens (1948) heeft de VN een cruciale rol gespeeld bij het opstellen van internationale
normen op het gebied van de mensenrechten. De universaliteit van deze normen
wordt de laatste jaren eens te meer onderstreept door het grote aantal nieuwe
goedkeuringen van de zes belangrijkste VN-mensenrechtenverdragen1. In 1990 had nog slechts 10% van alle landen alle zes verdragen goedgekeurd;
tien jaar later is dit bijna de helft van alle landen.De internationale inspanningen raken daarmee in toenemende mate gericht
op een betere implementatie van de overeengekomen normen. Zo is in 1999 een
Facultatief Protocol bij het CEDAW aangenomen. Dit Protocol biedt vrouwen
de kans gehoord te worden door het CEDAW-Comité. Basis voor de tekst
vormde een Nederlands ontwerp opgesteld op een deskundigenbijeenkomst aan
de Universiteit van Maastricht. Totstandkoming van het Protocol was één
van de belangrijkste doelstellingen van de regering op het gebied van vrouwenemancipatie.
Nederland heeft het Facultatief Protocol als één van de eerste
landen ondertekend en inmiddels is de goedkeuringsprocedure in gang gezet.Ook bij het Verdrag inzake de Rechten van het Kind zijn recent twee nieuwe
Facultatieve Protocollen tot stand gekomen; één op het gebied
van de bescherming van kinderen in gewapend conflict en één
op het gebied van de uitbanning van kinderhandel, kinderprostitutie en kinderpornografie.
Tijdens de Millennium-Top heeft Nederland beide Protocollen ondertekend. Binnen
de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) was Nederland verder één
van de voorvechters van het Verdrag inzake het verbod op en onmiddellijke
actie voor de uitbanning van de ergste vormen van Kinderarbeid (ILO-Verdrag
182, 1999). Dit verdrag is eind 2000 goedgekeurd.Naast verdragen kent de VN een groot aantal andere instrumenten ter bevordering
van de mensenrechten. Zo worden in de VN-Commissie voor de Rechten van de
Mens2 en in de Derde Commissie van de AVVN3 resoluties aangenomen, die zowel landensituaties als
thema's kunnen betreffen. Nederland nam de afgelopen jaren met succes het
initiatief tot resoluties in de Derde Commissie op het gebied van traditionele
praktijken die schadelijk zijn voor de gezondheid van vrouwen en meisjes (1997,
1998, 1999) en op het gebied van eerwraak (2000).Een andere manier waarop de VN aandacht vraagt voor een belangrijk thema
of probleemgebied is het initiëren van een wereldconferentie. Zo zal
in Durban (Zuid-Afrika) in de eerste week van september 2001 de VN-Wereldconferentie
tegen racisme, discriminatie, vreemdelingenhaat en aanverwante vormen van
intolerantie plaatsvinden. De VN-Hoge Commissaris voor de Rechten van de Mens,
mevrouw Mary Robinson, is benoemd als Secretaris-Generaal van deze conferentie.
Zij heeft elk land en elke regio opgeroepen zich in het voorbereidingstraject
te richten op de eigen problemen. Zo organiseerde
de Raad van Europa in oktober 2000 in Straatsburg de Europese Regionale Conferentie
tegen Racisme «All different all equal: from principle
to practice». Nederland is actief betrokken geweest bij de
opstelling van de Politieke Verklaring en Algemene Conclusies, die de Europese
inbreng voor Durban vormen. Nederland bepleit voorts een grote betrokkenheid
van niet-gouvernementele organisaties bij de voorbereiding van de Wereldconferentie.In september 2001 zal tevens een Speciale Zitting van de AVVN plaatsvinden
als follow up van de eerder gehouden Wereldkindertop
(New York 1990). Nederland hecht groot belang aan de bescherming
van de rechten van kinderen en zal dan ook een actieve bijdrage leveren aan
deze zitting. Hetzelfde geldt voor de in december 2001 te houden conferentie
over sexuele uitbuiting van kinderen te Yokohama (Japan) die opvolging biedt
aan de eerste conferentie terzake in Stockholm (Zweden) in 1995.Het blijft daarnaast belangrijk dat de VN via de bestaande mechanismen
toezicht houdt op naleving van overeengekomen mensenrechtennormen. Zo is Nederland
voorstander van een sterke rol van de Verdragscomités, die zich aan
de hand van periodieke rapportages van de landen die partij zijn bij een bepaald
verdrag een oordeel vormen over de voortgang in de nationale tenuitvoerlegging
van de onder dat verdrag aangegane verplichtingen1.
De concluderende observaties, algemene opmerkingen en/of aanbevelingen van
deze Comités bieden belangrijke handreikingen voor verdere verbetering
in de mensenrechtensituatie op landenniveau en invulling van afzonderlijke
mensenrechten.Over een aantal zorgwekkende landensituaties brengt de VN-Commissie voor
de Rechten van de Mens specifieke resoluties uit. Daarin wordt dikwijls ook
mandaat verleend aan een Speciale Rapporteur of Vertegenwoordiger die onderzoek
doet naar en verslag aflegt over de mensenrechtensituatie in het desbetreffende
land. Verder kent de Commissie een aantal thematische rapporteurs –
inzake marteling, geweld tegen vrouwen, etcetera – die evenzeer bijdragen
aan een goede informatievoorziening van de Commissie en suggesties aandragen
voor verbetering op hun terrein. Daarnaast heeft de regering de recente benoeming
door de SGVN van een Special Representative for Human Rights
Defenders toegejuicht; mevrouw Hina Jilani heeft haar mandaat in
augustus 2000 opgevat.Nederland steunt al deze mechanismen voor de volle honderd procent. In
de praktijk komt veel van het werk neer op damage control teneinde het erfgoed en het instrumentarium op mensenrechtengebied
(normen, verdragscomités, rapporteurs, etcetera) in stand te houden.
Dat is belangrijk voor Nederland, dat handhaving van de internationale rechtsorde
als hoofddoel van het buitenlands beleid aanmerkt. Dit maakt dat het werk
steeds slechts ten dele op de eigen prioriteiten gericht kan zijn; optreden
tegenover initiatieven die beogen bestaande normen of mandaten te ondermijnen
blijft minstens zo belangrijk.Ook door beschikbaarstelling van deskundigheid tracht Nederland uitdrukking
te geven aan het belang dat ons land hecht aan goed functionerende VN-mensenrechtenmechanismen.
Zo is na een intensieve campagne Professor Jaap Doek gekozen in het Comité
voor de Rechten van het Kind en Professor Fried van Hoof (met als substituut
Professor Lammy Betten) in de de VN-Subcommissie voor de Rechten van de Mens.
Om al deze «mechanismen» hun werk te laten verrichten, is het
van groot belang dat het Bureau van de Hoge Commissaris, dat hen alle ambtelijk
ondersteunt, goed functioneert. Via diverse vrijwillige bijdragen voor uiteenlopende
doeleinden steunt Nederland het Bureau en een aantal van de daaronder ressorterende
activiteiten.Het is tot slot verheugend te constateren dat verscheidene VN-instellingen
de bescherming en bevordering van mensenrechten steeds meer tot hun core business lijken te rekenen2. Zo is een aantal VN-fondsen, waaronder UNDP en UNICEF, de afgelopen
jaren geïnteresseerd geraakt in de eerder genoemde human rights based approach to development. Dit sluit aan bij de
Nederlandse wens om de mensenrechten beter geïntegreerd te krijgen in
het VN-systeem als geheel. Raad van EuropaDe in 1949 opgerichte Raad van Europa telt momenteel 41 lidstaten. Lidmaatschap
van de Raad brengt de verplichting mee de fundamentele waarden van de organisatie
op het gebied van de rechtsstaat, mensenrechten en pluriforme democratie te
onderschrijven en na te leven. Het Europees Verdrag tot bescherming van de
Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden (EVRM) vormt de kern van
de mensenrechtenbescherming van de organisatie. Andere belangrijke verdragen
op het gebied van de mensenrechten zijn het Europees Sociaal Handvest (1961),
het Europees Verdrag ter voorkoming van Marteling (1989), en het Kaderverdrag
voor de bescherming van Nationale Minderheden (1994).Sinds de inwerkingtreding van het EVRM zijn twaalf Protocollen totstandgekomen.
Met het Elfde Protocol is het controlemechanisme van het Verdrag gereorganiseerd.
De toegenomen werklast leidde tot samenvoeging van de Europese Commissie respectievelijk
het Europese Hof voor de Rechten van de Mens tot een nieuw, permanent Europees
Hof voor de Rechten van de Mens, dat op 1 november 1998 operationeel is geworden.
Ook dit Hof kampt echter alweer met een groeiende werklast en achterstanden
in de behandeling van klachten. Nederland beschouwt een goed functionerend
Hof van wezenlijk belang voor naleving van de normen en waarden van de Raad
van Europa. Naast versterking van beleid en wetgeving in de nieuwe lidstaten
vormt capaciteitsversterking van het Hof voor Nederland daarom een prioriteit.
Goede wetgeving en goed beleid voorkomen mensenrechtenschendingen en verminderen
de werklast van het Hof. Omgekeerd kunnen uitspraken van het Hof tot aanpassing
van beleid en wetgeving dwingen.Naast toezichthoudende verdragsorganen als het Hof en het Europees Comité
ter voorkoming van marteling leveren diverse commissies van onafhankelijke
deskundigen – zoals de Europese Commissie voor Democratie door Recht
(de Venetië Commissie) en de Europese Commissie tegen Racisme en Intolerantie
(ECRI) – alsmede de comités van onafhankelijke deskundigen van
het Europees Sociaal Handvest1 en van het Kaderverdrag
voor de bescherming van Nationale Minderheden belangrijke bijdragen aan de
mensenrechtenbescherming in Europa.De Raad is in hoog tempo uitgebreid met landen die weliswaar de doelstellingen
van de Raad onderschrijven, maar die nog een lange weg te gaan hebben op het
gebied van beleid en wetgeving. Nederland heeft er steeds voor gepleit dat
nieuwe toetreders in afdoende mate voldoen aan de doelstellingen van de Raad
van Europa alvorens ingestemd wordt met toetreding, ook in het geval van de
toetreding van Armenië en Azerbaijan. Zijn landen eenmaal toegetreden,
dan wordt veel gedaan aan advisering en projectondersteuning.Naast de toezichthoudende activiteiten van het Comité van Ministers
en de Parlementaire Assemblee speelt de Commissaris voor de Mensenrechten –
wiens functie is ingesteld bij de Verklaring van Boedapest (mei 1999) –
een eigen rol op het gebied van mensenrechtenbescherming. Zijn activiteiten
om de mensenrechtenschendingen in Tsjetsjenië een halt toe te roepen
zijn hiervan een voorbeeld.Discriminatie vormt vaak de basis voor andere mensenrechtenschendingen.
Traditioneel bestaat binnen de Raad van Europa veel aandacht voor het tegengaan
van discriminatie, hetgeen nauw verbonden is met minderhedenbescherming, gelijke
behandeling van mannen en vrouwen, bestrijding van discriminatie wegens sexuele
voorkeur, en uitbanning van racisme en intolerantie. Tijdens de viering van
50 jaar EVRM op 4 november 2000 in Rome is het Twaalfde Protocol
inzake non-discriminatie door 25 landen, waaronder Nederland, ondertekend.
Artikel 14 van het EVRM biedt reeds een verbod op discriminatie in verband
met één van de door het EVRM beschermde rechten. Het Twaalfde
Protocol bevat een ruimer, algemeen verbod op discriminatie.Het Kaderverdrag voor de bescherming van Nationale Minderheden bevat geen
individueel via de rechter afdwingbare rechten, doch beginselen op het gebied
van minderhedenbescherming, die staten verplicht zijn verder uit te werken
in hun nationale wetgeving. Deze beginselen hebben geen betrekking op minderheden
als collectief maar op personen die tot een minderheid behoren.Ter voorbereiding op de VN-Wereldconferentie tegen Racisme heeft in oktober
2000 in Straatsburg de Europese Regionale Conferentie tegen Racisme «All different all equal: from principle to practice»
plaatsgevonden. Nederland heeft actief bijgedragen aan de Politieke Verklaring
en de Algemene Conclusies die de inbreng vormen voor de Wereldconferentie.
Na de Wereldconferentie moet dit leiden tot een Regionaal Actieplan op het
gebied van bestrijding van racisme en intolerantie in Europa.Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa
(OVSE)De Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) –
tot 1995 de Conferentie over Veiligheid en Samenwerking in Europa (CVSE) –
heeft in de afgelopen 25 jaar een belangrijke rol gespeeld op het gebied van
mensenrechten in het door de OVSE bestreken gebied (de Europese landen, inclusief
Centraal Azië, de Verenigde Staten en Canada). De periode van normstelling,
die begon met de Slotakte van Helsinki van 1975, was met de Slotdocumenten
van de Conferentie over de Menselijke Dimensie van Kopenhagen (1990) en Moskou
(1991) in belangrijke mate voltooid. Vanaf die tijd richt de OVSE zich in
het bijzonder op de naleving van de bepalingen op het terrein van de menselijke
dimensie1.Om de stand van deze naleving te toetsen vindt sinds 1993 jaarlijks in
Warschau2 de zogeheten Implementatiebijeenkomst
over de Menselijke Dimensie plaats, waaraan door vertegenwoordigers van deelnemende
staten, internationale organisaties en niet-gouvernementele organisaties wordt
gesproken over de situatie op het gebied van de menselijke dimensie in de
onderscheiden landen. De Implementatiebijeenkomst behandelt de diverse onderdelen
van het OVSE-acquis op thematische wijze, waarbij binnen de Europese Unie
een werkverdeling bestaat. Nederland is op deze bijeenkomst EU-woordvoerder
voor de onderwerpen godsdienstvrijheid en tolerantie en (afwisselend met Finland)
Roma en Sinti. De Implementatiebijeenkomst wordt afgesloten met een rapport
voor de OVSE-Permanente Raad in Wenen, waarin ook aanbevelingen zijn opgenomen.In 1990 werd het OVSE Office for Democratic Institutions
and Human Rights (ODIHR) opgericht, dat is gevestigd te Warschau.
Dit Bureau heeft tot taak het bevorderen van democratische verkiezingen, in
het bijzonder door het waarnemen van de verkiezingsprocessen in daarvoor in
aanmerking komende landen, het bieden van praktische ondersteuning bij het
consolideren van democratische instellingen en mensenrechten en het versterken
van de rechtsstaat, alsmede het bijdragen aan conflictpreventie door het volgen
van de implementatie van de afspraken op het gebied van de menselijke dimensie.
Daarnaast bevindt zich op het ODIHR het Contactpunt voor aangelegenheden betreffende
Roma en Sinti. Het ODIHR voert ook trainingsprogramma's en projecten uit,
onder meer op het terrein van wetgeving, mensenrechteneducatie
en de mensenrechten van vrouwen. Nederland levert hieraan een vrijwillige
financiële bijdrage.Het ODIHR organiseert jaarlijks in Warschau een seminar over een voor
de OVSE actueel onderwerp op het gebied van de menselijke dimensie. In 2000
was dit een seminar over kinderen in gewapend conflict. Mede op Nederlands
aandringen is in 1996 een seminar gehouden over godsdienstvrijheid. Dat heeft
onder meer geleid tot de instelling van het ODIHR-panel van deskundigen over
dit onderwerp, waarin ook twee Nederlanders zitting hebben. In 1999 werd in
Wenen, wederom mede op initiatief van Nederland, één van de
drie jaarlijks plaatsvindende Supplementary Human Dimension
Meetings aan dit onderwerp gewijd. De aandacht gaat daarbij vooral
uit naar de in veel landen nog bestaande of nieuw ingevoerde restrictieve
wetgeving op dit gebied. Nederland zal op 26 juni 2001 te Den Haag een seminar
organiseren over vrijheid van godsdienst of overtuiging in het OVSE-gebied.
Tijdens dit seminar zal specifiek worden ingegaan op de actuele problematiek
van (her-)registratie- en vestigingseisen ten aanzien van religieuze gemeenschappen.
Het doel van het seminar is richtlijnen terzake op te stellen en deze in een
later stadium door de OVSE aanvaard te krijgen.In een aantal landen bevinden zich OVSE-missies. Ongeacht het mandaat,
dat sterk uiteen kan lopen, houden zij zich zonder uitzondering bezig met
toezicht op naleving en met bevordering van de mensenrechten. Dit kan door
het onderhouden van directe contacten met de betrokken regeringen, het signaleren
van ontwikkelingen aan de Permanente Raad in Wenen en ook door het ondersteunen
van activiteiten van het ODIHR. Bescherming van minderheden is een onderwerp
dat in veel landen de bijzondere aandacht heeft.De Hoge Commissaris inzake de Nationale Minderheden van de OVSE speelt
een belangrijke rol op het gebied van conflictpreventie. Bij mensenrechtenschendingen
gaat het immers vaak om schending van de rechten van personen behorend tot
bepaalde minderheidsgroepen. Discriminatie en gebrek aan tolerantie ten opzichte
van minderheden kunnen tot gewelddadige conflicten leiden, die op hun beurt
vaak weer aanleiding vormen voor ernstige en massale schendingen. Goede bescherming
van de rechten van (personen behorend tot) nationale minderheden draagt daarentegen
bij aan het verminderen van etnische spanningen. De rol van de HCNM is deze
spanningen te identificeren en daarvoor, in dialoog met de regeringen en minderheden,
een oplossing te vinden.Tot slot besteedt de OVSE besteedt veel aandacht aan de bescherming van
het recht op vrijheid van meningsuiting en het belang van vrije media. In
1996 is er een OVSE-vertegenwoordiger inzake de vrijheid van media ingesteld
en het ODIHR onderneemt verschillende activiteiten ter ondersteuning van vrije
media en onafhankelijke journalisten.Europese Unie (EU)De EU heeft zich in toenemende mate ontwikkeld van een economische gemeenschap
tot een unie gebaseerd op gemeenschappelijke normen en waarden. Ook de mensenrechten
behoren daartoe. Zowel het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU) als
het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap (VEG)1 bevatten verscheidene voorzieningen met betrekking tot de mensenrechten,
die de grondslag vormen voor het EU-beleid op dit terrein.Voor een groot deel gaat het daarbij om het externe beleid van de Unie.
In het kader van het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid (GBVB) worden regelmatig gemeenschappelijke strategieën, gemeenschappelijke
posities of gezamenlijke acties opgesteld, die geheel of ten dele gericht
zijn op mensenrechten en democratisering. Dit gemeenschappelijk beleid wordt
zowel in de betrekkingen met derde landen als in multilaterale fora uitgedragen.
Juist op een gevoelig onderwerp als de mensenrechten kan de collectieve standpuntinname
van vijftien regeringen minder gemakkelijk terzijde geschoven worden dan de
vragen of kritiek van één regering op dit terrein. Mede daarom
heeft de EU in haar streven naar universele afschaffing van de doodstraf in
1998 de Richtlijnen voor beleid jegens derde landen inzake de doodstraf aangenomen.
In aansluiting op de wereldwijde campagne tegen het martelen die Amnesty International
in oktober 2000 is gestart, heeft een aantal EU-partners waaronder Nederland
aangedrongen op richtlijnen inzake het anti-martelingbeleid van de EU. Inspanningen
terzake hebben geleid tot aanname van deze Richtlijnen door de Algemene Raad
van 9 april 2001.Uiteraard voelt de EU een bijzondere verantwoordelijkheid voor de mensenrechtensituatie
in de toetredingslanden. Voordat het lidmaatschap van de Unie kan worden verkregen,
dient de kandidaat-lidstaat in elk geval te voldoen aan de Kopenhagen-criteria
(1993). Daarin heeft de Europese Raad verklaard dat het lidmaatschap van de
Unie vereist dat het kandidaatland zover is gekomen, dat het beschikt over
stabiele instellingen die de democratie, de rechtsstaat, de mensenrechten
en het respect voor en de bescherming van minderheden garanderen. Bij hun
toetreding tot de EU zullen de nieuwe lidstaten zich ertoe verbinden de beginselen
van het Verdrag betreffende de Europese Unie na te leven, waaronder de eerbiediging
van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden.Sinds het begin van de jaren negentig wordt in een groot aantal EU-handels-
en samenwerkingsovereenkomsten met derde landen een mensenrechtenclausule
opgenomen1. Ook de nieuwe EU-ACP-overeenkomst
die vorig jaar te Cotonou (Benin) ondertekend is, verwijst naar het belang
van respect voor de mensenrechten en fundamentele vrijheden, democratie, de
rechtsorde en een transparant en verantwoordelijk bestuur als integraal onderdeel
van duurzame ontwikkeling. Sinds 1999 biedt het European
Initiative for Democracy and Human Rights een specifiek kader voor
projectfinanciering op het gebied van democratisering en mensenrechten in
derde landen2.Om een geloofwaardige gesprekspartner te blijven voor derde landen, is
het van belang dat de EU ook steeds blijft toezien op eerbiediging van de
mensenrechten binnen het gebied van de Unie. Bij dit interne beleid gaat het
onder meer om de bestrijding van racisme en vreemdelingenhaat3, om het streven naar een EU als zone van vrijheid, veiligheid en gerechtigheid
(de zogeheten Tampere Milestones), om de voortgaande
strijd tegen sociale uitsluiting en om de bevordering en bescherming van de
rechten van kinderen en de rechten van vrouwen.Ook de totstandkoming van de Politieke Verklaring over het EU-Handvest
van Grondrechten is in dit verband een belangrijke ontwikkeling. Het proces
van formulering en verankering van grondrechten in de EU is met deze Verklaring
echter nog niet voltooid. Nederland is van oordeel dat bepaalde grondrechten
uit de Politieke Verklaring binnen de EU ook juridisch bindende verankering
verdienen. De Politieke Verklaring kan daarbij als basis dienen. Van groot
belang is dat EVRM-rechten die in het EU-Handvest zijn opgenomen, niet verschillend
geïnterpreteerd worden. In het EU-Handvest is op instigatie van Nederland
een bepaling opgenomen die moet waarborgen dat geen verschillende uitleg tussen
bepalingen van het EU-Handvest en die van het EVRM zal optreden. Tevens is
Nederland er voorstander van dat de EU op termijn toetreedt tot het EVRM,
waardoor de kans op divergentie van interpretatie eveneens verkleind wordt.Om het EU-mensenrechtenbeleid zichtbaarder te maken, werd in 1999 besloten
tot het publiceren van een jaarlijks rapport over de mensenrechten1. Hierin wordt een overzicht gegeven van de fundamenten
binnen de EU met betrekking tot de mensenrechten alsmede van de instrumenten
en activiteiten in de relaties van de Unie met derde landen.Non-discriminatieHet non-discriminatiebeginsel is cruciaal voor de bescherming tegen mensenrechtenschendingen2. Iedereen is gelijk voor de wet en heeft zonder onderscheid
van persoon recht op gelijke bescherming van de wet3. Staten hebben de verplichting erop toe te zien dat alle mensen op
hun grondgebied verzekerd zijn van bescherming tegen mensenrechtenschendingen.
Zij moeten zich inzetten om uitingen van discriminatie, racisme en intolerantie
te bestrijden. Een actief non-discriminatiebeleid richt zich op bescherming
van burgers door wetgeving, beleid, mensenrechteneducatie en bewustwordingscampagnes.
Ook onafhankelijke instellingen, zoals een ombudsman, vervullen daarbij een
belangrijke rol.In Europa is de normstelling inzake non-discriminatie gestaag uitgebreid.
Een belangrijke ontwikkeling in de EU is de recent aanvaarde Richtlijn tegen
rassendiscriminatie in het kader van het Verdrag van Amsterdam. Binnen de
Raad van Europa is het Twaalfde Protocol bij het EVRM tot stand gekomen, dat
de werking van artikel 14 van het EVRM uitbreidt. Artikel 14 verbiedt discriminatie
in samenhang met een van de door het EVRM beschermde rechten. Het Twaalfde
Protocol omvat een ruimer algemeen discriminatieverbod. Het Protocol past
in een actief mensenrechtenbeleid van de Raad van Europa en zijn lidstaten.
Nederland heeft het Protocol op 4 november 2000 in Rome ondertekend.Nederlands beleidHet Nederlandse beleid is gericht op bescherming en versterking van de
positie van personen behorend tot groepen in de samenleving die slachtoffer
zijn of dreigen te worden van discriminatie en intolerantie. Daarbij gaat
het onder andere om vrouwen, om personen die vanwege hun sexuele voorkeur
worden gediscrimineerd en om etnische, nationale en religieuze minderheden.
De VN-Wereldconferentie tegen Racisme, die de eerste week van september 2001
in Durban gehouden wordt, kan een belangrijke impuls geven aan de wereldwijde
bestrijding van discriminatie op grond van ras of etnische afkomst. Doelstelling
van de conferentie is het formuleren van maatregelen en beleid op internationaal,
regionaal en nationaal niveau ter bestrijding van racisme, discriminatie,
vreemdelingenhaat en aanverwante vormen van intolerantie. Op verzoek van de
Secretaris-Generaal van de Wereldconferentie4
richt elk land en elke regio zich op de eigen problemen bij de voorbereiding
van de conferentie. Zo organiseerde de Raad van Europa in oktober 2000 in
Straatsburg de Europese Regionale Conferentie tegen Racisme «All different all equal: from principle to practice».
Nederland is actief betrokken geweest bij de opstelling van de Politieke Verklaring
en Algemene Conclusies, die de inbreng van Europa voor de Wereldconferentie
vormen. Nederland heeft zich er eveneens actief voor ingezet dat niet-gouvernementele
organisaties een actieve rol vervullen voor en tijdens de Wereldconferentie. Nederlandse activiteitenNederland heeft financieel bijgedragen aan de Europese Regionale Conferentie
tegen Racisme. Ook is steun gegeven aan het mondiale voorbereidingsproces
van de VN-Wereldconferentie tegen racisme. Het geld wordt gebruikt voor de
ondersteuning van regionale activiteiten ter voorbereiding van de conferentie,
voor de bevordering van deelname door niet-gouvernementele organisaties en
voor een wereldwijde informatiecampagne over de doelstellingen van de conferentie.Afschaffing van de doodstrafEr is geen artikel in internationale mensenrechtenverdragen dat het opleggen
en toepassen van de doodstraf expliciet verbiedt. Niettemin stelt artikel
6 van het VN-Verdrag inzake Burger- en Politieke Rechten (BuPo, 1966), waarin
het recht op leven is neergelegd, wel duidelijke beperkingen aan het opleggen
en uitvoeren van de doodstraf (bijvoorbeeld niet op minderjarigen, zwangere
vrouwen en geestelijk gehandicapten; zie ook het Verdrag inzake de rechten
van het Kind). Ook zijn op basis van artikel 6 van het BuPo door de Economische
en Sociale Raad van de VN (ECOSOC) safeguards
aangenomen, die als minimumstandaarden gelden en die in acht moeten worden
genomen bij het opleggen en uitvoeren van de doodstraf door landen, die de
doodstraf nog niet hebben afgeschaft. Daarnaast kunnen staten toetreden tot
het Tweede Facultatieve Protocol bij het BuPo, dat gericht is op afschaffing
van de doodstraf. Nederland heeft dit protocol in 1991 goedgekeurd. Een aantal
mensenrechtenbepalingen zijn specifiek van belang in situaties waarin de doodstraf
wordt toegepast, zoals het recht op een eerlijk en onafhankelijk proces, inclusief
het recht op hoger beroep. Het schenden van deze rechten kan, wanneer de doodstraf
wordt opgelegd en uitgevoerd, leiden tot een schending van het recht op leven.De Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa beschouwt oplegging
van de doodstraf als een onmenselijke en vernederende bestraffing, zoals bedoeld
in artikel 3 van het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten van de
Mens en de Fundamentele Vrijheden (EVRM, 1950). Het Zesde Protocol inzake
afschaffing van de doodstraf behoort tot het standaard-acquis, waartoe toetredende
landen zich verplichten. De Oost-Europese landen waar de doodstraf nog bestaat,
hebben bij toetreding tot de Raad van Europa een moratorium afgekondigd. In
alle lidstaten van de Raad van Europa is de doodstraf afgeschaft of wordt
de doodstraf niet langer uitgevoerd.Nederlands beleidNederland zet zich in voor afschaffing van de doodstraf, niet alleen bilateraal,
maar vooral in nauwe samenwerking met EU-partners. Sinds de EU in 1998 Richtlijnen
voor beleid jegens derde landen inzake de doodstraf heeft aangenomen, is de
EU het voornaamste kanaal geworden voor Nederland om wereldwijde afschaffing
van de doodstraf te bewerkstelligen. In eerste instantie roept de EU derde
landen op de doodstraf af te schaffen of ten minste een moratorium in te stellen.
Als landen niettemin de doodstraf opleggen en toepassen, dan dringt de EU
aan op geleidelijke beperking van de doodstraf, met inachtneming van bovengenoemde
minimumstandaarden en maximale transparantie bij doodvonnissen. Wanneer in
individuele doodstrafgevallen deze minimumstandaarden worden geschonden, voert
de EU démarches uit of wordt op andere wijze getracht hier aandacht
op te vestigen. In de VS vinden dergelijke démarches met grote regelmaat plaats.
In november 2000 stelde het Amerikaanse hooggerechtshof, na onder meer démarches
van de EU, de executie van de zwakzinnige Johnny Paul Penry uit. Begin 2001
heeft de EU ook bij de Japanse regering geprotesteerd tegen schendingen van
de minimumstandaarden bij het toepassen van de doodstraf. Voorts heeft de
EU onlangs, op initiatief van Nederland, besloten de herinvoering van de doodstraf
in Sri Lanka bij de Sri Lankese regering aan de orde te stellen.In 1999 en 2000 heeft de EU tijdens de VN-Commissie voor de Rechten van
de Mens een resolutie tegen de doodstraf ingediend, die met ruime meerderheid
van stemmen werd aangenomen. In de resolutie worden staten die de doodstraf
nog kennen, opgeroepen deze af te schaffen. Voorzover afschaffing niet kan
plaatsvinden, worden staten opgeroepen zich te houden aan de verplichtingen
voortvloeiend uit het BuPo en het Verdrag inzake de rechten van het Kind.
Verder worden staten aangespoord het aantal misdrijven waarop de doodstraf
staat, te beperken en een moratorium op de uitvoering ervan in te stellen.
Nederland heeft een actieve bijdrage geleverd aan het welslagen van de resolutie
in de VN-Commissie voor de Rechten van de Mens. In de Algemene Vergadering
van de VN is het, vanwege krachtige tegenstand, nog niet mogelijk gebleken
een resolutie tegen de doodstraf aangenomen te krijgen.Binnen de OVSE vormt de afschaffing van de doodstraf steeds een belangrijk
agendapunt op de Implementatiebijeenkomsten over de Menselijke Dimensie.Nederlandse activiteitenIn een aantal landen steunt Nederland ook concrete activiteiten in het
kader van het beleid voor de afschaffing van de doodstraf. Zo wordt in de
Filippijnen een bijdrage verleend aan een seminar over strafrecht en de doodstraf.
Ook in EU-kader worden projecten ondersteund die de démarches tegen
de doodstraf bij de Filippijnse autoriteiten kracht bij zetten. In de VS wordt
een project ondersteund ten laste van het Programma Ondersteuning Buitenlands
Beleid (POBB), dat de opstelling van een handboek behelst voor het formuleren
en indienen van zogenaamde amicus curiae brieven.
Via deze brieven kunnen organisaties, die zich inzetten voor het voorkomen
van executies, zich voegen in de strafzaak.Vrijwaring van martelingHet recht op vrijwaring van marteling is een absolute mensenrechtennorm1. Er mag onder geen enkele omstandigheid een uitzondering
op worden gemaakt. Niettemin vinden wereldwijd nog steeds op grote schaal
martelingen plaats.Nederlands beleidIn het Nederlandse mensenrechtenbeleid zijn het tegengaan van foltering
en steun aan slachtoffers van martelingen altijd prioritaire aandachtsgebieden
geweest. In de jaren zeventig en tachtig betekende dit vooral het initiëren
en meewerken aan internationale normstelling, zoals het CAT, dat in 1984 tot
stand kwam. Ook voor het instellen van een VN-Speciale Rapporteur inzake Marteling
was Nederland een actief pleitbezorger. Het was de latere minister van Buitenlandse
Zaken Peter Kooijmans die de functie in 1985 voor het eerst mocht vervullen
(tot 1992). Daarnaast nam Nederland met een aantal andere landen in 1981 in
de Algemene Vergadering van de VN het initiatief om het Vrijwillig Fonds voor
Slachtoffers van Martelingen in te stellen. Momenteel is een
Nederlandse ambassadeur voorzitter van de bestuursraad van dit Fonds.Tegenwoordig richt Nederland zich vooral op een betere implementatie en
naleving van bestaande normen. Dit gebeurt bijvoorbeeld in onderhandelingen
in VN-verband over een protocol, waarin een regeling voor een internationaal
inspectieregime van gevangenissen moet worden neergelegd. Nederland streeft
naar een sterk inspectiesysteem dat overeenkomt met het Europese systeem van
missies door het Europese Comité ter voorkoming van Marteling (CPT).
Dit Comité kan zelf bepalen wanneer het naar een land gaat om onaangekondigd
gevangenissen te bezoeken. Nederland hecht veel waarde aan de totstandkoming
van het protocol, onder meer vanwege de preventieve werking die van onaangekondigde
missies uit kan gaan. Met gelijkgezinde staten praat Nederland in een «vriendengroep
van het protocol» over initiatieven die genomen kunnen worden om de
moeizame onderhandelingen over het protocol nieuw leven in te blazen.Een nieuwe impuls in de strijd tegen marteling is gegeven door de recente
campagne ter voorkoming van marteling van Amnesty International. Op 18 oktober 2000 nam de Mensenrechtenambassadeur namens de Minister
van Buitenlandse Zaken het Vijfpuntenplan van Amnesty International in ontvangst. De regering zegde daarop toe zich binnen de EU te
zullen inspannen om te komen tot Richtlijnen voor beleid jegens derde landen
inzake marteling, waarmee net als bij de doodstraf een intensief en consistent
beleid op dit onderwerp gevoerd kan worden. Inspanningen terzake hebben geleid
tot aanname van deze Richtlijnen door de Algemene Raad van 9 april 2001. Daarnaast
stelt Nederland in door haar gesteunde landen- en themaresoluties en verklaringen
in fora zoals de VN, de Raad van Europa en de OVSE, marteling al dan niet
in EU-verband aan de orde en worden landen aangesproken op martelpraktijken.
Ook in bilaterale contacten wordt het onderwerp aan de orde gesteld.Nederlandse activiteitenSinds de oprichting in 1981 stort Nederland jaarlijks een miljoen gulden
in het VN-Vrijwillig Fonds voor slachtoffers van foltering. In meer dan vijftig
landen worden uit dit fonds therapie- en rehabilitatieprogramma's alsmede
trainingsprojecten voor gezondheids-werkers, sociaal maatschappelijk werkers
en psychologen gefinancierd. Voorts biedt het Fonds assistentie bij de ontwikkeling
en toepassing van geschikte behandelingsmethodieken voor slachtoffers van
foltering. In de strijd tegen onmenselijke en vernederende behandeling of
bestraffing biedt Nederland steun aan verbetering van het gevangeniswezen.
Zo worden projecten ondersteund op het terrein van educatie van gevangenispersoneel
en gezondheidszorg voor gedetineerden. In Oeganda werd aan de bouw van een
nieuwe vrouwengevangenis bijgedragen. Ook wordt een institutionele bijdrage
gegeven aan de organisatie Penal Reform International,
die hervormingen in het rechtssysteem en in gevangenissen in ontwikkelingslanden
bevordert, waaronder verbetering van de omstandigheden in gevangenissen. Dergelijke
projecten, waardoor de strijd tegen marteling en tegen wrede behandeling of
bestraffing wordt gediend, zullen ook in de komende jaren op Nederlandse steun
kunnen rekenen.Vrijheid van godsdienst of overtuigingDe vrijheid van godsdienst of overtuiging is neergelegd in artikel 18
van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM, 1948) en vervolgens
uitgewerkt in verschillende mondiale en regionale verdragen en verklaringen
op het gebied van mensenrechten. Verschillende VN-verdragscomités
en het Europese Hof voor de Rechten van de Mens hebben nader invulling gegeven
aan deze bepalingen. Hieruit blijkt onder meer dat het begrippenpaar «godsdienst
of overtuiging» alle theïstische, atheïstische en non-theïstische
overtuigingen dient te omvatten – zowel traditionele, nieuwe, bekende
en onbekende. Tevens benadrukken zij dat het staten alleen onder strikte voorwaarden
is toegestaan om uitingsvormen van godsdienst of overtuiging te beperken.
Het aanhangen dan wel veranderen van een bepaalde godsdienst of overtuiging
mag als zodanig nooit aan banden worden gelegd.Sinds 1989 is de belangstelling voor vrijheid van godsdienst of overtuiging
in Midden- en Oost-Europa toegenomen. Na de val van de communistische regimes
zijn de mogelijkheden om uiting te geven aan religieuze of andere levensovertuigingen
hersteld of vergroot. Dit heeft geleid tot een explosieve groei van kleine,
reeds bestaande, alsook nieuwe religieuze gemeenschappen. Zowel overheden
als traditionele, gevestigde religieuze gemeenschappen ervaren deze ontwikkeling
soms als bedreigend. Hierbij speelt ook een al dan niet vermeende vrees voor
religieus extremisme een rol. In verschillende landen in Midden- en Oost-Europa
heeft dit geleid tot voorbereiding of aanvaarding van wetten waarin onder
meer restrictieve (her-)registratie- en vestigingseisen ten aanzien van religieuze
gemeenschappen zijn opgenomen.Nederlands beleidDe notitie die de regering in 1998 over de internationale bescherming
van de vrijheid van godsdienst of overtuiging heeft opgesteld, blijft de basis
vormen voor het Nederlandse beleid als het gaat om schendingen van deze specifieke
vrijheid.Nederland zet zich in voor de bevordering en bescherming van de vrijheid
van godsdienst of overtuiging wereldwijd en voor steun aan slachtoffers van
schendingen op dit gebied, ongeacht hun godsdienst of overtuiging. Nederland
laat zich onder meer binnen de OVSE en VN alsook bilateraal uit over schendingen
van de vrijheid van godsdienst of overtuiging. Binnen de EU zet Nederland
zich ervoor in dat schendingen van deze vrijheid bij autoriteiten van derde
landen aan de orde worden gesteld, bijvoorbeeld in het geval van Iran, Nigeria,
Soedan, Indonesië, China en in landen in Centraal-Azië.In VN-kader zet Nederland zich elk jaar tijdens de zitting van de VN-Commissie
voor de Rechten van de Mens (voorjaar) en de zitting van de Derde Commissie
van de Algemene Vergadering van de VN (najaar) actief in voor godsdienstvrijheid.
Zo neemt Nederland vaak het initiatief bij het vermelden van verschillende
landen in de zogenaamde EU-interventie inzake landensituaties in verband met
schendingen van godsdienstvrijheid en ondersteunt Nederland de resoluties
over dit thema. Tijdens de 55e zitting van de VN-Commissie voor de Rechten
van de Mens heeft Nederland een nationale interventie gewijd aan verschillende
aspecten van vrijheid van godsdienst of overtuiging. Als voorbeeld van interreligieuze
samenwerking werd daarbij gewezen op de verschillende in Nederland bestaande
lokale raden voor levensbeschouwingen en religies.Nederland profileert zich in de OVSE sterk op het gebied van de godsdienstvrijheid.
Mede door toedoen van Nederland is in de OVSE in 1996 en in 1999 speciale
aandacht aan het thema godsdienstvrijheid gegeven. Daarbij werd onder meer
ingegaan op thema's als de interreligieuze dialoog, conflictpreventie, religieus
pluralisme en toegestane beperkingen op de godsdienstvrijheid. Binnen de OVSE
is Nederland voor de EU woordvoerder voor dit onderwerp. Ook
hebben twee Nederlanders zitting in het adviserend panel van deskundigen op
het gebied van godsdienstvrijheid.Van Nederlandse kant wordt regelmatig deelgenomen aan verschillende nationale
en internationale conferenties over vrijheid van godsdienst of overtuiging,
dikwijls georganiseerd door niet-gouvernementele organisaties. Naar aanleiding
van een in augustus 1998 gehouden conferentie in Noorwegen heeft een Nederlandse
deskundige zitting genomen in de internationale adviserende raad van de Oslo Coalition of Freedom of Religion or Belief. Ter gelegenheid
van de 20ste verjaardag van de VN-Verklaring inzake vrijheid van godsdienst
of overtuiging (1981) zal Nederland deelnemen aan een internationale consultatieve
conferentie in Madrid over schooleducatie in relatie tot vrijheid van godsdienst
of overtuiging, tolerantie en non-discriminatie, die door de VN-Speciale Rapporteur
inzake vrijheid van godsdienst of overtuiging in samenwerking met de Spaanse
regering wordt georganiseerd.Nederlandse activiteitenDe regering heeft bijgedragen aan het totstandkomen van de internationale
publicatie «Freedom of religion: a precious human
right» en de naar aanleiding daarvan op 5 december 2000 door
Bureau Beleidsvorming Ontwikkelingssamenwerking, Justitia et Pax en de Nederlandse
Zendingsraad georganiseerde conferentie «Godsdienstvrijheid: een kostbaar
mensenrecht».Nederland zal in OVSE-kader op 26 juni 2001 te Den Haag een seminar organiseren
over vrijheid van godsdienst of overtuiging in het OVSE-gebied. Tijdens dit
seminar zal specifiek worden ingaan op de actuele problematiek van (her-)registratie-
en vestigingseisen ten aanzien van religieuze gemeenschappen. Het doel van
het seminar is richtlijnen terzake op te stellen en deze in een later stadium
door de OVSE aanvaard te krijgen. Met het oog op dit seminar heeft de regering
onlangs de Adviesraad Internationale Vraagstukken gevraagd te adviseren over
de minimale vereisten waaraan wetgeving betreffende (her-)registratie- en
vestigingseisen ten aanzien van religieuze gemeenschappen moet voldoen op
basis van internationale normen op het gebied van mensenrechten, met inbegrip
van de toegestane beperkingen op de vrijheid van godsdienst of overtuiging.Vrijheid van meningsuitingDe vrijheid van meningsuiting vormt de hoeksteen van de democratische
rechtsstaat. Zonder deze vrijheid zijn andere mensenrechten moeilijk te realiseren.
Ook is de vrijheid van meningsuiting onontbeerlijk voor sociale, economische
en politieke ontwikkeling1. Het Europees Hof
voor de Rechten van de Mens heeft zich in een groot aantal zaken uitgesproken
over de reikwijdte van het recht op vrijheid van meningsuiting, met name over
de mate waarin de overheid deze vrijheid kan beperken ten gunste van andere
rechten, bijvoorbeeld het recht op non-discriminatie.De vrijheid van meningsuiting wordt in een samenleving onder meer bevorderd
door een open informatiebeleid in de publieke sector met inbegrip van toegang
tot informatie. Belangrijk is verder vrijheid van censuur of andere vormen
van controle of beperking op informatieverschaffing in het algemeen en het
bevorderen van vrije onafhankelijke media die de diversiteit van opvattingen
in een samenleving kunnen vertegenwoordigen. Nederlands beleidAangezien de normstelling op het gebied van de vrijheid van meningsuiting
grotendeels is voltooid, richt het Nederlandse beleid zich vooral op de naleving
van de vrijheid van meningsuiting door het steunen van niet-gouvernementele
organisaties die actief zijn in landen waar deze vrijheid wordt geschonden.
Daarnaast spreekt Nederland, al dan niet in EU-verband, landen in verschillende
internationale fora zoals de VN, OVSE en de Raad van Europa aan op schendingen
van het recht op vrijheid van meningsuiting. Nederland zet zich ook actief
in voor de resolutie in de VN-Commissie voor de Rechten van de Mens over dit
thema. De vrijheid van meningsuiting vormt verder een belangrijk element in
verschillende landenresoluties van de Commissie. Ook de OVSE besteedt veel
aandacht aan de bescherming van het recht op vrijheid van meningsuiting en
het belang van vrije media. In 1996 is er een OVSE-vertegenwoordiger inzake
de vrijheid van media ingesteld en het Office for Democratic
Institutions and Human Rights (ODIHR) onderneemt verschillende activiteiten
ter ondersteuning van vrije media en onafhankelijke journalisten.Nederlandse activiteitenSinds 1995 steunt Nederland de internationale mensenrechtenorganisatie Article XIX, die zich wereldwijd inzet voor de vrijheid
van meningsuiting, onder meer door de versterking van lokale structuren en
organisaties die op dit terrein werken. Daarnaast bevordert Nederland de vrije
nieuwsgaring op de Balkan via niet-gouvernementele organisaties die onafhankelijke
media ondersteunen. Ook ondersteunt Nederland een aantal activiteiten in de
Palestijnse Gebieden, Egypte en Jemen, die het respect voor de internationale
rechtsnormen en het maatschappelijk debat inzake vrijheid van meningsuiting
beogen te bevorderen.Bescherming van de rechten van minderhedenIn de jaren negentig is de bescherming van de rechten van nationale minderheden
uitgegroeid tot een prioritair aandachtsgebied in internationale fora zoals
de VN, de Raad van Europa en de OVSE. Al bestaan hierover nog geen eenduidige
definities, vast staat dat minderheden zich door hun linguïstische, etnische,
religieuze of culturele kenmerken onderscheiden van de meerderheid en dat
zij hun identiteit willen behouden. Vaak zijn minderheden en inheemse volken
het slachtoffer van discriminatie, racisme en (religieuze) intolerantie. Waar
rechten van minderheden in het geding zijn, kunnen interne of zelfs internationale
crises ontstaan. De recente gebeurtenissen in Kosovo, maar ook de genocide
in Rwanda en het conflict op de Molukken zijn hier voorbeelden van.Al bestaat er geen specifiek VN-verdrag voor de bescherming van minderheden,
in de VN neemt de aandacht hiervoor toe, onder meer door de aanvaarding, eind
1992, van de VN-Verklaring inzake de rechten van personen die behoren tot
nationale, etnische, religieuze of linguïstische minderheden. De VN-Wereldconferentie
tegen Racisme, die begin september 2001 plaatsvindt in Durban, zal een belangrijke
impuls moeten geven aan de normstelling en naleving van regels inzake minderhedenbescherming.Op regionaal niveau besteden de OVSE en de Raad van Europa veel aandacht
aan de bescherming van personen behorend tot minderheden in Europa. De in
1992 ingestelde Hoge Commissaris inzake Nationale Minderheden van de OVSE
speelt hierbij een belangrijke rol. In de Raad van Europa is
het Kaderverdrag voor de bescherming van Nationale Minderheden (aangenomen
in 1994) inmiddels in werking getreden.Nederlands beleidHet Nederlandse beleid is gericht op ondersteuning van de positie van
minderheden wereldwijd. Nederland spreekt landen bilateraal en multilateraal
aan op hun minderhedenbeleid. Minderheden zijn vaak slachtoffer van discriminatie
op het gebied van zowel hun burger- en politieke rechten als van hun economische,
sociale en culturele rechten. In Europa spitst de Nederlandse aandacht zich
toe op de versterking van het minderhedenbeleid in de landen van de OVSE en
de Raad van Europa. In OVSE- en bilateraal verband wordt de achterstandspositie
van minderheden zoals Roma en Sinti regelmatig aan de orde gesteld. Nederland
hoopt binnenkort de goedkeuringsprocedure van het Kaderverdrag voor de bescherming
van Nationale Minderheden afgerond te hebben, zodat de Nederlandse wetgeving
overeenkomstig de beginselen van dit verdrag kan worden aangepast. Een adviserend
comité van de Raad van Europa houdt toezicht op het Kaderverdrag door
op grond van landenrapportages te beoordelen of een lidstaat aan zijn verdragsverplichtingen
inzake non-discriminatie en bescherming van minderheden voldoet.In het Nederlandse beleid is tevens aandacht voor de positie van inheemse
volken. Het Nederlandse beleid richt zich voornamelijk op ondersteuning van
activiteiten van niet-gouvernementele organisaties in landen waarmee Nederland
een ontwikkelingsrelatie onderhoudt.Nederlandse activiteitenNederland geeft een institutionele bijdrage aan de organisatie Minority Rights Group, die zich wereldwijd inzet voor
de bevordering van mensenrechten van etnische, religieuze en linguïstische
minderheden en van inheemse volken. Verder draagt de regering financieel bij
aan het werk van het VN-Vrijwillig Fonds voor inheemse volken, dat onder meer
de afvaardiging van vertegenwoordigers van inheemse volken mogelijk maakt
naar voor hen relevante internationale fora. Daarnaast heeft de regering recentelijk
een bijdrage van f 200 000 toegezegd aan het Nederlands Centrum
voor Inheemse Volken (NCIV) voor de organisatie van een internationale conferentie,
in mei 2001 te Guatemala, van vertegenwoordigers van inheemse volken ter voorbereiding
op de VN-Wereldconferentie tegen Racisme. Ook binnen het MATRA-programma (maatschappelijke
transformatie in Oost-Europa) steunt Nederland activiteiten ter bescherming
en versterking van de positie van minderheden. Tot slot ondersteunt Nederland
activiteiten voor minderheden, met name ten behoeve van Roma, binnen het Stabiliteitspact
voor de Balkan.Economische, sociale en culturele rechtenDe Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM, 1948) bevat
in de artikelen 22 tot en met 26 een opsomming van economische, sociale en
culturele rechten. Deze zijn nader uitgewerkt in het VN-Verdrag inzake Economische,
Sociale en Culturele Rechten (ESC-Verdrag, 1966). Deze rechten omvatten onder
meer het recht op arbeid, het recht op vrije keuze van beroep, het recht op
onderwijs en het recht op een adequate levensstandaard, waaronder adequate
voeding, huisvesting en geneeskundige zorg. Artikel 2 van het ESC-verdrag
legt aan nationale staten de verplichting op om alle passende maatregelen
te nemen, zowel zelfstandig als in het kader van internationale hulp, om steeds
nader tot een algehele verwezenlijking van de rechten te komen. In de loop der tijd ontstond er een verwijdering tussen de Burger- en
Politieke (BuPo-)rechten en de ESC-rechten vanwege het verschil in hardheid
van de verplichting die de staat zou hebben: een direct voor de rechter inroepbare
onthoudingsverplichting ten aanzien van BuPo-rechten tegenover een niet direct
afdwingbare inspanningsverplichting ten aanzien van ESC-rechten.In de jaren negentig begon het besef van de ondeelbaarheid van alle mensenrechten
weer opgeld te doen. De slotverklaring van de VN-Wereldconferentie Mensenrechten
(1993) benadrukt het uitgangspunt van ondeelbaarheid, onderlinge afhankelijkheid
en samenhang van alle mensenrechten en legt staten de verplichting op deze
rechten gelijkwaardig te behandelen. Dit brengt onder meer met zich mee dat
de inspanningsverplichting van staten om de ESC-rechten geleidelijk aan te
realiseren, niet betekent dat zij niet op implementatie kunnen worden aangesproken.
Het feit dat het recht op vrijheid van meningsuiting een instrument is om
aandacht voor gebrek aan sociaal-economische voorzieningen te mobiliseren,
geeft de sterke samenhang tussen BuPo- en ESC-rechten aan.Nederlands beleidHet Nederlandse mensenrechtenbeleid zal de komende jaren meer dan voorheen
worden gevoerd vanuit het inzicht dat BuPo-rechten en ESC-rechten gelijkwaardig
zijn, onderling samenhangen en elkaar versterken.Ontwikkelingssamenwerking kan bijdragen aan het creëren van condities
waarbinnen het respect voor mensenrechten gedijt. Meer direct is ontwikkelingssamenwerking,
waarin armoedebestrijding centraal staat, een belangrijk instrument voor het
realiseren van ESC-rechten. Het gaat daarbij om meer dan het bereiken van
een bepaalde graad van sociaal-economische ontwikkeling. Een evenwichtige
spreiding van welvaart, sociale rechtvaardigheid en non-discriminatie zijn
minstens zo belangrijk. Daartoe is de mogelijkheid van burgers om inspraak
te hebben in de ontwikkeling van het land onontbeerlijk.De ESC-rechten zijn door de VN-Hoge Commissaris voor de Mensenrechten
tot één van de prioriteiten van haar beleid gemaakt. De Nederlandse
regering steunt haar daarbij. In 1998 riep de toenmalige minister van Buitenlandse
Zaken de VN-Commissie voor de Rechten van de Mens op de onevenwichtigheid
in de aandacht voor BuPo-rechten ten opzichte van ESC-rechten te corrigeren.
Inmiddels heeft de Commissie drie speciale rapporteurs op het terrein van
ESC-rechten benoemd: voor het recht op onderwijs (1998), het recht op huisvesting
(2000) en het recht op voedsel (2000). Voorts heeft de Commissie verschillende
onafhankelijke deskundigen het mandaat verleend om methodes te ontwikkelen
voor een betere naleving van verschillende ESC-rechten.Daarnaast heeft Nederland in de VN-Commissie voor de Rechten van de Mens
een oproep gedaan aan VN-instellingen zoals de WHO, de FAO en de ILO, en de
internationale financiële instellingen om beter inzicht te bieden in
de wijze waarop verwezenlijking van ESC-rechten een rol speelt in uitvoering
van hun mandaten.Evenals voor de BuPo-rechten bestaat er een verdragscomité voor
ESC-rechten, dat de rapportages van regeringen beoordeelt over de naleving
van hun verplichtingen onder het ESC-verdrag en aanbevelingen doet voor verbeterde
implementatie. Nederland hecht aan een versterking van deze verdragscomités.
De regering heeft zich tot dusverre geen voorstander betoond
van een facultatief protocol bij het ESC-verdrag, dat een individueel klachtrecht
zou regelen overeenkomstig het protocol bij het BuPo-verdrag. De belangrijkste
bezwaren blijven de geringe mate van afdwingbaarheid van ESC-rechten alsmede
de geringe meetbaarheid van schendingen, die samenhangt met de afwezigheid
van internationale mimimum-standaarden. In 2000 is een discussie gestart met
verschillende niet-gouvernementele organisaties over de wenselijkheid van
een facultatief protocol. De Nederlandse regering blijft de gedachtewisseling
en informatie over voortschrijdende inzichten met betrekking tot een individueel
klachtrecht bij het ESC-verdrag op prijs stellen.Nederlandse activiteitenTalloze activiteiten die worden gefinancierd lastens Ontwikkelingssamenwerking
dragen bij aan de verwezenlijking van ESC-rechten van mensen in de hele wereld.
Te denken valt aan interventies op het gebied van voedsel, onderwijs, gezondheidszorg,
huisvesting, enzovoort. Het gaat er daarbij niet alleen om dat mensen toegang
tot voorzieningen krijgen, maar ook dat zij zich bewust worden van hun rechten
terzake. Dit onderstreept het belang van mensenrechteneducatie.Recht op ontwikkelingIn december 1986 werd de Verklaring inzake het Recht op Ontwikkeling door
de Algemene Vergadering van de VN aanvaard. Hierin wordt ontwikkeling gedefinieerd
als een alomvattend economisch, sociaal, cultureel en politiek proces, gericht
op de voortdurende verbetering van het welzijn van de bevolking als geheel
en van alle individuen, op basis van hun actieve, vrije en zinvolle participatie
in het proces en in een eerlijke verdeling van de vruchten ervan. Tijdens
de VN-Wereldconferentie Mensenrechten in 1993 werd herbevestigd dat het recht
op ontwikkeling een universeel en onvervreemdbaar recht van de mens is. Dit
recht houdt in dat de mens het centrale subject van ontwikkeling is en dat
de staat de primaire verantwoordelijkheid draagt voor het stimuleren van ontwikkeling,
niet alleen vanuit economisch perspectief maar ook vanuit het perspectief
van de individuele ontplooiing. In VN-verband is de discussie over het recht
op ontwikkeling nog niet geheel uitgekristalliseerd en lopen de opvattingen
van Westerse landen aan de ene kant en ontwikkelingslanden aan de andere kant
nog uiteen. Westerse landen zien een primaire verantwoordelijkheid voor nationale
regeringen in het verwezenlijken van het recht op ontwikkeling, en complementair
daaraan internationale steun, terwijl ontwikkelingslanden neigen naar het
primair benadrukken van de noodzaak van internationale steun. Ter nadere uitwerking
heeft de VN-Commissie voor de Rechten van de Mens een Werkgroep inzake het
recht op ontwikkeling ingesteld. Vanwege de onderlinge tegenstellingen is
er nog weinig vooruitgang geboekt. Daarnaast werd in 1998 een onafhankelijk
expert benoemd door de Commissie, de heer Sengupta.Nederlands beleidNederland steunt de opvatting, zoals deze in de slotverklaring van Wenen
(1993) is neergelegd, dat het accent ligt op het individu als primaire drager
van het recht op ontwikkeling. In dit recht komt de onlosmakelijke samenhang
tussen burger- en politieke rechten (BuPo-rechten) en economische, sociale
en culturele rechten (ESC-rechten) goed tot uitdrukking. Vandaar dat het recht
op ontwikkeling als een belangrijk handvat wordt gezien in het streven naar
«development with a human face». Betreurd
wordt dat de VN-Werkgroep tot nog toe weinig vooruitgang heeft geboekt in
de nadere uitwerking van dit recht. Nederland is van mening dat de inspanningen van de onafhankelijk expert een duwtje in de rug kunnen betekenen
en heeft steun uitgesproken voor zijn werk.Nederlandse activiteitenSteun is toegezegd aan een project van de onafhankelijk expert van de
VN voor het recht op ontwikkeling voor het verrichten van pilot studies in een zestal landen om inzicht te verkrijgen in overheidsbeleid
en -praktijk op de terreinen van gezondheidszorg, voedselvoorziening en basisonderwijs
en in de mate van participatie van de bevolking bij de totstandkoming en uitvoering
van dat beleid.VrouwenHet non-discriminatiebeginsel, zoals dat is neergelegd in de Universele
Verklaring van de Rechten van de Mens en in de internationale verdragen zoals
het VN-Verdrag inzake Burgeren Politieke Rechten en het Europees Verdrag tot
bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden, is in
de loop der jaren verder versterkt door de toevoeging van speciale standaarden
en instrumenten tegen discriminatie van specifieke groepen. Voor vrouwen gaat
het met name om het VN-Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie
van Vrouwen (CEDAW, 1979) en de Verklaring inzake de uitbanning van Geweld
tegen Vrouwen (1993). De daarin weergegeven ambities hebben nog steeds een
grote actualiteitswaarde. In de meeste landen genieten vrouwen niet dezelfde
rechten en vrijheden als mannen waar het gaat om inkomen, werkgelegenheid,
onderwijs, gezondheidszorg en deelname aan besluitvormingsprocessen. In veel
landen staan traditionele normen en waarden op gespannen voet met een gelijkwaardige
behandeling van mannen en vrouwen.In juni 2000 werden in een Speciale Zitting van de Algemene Vergadering
van de VN de resultaten van de VN-Wereldvrouwenconferentie (Beijing, 1995)
geëvalueerd. Er werd onder meer bevestigd dat staten de verplichting
hebben om actief, met due diligence, geweld tegen
vrouwen te voorkomen, te onderzoeken en te bestraffen. Verder werd voor het
eerst aandacht geschonken aan de bestrijding van eerwraak.Nederlands beleidDe verbetering van de positie van vrouwen wereldwijd en de bestrijding
van discriminatie van vrouwen zijn belangrijke aandachtspunten in het Nederlandse
mensenrechtenbeleid. Nederland zet zich in voor een betere normstelling alsook
voor een betere naleving van normen. Zo leverde Nederland de ontwerptekst
voor het Facultatief Protocol bij het CEDAW-verdrag en speelde ons land een
belangrijke rol bij de onderhandelingen. Het protocol voorziet in een klachtenprocedure,
die vrouwelijke slachtoffers van mensenrechtenschendingen de kans geeft gehoord
te worden door het CEDAW-comité. Het comité kan voorts, in landen
die dit toestaan, zelf onderzoek instellen naar schendingen van de rechten
van vrouwen. Nederland heeft als een van de eerste landen het facultatief
protocol ondertekend; de goedkeuringsprocedure is in gang gezet.Behalve voor normstelling vraagt Nederland aandacht voor specifieke onderwerpen
en praktijken die vrouwen schaden. De afgelopen jaren ijverde Nederland in
VN-verband in het bijzonder voor de bestrijding van geweld tegen vrouwen.
Zo heeft de Algemene Vergadering van de VN op initiatief van Nederland resoluties
aangenomen op het gebied van traditionele praktijken die schadelijk zijn voor
de gezondheid van vrouwen en meisjes, met inbegrip van vrouwenbesnijdenis
(1997, 1998, 1999). De resolutie werd telkens zonder stemming
aangenomen; de laatste keer dienden 120 landen de resolutie mede in.Tijdens de 56e zitting van de VN-Commissie voor de Rechten van de Mens
(voorjaar 2000) heeft Nederland een nationale interventie over verschillende
vormen van geweld tegen vrouwen afgelegd. Tijdens de 55ste zitting aanvaardde
de AVVN op initiatief van Nederland een resolutie over de bestrijding van
eerwraak; hiermee is dit onderwerp definitief op de internationale agenda
geplaatst.Met deze initiatieven wil Nederland de bewustwording over bepaalde moeilijke
en controversiële onderwerpen vergroten, waarmee hopelijk een impuls
wordt gegeven aan de aanpassing van wetgeving in landen en aan ondersteunend
beleid door internationale organisaties en niet-gouvernementele organisaties,
teneinde de positie van vrouwen te verbeteren.Nederlandse activiteitenNederland heeft in 1999 een bijdrage geleverd aan een VN-colloquium in
Wenen over de nationale toepassing van mensenrechtennormen ter gelegenheid
van het 20-jarig bestaan van het CEDAW en het 10-jarige bestaan van het CRC.
In het colloquium spraken rechters en andere deskundigen over het tegengaan
van discriminatie van vrouwen en kinderen. Door de Nederlandse bijdrage kon
onder meer de deelname van rechters uit ontwikkelingslanden mogelijk worden
gemaakt. Vanuit Nederland heeft de voorzitter van de Commissie Gelijke Behandeling
deelgenomen.In OVSE-kader heeft Nederland in 2000 een bijdrage beschikbaar gesteld
voor projecten op het gebied van vrouwen en ontwikkeling in Centraal-Azië
van het Office for Democratic Institutions and Human Rights. Bovendien zal Nederland in 2001 een gender-adviseur detacheren
bij het ODIHR.In oktober 2000 organiseerde het departement in samenwerking met het Koninklijk
Instituut voor de Tropen een internationale conferentie over moslimvrouwen
en ontwikkeling.Wereldwijd ondersteunt Nederland een groot aantal projecten op het terrein
van de mensenrechten van vrouwen, vaak als integraal onderdeel van de programma's
voor vrouwen en ontwikkeling op landenniveau. Voor ontwikkelingssamenwerking
zijn na de VN-Wereldvrouwenconferentie (Beijing, 1995) vijf prioriteiten vastgesteld,
waaronder verbetering van reproductieve gezondheid en -rechten van vrouwen
en verbetering van de deelname van vrouwen aan politieke besluitvorming en
het openbaar bestuur.KinderenAl in 1924, met de aanvaarding van de Verklaring over de Rechten van het
Kind door de Volkenbond, bestond er internationale overeenstemming dat speciale
bescherming voor kinderen juridisch moest worden vastgelegd. Door de aanvaarding
van het VN-Verdrag voor de rechten van het Kind (CRC, 1989) heeft de internationale
gemeenschap onderstreept, dat kinderen als onafhankelijke individuen een eigen
recht op leven en ontwikkeling hebben. Inmiddels is het CRC het VN-verdrag
dat kan bogen op het grootste aantal ratificaties: op de VS en Somalië
na is het door alle VN-lidstaten goedgekeurd.De bescherming en het welzijn van kinderen kregen de afgelopen jaren steeds
meer internationale aandacht, onder meer door de VN-Wereldkindertop (New York,
1990) en de VN-Wereldconferentie Mensenrechten (Wenen, 1993).
Verder is in 2000 belangrijke vooruitgang geboekt met de totstandkoming van
twee Facultatieve Protocollen bij het CRC: één over kinderen
in gewapend conflict en één over kinderhandel, kinderprostitutie
en kinderpornografie.Nederlands beleidDe aandacht voor kinderen in het Nederlandse mensenrechtenbeleid spitst
zich toe op de bescherming van kinderen in gewapend conflict en op de bestrijding
van kinderhandel, kinderprostitutie en kinderpornografie. Nederland heeft
een actieve rol gespeeld bij de onderhandelingen over de desbetreffende protocollen.
Tijdens de VN-Millenniumtop in augustus 2000 heeft Nederland beide protocollen
ondertekend.Naar aanleiding van de Conferentie van Stockholm (1996) over seksuele
uitbuiting van kinderen heeft Nederland in 2000 een Nationaal Actieplan terzake
afgerond. In december 2001 wordt in Yokohama een vervolgconferentie gehouden.Daarnaast krijgt in september 2001 de Wereldkindertop van 1990 een vervolg
met een speciale zitting van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties
(SAVVN). Nederland zal bij deze SAVVN naleving bepleiten van de rechten van
het kind en onder meer aandacht vragen voor onderwijs, gezondheidszorg en
bescherming van kinderen in oorlogssituaties. Daarnaast vindt Nederland jeugdparticipatie
belangrijk en zal in de delegatie naar de SAVVN een kind deelnemen. Ter voorbereiding
van de SAVVN vindt in Nederland intensief overleg plaats tussen regering,
deskundigen en niet-gouvernementele organisaties, alsook met kinderen zelf.
Deze zullen eveneens betrokken worden bij de voorbereiding van de nationale
rapportage over de tenuitvoering van het actieplan van de Wereldkindertop
van 1990.In juni 1999 is het Verdrag inzake het verbod op en de onmiddellijke actie
voor de uitbanning van de ergste vormen van Kinderarbeid (ILO-Verdrag 182)
aangenomen. Ook in dit verdrag is sprake van specifieke aandacht voor kinderen
in gewapend conflict. De goedkeuringsprocedure is in gang gezet.Nederlandse activiteitenNederland geeft een substantiële bijdrage aan de Speciale Vertegenwoordiger
van de Secretaris-Generaal van de VN inzake kinderen in gewapend conflict.
Ook zet Nederland zich in voor demobilisatie van kindsoldaten en het voorkomen
van recrutering van kinderen, bijvoorbeeld in Angola. Daarnaast is bijgedragen
aan de opvang van voormalige kindsoldaten en medische rehabilitatie van oorlogsslachtoffertjes
in onder meer Oeganda.Voor de periode 1999–2001 geeft de regering daarnaast jaarlijks
wereldwijd f 10 miljoen uit aan projecten ter voorkoming van kinderarbeid.
Ook voor de mensenrechteneducatie van kinderen worden middelen vrijgemaakt.
Zo is recentelijk een bijdrage gegeven aan de organisatie Peace Child International voor de ontwikkeling en vertaling van een
schoolboek, dat in diverse landen in het onderwijs gebruikt zal gaan worden.Tot slot is Nederland voornemens meer projecten te steunen op het gebied
van kinderen in gewapend conflict, evenals op het gebied van seksuele uitbuiting
van kinderen. Mensenrechtenactivisten en slachtoffers van mensenrechtenschendingenNaast de traditionele aandachtsgroepen zoals vrouwen, kinderen en minderheden
is het Nederlandse beleid gericht op speciale ondersteuning van zowel mensenrechtenactivisten
als slachtoffers van mensenrechtenschendingen in landen waar schendingen plaatsvinden.
Individuele mensenrechtenactivisten en organisaties spelen immers een essentiële
rol bij het toezicht op naleving en implementatie van internationale verdragen
en andere instrumenten op het gebied van mensenrechten. De huidige mondiale
en regionale mensenrechtenmechanismen zouden niet goed kunnen werken zonder
de bijdrage van al diegenen, die zich actief voor de bescherming en bevordering
van mensenrechten inzetten. Individuen die op eigen titel of als vertegenwoordiger
van een mensenrechtenorganisatie hun mond opendoen tegen mensenrechtenschendingen
in autocratisch of dictatoriaal geregeerde landen, lopen extra risico om slachtoffer
te worden van mensenrechtenschendingen.Nederlands beleidNederland zet zich speciaal in voor mensenrechtenactivisten en heeft zich
sterk gemaakt voor een verklaring die specifiek gericht is op de bescherming
van deze individuen en organisaties in de uitvoering van hun mensenrechtenwerk.
Na dertien jaar onderhandelen heeft de Algemene Vergadering van de VN in 1998
de Verklaring inzake mensenrechtenactivisten aangenomen. De Verklaring benadrukt
dat individuen, groepen en instellingen het recht en de verantwoordelijkheid
hebben om mensenrechten te bevorderen en te beschermen. Staten behoren dit
recht te respecteren.Mede op initiatief van de EU heeft de 56e zitting van de VN-Commissie
voor de Rechten van de Mens (2000) een resolutie aangenomen, waarin de Secretaris-Generaal
van de VN wordt verzocht een Speciale Vertegenwoordiger voor dit thema aan
te stellen. In augustus 2000 is de mensenrechtenactiviste mevrouw Hina Jilani
in de functie benoemd. Zij zal rapporteren over de situatie van mensenrechtenactivisten
in de wereld en aanbevelingen doen aan regeringen over de implementatie van
de Verklaring inzake Mensenrechtenactivisten.Het Nederlandse beleid is vooral gericht op financiële steun te verlenen
voor mensenrechtorganisaties en individuele activisten. Ook onderhouden de
Nederlandse ambassades nauw contact met mensenrechtenorganisaties en individuele
activisten in het land waarin zij werken, om betrouwbare informatie te vergaren
en steun voor hun activiteiten uit te spreken. Ingeval een activist of organisatie
door de overheid wordt lastig gevallen of hen het werken onmogelijk wordt
gemaakt, stelt de Nederlandse ambassade dit waar mogelijk, al dan niet in
EU-kader, aan de orde bij de betreffende autoriteiten. In een aantal gevallen
woont een vertegenwoordiger van de ambassade de rechtszaak bij tegen een of
meerdere mensenrechtenactivisten om toe te zien op een eerlijke procesgang,
zoals recentelijk bijvoorbeeld in Maleisië en Iran. Verder zet Nederland
zich in voor specifieke verwijzingen naar de moeilijke positie van mensenrechtenactivisten
in de diverse landenresoluties die in VN-verband worden aangenomen. De laatste
jaren is er ook meer aandacht gegeven aan slachtoffers van mensenrechtenschendingen
en de vaak zeer ingrijpende gevolgen van schendingen op het verdere leven
van de slachtoffers. Nederland zal ook in de komende jaren bijzondere aandacht
blijven schenken aan steun voor de opvang en rehabilitatie van slachtoffers. Nederlandse activiteitenWereldwijd steunt Nederland projecten die mensenrechtenactivisten en -organisaties
op hun taak toerusten, bijvoorbeeld in Cambodja, de Palestijnse Gebieden en
Tunesië. Ook worden programma's van internationale en lokale organisaties
gesteund, die juridische of medische bijstand verlenen aan slachtoffers van
mensenrechtenschendingen. In onder andere Nepal, Cambodja, Burundi en Algerije
draagt Nederland bij aan rehabilitatiecentra, die slachtoffers van mensenrechtenschendingen
opvangen en medische en psychosociale hulp verlenen. Daarnaast geeft Nederland
jaarlijks een bijdrage aan het VN-Vrijwillig Fonds betreffende hedendaagse
vormen van Slavernij. Dit Fonds staat slachtoffers van slavernij bij op humanitair,
juridisch en financieel terrein. Ook verleent het Fonds financiële ondersteuning
aan vertegenwoordigers van niet-gouvernementele organisaties, die deelnemen
aan de bijeenkomsten van de VN-Werkgroep over dit thema. XNoot1Het gaat daarbij om non-discriminatie, afschaffing van de doodstraf, vrijwaring
van marteling, vrijheid van godsdienst of overtuiging, vrijheid van meningsuiting
en bescherming van de rechten van minderheden. Ook is er aandacht voor de
economische, sociale en culturele rechten en voor het recht op ontwikkeling.
Tot slot wordt ingegaan op het beleid ten aanzien van vrouwen en kinderen
en op de ondersteuning van mensenrechtenactivisten en slachtoffers van schendingen.
Het ligt in de bedoeling om de betreffende fiches periodiek te actualiseren,
zodat in feite sprake is van een nieuw instrument om inzicht te krijgen in
de Nederlandse standpunten en activiteiten op mensenrechtengebied en de nieuwe
ontwikkelingen terzake. Dit sluit aan bij de praktische benadering die wij
nastreven in de tenuitvoerlegging van het mensenrechtenbeleid.XNoot2In de VN behelst dit werk overigens evenzeer het concipiëren en steunen
van opbouwende voorstellen als het optreden tegenover initiatieven die beogen
bestaande internationale normen of mandaten te ondermijnen.XNoot1Nederland bekleedde het lidmaatschap van de VN-Veiligheidsraad in de periode
1999–2000.XNoot2Verwezen zij naar de drie seminars die Nederland terzake organiseerde
te Scheveningen (november 1999), Noordwijk (april 2000) en New York (november
2000). Binnenkort verschijnt de aan de Tweede Kamer toegezegde notitie terzake.XNoot1Report of the Panel on United Nations Peace Operations (A/55/305-S/200/809).XNoot2Deze voorwaarden zijn meestal terug te voeren op wat in het Engels genoemd
wordt: international standards of justice, fairness and
due process of law.XNoot1Gedurende de Koude Oorlog speelden de mensenrechten een rol in de ideologische
strijd tussen de twee blokken. Daarbij benadrukte de westerse wereld het belang
van rechten en vrijheden die voortvloeiden uit het BuPo-verdrag, terwijl het
Oostblok de communistische verworvenheden als een vorm van verwezenlijking
van de ESC-rechten presenteerde.XNoot2Kort samengevat: BuPo-rechten zouden zich kenmerken door hun ieder verbindend,
rechterlijk afdwingbaar karakter, gekoppeld aan een «negatieve»
verplichting van de kant van de staat, namelijk om af te zien van ingrijpen
in de rechten en vrijheden van de burger. ESC-rechten daarentegen zijn geformuleerd
als een «positieve» inspanningsverplichting voor de overheid om
het welzijn van de burgers te bevorderen, en als zodanig niet afdwingbaar
voor de rechter.XNoot3Het is daarom gerechtvaardigd kritisch te blijven jegens die landen, die
in internationale fora uitsluitend het belang van de ESC-rechten benadrukken,
om daarmee de aandacht af te leiden van hun slechte staat van dienst op het
terrein van de BuPo-rechten.XNoot4De Engelse begrippen empowerment en inclusive development zijn hier eveneens
van toepassing.XNoot5Zie onder meer het UNDP Human Development Report 2000.XNoot1In deze vertaalslag kan de Mensenrechtenambassadeur een instrumentele
rol vervullen, onder andere door middel van openbare pleitbezorging, landenbezoeken
en gerichte initiatieven.XNoot1Brief van eerste ondergetekende aan de Tweede Kamer van 12 maart 2001,
kenmerk DAO/0235-01, betreffende de stand van zaken met betrekking tot de
EU-China-mensenrechtendialoog.XNoot2Zoals bekend stelde eerste ondergetekende zijn voorgenomen officiële
bezoek aan China in februari 2001 uit, omdat hij geen gevolg wilde geven aan
de Chinese eis om een geplande ontmoeting in Hong Kong tussen de Mensenrechtenambassadeur
en vertegenwoordigers van elf niet-gouvernementele organisaties, waaronder
leden van de Falun Gong, af te zeggen.XNoot1Zie de notitie «Sancties: een balans tussen legitimiteit, proportionaliteit
en effectiviteit» van 27 oktober 2000 (kamerstuk 24 477, nr. 1).XNoot1ODA staat voor official development assistance
zoals gedefinieerd door het Development Assistance Committee van de Organisatie
voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO/DAC).XNoot2Programma voor maatschappelijke transformatie in Midden- en Oost-Europa.XNoot1International Labour Organisation.XNoot1Om deze reden is bijvoorbeeld in het Crime in Cyberspace verdrag, dat
momenteel binnen de Raad van Europa wordt opgesteld, een bepaling opgenomen
over bestrijding van kinderporno op internet. Wat betreft de bestrijding van
racisme op internet ijvert Nederland voor een protocol bij het verdrag; opname
van een vergelijkbare bepaling als voor de bestrijding van kinderporno in
het verdrag zelf bleek niet haalbaar.XNoot1Zie voetnoot 15.XNoot1Dit zijn de Convention on the Elimination on all forms
of Discrimination against Women (1979) en de Convention on the Rights of the Child (1989).XNoot2AIV-advies no. 18 van februari 2001 getiteld: Geweld tegen vrouwen –
enkele rechtsontwikkelingen.XNoot3Zie para 96 van het Platform for Action.XNoot4United Nations Development Programme.XNoot1Dit zijn: het Internationaal Verdrag inzake Burger- en Politieke Rechten
(BuPo, aangenomen in 1966), het Internationaal Verdrag inzake Economische,
Sociale en Culturele Rechten (ESC, 1966), het Internationaal Verdrag inzake
de uitbanning van alle vormen van Rassendiscriminatie (CERD, 1965), het Verdrag
tegen Foltering en andere wrede, onmenselijke of vernederende behandeling
of bestraffing (CAT, 1984), het Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen
van discriminatie van Vrouwen (CEDAW, 1979) en het Verdrag inzake de rechten
van het Kind (CRC, 1989).XNoot2Eén van de functionele commissies onder de Economische en Sociale
Raad van de VN (ECOSOC).XNoot3De Derde Commissie van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties
(AVVN) behandelt Humanitaire en Sociale Vraagstukken.XNoot1Nederland zal dan ook participeren in een door Nieuw-Zeeland voor te zitten
werkgroep die aanbevelingen zal doen ter hervorming van de verdragscomité's;
op 5 maart 2001 heeft te Londen de eerste zitting plaatsgevonden.XNoot2De ILO heeft altijd al belangwekkend werk verricht op het gebied van onder
meer werknemersrechten en speelt ook vandaag de dag een actieve rol op het
gebied van de mensenrechten, zoals onder meer blijkt uit de resolutie over
Birma, aangenomen tijdens de 88e zitting van mei/juni 2000, betreffende schendingen
van ILO-Verdrag 29 inzake dwangarbeid.XNoot1In 1995 kwam er een additioneel protocol inzake een collectief klachtrecht
tot stand bij het Europees Sociaal Handvest. Niet individuen, maar belanghebbende
organisaties kunnen een klacht indienen. Het protocol is op 1 juli 1998 in
werking getreden. Er bestaat nog weinig ervaring met dit collectief klachtenrecht.XNoot1In de OVSE wordt het begrip «menselijke dimensie» sinds 1989
gebruikt voor de klassieke mensenrechten (in de Slotakte van Helsinki te vinden
in het Zevende Beginsel) en de menselijke contacten en daarmee verwante onderwerpen
(te vinden in Hoofdstuk III van de Slotakte) tezamen.XNoot2Alleen in de jaren dat een OVSE-Topbijeenkomst plaatsvindt, vormt de Implementatiebijeenkomst
een onderdeel van de meer uitgebreide OVSE-Toetsingsbijeenkomst (sinds 1996
steeds in Wenen gehouden).XNoot1Betr. VEU, zie art. 2, 6, 7 en 11; betr. VEG zie art. 13 en 177.XNoot1In mei 1995 heeft de Europese Raad de belangrijkste elementen van deze
clausule vastgesteld, teneinde de samenhang van de tekst en de toepassing
ervan te waarborgen; sindsdien is deze opgenomen in alle algemene bilaterale
overeenkomsten (met uitzondering van sectorale overeenkomsten over textiel,
landbouwproducten etcetera).XNoot2Dit geschiedt lastens Hoofstuk B7–7 van de EU-begroting.XNoot31997 was het Europese jaar tegen Racisme; in dat jaar werd ook het European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia opgericht.
Het Centrum heeft bijgedragen aan de voorbereiding van de Wereldconferentie
inzake Racisme (Durban, september 2001) door het aanbieden van vier beleidsstukken
ten behoeve van de Europese Regionale Conferentie (Straatsburg, oktober 2000).XNoot1In oktober 2000 is het tweede EU-Jaarrapport inzake de Mensenrechten verschenen.XNoot2Dit beginsel is neergelegd in de Universele Verklaring van de Rechten
van de Mens (UVRM, 1948), verschillende algemene mensenrechtenverdragen zoals
het VN-Verdrag inzake Burger- en Politieke Rechten (BuPo-verdrag, 1966), het
VN-Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten (ESC-verdrag,
1966), het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en
de Fundamentele Vrijheden (EVRM, 1950) en verdragen specifiek gericht op de
uitbanning van discri-minatie (Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen
van Rassendiscriminatie (CERD, 1965) en het Verdrag inzake de uitbanning van
alle vormen van discriminatie van Vrouwen (CEDAW, 1979).XNoot3Dit komt ook tot uitdrukking in artikel 1 van de Nederlandse Grondwet.XNoot4Dit is de VN-Hoge Commissaris voor de Rechten van de Mens, mevrouw Mary
Robinson.XNoot1Dit recht is vastgelegd in de Universele Verklaring van de Rechten van
de Mens (1948) en in vele verdragen, zoals het VN-Verdrag inzake Burger- en
Politieke Rechten (BuPo, 1966), het VN-Verdrag tegen Foltering en andere wrede,
onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing (CAT, 1984), het Europees
Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele Vrijheden
(EVRM, 1950) en de Geneefse Conventies (1949).XNoot1Het recht op vrijheid van meningsuiting is opgenomen in de Universele
Verklaring van de Rechten van de Mens (1948) en daarna uitgewerkt in het VN-Verdrag
inzake Burger- en Politieke Rechten (BuPo, 1966). Verder komt het recht terug
in het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de Fundamentele
Vrijheden (EVRM, 1950), het Amerikaans Verdrag inzake de Rechten van de Mens
(ACHR, 1969) en het Afrikaans Handvest inzake de Rechten van de Mens en de
Rechten van Volken (ACHPR, 1981). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27742-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl