Arbeidsmarktbeleid; Brief staatssecretaris met een overzicht van mogelijke maatregelen waarmee de werkgelegenheid aan de onderkant van de arbeidsmarkt gestimuleerd kan worden
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29544, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

12-07-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

29544 nr. 2

30-06-2004

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamWERKGELEGENHEID AAN DE ONDERKANT VAN DE ARBEIDSMARKT1. Aanleiding2. Arbeidsmarktbeleid2.1. Prioritering (arbeidsmarkt)beleidTabel 1: Belemmeringen worden vaak door meerdere groepen
ervaren3. De onderkant van de arbeidsmarkt en toekomstige ontwikkelingen3.1 De arbeidsmarktpositie van laagopgeleidenFiguur 1 Werkloosheid naar opleidingsniveau en etnische
komaf3.2 Trends3.2.1 Inleiding3.2.2 Werkgelegenheidskansen voor laaggeschoolden3.2.3 Werkgelegenheidsbedreigingen voor laaggeschoolden3.2.4 Eindresultaat4. Analysekader voor de onderkant van de arbeidsmarktSchema 1 Analysekader onderkant arbeidsmarkt5. Beleidsopties ter stimulering van laaggeschoolde arbeid5.1 InleidingSchema 2. BeleidsoptiesAanbod5.2 Aanbodgeoriënteerde beleidsopties5.2.1 Inleiding5.2.2 Aanbodstimulering via de prijsFiguur 2 Marginale druk bij verschillende inkomensniveaus:
paar met kinderen5.2.3 Stimuleren effectief arbeidsaanbod5.2.4 Vermindering armoedeval via scholing5.2.4 Sancties sociale zekerheid5.3 Vraaggeoriënteerde beleidsopties5.3.1 Stimulering vraag naar laaggeschoolden via de prijscomponentLaagste CAO (jeugd)loonschalenHet wettelijk minimumloonDispensatie WMLWettelijk minimumuurloonVermindering van de loonkosten5.3.2 Vergroting effectieve vraag5.3.4 Reïntegratiebeleid5.3.5 Stimulering starters en ondernemerschapPreferenties ondernemerschap in % van de bevolkingAantal
ondernemers per 1000 personen6 Slot
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29544Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 153 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 544Arbeidsmarktbeleidnr. 2BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEIDAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 30 juni 2004Uw Kamer heeft gevraagd om een uitgebreid overzicht van mogelijke maatregelen
waarmee de werkgelegenheid aan de onderkant van de arbeidsmarkt gestimuleerd
kan worden. Tevens heeft de Kamer laten weten het op prijs te stellen dat
ook aandacht wordt besteed aan ontwikkelingen op termijn en de mate waarin
deze ontwikkelingen van invloed zijn op de werkgelegenheid in het onderste
arbeidsmarktdeel. In bijgevoegde brief komen al deze aspecten uitgebreid aan
de orde.De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,H. A. L. van HoofWERKGELEGENHEID AAN DE ONDERKANT VAN DE ARBEIDSMARKT1. AanleidingTijdens de begrotingsbehandeling van het Ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid in december 2003 heb ik de Tweede Kamer toegezegd voor
het zomerreces 2004 een overzicht te geven van de bestaande en potentiële
mogelijkheden om gericht instrumenten in te zetten die werkgelegenheid creëren
voor de onderkant van de arbeidsmarkt. Met deze brief wordt hieraan invulling
gegeven. Tevens zijn in deze brief opgenomen een verkenning van de risico's
van laaggeschoolde arbeid in de kenniseconomie alsmede de middellangetermijn
ontwikkelingen die voor de onderkant van de arbeidsmarkt relevant zijn. Om
deze informatie heeft de Tweede Kamer verzocht tijdens het algemeen overleg
van 12 februari 2004 over het arbeidsmarktbeleid in den brede.2. Arbeidsmarktbeleid2.1. Prioritering (arbeidsmarkt)beleidHet arbeidsmarktbeleid is gericht op stimulering van de arbeidsparticipatie
en vermindering van de uitkeringsafhankelijkheid. Om dit te bereiken dient
de arbeidsmarkt voor iedereen die wilt werken toegankelijk te zijn. De toegankelijkheid
evenwel, wordt door diverse knelpunten belemmerd. Enerzijds gaat het om knelpunten
die voor meer groepen problemen opleveren. Het ontbreken van voldoende financiële
prikkels bijvoorbeeld, geldt niet alleen voor laagopgeleiden. Ook de arbeidsdeelname
van ouderen, herintredende vrouwen en allochtonen wordt hierdoor belemmerd.
Anderzijds zijn er knelpunten die meer specifiek, dat wil zeggen voor een
bepaalde groep, gelden, zoals taalachterstand bij allochtonen. Bovendien zijn
er knelpunten die persoonsgebonden kunnen zijn, zoals opvattingen over werken
en te weinig (sollicitatie-)ervaring.In de brief «Visie Arbeidsmarktbeleid» heb ik uiteengezet
hoe het (arbeidsmarkt)beleid ingezet dient te worden om arbeidsbelemmerende
factoren te verminderen.1 Hierbij is een prioritering
in de beleidsmaatregelen aangebracht. Algemeen uitgangspunt bij de beleidsaanpassingen
van het kabinet is hierbij via het stimuleren van het arbeidsaanbod de werking
van de arbeidsmarkt te verbeteren. Het merendeel van de arbeidsbelemmeringen
geldt voor diverse groepen gelijktijdig. Het meest efficiënt is zodoende
algemeen beleid, zoals vermindering van de armoedeval via een algemene arbeidskorting
en vermindering van belemmeringen om arbeid en zorg te combineren via kinderopvangfaciliteiten.
Ook aanpassingen van socialezekerheidsregelingen, zoals de WW en WAO, zijn
onderdeel van algemeen beleid. Met algemeen beleid worden gemeenschappelijke
knelpunten verminderd, waardoor meer groepen van dit beleid profiteren. In
tabel 1 wordt een (niet uitputtende) illustratie gegeven van belemmeringen
waaraan gedacht kan worden.Tabel 1: Belemmeringen worden vaak door meerdere groepen
ervarenBelemmering/groepJongerenOuderenVrouwenEtnische minderhedenLaag opgeleidenArbeids-gehandicapten Onvoldoende financiële prikkels ♦♦♦♦♦Onvoldoende kennis arbeidsmarkt♦ ♦♦  Onvoldoende opleiding♦♦♦♦♦ Sociale en culturele factoren ♦♦♦  Lagere productiviteit ♦ ♦♦♦Negatieve perceptie werkgevers ♦ ♦ ♦Combineren werk en zorg  ♦   Taalachterstand   ♦  Het bestaand algemeen beleid bevat maatregelen die noodzakelijk zijn voor
een beter werkende arbeidsmarkt en een toekomstbestendige verzorgingsstaat.1 In dat kader is beleid ingezet gericht op verhoging van
de arbeidsparticipatie. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om de hervormingen van
de WAO en werkloosheidsvoorzieningen en de beperking van de fiscale faciliëring
van regelingen die vroegtijdig stoppen met werken mogelijk maken. Met de verhoging
van de arbeidskorting en invoering van de aanvullende combikorting wordt stimulering
van de werkgelegenheid beoogd. Ook de beoogde invoering van de levensloopregeling
is hierop gericht. Door deze regeling ontstaan meer mogelijkheden om werk
en tijd voor andere doelen (zoals zorg en scholing) over de gehele levensloop
te spreiden. Indien werknemers op basis van deze regeling tijdelijk stoppen
met werk, laten zij bovendien een arbeidsplaats open voor anderen. Andere
algemene beleidsmaatregelen die ook de onderkant van de arbeidsmarkt raken,
betreffen o.a. de decentralisatie van de uitvoering van het arbeidsmarktbeleid
(zie paragraaf 5), en vermindering van voortijdige schooluitval.Een deel van de werklozen heeft andere hulp, zoals persoonlijke begeleiding,
bemiddeling en advisering, nodig om weer op de arbeidsmarkt aan de slag te
kunnen. Dat vereist een beleid met een op de persoon toegesneden invulling.
Dit individueel maatwerk valt onder algemeen arbeidsmarktbeleid. De Rijksoverheid
is hiervoor systeemverantwoordelijk. Een aanpak van individueel maatwerk kan
het beste op lokaal niveau worden gerealiseerd. Dit is mogelijk gemaakt met
de Wet Werk en Bijstand van 1 januari 2004. Doel van de WWB is het meer
dan voorheen activeren van bijstandsgerechtigden naar betaald werk en gemeenten
de centrale verantwoordelijkheid te geven voor het bevorderen van de reïntegratie
van bijstandsgerechtigden, niet-uitkeringsgerechtigden en mensen met een uitkering
krachtens de Algemene nabestaandenwet. De Uitvoeringsorganen werkloosheidsvoorzieningen
(UWV) verzorgen de reïntegratie van personen met een WW en/of WAO-uitkering.
Gemeenten en de UVW hebben een vrij besteedbaar budget dat naar eigen inzicht
ingezet kan worden voor oplossing van individuele knelpunten.Indien ondanks het algemeen arbeidsmarktbeleid knelpunten voor een bepaalde
groep bestaan, is aanvullend beleid nodig. Dat wil zeggen beleid dat tijdelijk,
innovatief en agenderend van karakter is. Voorbeelden hiervan zijn de taskforce
ouderen, het plan van aanpak herintredende vrouwen, het MKB-convenant voor
minderheden en het plan van aanpak jeugdwerkloosheid.In het vervolg van deze brief wordt gekeken naar beleidsopties die van
invloed zijn op de vraag- en aanbodverhoudingen aan de onderkant van de arbeidsmarkt.
Hierbij kan het gaan om algemeen en aanvullend beleid. Conform het verzoek
van de Tweede Kamer wordt een breed palet mogelijke beleidsopties besproken.
Alvorens hiertoe wordt overgegaan komen eerst de situatie aan
de onderkant van de arbeidsmarkt en de trends die op dit arbeidsmarktdeel
van invloed zijn, aan de orde.3. De onderkant van de arbeidsmarkt en toekomstige ontwikkelingen3.1 De arbeidsmarktpositie van laagopgeleidenVoor afbakening van de onderkant van de arbeidsmarkt wordt hier uitgegaan
van het aantal personen met maximaal een MAVO of VBO-diploma. Deze groep,
waartoe circa 30% van de beroepsbevolking behoort, is voor het overgrote deel
aangewezen op laaggeschoolde arbeid.De arbeidsdeelname van laagopgeleiden is laag. Van personen met uitsluitend
basisonderwijs bedraagt in 2002 de netto participatiegraad 38% en van alle
personen met MAVO/VBO als hoogste opleiding 43%. Ter vergelijking: in hetzelfde
jaar bedraagt de gemiddelde netto participatiegraad over alle opleidingsniveaus
66%. Vooral onder Turken en Marokkanen heeft een substantiële groep geen
of nauwelijks onderwijs gevolgd. Dit geldt in het bijzonder voor de ouderen
en, daarmee deels overlappend, de eerste generatie die al geruime tijd in
Nederland is. Circa 90% van de eerste generatie nieuwkomers is ongeschoold.
Ook onder de Marokkaanse en, zij het in mindere mate, Turkse huwelijksmigranten
en tussengeneratie is het aandeel zonder opleiding groot.Ook de werkloosheid verschilt per opleidingsniveau. Voor mensen met uitsluitend
basisonderwijs komt de werkloosheid uit op 8% (2002) terwijl deze onder de
hoogst opgeleiden 4% bedraagt. Onderscheiden naar herkomst zijn er eveneens
grote verschillen. De gemiddelde werkloosheid voor autochtonen is 3% en die
voor allochtonen 8%. Eén van de redenen waarom onder allochtonen de
werkloosheid hoog is, is hun gemiddeld lage opleidingsniveau.1Figuur 1 Werkloosheid naar opleidingsniveau en etnische
komafBron: CBS, Enquête beroepsbevolking.3.2 Trends3.2.1 InleidingDiverse trends beïnvloeden de werkgelegenheid voor laagopgeleiden.
Sommige trends bieden kansen voor laagopgeleiden, terwijl andere ontwikkelingen
de werkgelegenheid voor deze groep bedreigen.3.2.2 Werkgelegenheidskansen voor laaggeschooldenDemografische ontwikkelingen en de welvaartsontwikkeling bieden kansen
voor nieuwe werkgelegenheid. Het consumptiepatroon van ouderen wijkt af van
dat van jongere groepen. Door de vergrijzing zal zodoende de behoefte aan
andere goederen en diensten toenemen. Dat wil zeggen dat de bestedingsvoorkeuren
van ouderen belangrijker worden in het totale pakket aan bestedingen. Niet
alleen in de consumptieve en recreatieve sfeer, maar ook op bijvoorbeeld de
markt voor persoonlijke dienstverlening. Het is aannemelijk dat een deel van
de nieuwe werkgelegenheid uit laaggeschoolde banen zal bestaan. Evenzo kan
de welvaartsontwikkeling tot extra werkgelegenheid voor laag opgeleiden leiden.
Aannemelijk is dat een toenemende welvaart zal leiden tot een stijgende vraag
naar luxe goederen en diensten, zoals entertainment en persoonlijke dienstverlening.Een ander positief punt zijn de vervangingsvacatures. Veel vervangingsvacatures
ontstaan doordat ouderen het arbeidsproces verlaten. Volgens de Raad voor
Werk en Inkomen (RWI)1 is hierdoor het beeld ten
aanzien van vraag en aanbod minder ongunstig, dan wanneer uitsluitend naar
de ontwikkeling van de werkgelegenheid wordt gekeken. Niettemin is de RWI
van mening dat de ontwikkeling van het aanbod op de lagere opleidingsniveaus
de vraag zal overtreffen.3.2.3 Werkgelegenheidsbedreigingen voor laaggeschooldenDe huidige economische situatie is nog niet gunstig. In 2001 is een einde
gekomen aan een langdurige periode van economische groei. Doordat bij een
economische terugloop werkgevers zo lang mogelijk hun personeel blijven vasthouden,
daalde de werkgelegenheid (gemeten met aantallen banen) pas voor het eerst
in 2003. Thans trekt de economie weer aan, maar een groei van het aantal banen
blijft nog uit. Ook hier geldt dat het één à twee jaar
duurt voordat een aantrekkende economie zich vertaalt in een stijging van
de werkgelegenheid. Dit laatste betekent niet dat het banenverlies volledig
gecompenseerd zal worden. Volgens de RWI zullen veel banen bij herstel van
de economie ook in een later stadium niet terugkomen, omdat het banenverlies
niet alleen een conjuncturele oorzaak heeft maar ook structurele oorzaken.2 Hierbij zullen volgens de RWI vooral veel laaggeschoolde
banen verdwijnen of deze worden, indien vacant, niet meer vervuld met laaggeschoolden.
Oorzaken van dit laatste kunnen zijn ontmoediging bij laagopgeleiden als gevolg
van een lage baankans en verschuiving van de banen naar lagelonenlanden (zie
hieronder). Ook is verdringing mogelijk. In een laagconjunctuur kunnen werkgevers
namelijk hogere eisen stellen waaraan laagopgeleiden niet kunnen voldoen.Door technologische ontwikkelingen en de kennisintensivering van de Nederlandse
economie zal het opleidingsniveau van de werkgelegenheid verder toenemen.
In welk tempo is onduidelijk. De upgrading kan afzwakken ten opzichte van
de voorgaande decennia, omdat ook de toename van het gemiddeld opleidingsniveau
van het arbeidsaanbod afzwakt. Het CPB gaat ervan uit dat de komende twintig
jaar de groeivoet van de verhouding tussen hoogopgeleiden en overigen nog
maar 0,6% per jaar zal bedragen, terwijl dat in de afgelopen 30 jaar gemiddeld
4,1% was.Het is ook mogelijk dat het upgradingstempo van de werkgelegenheid hoog
blijft onder invloed van technologische ontwikkelingen.3 Uit MLT-analyses van ROA blijkt dat deze situatie gepaard gaat met
een fors verlies van laaggeschoolde banen.Voorts vragen technologische ontwikkelingen van bedrijven en werknemers
een steeds groter aanpassingsvermogen op straffe van verlies van kwalificaties.
Vooral laagopgeleiden lopen het risico van kwalificatieveroudering. Het CPB
spreekt in dit verband van een dreigende tweedeling tussen hoger en lager
opgeleiden.1 Door kwalificatieveroudering kunnen
laagopgeleiden overbodig worden en terecht komen in functies waar zij niet
voor zijn opgeleid. Indien deze werknemers onvoldoende snel hun kennis en
vaardigheden op peil brengen, zullen zij hun baan verliezen.Naast technologische ontwikkelingen en de kennisintensivering kunnen structurele
verschuivingen in de werkgelegenheidsstructuur de werkgelegenheid voor laagopgeleiden
bedreigen. In de afgelopen decennia is het aandeel van de landbouw en industrie
in de totale werkgelegenheid gestaag afgenomen (circa 56%-punt in de jaren
1960–2000) evenals dat van de bouw, terwijl het aandeel van de (niet-)commerciële
dienstverlening (verdienstelijking) fors is gestegen. De meeste studies gaan
uit van voortzetting van dit proces. Prognoses van het ROA2 bijvoorbeeld, wijzen uit dat in de periode 2003–2008 de landbouw,
industrie en bouw per saldo nog maar 23% van de totale werkgelegenheid zullen
bestrijken; 2 à 3 %-punt minder dan in 2003. De quartaire sector zal
rond de 17% blijven, zodat de tertaire sector inclusief overheid en onderwijs
naar verwachting uit zal komen op 60%. Deze verschuiving in de werkgelegenheidsstructuur
kan ongunstig uitpakken voor laagopgeleiden. De landbouw, industrie en de
bouw zijn belangrijke werkgevers voor laagopgeleiden. Het is niet zeker of
de werkgelegenheidskrimp in deze sectoren voor laagopgeleiden gecompenseerd
zal worden met meer banen in de tertiaire sector.Veranderingen in de werkgelegenheidsstructuur kunnen ook het gevolg zijn
van arbeidsbesparende investeringen en veranderende preferenties voor producten
met minder input van laagbetaalde arbeid bij consumenten in binnen- en buitenland.
Bovendien speelt de internationalisering een rol. Hierbij gaat het om drie
ontwikkelingen, namelijk specialisatie, wegtrekken productie en de EU-uitbreiding.1. Het is aannemelijk dat de rijke westerse landen, waaronder Nederland,
zich gaan specialiseren in kennisintensieve economische activiteiten. Dit
gaat gepaard met een afname van de vraag naar laagopgeleiden.32. Door het wegtrekken van bedrijvigheid naar lagelonenlanden, neemt de
vraag naar (laagbetaalde) arbeid af. Uit een enquête onder werkgevers
blijkt dat 40% van de industriële bedrijven denkt de komende zes jaar
activiteiten te verplaatsen naar lagelonenlanden. Voor 2004 gaat de industriële
sector uit van een verlies van 53 tot 65 duizend banen, waarvan 75% het gevolg
is van arbeidsbesparende investeringen of verplaatsing van de productie naar
het buitenland.4 Het netto-werkgelegenheidseffect
voor laagopgeleiden is om diverse redenen moeilijk in te schatten. Het is
onduidelijk hoeveel laaggeschoold werk naar lagelonenlanden zal gaan. Het
lijkt er op dat ook meer hoogwaardige banen bij de verplaatsing van de productiecapaciteit
worden betrokken. Voorts keren activiteiten uit lagelonenlanden terug, omdat
betrokken ondernemingen ontevreden zijn over de kwaliteit van de producten
of omdat de producten niet voldoen aan wettelijke regelgeving (bijvoorbeeld
tuinbouwactiviteiten). Bovendien zal door verschuiving van de productie de
koopkracht in lagelonenlanden toenemen. Hiervan zullen ook de West-Europese
landen profiteren.3. De uitbreiding van de Europese Unie zal leiden tot een migratiestroom
uit de Midden- en Oost-Europese landen (MOE-landen) naar Nederland. Het CPB5 verwacht 5 tot 10 duizend MOE-immigranten per jaar in
2004 en 2005 die langer dan 4 maanden zullen blijven. Daarna zullen de aantallen
afnemen tot 3 tot 6 duizend per jaar in 2010. Deze cijfers zijn exclusief
tijdelijke arbeidsmigranten (circa 10 000 personen per jaar). Al met
al betekent de EU-uitbreiding een extra aanbod van arbeidskrachten dat voor
een deel uit lager opgeleiden zal bestaan.3.2.4 EindresultaatWerkgelegenheidsprognoses zijn met onzekerheden omgeven. Een probleem
is dat geen rekening gehouden kan worden met (arbeidsmarkt)beleid, (re)acties
van de actoren op de arbeidsmarkt en evenwichtherstellende factoren, zoals
de loonontwikkeling. Door de kennisintensivering van de economie bijvoorbeeld,
stellen werkgevers hogere eisen. Indien de huidige situatie zich ongewijzigd
doorzet, zullen veel laagopgeleiden door kwalificatieveroudering hun baan
verliezen. Maar met meer scholing kan dit worden voorkomen. Voorts is ook
de potentiële groei van de werkgelegenheid die voortvloeit uit de vergrijzing
en verdienstelijking belangrijk. Momenteel zijn er diverse belemmeringen waardoor
de markt voor persoonlijke dienstverlening nauwelijks van de grond komt. Verbetering
van deze markt kan extra werkgelegenheid voor laagopgeleiden genereren.De meeste studies en arbeidsmarktprognoses gaan ervan uit dat de werkgelegenheid
voor laag opgeleiden de komende jaren zal krimpen als gevolg van vooral technologische
ontwikkelingen en de kennisintensivering van de economie. Niet alleen kunnen
deze ontwikkelingen leiden tot minder laaggeschoolde banen. Bovendien moet
gevreesd worden dat (vooralsnog) veel laagopgeleiden de snelle veranderingen
niet bij zullen kunnen houden en zodoende hun baan verliezen.Ook de ontwikkeling van het arbeidsaanbod van laagopgeleiden is onzeker.
Een onzekere factor is de groei van het opleidingsniveau van de beroepsbevolking.
Indien deze achterblijft bij de stijging van het opleidingsniveau van de werkgelegenheid,
zullen niet alleen laagopgeleide werknemers ingehaald worden op het punt van
kennis en vaardigheden, maar ook werknemers die hier net iets boven zitten.
Voorts zijn de gevolgen van de EU-uitbreiding nog niet duidelijk. De uitbreiding
kan leiden tot een toename van werknemers die zijn aangewezen op werk aan
de onderkant van de arbeidsmarkt.Op welke wijze op deze trends gereageerd moet/kan worden, en wat hierbij
de rol van de sociale partners en overheid is, komt in de volgende paragrafen
aan de orde.4. Analysekader voor de onderkant van de arbeidsmarktTer bevordering van de deelname aan het arbeidsproces dienen belemmeringen
zoveel mogelijk te worden weggenomen. Voor het onderste arbeidsmarktdeel betekent
dit dat aan twee voorwaarden voldaan moet worden. Ten eerste een zodanige
hoogte van het netto besteedbaar inkomen van werkenden in laagbetaalde banen
dat het arbeidsaanbod zoveel mogelijk wordt geactiveerd en in het eigen bestaan
kan worden voorzien (armoedeval). Ten tweede een niveau van de totale loonkosten
in overeenstemming met de productiviteit van werknemers. Indien de productiviteit
tekort schiet ten opzichte van de loonkosten is sprake van een productiviteitsval.Bij de armoede- en productiviteitsval speelt de prijs dus een belangrijke
rol. In het eerste geval gaat het om het uitkeringsniveau, inkomensafhankelijke
regelingen en het potentieel arbeidsinkomen. Bij de productiviteitsval zijn
de totale loonkosten van belang. In schema 1 zijn de prijscomponenten in blok
A opgenomen. In de blokken B, C en D zijn de kwaliteit en kwantiteit van volumina
en arbeidsmarktbeleid/-regelgeving opgenomen. Naast de prijs zijn ook deze
factoren van invloed op de vraagen aanbodverhoudingen aan de onderkant van
de arbeidsmarkt.Blok B behelst de omvang van de vraag naar laaggeschoolden en het aanbod
van deze groep. De onderdelen uit dit blok zijn reeds bij de besproken trends
aan bod gekomen.Blok C betreft de kwaliteit van de volumina. Aan de vraagkant speelt de
productiviteit een rol: werknemers moeten, gegeven de prijs die voor hen betaald
moet worden, een zeker productiviteitsniveau hebben wil het voor de werkgever
rendabel zijn hen aan te nemen. Voor werknemers is de kwaliteit van de werkplek
in termen van werkklimaat en secundaire arbeidsvoorwaarden van belang, naast
de prijs in de vorm van loon die betaald wordt en andere arbeidsvoorwaarden.
Zonder een aantrekkelijk werkklimaat, inkomensperspectieven e.d., zal een
werknemer zich niet snel aanbieden voor werk. Evenzo geldt dat een werkgever
een werknemer die niet productief is niet zal aannemen, al is het te betalen
loon nog zo laag.Blok D heeft betrekking op het reïntegratiebeleid en arbeidsmarktrelevante
regelgeving.Deze blokken, uitgezonderd blok B, komen in de volgende paragraaf over
beleidsopties aan de orde.Schema 1 Analysekader onderkant arbeidsmarkt Aanbod van arbeidskrachtenVraag naar
arbeidskrachtenA. Prijs• Potentieel
arbeidsinkomen;• Inkomensafhankelijke subsidies; • Belastingen en
premies;• Hoogte en duur uitkeringen;•
Lonen en loonkosten als gevolg van o.a. het WML en CAO-lonen;Lonen en loonkosten
als gevolg van o.a. het WML en CAO-lonen; • Premies sociale zekerheid
en belastingen;   B. Kwantiteit volumina• Demografische ontwikkelingen;• Economische
groei; • (Im)migratie;•
Effectief arbeidsaanbod;• Effectieve vraag
naar (arbeids-intensieve) producten/diensten;   • Technologische ontwikkeling; • Internationalisering; • Verdienstelijking;    C. Kwaliteit volumina• Opleidingsniveau werkzoekenden en aanpassingsvermogen;• Inburgering •
Arbeidsvoorwaarden; • Werkklimaat;•
Productiviteit in relatie tot technologische ontwikkelingen, informatisering,
skill biased growth;   D. Arbeidsmarkt-beleid/-regelingen• Reïntegratiebeleid; • Activering sociale zekerheid
via adequate toepassing sancties.• Reïntegratiebeleid; •
Ondernemersvriendelijk klimaat.5. Beleidsopties ter stimulering van laaggeschoolde arbeid5.1 InleidingVanuit het analysekader (schema 1) kunnen thema's worden geselecteerd
voor het ontwikkelen van beleidsopties die bijdragen aan vermindering van
de armoede- en productiviteitsval. In schema 2 zijn deze beleidsopties opgenomen.
Hierbij is een onderscheid gemaakt tussen vraag- en aanbodgeoriënteerde
beleidsopties. Dit onderscheid zal in het vervolg van deze paragraaf eveneens
worden gebruikt. Deels zijn deze beleidsopties bestaand beleid (zoals de arbeidskorting).
Voor een ander deel worden beleidsopties besproken, die om wat voor reden
dan ook geen onderdeel vormen van bestaand beleid. Per beleidsoptie komen
de effecten die van de inzet daarvan verwacht mogen worden aan de orde, zonder
dat dit evenwel resulteert in een nadere beleidsmatige afweging.Schema 2. BeleidsoptiesAanbodA.• Uitkeringen
en inkomens-afhankelijke regelingen1. Rol voor
overheid voor aanpakken inkomensafhankelijke subsidies; 2. Rol voor overheid
voor activeren sociale zekerheid;  • Belastingen en
premies3. Rol voor overheid om marginale druk
laag te houden; 4. Rol voor overheid om laagbetaald werk financieel lonend
te maken;   B. • Effectief arbeidsaanbod5. Rol voor werkgevers om goede secundaire arbeidsvoorwaarden
te bieden, waaronder arbeid-zorg arrangementen; 6. Rol voor werkgevers om
aantrekkelijk werkklimaat te bieden; 7. Rol voor overheid (via uitvoerders)
voor individuele ontheffing van arbeidsverplichtingen; 8. Rol voor overheid
om arbeidsbelemmerende factoren te verminderen en gelijke kansen voor werknemers
te bevorderen;   C. • Kwaliteit9. Rol voor werkgevers om werknemers te scholen; 10. Rol
voor werknemers om deel te nemen aan scholing; 11. Rol voor overheid (via
uitvoerders) om werklozen te scholen; 12. Rol voor overheid (via uitvoerders)
bij te dragen aan inburgering van allochtonen. 13. Rol voor overheid om werkgevers
te stimuleren tot scholing personeel; D.• Sancties sociale zekerheid14.
Rol voor overheid (via uitvoerders) om maatwerk te bieden;   Vraag     A.• Lonen en loonkosten15. Rol voor werkgevers en werknemers om totale
loonkosten te beheersen; 16. Rol voor werkgevers en werknemers om laagste
CAO-loonschalen te benutten; 17. Rol voor overheid een te hoog wettelijk minimumloon
te voorkomen; 18. Rol voor overheid (via uitvoerders) voor maatwerk om nieuwe
werknemers te laten ingroeien in productiviteit; 19. Rol voor overheid (via
uitvoerders) om een structurele oplossing te bieden voor opvangen productiviteitstekort.  • Sociale lasten20. Rol voor overheid om werkgeverslasten laag
te houden;   B. • Effectieve
vraag21. Rol voor overheid bevordering gebruik
arbeidsintensieve diensten (via BTW); 22. Rol voor overheid markt persoonlijke
dienstverlening te stimuleren;    C. • Productiviteit/innovatie/
kennis en algemeen opleidingsklimaat23. Zie punten
C 9 t/m C 13.   D.• Reïntegratiebeleid•
Starters; ondernemerschap24. Rol voor werkgevers
voor bieden werkervaringsplaatsen en/of trainingsmogelijkheden; 25. Werken
met behoud van uitkering; 26. Rol voor overheid stimulering ondernemerschap
als alternatief voor inactiviteit;Voorts is in schema 2 per beleidsoptie per onderwerp aangegeven wie hiervoor
de belangrijkste verantwoordelijkheid draagt: werkgevers/werknemers, overheid,
lokale uitvoerders. Bij de beleidsopties waarvoor de overheid primair verantwoordelijk
is, kan het dus gaan om algemeen beleid op centraal of decentraal niveau.
Zoals reeds aangegeven is voor het decentrale arbeidsmarktbeleid (individueel
maatwerk) de Rijksoverheid systeemverantwoordelijk en voeren het CWI, UWV
en gemeenten een groot deel van het arbeidsmarktbeleid uit. In schema 2 is
dit verschil duidelijk gemaakt met «rol voor overheid (via uitvoerders)».5.2 Aanbodgeoriënteerde beleidsopties5.2.1 InleidingBij de vormgeving van mogelijke beleidsmaatregelen die aangrijpen bij
het arbeidsaanbod, doet zich een uitruil voor tussen 1) stimuleren arbeidsaanbod,
2) armoedebestrijding en 3) budgettaire kosten (challenging triangle).1 Maatregelen beogen primair het activeren van het arbeidsaanbod. Dit kan echter ten koste gaan van de inkomenswaarborg-doelstelling
en/of gepaard gaan met een groot beslag op budgettaire middelen. Beleid voor
het bestrijden van de armoedeval zal dan ook een balans moeten vinden tussen
de hoeken van deze driehoek.5.2.2 Aanbodstimulering via de prijsIn het onderste arbeidsmarktdeel is de financiële vooruitgang bij
het vinden van werk vaak gering, zeker wanneer aanspraken op inkomensafhankelijke
regelingen verminderen of kosten gemaakt moeten worden voor bijvoorbeeld kinderopvang.
Figuur 2 laat de omvang van de marginale druk zien voor een paar met kinderen.
Voor andere huishoudsamenstellingen is deze vergelijkbaar. Een marginale druk
van boven de 100 procent betekent dat een bruto inkomensstijging uiteindelijk
resulteert in een achteruitgang van het netto besteedbaar inkomen. Uit figuur
2 blijkt dat deze situatie zich op of rond het wettelijk minimumloonniveau
nog net niet voordoet, maar wel op modaal niveau.Figuur 2 Marginale druk bij verschillende inkomensniveaus:
paar met kinderenToelichting: de marginale druk is berekend bij inkomenssprongen van € 4000De armoedeval komt op verschillende manieren tot uiting. Mensen kunnen
gevangen blijven in een werkloosheids- of bijstandsuitkering, omdat de overstap
naar een (laagbetaalde) baan financieel niet aantrekkelijk is. Voor partners
van werkenden met een laag inkomen kan participatie financieel onaantrekkelijk
zijn, als tegenover het extra te verdienen inkomen een groot verlies van inkomensafhankelijke
aanspraken staat. Voor met name alleenstaande ouders geldt dat de kosten van
kinderopvang hoog kunnen zijn vergeleken met het netto besteedbare inkomen
uit werk.1De overheid kan langs verschillende wegen de armoedeval-problematiek redresseren.
Ten eerste via beperking van inkomensafhankelijke regelingen door verlaging
van de subsidie en/of van de marginale druk. Het voordeel van inkomensafhankelijke
regelingen is dat met een beperkt beslag op budgettaire middelen heel gericht
inkomensbeleid ten behoeve van de laagste inkomens kan worden gevoerd en ze
dragen effectief bij aan het primaire doel waarvoor ze bestemd zijn (bijvoorbeeld
verlaging woonlasten via huursubsidie). Een nadeel is dat een negatief effect
op de participatie kan ontstaan, door stijging van de marginale druk als gevolg
van het verlies aan inkomensafhankelijke regelingen gecombineerd met de belasting-
en premietarieven. Met marginale druk wordt bedoeld het deel van elke extra
verdiende euro dat iemand weer kwijtraakt bij een stijging van
het inkomen. Aanpassingen in inkomensafhankelijke regelingen moeten niet slechts
worden bezien in het licht van het effect op het arbeidsaanbod, maar ook van
de mate waarin nog afdoende inkomensbescherming wordt geboden en eventuele
budgettaire gevolgen. Het effect op de arbeidsparticipatie neemt hierbij overigens
wel een belangrijke plaats in, omdat betaalde arbeid de beste inkomensbescherming
is. Bij de vormgeving spelen tevens de complexiteit van de regelingen en de
marktverstoring die ervan uit kan gaan een rol.Ten tweede vermindert een arbeidskorting de armoedeval. De algemene arbeidskorting
en andere heffingskortingen in de loon- en inkomstenbelasting verminderen
de kosten op arbeid, waardoor het verschil tussen het netto inkomen uit arbeid
en een uitkering toeneemt. Tussen 1994 en 2003 is mede door de inzet van arbeidskortingen
de afstand tussen het netto bijstandsinkomen en het netto WML met € 700
toegenomen.1Een derde mogelijkheid om de armoedevalproblematiek te reduceren, is door
het gebruik van instroompremies bij de overgang van een uitkering naar betaald
werk, zoals de toetrederskorting in de Wet Inkomstenbelasting (vóór
invoering van het belastingplan 2003). Over de effectiviteit van dit soort
premies is weinig bekend. Opgemerkt kan worden dat afschaffing van de toetrederskorting
deels is «gecompenseerd» door invoering van de arbeidskorting.
De toetrederskorting werd uitsluitend toegekend aan personen die vanuit bepaalde
uitkeringssituaties naar betaalde arbeid uitstroomden. De arbeidskorting geldt
voor alle werkenden. Met name voor het aanbod van herintreders (ontvingen
geen toetrederskorting) is deze wijziging van belang geweest.Tot slot kan gedacht worden aan het vrijstellen of verlagen van de afdracht
van werknemerspremies socialezekerheid. Hierdoor blijft van het netto inkomen
meer over waardoor het verschil met het uitkeringsalternatief toeneemt. Bij
deze optie dient bedacht te worden dat laagbetaalde werknemers nauwelijks
socialezekerheidspremies (ten behoeve van de werknemersverzekeringen) betalen;
WAO-premies worden geheel door de werkgever betaald, terwijl de Awf-premie
een franchise kent.Het kabinet acht vrijstelling of verlaging van de sociale zekerheidspremies
noch voor werknemers, noch voor werkgevers, wenselijk.5.2.3 Stimuleren effectief arbeidsaanbodIn schema 2 is voor alle drie partijen een rol weggelegd in het vergroten
van het effectieve arbeidsaanbod. De rol van de overheid (via de uitvoerders)
betreft het aangepaste ontheffingsbeleid van arbeidsverplichtingen voor werklozen.
Een groot deel van de 1,5 miljoen uitkeringontvangers waren formeel2 of de facto3 uitgesloten
van arbeidsverplichtingen. Doorde invoering van de Wet Werk en Bijstand is geen sprake meer van categoriale
ontheffingen. De gemeenten moeten een individuele afweging maken. Verwacht
wordt dat als gevolg van de financieringssystematiek meer mensen gestimuleerd
zullen worden om arbeid te aanvaarden.Voorts draagt een helder stelsel van rechten en plichten in de WWB bij
aan vergroting van het arbeidsaanbod. Ook is aanbodverruiming mogelijk door
het scheppen van de juiste randvoorwaarden op de arbeidsmarkt. Hierbij gaat
het vooral om het wegnemen van factoren die de arbeidsdeelname belemmeren
en het creëren van gelijke kansen voor werknemers om op de arbeidsmarkt
te kunnen participeren. Vanzelfsprekend kunnen ook werkgevers hieraan bijdragen,
bijvoorbeeld via het aanbieden van werk dat gecombineerd kan worden met zorgtaken.5.2.4 Vermindering armoedeval via scholingDe arbeidsproductiviteit hangt nauw samen met het opleidingsniveau en
speelt zowel aan de aanbod – als aan de vraagkant – een rol. Uit
blok C blijkt dat alle drie arbeidsmarktactoren een rol hebben ten aanzien
van scholing. Vanwege technologische ontwikkelingen en de kennisintensivering
van de economie verandert de beroepsmatige kennis veel sneller dan vroeger.
Dat betekent dat werkgevers hun personeel zoveel mogelijk «life long
learning» moeten aanbieden om te voorkomen dat werknemers onvoldoende
productief worden en zodoende werkloos worden. Werknemers zullen ook op eigen
initiatief hun inzetbaarheid op peil moeten houden en vergroten. Vooral onder
laagopgeleide werknemers is de animo om deel te nemen aan scholing nog laag,
terwijl deze groep juist het grootste risico loopt op werkloosheid. Vanuit
preventief oogpunt (voorkomen werkloosheid op termijn) is het belangrijk dat
de scholingsdeelname van laagopgeleiden toeneemt.Door de overheid wordt scholing van werknemers gestimuleerd via de afdrachtvermindering
onderwijs, de inzet van middelen uit het Europees Sociaal Fonds en met subsidies,
zoals de scholingsimpuls. Daarnaast stimuleert de overheid de investeringen
in scholing via flankerend beleid, zoals het keurmerk «Investors in
People», het Syntens-programma «Profijt van mensenkennis»,
het EVC-centrum en het «Empowerment Center». Voorts zijn op experimentele
basis de effecten onderzocht van vraaggerichte financiering van scholing.
Hierbij ging het om persoonlijke opleidingsplannen met daaraan gekoppeld een
budget (de individuele leerrekening; ILR). Uit deze experimenten is gebleken
dat met de ILR lager opgeleiden door de eigen verantwoordelijkheid en grotere
keuzevrijheid meer gestimuleerd worden aan scholing deel te nemen. Dit instrument
lijkt daarmee beter aan te sluiten bij de motivatie van het individu om scholing
te volgen dan de aanbodgerichte instrumenten. Hierbij moet wel worden aangetekend
dat in eerste instantie persoonlijke loopbaanbegeleiding een belangrijke rol
speelt bij het stimuleren van laagopgeleiden.Scholing van werknemers is uiteraard belangrijk, maar de basis wordt in
het onderwijs gelegd. Hierbij is het van belang dat leerlingen met een zo
hoog mogelijk opleidingsniveau en diploma het initieel onderwijs verlaten.
Daarom moet de overheid – voor de onderkant van de arbeidsmarkt –
zorgen voor een soepele doorstroom van VMBO naar MBO. Op dit terrein zijn
inmiddels diverse activiteiten in gang gezet.1Eerder is aangegeven dat de productiviteitsval sterk samenhangt met de
productiviteit in relatie tot de totale minimumloonkosten. Scholing draagt
bij aan vermindering van de productiviteitsval als werknemers daardoor productiever
worden. Vooral in de Scandinavische landen wordt scholing (voor werkenden
en niet-werkenden) op grote schaal ingezet. Volgens OESO-cijfers bezitten
laagopgeleiden in deze landen dan ook meer vaardigheden dan hun collega's
uit andere landen. Zo heeft 49% van de Britse en 53% van de Amerikaanse beroepsbevolking
het zogeheten «literacy proficiency»-niveau. Dit is het minimaal
benodigde opleidingsniveau om een functie goed te kunnen uitoefenen. In Zweden
heeft bijna 74% van de beroepsbevolking dit niveau (Nederland 63%). Door de
betere vaardigheden zijn hogere lonen mogelijk zonder dat dit direct leidt
tot een productiviteitsval.Niet alleen voor werkenden is een leven lang leren van belang. Ook werklozen
moeten hun kennis en vaardigheden op peil houden. De overheid is hiervoor
(via de uitvoerders van het reïntegratiebeleid) verantwoordelijk. Uit
onderzoek van de Organisatie voor Strategische Arbeidsmarktvraagstukken (OSA)
blijkt het belang van scholing voor werklozen.2
Circa 35% van de werklozen denkt extra scholing en/of cursussen
nodig te hebben om in een nieuwe baan goed te kunnen functioneren. Daarnaast
denkt 13% de nodige ervaring te missen en is een kwart van de werklozen van
mening dat zij extra begeleiding op het werk nodig zullen hebben vaak gecombineerd
met extra scholing.Geconstateerd is dat de werkloosheid onder allochtonen hoog is en hun
participatiegraad laag. Een gebrekkige beheersing van de Nederlandse taal
vormt voor hen (zowel nieuwkomers als oudkomers) een belemmering voor participatie
in de Nederlandse samenleving in het algemeen en op de arbeidsmarkt in het
bijzonder. Om aan deze belemmering het hoofd te bieden voert Nederland vanaf 1996
inburgeringsbeleid. Voor nieuwkomers en oudkomers zonder betaald werk is het
volgen van (onderdelen van) een inburgeringstraject vaak een randvoorwaarde
om betaald werk te kunnen vinden. In veel gevallen vormt het inburgeringstraject
daarom tevens het reïntegratietraject, of wordt taalscholing aangeboden
in het kader van reïntegratie. Naleving van deze verplichtingen kan worden
gehandhaafd op grond van de van toepassing zijnde sociale zekerheidswetgeving.Veel prioriteit gaat uit naar de inburgering van oudkomers met een (bijstands)uitkering.
Om deze reden zal, conform de toezegging van de staatssecretaris tijdens het
Algemeen Overleg over de WWB op 15 april jl., gemeenten nader gewezen
worden op de mogelijkheden om reïntegratie en inburgering te koppelen
en om in die situatie activiteiten gericht op inburgering te sanctioneren
via de WWB. Over de hoofdlijnen van het nieuwe inburgeringsstelsel is de Tweede
Kamer op 23 april jl. geïnformeerd.5.2.4 Sancties sociale zekerheidPrikkels om uit de werkloosheid naar werk te stromen worden zowel beïnvloed
door het aanpassen van de «pakkans» (oftewel: het versterken van
monitoring/controle op zoekactiviteiten) als door de strengheid (dit is de
hoogte) van de toegepaste sanctie. Er bestaat een uitruil tussen beide elementen:
hoe effectiever monitoring plaatsvindt, des te minder hoeven sancties ingezet
te worden. Omgekeerd geldt dat hoe duurder monitoring is, hoe sterker gebruik
gemaakt moet worden van het sanctie-instrument (dat onderdeel vormt van het
zogenaamde «maatregelenbeleid»).Het effect van monitoring en santies op de uitstroom uit werkloosheid
is in ruime mate zowel theoretisch als empirisch onderzocht. Boone & Van
Ours1 laten zien dat het effect op de uitstroom
in essentie tweeledig is:• Een ex ante effect; het zoekgedrag van werklozen is intensiever
vanwege het risico dat een sanctie wordt opgelegd («afschrikking»);• Een ex post effect; het zoekgedrag van werklozen die een sanctie
opgelegd hebben gekregen, wordt intensiever (zodat toekomstige sancties vermeden
kunnen worden).Onderzoek dat zich meer exclusief richt op het effect van het toepassen
van sancties op de uitstroomkans, laat overwegend zien dat het positieve effect
relatief sterk is.2 Kortom, een adequate toepassing
van monitoring en sancties zorgt ervoor dat werklozen niet onnodig lang een
beroep doen op een uitkering. Dit vergroot het effectieve arbeidsaanbod.5.3 Vraaggeoriënteerde beleidsopties5.3.1 Stimulering vraag naar laaggeschoolden via de prijscomponentVoor de vraag naar arbeidskrachten zijn de totale loonkosten belangrijk.
Te hoge loonkosten gaan ten koste van de werkgelegenheid. Aan de onderkant van de arbeidsmarkt zijn in dit kader het wettelijk minimumloon
(WML), de laagste CAO-lonen en de feitelijke lonen en loonkosten belangrijk.De hoge werkloosheid onder laagopgeleiden wordt vaak toegeschreven aan
de hoogte van het WML en/of de laagste CAO-lonen en het algemeen verbindend
verklaren (AVV) van CAO-bepalingen. Hierbij is de gedachte dat het WML een
bodem in het loongebouw legt waardoor laaggeschoolden van arbeidsdeelname
worden uitgesloten. Een vergelijkbare werking wordt aan CAO's en AVV toegeschreven;
beide instituties schakelen loonconcurrentie uit. Dit is te meer ernstig daar
waar een groot participatie-probleem bestaat aan de onderkant en de laagste
CAO-lonen ruim boven het WML-niveau liggen.Het ligt voor de hand dat een verlaging van het WML en van het laagste
CAO-loon alleen effectief zijn indien het WML en het (ge-avvde) laagste CAO-loon
daadwerkelijk laagopgeleiden uit de markt prijzen. Het kabinet gaat er dan
ook van uit dat de sociale partners zelf de verantwoordelijkheid nemen de
onbenutte loonruimte op te vullen, bijvoorbeeld via invoering van lagere CAO-loonschalen
voor laagopgeleide jongeren die voor het eerst op de arbeidsmarkt komen.Laagste CAO (jeugd)loonschalenVoor volwassen werknemers liggen de laagste CAO-lonen gemiddeld iets meer
dan 3 procentpunt boven het WML. Het CAO-loon voor jongeren is de afgelopen
jaren fors gestegen. Afhankelijk van de leeftijd ligt het gemiddelde laagste
CAO-loon tussen de 13%- en 22%-punt boven het voor hen geldende wettelijk
minimumjeugdloon (WMJL). Dit betekent dat in bepaalde sectoren voor zowel
volwassenen als jongeren het WML niet betaald kan worden, vanwege de hogere
CAO-lonen. Hierdoor bestaat er een loonvacuüm dat niet benut wordt. Deze
situatie gaat ten koste van de arbeidsmarktpositie van laagopgeleiden. Dit
geldt vooral voor laagopgeleide jongeren. Ter bestrijding van de jeugdwerkloosheid
is het van belang de loonruimte tussen de CAO-jeugdloonschalen en het voor
hen geldende WMJL op te vullen. Belangrijk hierbij is dat bezetting van de
lagere loonschalen voor jongeren (in tegenstelling tot lagere loonschalen
voor volwassenen) niet op problemen zal stuiten. Het merendeel van de jongeren
is namelijk niet uitkeringsgerechtigd zodat reserveringslonen geen rol van
betekenis spelen. Het kabinet gaat er dan ook vanuit dat sociale partners
zelf de verantwoordelijkheid nemen de onbenutte loonruimte op te vullen, bijvoorbeeld
via invoering van lagere CAO-loonschalen voor laagopgeleide jongeren die voor
het eerst op de arbeidsmarkt komen.In hoeverre in dat verband het al dan niet AVV'en van laagste (jeugd)loonschalen
een rol kan spelen, is mede afhankelijk van de discussie die in het kader
van het al dan niet nakomen van het Najaarsakkoord van 2003 wordt gevoerd
over het niet AVV'en van CAO-afspraken over loonstijgingen.Het wettelijk minimumloonAls sprake is van een te hoog prijskaartje voor het inhuren van laaggeschoolde
arbeid dan ligt een eerste mogelijke reactie in het rechtstreeks verlagen
van het minimumloon. Op deze wijze kunnen productiviteit en beloning beter
met elkaar in overeenstemming worden gebracht. Deze weg is de afgelopen decennia
in Nederland bewandeld. Het (algemeen) beleid ten aanzien van het WML uit
de jaren tachtig en negentig kan worden getypeerd met «bruto ontkoppelen
en netto (vooral via fiscale maatregelen) zoveel mogelijk repareren».
Vanwege de hoge werkloosheid is in de jaren tachtig het bruto WML per 1 januari
1984 verlaagd met 3 procentpunt en vervolgens nominaal bevroren
tot 1990. Ook in de eerste helft van de jaren negentig is het bruto WML nog
enkele malen nominaal bevroren. Door dit beleid bleef het bruto WML in de
jaren 1983–1990 per saldo 10 procentpunt achter bij de gemiddelde bruto
CAO-loonontwikkeling en ultimo 2000 circa twintig procentpunt.Waar aanvankelijk het WML begin jaren tachtig een duidelijke bodem legde
in het beloningsniveau, waardoor 10 procent van de werknemers het WML verdiende,
verdient mede als gevolg van de bevriezingsmaatregelen uit de jaren tachtig
en eerste helft van de jaren negentig nog slechts een paar procent van de
werknemers het WML. Jongeren en vrouwen in deeltijdbanen zijn hierin oververtegenwoordigd.
Qua sectoren geldt dit voor de commerciële dienstverlening.In de loop der jaren zijn voor de Nederlandse situatie steeds kleinere
werkgelegenheidseffecten gevonden voor het verlagen van het WML. Samengevat
geldt:• Beginjaren '80: WML-verlaging van 10% leidt tot een werkgelegenheidsstijging
met 2% tot 6%;• Eind jaren '80: WML-verlaging van 10% leidt tot een werkgelegenheidsstijging
met 0,7% tot 1,8%;• 19941: WML-verlaging van 10% leidt
op lange termijn berekend op basis van het CPB-model MIMIC tot een werkgelegenheidsgroei
van 7 000 arbeidsjaren• Volgens Gautier e.a. is de elasticiteit thans circa -0,06: een
toename van het minimumloon met 1 procent leidt tot een werkgelegenheidsdaling
van 0,06 procent.2• Volgens CPB-simulaties3 uitgevoerd
met het Jade-model, stijgt bij een WML-verlaging (en de daaraan gekoppelde
uitkeringen) met 1% op middellange en lange termijn de werkgelegenheid met
1000 arbeidsjaren. De werkgelegenheid in de marktsector blijft op korte termijn
constant. Oorzaak hiervan is dat een WML-verlaging (en verlaging van de minimumuitkeringen)
niet alleen zal leiden tot een stijging van de sectorale werkgelegenheid,
maar ook tot gevolg heeft dat de vraag naar goederen en diensten zal dalen
en daarmee de werkgelegenheid.Op basis van het lange termijn evenwichtsmodel MIMIC heeft het CPB in
1994 het werkgelegenheidseffect berekend van een WML-verlaging (dus zonder
verlaging van de minimumuitkeringen) met 10%.4
Deze beleidsoptie leidt tot een stijging van de totale werkgelegenheid van
bedrijven met 0,12% (1994); dit is 70 000 arbeidsjaren. Zouden ook de
laagste CAO-lonen evenredig dalen, dan zou de werkgelegenheidswinst op lange
termijn 21 000 arbeidsjaren bedragen (0.3%). Op basis van MIMIC heeft
het CPB5 opnieuw het werkgelegenheidseffect van
een verlaging van uitsluitend het WML met 10% berekend. De uitkomst is vergelijkbaar
met die van 1994. De totale werkgelegenheid van bedrijven stijgt met 0,12%.
Deze stijging is volledig geconcentreerd bij ongeschoolden. De werkgelegenheid
voor deze groep stijgt met 1,94%. Dit is hoog, maar bedacht moet worden dat
het aandeel ongeschoold werk klein is. De werkgelegenheid van laagopgeleiden
daalt bij deze optie met 0,07% en die van hoogopgeleiden met 0,10%.Dispensatie WMLHet WML is op macro-niveau inmiddels van weinig betekenis voor de werkgelegenheid.
Op sectoraal niveau kan een WML-verlaging leiden tot een toename van de werkgelegenheid.
Dit is afhankelijk van de samenstelling van het personeelsbestand. In «mannen»-sectoren,
zoals de bouw, ligt het laagste CAO-loon ruim boven het WML. De markt dwingt
werkgevers hiertoe. Bij werkloosheid is het voor de bouwwerknemers aantrekkelijker
een WW-uitkering te ontvangen en zwart wat bij te verdienen dan een
laag betaalde baan te accepteren. Een WML-verlaging sorteert in de mannensectoren
dus geen effect. In vrouwensectoren (detailhandel) is een verlaging van het
WML wel mogelijk zonder grote wervingsproblemen. Dit komt doordat veel vrouwen
als tweeverdiener geen recht hebben op een bijstandsuitkering. Een WML-verlaging
kan in deze sectoren dus tot meer werkgelegenheid leiden.De enige wettelijke dispensatie mogelijkheid voor het betalen van het
WML is thans nog gelegen in het hebben van een handicap en is opgenomen in
de Wet REA.1 Hiervan werd in de jaren zeventig
relatief veel gebruik gemaakt, maar dit is langzamerhand verminderd tot thans
circa 1400 personen op jaarbasis. Via de bijstand vindt aanvulling plaats
tot het geldende minimumniveau.Voorts kennen de meeste CAO's dispensatiemogelijkheden voor het betalen
van het CAO-loon. Hiervan wordt nauwelijks gebruik gemaakt. De voornaamste
oorzaak hiervoor is gelegen in het feit dat een dergelijke uitzondering moet
worden aangevraagd bij de partijen die de CAO hebben afgesloten.Dispensatie van het WML is alleen mogelijk daar waar het WML het laagste
loon is.2 Het betreft vooral sectoren waarin
vrouwen oververtegenwoordigd zijn. Dispensatie van het WML kan dus aanvankelijk
extra werkgelegenheid in deze sectoren genereren. Belangrijke voorwaarde hierbij
is dat er voldoende gegadigden blijven om deze banen te bezetten. Het is mogelijk
dat minder vrouwen bereid zullen zijn te gaan werken voor een lager WML, bijvoorbeeld
omdat het loon niet opweegt tegen de kosten van kinderopvang, reistijden etc.
(armoedeval). In dat geval gaat de dispensatie van het WML ten koste van de
werkgelegenheid aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Aannemelijk is dat bij
een tekort aan geschikt personeel, het loon weer zal stijgen richting minimumloonniveau,
waardoor het arbeidsaanbod zal toenemen en daarmee de werkgelegenheid.Voorts nemen door toepassing van dispensatie van het WML de beloningsverschillen
tussen mannen en vrouwen verder toe. Bovendien zal bij dispensatie sprake
zijn van strijdigheid met gelijke behandelingsvoorschriften, omdat vooral
voor laag opgeleide vrouwen negatieve inkomenseffecten zullen ontstaan.Alle voor- en nadelen tegen elkaar afgezet, acht ik dispensatie van het
WML voor bepaalde sectoren niet wenselijk. Dit is ook moeilijk verdedigbaar
ten opzichte van sectoren waar de laagste lonen boven het wettelijk minimumloon
liggen. Voorstelbaar is werkgevers te ontslaan van de verplichting het WML
uit te betalen voor personen met specifieke problemen. Ook dit acht ik niet
nodig, omdat er voldoende andere mogelijkheden zijn, om, met behoud van het
minimumloon, de betreffende persoon aan een baan te helpen.Wettelijk minimumuurloonTijdens het algemeen overleg van 2 oktober 2003 is gevraagd om de
systematiek van het WML te vereenvoudigen door te kiezen voor een vaste arbeidsduur
van 40 uur per week in plaats van de huidige regeling die aansluit bij de
normale arbeidsduur in een branche. Deze optie is in het plenaire werkgelegenheidsdebat
van 2 juni jl., opnieuw naar voren gebracht.Een uurloonsystematiek past beter bij de veranderende verhoudingen op
de arbeidsmarkt, waar flexibiliteit een steeds grotere rol gaat spelen. Ook
biedt een minimumuurloon meer transparantie en is beter controleerbaar. Daar
staat tegenover dat van oudsher het WML in Nederland een minimum
inkomensgarantie heeft geboden, die bij een volledige werkweek gerealiseerd
kon worden. Doordat de normale arbeidsduur sterk wisselt per branche, betekent
het overstappen op een bruto minimumuurloon dat allereerst bekeken zal moeten
worden welke normale arbeidsduur als basis moet dienen. Wordt uitgegaan van
de laagst voorkomende arbeidsduur (35 à 36 uur), dan neemt het wettelijk
minimumuurloon toe in sectoren met een hogere arbeidsduur toe. Voor het verschil
tussen 36 en 40 uur bedraagt de toename meer dan 10%. Indien gekozen wordt
om aansluiting te zoeken bij een gemiddeld voorkomende arbeidsduur of de langst
voorkomende arbeidsduur, zal het voor een ieder met een minder lange normale
arbeidsduur niet langer mogelijk zijn om met een volledige werkweek een inkomensniveau
op het sociaal minimum te realiseren. Consequentie hiervan is dat mensen die
een volledige werkweek draaien onder het sociaal minimum komen en een aanvullend
beroep moeten doen op de bijstand.Tijdens het algemeen overleg over het WML van 3 juni jl. is aangegeven
dat het kabinet de invoering van een minimumuurloonsystematiek niet opportuun
acht en dat de discussie hierover voortgezet dient te worden indien een gewijzigde
economische context hiertoe aanleiding geeft.Vermindering van de loonkostenBij veel laagopgeleiden is de productiviteit zodanig laag dat vermindering
van de loonkosten voor werkgevers nodig is, om de kosten in verhouding te
brengen tot hun productiviteit. Idealiter variëren de subsidiehoogte
en -duur, afhankelijk van de mate waarin de productiviteit van de betreffende
werknemer tekortschiet. Hoe beter de loonkostensubsidie aansluit bij het productiviteitstekort,
hoe lager de deadweight loss is. De benodigde subsidiehoogte kan zodoende
uiteenlopen van 0 tot 100 procent van de loonkosten en de benodigde subsidieduur
kan variëren tussen eenmalig en permanent.Een mogelijkheid om de totale loonkosten te verminderen is verlaging van
de premies sociale zekerheid. In diverse landen, zoals België, Frankrijk
en Zweden, is hiervoor gekozen. Naast extra werkgelegenheid heeft dit instrument
eenvoud in uitvoering en doelgerichtheid als positieve eigenschappen. Ook
in Nederland is premievrijstelling/-vermindering een beproefd middel. Binnen
de Awf geldt bijvoorbeeld dat over de eerste € 15 000 (WML)
een premievrijstelling wordt gegeven voor werkgevers en werknemers. Ook bestond
er een afdrachtvermindering lage lonen (SPAK), die, vanwege de hoge deadweight
loss en de verschuiving van het kabinetsbeleid van stimulering van de vraag
naar arbeid naar stimulering van het arbeidsaanbod, wordt afgeschaft.Ook voor versterking van de arbeidsdeelname van specifieke groepen worden
sociale zekerheidspremies verminderd. Het in dienst nemen van een arbeidsgehandicapte
levert gedurende drie jaar een korting op de WAO en Awf op van elk € 1021
(in totaal dus € 2042). Het in dienst houden van arbeidsgehandicapten
levert dezelfde premies op, maar voor één in plaats van drie
jaar.Een nadeel van premiekortingen en franchises is dat zij gepaard gaan met
budgettaire effecten. Voorts zijn premiekortingen niet in lijn met het equivalentiebeginsel
in die verzekeringen. Bovendien veroorzaken franchises zoals in het Awf voor
werknemers een verhoging van de marginale druk in het loongebouw. Dit en de
budgettaire uitgaven zijn belangrijke redenen waarom een verlaging van de
sociale zekerheidspremies niet wenselijk is.Met de Wet Werk en Bijstand (WWB) is de uitvoering van het arbeidsmarktbeleid
gedecentraliseerd. Gemeenten beschikken over een reïntegratiebudget
dat naar eigen inzicht kan worden aangewend om werkzoekenden naar de arbeidsmarkt
te geleiden. De leidraad hierbij is maatwerk. Indien een productiviteitstekort
het probleem is, kunnen gemeenten een (hierop aangepaste) loonkostensubsidie
inzetten. Er zijn werklozen waarvoor een eenmalige loonkostensubsidie toereikend
is om hen aan een baan te helpen. Daarnaast zijn er werklozen die eerst enkele
jaren werkervaring moeten opdoen voordat zij voldoende productief zijn. Voor
hen kunnen tijdelijk gesubsidieerde banen nodig zijn.WSW-banen zijn permanent en volledig gesubsidieerd. Zij zijn nodig voor
lichamelijk/geestelijk gehandicapten die niet onder normale omstandigheden
kunnen werken en zonder de WSW-banen nooit aan de slag zouden raken.Volgens de Sociaal Economische Raad zijn veel laagopgeleiden na 4 jaar
werken voldoende productief om zonder subsidie duurzaam op de arbeidsmarkt
te participeren.1 Door de RWI2 is een loonkostensubsidievoorgesteld die met de duur waarvoor de subsidie zou moeten gelden, rekening
houdt. Het betreft een uniforme fiscale subsidie bij indiensttreding van werklozen
en arbeidsgehandicapten. Werkgevers die een werkloze (langer dan 6 maanden
werkloos) of een arbeidsgehandicapte (in de zin van de Wet REA) in dienst
nemen tegen een loon van maximaal 150% WML krijgen recht op een forfaitaire
korting op de loonbelasting van totaal € 7500, naar evenredigheid
toepasbaar in de eerste 18 maanden. Werkgevers die hun arbeidsgehandicapte
in dienst houden krijgen een forfaitaire korting op de loonbelasting van in
totaal € 2599. Deze regeling zou de plaats moeten innemen van de
nu bestaande tijdelijke loonkostensubsidies (vermindering langdurig werklozen,
WIW-werkervaringsplaatsen en REA-premiekorting). Het voorstel van de RWI bevat
een aantal positieve elementen. Zo is het voorstel eenvoudig en inzichtelijk
en sluit het goed aan bij de problemen aan de onderkant van de arbeidsmarkt.
Door de vervanging van drie subsidies door één subsidie is ook
sprake van het ontschotten van budgetten. De WWB echter, gaat hierin verder
doordat deze voorziet in één ongedifferentieerd, flexibel vrij
besteedbaar reïntegratiebudget. Het kan zowel besteed worden aan versterking
van het arbeidsaanbod (via scholing, sollicitatietraining, duale trajecten,
etc.) als aan vergroting van de arbeidsvraag (loonkostensubsidie, inkoop gesubsidieerde
banen). Met dit vrij besteedbare reïntegratiebudget kan zodoende meer
maatwerk geleverd worden voor de cliënt. Het is aannemelijk dat door
de WWB gesubsidieerde banen (en loonkostensubsidies) effectiever worden ingezet
(«lokaal» arbeidsmarktbeleid), waardoor zij meer een opstapbaan
worden in plaats van eindstation.5.3.2 Vergroting effectieve vraagIn schema 2 zijn twee beleidsopties (B21 en B22) opgenomen waarmee de
vraag naar producten en/of diensten kan worden vergroot, namelijk een BTW-verlaging
voor arbeidsintensieve diensten en stimulering van de markt voor persoonlijke
dienstverlening.De BTW-verlaging voor arbeidsintensieve diensten is in 2000 ingevoerd
als experiment dat zou lopen tot 1 januari 2002. De looptijd van het
experiment is enkele malen verlengd en loopt nu t/m 31 december 2005.
Doel van deze regeling is vergroting van de vraag naar de diensten die voor
de BTW-verlaging in aanmerking komen, zoals diensten van kappers en fietsenreparateurs.
Een hogere vraag leidt tot meer werkgelegenheid aan de onderkant van de arbeidsmarkt.Volgens het CPB3 is de BTW-verlaging door
werkgevers voor 70 procent doorgegeven in de afzetprijzen, met als resultaat
een prijsverlaging van 7 procent. Door de hogere afzet is de arbeidsinzet
toegenomen. De positieve werkgelegenheidseffecten bestaan volgens het CPB
niet zozeer uit een toename van het aantal werknemers (hoewel
ook hier een stijging heeft plaatsgevonden), maar vooral uit langere werktijden
van bestaande werknemers. Hierdoor is het werkgelegenheidseffect gemeten in
arbeidsjaren groter dan gemeten in personen. Een hoger positief werkgelegenheidseffect
kan worden bereikt door de BTW-verlaging permanent te maken. Volgens het CPB
werkt de tijdelijkheid van de maatregel remmend op het aantrekken van veel
nieuw personeel en stimuleert tijdelijke extra arbeidsinzet van het reeds
bestaande personeel.Nederland spant zich in de Europese Unie in om het experiment, voor de
arbeidsintensieve diensten waarvoor Nederland nu een verlaagd BTW-tarief toepast1, een permanent karakter te geven.Volgens het rapport «Vijf vliegen in één
klap. Naar één markt voor persoonlijke diensten»,
kan een goed en betaalbaar aanbod van persoonlijke diensten de arbeidsparticipatie
van vrouwen verhogen, waarbij het vooral om extra banen voor laagopgeleiden
gaat.2 In februari 2002 heeft het toenmalige
kabinet haar standpunt over genoemd rapport voorgelegd aan de Kamer.3 Op basis van het rapport was de Kamer van mening dat
de verdere ontwikkeling van de markt voor persoonlijke dienstverlening een
positieve bijdrage levert aan een groot aantal doelstellingen, waaronder vergroting
van de werkgelegenheid voor laag opgeleiden.De Regeling Schoonmaakdiensten Particulieren (RSP) is een subsidieregeling
gericht op het stimuleren van werkgelegenheid voor en reïntegratie van
werkzoekenden op de markt voor persoonlijke dienstverlening.
In antwoord op de Kamervragen van het lid Bussemaker (29 augustus 2002)
is een herbezinning over de toekomst van de RSP toegezegd. De aanleiding hiertoe
is de nieuwe vormgeving van het reïntegratiebeleid als gevolg van het
Strategisch Akkoord van het Kabinet Balkenende I. De Kamer wordt kort na het
zomerreces over de uitkomsten van deze herbezinning geïnformeerd.5.3.4 ReïntegratiebeleidUit onderzoeken blijkt dat de sociale partners via CAO-afspraken belangrijk
kunnen bijdragen aan werkgelegenheid voor laaggeschoolden. Hierbij gaat het
om CAO-afspraken over o.a. werk(ervaringsplaatsen), trainingen,
scholing, duale trajecten e.d. In sectoren met dergelijke CAO-afspraken
wordt op deze punten meer gedaan dan in sectoren zonder de betreffende CAO-afspraken.Onder de noemer werken met behoud van uitkering
gaat een waaier van activiteiten schuil, uiteenlopend van regulier vrijwilligerswerk,
tot korte werkstages. Werken met behoud van uitkering is aan strikte voorwaarden
verbonden. Een belangrijke voorwaarde is dat de activiteiten bijdragen aan
het vergroten van de kansen van betrokkene op uitstroom naar een baan.4 Vooral in Denemarken wordt dit instrument veelvuldig
ingezet.Mede als gevolg van de WWB neemt het werken met behoud van uitkering in
Nederland toe. Diverse gemeenten zijn hiertoe overgegaan. Belangrijk is dat
deze optie daadwerkelijk past in een traject dat gericht is op betaalde arbeid.5.3.5 Stimulering starters en ondernemerschapOndernemerschap is een belangrijke bron van economische groei en arbeidsmarktdynamiek.5 Werknemers die voor ondernemerschap kiezen laten vaak
een arbeidsplaats achter en genereren (mogelijk) extra werkgelegenheid. Voor
uitkeringontvangers en andere achterstandsgroepen biedt het een mogelijkheid
terug te keren in het arbeidsproces en voor ouderen kan het een reden zijn
om langer door te werken. Op dit moment stromen slechts 1500
à 2000 werklozen per jaar uit de inactiviteit via het starten van een
eigen onderneming. Dit komt o.a. doordat gemeenten en het UWV te weinig kennis
hierover bezitten en, dientengevolge, nauwelijks aan deze optie denken.Natuurlijk is niet iedereen geschikt voor het opzetten van een eigen bedrijf.
Anderzijds echter, zijn van de bijna een half miljoen niet werkzame personen
met een afgeronde HBO- of WO-opleiding, er 70 000 op zoek naar werk.1 Vanwege hun hoge opleidingsniveau moet het mogelijk
zijn een deel van deze groep te enthousiasmeren voor zelfstandig ondernemerschap.
Dit betekent niet dat onder lager opgeleide uitkeringontvangers geen personen
zitten die capabel zijn voor het starten van een eigen bedrijf. Een lage opleiding
kan gepaard gaan/ gecompenseerd worden met veel werkervaring.Uit onderzoeken blijkt dat een dreigend ontslag, werkloosheid en moeite
met het vinden van een baan in loondienst, redenen zijn waarom mensen een
eigen bedrijf starten. Hierbij gaat het vooral om ouderen, allochtonen, vrouwen
en arbeidsgehandicapten.2In de jaren negentig is het aantal door allochtonen gestarte bedrijven
fors gegroeid: van bijna 12 000 in 1990 tot bijna 25 000 in 2000.3 Dit is een verdubbeling terwijl het aantal autochtone
starters in die periode met 47% is toegenomen. De substantiële groei
van allochtonen starters komt vooral doordat een eigen bedrijf de mogelijkheid
biedt sneller te integreren, de taalachterstand in te lopen en deel te nemen
aan het arbeidsproces. Daarbij geldt dat de succesgraad circa 70% is. Dat
wil zeggen dat 7 op de 10 allochtone starters erin slagen hun bedrijf
in stand te houden. Deze succesgraad hangt samen met branches waarin allochtone
starters werkzaam zijn. De bedrijven van de 1e generatie allochtone
ondernemers betroffen vooral zaken als allochtone bakkers en slagers. Doordat
zij weinig branchespreiding hadden en weinig gericht waren op de Nederlandse
markt mislukten velen van hun na verloop van tijd. De 2e/3e generatie allochtonen echter, richt zich primair op de Nederlandse
markt, waardoor de risico's beter gespreid zijn.Er zijn signalen dat een verdere uitbreiding van de groep allochtonen
starters mogelijk is. Momenteel zetten allochtonen zelden vanuit de uitkeringssituatie
een eigen bedrijf op om uit de inactiviteit te ontsnappen. Dit komt vooral
doordat stimulering door de uitkeringsinstelling (GSD, UWV) ontbreekt en ze
vaak onbekend zijn met de (subsidie-)mogelijkheden.Van het starten van een eigen bedrijf zou meer gebruik gemaakt moeten
worden. De komende 8 jaar zijn er ruim 120 000 opvolgers nodig voor ondernemers
die – vanwege hun leeftijd – gaan stoppen. De overheid zou hier
een actievere rol kunnen vervullen, namelijk via 1) structurering van de informatievoorziening,
2) beterer begeleiding, 3) meer aandacht voor ondernemerschap in het onderwijs,
en 4) kennisverrijking bij UWV en gemeenten inzake ondernemerschap als optie
voor uitkeringontvangers. Op deze punten ervaren starters momenteel problemen.Starten van een eigen bedrijfDe betekenis van starters is in de jaren negentig toegenomen. Het aantal
starters is in 2002 bijna tweemaal zo hoog als in 1987. Het hoogste aantal
startende bedrijven in een jaar werd gehaald in 2000. Toen startte maar liefst
57 000 personen een eigen bedrijf. De extra werkgelegenheid als gevolg
van starters is groot. In 2002 werden circa 61 000 banen gecreëerd
door startende bedrijven.Ten opzichte van de jaren '80 is de ontwikkeling van startende bedrijven
in de jaren '90 gunstig geweest. Hieraan hebben diverse factoren ten grondslag
gelegen. Volgens het EIM is de vraag naar ondernemerschap gegroeid door de
trends van globalisering, technologische vooruitgang en tertiairisering. Het
aanbod nam toe vanwege 1) een toename van de beroepsbevolking, 2) het op middelbare
leeftijd komen van baby-boomers, 3) het toenemend aandeel vrouwen op de arbeidsmarkt,
4) de toegenomen waardering voor ondernemerschap als carrièreperspectief
en 5) stimulerend overheidsbeleid.Het jaarlijkse aantal starters zou groter kunnen zijn. Nog steeds wordt
deze optie onvoldoende gestimuleerd. Dit is waarschijnlijk ook een reden waarom
relatief weinig mensen iets voor zelfstandig ondernemerschap voelen. Uit onderzoek
blijkt dat indien Nederlanders konden kiezen tussen een baan in loondienst
of zelfstandig ondernemerschap, slechts 30 procent voor ondernemerschap zou
kiezen, terwijl het EU-gemiddelde 45 procent is en in de Verenigde Staten
zelfs 67 procent. De lage voorkeur voor ondernemerschap komt tot uitdrukking
in het lage aantal ondernemers per 1000 personen, namelijk 4,6 personen.De jaren '90 laten zien dat alleen al met een positieve houding ten aanzien
van ondernemerschap en meer aandacht voor ondernemerschap in het onderwijs1, het aantal starters kan worden vergroot.Preferenties ondernemerschap in % van de bevolkingAantal
ondernemers per 1000 personen6 SlotWerkgelegenheidsprognoses zijn met onzekerheden omgeven. Niettemin zijn
de signalen met betrekking tot de vraag naar laagopgeleiden niet gunstig.
Technologische ontwikkelingen zullen een verschuiving van laag naar meer hooggeschoolde
arbeid impliceren. Ook andere ontwikkelingen, zoals de internationalisering
en het proces van verdienstelijking, kunnen leiden tot een afnemende vraag
naar laagopgeleiden. Zodoende zal voor de middellange termijn rekening gehouden
moeten worden met een krimp van de vraag naar laagopgeleiden.Op het aanbod van laaggeschoolde arbeidskrachten zijn diverse ontwikkelingen
van toepassing, die per saldo kunnen resulteren in een grotere groep personen
die voor werk aangewezen is op de onderkant van de arbeidsmarkt. Belangrijke
ontwikkelingen zijn de EU-uitbreiding, en de groei van het opleidingsniveau
van de beroepsbevolking in relatie tot het upgradingstempo van de werkgelegenheid.Aan de Tweede Kamer is mijn brief «Visie arbeidsmarktbeleid»
gestuurd. Algemeen beleid op centraal niveau is nodig voor oplossing van arbeidsmarktknelpunten
die voor diverse groepen gelden. Een decentrale uitvoering van
arbeidsmarktbeleid acht ik wenselijk om te komen tot een op de lokale situatie
toegesneden arbeidsmarktbeleid (maatwerk) en aanvullend beleid dient uitsluitend
ingezet te worden indien het algemeen (de)centraal beleid onvoldoende resultaat
oplevert voor een specifieke groep. Dit aanvullend beleid, zoals het MKB-convenant
voor etnische minderheden – dient kortstondig te zijn en agenderend
en innovatief van karakter.In deze brief is gekeken hoe de werkgelegenheid aan de onderkant van de
arbeidsmarkt gestimuleerd zou kunnen worden. Conform het verzoek van de Tweede
Kamer is een breed palet beleidsopties onderzocht. Hierbij is rekening gehouden
met bestaand en voorgenomen beleid, dat gericht is op herstel van de Nederlandse
economie en versterking van de arbeidsmarkt. Veel beleidsmaatregelen die het
kabinet heeft ingezet of waartoe besloten is deze in te zetten, dragen (in)direct
ook bij aan de werkgelegenheid aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Door
de hervormingen in de sociale zekerheid bijvoorbeeld, komt volgens de doorrekeningen
van het CPB de evenwichtswerkloosheid 0.3%-punt lager uit. Voorts dragen ook
de verhoging van de arbeidskorting, de invoering van een aanvullende combikorting,
de invoering van een nieuw WAO-stelsel per 1 januari 2006, meer ruimte
voor werkgevers via vermindering van de administratieve lasten en versterking
van de economische structuur door stimulering van de innovatie via o.a. de
oprichting van het Innovatieplatform, bij aan de werkgelegenheid (en/of arbeidsproductiviteit).
Voorts wordt door de WWB aan gemeenten alle mogelijkheden geboden om een creatief
reïntegratiebeleid te voeren. Ik ben ervan overtuigd dat met deze decentrale
uitvoering van het arbeidsmarktbeleid een efficiëntere reïntegratie
van werklozen kan worden bereikt. Ook is het de verwachting dat door de decentralisatie
gesubsidieerde banen effectiever worden ingezet, waardoor zij meer hun oorspronkelijke
functie gaan vervullen, namelijk een opstap naar niet-gesubsidieerde arbeid.Geconstateerd is dat de armoedeval en productiviteitsval twee belangrijke
problemen zijn aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Ook de lage opleiding
van mensen werkzaam aan de onderkant is problematisch. Bovendien zijn de arbeidsmarktprognoses
voor deze groep in tweeërlei opzicht niet gunstig. Enerzijds is het de
verwachting dat het aanbod van laagopgeleiden de vraag naar hen zal overstijgen.
Anderzijds bestaat het gevaar van kwalificatieveroudering, resulterend in
werkloosheid. De geschetste beleidsopties sluiten op een of meerdere van deze
knelpunten aan.Het belang van scholing kan niet genoeg worden benadrukt. Door scholing
kan de productiviteit toenemen en daarmee ook de verdiencapaciteit. Scholing
grijpt zodoende aan bij de armoedeval èn productiviteitsval. Het is
aannemelijk dat door upgrading van de werkgelegenheid vooral laag opgeleiden
het risico lopen dat hun competenties en vaardigheden ingehaald worden, met
als resultaat werkloosheid. Dit maakt een leven lang leren noodzakelijk. Hier
ligt een belangrijke taak voor de werkgevers en werknemers. Werkgevers moeten
voldoende investeren in hun personeel en werknemers moeten bereid zijn in
scholing te participeren. Nog teveelvooral laagopgeleide- werknemers maken
geen gebruik van de door werkgevers aangeboden scholingsmogelijkheden.Scholing van werknemers is voornamelijk gericht op het eigen functioneren
en het eigen bedrijf. Verdere versterking van employability vraagt naast de
bestaande inzet op functiegerichte scholing om bovensectorale scholing. De
sociale partners zouden de inzet van O&O-fondsen, mede met behulp van
ESF, in dit kader moeten intensiveren.Medio 2004 wordt de Tweede Kamer via een Hoofdlijnenbrief Leven Lang Leren
op de hoogte gesteld van de hoofdlijnen van beleid op het terrein van leven
lang leren voor de komende periode. De beleidsagenda «leven lang leren»
en de kabinetsreactie op het SER-advies «Het nieuwe leren» vormen
daarvoor de basis. De hoofdlijnen worden uitgewerkt in een uitvoeringsagenda.
Er wordt een Platform leven lang leren opgericht, waarvan de samenstelling
en functies mede op basis van de uitvoeringsagenda worden vastgesteld. Uitgangspunten
van de hoofdlijnenbrief zijn onder meer het in lijn met het Europese beleid
aansluiten bij vraagclusters, het stimuleren van het individu en het efficiënter
en effectiever inzetten van bestaande budgetten.Door het Kabinet zijn of worden diverse activiteiten met betrekking tot
scholing in gang gezet, zoals:• Meer voorlichting en communicatie over bestaande subsidieregelingen.
Zo worden door onbekendheid de WVA-startkwalificatie voor zowel volwassenen
en jongeren, alsook ESF-3 onvoldoende gebruikt;• Inzet te komen tot een uitbreiding van de mogelijkheden voor de
inzet van ESF;• Versterken van de randvoorwaarden voor een leven lang leren door
o.a verbetering van de wet- en regelgeving.• Onderzoek naar de effectiviteit en het gebruik van de (fiscale)
scholingsinstrumenten;• Nieuw project ten aanzien van de Individuele Leerrekening.• Bevordering van kennisontwikkeling over EVC en het stimuleren van
de toegankelijkheid van EVC via een portfolio voor iedereen.Scholing is ook voor werklozen noodzakelijk om te voorkomen dat de afstand
tot de arbeidsmarkt te groot wordt. Thans is een deel van de laagopgeleide
werklozen onvoldoende gekwalificeerd voor een goede uitoefening van een functie.Voor aanpak van de productiviteitsval zijn er diverse mogelijkheden. De
inzet van scholing (door werkgevers) is een vereiste, zowel om de productiviteit
van laagopgeleiden te verhogen als om kwalificatieveroudering te voorkomen.
Evenzeer dienen de sociale partners er zorg voor te dragen dat de loonontwikkeling
beheerst blijft. Ook is van belang dat de sociale partners de loonruimte tussen
het wettelijk minimum(jeugd)loon en de laagste CAO-loonschalen daar waar dit
nodig is, opvullen. Dit zal vooral bijdragen aan vermindering van de jeugdwerkloosheid,
omdat voor deze groep de laagste CAO-lonen hoog zijn, waardoor veel laaggeschoolde
jongeren uit de markt worden geprijsd. Het kabinet gaat ervan uit dat de sociale
partners zelf de verantwoordelijkheid zullen nemen de onbenutte loonruimte
op te vullen, zodat meer laagopgeleide jongeren een kans op een baan krijgen.Verlaging en/of dispensatie van het WML zijn opties om de loonkosten aan
de onderkant van de arbeidsmarkt te verlagen. De werkgelegenheidseffecten
die hiervan mogen worden verwacht zijn gering. Dit komt door de vele bevriezingen
van het bruto WML in de jaren tachtig en negentig. Bovendien leveren deze
opties geen bijdrage aan het oplossen van de in de laatste jaren prominent
naar voren gekomen armoedevalproblematiek. Immers, door deze opties kan het
loon komen op een niveau dat lager is dan de van toepassing zijnde bijstandsnorm.
In de brief «Visie arbeidsmarktbeleid» is aangegeven dat ik een
WML-verlaging niet wenselijk acht vanuit rechtvaardigheidsoogpunt.Dispensatie van het WML is voornamelijk nog mogelijk in sectoren waar
vrouwen oververtegenwoord zijn. In mannen-sectoren ligt het laagste loon ruim
boven het WML. Dit heeft tot gevolg dat dispensatie van het WML
met negatieve inkomenseffecten voor vooral laagopgeleide vrouwen gepaard zal
gaan en zodoende vermoedelijk in strijd is met gelijke behandelingsvoorschriften.
Indien vrouwen zich door het lagere WML van de arbeidsmarkt terugtrekken,
gaat dispensatie van het WML zelfs gepaard met een vermindering van werkgelegenheid
aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Zoals reed aangegeven acht ik sectorale
dispensatie van het wettelijk minimumloon niet wenselijk en persoonsgebonden
dispensatie niet nodig.Mogelijkheden om in de financiële sfeer iets te doen aan de productiviteitsval,
starten op lokaal niveau. Met de WWB kunnen op lokaal niveau reïntegratietrajecten
worden ingezet die het beste passen bij de cliënt. Dit betekent dat wanneer
de productiviteit van de werkloze te kort schiet, gemeenten loonkostensubsidies
op maat kunnen inzetten (geen deadweight loss), of een tijdelijk gesubsidieerde
baan indien het enige tijd zal duren voordat de werknemer voldoende productief
is.Voor vermindering van de armoedeval, heeft het kabinet ingezet op een
verdere verhoging van de arbeidskorting. Een verdere aanpak is hier nodig,
omdat nog voor teveel laagopgeleiden een baan aan de onderkant van de arbeidsmarkt
financieel niet loont. In de brief zijn aan de hand van de rol van de overheid
wegen uiteengezet waarlangs de problematiek van de armoedeval gemitigeerd
zou kunnen worden. Dat kan met financiële incentives, de aanpak van inkomensafhankelijke
regelingen en een strenge verplichting om deel te nemen aan reïntegratie.
Een verdere verruiming is ook mogelijk door het sanctiebeleid toe te passen
daar waar nodig en door vermindering van knelpunten, zoals een tekort aan
kinderopvang.Door de vergrijzing, individualisering en welvaartsontwikkeling zal de
markt voor persoonlijke dienstverlening groter worden. Dit biedt baankansen
voor laagopgeleiden. De markt voor persoonlijke dienstverlening komt momenteel
moeilijk van de grond door diverse belemmerende factoren. Bij de belemmerende
factoren gaat het o.a. om sommige bepalingen uit het Arbeidstijden- en Arbeidsomstandighedenbesluit
die een flexibele bedrijfsvoering in de weg staan, de uiteenlopende BTW-tarieven
voor verschillende soorten diensten, een gebrek aan transparantie in de markt
en de verhouding tussen de kostprijs van diensten en bereidheid om de kostprijs
te betalen.1 Het is belangrijk dat deze belemmeringen
worden verminderd. Derhalve heb ik een onderzoek naar de markt voor persoonlijke
dienstverlening uitgezet. Tevens wordt door mijn Ministerie onderzoek verricht
naar de mogelijkheden van het starten van een eigen bedrijf. In dat kader
zijn inmiddels enkele gesprekken gevoerd met maatschappelijke organisaties.
Het opzetten van een eigen bedrijf biedt werklozen een kans op terugkeer naar
de arbeidsmarkt en kan werkloosheid voorkomen. Bovendien kan de overstap van
werken in loondienst naar werken als zelfstandige het werkzame leven verlengen.XNoot1Visie Arbeidsmarktbeleid, 27 april 2004.XNoot1Meedoen, meer werk, minder regels. Hoofdlijnenakkoord voor het kabinet
CDA, VVD, D66, 16 mei 2003.XNoot1Van de totale beroepsbevolking heeft 37 procent geen startkwalificatieniveau,
terwijl dit gemiddeld 59 procent is bij de etnische minderheden. Met startkwalificatie
wordt bedoeld een opleiding op niveau 2 in BOL/BBL of een diploma HAVO of
VWO.XNoot1Raad voor Werk en Inkomen, Naar een werkende arbeidsmarkt. Beleidskader
Werk en Inkomen 2004, Den Haag, 2004.XNoot2Idem voetnoot 4, pp. 18–24.XNoot3R. Nahuis en H.L.F. de Groot, Rising Skill Premia. You ain't seen nothing
yet?, CPB discussion paper, No 20, juli 2003.XNoot1R. de Mooij en P. Tang, Four Futures of Europe, CPB, Den Haag 2003.XNoot2ROA, De arbeidsmarkt naar opleiding en beroep tot 2008, Maastricht november
2003, pp. 4–5.XNoot3J. Theeuwes, Epur si Muove. En toch Beweegt het, Utrecht 2003.XNoot4MKB-Nederland, MKB industriemonitor, nr. 4, 15 januari 2004.XNoot5H. Roodenburg & R.A. de Mooij, Arbeidsmigratie uit de Midden- en Oost-Europese
Toetredingslanden, CPB Notitie 2004/1, januari 2004.XNoot1Making Work Pay. Facts, Figures and policy Options, Report to the Employment
Committee, Oktober 2003.XNoot1Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Verkenning Levensloop;
Sociaal Stelsel en Werken, 2002.XNoot1C. Laan, W.B. Roorda & J.H.L. van der Waart, «Armoedeval Aangepakt»,
Sociaal Maandblad Arbeid, 2003 (3), pp. 112–9.XNoot2Hiermee worden bedoeld ontheffingen van de arbeidsverplichtingen op individuele
basis. Tot de invoering van de Wet werk en bijstand per 1/1/2004 was ook categoriale
ontheffing mogelijk.XNoot3Hierbij gaat het om die gevallen die een arbeidsverplichting opgelegd
hebben gekregen, maar die niet feitelijk werd geëffectueerd, zodat er
in de praktijk sprake is van een ontheffing.XNoot1Zoals de in gang gezette verbreding leerwerktrajecten in het VMBO, de
introductie van de assistentroute in het VMBO m.i.v. het schooljaar 2004/2005
en de ontwikkeling van een competentiegerichte kwalificatiestructuur in het
MBO die beter aansluit op het VMBO.XNoot2OSA, Trendrapport Aanbod van Arbeid, OSA-publicatie A205, maart 2004,
pp. 66–67.XNoot1J. Boone & J. van Ours, «Modeling Financial Incentives to Get
Unemployed Back to Work», CentER Discussion Paper 2000–02, Universiteit
van Tilburg, 2000.XNoot2J. Abbring, G. van den Berg, & J. van Ours, «The Effect of Unemployment
Insurance Sanctions on the Transition Rate from Unemployment to Employment»,
Working Paper, Tinbergen Instituut, Amsterdam, 1998; G. van den Berg, B. van
der Klaauw & J. van Ours, «Punitive Sanctions and the Transition
Rate from Welfare to Work», Discussion Paper, CentER, Universiteit Tilburg,
1998.XNoot1G. Gelauff en J. Graafland, Modelling Welfare State Reform, 1994.XNoot2P.A. Gautier e.a., Feiten en Valkuilen van het Minimumloon, Tinbergen
Instituut, 2003.XNoot3CPB, «JADE: A Model for the Joint Analysis of Dynamics and Equilibrium»,
CPB document, no. 30, mei 2003.XNoot4G. Gelauff en J. Graafland, Modelling Welfare State Reform, 1994.XNoot5CPB-Notitie, Effecten van een ontkoppelde reductie van het minimumloon,
nr. 2004/23, 17 juni 2004.XNoot1Dit afgezien van de lagere bedragen die gelden voor jongeren tussen 15
en 23 jaar. Tot 1993 gold het recht op WML niet voor werknemers die als regel
niet meer dan eenderde van de normale arbeidsduur werk verrichtten.XNoot2REA kent een minimumloondispensatie op grond van een arbeidshandicap.
Hiervan wordt weinig gebruik gemaakt (1400 op jaarbasis).XNoot1SER, Sociaal Economisch Beleid 2002–2006, Publicatienummer 8, mei
2002.XNoot2RWI, Beleidskader Werk en Inkomen 2002, 2002.XNoot3CPB, Contra-Expertise Effecten BTW-Verlaging Arbeidsintensieve Diensten,
Nota nummer 2003/50, 19 juni 2003.XNoot1Het gaat om het herstellen van fietsen, schoeisel en lederwaren, het herstellen
en vermaken van kleding en huishoudlinnen, kappersdiensten en het schilderen
en stukadoren van woningen ouder dan 15 jaar.XNoot2Rapport van de MDW werkgroep persoonlijke dienstverlening. Vijf vliegen
in één klap. Naar één markt voor persoonlijke
diensten, Den Haag 2002.XNoot3Kamerstukken II, 24 036, nr. 244.XNoot4De WAO en REA voorzien in proefplaatsingen: de werkgever kan iemand zes
respectievelijk drie maanden in dienst nemen met behoud van uitkering. Dit
is echter alleen toegestaan als er de intentie is van een dienstverband na
de proefplaatsing.XNoot5«Starten van een onderneming», eindrapport van de werkgroep
Beter Bestuur voor Burger en Bedrijf, januari 2004. Ministerie van Economische
Zaken, beleidsbrief «In actie voor ondernemers!», december 2003.XNoot1RWI, Naar een werkende arbeidsmarkt. Beleidskader werk en inkomen 2004,
p. 46–7.XNoot2J. Minderhoud en A. Korver, Van A tot Z: van Arbeidsongeschiktheid naar
Zelfstandig Ondernemen.Tweede Meting onder Zelfstandigen met een Arbeidshandicap,
Hoofddorp 2003.XNoot3David B Audretsch, Entrepeneurship: Determinants and policy in a European-US
comparison, Boston/Dordrecht/London, 2002, p. 134.XNoot1Ondernemerschapbrief van Economische Zaken «In actie voor ondernemers».
Zie ook Charney, A en G.D. Libecap (2000). The impact of Entrepeneurship Education:
An Evaluation of the Berger Entrepeneurship Program at the University of Arizona,
1985–1999. Karl Eller College of Business and Public Administration:
University of Arizona.XNoot1Advies van de MDW-werkgroep Persoonlijke Dienstverlening, Vraag en aanbod
in de persoonlijke dienstverlening: marktontwikkelingen, belemmeringen en
oplossingen, 1 mei 2003. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29544-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl