Het toeristisch beleid tot 2000; Verslag algemeen overleg over de nota 'Werken aan concurrentiekracht, het toeristisch beleid tot 2000'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 24750, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

10-10-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

24750 nr. 2

04-10-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de regeringNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 24750Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 43 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
24 750Het toeristisch beleid tot 2000nr. 2VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 4 oktober 1996De vaste commissie voor Economische Zaken1
heeft op 4 september 1996 overleg gevoerd met staatssecretaris Van Dok-van
Weele van Economische Zaken over de nota Werken aan concurrentiekracht,
het toeristisch beleid tot 2000 (Kamerstuk 24 750).Van het gevoerde overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag
uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieDe heer Houda (PvdA) wees erop dat volgens de Europese Commissie
het toerisme tegen het einde van dit decennium de grootste industrie ter wereld
zal zijn. Hoewel in de nota wordt geconstateerd dat de huidige concurrentiekracht
van Nederland als aantrekkelijk toerisme- en recreatieland voldoende is, ligt
het accent van het voorgestelde beleid toch op verdere versterking van die
concurrentiekracht. De extra inspanningen van de omringende landen dwingen
de regering daartoe om het huidige marktaandeel van ongeveer 10% in West-Europa
en de omzet van ongeveer 40 mld. te behouden of te laten groeien. Dit is vooral
van belang, nu de toeristisch-recreatieve sector relatief gezien steeds meer
blijkt bij te dragen tot de economische groei en de groei van de werkgelegenheid
in Nederland. Sinds 1992 is de werkgelegenheid in deze sector jaarlijks met
ongeveer 2,8% toegenomen tegenover 1,1% voor het totale bedrijfsleven. Deze
sector genereert dus snel tegen relatief lage kosten werkgelegenheid voor
uiteenlopende groepen, zoals vrouwen, jongeren en laagopgeleiden.Om te profiteren van de toeristische golf en van de economische vruchten
daarvan zal het ministerie van EZ zijn inhoudelijke rol overdragen aan de
spitsorganisaties en zal EZ zich toeleggen op het scheppen van zo gunstig
mogelijke voorwaarden, terwijl het Nederlands Bureau voor toerisme (NBT),
de stichting Toerisme & recreatie AVN en, in mindere mate, het Nederlands
congresbureau (NCB) en de Algemene Nederlandse vereniging van VVV's (ANVV)
de rol van regisseur toebedeeld krijgen. Daartegenover staat een omzetting
van algemene subsidies in gerichte bijdragen, verhoging van bijdragen, omzetting
van vaste bijdragen in procentuele financiering van activiteiten en garantstelling
voor extra personeel. Hoe succesvoller de spitsorganisaties in de toekomst
zijn, hoe meer druk er komt op het tweede speerpunt van de nota: het creëren
van investeringsruimte voor bedrijven en publieke infrastructuur. Een inhoudelijke
analyse hiervan zal op verzoek van EZ eind 1996 leiden tot een gerichter plan
van aanpak.De heer Houda stelde dat de sector in de nota terecht meer eigen verantwoordelijkheid
krijgt. De sector recreatie en toerisme is een belangrijke pijler van de ontwikkeling
van de economie en is ook van indirecte betekenis voor andere sectoren. Deze
sector schept veel banen (ongeveer 8000 tot het jaar 2000), ook voor op de
arbeidsmarkt achtergestelde groeperingen. Recreatie en toerisme is een van
de weinige sectoren waarin de werkgelegenheid groeit. Tegen deze achtergrond
vond de heer Houda het belangrijk dat EZ duidelijk de coördinatie- en
interventietaak op zich neemt, meer dan in de nota naar voren komt. EZ wil
de marktgerichte productontwikkeling, promotie en marketing meer overlaten
aan de spitsorganisaties en zich concentreren op het scheppen van voorwaarden,
op interventie en coördinatie en op het maken van duidelijke afspraken.
Op deze manier wordt de sector de volwassen bedrijfstak die hij behoort te
zijn.De potenties van toerisme en recreatie kunnen alleen worden benut, wanneer
de mogelijkheden van de sector met een open oog worden geïnventariseerd
en de betrokkenen serieus worden genomen. Echter, lokale overheden stellen
zich in de praktijk nogal eens inflexibel op in de regelgeving. Dit is een
van de nadelen die decentralisatie van het toeristisch beleid logischerwijs
heeft naast voordelen. EZ zal hierover met de lokale overheden praten. Dat
zal waarschijnlijk tot meer resultaat leiden dan wanneer de lokale overheden
de les wordt gelezen.In het actieplan waartoe EZ het initiatief neemt, zal een visie worden
neergelegd en zullen keuzes moeten worden gemaakt voor kust, cultuur en steden.
De speerpunten voor het toekomstige beleid zullen voor de kerst bekend moeten
zijn. Pas dan zal meer inhoud kunnen worden gegeven aan marktgerichte productontwikkeling.
Tot die tijd zal de nadruk voornamelijk liggen op promotie en marketing. Deze
vertraging is niet bevorderlijk voor de positie van Nederland middenin de
concurrentiestrijd met andere landen op het terrein van het toerisme.Het kabinet heeft zich uitgesproken tegen de introductie van nieuwe beleidsterreinen,
zoals toerisme, op Europees niveau. De heer Houda was het hiermee eens en
stond dan ook negatief tegenover het derde onderdeel van het voorgestelde
Europese meerjarenprogramma om gezamenlijk projecten op te starten. Graag
zou hij zien dat net als op nationaal niveau ook op Europees niveau productontwikkeling
werd overgelaten aan spitsorganisaties.De laatste maanden wordt gesproken over onderbrenging van de attractieparken
in de laagste BTW-tariefklasse. De heer Houda zag daar niet zoveel in, omdat
deze onderbrenging zich niet zal vertalen in verlaging van de entreegelden
en niet zal bijdragen tot extra werkgelegenheid in deze parken. Zijns inziens
is er geen financiële noodzaak voor deze actie. Hij twijfelde aan het
wel aangevoerde grenseffect van het hoge BTW-tarief voor de attractieparken.Mevrouw Voûte-Droste (VVD) had zich verheugd op de nota,
omdat het toeristisch beleid van groot belang is voor de werkgelegenheid in
Nederland, met name aan de onderkant van de arbeidsmarkt, en omdat het toerisme
een belangrijke pijler van de economie is.Dat er meer wordt overgelaten aan de verantwoordelijkheid van het bedrijfsleven
noemde zij positief, evenals de grotere samenwerking in de toeristische sector.
Immers, versnippering op dit gebied is verspilling van energie. In het platform
Toerisme werken nu vrijwel alle organisaties samen.In 1990 is de nota Ondernemen in toerisme uitgebracht, die in 1993 is
geëvalueerd. Mevrouw Voûte had verwacht dat in de nu uitgebrachte
nota Werken aan concurrentiekracht meer eigen beleid van de staatssecretaris
zou zijn neergelegd. In de nota wordt vermeld dat onvoldoende duidelijk is
waarom de concurrentiepositie van Nederland op het gebied van cultuur en steden
(dé kracht van het Nederlandse toeristisch product) verzwakt. Amsterdam
stond eind 1980 op de vijfde plaats op de lijst van toeristische attracties
in Europa en staat nu op de achtste plaats. Mevrouw Voûte miste in de
nota een sterkte-zwakteanalyse van het Nederlandse toeristisch product. Niet
vermeld wordt wat kan worden versterkt en hoe de kwaliteit kan worden verhoogd.
Zij had ook in de nota een concreet plan van aanpak verwacht, maar dat moet
nog samen met de organisaties worden opgesteld. Voorts ontbreekt een concrete
financiële paragraaf. Evenmin zijn de financiële voorwaarden vermeld
die aan de organisaties zijn gesteld. Onduidelijk is wat de input is, wat
de output zal worden en wat er gebeurt als de output niet voldoet aan de verwachtingen.
Het NBT heeft een goed marketingplan opgesteld, gefocust op drie speerpunten,
maar wat er gebeurt als dat mislukt, wordt niet vermeld.Het toeristisch beleid is momenteel versnipperd over verschillende ministeries.
Daarom is het bij de invulling van het toeristisch beleid van belang dat EZ
zijn interventietaak waarmaakt. Hoe denkt de staatssecretaris hieraan inhoud
te geven?In het kader van de bedrijfseffectentoets wordt nagegaan wat de gevolgen
op het gebied van administratieve lasten zijn van maatregelen die worden genomen.
Het zou interessant zijn om daarbij ook te kijken naar de consequenties voor
het toerisme, met name omdat het scheppen van werkgelegenheid aan de onderkant
van de arbeidsmarkt van groot belang is. De afstemming van de plannen op de
Vinex-nota is ook van belang. In de Stirea-projecten is er aandacht aan gegeven,
maar hoe zal dat verder ingevuld worden? Hoe denkt de staatssecretaris de
kwaliteit van het toeristisch product te bevorderen? Hoe denkt zij het toeristisch
product meer op de politieke agenda te krijgen? Hoe denkt zij de interventietaak
ten opzichte van de provincies, de provinciale VVV's en de gemeenten vorm
te geven? Een aantal taken is daaraan toebedeeld. Enkele jaren geleden is
er een groot congres gehouden over cultuurhistorische producten in de toeristische
sector. Is het de bedoeling vaker op deze wijze te opereren?Mevrouw Voûte zei terughoudend tegenover een Europees toeristisch
beleid te staan, als dat betekent dat Europa daarvoor meer geld nodig heeft.
Zij meende dat de krachtsinspanningen op dit terrein in Nederland moeten worden
geleverd, maar zij was niet tegen een Europese paragraaf waarin het belang
van het toerisme wordt weergegeven.Hoe denkt de staatssecretaris de samenwerking tussen de VVV's en de professionalisering
van de sector te stimuleren? In het toeristische beleid gaat het erom te bepalen
wat voor Nederland «unique selling-points» op toeristisch gebied
(kunnen) zijn, hoe die bedrijfsmatig kunnen worden benut, wat de omzet op
toeristisch gebied is en welk bedrag moet worden besteed aan de marketing.
Zijn de marketingbedragen in voldoende mate gerelateerd aan het aantal toeristen
(klanten) die door de marketing worden aangetrokken?Mevrouw Voûte zou het plan van aanpak graag snel voorgelegd willen
krijgen om het dan te kunnen beoordelen.Mevrouw De Koning (D66) wees erop dat een te groot succes van
het toerisme in z'n eigen tegendeel verkeert. Het leek haar lastig om een
goede tussenweg te bewandelen.In de nota wordt benadrukt dat de concurrentie op toeristisch gebied steeds
sterker wordt, maar ook dat toerisme een groeiende sector is die van grote
betekenis is voor de werkgelegenheid. Desondanks wil EZ het opvangen van de
toenemende concurrentiedruk overlaten aan medeoverheden en toeristische organisaties.
Mevrouw De Koning had zich kunnen voorstellen, dat het ministerie gezien de
ontwikkelingen het beleid juist in eigen hand zou willen houden.
Zij vroeg zich overigens af of het wel waar is dat zoveel meer wordt overgelaten
aan het bedrijfsleven, omdat volgens RECRON het bedrijfsleven niet is geconsulteerd
over de coördinatierol van AVN. Naar haar gevoel is er een te kleine
plaats ingeruimd voor het bedrijfsleven in de sfeer van overleg en gezamenlijke
aanpak. EZ zou bijvoorbeeld met het Zeeuwse bedrijfsleven kunnen overleggen
over de aanpak van een plaats als Domburg. De provinciale VVV's zouden zelf
graag meer van EZ horen. Hoe wordt getoetst of de beoogde vormen van samenwerking
met de sector, de (provinciale) VVV's en dergelijke functioneren? Wordt de
relatie met het bedrijfsleven gelegd op het niveau van de kamers van koophandel
of op dat van VNO en NCW?Mevrouw De Koning meende dat er niet aan valt te ontkomen om op dit terrein
een Europese invalshoek te erkennen en te bevorderen, zeker als het gaat om
veiligheid en kwaliteit en wellicht ook criminaliteit. Een Europese opvang
voor beroofde toeristen kwam haar wenselijk voor. Onzorgvuldige toepassing
van de Europese zwemwaterrichtlijn heeft grote gevolgen voor het toerisme
in Nederland, omdat als gevolg van het niet door Nederland verstrekken van
de vereiste informatie ten onrechte wordt gesteld dat het Nederlandse zwemwater
niet deugt.Speerpunten van het toeristisch beleid zijn kust, cultuur en steden. Mevrouw
De Koning wees erop dat men wel toeristische trekpleisters kan ontwikkelen,
zoals Den Helder doet, maar dat een goede infrastructuur dan wel noodzakelijk
is en niet een enkelbaans spoorlijn. Zij vroeg zich af waarom een deel van
de Nederlandse kust niet kan worden ingericht op een soortgelijke manier als
in Oostende is gebeurd en waarom in Amsterdam bijna nergens gebruik wordt
gemaakt van de Amstel. Zij had kritiek op het Amsterdamse parkeerbeleid, met
name ten opzichte van buitenlanders. Er is in Amsterdam vrijwel geen informatie
over het parkeren te vinden in een vreemde taal. Zij sprak de hoop uit dat
Amsterdam op dit beleid wordt aangesproken, omdat het de stad niet aantrekkelijk
maakt voor toeristen om (terug) te komen.Is het niet mogelijk om het aantal nationale symbolen uit te breiden en
deze niet langer te beperken tot tulpen en molens? Hoe staat het met het Frisse
neuzenproject en het traject On speaking terms komen?Aan het einde van de nota wordt gesteld dat de uitdaging wordt opgepakt.
Dat betekent dan dat er betere analyses voor toekomstvisies zullen worden
ontwikkeld. Ook mevrouw De Koning keek uit naar het plan van aanpak met ambitieuze
doelen.Er gaat wel verhoudingsgewijs erg veel geld naar het NBT. EZ gaat 50%
van de activiteiten van de overkoepelende organisatie van de VVV's oftewel
1,8 mln. betalen. Dat is niet te veel. Wat werd vroeger aan subsidie verstrekt?Vervolgens stelde mevrouw De Koning vast dat het Nederlandse drugsbeleid
een aantal potentiële bezoekers ervan weerhoudt daadwerkelijk naar Nederland
te gaan.Tot slot vroeg zij naar het gebruik van de mogelijkheden die Internet
biedt op toeristisch gebied.De heer Ten Hoopen (CDA) had de nota beoordeeld aan de hand
van twee vragen: Wat is de visie op de sector toerisme? Welk beleid wordt
er gevoerd om Nederland als toeristisch product te doen concurreren?Hij onderschreef de doelstelling van het toeristische beleid om de besteding
in Nederland te bevorderen door een goed voorwaardenscheppend beleid. Ook
hij stelde dat toerisme naast techniek en milieu vele nieuwe kansen biedt
voor economische groei en de daaraan verbonden werkgelegenheid in Nederland.
Deze groeimogelijkheden worden geboden in dat deel van de arbeidsmarkt waar
deze het hardst nodig is, namelijk onder de niet-hoogopgeleiden. Die banen
zijn beter dan Melkertbanen, omdat deze een tijdelijk karakter hebben. Groei
zal ook kunnen worden bereikt als de sector zich ervan bewust is dat er moet worden samengewerkt om de toekomstige veeleisende consument tegemoet
te treden met een qua prijs-kwaliteitsverhouding concurrerend product. Waar
Nederland geen dienstverlenende cultuur kent, zal er onder meer via scholing
gewerkt moeten worden aan de mentale instelling van dienstverlener. Daarnaast
moet werk dat niet hooggewaardeerd is, maar mensen wel bij de samenleving
betrekt en hun een toekomst biedt, opgewaardeerd worden, omdat ook dit werk
bijdraagt aan het bruto nationaal product. Erkend moet worden dat de toeristische
sector een volwaardige bedrijfstak is, net als de elektronica en de metaal.De beleidslijn om de spitsorganisaties NBT en AVN de verantwoordelijkheid
te geven voor de promotie in binnen- en buitenland, past in het CDA-gedachtegoed
om de samenleving mede te betrekken bij en verantwoordelijkheid te geven in
de maatschappij, aldus de heer Ten Hoopen. Er worden meer middelen beschikbaar
gesteld ter realisering van de ambitieuze doelstelling: vergroting van het
marktaandeel in Noordwest-Europa van 9,7% naar 10,5%. Is deze groeistelling
voldoende, gezien de harde concurrentie die zich met name in Europa zal voordoen?
AVN moet de binnenlandse markt versterken met plannen die EZ goedkeurt. Heeft
EZ zelf een visie ontwikkeld buiten de te verwachten groei van 3% naar 4,8%
om en, zo ja, waaraan wordt dan getoetst? Nederland blijft in groeiontwikkeling
achter bij de omringende landen, met name als het gaat om investeringen in
het toeristisch product. De provinciale VVV's zullen worden ondersteund om
zich kwalitatief en kwantitatief te versterken. Heeft men zich daarbij ook
een resultaat ten doel gesteld? Is er een rol weggelegd voor de staatssecretaris
om de lokale VVV's verder te professionaliseren en het lokale bedrijfsleven
en de gemeente samen de gewenste verbetering van het toeristisch product te
laten realiseren? Welke initiatieven heeft de staatssecretaris ontwikkeld
om Nederland bijvoorbeeld als congresland te promoten, zoals Zweden en Denemarken
dat doen? Heeft de staatssecretaris plannen ontwikkeld om samen met haar collega
voor sport en recreatie te bevorderen dat internationale sportevenementen
naar Nederland worden gehaald of grote internationale tentoonstellingen? Worden
er ook plannen ontwikkeld om kwalitatieve, koopkrachtige toeristen naar Nederland
te trekken, bijvoorbeeld uit Zuidoost-Azië? In Zwitserland bijvoorbeeld
is de bewegwijzering ook in het Japans. In dit kader kan ook gebruik worden
gemaakt van het feit dat in 2000 wordt herdacht dat de betrekkingen tussen
Japan en Nederland 400 jaar bestaan.Ruimte is in Nederland een schaars en daardoor kostbaar goed. Er is een
convenant tussen IPO en EZ om de economisch-toeristische en -recreatieve ontwikkelingen
te bevorderen. Waartoe heeft dit convenant concreet geleid en wat wordt er
verder van verwacht? Kan de staatssecretaris aangeven welke stappen zij in
het kader van haar interventietaak gaat ondernemen om bijvoorbeeld het Groene
Hart te behouden voor toerisme en recreatie en om het economisch draagvlak
ervan te versterken? Bereikbaarheid is een essentiële voorwaarde voor
het bevorderen van het toerisme in Nederland. Op welke wijze neemt de staatssecretaris
het voortouw bij cruciale beslissingen inzake de infrastructuur? Wat stelt
zij zich ten doel, afgezien van de aangekondigde accijnsverhoging?Zijn er vorderingen gemaakt met het gezamenlijke beleid van de ministeries
van LNV en EZ ter stimulering van het ontwikkelen van waardevol cultuurlandschap?
Waarom wordt er zo'n rigide beleid gevoerd ten opzichte van natuurgebieden,
zoals de duinen? Hoe ziet de staatssecretaris daarbij haar interventietaak
ten aanzien van LNV? Worden de recreatieschappen wel in voldoende mate verzelfstandigd
om oneigenlijke concurrentie in de toekomst uit te sluiten en de gemeenten
van oneigenlijke taken te ontlasten? Waarom exploitatie door de gemeenten?Gesteld wordt dat de combinatie grote steden en cultuur een enorm toekomstperspectief
heeft. In de grote steden is evenwel vaak sprake van verloedering. Op welke
manier wordt het beleid van EZ kortgesloten met dat van Binnenlandse
Zaken om het toeristisch product te bevorderen, met name wat de uitstraling
van de steden betreft? Het gaat dan niet alleen om de verpaupering, maar ook
om de bereikbaarheid, het parkeerbeleid en de hygiëne. Nederland en zijn
grote steden hebben een grote uitstraling als het om drugsbeleid en criminaliteit
gaat. In Zweden worden op scholen pamfletten uitgedeeld waarin scholieren
en ouders worden geïnformeerd over het gedoogbeleid. De heer Ten Hoopen
citeerde uit zo'n pamflet en stelde dat het geen twijfel lijdt dat Nederland
niet echt wordt aanbevolen. Is er contact met Zweden om het Nederlandse drugsbeleid
uit te leggen?Ten aanzien van de grote steden en de cultuur wordt vermeld dat benutting
van de bestaande middelen het uitgangspunt is. Amsterdam schijnt zelfs al
naar de tiende plaats te zijn gezakt op de lijst van de Europese toeristische
steden. Welke initiatieven worden genomen om steden en cultuur als nieuwe
groeimarkten van nieuwe impulsen te voorzien, met name waar het gaat om de
kwalitatieve, koopkrachtige toeristen?Hoe ook gedefinieerd, alles draait om kwaliteit. Eind 1996 moet met alle
betrokkenen een nieuw plan worden ontwikkeld, waarin kwaliteit, milieu en
bereikbaarheid de kernwoorden zijn. Wat is de doelstelling van de staatssecretaris
bij dit plan? Op welk manier worden middelen vrijgemaakt voor investeringen
en hoeveel?De kustlocatie is Neerlands sterkste toeristische trekpleister. Verder
daarin investeren wordt dan ook als noodzakelijk beschouwd. Welke initiatieven
zijn daartoe te verwachten? In de schetsen voor verdere economische groei
zijn plannen opgenomen voor een tweede nationale luchthaven voor de kust en
voor het aanleggen van bouwlocaties voor de kust. Hoe verhoudt zich dit met
het toeristisch product dat «kust» heet? Op welke manier geeft
de staatssecretaris in dat kader vorm aan haar interventietaak?In Nederland blijft de groei in de toeristische sector achter bij die
in de omringende landen. Dat vraagt nogal wat initiatieven. Om te bevorderen
dat men zich ervan bewust wordt dat de toeristische sector een belangrijke
banenmotor is, is een actieve opstelling van de staatssecretaris nodig. Op
het symposium over toeristisch beleid heeft zij gesproken over de mogelijke
invoering van een lager BTW-tarief voor attractieparken.Zou het niet zinnig zijn als het NBT ging participeren in de Europese
toeristische gremia, al was het maar om kennis uit te wisselen? De heer Ten
Hoopen stelde dat toerisme als omgekeerde export kan worden beschouwd en vroeg
of het niet verstandig is om bij handelsmissies en op ambassades meer nadruk
te leggen op het promoten van Nederland als toeristische trekpleister en daarbij
ook nazorg te betrachten. Zou het niet goed zijn om ervoor te zorgen dat de
activiteiten van NBT en EVD op elkaar aansluiten? Op welke wijze kan binnen
Europa worden bevorderd dat de vakantiespreiding vorm krijgt? In de eerste
plaats zou toch kunnen worden geprobeerd met Duitsland tot afstemming te komen,
al was het maar om ervaringen uit te wisselen? Blijkens een onderzoek wordt
de Duitse toerist alhier vaak oneigenlijk en zelfs vijandig bejegend. Hoe
kan Nederland zijn imago verbeteren? Kunnen er op korte termijn initiatieven
van EZ worden verwacht ter verbetering van de dienstverlening?In de EU wordt een plan ontwikkeld om acties ten aanzien van het MKB in
de toeristische sector te financieren met het MKB-meerjarenprogramma en niet
uit het Philoxenia-program. Welke initiatieven neemt de staatssecretaris om
dit oneigenlijke gebruik van gelden te voorkomen?De heer Vos (PvdA) wees erop dat steeds de aandacht wordt gevestigd
op de distributiesector in het kader van Nederland distributieland, maar dat
de omzet in de toeristische sector ongeveer even groot is. Het leek hem daarom
van belang de toekomstvisie van de nu nog wat rudimentaire toeristische sector
zélf te vragen. Zijns inziens zal het zich sterker organiseren
van de sector leiden tot veel grotere omzetstijgingen, omdat de sector zich
dan als een eenheid aanbiedt, dan wanneer men veel aan het toeval overlaat. Antwoord van de regeringDe staatssecretaris beaamde dat de sector toerisme minder als
een harde sector wordt gezien dan bijvoorbeeld de sector distributie, hoewel
er zo'n 40 mld. in omgaat en er zo'n 280 000 mensen in werkzaam zijn.
Bovendien heeft de sector een aanzienlijke groeipotentie, ook wat het aantal
banen betreft. In de nota had zij afstand genomen van de gedachte dat die
groei kan worden bevorderd door vanuit de rijksoverheid aan te geven wat het
product moet zijn. Een van de grootste knelpunten in het volwassen worden
van deze sector is, dat zovele organisaties afzonderlijk actief zijn in productontwikkeling
en -verbetering op het terrein van het toerisme, terwijl er een optimale samenwerking
in het veld nodig is om tot goede marketing te komen, uitgaande van de toerist
zelf.De staatssecretaris had zich daarom de afgelopen twee jaar geconcentreerd
op de vraag of het aanbod voldoende is en goed naar buiten wordt gebracht
en op de vraag welke gevaren en welke kansen van de omringende landen uitgaan.
De sector zal zichzelf tot een krachtige sector moeten ontwikkelen zonder
dat de overheid probeert voor te schrijven welke producten moeten worden geleverd.
Uitgaande van wat er is en verbeterend wat nog onvoldoende is aan de aanbodzijde,
zal men ervoor moeten zorgen dat de toeristische consument – die waar
dan ook ter wereld een prijs-productafweging kan maken, als het ware met de
hele wereld voor zich in de vorm van advertenties en reisgidsen – op
basis van die afweging besluit voor Nederland te kiezen.De staatssecretaris wees erop dat er geen sprake is van een achterblijvende
groei van de sector toerisme. Het tegendeel is het geval. Het gaat dus goed,
maar het gaat niet vanzelfsprekend goed. Ontwikkelingen op langere termijn
maken het zeker organisatorisch noodzakelijk te zorgen voor een zo mogelijk
naadloze aansluiting van marketing en productaanbod. Door verbetering van
de inzet van de goede organisaties die er zijn en door verbetering van de
relatie EZ–spitsorganisaties moet het mogelijk worden, te praten over
de kwantitatieve doelstelling: het verhogen van het aandeel van Nederland
van 9,7% naar 10,5%. Een dergelijke stijging van inkomsten uit het toerisme
zal leiden tot een groei van het aantal banen met 8000 tot 10 000. De
nota behelst een wat ongebruikelijke manier van beleid voeren: afstand nemen,
om andere instanties de gelegenheid te geven meer te doen, omdat die beter
zijn toegesneden op de materie of daartoe via dit beleid beter worden uitgerust.De staatssecretaris stelde dat haar interventierol vrij groot is. Als
men een betere organisatie in het veld wil, dan moet men de betrokkenen van
de noodzaak daarvan overtuigen. Vandaar dat zij nagenoeg alle provinciebesturen,
VVV's en dergelijke had bezocht om ter plaatse te kunnen bekijken welke knelpunten
er zijn en hoe die kunnen worden opgelost. EZ ondersteunt dan ook de promotie-VVV's
met middelen en mankracht, opdat die het noodzakelijke netwerk gaan vormen.
De service van de VVV aan de individuele klant is goed. Toch zijn er meer
mogelijkheden, wanneer gebruik wordt gemaakt van nieuwe technische middelen,
zoals Internet – de ANWB is daarmee al actief bezig – om zaken
beter op elkaar af te stemmen. De bezuiniging in het verleden heeft geleid
tot organisatieaanpassingen bij het NBT. Het krijgt nu een extra bedrag en
wordt jaarlijks afgerekend op de resultaten van het plan van aanpak. Er zijn
talloze manieren om relaties met wie het ministerie een zakelijke afspraak
heeft, te controleren en af te rekenen. Het NBT wordt uiteraard op basis van
door het NBT zelf controleerbare doelen afgerekend op de uitvoering van de
taken die in nauwe relatie met dit subsidiebedrag staan. Een van die controleerbare doelen is de realisering van het NBT-plan. De staatssecretaris
zegde toe de Kamer aan de hand van de eerste evaluatie eind 1997 te zullen
informeren over de gang van zaken. Zij bevestigde dat als de verantwoordelijkheid
bij organisaties en bedrijfsleven wordt gelegd, er ook een relatie moet worden
gelegd met de financiële randvoorwaarden. Dat is ook gebeurd in de afspraak
met het NBT. Het NBT wordt voor 50% gefinancierd door EZ en voor de overige
50% door de sector zelf.Als men toe wil naar een volwassen sector met aangegeven groeipercentages,
daartoe een heldere lijn afspreekt tussen EZ en sector en een duidelijke taakverdeling
aanbrengt, dan moet de rijksoverheid zich niet ieder ogenblik toch weer met
die sector gaan bemoeien.Wat haar interdepartementale interventietaak betreft, merkte de staatssecretaris
op dat zij met LNV samen naar meer mogelijkheden heeft gezocht voor dubbelgebruik
in het kader van de plattelandsontwikkeling. De afspraak is dat EZ en LNV
gaan proberen de plattelandsontwikkeling en de toeristisch-recreatieve ontwikkeling
beter op elkaar af te stemmen. EZ overlegt ook met de andere ministeries over
toeristische mogelijkheden. Met Ontwikkelingssamenwerking wordt bijvoorbeeld
gesproken over het realiseren van toeristische projecten in landen in ontwikkeling
die bijdragen tot onmiddellijke welvaartsgroei in die landen. Iedereen is
bereid mee te werken aan een goede uitoefening van de interventietaak. Binnenlandse
Zaken heeft de 100 mln. die de Kamer extra ter beschikking heeft gesteld voor
het grotestedenbeleid, grotendeels gebruikt ter versterking van toeristische
facetten van de grote steden. De staatssecretaris meende haar interventietaak
het beste te kunnen uitoefenen door taken daar te laten uitvoeren waar ze
thuishoren.Om uitvoering te geven aan haar interventietaak richting de andere overheden
heeft de staatssecretaris samen met alle gedeputeerden die ruimtelijke ordening
en toerisme in hun portefeuille hebben, gesproken over de wijze waarop toeristische
bedrijfsterreinen hoger op de agenda kunnen worden gezet. Er is een IPO-overeenkomst
totstandgekomen over bedrijfsterreinen in het algemeen. Over die verdeling
zal de Kamer binnenkort worden geïnformeerd. Bij die bedrijfsterreinen
zijn ook toeristische bedrijfsterreinen. Toerisme is voor het eerst in de
Stirea opgenomen als volwassen bedrijfssector en kan dus meedelen in de EZ-middelen.
Desgevraagd zei de staatssecretaris bereid te zijn, met de VNG te praten over
de toeristenbelasting en andere lokale lasten. De lasten voor de toeristen
zullen uiteraard zo laag mogelijk moeten worden gehouden. Tevens is het van
belang dat er een relatie te zien is tussen de toeristenbelasting en de inspanning
die de gemeente voor die toeristen levert. Deze kwestie moet een plaats krijgen
in het plan van aanpak dat wordt ontwikkeld en zal ook een rol spelen in de
analyse van staatssecretaris Vermeend. In reactie op een interruptie zei de
bewindsvrouwe dat zij het onderwerp «toeristenbelasting» in de
VNG aan de orde wilde stellen, ervan uitgaande dat het bij toeristen gaat
om klanten die een gemeente wil werven en dat daarvoor twee dingen nodig zijn:
een behoorlijk aanbod en een redelijke prijs. Zij wilde de gemeenten dus niet
betuttelen.Het contact met de provincies is van belang, omdat die over het algemeen
nauw contact hebben met de promotie-VVV's. Het NBT en de AVN zijn de spitsorganisaties.
De VVV's vormen een uitermate belangrijk horizontaal netwerk dat zou kunnen
worden verstevigd. Vandaar dat van rijkswege nogal wordt ingezet op versterking
van de functie van de VVV's. Dat gebeurt via de organisatie van de VVV's,
maar ook door gedeputeerden erop aan te spreken. De staatssecretaris had niet
de indruk dat, zoals bij interruptie werd gesteld, de openingstijden van de
VVV's onvoldoende zijn. Mocht dit wel het geval blijken te zijn, dan wilde
zij dit punt wel bij de VVV's aankaarten.Zij vond het belangrijk dat in Europa gebeurt wat er moet gebeuren ten
behoeve van de toeristische consument, en dan het liefst in bestaande kaders.
Zij was geen voorstander van opneming van toerisme als apart artikel
in het Verdrag van de EU, omdat dit zal leiden tot bureaucratisering van een
proces dat op andere wijze slagvaardig kan zijn.Naar aanleiding van enkele interrupties wees de staatssecretaris erop
dat de nota een analyse bevat met betrekking tot de kust, maar dat niet tot
in details is geanalyseerd op welke manier strategisch moet worden omgegaan
met bedreigingen en kansen. De tweede stap is dat gepraat wordt met de sector
en de betrokkenen om tot een behoorlijk plan te komen. Het zou een gemiste
kans zijn geweest als, wetend wat er aan de hand is, toch weer om een nieuwe
nota was gevraagd. Op het symposium in Noordwijk was in 1995 uiteraard sprake
van een probleemanalyse. Sinds die tijd heeft men niet stilgezeten. Het gaat
bij de analyse niet alleen om de fysieke infrastructuur, maar ook om samenwerking
en oplossingen in het kader van toegankelijkheid en bereikbaarheid en om suggesties
over het «invlechten» van toerisme in andere plannen. Zodra het
plan klaar is, zal de Kamer daarover worden geïnformeerd.NBT, KLM, EZ en OCW hebben een groep gevormd om evenementenbeleid te ontwikkelen.
Daar is geen structureel bedrag voor opgenomen, omdat de eerste verantwoordelijkheid
bij de marktsector ligt, maar als dat nodig is zal EZ een financiële
bijdrage leveren.In de sector wordt veel aandacht besteed aan scholing in de dienstverlening.
Er zit een netwerk van scholingsorganisaties achter de toeristische sector
om ervoor te zorgen dat de dienstverlening op peil blijft of beter wordt.
Uit de jaarlijkse evaluaties van de dienstverlening door Horeca Nederland
komt een veel minder negatief beeld naar voren dan uit het onderzoek onder
Duitse toeristen dat zo-even werd genoemd. Er zal veel aandacht moeten worden
besteed aan de kwaliteit van de dienstverlening en dat doet de sector ook.Attractieparken trekken veel binnenlandse toeristen en bieden veelal producten
van een hoog technologisch gehalte en een korte levenscyclus. Dierentuinen
en dergelijke vallen onder een lager BTW-tarief. Het is van belang voor de
hoogte van de entreegelden om de attractieparken ook onder dat lagere BTW-tarief
te brengen. Bovendien kunnen ze dan meer doen om hun positie op de markt te
behouden. En dat is ook van belang voor de vele duizenden mensen die deze
bedrijven in dienst hebben. Tevens speelt hierbij een rol dat deze attractieparken
een belangrijke functie vervullen in het toeristisch netwerk in Nederland.Desgevraagd deelde de staatssecretaris mee dat de verhouding binnenlands/buitenlands
toerisme ligt op 75:25 en dat de Kamer nog een schriftelijke specificatie
zal krijgen van de 40 mld. Nadere gedachtewisselingDe heer Houda (PvdA) vroeg of de interne organisatie op het
ministerie zodanig is, dat men er zeker van kan zijn dat automatisch wordt
gereageerd op projecten van de andere ministeries of van EZ zelf, waarbij
toeristische belangen zijn betrokken.Hij was niet overtuigd door de argumenten voor de BTW-verlaging. Als hij
er zeker van was dat BTW-verlaging tot lagere entreeprijzen zou leiden, dan
zou hij meteen voor die verlaging zijn, maar dat kan de staatssecretaris natuurlijk
niet garanderen.Mevrouw Voûte-Droste (VVD) vroeg hoe inhoud zal worden
gegeven aan de samenwerking tussen promotie-VVV's en NBT. Zal de verdere professionalisering
van de VVV's terug te vinden zijn in het plan van aanpak?Graag zag zij de verdere invulling tegemoet van de interventietaak, met
name inzake de toeristenbelasting en de andere lokale lasten. Voorts wenste
zij het plan van aanpak voorgelegd te krijgen, samen met de reactie van de
bewindsvrouwe. Zij zag het plan graag meer gebaseerd op een sterkte–zwakteanalyse,
met name in het kader van de evaluatie van de cultuurhistorische
projecten. Voorts wilde zij een duidelijk inzicht in de financiën.Mevrouw Voûte zei samenvattend, te veel in de nota nieuw beleid
te missen, evenals aandacht voor verdere professionalisering en kwaliteitsverbetering.Mevrouw De Koning (D66) vond het wel begrijpelijk dat de staatssecretaris
wil weten wat de sector wil en belangrijk vindt, maar zij zou graag weten
wat de visie van de staatssecretaris zelf is en wat deze zou willen accentueren.
Nederland heeft genoeg in huis. De ervaring heeft geleerd dat megatentoonstellingen
of -concerten veel mensen trekken. Mevrouw De Koning was benieuwd naar de
zienswijze van de staatssecretaris op de samenwerking van de VVV's en het
NBT met het bedrijfsleven. Bemoeit zij zich daar helemaal niet mee of probeert
zij wel eens iets te initiëren?De heer Ten Hoopen (CDA) vond het van belang te weten op welke
manier het kabinet aankijkt tegen een zo belangrijke sector als het toerisme
en welke ijkpunten zullen worden gehanteerd bij het plan van aanpak.Hij wees erop dat het er in de Verenigde Staten niet zozeer toe doet wát
voor werk men doet als wel dát men werk doet. De heer Ten Hoopen deed
de suggestie om het Sociaal en cultureel planbureau te vragen een analyse
te maken van en elementen aan te geven voor een beleid, waarmee kan worden
bevorderd dat in Nederland werk, welk type werk ook, als zodanig wordt gewaardeerd
vanwege het nut voor de samenleving en voor de betrokkene zelf.Hij vond het jammer dat de staatssecretaris niet is ingegaan op de vraag
hoe zij de kwalitatieve concurrentie verder vorm denkt te geven, want men
kan wel op volume focussen, maar bij concurrentie op dat niveau speelt vooral
de prijs een rol. KLM vliegt massaal koopkrachtige toeristen uit Zuidoost-Azië
naar Amsterdam, die vervolgens onmiddellijk doorgaan naar Zwitserland, Italië
of een ander land. Het is hoogst merkwaardig dat Nederland niet probeert dat
type toeristen naar zijn cultuursteden te trekken.De heer Ten Hoopen pleitte ervoor dat de staatssecretaris haar interventietaak
nog wat meer versterkt om het huidige negatieve imago van Nederland als drugsland
te bestrijden. Er kan nog zoveel worden geïnvesteerd en er kan nog zoveel
worden overlegd met de VVV's en het bedrijfsleven, dat heeft allemaal geen
zin als in het buitenland de indruk bestaat dat het verstandiger is om kinderen
niet naar Nederland te laten gaan.De staatssecretaris wees erop dat bij het aanpakken van een
negatieve imagovorming de ambassades een grote rol spelen. Die moeten goede
informatie geven over wat er écht in Nederland aan de hand is. Vandaar
dat de ambassadeurs worden betrokken bij het toeristisch beleid. Bij haar
bezoeken aan landen die daarvoor in aanmerking komen, zoals Japan en Australië,
wordt een Hollandpromotieprogramma uitgevoerd en wordt contact opgenomen met
organisaties die van belang kunnen zijn voor het verkopen van reizen naar
Nederland. Een goed imago leidt overigens niet altijd tot een hoger bezoekersaantal.
Nederland is in Japan zo bekend, dat men daar het gevoel heeft: dat ken ik
al, daar hoef ik niet heen. Omdat Schiphol een gateway to Europe is, zullen
er altijd veel mensen komen die naar elders doorreizen. Uiteraard is het wel
belangrijk om toeristen ervan te overtuigen dat zij langer in Nederland moeten
blijven. Dat is een van de speerpunten van het NBT-plan.Wanneer er beleidsnota's of -plannen van andere ministeries bij EZ ter
tafel komen, worden die bekeken op het belang voor het toerisme, maar daarbij
moet uiteraard ook met andere belangen rekening worden gehouden. Bij beleid
van andere ministeries dat raakvlakken heeft met het toerisme
wordt vanwege EZ getracht schadelijke situaties te voorkomen en zo mogelijk
win-winsituaties te creëren, zoals inzake de plattelandsontwikkeling.
De staatssecretaris verzekerde desgevraagd dat op het moment dat een serieus
plan voor bebouwing voor de kust aan de orde komt, de implicaties voor het
toerisme en de natuurkenmerken van de kust een belangrijk toetsingselement
zullen zijn.Zij zag de sector toerisme als banenmotor en wilde ervoor zorgen dat die
banenmotor goed op gang komt en blijft. De afgelopen tijd hebben pilotprojecten
hun waarde bewezen. Nu is een grondige en langdurige aanpak gewenst. Er moet
van uitgegaan worden dat Nederland een belangrijke toeristische potentie heeft
die groei mogelijk maakt. Het toerisme moet zodanig worden ontwikkeld, dat
de kwaliteit van de sector ook op de lange termijn gegarandeerd is. Dat impliceert
ook aandacht voor milieufactoren. De andere rol van EZ inzake het toerisme
houdt in, dat de staatssecretaris niet tot in detail kan zeggen hoe zij iets
ergens geregeld wil zien. Wel wordt bijvoorbeeld met NBT en VVV overlegd over
de manier waarop Amsterdam weer aantrekkelijker kan worden gemaakt voor de
toerist, maar het is aan Amsterdam om dat waar te maken. De in het NBT-plan
voorziene groei zal ongeveer 8000 extra banen betekenen. De kwantitatieve
doelstelling van het AVN-plan is moeilijker in banen uit te drukken, omdat
ook rekening moet worden gehouden met vermindering van de binnenlandse bestedingen
elders als Nederlanders meer in de toeristische sector in eigen land gaan
besteden. Als het plan van aanpak voor de kust voorkomt dat het aantal bezoekers
aan de kust daalt, dan is er al veel bereikt, omdat de aantrekkingskracht
van «nieuwe» kusten elders naar verwachting zal leiden tot een
daling van het bezoek aan de Nederlandse kust.Als mega-evenementen een rol kunnen spelen in de doelstelling om in de
sector toerisme meer werkgelegenheid te creëren en als de sector daar
brood in ziet, dan zal het Rijk zo nodig een bijdrage leveren, uitgaande van
de kwaliteit van het evenement in relatie tot het werven van toeristen en
het creëren van werkgelegenheid. In dat kader is er een commissie geïnstalleerd
die structureel de mogelijkheden van mega-evenementen bekijkt. Bekeken zou
kunnen worden hoe het ene sterke punt, bijvoorbeeld zoiets als de Van Gogh-tentoonstelling,
zou kunnen worden gecombineerd met een ander sterk punt, bijvoorbeeld bloemen,
waardoor de duur van het bezoek van de bezoeker aan de tentoonstelling wordt
verlengd en dus zijn bestedingen in Nederland worden vergroot. De andere rol
van EZ houdt dus niet in, dat het zich terugtrekt. Wel is er, ervan uitgaande
dat de sector volwassen moet worden en zelf moet investeren en voor de kwaliteit
moet zorgen, een bepaalde rolverdeling nodig tussen de overheid en de sector,
evenals een goede taakverdeling tussen alle betrokken organisaties. Als alle
overheden en organisaties samen erin slagen te komen tot één
krachtige organisatie, dan is er heel wat gewonnen, aldus rondde de staatssecretaris
haar betoog af. De voorzitter van de commissie,H. VosDe griffier van de commissie,Tielens-Tripels XNoot1Samenstelling: Leden: Van Erp (VVD), ondervoorzitter, Mateman
(CDA), Blaauw (VVD), Van der Vlies (SGP), H. Vos (PvdA), voorzitter, Van Gelder
(PvdA), Smits (CDA), Ter Veer (D66), De Jong (CDA), Leers (CDA), Van der Hoeven
(CDA), Remkes (VVD), Van Wingerden (AOV), Rabbae (GroenLinks), Jorritsma-van
Oosten (D66), De Koning (D66), Voûte-Droste (VVD), Hessing (VVD), Vreeman
(PvdA), Zonneveld (CD), Van Dijke (RPF), Van der Ploeg (PvdA), Van Zuijlen
(PvdA), Van Walsem (D66) en Houda (PvdA).Plv. leden: Passtoors (VVD), Ten Hoopen (CDA), Van Rey (VVD), Van Middelkoop
(GPV), Woltjer (PvdA), Sterk (PvdA), Van Rooy (CDA), Ybema (D66), Wolters
(CDA), Lansink (CDA), Terpstra (CDA), Weisglas (VVD), Meijer (groep-Nijpels),
M.B. Vos (GroenLinks), Bakker (D66), Van Ardenne-van der Hoeven (CDA), Verbugt
(VVD), Klein Molekamp (VVD), Witteveen-Hevinga (PvdA), Poppe (SP), Leerkes
(Unie 55+), Verspaget (PvdA), Adelmund (PvdA), Jeekel (D66) en Crone (PvdA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-24750-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl