Wijziging Algemene wet bestuursrecht en enige andere wetten; Advies en nader rapport
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27563, nr. A

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

28-12-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27563 nr. A

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamOndertekeningBijlage bij het advies van de Raad van State van 21 juli 2000,
no.W03.00.0204/I, met redactionele kanttekeningen die de Raad in overweging
geeft.
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27563Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 47 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 563Wijziging van de Algemene wet bestuursrecht en enige andere wetten in
verband met de mogelijkheid om de bezwaarschriftenprocedure met wederzijds
goedvinden buiten toepassing te laten (rechtstreeks beroep)AADVIES RAAD VAN STATE EN NADER RAPPORT1Hieronder zijn opgenomen het advies van de Raad van State d.d. 21 juli
2000 en het nader rapport d.d. 11 december 2000, aangeboden aan de Koningin
door de minister van Justitie. Het advies van de Raad van State is cursief
afgedrukt.Bij Kabinetsmissive van 24 mei 2000, no.00.003336, heeft Uwe Majesteit,
op voordracht van de Minister van Justitie, mede namens de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, bij de Raad van State ter overweging aanhangig
gemaakt het voorstel van wet met memorie van toelichting tot wijziging van
de Algemene wet bestuursrecht en enige andere wetten in verband met de mogelijkheid
om de bezwaarschriftprocedure met wederzijds goedvinden buiten toepassing
te laten (rechtstreeks beroep).Het wetsvoorstel maakt het mogelijk dat de bezwaarschriftprocedure wordt
overgeslagen, indien alle partijen daarmee instemmen. Het rechtstreeks beroep
bij de rechter is volgens de toelichting in het bijzonder bedoeld voor gevallen
waarin partijen voorafgaand aan het besluit zo uitvoerig met elkaar van gedachten
hebben gewisseld, dat een heroverweging van dat besluit daaraan weinig of
niets kan toevoegen, terwijl het besluit nog steeds in geschil is. Om oneigenlijk
gebruik tegen te gaan, is er in voorzien dat de rechter de zaak kan terugwijzen
naar de bezwaarprocedure.De Raad van State heeft ernstige twijfels over het nut van de maatregel.
De winst, gelegen in bespoediging van de procedure, zal doorgaans beperkt
zijn en niet opwegen tegen de nadelen die veelal verbonden zijn aan het niet
volgen van de bezwaarschriftprocedure. Het college ontraadt dan ook de indiening
van het wetsvoorstel.Blijkens de mededeling van de Directeur van Uw kabinet van 24 mei 2000,
nr. 00.003336, machtigde Uwe Majesteit de Raad van State van het Koninkrijk
zijn advies inzake het bovenvermelde voorstel van rijkswet rechtstreeks aan
mij te doen toekomen.Dit advies, gedateerd 21 juli 2000, nr. W03.00.204/I, bied ik U hierbij
aan.1. Nut en noodzaak van rechtstreeks beroepDit wetsvoorstel raakt aan de zelfstandige functie van de bezwaarschriftprocedure.
Het zou dan ook in de rede hebben gelegen, mede gelet op de aanwijzingen 6
en 7 van de Aanwijzingen voor de regelgeving, dat het in elk geval mede was
gebaseerd op onderzoek naar de wenselijkheid en de effecten van de maatregel.
Uit de toelichting blijkt niet dat dergelijk onderzoek heeft plaatsgevonden.
De bevindingen van de Commissie Evaluatie Awb (hierna: de commissie), waarnaar
wordt verwezen, zijn als grondslag ongeschikt. Het ging daarbij
om een eerste verkennende evaluatie; het onderzoek had slechts betrekking
op enkele categorieën besluiten, betrof alleen de jaren 1994 en 1995
en was uitsluitend gebaseerd op ambtelijke ervaringen. Verder beval de commissie
nader onderzoek aan naar de wenselijkheid en mogelijkheid van uitzonderingen
op de reguliere bezwaarschriftprocedure, een aanbeveling die door het eerste
Kabinet-Kok werd overgenomen.1 Tegen deze achtergrond
acht de Raad het een gemis dat de Commissie wetgeving algemene regels van
bestuursrecht (commissie-Scheltema) slechts om advies is gevraagd over de
vormgeving van een regeling en dat geen aandacht is besteed aan de vraag of
de nadelen ervan reden zou moeten zijn om van de wijziging als zodanig af
te zien.Op zichzelf mag worden aangenomen dat de verplichting om de bezwaarschriftprocedure
te volgen soms slechts tijdverlies en extra lasten voor bestuur en burger
oplevert. Betwijfeld moet evenwel worden of de bespoediging die met de mogelijkheid
van rechtstreeks beroep in die gevallen kan worden behaald zo groot is als
de toelichting veronderstelt. Zo wordt een belangrijk deel van de bezwaarschriften
pas tegen het einde van de bezwaartermijn ingediend. Verder zal het met name
in meerpartijengeschillen niet eenvoudig zijn om vóór het verstrijken
van de bezwaartermijn een instemmingsbeslissing te nemen, zo daarover al overeenstemming
kan worden bereikt. Het is zelfs niet denkbeeldig dat naar aanleiding van
de rechtsmiddelvoorlichting in een aantal gevallen correspondentie ontstaat
tussen partijen, waarmee net zoveel tijd gemoeid is als nodig zou zijn geweest
om op het bezwaar te beslissen. Tijdwinst zal dus meestal pas na de bezwaartermijn
kunnen worden behaald. Mits goed georganiseerd, behoeft de afhandeling van
de bezwaarschriftprocedure in die gevallen echter niet meer dan drie maanden
te duren, wat, afgezet tegen de mogelijke duur van een rechterlijke procedure,
niet onevenredig lang is. Bovendien kan, voorzover de belanghebbenden daarmee
instemmen, worden afgezien van het horen van partijen en het ter inzage leggen
van stukken,2 zodat die termijn nog aanzienlijk
kan worden bekort. Tenslotte kan voor de motivering van de beslissing op het
bezwaar in deze gevallen worden verwezen naar het primaire besluit. Ook zal
de rechtsbescherming bespoediging ondervinden van het wetsvoorstel om de twee
openbare voorbereidingsprocedures in de Algemene wet bestuursrecht (Awb) samen
te voegen tot één uniforme openbare voorbereidingsprocedure,
waardoor in een groot aantal zaken de bezwaarschriftprocedure komt te vervallen.3 De voordelen van rechtstreeks beroep in de sfeer van
besparing van tijd en werk zijn dus, indien al aanwezig, beperkt.Aan de voorgestelde regeling zijn echter wel ernstige nadelen verbonden.
Voorgesteld wordt dat het bestuursorgaan met het instellen van rechtstreeks
beroep kan instemmen «indien de zaak daarvoor geschikt is». Dit
waarborgt geenszins dat het overslaan van de bezwaarschriftprocedure beperkt
blijft tot die zaken waarin die procedure geen of vrijwel geen toegevoegde
waarde kan hebben. Veelal zullen partijen niet goed in staat zijn zelfstandig
te beoordelen of louter een zuivere rechtsvraag voorligt en of alle voor de
beslechting van het geschil benodigde feiten bekend zijn. Bovendien bestaat
kans op oneigenlijk gebruik van het instrument. In verband hiermee is in het
voorstel een terugwijzingsbevoegdheid voor de rechter opgenomen. Indien evenwel
een bezwaarschrift is doorgezonden ter behandeling als beroepschrift en de
rechter vervolgens tot de conclusie komt dat de zaak daarvoor niet geschikt
is, zal de eventueel behaalde winst in tijd- en werkbesparing in haar tegendeel
verkeren. De rechter dient iedere op die wijze aangebrachte zaak eerst te
beoordelen op geschiktheid voor rechtstreeks beroep.Daarnaast wijst de ervaring uit dat onder een facultatief regime meer
beroep wordt ingesteld en dat de rechter meer onvoldoende voorbereide zaken
krijgt voorgelegd. In de Wet administratieve rechtspraak bedrijfsorganisatie
werd de bezwaarschriftprocedure na zes jaar experimenteren met een facultatieve
procedure in 1992 algemeen verplicht gesteld, omdat de met de bezwaarschriftprocedure
beoogde doeleinden in onvoldoende mate werden verwezenlijkt en de werkbelasting
van de rechter aanzienlijk was toegenomen.4 Recent
onder-zoek bevestigt voorts dat de zeefwerking van de bezwaarschriftprocedure
buitengewoon groot is en dat de procedure bijdraagt aan de duidelijkheid en
de uitgewerktheid van een zaak.5 Daarmee heeft
de bezwaarschriftprocedure als voorportaal van de rechtsbescherming belangrijke
positieve invloed op de totale doorlooptijd van de bestuursrechtelijke
procedures.1 Dit wetsvoorstel neemt die positieve
invloed weg.Op grond van het voorgaande komt de Raad tot de conclusie dat het wetsvoorstel
onvoldoende waarborgen biedt voor een uitsluitend goed gebruik van het instrument
en daarenboven zoveel nadelen oplevert, dat het rendement ervan niet tegen
de nadelen opweegt. Het college adviseert daarom het wetsvoorstel niet in
te dienen.Voor het geval het wetsvoorstel toch mocht worden ingediend, wijst de
Raad nog op het volgende.1. De Raad is van mening dat de wenselijkheid en effecten van rechtstreeks
beroep – het met wederzijds goedvinden overslaan van de bezwaarschriftprocedure –
onvoldoende onderzocht zijn. Het verslag van de Commissie Evaluatie Awb acht
hij als grondslag ongeschikt vanwege het beperkte karakter van de evaluatie.
De eerste evaluatie van de Awb was ons inziens minder beperkt dan de Raad
suggereert. Er is onderzoek gedaan naar categorieën besluiten die tesamen
een representatief beeld van het Nederlandse bestuursrecht geven. Daaruit
bleek dat de bezwaarschriftprocedure bij geschillen met bepaalde kenmerken
(veel vooroverleg, zuivere rechtsvraag) onvoldoende toegevoegde waarde had.
Dat de evaluatie slechts de jaren 1994 en 1995 betrof, is derhalve niet relevant,
want het is onaannemelijk dat dergelijke besluiten sindsdien niet meer voorkomen.
Dat slechts ervaringen van bestuursorganen zijn onderzocht, is juist, maar
zelfs als bestuursorganen de bezwaarfase vaker overbodig vinden dan burgers,
staat niettemin vast dat er ook gevallen zijn waarin beide partijen de bezwaarfase liever zouden overslaan.De behoefte aan rechtstreeks beroep is dus
wel onderzocht; de effecten zijn dat inderdaad
niet. De vraag is ook, hoe dat te onderzoeken zou zijn. In theorie is denkbaar
om het rechtstreeks beroep op experimentele basis in te voeren. Gelet op de
doorlooptijd van bestuursrechtelijke procedures zou een dergelijke experimentele
opzet de invoering van rechtstreeks beroep op de niet in het experiment betrokken
terreinen zeker met drie à vier jaar vertragen. Aangezien vaststaat
dat zich op alle terreinen gevallen voordoen waarin de bezwaarschriftprocedure
geen of vrijwel geen toegevoegde waarde heeft, menen wij dat een dergelijk
tijdverlies niet opweegt tegen het voordeel van bespoediging van de procedure
op die terreinen.De Commissie wetgeving algemene regels van bestuursrecht (Commissie-Scheltema)
heeft in 1997 over de wenselijkheid van rechtstreeks beroep geadviseerd in
het kader van het kabinetsstandpunt evaluatie Awb. De Commissie beval toen
nader onderzoek aan. Het vorige kabinet besloot daarop een nader advies aan
de Commissie te vragen. Daarbij zou ook gezocht moeten worden naar mogelijkheden
om de bezwaren van rechtstreeks beroep te verzachten of weg te nemen. Globaal
kan daarbij aan twee typen voorzieningen worden gedacht:– het beperken van de mogelijkheid van rechtstreeks beroep tot bepaalde
(typen) besluiten;– het stellen van meer of strengere voorwaarden aan het verzoek
tot het instellen van rechtstreeks beroep, dan wel aan de beslissing van het
bestuursorgaan om daarmee in te stemmen.Bij de formatie van het huidige kabinet is evenwel besloten van een nader
advies af te zien, en over te gaan tot het mogelijk maken van rechtstreeks
beroep (zie blz. 77 van het regeerakkoord (Kamerstukken II 1997/98, 26 024,
nr. 10). Hiertoe is besloten in het besef, dat een regeling inzake rechtstreeks
beroep slechts zinvol is – wil zij niet haar doel voorbijschieten –
als zij zo eenvoudig mogelijk wordt gehouden. Alle varianten van de hierboven
aangeduide typen voorzieningen hebben immers het nadeel, dat de regeling al
snel veel ingewikkelder wordt, waardoor de kans op geschillen over de vraag
óf rechtstreeks beroep mogelijk is, zodanig toeneemt dat de winst van
het rechtstreeks beroep weer grotendeels verdwijnt.Uitgangspunt bij het huidige wetsvoorstel – dat door de Commissie-Scheltema
is voorbereid – is daarom geweest dat de regeling zo eenvoudig mogelijk
moet zijn (zie par. 4 van de memorie van toelichting). De Raad erkent dat er gevallen zijn waarin de bezwaarschriftprocedure
slechts tijdverlies en extra lasten voor bestuur en burger oplevert, maar
meent dat de tijdwinst van rechtstreeks beroep in die gevallen slechts beperkt
zal zijn. Het argument van de Raad dat tijdwinst meestal pas ontstaat nà
de bezwaartermijn van zes weken, komt ons niet juist voor. Immers, ook als
de zes-weken-termijn voor bezwaar volledig wordt benut, is de winst nog altijd
dat er bij rechtstreeks beroep maar één zes-weken-termijn is
in plaats van twee (namelijk: bezwaartermijn èn beroepstermijn). Op
zichzelf terecht stelt de Raad dat een goed georganiseerde bezwaarschriftprocedure
niet langer hoeft te duren dan drie maanden, en dat als belanghebbenden meewerken,
die termijn nog verder kan worden bekort, door hen niet te horen en het achterwege
laten van het ter inzage leggen van stukken. Voor de motivering van de beslissing
op bezwaar zou eenvoudigweg kunnen worden verwezen naar het primaire besluit.
Daar tegenover staat echter, in de eerste plaats, dat de realiteit gebiedt
te erkennen dat die snelle afhandeling in de praktijk niet wordt gerealiseerd.
In de tweede plaats menen wij dat het – in de hier bedoelde gevallen –
principieel gezien weinig uitmaakt of de bezwaarschriftprocedure wordt overgeslagen,
dan wel in sterk verkorte vorm wordt gevoerd, met een op voorhand duidelijke
uitkomst (namelijk: ongegrondverklaring van de bezwaren). Wij menen dat rechtstreeks
beroep zelfs te verkiezen valt, omdat het ruimte schept voor bestuursorganen
om de (schaarse) capaciteit voor het afdoen van bezwaarschriften gerichter
in te zetten. Voorts wijzen wij erop, dat de inbedding van de voorgestelde
regeling in de bezwaarschriftprocedure het bestuursorgaan steeds de gelegenheid
biedt om te kiezen voor behandeling van het bezwaarschrift (door niet in te
stemmen met het verzoek om rechtstreeks beroep), zodat de nuttige functie
van de zeefwerking kan worden behouden.Dat het niet nodig zou zijn om rechtstreeks beroep mogelijk te maken omdat
reeds belangrijke tijdwinst wordt geboekt doordat ingevolge het wetsvoorstel
uniforme openbare voorbereidingsprocedure de bezwaarschriftprocedure in een
groot aantal gevallen vervalt, zijn wij niet met de Raad eens. De Raad miskent
hiermee dat zich ook bij besluiten waarbij openbare voorbereiding niet (altijd)
in de rede ligt, gevallen kunnen voordoen waarin de bezwaarschriftprocedure
weinig toevoegt, hetzij door (ander) vooroverleg (bijv. bij weigering van
een bouwvergunning), hetzij omdat het om een zuivere rechtsvraag gaat.Wij delen niet de opvatting van de Raad dat rechtstreeks beroep ernstige
nadelen heeft. Dat partijen «veelal» niet kunnen inschatten of
de zaak geschikt is voor rechtstreeks beroep lijkt ons overdreven; anderzijds
zal het wel eens kunnen voorkomen dat zij dit verkeerd inschatten.Oneigenlijk gebruik valt inderdaad niet uit te sluiten, en inderdaad betekent
een terugwijzing door de rechter voor die concrete zaak dat de tijdwinst in haar tegendeel verkeert. De veronderstelling
van het wetsvoorstel is echter dat terugwijzing slechts incidenteel zal geschieden
en dan een voorbeeldwerking zal hebben voor andere zaken, waartegenover het
nadeel voor de concrete zaak op de koop toe moet worden genomen.De Raad wijst er daarnaast op dat recente ervaringen uitwijzen dat een
facultatieve bezwaarschriftprocedure leidt tot meer beroepen en een grotere
werklast van de rechter, waardoor het effect op de totale doorlooptijd van
bestuursrechtelijke procedures per saldo negatief zal zijn. Dit argument miskent
dat inmiddels, onder meer uit de evaluatie, is gebleken dat de zeefwerking
en het belang van de «dossiervormingsfunctie» van het bezwaar
per type besluit en type geschil variëren. Zo gezien is het voordeel
van rechtstreeks beroep juist dat het instrument van de bezwaarschriftprocedure
gerichter kan worden ingezet. Of dat ook inderdaad zo zal zijn, hangt af van
de omvang van het mogelijk verkeerd of oneigenlijk gebruik van rechtstreeks
beroep. Wij schatten dit risico beduidend lager in dan de Raad. Daartegenover
verwachten wij van het voorstel wel degelijk enige tijdwinst. Wij zijn ons
er overigens van bewust dat dit subjectieve inschattingen zijn, maar dat geldt
ook voor de inschattingen van de Raad.Anders dan de Raad menen wij dat het wetsvoorstel niet onverantwoord is,
en wel degelijk een waardevolle bijdrage levert aan de vereenvoudiging en
verkorting van bestuursrechtelijke procedures. Wij nemen daarbij in aanmerking
dat de invoering van een verplichte bezwaarschriftprocedure in het bestuursrecht
in 1994 niet onomstreden was – men vreesde dat de extra bestuurslasten
niet tegen de voordelen opwogen – maar dat sindsdien het nut van
de bezwaarschriftprocedure buiten twijfel is komen te staan (vgl. ook het
rapport-Van Kemenade (1997) (par. 2.5 en 4.2.2). Gelet op die ontwikkeling
menen wij dat het nu niet onverantwoord is om iets van het knellende karakter
af te doen, en de mogelijkheid te bieden om de bezwaarschriftprocedure over
te slaan in gevallen waarin die weinig toevoegt. Dit voorstel past daarmee
in de meer volwassen en open benadering van bestuur en burger zoals die onder
invloed van het denken over thema's als deregulering en dejuridisering vorm
heeft gekregen. Na ampele overweging is daarom besloten om aan het advies
van de Raad om het wetsvoorstel niet in te dienen, geen gevolg te geven.Wij wijzen er in dat verband nog op, dat ook de rechter soms geconfronteerd
wordt met gevallen waarin de voordelen van de bezwaarschriftprocedure omslaan
in nadelen, en de rechter dat ook zo ziet. Zo meldt de Centrale Raad van Beroep
in zijn jaarverslag over 1998/1999 (JB 2000, blz. 636 e.v.) dat hij in een
enkel bijzonder geval het achterwege laten van de verplichte bezwaarschriftprocedure
heeft gepardonneerd. In CRvB 21-1-1999 (TAR 1999, 53; Rawb 1999, 101) werd
doorslaggevend belang gehecht aan het door betrokkenen met klem gedane verzoek
het beroepschrift niet ter behandeling als bezwaarschrift naar het bestuursorgaan
door te zenden en op zijn primaire beroep inhoudelijk te beslissen, om te
vookomen dat hij nog enige jaren langer in psychisch zeer belastende onzekerheid
zou verkeren. Verder hadden partijen hun standpunt over de inhoudelijke kant
van het bestreden besluit zowel bij de rechtbank als bij de Centrale Raad
uitgebreid naar voren gebracht. In CRvB 25-3-1999 (JB 1999, 112), waarin een
besluit ten onrechte was aangemerkt als een nieuwe beslissing op bezwaar,
zag de Raad geen aanleiding om het beroepschrift door te zenden om het als
bezwaarschrift aan te merken, mede uit oogpunt van proceseconomie.2. Verzoek instemming rechtstreeks beroepIngevolge het voorgestelde artikel 7:1a, eerste lid, kan de bezwaarschriftprocedure
slechts worden overgeslagen op verzoek van de indiener van het bezwaarschrift.
Het college merkt hierover het volgende op.a. Het verzoek moet in het bezwaarschrift gedaan worden en het bestuursorgaan
dient daarop te beslissen. Bij instemming zendt het bestuursorgaan het bezwaarschrift
als beroepschrift door aan de rechter. Niet duidelijk is, waarom het voorstel
de termen «aanvraag» en «besluit» niet gebruikt. Zoals
ook blijkt uit de voorgestelde uitbreiding van artikel 8:4 en de bepaling
dat de artikelen 4:7 en 4:8 niet van toepassing zijn, is de beslissing op
het verzoek een besluit. Dit brengt mee dat het bestuursorgaan een schriftelijke
beslissing dient te nemen en dat het verzoek een aanvraag is. Artikel I, de
onderdelen A en D, van het wetsvoorstel ware op dit punt aan te passen. Tevens
dient te worden toegelicht dat de bepalingen inzake bekendmaking en mededeling
van afdeling 3.6 Awb van toepassing zijn op een dergelijk besluit.b. Volgens de toelichting valt niet uit te sluiten dat ook pro forma bezwaarschriften
waarin om rechtstreeks beroep wordt verzocht, naar de rechter worden doorgezonden.1 Daarbij wordt gedacht aan situaties waarin het gewenst
is de zaak snel bij de rechter aanhangig te maken, bijvoorbeeld omdat sprake
is van verschillende, met elkaar samenhangende besluiten en tegen een eerder
besluit reeds beroep is ingesteld.Het is echter niet wenselijk dat het bestuursorgaan het bezwaarschrift,
zonder kennis te dragen van de bezwaren, als beroepschrift kan doorsturen
naar de rechter. De mogelijkheid van rechtstreeks beroep is uitsluitend bedoeld
voor situaties waarin de standpunten over en weer duidelijk zijn. Bij bezwaarschriften
waarin de gronden van bezwaar niet zijn vermeld is dit uit de aard van de
zaak niet het geval. Geadviseerd wordt de toelichting op dit punt aan te passen.c. Volgens de toelichting doet de indiener er verstandig aan om in zijn
verzoek aan te geven, waarom hij het volgen van de bezwaarschriftprocedure
niet zinvol acht. Indien het bestuursorgaan met het verzoek instemt, wordt
het bezwaarschrift tot beroepschrift. De indiener behoeft dus geen apart beroepschrift
op te stellen en bij de rechter in te dienen.2Het ligt, gelet op het voorgaande, in de rede dat de indiener de inhoud
van het bezwaarschrift in een dergelijk geval zal afstemmen op de van de rechter
te verwachten rechtmatigheidstoetsing en geen aandacht besteedt aan aspecten die louter tot een bestuurlijke heroverweging kunnen leiden. Dit heeft
echter tot gevolg dat als de rechter de zaak naar het bestuursorgaan terugwijst,
de vraag rijst of de indiener in de gelegenheid dient te worden gesteld aanvullende
argumenten aan te voeren.In de toelichting dient daarop in te worden gegaan; zo nodig dient het
voorstel te worden aangepast.2a. Het wetsvoorstel gebruikt niet de termen «aanvraag» en
«besluit», maar spreekt over een «verzoek» tot instemming
met rechtstreeks beroep en de beslissing daarop, omdat die terminologie beter
aansluit bij de elders in hoofdstuk 7 Awb voor procedurele beslissingen gebezigde
termen. Zo kan de belanghebbende ingevolge art. 7:4 Awb een verzoek doen om
het ter inzage leggen van stukken achterwege te laten, ingevolge art. 7:6
Awb een verzoek om niet in elkaars aanwezigheid maar afzonderlijk te worden
gehoord en ingevolge art. 7:8 Awb een verzoek om getuigen en deskundigen te
horen. Beslissingen van het bestuursorgaan hierop zijn besluiten. Dat blijkt
ook uit art. 7:14 Awb, dat de hoofdstukken 3 en 4 Awb grotendeels buiten toepassing
verklaard omdat afdeling 7.2 de bekendmaking en motivering van beslissingen
op bezwaar zelf opnieuw regelt.Wij merken in dat verband overigens op, dat artikel 7:14 niet geldt voor
de beslissing op het verzoek om rechtstreeks beroep, omdat deze beslissing
deel uitmaakt van afdeling 7.1. Dat betekent dat de hoofdstukken 3 en 4, voorzover
niet in artikel 7:1a, uitgezonderd, in beginsel wèl van toepassing
zijn op de beslissing inzake rechtstreeks beroep. Aan het verzoek van de Raad
om in de toelichting aan te geven dat de bepalingen inzake bekendmaking van
afdeling 3.6 Awb van toepassing zijn op de beslissing inzake rechtstreeks
beroep hebben wij dan ook gaarne voldaan.Het verschil in systematiek tussen afdeling 7.1 enerzijds en afdeling
7.2 (en afdeling 7.3 met betrekking tot administratief beroep) anderzijds
zoals dat naar aanleiding van deze opmerkingen van de Raad scherp naar voren
komt, is voor ons aanleiding om voor te stellen de Awb op dit punt te verduidelijken.
Voorgesteld wordt om zowel in art. 7:14 als in art. 7:27 tot uitdrukking te
brengen dat de daarin neergelegde systematiek slechts betrekking heeft «op
besluiten op grond van deze afdeling». Daartoe is de tussen aanhalingstekens
geplaatste tekst aan de bestaande tekst toegevoegd (onderdeel B nieuw).2b. De stelling dat een pro forma bezwaarschrift – per definitie –
betekent dat het bestuursorgaan geen kennis draagt van de gronden van het
bezwaar, onderschrijven wij niet. Er zijn situaties denkbaar waarin dat niet
op hoeft te gaan. Het standpunt van de belanghebbende kan het bestuursorgaan
duidelijk zijn op basis van het vooroverleg of uit de tegen een eerder besluit
aangevoerde gronden, die uit de aard der zaak ook voor een later, daarmee
samenhangend besluit kunnen gelden. In die gevallen zou het advies van de
Raad – dat op dit punt ons inziens neerkomt op het opnemen van een (extra)
afwijzingsgrond, inhoudende dat het bestuursorgaan niet met rechtstreeks beroep
kan instemmen als niet is voldaan aan artikel 6:5, eerste lid, onder d (de
eis dat het bezwaarschrift de gronden van het bezwaar bevat) – een onnodige
formele eis gesteld worden. Wij gaan ervan uit dat bestuursorganen ook in
de toekomst pro forma bezwaarschriften op de gewone manier zullen behandelen
en, zoals art. 6:6 Awb verlangt, als regel eerst om aanvulling van de gronden
zullen vragen. Slechts in een enkel bijzonder geval zal dat niet nodig zijn
omdat zonder meer met het rechtstreeks beroep kan worden ingestemd.2c. Het gaat ons te ver om dwingend voor te schrijven dat als de rechter
de zaak naar het bestuursorgaan terugwijst de indiener van het bezwaarschrift
in de gelegenheid moet worden gesteld om aanvullende – op bestuurlijke
heroverweging gerichte – argumenten aan te voeren. Als de rechter de
zaak naar het bestuursorgaan terugwijst biedt de bezwaarschriftprocedure –
zoals neergelegd in de hoofdstukken 6 en 7 van de Awb – het kader waarbinnen
de uitwerking van het geschil verder plaats dient te vinden (nader onderzoek
naar het recht en de feiten etc.). Daarbij dient door beide partijen steeds
ook de mogelijkheid van een bestuurlijke oplossing te worden betrokken. De
bezwaarschriftprocedure bevat daarvoor alle ruimte. Aan een apart voorschrift
als hier bedoeld bestaat naar ons oordeel geen behoefte. Bovendien sluiten
wij niet uit dat een dergelijk voorschrift – dat eerst na een rechterlijke
terugwijzing toepassing vindt – bij de belanghebbende ten
onrechte de suggestie wekt dat een bestuurlijke oplossing in het verschiet
ligt.3. Terugwijzing door de rechterDe rechter kan de zaak terugwijzen, als hij van oordeel is dat het bestuursorgaan
kennelijk ten onrechte heeft ingestemd met het overslaan van de bezwaarschriftprocedure.1 Dit betekent dat, anders dan in de toelichting wordt
aangegeven,2terugwijzen slechts mogelijk is,
indien buiten twijfel is dat de instemming van het bestuursorgaan met het
verzoek om rechtstreeks beroep onjuist is.Zo blijven bij de rechter zaken achter die hoewel niet kennelijk ten onrechte,
niettemin ten onrechte zijn doorgestuurd. Dan kan enerzijds uitsluitend een
rechtmatigheidstoets volgen, anderzijds wordt de mogelijkheid overgeslagen
om gemakkelijk repareerbare gebreken alsnog te verhelpen.De in de toelichting benadrukte terughoudendheid van de rechter bij het
hanteren van zijn terugwijzingsbevoegdheid zou naar het oordeel van het college
niet zo ver moeten gaan dat geen acht kan worden geslagen op onbenut gelaten
mogelijkheden van heroverweging in de bezwaarschriftprocedure. Daarom zou
de bevoegdheid van de rechter niet moeten worden beperkt tot terugwijzing
van «kennelijk ten onrechte» doorgezonden bezwaarschriften, maar
zou die, in aansluiting op de in artikel 7:1a, derde lid, gehanteerde term
«geschikt», moeten worden uitgebreid tot elke zaak die naar het
oordeel van de rechter ongeschikt is om rechtstreeks in beroep te worden behandeld.
Daarmee zouden ook onnodige rechterlijke vernietigingen voorkomen kunnen worden.
In dat licht adviseert het college om artikel 8:54a opnieuw te bezien.3. De Raad acht de voorgestelde terugwijzingsbevoegdheid van de rechter
te beperkt. De bevoegdheid tot terugwijzing zou naar 's Raads oordeel niet
alleen moeten gelden voor de «kennelijke gevallen» (zaken waarin
het bestuursorgaan kennelijk ten onrechte de zaak voor rechtstreeks beroep
geschikt heeft geacht), maar voor alle zaken die ongeschikt zijn om rechtstreeks
in beroep te worden behandeld. Een dergelijke uitbreiding zou betekenen dat
de rechter niet alleen in het begin van de procedure kan terugwijzen (het
systeem van het wetsvoorstel), maar ook in een later stadium nog. In het voorontwerp
waarop deze regeling is gebaseerd werd uitsluitend van die laatste mogelijkheid
uitgegaan (door terugwijzing als een aparte uitspraakbevoegdheid aan artikel
8:70, tweede lid, toe te voegen). Op advies van de NVvR is in het wetsvoorstel
echter gekozen voor het systeem dat índien wordt terugverwezen, dan –
alleen – in het begin van de periode, en wel voordat partijen zijn uitgenodigd
om op de zitting te verschijnen. De NVvR vreesde dat het gegeven dat de rechter
nà het onderzoek ter zitting nog tot terugwijzing kon overgaan, niet
alleen de duur van de procedure substantieel zou verlengen maar ook de interne
werkprocessen bij de rechtbank nadelig zou kunnen beïnvloeden.Ook bij terugwijzing in het begin van de procedure kan acht worden geslagen
op de door de Raad genoemde aspecten (zijn er mogelijkheden van bestuurlijke
heroverweging onbenut gelaten, is sprake van gemakkelijk repareerbare gebreken).
De enige beperking in het wetsvoorstel is dat het om «kennelijke»
gevallen moet gaan, dat wil zeggen dat het de rechter op het eerste gezicht
duidelijk moet zijn. Wij zien in de opmerkingen van de Raad onvoldoende aanleiding
om op het systeem van het wetsvoorstel terug te komen. Wij hechten eraan hieraan
nog toe te voegen, dat het (rechtstreeks ingestelde) beroep bij de rechter
te allen tijde kan worden ingetrokken indien in die fase alsnog blijkt dat
een bestuurlijke oplossing van het geschil mogelijk is. Daarnaast staat het
rechtstreeks beroep bij de rechter er niet aan in de weg dat het bestuursorgaan
gemakkelijk te repareren gebreken in het besluit langs de weg van art. 6:18
en 6:19 Awb verhelpt.4. Beslistermijn na terugwijzingIn het voorstel is geen bepaling opgenomen inzake beslistermijnen na terugwijzing
door de rechter. Volgens de toelichting op artikel 8:54a heeft terugwijzing
tot gevolg dat voor het bestuursorgaan de beslistermijn geldt van artikel
7:10 Awb, te rekenen vanaf de datum van de uitspraak. Kennelijk gaat de toelichting
ervan uit dat door de uitspraak – die ertoe strekt dat het beroepschrift
als bezwaarschrift wordt behandeld – een nieuw bezwaarschrift ontstaat.
De beslistermijn dient dan ook te beginnen na ontvangst van de uitspraak
en artikel 7:10 Awb zou van overeenkomstige toepassing kunnen worden verklaard
op bezwaarschriften die na rechterlijke terugwijzing alsnog door het bestuursorgaan
moeten worden afgehandeld.4. Het advies van de Raad is gevolgd. Artikel 7:10 Awb is van overeenkomstige
toepassing verklaard in artikel 8:54a, tweede lid.5. RechtsmiddelenvoorlichtingUit de tekst van het wetsvoorstel, noch uit de memorie van toelichting,
blijkt op welke wijze een bestuursorgaan rechtsmiddelenvoorlichting dient
te geven over de mogelijkheid van rechtstreeks beroep. Volgens de toelichting
bij artikel 7:1a, eerste lid, kan het bestuursorgaan, indien het dat dienstig
acht, de belanghebbende erop wijzen.1 Ook kan
het bestuursorgaan in dat verband, volgens de toelichting, verwijzen naar
zijn inwilligingsbeleid.Een dergelijke rechtsmiddelenvoorlichting bergt het risico in zich dat
het bestuursorgaan door de selectieve vermelding van de mogelijkheid van rechtstreeks
beroep ongevraagd op voorhand aangeeft dat heroverweging wat hem betreft niet
zinvol is. Om dit te vermijden adviseert het college in de toelichting duidelijk
uiteen te zetten, hoe over de mogelijkheid van rechtstreeks beroep voorlichting
dient te worden gegeven.5. Wij verschillen niet van mening met de Raad dat een goede rechtsmiddelvoorlichting
over de mogelijkheid van rechtstreeks beroep van belang is. Zo is bij de voorbereiding
van deze regeling onder andere onder ogen gezien of art. 3:45 Awb (verplichte
rechtsmiddelclausule) uitgebreid zou moeten worden met het vermelden van de
mogelijkheid van rechtstreeks beroep. Daartoe is niet besloten omdat een dergelijke
vermelding in veel gevallen alleen maar vragen zou oproepen. De mogelijkheid
van rechtstreeks beroep is immers slechts voor een beperkt aantal gevallen
bedoeld, bijvoorbeeld wanneer in het vooroverleg al een uitgebreide gedachtewisseling
heeft plaatsgevonden of wanneer het geschil een zuivere rechtsvraag betreft.
In het algemeen wordt het aan de bestuursorganen zelf overgelaten om, met
inachtneming uiteraard van de wettelijke bepalingen terzake, voor een adequate
(rechtsmiddel)voorlichting zorg te dragen. Bestuursorganen kunnen daarbij
eigen keuzes maken. Zo wordt in de rechtsmiddelclausule ex art. 3:45 Awb soms
ook melding gemaakt van de mogelijkheid om in spoedeisende gevallen een voorlopige
voorziening bij de rechtbank te vragen. Ook bij niet-tijdig besluiten wordt
in een aantal gevallen in rechtsmiddelvoorlichting voorzien. In de recent
aan de Tweede Kamer gezonden kabinetsnotitie inzake termijnen voor bestuur
en rechter (Kamerstukken II 2000/01, 27 461, nr. 1) geeft het kabinet
aan het in het algemeen nuttig te achten dat de burger in het bericht van
termijnoverschrijding wordt gewezen op de mogelijkheid van bezwaar of beroep
wegens niet-tijdig beslissen (art. 6:2, aanhef en onder b, Awb), maar het
niet nodig te achten dit wettelijk vast te leggen. Met de Raad zijn wij van
mening dat – zoveel mogelijk – voorkomen moet worden dat bestuursorganen
door selec-tieve rechtsmiddelvoorlichting oneigenlijk gebruik maken van de
mogelijkheid van rechtstreeks beroep. Met het oog daarop voldoen wij gaarne
aan het verzoek van de Raad om de toelichting op dit punt te verhelderen.
In para-graaf 6 (nieuw) van het algemeen deel is een uiteenzetting over
rechtsmiddelvoorlichting terzake van rechtstreeks beroep opgenomen.6. Samenhangende besluitenVolgens de toelichting kan rechtstreeks beroep ook doelmatig zijn bij
een geschil over een besluit dat nauw samenhangt met een besluit waartegen
reeds beroep is ingesteld.2 Als voorbeelden worden
genoemd voor het ambtenarenrecht een dienstbevel en disciplinaire straf en
voor het financiële bestuursrecht een intrekking en een terugvordering.
Voor een dergelijk besluit geldt echter hetzelfde criterium als voor de overige
besluiten. Dat een besluit samenhangt met een ander besluit is als zodanig
onvoldoende om het in aanmerking te laten komen voor rechtstreeks beroep.
Het college adviseert de toelichting op dit punt aan te passen.6. De Raad wijst er terecht op dat ook voor rechtstreeks beroep bij samenhangende
besluiten het criterium geldt dat de zaak daarvoor «geschikt»
moet zijn. Het gaat dan met name om samenhangende besluiten waarvan er al
één bij de rechter ligt. In die gevallen kàn het op voorhand
duidelijk zijn dat een bezwaarschriftprocedure die zijn basis
vindt in een al heroverwogen zaak, weinig toegevoegde waarde zal hebben. Daarbij
komt dat het het doelmatig kan zijn dat de rechter samenhangende besluiten
ook in samenhang beoordeelt. Die gedachte ligt eveneens aan de artikelen 6:18
en 6:19 Awb ten grondslag. Het enkele feit van de samenhang is uiteraard onvoldoende.
De toelichting is op dit punt aangepast.7. Voor redactionele kanttekeningen verwijst het college naar de bij het
advies behorende bijlage.7. De onder het derde streepje opgenomen redactionele kanttekening is
verwerkt. De twee overige kanttekeningen – van meer inhoudelijk aard –
niet.– De onder het eerste streepje gedane aanbeveling – die als
gevolg van een verschrijving zoals ambtelijk door de Raad is bevestigd, niet
op artikel 8:54, tweede lid, maar op artikel 8:54a,
tweede lid, betrekking heeft – is niet opgevolgd. De in artikel 8:54a,
eerste lid, vervatte uitspraakmodaliteit wordt uitsluitend geïntroduceerd
in het kader van de vereenvoudigde behandeling en hoort daarom wetssystematisch
gezien in afdeling 8.2.4 thuis. Ook de NVvR heeft in deze zin geadviseerd.– De onder het tweede streepje in overweging gegeven wijziging gaat
eraan voorbij dat ook bij instandlating van een besluit aanleiding kan zijn
om het door de belanghebbende betaalde griffierecht te vergoeden, bijv. ingeval
het bestuursorgaan aan de burger onjuiste voorlichting heeft verstrekt inzake
de openstaande rechtsgang, bij beroep tegen een fictieve weigering terwijl
intussen het reële besluit is genomen, of bij schending van een vormvoorschrift
dat met toepassing van art. 6:22 wordt gepasseerd. De vervanging van «overige
gevallen» door «de in art. 8:54 en 8:54a bedoelde gevallen»
in artikel 8:74, tweede lid, zoals voorgesteld door de Raad, zou derhalve
te beperkt zijn.8. Tot slot is van de gelegenheid gebruik gemaakt om twee wijzigingen
van wetssystematische aard in het wetsvoorstel aan te brengen.a. Het bij nader inzien overbodig gebleken artikel VI is geschrapt. Op
grond van artikel IV, eerste lid, van het wetsvoorstel wordt reeds in artikel
18, vierde lid van de Wet bestuursrechtspraak bedrijfsorganisatie vastgelegd
dat artikel 8:4, onderdeel j, Awb op de bevoegdheid van het College van Beroep
voor het bedrijfsleven van toepassing is. Bij nadere overweging zijn wij tot
de conclusie gekomen dat de wetgever ervan uit is gegaan dat de beperking
van het vierde lid, gelet op het daaraan voorafgaande derde lid, doorwerkt
in de bijzondere competenties van het College (zie voor de bevestiging van
deze uitleg wat betreft de in het vierde lid genoemde beperkingen van art.
8:2 en 8:3 Awb: Kamerstukken II 1991/92, 22 495, nr. 3, blz. 180). Een
zin van deze strekking is aan de toelichting op artikel IV, onderdeel 1, toegevoegd.b. Voorgesteld wordt om in artikel 8:8 Awb (vierde lid nieuw) een voorziening
te treffen voor het geval toepassing van het in het wetsvoorstel voorgestelde
artikel 7:1a, vijfde lid, ertoe zou leiden dat het bestuursorgaan de bezwaarschriften
zou moeten doorzenden aan verschillende, ingevolge art. 8:7, tweede lid, Awb
bevoegde rechters, die op hun beurt weer naar de ingevolge artikel 8:8, eerste
lid, bevoegde rechter moeten doorverwijzen. Zo'n geval kan zich voordoen wanneer
de volgende drie omstandigheden zich tegelijkertijd voordoen: a. er is sprake
is van een meerpartijengeschil (twee of meer bezwaarschriften), b. het betreft
een besluit afkomstig van een tot de centrale overheid behorend bestuursorgaan
en c. de indieners van de bezwaarschriften zijn in verschillende arrondissementen
woonachtig. Het nieuw voorgestelde vierde lid stelt buiten twijfel dat onder
die omstandigheden het bestuursorgaan de bezwaarschriften rechtstreeks kan
zenden aan de bevoegde rechter die ingevolge art. 8:8, eerste lid, de zaak
zal behandelen.De Raad van State heeft mitsdien bezwaar tegen zowel de vorm als de inhoud
van het voorstel van wet en geeft U in overweging dit niet te zenden aan de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.De waarnemend Vice-President van de Raad van State,J. A. E. van der Does Daartoe gemachtigd door de ministerraad moge ik U, mede namens mijn ambtgenoot
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, verzoeken het hierbij gevoegde
gewijzigde voorstel van wet en de gewijzigde memorie van toelichting aan de
Tweede Kamer der Staten-Generaal te zenden.De Minister van Justitie,A. H. Korthals Bijlage bij het advies van de Raad van State van 21 juli 2000,
no.W03.00.0204/I, met redactionele kanttekeningen die de Raad in overweging
geeft.– Artikel 8:54, tweede lid, vanwege de systematiek van de Algemene
wet bestuursrecht verplaatsen naar een nieuw in te voegen artikel 8:70a.– In artikel 8:74, tweede lid, «In de overige gevallen»
wijzigen in: In de overige, in de artikelen 8.54 en 8.54a bedoelde gevallen.– In de toelichting het gebruik van het woord «prorogatie»
vermijden.XNoot1De oorspronkelijke tekst van het voorstel van wet en van de memorie van
toelichting zoals voorgelegd aan de Raad van State is ter inzage gelegd bij
de afdeling Parlementaire Documentatie.XNoot1Blijkens het kabinetsstandpunt Evaluatie Algemene wet bestuursrecht (kamerstukken
1997/98, 25 600 VI, nr.46, blz.26) zou de commissie-Scheltema nader advies
worden gevraagd over de voor- en nadelen van een wettelijke mogelijkheid om
met instemming van alle partijen de bezwaarschriftprocedure over te slaan.
Daarbij zou onderzocht moeten worden of het mogelijk is door het stellen van
nadere voorwaarden aan de mogelijkheid van rechtstreeks beroep de nadelen
daarvan te verzachten of weg te nemen.XNoot2Artikelen 7:3, aanhef en onder c, en 7:4, vijfde lid, Awb.XNoot3Kamerstukken II 1999/2000, 27 023, nrs. 1–3.XNoot4Memorie van toelichting Algemeen, onder 1.3, op het voorstel dat heeft
geleid tot de wet van 4 juni 1992 (Stb. 279).XNoot5Zie K.H. Sanders, De heroverweging getoetst, Deventer, 1998, blz.147–149;
159–161. Verder blijkt uit het verslag over de periode 1996–1999
van de Bezwaarschriftencommissie Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen,
Den Haag, 2000, blz.21, dat sinds de bezwaarschriftprocedure van toepassing
is geworden op onderwijszaken, in nog slechts weinig zaken beroep wordt ingesteld:
bij een gegrondverklaring van tussen de 10% en 15% van de bezwaarschriften,
varieert het percentage ingestelde beroepen naar aanleiding van de beslissingen
op het bezwaarschrift tussen de 5 en 15.XNoot1J. B. J. M. ten Berge, e.a., Ervaringen met de Awb; het
bestuursprocesrecht, Deventer, 1996, blz. 299–300.XNoot1Toelichting op artikel I, onderdeel A, eerste lid, tweede alinea.XNoot2Paragraaf 4. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel, derde tekstblok.XNoot1Artikel 8:54a, eerste en tweede lid.XNoot2Toelichting op artikel 8:54a, eerste alinea.XNoot1Artikel I, onderdeel A.XNoot2Paragraaf 4. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel, eerste tekstblok. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27563-A.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl