Wijziging Wet op het voortgezet onderwijs ter aanpassing profielen in tweede fase vwo en havo; Verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30187, nr. 6

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

07-10-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

30187 nr. 6

05-10-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamI. AlgemeenII. Artikelsgewijze toelichting I. Algemeen1. Inleiding2. Inhoud en doel van het wetsvoorstel3. Keuzevrijheid en maatschappelijke wensen4. De voorstellen voor elk van de drie delen van de profielen4.1. Het gemeenschappelijk deelAlgemeenAlgemene Natuurwetenschappen (ANW)Maatschappijleer4.2 ProfieldeelProfiel Natuur en GezondheidProfiel Economie en MaatschappijNieuwe bètavakWiskundeKunstvakTweede moderne vreemde taalRekenvaardigheid4.3 Het vrije deel5. De uitwerking van het wetsvoorstel in algemene maatregelen
van bestuur6. Advies van de OnderwijsraadEvaluatie7. Financiële gevolgenII. Artikelsgewijze toelichtingArtikel I, onderdelen E tot en met G (artikelen 22, 27a
en 29)Ondertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30187Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 47 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 187Wijziging van de Wet op het voortgezet onderwijs ter aanpassing van
de profielen in de tweede fase van het vwo en het havo (aanpassing profielen
tweede fase vwo en havo)nr. 6VERSLAGVastgesteld 5 oktober 2005De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap1, belast met het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel, heeft
de eer als volgt verslag uit te brengen. Onder het voorbehoud dat de hierin
gestelde vragen en gemaakte opmerkingen voldoende zullen zijn beantwoord,
acht de commissie de openbare behandeling van het wetsvoorstel genoegzaam
voorbereid.I. Algemeen1. Inleiding2. Inhoud en doel van het wetsvoorstel3. Keuzevrijheid en maatschappelijke wensen4. De voorstellen voor elk van de drie delen van de profielen4.1. Het gemeenschappelijk deelAlgemeenANWMaatschappijleer4.2. ProfieldeelProfiel Natuur en GezondheidProfiel Economie en MaatschappijNieuwe bètavakWiskundeKunstvakTweede moderne vreemde taalRekenvaardigheid4.3. Het vrije deel5. De uitwerking van het wetsvoorstel in algemene maatregelen van bestuur6. Advies van de Onderwijsraad7. Financiële gevolgenII. Artikelsgewijze toelichting I. Algemeen1. InleidingDe leden van de CDA-fractie hebben in grote lijnen met instemming kennisgenomen
van het voorliggende wetsvoorstel. Voordat dit voorstel er lag, is er heel
veel overleg en advisering geweest. De regering heeft, naar de mening van
deze leden, goed geluisterd naar de adviezen van het veld en de Profielcommissies.
Ten gevolge daarvan ligt er een goed voorstel, vinden de leden, waar ook draagvlak
voor is. Natuurlijk is het zo dat bepaalde afzonderlijke vaksecties teleurgesteld
zullen zijn, maar het is onmogelijk om ieder vak voldoening te schenken. Voor
de leerlingen en voor hun onderwijsloopbaan is dit pakket zeer verantwoord,
zo vinden de leden van voornoemde fractie.De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het onderhavige wetsvoorstel. Zij hechten eraan dat men bij de aanpassing
van de profielen tweede fase havo en vwo recht blijft doen aan de oorspronkelijke
bedoeling de aansluiting tussen de bovenbouw van havo en vwo en hoger onderwijs
te verbeteren.De leden van de VVD-fractie hebben met veel belangstelling kennisgenomen
van het voorstel ter wijziging van de profielen in de tweede fase havo en
vwo. Zij hebben enkele vragen en opmerkingen.De leden van de SP-fractie zijn tevreden over het wijzigingsvoorstel aanpassing
profielen, daar waar de keuzevrijheid van leerlingen wordt bevorderd. De leden
hebben echter ook kritiek op het wijzigingsvoorstel, omdat op een aantal punten
de kwaliteit van het onderwijs mogelijk wordt verslechterd door deze voorstellen,
zo stellen deze leden. De voornaamste zorg van deze leden richt zich op het
wijzigingsvoorstel dat betrekking heeft op het vak lichamelijke opvoeding.De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
aanpassingsvoorstellen voor de tweede fase. Het is goed dat er Profielcommissies
zijn ingesteld die hebben kunnen kijken naar de samenhang, zonder te focussen
op het exclusieve belang van losse vakken. Hun advies sterkt deze leden in
de overtuiging dat deze Profielcommissies een belangrijke bijdrage kunnen
gaan leveren in de ontwikkeling van het voortgezet onderwijs. Alvorens met
het wetsvoorstel te kunnen instemmen hebben de leden nog enige vragen en opmerkingen.De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van het wetsvoorstel hetgeen beoogt de profielen tweede fase vwo en havo aan
te passen. Deze leden constateren verheugd dat het wetsvoorstel op buitengewoon
zorgvuldige wijze, na veelvuldig overleg met de Kamer en het onderwijsveld,
tot stand is gekomen waardoor het draagvlak voor het wetsvoorstel groot is.
Deze leden hebben de behoefte slechts enkele vragen te stellen.De leden van de SGP-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen van
het voorliggende wetsvoorstel. Zij steunen de daarmee beoogde doelstellingen
van organiseerbaarheid, werkbaarheid, studeerbaarheid, alsmede ruimte voor
keuze- en doorstroommogelijkheden. Zodoende wordt de als sterk nadelig ervaren
versnippering bestreden. De aan het woord zijnde leden hechten daarbij ook
aan samenhang binnen de verschillende mogelijke pakketkeuzen. 2. Inhoud en doel van het wetsvoorstelDe leden van de CDA-fractie merken op dat de profielen volgens de regering
beter organiseerbaar zijn. De leden vragen of de regering dit nader wil toelichten.
Hoe groot is de kans dat een havo/vwo-school van gemiddelde omvang een verantwoord
breed pakket aan de leerlingen kan aanbieden? In dit verband denken deze leden
dan speciaal aan het nieuwe bètavak en aan wiskunde D. Tevens wijzen
de leden op de opbouw van de profielen.De regering schrijft dat de opbouw van de profielen meer ruimte laat voor
eigen keuzes voor school, leraren en leerlingen. De leden van deze fractie
willen weten waar de regering deze opmerkingen aan relateert. Er wordt door
vier profielvakken, waarvan in drie profielen slechts één profielkeuzevak
nadrukkelijk extra sturing gegeven, zo stellen deze leden. Daardoor is er
meer ruimte gecreëerd voor bèta en techniek, hetgeen de leden
van deze fractie onderschrijven. De leden zijn het met de regering eens dat
de opbouw van de profielen meer ruimte biedt voor verdieping en variatie in
het onderwijs. Maar, zo menen zij, de verdieping en de variatie worden wel
bepaald door de mate waarin straks het nieuwe bètavak en wiskunde D
zullen worden aangeboden. Heeft de regering vertrouwen dat dit breed zal gebeuren?
Onderschrijft de regering de zorg vanuit het vervolgonderwijs dat de vakinhoudelijke
kennis van de instromende studenten door de verbrede tweede fase minder is
geworden? Wordt door de regering ook gevolgd of er trends zijn waar te nemen
in de ontwikkeling van vakinhoudelijke kennis van gediplomeerde vwo-ers en
havisten over de verschillende jaren? Zo neen, is dit niet wenselijk voor
verschillende vakken, zo vragen de leden. Op dit moment vindt er een inhoudelijke
vernieuwing plaats in de afzonderlijke bètavakken ten gevolge van het
nieuwe bètavak, Algemene Natuurwetenschappen (ANW) en wiskunde D. Dit
vraagt veel van de ontwikkelaars en is van cruciaal belang voor het bèta-onderwijs
in de toekomst. Daar komen vragen aan de orde als meer of minder verdieping,
meer of minder verbreding, en het onderscheiden van concept en context. De
leden van deze fractie vinden dit dermate belangrijk dat zij de regering vragen
dit proces meer structureel te stimuleren en te faciliteren. Zonder die steun
van de overheid, zo vrezen de leden, zal dit vernieuwingsproces onvoldoende
doorzetten. Kan de regering toezeggen dat zij deze vernieuwingsprocessen zal
stimuleren en faciliteren? Kan zij ook aangeven hoe en voor welke bedragen
dit zal plaatsvinden, zo vragen de aan het woord zijnde leden.Voorts vragen de leden of de regering met voorbeelden wil aangeven dat
door dit voorstel de keuzemogelijkheden voor scholen, leraren en leerlingen
wordt vergroot ten opzichte van de bestaande situatie.De leden van de PvdA-fractie onderschrijven de vier zaken die de regering
beoogt met de aanpassing van de profielen, maar vinden vanzelfsprekend niet
dat deze zaken de enige toetssteen voor de wijzigingen vormen. Is dat ook
de visie van de regering? Terecht, zo vinden deze leden, wordt gesteld dat
het niet juist zou zijn om de voorstellen in dit wetvoorstel samen te vatten
als (alleen) gericht op verlichting voor de leerling. Soms bereiken de leden
van deze fractie berichten dat scholieren in de bovenbouw van havo en vwo
tegenwoordig minder tijd besteden aan school dan vóór de invoering
van de tweede fase. Beschikt de regering over recente gegevens hierover? Welke
invloed zullen de wijzigingen in de tweede fase hebben op de hoeveelheid tijd
die de betrokken scholieren besteden aan school, zo willen deze leden weten.De leden van de VVD-fractie staan in grote lijnen positief tegenover de
voorgestelde aanpassingen van de tweede fase in het havo en vwo. De huidige
voorstellen doen recht aan de debatten zoals die in de Kamer zijn gevoerd.
De voorstellen naderen de opdracht de tweede fase tot een beter organiseerbaar,
werkbaar, studeerbaar geheel met meer ruimte voor keuzevrijheid, te maken,
vinden deze leden. Zij willen echter wel een aantal kritische kanttekeningen
plaatsen.De leden van de D66-fractie plaatsen in hun reactie een opmerking over
het Internationaal Baccalaureaat (IB). In Nederland kunnen uitsluitend leerlingen
met een buitenlands paspoort of Nederlanders waarvan vaststaat dat zij binnen
korte tijd naar het buitenland gaan of terugkomen ingeschreven worden op een
school voor IB-onderwijs. Gewone leerlingen kunnen hier dus geen gebruik van
maken. In alle ons omringende landen staat het IB-onderwijs wel open voor
gewone leerlingen. Scholen die in Nederland dolgraag het IB zouden willen
aanbieden, mogen dat niet. Zij krijgen daarvoor geen bekostiging. De leden
van deze fractie zijn van mening dat ook Nederlandse scholen voor voortgezet
onderwijs die dit programma willen aanbieden, het aan moeten kunnen bieden
en daarvoor ook bekostigd moeten kunnen worden. De leden constateren met genoegen
dat ook de leden van de Onderwijsraad in hun brief van januari 2005 (Briefnr.
OCW0500038) op de voordelen van het IB wijzen. Wat zich bewezen heeft in 140
andere landen, zou toch ook in Nederland goed genoeg moeten zijn om voor bekostiging
in aanmerking te komen, zo vragen deze leden. Voorts plaatsen deze leden een
opmerking betreffende «het nieuwe leren». Veel van wat bij de
voorstellen is gezegd over onderwijsvernieuwing, competenties en de «concept-context»-benadering
doet deze leden denken aan «het nieuwe leren». Hoewel gesteld
wordt dat het door iedereen gewilde vernieuwingen zijn die van onderop door
leraren zelf ontwikkeld worden is dat, in de ogen van deze leden, niet de
werkelijkheid. Deze leden zien een klein groepje voortrekkers aan de top wier
liefde blind maakt. Ze zien schoolleiders die zich het hoofd op hol laten
brengen en zich trots laten afficheren als «innovatiemakelaars».
En, ze zien de echte leraren aan de basis die vaak hele goede inhoudelijke
argumenten hebben, om deze vernieuwingen in elk geval kritisch te benaderen.
Leraren die naast vaardigheden ook kennis willen aanreiken. Maar die tegelijkertijd
vaak naar buiten toe als querulanten worden weggezet. Welke garanties zijn
er dat de leraren die met hun voeten bij wijze van spreken in de klei staan,
voldoende ruimte krijgen om inderdaad van onderop vernieuwingen vorm te geven?
Is er daarbij ook ruimte om vernieuwingen die door de leraren niet als verbetering
ervaren worden stop te zetten, zo vragen de aan het woord zijnde leden.3. Keuzevrijheid en maatschappelijke wensenDe leden van de CDA-fractie merken op dat dit wetsvoorstel de totale onderwijstijd
die besteed wordt aan de bètavakken, uitbreidt. De leden van voornoemde
fractie vragen of de regering dit kan kwantificeren.4. De voorstellen voor elk van de drie delen van de profielen4.1. Het gemeenschappelijk deelAlgemeenDe leden van de VVD-fractie vragen wat van scholen wordt verwacht met
betrekking tot de nodige loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB) voor
leerlingen. De kwaliteit van LOB is sterk wisselend per school. De minister
van OCW heeft, zo stellen de leden, aangegeven dat de LOB in toenemende mate
van belang is, met het oog op het keuzeproces van de leerlingen de gevolgen
van die keuzen voor vervolgstudies. Scholen zijn echter nergens toe verplicht
en toetsbare kwaliteitseisen ontbreken. De leden vernemen hier graag een reactie
op. De leden van de D66-fractie zijn zeer blij dat eindelijk de deeltalen
worden afgeschaft. Die waren deze leden al jaren een doorn in het oog. Met
ingang van welk schooljaar zullen de deeltalen nu definitief verdwenen zijn
en vervangen door hele talen, willen de leden weten. Ook vernemen zij graag
hoe de stand van zaken op dit moment in de praktijk is.Algemene Natuurwetenschappen (ANW)De leden van de CDA-fractie merken op dat minister van OCW heeft gesteld
dat op de lange termijn er voor ANW geen probleem hoeft te ontstaan vanwege
het feit dat ANW nu op het havo verdwijnt. Kan de regering dit nog eens uiteen
zetten, vragen de leden.De leden van de ChristenUnie-fractie merken op dat ANW, in afwijking van
de oorspronkelijke voorstellen, in het vwo blijft gehandhaafd. Dit geldt niet
voor het havo. Voor het havo wordt er naar gestreefd wel de inhoudelijke kern
van het vak op andere wijze dan in een afzonderlijk verplicht vak ook in het
havo te behouden. Kan de regering toelichten in welke richting zij daarbij
denkt? Binnen welke termijn kan er duidelijkheid zijn over de wijze waarop
de vakinhoud toch aan de orde blijft komen, vragen de leden van deze fractie?De leden van de SGP-fractie merken op dat de randvoorwaarden voor de herijking
van de profielen in de tweede fase van het vwo en het havo dwingen tot het
maken van scherpe keuzen. Daardoor kunnen niet alle op zichzelf te rechtvaardigen
wensen worden gehonoreerd zonder het bereikte evenwicht weer aan te tasten.
Deze leden betreuren met name het vervallen van het verplichte vak ANW in
het havo.MaatschappijleerDe leden van de CDA-fractie vinden het terecht dat maatschappijleer, waarbinnen
ook burgerschapskunde en een maatschappelijke stage vormgegeven kunnen worden,
een goede plaats in het gemeenschappelijk deel heeft gekregen. Is de regering
van mening dat dit vak ook heel praktijkgericht ingevuld moet worden. Kan
de regering dit met een aantal voorbeelden toelichten waarbij ook burgerschapskunde
en maatschappelijke stage zijn betrokken, zo vragen de leden.4.2 ProfieldeelProfiel Natuur en GezondheidDe leden van de CDA-fractie zijn blij dat in het profiel Natuur en Gezondheid
ook aardrijkskunde als profielkeuzevak is opgenomen. De leden van deze fractie
zijn er van overtuigd dat iedere leerling die natuurkunde nodig heeft in het
vervolgonderwijs en zo'n volledig exact pakket aankan, natuurkunde ook
zal kiezen, al of niet na advies van de schooldecaan. Voor leerlingen die
natuurkunde erg moeilijk vinden en het vak niet absoluut nodig hebben, kan
aardrijkskunde zo'n aantrekkelijk alternatief zijn dat zij juist daardoor
kiezen voor het profiel Natuur en Gezondheid in plaats van uit te wijken naar
het profiel Economie en Maatschappij.De leden van de PvdA-fractie merken op dat scheikunde binnen het profiel
Natuur en Gezondheid een vaste plaats krijgt, terwijl veel vervolgopleidingen
hechten aan natuurkunde. Dit kan tot gevolg hebben dat het profiel zwaar wordt
doordat in de praktijk beide vakken noodzakelijk worden. Wat gaat dit betekenen
voor de mate waarin meisjes dit profiel gaan kiezen? Welke overwegingen liggen
ten grondslag aan de keus van de regering, willen de leden weten. De leden van de D66-fractie merken op dat de Profielcommissie stelt dat
natuurkunde, naast biologie en scheikunde, een noodzakelijk vak is voor leerlingen
die zich voorbereiden op een bio-medische opleiding. Die opvatting wordt door
deze leden gedeeld. De leden hebben er geen bezwaar tegen dat vervolgopleidingen
eisen stellen aan de vooropleiding. En omdat natuurkunde niet voor alle opleidingen
die volgen op het Natuur en Gezondheidprofiel, noodzakelijk is, lijkt de extra
eis van natuurkunde voor wie een medische opleiding wil doen, de meest voor
de hand liggende oplossing. Graag vernemen de leden een reactie van de regering
hierop.De leden van de SGP-fractie erkennen de wenselijkheid van meer onderwijstijd
voor de profielvakken in de bètaprofielen en het verhogen van de aantrekkelijkheid
voor deze profielen.Profiel Economie en MaatschappijDe leden van de CDA-fractie steunen de regering in het opnemen van geschiedenis
als verplicht profielvak in het profiel Economie en Maatschappij. Deze leden
onderkennen het grote belang van geschiedenis voor de vorming van burgers
in de Nederlandse samenleving. Daarom is geschiedenis terecht in de onderbouw
een verplicht vak. Kan de regering nog eens heel concreet uitleggen waarom
geschiedenis in het profiel Economie en Maatschappij een sterkere positie
nodig heeft ten opzichte van bijvoorbeeld vakken als aardrijkskunde en Management
en Organisatie (M+O)? De leden van deze fractie geven aan het jammer, maar
onvermijdelijk te vinden dat daardoor de positie van aardrijkskunde en M+O
aangetast wordt.De leden van de PvdA-fractie merken op dat het profiel met Economie en
Maatschappij met geschiedenis een derde verplichte vak krijgt. Docenten aardrijkskunde,
maatschappijleer en Management en Organisatie zijn niet gelukkig met deze
keus en vinden dat aan de bijdrage van hun vak aan burgerschapsvorming tekort
wordt gedaan. Hoe weegt de regering de bijdrage van deze vakken aan burgerschapsvorming,
vragen de leden.De leden van de VVD-fractie zijn tevreden over de stevigere verankering
van het vak geschiedenis, mede op verzoek van de leden van deze fractie. De
verplichting van het vak in de profielen Cultuur en Maatschappij en Economie
en Maatschappij op het havo en atheneum wordt door deze leden ondersteund.De leden van de fractie van de ChristenUnie merken op dat de geschiedenis
wel, maar aardrijkskunde niet verplicht wil stellen voor leerlingen in het
profiel Economie en Maatschappij. Tijdens het algemeen overleg over de tweede
fase d.d. 14 september jl. hebben de leden gevraagd naar de positie van
aardrijkskunde. Deze leden hebben toen de suggestie gedaan om te kiezen voor
een tussenoplossing, namelijk dat leerlingen in het profiel Economie en Maatschappij
kunnen kiezen tussen aardrijkskunde en geschiedenis. Immers, niet alleen geschiedenis
draagt bij aan burgerschapsvorming, voor aardrijkskunde geldt dat ook. Als
aan de tussenoplossing nog wordt toegevoegd dat leerlingen bij het resterende
keuzevak in het profiel Economie en Maatschappij ook geschiedenis en aardrijkskunde
kunnen kiezen, kunnen leerlingen zelf de keus maken voor geschiedenis, aardrijkskunde
of beide vakken. Graag vernemen deze leden een reactie van de regering op
deze suggestie.De leden van de SGP-fractie hebben met instemming kennisgenomen van de
verplichting van het vak geschiedenis in het profiel Economie en maatschappij. Nieuwe bètavakDe leden van de CDA-fractie stellen dat het nieuwe bètavak bedoeld
is voor verdieping en verbreding. Kan de regering van beiden een voorbeeld
geven uit de praktijk?Hoe zal de afstemming zijn met het vervolgonderwijs? Welke voordelen zal
een gediplomeerde van deze verdieping en verbreding in het vervolgonderwijs
hebben, zo vragen voornoemde leden.De leden van de PvdA-fractie merken op dat het nieuwe bètavak wordt
ontwikkeld en «Natuur, Leven en Techniek» gaat heten. In welke
mate moeten er scholen zijn die in 2007 met het vak van start gaan, wil het
levensvatbaar gaan wortelen in het voortgezet onderwijs, zo vragen deze leden.De leden van de VVD-fractie plaatsen een opmerking ten aanzien van de
bètaprofielen, vooral ten aanzien van de verschillende wiskundevakken
en het geïntegreerde bètavak «Natuur, Leven en Techniek».
De positie van de bètavakken is ontegenzeggelijk verstevigd. De leden
juichen dit toe. Het geïntegreerde bètavak wordt in de voorstellen
besproken alsof het al bestaat. De leden van deze fractie vragen op welke
termijn er een uitgewerkt voorstel ten aanzien van de positie en inhoud van
het geïntegreerde bètavak komt.De leden van de SP-fractie hebben zorgen over de ontwikkeling van het
nieuwe bètavak. De leden zijn van mening dat de kans bestaat dat veel
scholen onvoldoende middelen en tijd kunnen bieden aan docenten om dit vak
verder uit te werken. Kan de regering aangeven hoeveel middelen er per school
beschikbaar zijn, via de middelen van het Platform Bèta en Techniek,
om dit vak verder te ontwikkelen?Ook willen deze leden weten welke waarborgen zijn er nodig voor de kwaliteit
van het schoolexamen, zolang er geen centraal schriftelijk examen voor het
nieuwe bèta vak is.De leden van de D66-fractie kunnen – gelet op de positionering van
het nieuwe bétavak, namelijk een keuzevak in het profiel en gelukkig
niet een verplicht vak in het profiel –, het voorstel om dit vak een
ontwikkelingskans te geven, ondersteunen. De leden zijn echter wel van mening
dat de ontwikkelingen en de merites van dit nieuwe vak nauwgezet gevolgd moeten
worden. Mocht dit vak niet bieden wat velen ervan verwachten, dan moet het
onderwijs er zonder kleerscheuren vanaf kunnen. Mocht dit vak echter wel bieden
wat velen hopen, dan moet er ook zo snel mogelijk een centraal schriftelijk
examen voor worden ingevoerd. Wat is de reactie van regering hierop, zo vragen
de leden.De leden van de ChristenUnie-fractie stellen dat na de maatschappelijke
politieke discussie ervoor gekozen is om voor de beide bètaprofielen
minder keuzemogelijkheden te hanteren dan in de oorspronkelijke voorstellen,
ingegeven door de maatschappelijke wens om in de bètaprofielen te komen
tot een uitbreiding van de totale onderwijstijd besteed aan de bètavakken.
De leden vragen de regering of zij verwacht dat dit ook het gevolg kan hebben
dat leerlingen, juist door een de verminderde keuzemogelijkheid, minder snel
zullen kiezen voor het bètaprofiel.WiskundeDe leden van de CDA-fractie vragen of de regering wil toelichten dat het
voor een school voor voortgezet onderwijs van gemiddelde grootte goed mogelijk
is wiskunde A, B, C en D aan te bieden. De leden vragen tevens of de regering
wil ingaan op de overlap tussen deze vier vormen. Kan een leerling
kiezen voor wiskunde A en B, en ook voor C en D? Wat is het verschil tussen
beide keuzes inhoudelijk gezien, willen de leden weten. Ook vragen zij wat
het betekent voor de doorlopende leerlijn naar het hoger beroepsonderwijs
of het wetenschappelijk onderwijs wanneer een leerling examen in wiskunde
B en D heeft gedaan, in plaats van wiskunde B.De leden van de PvdA-fractie merken op dat de Profielcommissies aanbevolen
dat er twee nieuwe wiskundevakken komen: wiskunde C en wiskunde D. Hoe houdt
de regering druk op de ketel zodat er snel kwalitatief toereikende programma's
komen voor deze nieuwe vakken? Op de havo komt er geen wiskundevak in cultuur
en maatschappij. Het is aanvaardbaar dat op deze wijze een onnodige barrière
voor doorstroming wordt weggenomen, tenzij havisten daardoor onvoldoende onvoorbereid
in het hoger onderwijs terechtkomen.De leden van de VVD-fractie zijn kritisch over de vier wiskundevakken.
Voor de zeer geïnteresseerde leerling zal dit betekenen dat hij meer
wiskunde krijgt aangeboden dan nu het geval is, met meer ruimte voor verdieping.
Voor de minder geïnteresseerde bètaleerling betekent dit nog altijd
een teruggang in het aantal uren voor de vakken wiskunde. Hoe beoordeelt de
regering deze teruggang, zo vragen zij.De leden van de ChristenUnie-fractie vragen naar de positie van het vak
wiskunde. Het vak wordt opgedeeld in A, B, C en D. De leden vragen of juist
daarmee niet toch weer versnippering van het vak optreedt, terwijl men dat
eigenlijk toch juist zoveel mogelijk wilde voorkomen door de aanpassing van
de profielen. Tevens vragen deze leden of voor deze, op zichzelf creatieve
oplossing, voldoende draagvlak bestaat in het veld.KunstvakDe leden van de CDA-fractie zijn het met de regering eens dat het kunstvak
in het profiel Cultuur en Maatschappij niet verplicht moet zijn om op die
wijze onwenselijke blokkades voor leerlingen te voorkomen. Kan de regering
met voorbeelden aangeven welke blokkades op deze wijze worden voorkomen, zo
vragen de leden.De leden van de PvdA-fractie stellen dat het voorstel om het kunstvak
binnen het profiel Cultuur en Maatschappij waarin verschillende varianten
oude stijl en nieuwe stijl op termijn worden geharmoniseerd tot één
kunstvak wordt afgewezen. De leden achten het wel degelijk wenselijk dat er
een nieuw breed en gemoduleerd kunstvak komt. Vereist dat te zijner tijd een
wetswijziging of past zo'n invoering van een nieuw breed en gemoduleerd
kunstvak binnen het onderhavige wetsvoorstel, willen zij weten.Tweede moderne vreemde taalDe leden van de CDA-fractie merken op dat op het gymnasium de ruimte voor
de verplichte klassieke taal gevonden is door de tweede moderne vreemde taal
te vervangen door een klassieke taal. Dit ter voorkoming van erg veel verplichtingen
op het gebied van taal. Is er niet overwogen om voor het gymnasium een extra
examenvak te eisen omdat dit voor dit type leerling niet zo bezwaarlijk hoeft
te zijn en in de praktijk reeds veelvuldig voorkomt? Zo neen, waarom niet,
willen de leden weten. Ook vragen zij of er – in het licht dat veel
leerlingen op het gymnasium een extra vak kiezen – niet veel voor te
zeggen is om de huidige regeling met een tweede moderne vreemde taal in het
gemeenschappelijke deel en de klassieke taal in het vrije deel te handhaven.
De leden vinden het positief dat voor eenzijdig begaafde bètaleerlingen
onder speciale omstandigheden de tweede moderne taal vervangen mag worden
door een ander vak. Deze leerlingen krijgen anders blokkades die voor hun
loopbaan niet noodzakelijk zijn. Kan de regering nog eens uitleggen waarom
zij dit wel toestaat, maar niet toestaat dat een leerling die heel goed in
talen is, maar erg slecht in wiskunde, op het vwo wiskunde kan laten vallen?De leden van de PvdA-fractie wijzen er op dat de Kamer herhaaldelijk heeft
laten weten dat de twee verplichte zogenaamde «deeltalen» op het
atheneum beter kunnen worden vervangen door één volledige moderne
vreemde taal. De regering komt nu aan deze wens tegemoet. Uiteraard heeft
dat de instemming van de leden van deze fractie. Kan nader worden toegelicht
welke overwegingen eraan ten grondslag liggen dat op gymnasium in het gemeenschappelijk
deel in plaats van de tweede moderne vreemde taal ook een klassieke taal kan
worden gekozen? Hoe denken de docenten klassieke talen (VCN) en de Vrienden
van het Gymnasium hierover? Hoe weegt de regering hun overwegingen, zo vragen
de leden van voornoemde fractie.De leden van de VVD-fractie hebben bezwaren bij de afschaffing van de
verplichting van een tweede moderne vreemde taal voor gymnasiumleerlingen.
De redenering van de regering dat dit «wel erg veel verplichtingen op
het gebied van taal» oplevert en het daarom onwenselijk is, delen de
leden van deze fractie niet. Gymnasiumleerlingen kiezen door het bijzondere
profiel van de school voor een opleiding die is gericht op een mogelijk wat
zwaarder programma door de verplichting van een klassieke taal. Dit kan geen
reden zijn van de normale verplichting die voor het vwo gelden, af te wijken.
De tweede moderne vreemde taal is niet voor niets in het programma opgenomen.
Dat geldt ook, misschien zelfs juist, voor gymnasiasten. De leden onderschrijven
de mogelijkheid voor scholen om onder voorwaarden af te wijken van de verplichting
voor een tweede moderne vreemde taal, bijvoorbeeld voor dyslectici.Het valt de leden van de SGP-fractie op dat nu ook in het atheneum kan
worden gekozen voor klassieke culturele vorming als vervanging van culturele
en kunstzinnige vorming, omdat leerlingen in het atheneum ook de mogelijkheid
hebben om een klassieke taal te kiezen. Zij vragen wat dan feitelijk nog het
onderscheid tussen atheneum en gymnasium is.RekenvaardigheidDe leden van de CDA-fractie vragen of de regering wil aangeven wat de
oorzaak is dat sommige gediplomeerde leerlingen in het hoger onderwijs onvoldoende
rekenvaardig blijken te zijn. Hoe kan het dat gediplomeerde leerlingen die
wel de capaciteiten hebben de noodzakelijke rekenvaardigheid te verwerven
deze na het verlaten van het voortgezet onderwijs niet bezitten? Zijn de afspraken
tussen minister en de pabo's zodanig hard dat studenten die de gewenste
rekenvaardigheid niet bereiken van de pabo's verdwijnen, zo vragen de
leden.De leden van de PvdA-fractie merken op dat de regering ingaat op de rekenvaardigheid
van pabo-studenten. Met de lerarenopleidingen is afgesproken dat er bijzondere
aandacht komt voor de rekenvaardigheid, vooral in de propedeusefase. In hoeverre
biedt dit garanties dat onvoldoende rekenvaardige havisten niet met valse
verwachtingen aan een pabo-opleiding beginnen, willen de leden weten.Het valt de leden van de D66-fractie op dat in de memorie van toelichting
uitgebreid gemotiveerd wordt waarom wiskunde op havo-niveau niet een gewenste
ingangseis is voor de pabo. De leden zijn dit niet met de regering
eens. Deze leden achten het van groot belang dat het instroomniveau van de
pabo omhoog gaat. Wiskunde A op havo-niveau als ingangseis verhoogt het niveau.
De leden zijn het ook niet eens met de regering dat een leraar op de basisschool
alleen maar hoeft te kunnen rekenen. Er zijn ook kinderen die vragen stellen
die dieper gaan dan het antwoord op een simpele som. Ook die kinderen moeten
worden uitgedaagd. Deze leden willen kwalitatief goede leraren en daar hoort
basiskennis van wiskunde bij. Zij vernemen graag een reactie hierop.4.3 Het vrije deelDe leden van de SP-fractie vragen in hoeverre scholen verplicht zijn een
minimaal aantal keuzevakken aan te bieden? Wordt zo'n minimale keuzevrijheid
ook wettelijk geregeld, willen zij weten.5. De uitwerking van het wetsvoorstel in algemene maatregelen
van bestuurDe leden van de CDA-fractie merken op dat studielasturen niet bindend
zijn, maar normerend voor de minister zelf. Hoe wordt voorkomen dat de door
de minister gehanteerde studielasturen in de praktijk niet blijken te kloppen
en daardoor bijvoorbeeld overbelasting of onderbelasting ontstaat, willen
de leden weten. De nieuwe opzet van de examenprogramma's zal een cultuuromslag
van de scholen vergen van leraren, van vervolgonderwijs en van onderwijsorganisaties.
De leden van voornoemde fractie vragen of de regering dit nader kan toelichten.
Waar zit die cultuuromslag in? Biedt het voorliggende voorstel voldoende ruimte
om te experimenteren met examens voor wat betreft vorm, inhoud en moment van
afname, zonder dat het gewicht en het belang van het Centraal Schriftelijk
Eindexamen (CSE) wordt aangetast, willen de leden weten.De leden van de PvdA-fractie merken op dat de implementatie van de wetswijziging
zal vereisen dat docenten gerichte nascholing krijgen. Kan de regering becijferen
hoeveel geld de scholen hiervoor ter beschikking staat, uit bestaande en extra
budgetten? Welke gegevens heeft de regering dat deze gelden toereikend zijn,
zo vragen deze leden.De leden van de SP-fractie hebben bedenkingen over de wijzigingen van
de CSE. De leden zijn van mening dat de regering in de wetswijziging onvoldoende
waarborgen biedt voor de kwaliteit. De wetswijziging stelt tevens dat aanvullende
financiële middelen niet nodig zijn. Toch stelt de wetswijziging ook
dat de nieuwe opzet van examenprogramma's een cultuuromslag zal vergen
op scholen en dat alle betrokkenen tijd nodig zullen hebben voor de aanpassingen,
mede omdat nadat examenprogramma's opnieuw geformuleerd zullen worden
ook leermiddelen ontwikkeld zullen moeten worden en scholen zich zullen moeten
voorbereiden op de nieuwe keuzes. De leden vragen om een uiteenzetting hoe
een dergelijke grootschalige wijziging niet zal leiden tot extra werkdruk
voor leraren, die zich naast hun reguliere werkzaamheden moeten voorbereiden
op de nieuwe situatie.De leden van de D66-fractie zijn van mening dat voor de kwaliteit en het
aanzien van de examens in het voortgezet onderwijs het buitengewoon belangrijk
is dat het CSE haar gewicht behoudt. En dat geldt met voorrang voor de bètavakken.
De leden zijn er van overtuigd dat zodra er twijfels over het niveau van de
centrale examens gaan ontstaan of de examens een te klein onderdeel van het
totale examen gaan innemen, dat onmiddellijk tot gevolg zal hebben dat er
toelatingsexamens in het hoger onderwijs zullen gaan komen die alsnog het
kennisniveau zullen gaan testen zoals de SAT-toetsen (Scholastic
Aptitude Test) dat nu ook al doen in de Verenigde Staten en vele andere landen
die van diezelfde kennistoetsen gebruik maken. Deelt de regering de mening
van deze leden dat dit een ongewenste ontwikkeling is?Om het aanzien van de CSE in stand te houden is het niet alleen belangrijk
om het gewicht van Schoolexamen en CSE in stand te houden met een verdeling
van 50%–50%. Het is ook belangrijk om aard en inhoud van
het CSE voldoende relevant te laten zijn. Juist op dat punt maken deze leden
zich zorgen, zeker voor wat betreft de wiskunde. Op de eerste plaats loopt
het aantal uren wiskunde al met al toch nog fors terug, meer dan voor enig
ander vak. Weliswaar komt er een nieuw geïntegreerd bètavak maar
dat is voorlopig nog niet verplicht en er komt er ook een nieuw vak wiskunde
D. Maar ook dat is slechts een keuzevak in de vrije ruimte. Beide vakken kennen
bovendien uitsluitend een Schoolexamen. Op de tweede plaats is sprake van
globalisering en een flinke reductie van de examenstof. Op de derde plaats
dreigt nu ook nog slechts 60% van die examenstof geëxamineerd
te gaan worden, waar tot nu toe 100% van de examenstof aan bod kon
komen. Hoewel de leden van deze fractie stap voor stap de argumenten voor
deze gang van zaken kunnen volgen, delen zij de argumenten van de regering
voor de reductie van de examenstof voor het CSE tot 60%, niet. Natuurkunde,
wiskunde en ook scheikunde zijn geheel andere vakken dan taal of geschiedenis.
Voor het CSE moet aanspraak gemaakt kunnen worden op basiskennis die eerder
al aan bod is gekomen. De leden van deze fractie zouden het liefst zien dat
de oude situatie zou blijven bestaan waarbij in principe 100% van de
examenstof in het CSE getoetst kan worden. Graag vernemen de leden een reactie
van de regering hierop. Als dat niet op steun kan rekenen hopen deze leden
dat voor wiskunde en hopelijk ook voor scheikunde dezelfde verdeling tot stand
gebracht wordt als voor natuurkunde waarbij niet 60% maar 75%
van de stof in het CSE getoetst kan worden, met daarbij de afspraak dat het
niet steeds dezelfde 25% zijn die in het Centraal Schriftelijk examen
niet aan bod komen. Deze leden doen een dringend beroep op de regering om
aan dit voorstel serieus aandacht te besteden.6. Advies van de OnderwijsraadDe leden van de CDA-fractie merken op dat het tijdig beschikbaar zijn
van nieuwe leermiddelen en dus van de regelgeving waarop deze zijn gebaseerd
cruciaal is voor een goede voorbereiding is. Zij vragen of de regering de
tijdsplanning hiervan wil aangeven.De leden van de PvdA-fractie merken op dat toen de profielen in 1998 en
1999 werden ingevoerd de schoolboeken een belangrijk discussiepunt vormden.
Ondanks dat er destijds duidelijke afspraken waren gemaakt met de educatieve
uitgeverijen, bleken veel boeken niet tijdig beschikbaar. Welke aanwijzingen
heeft de regering dat de uitgeverijen zich ditmaal wel stipt aan de afspraken
zullen houden zodat de aanpassing van de profielen onder een gunstiger gesternte
zal geschieden? Een ander probleem vormden de kosten van alle nieuwe schoolboeken.
In hoeverre ziet de regering een rol voor zich weggelegd bij het beheersen
van deze kosten, zo vragen deze leden.EvaluatieDe leden van de CDA-fractie kunnen instemmen met het achterwege laten
van een evaluatiebepaling onder voorwaarde dat in het onderwijsverslag duidelijk
wordt aangegeven hoe de profielen in de praktijk uitwerken. Kan de regering
dit toezeggen, willen de leden weten. De leden van de ChristenUnie-fractie merken op dat ervoor gekozen wordt
om geen evaluatiebepaling bij de wet op te nemen omdat het Onderwijsverslag
en de interactieve beleidsvorming inclusief de rapportage daarover, voldoende
aanknopingspunten geven om de wet te evalueren. De leden vragen waarom het
creëren van een afzonderlijk moment, buiten een algemeen Onderwijsverslag
en buiten de reguliere beleidscyclus, voor de evaluatie van deze aanpassing
kennelijk wordt gezien als een overbodige luxe, terwijl in het verleden tussentijdse
aanpassingen nodig bleken.De leden van de SGP-fractie hopen dat er met het voorliggende wetsvoorstel
een duurzaam evenwicht is bereikt in de vormgeving van het curriculum in de
tweede fase van het vwo en het havo en dat daarmee voorlopig een einde is
gekomen aan het doorvoeren van aanpassingen. Desalniettemin gaan zij er vanuit
dat er met name in het Onderwijsverslag regelmatig ook integraal en in evaluerende
zin zal worden ingegaan op de effecten van de nu door te voeren wijzigingen.7. Financiële gevolgenDe leden van de SP-fractie merken op dat er geen aanvullende financiële
middelen nodig zijn, als gevolg van deze wetswijziging. De leden vragen echter
of er aanvullende bekostiging nodig is om, met name kleine, scholen in staat
te stellen voldoende keuzevakken aan te bieden aan leerlingen.De leden van de ChristenUnie-fractie wijzen er op dat de nieuwe structuur
volgens de regering niet meer middelen vergt voor de scholen. De leden vragen
of de regering een inschatting kan maken van de mate waarin de aanpassing
van de profielen havo, vwo tot het gebruik van nieuwe lesmethoden zal leiden
en daarmee gepaard gaand, de aanschaf van nieuwe boeken.II. Artikelsgewijze toelichtingArtikel I, onderdelen E tot en met G (artikelen 22, 27a
en 29)De leden van de CDA-fractie vinden het van groot belang dat lichamelijke
opvoeding de positie houdt die het nu heeft. Deze leden vinden dat het niet
juist is om daartoe nu bij lichamelijke opvoeding als enig vak een minimum-urentabel
verplicht te stellen. Dit is niet passend in het algemene beleid dat dit aan
de scholen overlaat. De leden zijn van mening dat de positie van lichamelijke
opvoeding ook niet zal verslechteren louter door het afschaffen van de minimum-urentabel.
Wel willen de leden heldere kerndoelen die ook gehaald moeten worden. Bovendien
vinden zij dat lichamelijke opvoeding ook zo goed mogelijk verdeeld over alle
cursusjaren (onder- en bovenbouw) gegeven moet worden. Zij vragen de regering
met een aanvullend voorstel te komen dat het bovenstaande zo goed mogelijk
regelt, waarin de positie van lichamelijke opvoeding niet verslechtert en
de scholen de nodige beleidsvrijheid houden.De leden van de SP-fractie wijzen op een aanvullende brief van de minister
van OCW d.d. 12 september jl. (Kamerstuk 29 800 VIII, nr. 262) aan
de Kamer, waarin zij erkent dat lichamelijke opvoeding een praktijkvak is
dat een aparte status in de wet nodig heeft en waarin de minister erkent dat
lichamelijke opvoeding een vak is dat spreiding behoeft in een leerjaar en
onderdeel dient te zijn van de eerste vier leerjaren voortgezet onderwijs.
Er wordt echter geen garantie geboden voor kwalitatief bewegingsonderwijs
met voldoende uren gedurende het gehele voortgezet onderwijs. De leden vragen
daarom of de regering onderschrijft dat een verplichting van
twee uur lichamelijke opvoeding per week verplicht door alle leerjaren niet
ten koste hoeft te gaan van het aantal uren dat besteed wordt aan andere vakken.
De minister heeft aangegeven dat in haar voorstel scholen aan de wettelijke
bepaling kunnen voldoen dooréén uur lichamelijke opvoeding per
week te geven. De leden van deze fractie zijn van mening dat het onnodig en
onverstandig is om scholen, in de huidige, moeilijke financiële situatie,
die ruimte te bieden. Het wijzigingsvoorstel stelt dat aandacht voor lichamelijke
opvoeding in de bovenbouw blijft gewaarborgd door het landelijk vastgestelde
examenprogramma. De leden vragen of de regering onderschrijft dat scholen
feitelijk kunnen besluiten, ondanks het examenprogramma, het vak lichamelijke
opvoeding af te sluiten in het vierde leerjaar, zo vragen de leden van voornoemde
fractie.De voorzitter van de commissie,AptrootAdjunct-griffier van de commissie,Boeve XNoot1Samenstelling: Leden: Van de Camp (CDA), Lambrechts (D66), Hamer (PvdA),
Van Bommel (SP), Mosterd (CDA), Blok (VVD), Balemans (VVD), Slob (CU), Vergeer
(SP), Tichelaar (PvdA), Joldersma (CDA), De Vries (CDA), Van Vroonhoven-Kok
(CDA), Aasted Madsen-van Stiphout (CDA), Eski (CDA), Aptroot (VVD), voorzitter,
Smeets (PvdA), ondervoorzitter, Eijsink (PvdA), Leerdam, MFA (PvdA), Van Miltenburg
(VVD), Kraneveldt (LPF), Hermans (LPF), Van Dam (PvdA), Visser (VVD), Azough
(GL), Roefs (PvdA) en Jungbluth (GL).Plv. leden: Ferrier (CDA), Bakker (D66), Bussemaker (PvdA), Vacature (SP),
Brinkel (CDA), Hirsi Ali (VVD), Örgü (VVD), Van der Vlies (SGP),
Kant (SP), Dijksma (PvdA), Hessels (CDA), Sterk (CDA), Atsma (CDA), Van Bochove
(CDA), Van Hijum (CDA), Van der Sande (VVD), Verbeet (PvdA), Arib (PvdA),
Stuurman (PvdA), De Krom (VVD), Varela (LPF), Herben (LPF), Adelmund (PvdA),
Nijs MBA (VVD), Halsema (GL), Kalsbeek (PvdA) en Vendrik (GL). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30187-6.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl