Aanpassing scholenbestand; Verslag algemeen overleg op 13 en 18 maart 1997 van de vaste commissie voor OCW over de beleidsnotitie aanpassing scholenbestand
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25167, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

29-05-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25167 nr. 2

23-04-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de staatssecretarisDiscussie in tweede termijnOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25167Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 108 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 167Aanpassing scholenbestandnr. 2VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 23 april 1997De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen1 heeft op 13 en 18 maart 1997 overleg gevoerd met staatssecretaris
Netelenbos van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen over de beleidsnotitie
aanpassing scholenbestand (Kamerstuk 25 167, nr. 1).Hierbij waren mede de volgende documenten betrokken:– de brieven van de minister van OCW d.d. 29 juni en 14 juli 1994
ter aanbieding van het rapport De school voor de samenleving van de commissie
aanpassing scholenbestand;– de brief van staatssecretaris Netelenbos van OCW d.d. 24 februari
1995 ter aanbieding van het conferentieverslag over het thema aanpassing scholenbestand
basisonderwijs (OCW-95-201);– de brief van staatssecretaris Netelenbos van OCW d.d. 2 mei 1995
inzake adviesaanvraag aanpassing scholenbestand (OCW-95-512);– de brieven van staatssecretaris Netelenbos van OCW d.d. 31 januari
1996 en 9 mei 1996 ter aanbieding van het advies en de preadviezen van de
Onderwijsraad inzake aanpassing van het scholenbestand (OCW-96-152 en OCW-96-543);– de brief van staatssecretaris Netelenbos van OCW d.d. 10 maart
1997 ter aanbieding van het conceptverslag van het onderwijsoverleg PO/VO
over de beleidsnotitie aanpassing scholenbestand (OCW-97-344).Van het overleg brengt de commissie bijgaand verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieDe heer Koekkoek (CDA) plaatste zijn bijdrage aan de discussie
onder het motto «Laat de ouders maar kiezen».Hij herinnerde er eerst aan dat de Kamer bij de behandeling van de regeling
Toerusting en bereikbaarheid (T&B) om een voorstel heeft gevraagd dat
aanpassing van het scholenbestand aan veranderende voorkeuren mogelijk maakt.
Deze regeling bevat op dit moment een aantal belemmeringen om het scholenbestand
aan te passen aan de voorkeuren van ouders.– Hogere stichtingsnormen.– Een tijdelijke ondergrens van 200 leerlingen.– Een langetermijnprognose van vijf plus vijftien jaar. Deze prognose
is gebaseerd op het belangstellingspercentage, al dan niet aangevuld
met gegevens van de directe meting.– Bij verandering van richting en omzetting van scholen moet aan
de stichtingsnorm worden voldaan.Het kabinet wil daar iets aan doen door het begrip richting te laten vallen
bij het stichten en instandhouden van scholen in primair en voortgezet onderwijs:
de zogenaamde richtingvrije planning. Richtingvrije planning en vooral kleurveranderingen
bieden mogelijkheden om de identiteit van de school beter af te stemmen op
voorkeuren van ouders. Voor het geval bevoegd gezag en ouders van mening verschillen,
wil het kabinet onderzoeken hoe de invloed van de ouders op de besluitvorming
over de identiteit van de school kan worden vergroot. Ook bij het leerlingenvervoer
wil het kabinet het begrip richting loslaten.Voor de heer Koekkoek stond de keuzevrijheid van de ouders voorop. Wel
vroeg hij zich af hoe groot de discrepantie tussen de wensen van ouders en
het scholenbestand is. Hij had geen behoefte aan oplossingen voor problemen
die niet bestaan. Voorzover er een probleem is, vond hij dat alle oplossingen
aan de orde moeten komen, dus niet alleen kleurverandering, maar ook verlaging
van de stichtingsnormen, vooral de ondergrens. Een gedwongen «van kleur
verschieten» wees hij af. Verder achtte hij richtingvrije planning mogelijk
binnen het kader van artikel 23 van de Grondwet. Dat was ook het systeem van
de Lager-onderwijswet 1920. Toen lagen de normen op 40 voor het platteland
en 100 voor de steden, maar uitzonderingen daarop waren mogelijk voor kleine
richtingen.Alvorens over te gaan op richtingvrije planning, dienen wel de gevolgen
ervan goed onder ogen te worden gezien. Zo kan richtingvrije planning leiden
tot leegloop van bestaande scholen. Zijn de financiële gevolgen daarvan
aanvaardbaar? Richtingvrije planning betekent volgens het kabinet ook dat
de laatste school van de richting verdwijnt, waarmee een essentieel deel van
het akkoord over T&B zou vervallen. Dat wilde de heer Koekkoek niet. Ook
het laten vallen van het richtingbegrip bij de vervoersregeling doet afbreuk
aan de keuzevrijheid van ouders.Hij constateerde vervolgens dat de commissie aanpassing scholenbestand
zich voorstander heeft getoond van een coëxistentieschool of coëxistentiebestuur
en van een richtingvrije planning. Verder is op de conferentie op 7 december
1994 als problematische discrepantie genoemd: het niet helemaal kunnen honoreren
van de voorkeuren van allochtonen en de positie van het openbaar onderwijs
in Zuid-Nederland, zeer actueel in verband met het verdwijnen van het openbaar
onderwijs in Limburg. Hij vond dat, als het probleem inderdaad niet groter
is dan de gesignaleerde discrepantie, weliswaar gezocht moet worden naar oplossingen,
maar zeker niet alles overhoop gehaald moet worden.Volgens het kabinet past het de overheid niet om een oordeel te geven
over de vraag, of een levensbeschouwing al dan niet een aparte richting is.
Zelf meende hij dat de overheid in dezen terughoudendheid past, maar omdat
de Grondwet vrijheid van richting beschermt (d.w.z. vrijheid om op basis van
godsdienst of levensovertuiging een school te stichten), mag de overheid daar
wel naar vragen en ook marginaal toetsen of sprake is van een richting.Richtingvrije planning biedt volgens het kabinet mogelijkheden voor pedagogische
opvattingen als basis voor schoolstichting. Het kabinet wil geen verlaging
van de stichtingsnormen, maar zoekt de aanpassing van het scholenbestand in
verandering van de identiteit van bestaande scholen. Bij kleurverandering
en verplaatsing is voldoende, dat de school aan de opheffingsnorm voldoet.
Omzetting van openbaar naar bijzonder onderwijs is volgens het kabinet alleen
mogelijk als er voldoende openbaar onderwijs overblijft. Verder wordt nog
door het kabinet gezegd dat het personeel zich bij kleurverandering
kan aanpassen door scholing op het gebied van identiteit.De heer Koekkoek was van oordeel dat een terughoudende overheid bij schoolstichting
kan volstaan met het vragen naar de grondslag van de school, die blijkt uit
de statuten van de rechtspersoon, en dat wijziging van de grondslag aan het
ministerie dient te worden meegedeeld. Verder vond ook hij dat de grondslag
eveneens betrekking kan hebben op pedagogische opvattingen. Dat betekent dus
een verruiming ten opzichte van de huidige situatie waarin alleen op basis
van een richting een school kan worden gesticht.Daarnaast wilde hij toe naar een geleidelijke verlaging van de minimumstichtingsnorm.
Hij vond het niet eerlijk dat de ene gemeente een stichtingsnorm van ongeveer
anderhalf keer de opheffingsnorm heeft, en in een andere gemeente moet worden
voldaan aan een stichtingsnorm die negen keer zo hoog ligt als de opheffingsnorm.
Het kabinet stelt trouwens zelf ook een drastische verlaging van de norm voor
in geval van kleurverandering, verplaatsing of omzetting van een school. In
bijvoorbeeld Den Haag gaat daardoor de norm van 333 naar 200 en op Ameland
van 200 naar 23. Toch is het de vraag of dat wel eerlijk is, want bij verandering
van een Haagse rooms-katholieke school in een islamitische school wordt de
norm dan 200, terwijl voor stichting van een nieuwe islamitische school in
Den Haag 330 leerlingen nodig zijn.Het kabinet neemt het personeel als vertolkers van de identiteit op de
school niet helemaal serieus, zo vond hij, door te stellen dat het personeel
zich best kan laten bijscholen op het gebied van godsdienst en levensovertuiging.
Dat doet geen recht aan de diepste overtuiging van mensen.Hierna ging hij in op de uitwerking die het kabinet zich voor het basisonderwijs
voorstelt. Die uitwerking houdt in dat de lagere opheffingsnormen voor de
laatste school van de richting komen te vervallen, terwijl de openbare school
gegarandeerd blijft, zoals dat nu het geval is. Verder worden prognoses vervangen
door ouderverklaringen die één jaar geldig zijn en alleen kinderen
tot acht jaar mogen betreffen. Voor nieuwe wijken geldt dat er een openbare
school komt als er geen school wordt gesticht op basis van ouderverklaringen.
Na vijf jaar kan die school dan van kleur veranderen. Voorts volgt het kabinet
niet het advies van de Onderwijsraad om de huidige 74 laatste scholen van
de richting te laten voortbestaan. Deze scholen krijgen tien jaar respijt
en kunnen daarna nevenvestiging worden. Het kabinet zwijgt over de huidige
nevenvestigingen die de laatste van de richting zijn, maar die zullen in de
praktijk natuurlijk ook verdwijnen. Tenslotte zal de gemeente volgens deze
uitwerking de aanvragen toetsen en hoeft het plan van scholen alleen te worden
meegedeeld aan de minister.De heer Koekkoek achtte het schrappen van de laatste school van de richting
in strijd met het T&B-akkoord en daarom niet aanvaardbaar. Hierdoor worden
vooral bijzondere scholen getroffen, in verband met de garantiefunctie van
het openbaar onderwijs die hij op zichzelf onderschreef. Verder is er onduidelijkheid
over de ouderverklaringen. Niet aangegeven wordt immers hoeveel ouderverklaringen
nodig zijn. Hij vond dat in nieuwe wijken openbaar en bijzonder onderwijs
gelijke kansen moeten krijgen. Als ergens keuzevrijheid geldt, geldt het hier.
Om de behoefte in de nieuwe wijk te bepalen, zijn ook andere methoden dan
die van de ouderverklaringen mogelijk, zoals directe meting in een aanpalende
wijk.De heer Cornielje (VVD) betwijfelde of door meting in een aanpalende
wijk een goed beeld kan ontstaan van de behoeften van de bewoners van een
nieuw te bouwen wijk. Zeker bij de grote Vinex-locaties komen de nieuwe bewoners
meestal niet uit de directe omgeving. Daarom leek het hem terecht om in principe
een openbare school te stichten en na vijf jaar te bezien of kleurverandering
aangewezen is. De heer Koekkoek (CDA) hechtte zeer veel waarde aan keuzevrijheid
van ouders en de wens van ouders om hun godsdienst of levensovertuiging ook
in het onderwijs terug te vinden. Als er mogelijkheden zijn, wilde hij die
keuzevrijheid daarom graag aan ouders geven, ook in grote nieuwbouwwijken.Verder wilde hij de stichting van scholen niet alleen aan de gemeente
overlaten. Hij vond daarom dat de goedkeuring van het plan van scholen door
de minister gehandhaafd dient te worden.Ingaande op de uitwerking voor het voortgezet onderwijs merkte hij op
dat volgens het kabinet de richtingvrije planning niet mag leiden tot categoriale
scholen; nieuwe scholen mogen alleen brede scholengemeenschappen zijn. Verder
geldt ook hier de voorrang voor een openbare school in nieuwe wijken. De procedure
is hier dat de gemeente een plan vaststelt, de provincie adviseert en de minister
een beslissing neemt. De deelplanorganisaties vervullen hier geen rol meer
in. Hij stelde vast dat de beperking tot brede scholengemeenschappen een aanzienlijke
beperking van de keuzevrijheid inhoudt. Voorts vroeg hij zich af of de bijna
600 gemeenten in Nederland de hun toebedachte rol voor het voortgezet onderwijs
wel aan kunnen. Deelplanorganisaties vervullen op dit moment een uiterst nuttige
functie, ook ten behoeve van het ministerie. Hij drong er dan ook op aan de
rol van deze organisaties te handhaven.Ten aanzien van de positie van de ouders meent het kabinet dat de wetgever
als bekostigingsvoorwaarde eisen kan stellen aan de inrichting en de samenstelling
van het schoolbestuur, bijvoorbeeld dat een deel van het bestuur moet bestaan
uit vertegenwoordigers van de ouders, of dat ouders actief en passief kiesrecht
voor het schoolbestuur hebben. De heer Koekkoek vond echter dat deze opvatting
van het kabinet zich niet verdraagt met de vrijheid van richting. Een school
moet duidelijk zijn over haar grondslag, maar als ouders dan kiezen voor een
school met een bepaalde grondslag, dienen de ouders die grondslag vervolgens
ook te respecteren. Een rechtspersoon mag eisen dat bestuursleden en leerkrachten
de grondslag onderschrijven. Wie dat ontkent (hetgeen het kabinet in feite
doet) ontkent de vrijheid van richting. Het primaat van de ouders betekent
niet dat de vrijheid om scholen met een bepaalde identiteit op te richten,
mag worden aangetast. Dat valt ook niet af te leiden uit internationale verdragen
waar het kabinet wellicht aan denkt. Wel leek het hem denkbaar dat een wijziging
van de grondslag instemming behoeft van de medezeggenschapsraad. Hij wees
er voor alle duidelijkheid op dat dit iets anders is dan dat de medezeggenschapsraad
of een meerderheid van de ouders wijziging van de grondslag zou kunnen afdwingen.
Dit laatste wordt ook door de Onderwijsraad afgewezen. Met invloed vanwege
de ouders of bijvoorbeeld een periodieke peiling van de mening van de ouders
had hij geen moeite en zo'n peiling kan natuurlijk ook haar eigen dynamiek
hebben, maar het bestuur van een rechtspersoon heeft het recht om de gekozen
grondslag te handhaven en kan ook niet gedwongen worden om andersdenkenden
in het bestuur op te nemen. Het bestuur kan daar natuurlijk vrijwillig voor
kiezen, maar het behoort daar niet toe gedwóngen te worden.Indien overigens het bestuur altijd de eis mag blijven stellen dat de
tot het bestuur toetredende ouders de grondslag van de school onderschrijven
(waarmee dus een beperking wordt gesteld aan het recht van de ouders om in
het bestuur gekozen te worden) kan er uit een oogpunt van vrijheid van richting
geen bezwaar bestaan tegen een bekostigingseis dat een deel van het schoolbestuur
moet bestaan uit vertegenwoordigers van de ouders. Daar kunnen wel bezwaren
tegen bestaan uit een oogpunt van vrijheid van inrichting, vrijheid van organisatie
dus. Zo wordt alom schaalvergroting en professionalisering van het bestuur
bepleit en dan kan de eis dat een bepaald deel van het schoolbestuur moet
bestaan uit ouders, botsen met de wens van professionalisering. Verder besefte hij dat in de praktijk het karakter van een aantal scholen
niet meer overeenkomt met de achtergrond van de meerderheid van de leerlingen.
Zo zijn er protestants-christelijke en rooms-katholieke scholen waar de meerderheid
van de kinderen uit islamitische gezinnen komt, maar in het algemeen hebben
de ouders dan toch bewust voor die scholen gekozen, wetende wat de grondslag
ervan is, vooral omdat zij de kwaliteit van die scholen hoog achten. Ook personeel
en bestuur kiezen er in het algemeen met overtuiging voor om een school met
een bepaalde grondslag aan te bieden, met uiteraard de bereidheid om de achtergrond
van de leerlingen te respecteren.Mevrouw Lambrechts (D66) begreep hieruit dat volgens de heer
Koekkoek ouders die de richting van een school als zodanig niet onderschrijven,
maar hun kinderen bijvoorbeeld met het oog op de kwaliteit van het geboden
onderwijs toch op die school hebben gedaan, niet tot het bestuur toegelaten
zouden mogen worden.De heer Koekkoek (CDA) bevestigde dat. De vrijheid van richting
houdt in dat een rechtspersoon een bepaalde grondslag mag handhaven en die
grondslag zou worden ondermijnd wanneer leden tot het bestuur worden toegelaten
die de grondslag niet willen onderschrijven. Bepaalde ouders komen daardoor
inderdaad in een andere positie dan andere ouders, maar ongelijke gevallen
mogen ook ongelijk worden behandeld.Mevrouw Lambrechts (D66) vroeg zich af of het dan niet de school
zélf is die de grondslag ondermijnt, namelijk op het moment dat ze
kinderen toelaat van ouders die de grondslag niet onderschrijven.De heer Koekkoek (CDA) bestreed dat. De school doet, met een
bepaalde grondslag, een aanbod en het is aan de ouders om te beslissen of
zij al dan niet op dat aanbod in willen gaan. Hij zou ook niet graag zien
dat een einde wordt gemaakt aan een al meer dan honderd jaar in Nederland
bestaande traditie, namelijk dat ook scholen met een protestants-christelijke
of rooms-katholieke identiteit in principe voor eenieder openstaan.Mevrouw Lambrechts (D66) vond dat alle ouders van kinderen
die tot de school zijn toegelaten, dezelfde rechten moeten hebben, dus ook
het recht om tot het bestuur toe te treden.De heer Koekkoek (CDA) stelde dat met dit uitgangspunt de grondslag
van de school wordt ondergraven en tekort wordt gedaan aan de vrijheid van
richting. Als alle ouders dezelfde rechten hebben en dus ook in het bestuur
gekozen kunnen worden zonder dat zij de grondslag van de school hoeven te
onderschrijven, is er het risico dat uiteindelijk de identiteit van de school
komt te vervallen, terwijl het bestuur op grond van de statuten toch veelal
verplicht is om de identiteit te handhaven.Mevrouw Liemburg (PvdA) vroeg hoe dan volgens de heer Koekkoek
gehandeld zou moeten worden in het geval een school met een bepaalde identiteit
een monopoliepositie heeft, zoals nogal eens voorkomt in het voortgezet onderwijs.De heer Koekkoek (CDA) wees erop dat een monopoliepositie voor
een school met een bepaalde identiteit eigenlijk niet kan voorkomen, omdat
de gemeente de zorg heeft om te voorzien in voldoende openbaar onderwijs.
Als zich toch de situatie voordoet van een monopoliepositie van een bijzondere
school terwijl er ook behoefte is aan onderwijs van een andere richting, zal
een openbare school gesticht moeten worden, want op een openbare
school kan eenieder ongeacht godsdienst of levensovertuiging terecht.Hij ging vervolgens in op het punt van het leerlingenvervoer. Het kabinet
wil richting daarin geen rol meer laten spelen. Ouders moeten het leerlingenvervoer
betalen, maar de gemeente kan een inkomensafhankelijke bijdrage geven en op
het niveau van het wettelijk minimumloon komt er een volledige vergoeding.
In het speciaal onderwijs dient het samenwerkingsverband een volledige vergoeding
te geven, maar ook hier speelt richting geen rol meer, aldus de voornemens
van het kabinet. In reactie hierop herinnerde hij eraan dat leerlingenvervoer
aanvankelijk was bedoeld als alternatief voor de openbare school en dat dit
vervoer vervolgens is uitgebreid ten behoeve van ouders die hun kinderen naar
een bijzondere school willen sturen. Leerlingenvervoer dient dus de vrije
keuze van ouders voor openbaar of bijzonder onderwijs en hij betreurde het
dat het kabinet geen rekening meer wil houden met de godsdienst of de levensovertuiging
van ouders. Hij pleitte er dan ook voor de bestaande regeling in principe
te handhaven. Samenvattend merkte hij op dat de CDA-fractie de keuzevrijheid van ouders
wil vergroten door de volgende punten.1. Verruiming van het begrip richting en het mogelijk maken van schoolstichting
op pedagogische grondslag. De statuten van de rechtspersoon moeten de grondslag
van de school helder omschrijven.2. Geleidelijke verlaging van de minimumstichtingsnorm van 200, op basis
van de leerlingdichtheid.3. Handhaving van de lagere opheffingsnormen voor de bestaande laatste
school van een richting.4. Bij verplaatsing, omzetting of kleurverandering behoeft slechts aan
de opheffingsnorm te worden voldaan, zoals ook het kabinet voorstelt.5. Ook categoriale scholen moeten mogelijk zijn in het voortgezet onderwijs.6. Gelijke kansen voor openbaar en bijzonder onderwijs in nieuwe wijken.7. Scholen moeten duidelijk zijn over hun identiteit.8. De medezeggenschapsraad krijgt instemmingsrecht bij verandering van
de grondslag van de school.9. Handhaving van de vervoersregeling bij bezwaren tegen de richting van
de school, teneinde een vrije keuze voor openbaar of bijzonder onderwijs te
waarborgen.Mevrouw Liemburg (PvdA) merkte op dat in reacties op de beleidsnotitie
erop is gewezen dat richtingvrije planning overeenkomt met de oorspronkelijke
bedoelingen van de vrijheid van onderwijs, zoals die in 1920 zijn vastgelegd.
Bezuinigingsoverwegingen hebben in 1933 tot veranderingen hierin geleid. Toen
werd de getalsnorm alleen niet meer voldoende geacht voor de bekostiging van
scholen en moest er een godsdienstige of levensbeschouwelijke stroming aan
ten grondslag liggen om de stichting van scholen in goede banen te leiden.
Nu voldoet dit systeem niet meer door de toeneming van godsdienstige en levensbeschouwelijke
stromingen en het toenemende belang van pedagogisch-didactische opvattingen
die niet tot schoolstichting kunnen leiden. Het eenvoudigweg terugkeren naar
het principe van 1920 kan echter leiden tot moeilijk in te schatten kostenverhogingen.
De vraag is dan ook hoeveel het principe mag kosten.In dat verband verwees mevrouw Liemburg naar de inbreng van de heer Zweers
van de VVO in het onderwijsoverleg PO/VO van 24 februari jl. Zij vond dat
die inbreng getuigt van een verademende realiteitszin, door de verwijzing
naar ontwikkelingen waar scholen dagelijks mee geconfronteerd worden en waar
ze oplossingen voor moeten zoeken. Dat betekent overigens niet dat zij de
conclusie van organisaties als VBKO, BPCO en NKSR deelde, dat het bij de discussie
om de richtingvrije planning niet om een groot maatschappelijk
probleem zou gaan. Het wordt misschien niet als zodanig ervaren, maar dat
betekent nog niet dat het niet een groot maatschappelijk probleem is. Uit
onderzoek is gebleken dat wanneer de voorkeuren van ouders worden gerelateerd
aan de identiteit van scholen, naar schatting 80% van de scholen in aanmerking
zou komen voor het predikaat «neutraal» en slechts 20% terecht
een bord boven de deur heeft dat verwijst naar een bepaalde richting. Ouders
kiezen tegenwoordig vooral op basis van criteria als afstand, schoolklimaat
en reputatie, terwijl bij veranderingen in het onderwijs het belang van de
richting overheerst.De heer Koekkoek (CDA) wees op een onderzoek van het Sociaal
en cultureel planbureau van enige jaren geleden, dat heeft uitgewezen dat
60% van de ouders die kiezen voor een bijzondere school, dat mede doet op
basis van identiteit.Mevrouw Liemburg (PvdA) was zich daarvan bewust en wilde dan
ook vragen of het ministerie beschikt over concrete cijfers over aantallen
ouders voor wie de identiteit van overwegend belang is voor de schoolkeuze.Om te voorkomen dat het onderwijs als gevolg van richtingvrije planning
te duur wordt, bevat de beleidsnotitie voorwaarden die het vrijwel onmogelijk
maken om tot stichting van nieuwe scholen over te gaan. Zij plaatste vraagtekens
bij die voorwaarden. Zij was het eens met het continueren van de nu al gedifferentieerde
opheffingsnormen, maar zij voelde niet voor het zonder meer continueren van
de huidige stichtingsnormen die bij T&B tijdelijk zijn gesteld op minimaal
200, een regeling die onlangs nog is verlengd. Het definitief maken van deze
regeling maakt de vrijheid van ouders om tot stichting van scholen over te
gaan, tot een farce. Zij pleitte er daarom voor om ook voor schoolstichting
gedifferentieerde normen te hanteren, of om bijvoorbeeld de 10-km-grens voor
de laatste openbare school te verlagen tot 5 km.Voor het basisonderwijs vervallen, aldus de notitie, de lagere opheffingsnormen
voor de laatste school of nevenvestiging van een richting of de laatste openbare
school binnen een bepaalde afstand. Gezien het uitgangspunt van richtingvrije
planning lijkt dat logisch, maar de gevolgen hiervan kunnen rampzalig zijn
voor het aanbod op het platteland en voor minderheden in het verstedelijkte
gebied. Bij T&B hebben 74 scholen toestemming gekregen om onder de opheffingsnorm
te blijven voortbestaan. Zij kon zich voorstellen dat dit niet voor de eeuwigheid
hoeft te gelden en de voorgestelde overgangsperiode van tien jaar lijkt ook
niet onredelijk, maar de regeling die op dit punt wordt voorgesteld leidt,
gekoppeld aan de hoge stichtingsnorm voor nieuwe scholen, in de praktijk wel
tot kaalslag op het platteland. Op die manier kan het niet, zo vond zij.Zij stemde van harte in met het laten vervallen van de eis dat bij verplaatsing,
omzetting of van kleur verschieten aan de stichtingsnorm moet worden voldaan.
De beleidsnotitie gaat echter onvoldoende in op de gevolgen hiervan. Zij wilde
dan ook toetsing door de overheid van besluiten over van kleur verschieten
handhaven, in die zin dat niet de inhoud van de besluitvorming, maar wel de
zorgvuldigheid van de besluitvormingsprocedure wordt getoetst, opdat duidelijk
wordt of op een goede manier is gehandeld en ook recht is gedaan aan minderheden
binnen de school.In het onderwijsoverleg is de suggestie gedaan om het algemeen-bijzonder
onderwijs op dezelfde manier te behandelen als het openbaar onderwijs. Dit
zou de oplossing kunnen zijn voor enkele praktische problemen, gezien het
gemak waarmee ouders voor algemeen-bijzonder lijken te kiezen als het openbaar
onderwijs (in de praktijk meestal de gemeenteraad) niet aan hun wensen wil
voldoen. Waarom heeft de staatssecretaris dan zo afwijzend op die suggestie
gereageerd? Mevrouw Liemburg vond dat de beleidsnotitie onvoldoende ingaat op de positie
van het personeel. Uit het verslag van het onderwijsoverleg had zij opgemaakt
dat de suggestie in de beleidsnotitie dat personeelsleden zich door middel
van een cursus een nieuwe kleur kunnen aanmeten, niet als grap is bedoeld.
Nog afgezien van de vraag of het mógelijk is dat een protestant door
middel van een cursus bijvoorbeeld islamiet kan worden, wees zij op recente
rechterlijke uitspraken waarin personeelsleden van een steeds fundamentalistischer
school in het gelijk zijn gesteld, waardoor ze nu recht hebben op wachtgeld.
Wat zijn nu volgens de staatssecretaris de gevolgen voor het personeel als
dat zich niet kan vinden in het van kleur verschieten van de school? Met het
ontkennen van het probleem kunnen de mogelijke wachtgeldgevolgen niet worden
omzeild.Het meten van de voorkeur van de ouders zou, aldus de beleidsnotitie,
moeten gebeuren door middel van ouderverklaringen die ten overstaan van een
ambtenaar van de gemeente moeten worden ondertekend, welke ambtenaar vervolgens
de gegevens in het bevolkingsregister controleert. Mevrouw Liemburg vond dat
rieken naar veel bureaucratie. Vreemd leek het haar verder dat de verklaringen
maar maximaal een jaar geldig zijn, gezien de eisen die gesteld worden aan
de leeftijdsopbouw van de kinderen: voor het basisonderwijs moet minstens
de helft tussen de tweeënhalf en vier jaar oud zijn, terwijl dat voor
het voortgezet onderwijs tussen de tien en twaalf jaar is. Deze kinderen gaan
dus niet allemaal al binnen één jaar naar de betreffende school.
Wat is dan de waarde van ouderverklaringen die maximaal een jaar geldig blijven?
Kan in dit geval het oordeel over de voorkeur van de ouders niet worden overgelaten
aan de gemeente?Voor het voortgezet onderwijs geldt bovendien als aanvullende eis, dat
bij schoolstichting sprake moet zijn van een brede scholengemeenschap. Hoe
wordt dan gereageerd als, bijvoorbeeld als gevolg van de onder financiële
druk toenemende fusiebereidheid van schoolbesturen, er een massale reactie
van ouders zou komen die terugwillen naar klein of misschien zelfs categoriaal?De heer Cornielje (VVD) vroeg hoe mevrouw Liemburg zelf denkt
over de eis dat het moet gaan om een brede scholengemeenschap. Er moeten dan
immers enorme aantallen leerlingen zijn voordat een school kan worden gesticht.Mevrouw Liemburg (PvdA) was op zichzelf niet blij met deze
eis, maar zag ook de consequenties als deze eis wordt losgelaten. Een nadere
discussie hierover leek haar nodig.Gezien de algemene toegankelijkheid van de openbare school meende zij
dat in nieuwbouwwijken in principe gestart zou moeten worden met een openbare
school.Inzake de positie van de ouders wil het kabinet eerst verkennen hoe deze
positie bij het besturen van scholen kan worden versterkt. Na overleg met
het veld wordt dan eind 1997 een voorstel gedaan. Zij vond dat er geen wetsvoorstel
kan komen zonder dat er duidelijkheid is over de positie van de ouders. Zij
was het eens met versterking van die positie, maar meende ook dat grenzen
moeten worden gesteld aan de invloed van ouders. Ouders zijn immers maar tijdelijke
gebruikers van de school.De heer Rabbae (GroenLinks) vroeg of mevrouw Liemburg hiermee
komt in de richting van het CDA-standpunt: ouders hebben wel wat te zeggen,
maar de rechtspersoon bepaalt uiteindelijk hoe de gang van zaken is en zal
zijn.Mevrouw Liemburg (PvdA) meende dat er nog wel wat verbeterd
kan worden aan de invloed van de ouders op het schoolbestuur, zeker als een
bijzondere school een monopoliepositie heeft, maar zij voelde ook niet voor de mogelijkheid dat iedere keer wanneer een nieuwe groep ouders
aantreedt, de school van kleur verschiet. Zij hechtte ook waarde aan zaken
als consistentie en continuïteit, omdat die van groot belang zijn voor
een goed pedagogisch klimaat op een school. Zij wilde dan ook een heldere
regeling op dit punt, waarbij zij onderkende dat er grenzen zijn aan de invloed
van de ouders.Eens was zij het met het uitgangspunt dat ouders in principe zelf verantwoordelijk
zijn voor de gevolgen van hun schoolkeuze en dus ook zelf de kosten voor het
leerlingenvervoer moeten betalen, als zij daartoe in staat zijn. Dat geldt
niet voor vervoerskosten naar de dichtstbijzijnde school voor speciaal onderwijs,
omdat er in dat geval geen sprake is van een vrije keuze. Het principe van
een inkomensafhankelijke regeling voor het reguliere onderwijs, zoals voorgesteld
in de beleidsnotitie, onderschreef zij, maar zij zag hier wel een probleem.
Immers, als zo'n regeling niet aan nadere voorwaarden wordt gebonden, ontstaat
een openeinderegeling voor de gemeenten en daarmee wilde zij de gemeenten
beslist niet opzadelen.De heer Rabbae (GroenLinks) wees op de mogelijkheid dat in
een bepaalde gemeente alleen maar scholen van andere denominaties aanwezig
zijn dan een groep ouders wenst, waardoor deze ouders moeten uitwijken naar
een school in een andere gemeente. Hij vond dat in zo'n geval de ouders niet
verplicht zouden moeten worden om de vervoerskosten te betalen, ook niet als
de ouders daar gezien hun inkomen toe in staat zouden zijn.Mevrouw Liemburg (PvdA) deelde die mening niet. Zij achtte
het niet terecht wanneer alle kosten die ouders moeten maken als gevolg van
hun eigen schoolkeuze, kunnen worden afgewenteld op de overheid. Dat zou trouwens
in de praktijk een onoverzienbare belasting van de overheidsfinanciën
geven.De heer Schutte (GPV) betoogde dat ook nu niet geldt dat alle
kosten die ouders moeten maken, kunnen worden afgewenteld op de overheid.
Ouders die om principiële redenen kiezen voor een verder weg gelegen
school, moeten zich ook nu al behoorlijke offers getroosten.Mevrouw Liemburg (PvdA) beaamde dat, maar het is de bedoeling
om een systeem van richtingvrije planning in te voeren en in dat systeem kan
dan niet meer het begrip richting worden aangevoerd als argument om bepaalde
kosten door de overheid te laten dragen.De heer Schutte (GPV) wees erop dat de Grondwet in artikel
23 het begrip richting bevat, zodat niet gesteld kan worden dat dit begrip
in feite vervalt als een systeem van richtingvrije planning wordt ingevoerd.Mevrouw Liemburg (PvdA) zag de spanning op dit punt wel, maar
het ging haar nu vooral om het gevaar dat de gemeenten in feite een blanco
cheque moeten gaan tekenen voor de vervoerskosten.De heer Van der Vlies (SGP) merkte op dat richtingvrije planning
nog niet betekent dat alle ouders worden bediend in de keuze van hun richting.
Er zullen altijd ouders zijn die aangewezen blijven op een school op grotere
afstand.Mevrouw Liemburg (PvdA) had aan het begin van haar betoog al
gezegd dat de vraag vooral is, hoeveel het principe mag kosten. De beleidsnotitie
geeft onvoldoende duidelijkheid over de financiële consequenties, maar
los daarvan wilde zij liever geld steken in versterking van de kwaliteit van
het onderwijs dan in reiskosten van leerlingen. De heer Koekkoek (CDA) vond het standpunt van mevrouw Liemburg
nogal ver gaan. Bij het leerlingenvervoer gaat het van oudsher om het scheppen
van de mogelijkheid om openbaar onderwijs te bezoeken, als openbare scholen
in de eigen buurt ontbreken, en inmiddels ook om de vrije keuze van ouders.
Hij was er zeker niet voor dat de vervoerskosten voor 100% vergoed worden
en wilde de gemeenten ook niet met enorme kosten opzadelen, maar hij meende
wel dat een zodanige vergoeding moet worden gegeven dat mensen niet worden
belemmerd om op principiële gronden voor een bepaalde school te kiezen.Mevrouw Liemburg (PvdA) was bereid om verder te denken over
de gedetailleerde invulling van de regeling, maar haar mening over het principe
leek haar duidelijk. Als er eenmaal richtingvrije planning is en bovendien
inderdaad geldt dat 80% van de ouders de voorkeur geeft aan een school met
het predikaat «neutraal», vond zij niet dat de overheid moet opdraaien
voor de vervoerskosten als ouders voor een verder weg gelegen school kiezen
omdat zij die leuker vinden dan een school dichtbij huis. Bij richtingvrije
planning kan de overheid niet meer bepalen welk verzoek om vergoeding van
vervoerskosten al dan niet gerechtvaardigd is en daarom gaf zij er de voorkeur
aan om hier een inkomensafhankelijke regeling te treffen.De heer Koekkoek (CDA) wees erop dat de Grondwet de verplichting
bevat om te zorgen voor voldoende openbaar onderwijs, of er althans voor te
zorgen dat elders openbaar onderwijs kan worden gevolgd. Alleen al daarom
is een vervoersregeling nodig die het openbaar onderwijs bereikbaar maakt.
Uit een oogpunt van gelijke behandeling moet diezelfde bereikbaarheid er dan
tevens zijn voor het bijzonder onderwijs.De heer Stellingwerf (RPF) vond het niet terecht om te stellen
dat uit richtingvrije planning zonder meer voortvloeit dat het begrip richting
niet meer gehanteerd kan worden bij een vervoersregeling.Mevrouw Liemburg (PvdA) achtte dit een logisch gevolg van het
loslaten van het begrip richting in het kader van de planning.Samenvattend merkte zij op dat het huidige planningssysteem niet meer
aan de eisen van de tijd voldoet. Het veranderen van dit systeem raakt echter
wel aan de fundamenten van het Nederlandse onderwijsbestel. Het kabinet probeert
nu op pragmatische wijze een antwoord te geven op een ingewikkeld probleem
met principiële kanten en in de beleidsnotitie wordt ook aangegeven dat
de staatssecretaris zo snel mogelijk met een wetsvoorstel wil komen. Mevrouw
Liemburg gaf hier echter de voorkeur aan zorgvuldigheid boven snelheid en
vroeg om meer inzicht in de gevolgen en meer duidelijkheid over de vraag wie
in de nieuwe situatie verantwoordelijk wordt voor wat.De heer Rabbae (GroenLinks) stond op zichzelf positief ten
opzichte van het systeem van richtingvrije planning, maar de gevolgen ervan
kunnen in de praktijk zeer ingrijpend zijn. Zo zag hij het risico van een
versterkte segregatie, in de zin van rijke en arme scholen, witte en zwarte
scholen en scholen die niet alleen naar levensbeschouwing, maar ook naar etniciteit
gesegregeerd zijn. Dat is temeer van belang gezien de functie van de school
als pijler onder de samenleving, niet alleen wat betreft kennis, maar ook
wat betreft een harmonieuze ontwikkeling van die samenleving. Dit risico hoeft
zich niet feitelijk voor te doen, maar hij was er wel bezorgd voor.De heer Koekkoek (CDA) vroeg of de heer Rabbae denkt dat bij
richtingvrije planning elitescholen een grotere kans krijgen dan in het huidige
systeem. De heer Rabbae (GroenLinks) kon daar niet met zekerheid een
antwoord op geven, maar hij was geneigd om die vraag bevestigend te beantwoorden.
Natuurlijk is er ook op dit moment sprake van een zekere sociale gelaagdheid,
omdat de sociaal-economische positie van de ouders in het algemeen de keuze
van een school bepaalt, maar hij zag de mogelijkheid dat bij richtingvrije
planning een nieuwe verkaveling ontstaat waarbij sprake is van een versterkte
segregatie. Hij vroeg daar aandacht voor.De stelling van de heer Koekkoek dat het bestuur en het personeel de identiteit
van de school bepalen, vond de heer Rabbae nogal statisch en ook historisch
onjuist. De emancipatie van een aantal groeperingen in Nederland is indertijd
juist begonnen door middel van invloed van de ouders op de school. De rechtspersoon
zag hij vooral als een instrument om onderwijsvoorzieningen tot stand te brengen.
Indertijd hebben ouders ervoor gekozen om de school een bepaalde identiteit
te geven, maar in de loop van de tijd kan de populatie van de leerlingen veranderen
en hij achtte het principieel onjuist om die ouders dan in feite monddood
te maken.De heer Koekkoek (CDA) vond beslist niet dat hij een statische
opvatting op dit punt had. Als er eenmaal een school op een bepaalde basis
is, moet het mogelijk zijn om die school ook op die basis in stand te houden.
De leerlingenpopulatie kan in de loop van de tijd veranderen, maar ouders
kiezen er bewust voor om hun kinderen naar een school met een bepaalde grondslag
te sturen. Hij had er geen bezwaar tegen om periodiek een peiling te houden
naar de opvattingen van de ouders over de grondslag van de school en aan de
hand daarvan kan vervolgens ook een discussie ontstaan, maar als een bestuur
en een team gemotiveerd zijn om onderwijs met een bepaald karakter aan te
bieden, moet dat mogelijk zijn en mogelijk blijven en moet die school niet
gedwóngen worden om het karakter van het bestuur en daarmee van de
school te veranderen.De heer Rabbae (GroenLinks) was het daarmee niet eens. Van
kleur verschieten leek hem terecht, als de samenstelling van de leerlingenpopulatie
is veranderd. Uiteraard moet van kleur verschieten dan verantwoord gebeuren,
zeker naar het personeel toe. Er zal dus in ieder geval een ruime overgangsperiode
moeten komen, waarin zo mogelijk via natuurlijk verloop de personeelsleden
die zich niet in de kleurverandering kunnen vinden, worden vervangen door
personeelsleden die daar wel mee instemmen.De heer Koekkoek (CDA) begreep hieruit dat het volgens de heer
Rabbae in een overgangsperiode mogelijk moet zijn dat een overtuigd katholieke
leraar op een islamitische school les blijft geven. Wil de heer Rabbae die
leraar daar dan ook toe dwingen, of meent hij dat de leraar in zo'n geval
ontslag kan nemen mét recht op wachtgeld?De heer Rabbae (GroenLinks) wilde leraren daar zeker niet toe
dwingen. Anderzijds moet worden bedacht dat op dit moment al veel katholieke
scholen grote aantallen Marokkaanse en Turkse leerlingen hebben, met uiteraard
veelal een moslimachtergrond, zonder dat dit voor de leerkrachten problemen
geeft. Als zo'n school dan van kleur verschiet, hoeft dat toch nauwelijks
gevolgen voor de leerkrachten te hebben, want zij blijven grotendeels dezelfde
leerlingen houden, al komt er dan wel een element van godsdienst bij. Een
verstandig schoolbestuur kan, zo verwachtte hij, dat zeker op een goede manier
regelen, dus zonder dat er conflicten met de leerkrachten uitbreken. De heer Koekkoek (CDA) kon zich niet vinden in de opmerking
dat godsdienst er zo'n beetje bij komt. De identiteit van een school doordringt
immers het hele onderwijs.De heer Rabbae (GroenLinks) begreep niet goed waarom in de
beleidsnotitie ten aanzien van het van kleur verschieten onderscheid wordt
gemaakt tussen een bijzondere en een openbare school. Waarom zou ook een openbare
school niet van kleur mogen verschieten? Verder vroeg hij of het toekennen
van de toetsingsbevoegdheid aan de gemeenten een bewuste decentralisatie van
taken van het ministerie naar de gemeenten betekent. Of blijft het ministerie
op dit punt de bevoegde autoriteit en wordt alleen aan de gemeenten gevraagd
om enige administratieve handelingen te verrichten?Tenslotte vroeg hij of hij goed had begrepen dat de staatssecretaris wel
zou voelen voor een planning van het voortgezet onderwijs op provinciaal niveau.De heer Cornielje (VVD) zag als de kern van de motie-De Cloe
dat, wanneer ouders worden verplicht om hun kinderen naar school te sturen,
de ouders ook het recht hebben om dat onderwijs voor hun kinderen te krijgen
dat past bij hun wensen, niet alleen in levensbeschouwelijke, maar ook in
pedagogisch-didactische zin. Nu vraag en aanbod op dit punt niet goed op elkaar
aansluiten, is het nodig om naar oplossingen te zoeken en hij vond dat de
beleidsnotitie met de liberalisering van het richtingbegrip een goede aanzet
daartoe geeft.Hij liep vervolgens de vijf hoofdpunten ten aanzien van het basisonderwijs
langs, in de eerste plaats de continuering van de huidige stichtings- en opheffingsnormen.
Indertijd is bij T&B afgesproken dat de toen genomen maatregel op dit
vlak tijdelijk zou zijn en als nu wordt voorgesteld om die maatregel te continueren,
is in ieder geval een goede motivering daarvoor nodig. Deze motivering had
hij echter onvoldoende teruggevonden in de notitie. Hij vroeg hierbij ook
naar de mogelijkheden om verder te differentiëren, al besefte hij dat
daar beperkingen voor moeten gelden, omdat anders volgens de redenering op
blz. 7 van de notitie uiteindelijk een nieuwe schaalvergrotingsoperatie zou
moeten worden ingezet, waar hij zeker niet voor voelde.In dit verband wees hij ook op de risico's die aan richtingvrije planning
kleven. Zo konden sekten tot dusverre geen eigen scholen stichten omdat een
inhoudelijke toetsing werd aangelegd, maar bij richtingvrije planning zouden
ook sekten in aanmerking kunnen komen voor bekostiging van eigen onderwijs.
Dan zal in ieder geval de kwaliteit van dat onderwijs bewaakt moeten worden,
waartoe het toezicht van de inspectie op de kwaliteit toe zal moeten nemen.In de tweede plaats wordt in de notitie de garantiefunctie van het openbaar
onderwijs onderlijnd, zowel bij stichting en opheffing als bij van kleur verschieten.
Dat betekent: voldoende openbaar onderwijs in een genoegzaam aantal scholen
binnen een redelijke afstand. De vraag wat voldoende, genoegzaam en redelijk
in dit verband is, is uiteraard voor discussie vatbaar, maar wel kan worden
vastgesteld dat er in bepaalde regio's geen voldoende openbaar onderwijs is.
Hoe kunnen gemeenten dan worden aangezet om te zorgen voor voldoende openbaar
onderwijs, als daar behoefte aan is? Er is hier een taak weggelegd voor provincies,
maar als provincies dat nalaten, zag hij ook een rol voor de staatssecretaris
om de grondwettelijke opdracht op dit punt te waarborgen.In dit kader merkte hij nog op dat vanuit het onderwijs veel vragen komen
of de afstand van 10 km wel reëel is. Hij vond dan ook dat deze afstand
nader onderbouwd moet worden.Ouderverklaringen komen aan de orde als het gaat om het meten van de belangstelling
voor de stichting van een nieuwe school, waarbij hij aantekende dat in de
toekomst waarschijnlijk nog maar een zeer beperkt aantal nieuwe
scholen gesticht zal kunnen worden. De voor ouderverklaringen voorgestelde
regeling vond hij nogal bureaucratisch en het leek hem dan ook nodig om na
te denken over eenvoudiger alternatieven. Moeite had hij ook met de eisen
die gesteld worden aan de leeftijd van de kinderen (voor het basisonderwijs
een maximumleeftijd van zeven jaar, voor het voortgezet onderwijs een leeftijd
tussen negen en veertien jaar) en voor de leeftijdsopbouw van de kinderen,
waarbij weer andere groepen kinderen worden voorgeschreven: voor het basisonderwijs
tussen de tweeënhalf en de vier jaar, voor het voortgezet onderwijs tussen
de tien en de twaalf jaar. Hij kon zich een simpeler regeling voorstellen,
namelijk dat voor het basisonderwijs wordt gekeken naar de groep van nul-
tot achtjarigen en voor het voortgezet onderwijs naar acht- tot zestienjarigen.In de vierde plaats wordt in de notitie het punt van schoolstichting in
nieuwe wijken genoemd. Hij was het ermee eens dat daar in principe gestart
moet worden met een openbare school, tenzij aantoonbaar is dat er veel belangstelling
is voor een andere school. Als die belangstelling niet echt hard te maken
is, is het gezien het karakter van het openbaar onderwijs logisch om in een
nieuwe wijk te beginnen met een openbare school. Eens was hij het ook met
het voorstel om te regelen dat deze school kan worden omgezet als na vijf
jaar blijkt dat de ouders een voorkeur hebben voor een andere identiteit.De heer Stellingwerf (RPF) meende dat hiermee het bijzonder
onderwijs in nieuwe wijken in een ongelijkwaardige positie wordt gebracht.
Het is immers in de praktijk moeilijk om na vijf jaar alsnog tot bijzonder
onderwijs te komen, als dan al vijf jaar een openbare school draait.De heer Cornielje (VVD) beaamde dat er in dit geval geen sprake
is van een gelijkwaardige positie, maar het onderwijsstelsel in Nederland
gaat ook niet uit van volledige gelijkwaardigheid tussen openbaar en bijzonder
onderwijs. Als aantoonbaar valt te maken dat er in een nieuwe wijk direct
al voldoende belangstelling is voor een bijzondere school, kan die school
ook direct totstandkomen, maar als dit niet aantoonbaar is, ligt openbaar
onderwijs voor de hand.De heer Stellingwerf (RPF) meende dat ook dan al direct met
een bijzondere school kan worden gestart, mits er een goed groeipotentieel
is.De heer Cornielje (VVD) vond dat hieraan al tegemoet wordt
gekomen door het voorschrift dat na vijf jaar een peiling naar de voorkeur
van ouders moet worden gehouden. Het ging hem erom dat, zolang de behoefte
aan bijzonder onderwijs niet duidelijk is gebleken, er in een nieuwe wijk
alleen maar openbaar onderwijs kan zijn. Zodra die behoefte wél is
gebleken, is er natuurlijk ook ruimte voor een bijzondere school.De heer Koekkoek (CDA) kon zich voorstellen dat die behoefte
niet kan blijken uit ouderverklaringen, maar wel uit prognoses die zijn gebaseerd
op directe meting. Acht de heer Cornielje dat ook een reële mogelijkheid?De heer Cornielje (VVD) bevestigde dat. Als aantoonbaar is
dat er belangstelling is voor bijzonder onderwijs, is er uiteraard ruimte
voor bijzonder onderwijs. Het hoofddoel van de notitie is toch ook om het
scholenbestand in overeenstemming te brengen met de wensen van de ouders?Het vijfde punt in dit verband wordt gevormd door de laatste school van
een richting onder het huidige regime. Op dit moment zijn er 74 van die scholen
die onder de opheffingsnorm zitten. Als daar nu een termijn van maximaal tien
jaar aan wordt gesteld, gaat het sterk lijken op een sterfhuisconstructie
en wordt het voor die scholen bijzonder moeilijk om nog leerlingen te werven.
Hoe reëel is dan nog het perspectief voor die scholen om als nevenvestiging
verder te gaan? Hoe verhoudt zich dat tot de bestuurlijke krachtenbundeling
waar verleden week over is gesproken in de Kamer? Kan die hier niet al soelaas
bieden?Ingaande op de voorstellen voor het voortgezet onderwijs zei de heer Cornielje,
niet te voelen voor de aanvullende voorwaarde dat alleen nog scholen voor
voortgezet onderwijs mogen worden gesticht als dat brede scholengemeenschappen
zijn. In de praktijk zal het dan immers niet meer mogelijk zijn om nog een
school voor voortgezet onderwijs te stichten, omdat dan zeer grote aantallen
leerlingen vereist zijn. Om welke aantallen gaat het hierbij overigens? Bovendien
gaat het huidige wettelijke kader helemaal niet uit van uitsluitend bréde
scholengemeenschappen, maar staat het ook smalle scholengemeenschappen en
categoriale scholen toe.Vervolgens vroeg hij waarom de staatssecretaris in de toekomst geen adviserende
rol meer ziet voor de provincies bij de planning van het voortgezet onderwijs.
Er zullen alleen nog in zeer beperkte mate nieuwe scholen voor voortgezet
onderwijs worden gesticht en het zal dus in de praktijk vooral gaan om verplaatsing,
uitruil van afdelingen, fusies op eigen verzoek e.d. Omdat deze zaken in het
algemeen de gemeentegrenzen overschrijden, leek het hem logischer om de adviestaak
hierbij niet aan de gemeente, maar aan de provincie toe te delen.Ten aanzien van het van kleur verschieten wordt een verkenning aangekondigd,
waarna eind 1997 nadere voorstellen aan de Kamer zullen worden voorgelegd.
Voor de heer Cornielje was versterking van de positie van de ouders uitgangspunt.
Dit kan zowel via de lijn van het bestuur als via de lijn van de Wet medezeggenschap
onderwijs (WMO) gestalte krijgen. Bij de verzelfstandiging van het openbaar
onderwijs is al bepaald dat de ouders voor tenminste eenderde en ten hoogste
de helft van het aantal bestuursleden een bindende voordracht doen, terwijl
er bij verenigingen geen probleem op dit punt is, want daar kiezen de ouders,
als lid van de vereniging, zelf het volledige bestuur. De vraag is dan alleen
nog hoe bij een stichting de positie van de ouders kan worden versterkt, maar
op dat punt heeft de heer Koekkoek al gezegd geen grondwettelijke bezwaren
te zien tegen het voorschrijven van een bepaald percentage ouders in het bestuur.
Hij vond dat een interessante gedachte die hij graag meegenomen wilde zien
in de verkenning.De heer Koekkoek (CDA) had hierbij wel de voorwaarde gesteld
dat de ouders die in het bestuur zitting nemen, ook de grondslag van de school
onderschrijven.De heer Cornielje (VVD) ging ervan uit dat ook dit aspect in
de verkenning meegenomen zal worden. Een eindoordeel hierover behield hij
zich nog voor, mede omdat hij ook de mogelijkheden van versterking van de
positie van de ouders via de lijn van de WMO onderzocht wilde zien. Wel herinnerde
hij in dit verband eraan dat juist de heer Koekkoek bij de bespreking van
de verzelfstandiging van het openbaar onderwijs heeft gesteld dat niet van
de ouders mocht worden gevraagd om de grondslag van het openbaar onderwijs
te onderschrijven, omdat het openbaar onderwijs algemeen toegankelijk moet
zijn. Daarnaast was hij ook wel aangesproken door de argumentatie van mevrouw
Lambrechts dat wanneer een bijzondere school eenmaal kinderen heeft toegelaten,
het niet terecht is om onderscheid te maken tussen ouders die de grondslag
onderschrijven, en ouders die dat niet doen. Een bijzondere school kan er
immers ook voor kiezen (die vrijheid heeft een bijzondere school) om alleen
die kinderen toe te laten waarvan de ouders de grondslag onderschrijven. De heer Koekkoek (CDA) had aangegeven dat een school duidelijk
moet zijn over haar grondslag en van ouders die hun kinderen naar die school
zenden, mag vragen om die grondslag te respecteren. Hij vond het te ver gaan
als die school ook zou eisen dat ouders de grondslag onderschrijven. Daarnaast
vond hij het niet terecht om op dit punt een vergelijking met het openbaar
onderwijs te maken, want de heer Cornielje heeft zelf al betoogd dat er een
verschil in positie is tussen openbaar en bijzonder onderwijs.De heer Cornielje (VVD) wees er nogmaals op dat een school
er zelf voor kan zorgen dat dit probleem zich niet voordoet, namelijk door
alleen die kinderen toe te laten wier ouders de grondslag onderschrijven.Vervolgens zei hij, ook graag de lijn van versterking van de positie van
ouders via de WMO onderzocht te zien, waarbij hij vooral dacht aan instemmingsrecht
voor bepaalde zaken. Bij bestuurlijke krachtenbundeling komt het bestuur immers
op een grotere afstand van de ouders te staan. Verder geldt ook hier dat door
middel van een periodieke peiling kan worden gemeten wat het verlangde onderwijs
is, hetgeen de discussie op schoolniveau bevordert. Zelfs zou kunnen worden
geregeld dat een bepaald percentage ouders het recht heeft om zo'n peiling
uit te laten voeren.De positie van het personeel is in de beleidsnotitie enigszins onderbelicht
gebleven, zo vond hij. Hij was van oordeel dat, wanneer een school van kleur
verschiet, het personeel in feite te maken krijgt met een nieuw bestuur, zodat
er eigenlijk ook een nieuwe akte van benoeming uitgereikt zou moeten worden.
In die nieuwe akte kunnen dan nieuwe eisen worden gesteld en kan het personeel
zelf afwegen of het zich daar al dan niet in kan vinden. Op die manier is
ook duidelijk op wie de eventuele financiële gevolgen van het van kleur
verschieten verhaald kunnen worden.De heer Rabbae (GroenLinks) vroeg of volgens de heer Cornielje
voor het van kleur verschieten van een bijzondere school dezelfde voorwaarden
dienen te gelden als voor het van kleur verschieten van een openbare school.De heer Cornielje (VVD) merkte op dat bij een openbare school
altijd moet worden getoetst of na het van kleur verschieten van die school
(hetgeen op zichzelf mogelijk is) nog aan de garantiefunctie van het openbaar
onderwijs wordt voldaan. Die toetsing hoeft uiteraard niet plaats te vinden
bij een bijzondere school.Met de voorgestelde wijziging van de regeling voor het leerlingenvervoer
was hij het niet eens. De huidige regeling houdt in dat de kosten van het
vervoer over de eerste 6 km door de ouders zelf betaald moeten worden, dat
het vervoer over een afstand van 6 km tot 20 km door de gemeente verzorgd,
dan wel betaald wordt en dat er boven de 20 km een inkomensafhankelijke bijdrage
wordt gevraagd. Hij vond dat een redelijk geheel. Bovendien moet worden bedacht
dat de aanpassing van het scholenbestand erop is gericht dat het scholenbestand
beter aansluit bij de wensen van de ouders. Als dat slaagt, zullen veel ouders
dichterbij huis het verlangde onderwijs kunnen vinden en zal er dus in mindere
mate een beroep op de regeling voor het leerlingenvervoer worden gedaan. Uit
dien hoofde zag hij dus ook geen noodzaak voor aanpassing van de huidige regeling.Mevrouw Lambrechts (D66) wees erop dat scholen van een bepaalde
pedagogische richting met de beleidsnotitie op het punt van het leerlingenvervoer
in een gelijke positie worden gebracht als scholen van een bepaalde levensbeschouwelijke
richting. Daarom zag zij juist het gevaar dat de kosten van het leerlingenvervoer
de pan zullen uitrijzen. De heer Cornielje (VVD) verwachtte dat niet. Als dichterbij
huis tegemoet wordt gekomen aan verlangens van de ouders, hoeven de leerlingen
in het algemeen minder ver te reizen. Mocht zijn verwachting niet uitkomen,
dan stond hij open voor voorstellen om de regeling alsnog aan te passen. Bovendien
wees hij erop dat de regeling net is aangepast, waardoor nu de kosten over
de eerste 6 km door de ouders zelf betaald moeten worden. Ook daarom leek
het hem niet wenselijk om de regeling weer opnieuw te wijzigen.De heer Schutte (GPV) merkte op dat tot nu toe een zorgvuldige
procedure is gevolgd. De Onderwijsraad heeft een goed onderbouwd advies uitgebracht
en er is breed overleg gevoerd met het onderwijsveld. Positief vond hij dat
het kabinet, in navolging van de Onderwijsraad, terug wil naar de vrijheid
van onderwijs zoals die oorspronkelijk was bedoeld. Een toetsende rol ten
aanzien van de richting van het onderwijs zag ook hij als een oneigenlijke
rol voor de overheid. Daarnaast zag hij als positief punt de nadruk op de
keuzevrijheid van de ouders, aansluitend bij hun opvoedkundige of levensbeschouwelijke
opvattingen.Hij had al aangegeven dat het begrip «richting» niet komt
te vervallen als richtingvrije planning wordt ingevoerd, nu de Grondwet nog
steeds spreekt over vrijheid van richting. Hij vond ook dat de interpretatie
van de Grondwet niet mag worden aangepast al naar gelang de politieke wensen
van de dag. Verder moet, als de nadruk wordt gelegd op de keuzevrijheid van
de ouders, er ook een reële keuzemogelijkheid zijn. De discussie over
richtingvrije planning kan derhalve niet worden gevoerd zonder aandacht te
schenken aan de mogelijkheden van schoolstichting en vervoer naar de gekozen
school. Voorts geldt uiteraard dat de overheid een verantwoordelijkheid blijft
houden voor hetgeen tot nu toe volstrekt legitiem tot stand is gekomen. Overigens
is de overheidsverantwoordelijkheid voor het scholenbestand en de inrichting
van de scholen begrensd. Scholen zijn immers geen zelfstandige bestuursorganen,
zodat niet alles dat de overheid op onderwijsgebied wenselijk vindt, door
de overheid afgedwongen zou mogen worden. Hij vond ook dat een breed draagvlak
nodig is voor nieuw beleid op onderwijsgebied en hechtte tegen die achtergrond
veel waarde aan de inhoud van het advies van de Onderwijsraad.Schoolstichting kan werken als een correctiemechanisme, in het geval niet
voldoende rekening is gehouden met de voorkeuren van ouders. Met de voorstellen
die in de beleidsnotitie worden gedaan, komt die werking als correctiemechanisme
echter in gevaar. Zo vond hij de norm van 200 die indertijd uitdrukkelijk
als tijdelijk was bedoeld, te hoog. Hij zag ook het risico dat hierdoor het
van kleur verschieten in feite nog het enig mogelijke instrument is, waarmee
het min of meer een doel op zichzelf zou worden.Ook hij meende dat de overgangsregeling die in de notitie wordt voorgesteld
voor de laatste school van een richting, in de praktijk al snel kan neerkomen
op een sterfhuisconstructie. In hoeverre is voor de 74 scholen die nu de laatste
school van een richting zijn, omzetting tot nevenvestiging gegarandeerd? Er
is hier het risico dat de effecten vooral voor de kleine richtingen onevenredig
groot zijn, terwijl het juist bij de kleine richtingen niet zozeer om echt
kleine scholen gaat en er juist bij hen grote bereidheid is om te werken aan
bestuurlijke schaalvergroting.In de paragraaf over het leerlingenvervoer had hij de stelling aangetroffen
dat de vrijheid van ouders om een school voor hun kinderen te kiezen die overeenstemt
met hun opvoedkundige inzichten, impliceert dat zij in principe ook zelf verantwoordelijk
zijn voor de gevolgen van hun schoolkeuze. Die stelling hoort thuis in de
19de eeuw, dus in de periode vóór de financiële gelijkstelling.
Bedacht moet hierbij worden dat de overheid leerplicht oplegt, zodat alle
ouders verplicht zijn hun kinderen tot een bepaalde leeftijd naar school te
sturen. Bovendien is er vrijheid van onderwijs. Hij zag dan ook
een spanning tussen een plicht vanwege de overheid en een recht van de ouders
tegenover de overheid. Verder is er altijd al een regeling voor leerlingenvervoer
geweest, sinds de invoering van de onderwijspacificatie, terwijl de afgelopen
jaren in jurisprudentie steeds ook een relatie is gelegd tussen enerzijds
de vrijheid van onderwijs en de leerplicht en anderzijds de noodzaak om daar
ook reëel inhoud aan te geven door middel van een vervoersregeling. Hij
merkte daarbij opnieuw op dat degenen die nu gebruik maken van een vervoersregeling,
zich vaak al grote offers getroosten om hun schoolkeuze inhoud te geven.De stelling dat het indertijd bij de pacificatie alleen ging om de positie
van de ouders, achtte hij te mager. In de praktijk ging het om een hele gemeenschap
(vaak een kerkelijke gemeenschap) die zich sterk maakte voor een eigen school,
waarbij de ouders overigens de kern van die gemeenschap vormden. Verder vond
hij dat in de notitie op een nogal dubieuze manier wordt omgegaan met de door
de Onderwijsraad genoemde grondwettelijke bezwaren tegen een wettelijk afgedwongen
versterking van de invloed van ouders op beslissingen van het bevoegd gezag.
In feite wordt immers de bepaling in de Grondwet over bekostigingsvoorwaarden
gebruikt om andere grondwettelijke waarborgen te ontkrachten of te beperken.
Daarmee wordt het begrip «bekostigingsvoorwaarde» veel te ruim
opgevat, zo vond hij.De heer Cornielje (VVD) vroeg of volgens de heer Schutte betrokkenheid
van de ouders bij het bestuur bekostigingsvoorwaarde zou mogen zijn.De heer Schutte (GPV) kon zich op dit punt vinden in het betoog
van de heer Koekkoek. De rol van de ouders is belangrijk en hij zag daarom
ruimte voor het opnemen van ouders in het bestuur, maar ook hij meende dat
die ouders dan de grondslag van de school dienen te onderschrijven.Tenslotte drong hij erop aan, gezien de zeer gevoelige materie waar het
om gaat, dat ook in de komende tijd zorgvuldigheid wordt betracht. Vooral
het advies van de Onderwijsraad beval hij in de aandacht aan.Mevrouw Lambrechts (D66) merkte op dat de voorstellen inzake
richtingvrije planning goed aansluiten bij de in D66 levende ideeën over
uitbreiding van het richtingbegrip, waardoor pedagogische richtingen in dezelfde
positie worden gebracht als levensbeschouwelijke. Zij zou dat overigens niet
«liberalisering van het richtingbegrip» willen noemen, maar «democratisering
van het richtingbegrip», omdat het erom gaat dat onder invloed van de
ouders de richting kan veranderen. De gedane voorstellen leken haar echter
nog niet voldoende om het scholenbestand inderdaad in overeenstemming te brengen
met de behoeften van de ouders, nu in die voorstellen de stichtingsnormen
op een zeer hoog niveau gehandhaafd blijven. Op zichzelf zou zij het betreuren
als veel geld zou moeten worden gestoken in het stichten van nieuwe scholen,
terwijl juist de inhoudelijke verbetering van het onderwijs om veel geld vraagt,
maar een differentiatie van de stichtingsnormen leek haar toch wel aangewezen,
gezien de grote verschillen tussen het platteland en de steden.Ondanks haar pleidooi voor differentiatie van de stichtingsnormen ging
zij ervan uit dat stichting van nieuwe scholen ook dan slechts sporadisch
zal voorkomen. Daarom leek van kleur verschieten, onder bepaalde voorwaarden,
haar een middel dat zeker niet uitgesloten moet worden als een behoorlijke
meerderheid van de ouders dat wenst. Daarbij dient uiteraard niet uit het
oog te worden verloren dat de garantiefunctie van het openbaar onderwijs bepaalde
verplichtingen schept. Zij vond in dit verband dat in een nieuwe wijk de eerste
school in principe een openbare zou moeten zijn, waarna na vijf jaar nader
kan worden gekeken naar de voorkeuren van de ouders. Verder drong zij erop
aan dat wordt bezien wat de effecten zouden zijn als de nu geldende
grens van 10 km wordt teruggebracht naar 5 km. Zij deed dat verzoek omdat
zij vond dat een openbare school die een garantiefunctie heeft, in het algemeen
op eigen kracht door een leerling moet kunnen worden bereikt.Als er inderdaad voor wordt gekozen dat de eerste school in een nieuwe
wijk een openbare is, vraagt dat wel dat deze school ook actief pluriform
is en kennis van en respect voor allerlei richtingen aanbiedt. Ouders moeten
er in dat geval toch op kunnen rekenen dat zoveel mogelijk tegemoet wordt
gekomen aan wensen inzake levensbeschouwelijk en pedagogisch-didactisch onderwijs.Hetgeen het kabinet voorstelt inzake de laatste school van een richting
(een overgangstermijn van tien jaar en de mogelijkheid om als nevenvestiging
te blijven voortbestaan) vond mevrouw Lambrechts redelijk.Zij vroeg zich af of het gemeentelijk niveau wel het meest juiste is voor
het maken van een plan van scholen voor voortgezet onderwijs. Voor grote gemeenten
is er nog wel iets te zeggen voor deze nieuwe gemeentelijke plantaak, maar
bij kleinere gemeenten strekt het voedingsgebied van een school voor voortgezet
onderwijs zich meestal ver buiten de gemeentegrenzen uit. Het leek haar daarom
toch het beste om deze plantaak te laten op het provinciale niveau.Nu het de bedoeling is om het scholenbestand meer in overeenstemming te
brengen met de wensen van de ouders, vond zij het niet terecht om op voorhand
te eisen dat er alleen nieuwe scholen voor voortgezet onderwijs kunnen worden
gesticht als dat brede scholengemeenschappen zijn. Er is immers bij ouders
een stijgende behoefte aan categoriale of semi-categoriale scholen, zoals
gymnasia, scholen met alleen VBO/MAVO en scholen met alleen HAVO/VWO.Mevrouw Liemburg (PvdA) vroeg zich af of dit moet worden toegejuicht.
Zij was bang dat daardoor op den duur toch een tweedeling in het onderwijs
ontstaat: enerzijds elitescholen voor mondige ouders, anderzijds restscholen
voor minder mondige ouders.Mevrouw Lambrechts (D66) zag dat risico niet, als een goede
methode wordt gevonden om de wensen van álle ouders te inventariseren.
Dan tellen immers niet alleen de wensen van mondige ouders mee.Mevrouw Liemburg (PvdA) had oog voor het democratische recht
van ouders om iets anders te willen dan de Kamer wenselijk acht, maar als
volledig aan de wensen van de ouders tegemoet wordt gekomen, kan dat tot onbeheersbare
problemen leiden. Over dat dilemma wilde zij graag de discussie verder voeren.Mevrouw Lambrechts (D66) herhaalde dat gezorgd zal moeten worden
voor een systeem waarin de wensen van álle ouders op een goede manier
worden geïnventariseerd. Met de notitie wordt immers beoogd het scholenbestand
meer aan de behoeften van de ouders aan te passen en feit is dat die behoeften
niet uitsluitend gaan in de richting van brede scholengemeenschappen.De grens van 16 km voor het stichten van scholen voor voortgezet onderwijs
vond zij nogal rigide. Er wordt hierdoor geen rekening gehouden met andere
belangrijke aspecten, zoals de bereikbaarheid van een school per fiets en
per openbaar vervoer.Met de voorgenomen verkenning naar versterking van de positie van de ouders
bij het besturen van scholen kon zij instemmen. Zij stond versterking van
die positie zeker voor, waarbij kan worden gedacht aan uitbreiding van het
instemmingsrecht van de medezeggenschapsraad. Voor haar was echter ook bespreekbaar
om als bekostigingsvoorwaarde te stellen dat in het bestuur een bepaald percentage
ouders zitting moet hebben, in dezelfde zin als dat is geregeld bij de verzelfstandiging
van het openbaar onderwijs. In enige preadviezen van respectabele
onderwijsjuristen is ook aangegeven dat deze weg mogelijk is, al neemt de
Onderwijsraad hier wat meer afstand van. Zij vond bovendien dat alle ouders
van een bepaalde school dan in dezelfde positie moeten verkeren en dus ook
allemaal in het bestuur gekozen zouden moeten kunnen worden. De heer Koekkoek (CDA) vroeg of mevrouw Lambrechts dan beseft
dat hiermee de vrijheid van richting in feite wordt beperkt tot de «kleine
richtingen», dus hooguit zo'n 10% van het bijzonder onderwijs.Mevrouw Lambrechts (D66) meende dat met de eis dat ouders die
in het bestuur zitting nemen, de grondslag van de school moeten onderschrijven,
in feite eerste- en tweederangs ouders worden gecreëerd. Het is aan de
school zelf om kinderen al dan niet toe te laten, maar op het moment dat kinderen
worden toegelaten, dienen hun ouders in dezelfde positie te verkeren als alle
andere ouders.Zij had al gewezen op het gevaar dat de kosten van het leerlingenvervoer
bij richtingvrije planning de pan zullen uitrijzen en kon zich dan ook voorstellen
dat het nodig is om de huidige regeling te wijzigen. Zij onderschreef de prioriteit
die zal worden gegeven aan ouders van kinderen die vanwege een lichamelijke
of geestelijke handicap zijn aangewezen op een verderweg gelegen school. Ook
was zij het ermee eens dat de financiële consequenties van een bepaalde
schoolkeuze in beginsel een zaak van de ouders zelf zijn. In die gevallen
waarin ouders die financiële consequenties niet kunnen dragen, dient
er uiteraard een tegemoetkoming te zijn. Zij vond echter niet dat er dan een
volledige kostenvergoeding behoort te zijn en wilde daarom een drempel handhaven,
ook voor ouders met een minimuminkomen, om te voorkomen dat al te veel gebruik
wordt gemaakt van de regeling. Dat laatste zouden de gemeenten immers zeker
niet in dank afnemen.De heer Stellingwerf (RPF) wees erop dat de Nederlandse samenleving
niet meer zo overzichtelijk is als decennia lang het geval is geweest. Secularisatie,
individualisering en de groei van diverse minderheidsgroepen zijn zowel oorzaak
als gevolg van een culturele dynamiek en die dynamiek heeft ook een relatie
met het onderwijsbestel. Anderzijds moet worden bedacht dat er altijd al sprake
is geweest van een maatschappelijk proces. De laatste decennia is dat proces
weliswaar versneld, maar het is de vraag of dat voor het scholenbestand tot
een onaanvaardbare situatie heeft geleid, dan wel of bij ouders van een massale
onvrede sprake is. Daarnaast is er de vraag of het huidige systeem op zichzelf
niet flexibel genoeg is of kan zijn om in voldoende mate aan de wensen van
de ouders over pluriformiteit tegemoet te komen. Ouders kiezen in het algemeen
gemotiveerd voor een bepaalde school en bij onvrede kunnen zij van school
wisselen of kunnen zij zich organiseren om tot stichting van een nieuwe school
te komen. Bovendien biedt de openbare school die in beginsel voor iedereen
toegankelijk is, altijd een vangnet. Waardoor voelt de staatssecretaris zich
dan zo gedrongen om tot inmenging in de interne aangelegenheden van scholen
te komen? Dat laatste is immers in feite het geval met deze notitie.De heer Cornielje (VVD) merkte op dat de staatssecretaris met
deze notitie een motie van de Kamer uitvoert.De heer Stellingwerf (RPF) waardeerde het op zichzelf dat moties
van de Kamer worden uitgevoerd, maar hij had zojuist de vraag opgeworpen of
de problemen die worden gezien, niet oplosbaar zijn binnen de huidige kaders. Overigens is het altijd goed om na te gaan of bepaalde zaken verbeterd
kunnen worden. De twee uitgangspunten bij de notitie (richtingvrij plannen
en het beklemtonen van de rol van de ouders) kon hij in algemene zin ook onderschrijven.
Bepalend is echter de invulling die aan die uitgangspunten wordt gegeven en
daarover had hij twijfels, in navolging van de Onderwijsraad, de Raad van
State en een aantal partners in het Onderwijsoverleg. Zo vond hij de reden
om tot het voorstel inzake richtingvrij plannen te komen, nogal schraal. Het
is altijd lastig om inzake richtingen knopen door te hakken, maar dat kan
niet de hoofdreden zijn om terug te keren naar de oorspronkelijke onderwijsvrijheid.
Het moet dan gaan om het weer op een juiste manier onderscheiden van verantwoordelijkheden,
maar de beleidsnotitie wekt de indruk dat het kabinet het liever helemaal
niet meer heeft over het richtingbegrip, omdat het dan meent de handen vrij
te hebben om meer structurele veranderingen voor te stellen. Echter, ook al
wordt het richtingbegrip bij de stichting van scholen losgelaten, dan nog
blijven scholen wel een richting vertegenwoordigen. Die erkenning is vooral
van belang voor het verantwoord en evenwichtig kunnen doorvoeren van vele
andere onderdelen van de notitie.De heer Stellingwerf zou het dan ook toejuichen als weer zou worden teruggekeerd
naar de oorspronkelijke uitgangspunten van de onderwijspacificatie, met een
duidelijk onderscheid tussen openbaar en bijzonder onderwijs en de vrijheid
voor ouders om eigen scholen te stichten en in te richten. In ieder geval
betekent het kabinetsvoorstel dat er ook ruimte komt voor evangelisch onderwijs,
waar hij verheugd over was. Voor hem was het echter nog wel de vraag in hoeverre
die opening ook tot concrete resultaten kan leiden. Zo vond hij de stichtingsnorm
van 200 eigenlijk te hoog. Ook hij zou deze norm liever baseren op de leerlingdichtheid
in diverse regio's. Verder wordt de procedure wel erg sterk opgetuigd, door
te eisen dat een ouderverklaring ten overstaan van een ambtenaar getekend
moet worden. Als inderdaad wordt gehecht aan die vorm van screening, leek
het hem logisch om íédere ouder de gang naar het gemeentehuis
te laten maken. Verder vond hij het niet acceptabel dat slechts kinderen tot
acht jaar meetellen en dat tenminste 50% van de kinderen tussen de tweeënhalf
en de vier jaar moet zijn, want hij had begrepen dat een nieuwe school dan
in de praktijk veel méér leerlingen dan 200 moet hebben voordat
ze van start kan gaan.Onoverkomelijke moeite had hij met aantasting van de bestaande rechten
van de huidige scholen van de laatste richting. In tegenstelling tot het advies
van de Onderwijsraad kiest het kabinet voor een sterfhuisconstructie, maar
niets verzet zich tegen eerbiediging van de bestaande rechten. Het gaat immers
om een begrensde groep die in de toekomst niet groter zal worden, zodat er
ook geen «open einde» kan zijn.Bezwaren had hij ook tegen de voorstellen inzake het leerlingenvervoer.
Deze voorstellen vond hij niet passen in de vrijheid om te kiezen voor de
school die aansluit bij de levensbeschouwelijke achtergrond van de ouders.
Hier wreekt zich het streven om zich in alle opzichten te ontdoen van het
richtingbegrip. Hij was het ermee eens om het richtingbegrip bij het stichten
van scholen los te laten, maar als een school eenmaal gesticht is, hééft
ze een bepaalde richting. De stelling van de Onderwijsraad dat als de richting
van de school geen rol meer speelt bij de bekostiging, ook niet meer geëist
mag worden dat een school een bepaalde identiteit heeft als ouders voor vergoeding
van vervoerskosten in aanmerking willen komen, leidt niet zonder meer tot
de conclusie dat deze vergoeding moet worden afgeschaft of verminderd, maar
eerder tot de conclusie dat iedereen er in gelijke mate voor in aanmerking
dient te komen. Het voorstel van de Onderwijsraad inzake een minimale kilometergrens,
een eigen vaste bijdrage en een inkomensafhankelijke tegemoetkoming doet méér
recht aan de vrijheid van onderwijs dan hetgeen de staatssecretaris voorstelt. Al met al vond de heer Stellingwerf dat in de beleidsnotitie de fundamentele
kritiek van organen als de Onderwijsraad en de Raad van State niet voldoende
wordt weerlegd. Die mening was hij vooral toegedaan bij het van kleur verschieten
van scholen. De zin in de beleidsnotitie dat het personeel in staat moet worden
gesteld om een eventuele identiteitsovergang mee te maken, bijvoorbeeld door
scholing op het gebied van identiteit, zag hij als een illustratie van zijn
stelling dat de kritiek niet voldoende inhoudelijk wordt weerlegd. Het lijkt
erop dat de staatssecretaris vindt dat het personeel «even een cursusje»
kan volgen en dan van kleur verschoten is.In dit verband is er ook de vraag wat er eerder was: de identiteit van
de ouders, of die van het schoolbestuur. De ouders zijn de dragers van de
identiteit; hun wensen en levensbeschouwingen hebben indertijd het bijzonder
onderwijs in het leven geroepen. Volgens hem was het ook de missie van het
bijzonder onderwijs om de eigen identiteit waar te maken, in lessen, vieringen,
personeelsbeleid e.d. Dat laat echter nog niet toe dat de keuze van bijvoorbeeld
een protestantse school om ook niet-protestantse kinderen toe te laten, voor
de overheid reden kan zijn om van kleur verschieten mogelijk te maken. De
identiteit kan dan immers, als een soort toverbal, steeds weer veranderen.
Voor leraren die bewust voor een bijzondere school van een bepaalde identiteit
hebben gekozen, en voor kinderen waarvan de ouders bewust voor die school
hebben gekozen, kunnen de gevolgen van kleurverschieten zeer ingrijpend zijn.
Scholen dienen, zo meende hij, helder te zijn over de grondslag en de doelstellingen
van de school en dan is het vervolgens aan de ouders om zelf een keuze te
maken.In dit verband wordt in de beleidsnotitie gerefereerd aan de discussie
over de omroep, waar een verenigingsvorm wordt geëist. Hij zou zich nog
kunnen voorstellen dat een dergelijke eis ook wordt gesteld in het onderwijs,
maar dat is nog wat anders dan de verplichting dat iedereen lid moet kunnen
worden van de vereniging. Hij vond dat altijd het onderschrijven van de grondslag
en de doelstellingen als voorwaarde voor het lidmaatschap gesteld moet kunnen
worden. Het merkwaardige is nu ook dat ouderverenigingen zich keren tegen
de grotere invloed van ouders in de zin zoals die door de staatssecretaris
wordt voorgestaan.Tenslotte had hij de indruk gekregen dat in de beleidsnotitie aan openbare
scholen in nieuwe wijken voorrang wordt gegeven ten opzichte van het bijzonder
onderwijs. Na vijf jaar kan weliswaar alsnog een bijzondere school worden
gesticht, maar heel wat ouders zullen er dan waarschijnlijk voor kiezen om
hun kinderen maar op de vertrouwde school te laten.Mevrouw Liemburg (PvdA) vond dat de beleidsnotitie hiermee
op een goede manier inspeelt op de huidige situatie, waarin het openbaar onderwijs
het ten opzichte van het bijzonder onderwijs steeds moeilijker krijgt, bijvoorbeeld
in Limburg en de kop van Noord-Holland. De heer Stellingwerf (RPF) wees erop dat er op basis van de
Grondwet altijd openbaar onderwijs moet blijven, desnoods in de vorm van zeer
kleine openbare scholen. In de genoemde gebieden kiest de overgrote meerderheid
van de ouders kennelijk niet voor het openbaar onderwijs.Mevrouw Liemburg (PvdA) nam aan dat ook de heer Stellingwerf
weet hoe het in de praktijk gaat.De heer Stellingwerf (RPF) meende dat het de verantwoordelijkheid
van de overheid is om te voorzien in voldoende openbaar onderwijs op redelijk
korte afstand. Daarmee houdt de verantwoordelijkheid van de overheid echter
op; het is dan aan de ouders om zelf een keuze te maken. In ieder geval vond hij dat in nieuwe wijken de uitgangspositie van het
openbaar en het bijzonder onderwijs gelijkwaardiger dient te zijn. Er zijn
tegenwoordig goede inschattingsmethoden en aan de hand hiervan moet het mogelijk
zijn om direct vanaf het begin meerdere scholen van start te laten gaan, op
basis van de reëel te verwachten groei.De heer Van der Vlies (SGP) zag ervan af om een beschouwing
te houden over de schoolstrijd in de vorige eeuw en de beslechting ervan in
het begin van de twintigste eeuw, maar dit speelt wel op de achtergrond een
rol nu wordt voorgesteld om te komen tot richtingvrije planning. Dit lijkt
aan te sluiten op de onderwijspacificatie, maar het heeft wel vele ingrijpende
consequenties die nader onder ogen moeten worden gezien.Als een school een richting heeft (hetgeen op dit moment voor elke school
geldt) vond hij dat die richting ook waargemaakt moet worden. Wel is dat een
zaak van de school zelf. De overheid komt hier geen oordeel over toe, want
de identiteit wordt gedragen door de school en ouders «stemmen daarover
met de voeten», door hun kinderen al dan niet aan te melden. Melden
zij hun kinderen aan bij een school met een identiteit die niet de door hen
innerlijk verlangde is, dan moeten de ouders de consequenties daarvan ook
aanvaarden. Een schoolbestuur kan, zo vond hij, niet verplicht worden om ouders
die de grondslag niet onderschrijven, toch in het bestuur op te nemen. Daarmee
wordt inderdaad onderscheid gemaakt in de rechten en plichten van groepen
ouders, maar door hun kinderen aan te melden, hebben ouders dat onderscheid
bewust aanvaard. Overigens meende hij dat een schoolbestuur dat adequaat bestuurt,
er eigener beweging voor zal zorgen dat de stem van de ouders doorklinkt in
het bestuur. Hij was dan ook niet principieel tegen een bekostigingsvoorwaarde
dat een bepaald percentage van het bestuur bestaat uit ouders van kinderen
die de school bezoeken, maar deze ouders dienen dan wel de grondslag van de
school te onderschrijven.In dit verband wees hij erop dat op dit moment een zekere flexibiliteit
is gegroeid in het toelatingsbeleid. Hij zag de mogelijkheid dat die flexibiliteit
in gevaar wordt gebracht als het complete pakket voorstellen van de staatssecretaris
zou worden aanvaard. Het kan er immers toe leiden dat in feite een verscherping
van de richtingverschillen tussen scholen optreedt, in de zin van een aangescherpt
toelatingsbeleid. Overigens was hij op zichzelf niet tegen een aangescherpt
toelatingsbeleid, vanuit zijn uitgangspunt dat een school helder dient te
zijn over haar grondslag. Ook zag hij in dit kader het risico van verkleining
van de gemiddelde schoolgrootte, hetgeen tot kostenverhoging zal leiden.De toegezegde nadere notitie over van kleur verschieten wachtte hij af,
maar hij ging ervan uit dat de opstelling van de staatssecretaris op dit punt
niet overeenkomt met de zijne. Op dit moment doet zich ook al het verschijnsel
van kleurverschieten van openbare scholen voor. Hij wilde de grondwettelijke
garantiefunctie van het openbaar onderwijs serieus nemen, maar het uitgangspunt
dat de keuze aan de ouders is, kan dan inderdaad in de praktijk tot spanning
leiden. Hij wilde de ouders in ieder geval niet belemmeren in hun keuze. Het
liefste zou hij zien dat het openbaar onderwijs komt te bestaan uit openbare
scholen met de bijbel, maar hij besefte dat dit niet wordt voorgesteld in
de voorliggende beleidsnotitie.Gezien het voorstel om in nieuwe wijken met een openbare school te starten,
vroeg hij zich af hoe vrij de ouders dan nog zijn om te kiezen voor bijzonder
onderwijs. In ieder geval wordt de openbare school hiermee op voorsprong gezet.
Er moet natuurlijk tegen worden gewaakt dat in een nieuwbouwwijk direct drie
scholen worden neergezet, al dan niet in één gebouw, als daar
naar verwachting niet voldoende leerlingen voor zijn, maar een gelijke behandeling
op dit punt van bijzonder en openbaar onderwijs stond hij wel voor. Een overgangstermijn van tien jaar voor de huidige laatste scholen van
een richting lijkt op zichzelf fraai, maar in de praktijk zal de kwaliteit
van die scholen natuurlijk snel gaan teruglopen. Hij voelde daarom meer voor
nevenvestiging of bestuurlijke schaalvergroting. In ieder geval zal daar veel
aandacht aan gegeven moeten worden.Als het ook voor het voortgezet onderwijs komt tot richtingvrije planning,
zullen nog veel vragen beantwoord moeten worden. Zo is het de vraag of dan
nog categoriale scholen tegengehouden kunnen worden en of niet een ontwikkeling
zal gaan optreden in de richting van standenonderwijs. Verder leek hem zeker
in de regio het gemeentelijke niveau niet het meest juiste voor de opstelling
van het plan van scholen.Ook als op basis van richtingvrije planning een school tot stand is gekomen,
zal die school zich in de praktijk vervolgens toch aansluiten bij een of andere
richting, alleen al met het oog op zaken als de leermiddelenvoorziening, het
leerlingenvervoer, de kerndoelen en de einddoelen.De voor het leerlingenvervoer voorgestelde systematiek had zijn instemming
niet. Hij vond deze ondeugdelijk en te veel risico's geven, o.a. voor de kleine
richtingen waar de leerlingen vaak over grote afstanden moeten reizen. Voor
die leerlingen wordt in de praktijk een substantieel deel van het gezinsbudget
opgeofferd en daar is steun van de overheid noodzakelijk, om de vrije keuze
van die ouders overeind te houden.In het kader van T&B is indertijd besloten om de stichtingsnormen
tijdelijk op een hoog niveau te leggen. Hij had daar weliswaar bezwaar tegen
gemaakt, in het bijzonder met het oog op de kleine richtingen, maar had dat
besluit uiteindelijk voor lief genomen omdat het maar om een tijdelijk besluit
ging. Inmiddels lijkt dit hoge niveau nu toch permanent te worden en hij kon
daar geen vrede mee hebben. Antwoord van de staatssecretarisDe staatssecretaris waardeerde het dat uit de Kamer brede steun
is gekomen voor het principe van richtingvrij plannen, dat zo belangrijk is
voor een goede relatie tussen de school en de pedagogische, religieuze en
levensvisie van thuis. Zeker bij leerplichtig onderwijs luistert die relatie
zeer nauw.Zij ging vervolgens nader in op de opmerkingen over het principe van richtingvrij
plannen, zoals dat is voorgesteld. Bij dat voorstel wordt niet meer uitgegaan
van een marginale toetsing van de richting door de overheid. Een school kan
gesticht worden wanneer er voldoende ouders zijn die verklaren dat zij hun
kind naar die school zullen zenden, en vervolgens moet de school zich houden
aan de wettelijke regels en de verlangde kwaliteit leveren. De school kan
zich bekennen tot een richting (in die zin blijft het richtingbegrip natuurlijk
bestaan), maar in de planning wordt met de richting geen rekening meer gehouden
en wordt dus ook niet meer getoetst of er bijvoorbeeld al een school van dezelfde
richting in de omgeving is. De overheid let dus alleen nog op de levensvatbaarheid
van de school en de kwaliteit van het onderwijs en bemoeit zich niet meer
met de richting.Er hoeft geen vrees te bestaan dat het terugkeren naar de oorspronkelijke
bedoelingen van de vrijheid van onderwijs, zoals die in 1920 zijn vastgelegd,
leidt tot sterke kostenverhogingen. Er wordt namelijk niet vollédig
teruggekeerd naar de situatie van 1920. Zo blijft er een behoorlijke bodem
in de stichtingsnormen, worden er nadere eisen gesteld aan de ouderverklaringen
en gelden ook nog andere waarborgen, om te voorkomen dat een situatie ontstaat
waarin vele nieuwe scholen worden opgericht en anderzijds vele scholen weer
verdwijnen, hetgeen tot onbeheersbare kostenstijgingen zou leiden. Dat neemt
niet weg dat op zichzelf weer wordt teruggekeerd naar het oorspronkelijke
principe dat ouders die aannemelijk kunnen maken dat de nieuw op te richten
school zich aan de wettelijke regels zal houden en voldoende
leerlingen zal tellen, daadwerkelijk een school kunnen oprichten. Zij vond
dat ook geheel passen in het duale Nederlandse onderwijsbestel, waarin privaat
en publiek onderwijs naast elkaar bestaan en het private onderwijs (in tegenstelling
tot hetgeen in veel andere landen het geval is) zeker niet specifiek duur
of exclusief is. Dit duale bestel zag zij als een uiterst groot goed, maar
dit bestel moet zich wel op een eigentijdse manier kunnen ontwikkelen en de
nodige dynamiek behouden, teneinde levenskrachtig te blijven en ook in de
toekomst te blijven passen in het tijdsgewricht. Artikel 23 van de Grondwet
is en blijft daarbij uiteraard uitgangspunt.Zij bestreed dat juist door de bodem die in de stichtingsnormen aanwezig
blijft, de dynamiek eruit wordt gehaald en dus toch een statisch geheel resteert.
Er komen immers zeer ruime mogelijkheden voor van kleur verschieten. Aan een
behoorlijke bodem is nu eenmaal niet te ontkomen, omdat anders de kosten geheel
onoverzienbaar zouden worden en ook uiterst kleine groeperingen scholen zouden
kunnen stichten. Ook sekten zouden dat dan kunnen doen, al vormen de wettelijke
regels over de inhoud en de kwaliteit van het onderwijs in het algemeen al
een flinke barrière voor sekten om tot stichting van een eigen school
te komen. In ieder geval vond zij dat een groep die een school wil stichten,
toch een stevige verankering in de Nederlandse samenleving moet hebben en
dan leek haar de eis dat er 200 leerlingen moeten zijn, niet te hoog.Zij beaamde dat op het platteland dat aantal van 200 leerlingen in het
algemeen zeer moeilijk te halen is, maar daar speelt weer het probleem dat
veel bestaande scholen al de grootste moeite hebben om het hoofd boven water
te houden. Daarom is in de beleidsnotitie een aantal opties hiervoor genoemd,
zoals het ontwikkelen van een coëxistentieschool waarin verschillende
levensbeschouwelijke en/of pedagogische opvattingen onder één
dak verenigd zijn. Juist in plattelandsgebieden komen jaarlijks honderden
scholen in de gevarenzone, omdat ze onder de opheffingsnorm zakken, en dan
is het stichten van nieuwe scholen in die gebieden echt niet meer mogelijk.
Bovendien liggen de opheffingsnormen voor het platteland al veel lager dan
in de stedelijke gebieden: een school met slechts 23 leerlingen kan nog blijven
bestaan, maar ook die scholen hebben soms nog de grootst mogelijke moeite
om dat aantal te handhaven. Zij gaf er dan daarom verreweg de voorkeur aan
dat ouders met al bestaande scholen tot afspraken komen over het gewenste
onderwijs en eventueel komen tot coëxistentiescholen, oecumenische scholen
of scholen van een aantal bijzondere richtingen die met elkaar samenwerken.
Al die zaken zijn in het huidige bestel al mogelijk. Ook hieruit blijkt trouwens
dat het gaat om een dynamisch bestel.Zij erkende in dit verband dat de 200-norm indertijd als tijdelijke maatregel
in het kader van het T&B-beleid is ingevoerd, maar enige weken geleden
heeft de Kamer besloten om deze norm voorlopig voor onbepaalde tijd te handhaven
en in de beleidsnotitie wordt nu voorgesteld om dat besluit definitief te
laten zijn. Gezien de moeilijke situatie waarin de bestaande scholen vooral
op het platteland verkeren, zou zij het niet terecht vinden als het eenvoudig
mogelijk zou zijn om nieuwe scholen te stichten. Zij vond ook dat ouders die
bepaalde wensen hebben, eerst zouden moeten proberen om die binnen het bestaande
scholenbestand verwezenlijkt te krijgen, waartoe er voldoende mogelijkheden
zijn. Bovendien leven er tal van wensen op onderwijsgebied die echter stuk
voor stuk al snel honderden miljoenen guldens vragen en ook daarom leek het
haar niet terecht om normen te verlagen en het daardoor veel gemakkelijker
te maken om weer nieuwe scholen te stichten. Bestaande scholen ondervinden
in de praktijk altijd veel concurrentie van een nieuw opgerichte school, hetgeen
zich vooral op het platteland voordoet, maar ook in de middelgrote steden.
In het kader van T&B zijn ook juist in de middelgrote steden de meeste
scholen gesloten. Aanvullend bevestigde de bewindsvrouwe dat een nevenvestiging een andere
kleur kan hebben dan de hoofdvestiging, althans zolang het zowel bij de nevenvestiging
als bij de hoofdvestiging om bijzonder onderwijs gaat. Als het wetsvoorstel
samenwerkingsschool eenmaal is aangenomen, wordt die mogelijkheid nog uitgebreid,
want dan is ook de combinatie openbaar/bijzonder mogelijk.Zij zag niet het risico van een versterkte segregatie of van standenonderwijs
als gevolg van richtingvrije planning, zeker niet bij de voorgestelde stichtingsnormen.
Verder geldt ook nu al, dat de Nederlandse scholen in het algemeen een goede
afspiegeling van de buurt vormen. Anderzijds valt niet helemaal te voorspellen
of het vaker zal voorkomen dat groepen ouders om hen moverende redenen tot
een afsplitsing willen komen. Zij stelde zich voor de ontwikkeling op dit
punt goed in het oog te houden. Mocht zich toch een ontwikkeling in de richting
van standenonderwijs gaan voordoen, dan zal de overheid daar een antwoord
op moeten formuleren.Ook zag zij niet dat richtingvrije planning consequenties heeft voor de
kwaliteit van het onderwijs. De kwaliteitsnormen zijn in de wet vastgelegd
en gelden voor alle scholen. De inspectie ziet daarop toe en gaat in toenemende
mate over tot een brede beoordeling van de school als geheel, hetgeen zij
toejuichte. De rol van de inspectie zal in de komende jaren ook steeds crucialer
worden, als tegenpool van een toenemende relatieve autonomie voor de school.Zij beaamde dat in de komende tijd nog een brede discussie nodig is en
hoopte dat die discussie dan zal worden gevoerd op basis van argumenten. Bij
die discussie hoort niet de stem van degene die meer scholen vertegenwoordigt,
luider te klinken dan de stem van een ander, maar hoort het te gaan om de
inhoudelijke vraag hoe ervoor kan worden gezorgd dat keuzes van ouders op
het gebied van identiteit, normen en waarden en visies op levensbeschouwing
terug te vinden zijn in het leerplichtige deel van het onderwijs. Het begrip
«democratisering van het richtingenbegrip» sprak haar in dit verband
aan. Inderdaad gaat het er nu om, de besluitvorming neer te leggen bij de
ouders, als dragers van de onderwijsvrijheid. Ook het vaak van CDA-zijde genoemde
begrip «de school aan de ouders» sprak haar aan en is trouwens
het vertrekpunt van de notitie.Het leek haar mogelijk dat als gevolg van de in de notitie gedane voorstellen
de richtingverschillen tussen scholen scherper worden. De vraag is echter
of dat op zichzelf ernstig is. Waarschijnlijk zal het inhouden dat scholen
bij zichzelf nog eens nagaan wat hun identiteit precies is, wat zij willen
met de school, welke normen en waarden zij willen hanteren, wat zij vragen
van de ouders en wat een en ander moet betekenen voor het toelatingsbeleid
van leerlingen. Zij zou het ook toejuichen als scholen met ouders en leerlingen
spreken over dit soort zaken, want dit kan het schoolklimaat alleen maar ten
goede komen.Van diverse kanten, ook tijdens het recente onderwijsoverleg PO/VO, is
de vraag opgeworpen of er wel echt behoefte is aan de beleidsnotitie. In de
eerste plaats geldt dat met de notitie tegemoet wordt gekomen aan het verzoek
in de door de Kamer aangenomen motie-De Cloe. Verder wees de bewindsvrouwe
erop dat het huidige onderwijsbestel is opgezet in een periode waarin Nederland
qua identiteit en richting nogal overzichtelijk was, terwijl inmiddels de
pluriformiteit sterk is gegroeid en de verwachting ook is dat deze nog verder
zal toenemen. Daarbij wees zij bijvoorbeeld op de huidige situatie van het
openbaar onderwijs in Limburg en het feit dat op een aantal plaatsen voorkeuren
voor bepaalde pedagogisch-didactische richtingen een grote rol spelen. Zo
hoorde zij juist gisteren dat in de gemeente Den Haag zelfs wordt gewerkt
aan de omzetting van een openbare school in een vrije school. In de notitie
is nu nagegaan hoe het onderwijsbestel ook in de komende periode levenskrachtig kan worden gehouden en welke antwoorden gegeven zouden moeten
worden op allerlei ontwikkelingen die zich inmiddels voordoen.De staatssecretaris ging vervolgens in op de opmerkingen over de positie
van de ouders en van het personeel. Met de stelling van de heer Koekkoek dat
in de notitie de vrijheid van richting wordt miskend, was zij het beslist
niet eens. Het moment waarop een relatie tussen de ouders en de school ontstaat,
is het moment waarop de ouders hun kinderen bij de school aanmelden en die
kinderen ook door de school worden toegelaten. Als dat laatste eenmaal is
gebeurd, behoort er, zo vond zij, geen onderscheid meer te worden gemaakt
tussen ouders en behoren dus alle ouders verkiesbaar te zijn voor de medezeggenschapsraad
en het schoolbestuur, ongeacht de vraag of de in het bestuur te verkiezen
ouder al dan niet de grondslag van de school onderschrijft.De heer Koekkoek (CDA) herinnerde eraan dat bij de behandeling
van de Algemene wet gelijke behandeling uitdrukkelijk is vastgelegd dat een
instelling van bijzonder onderwijs op grond van godsdienst of levensovertuiging
eisen mag stellen aan in besturen te benoemen personen, en dus wel degelijk
onderscheid mag maken tussen ouders.De staatssecretaris erkende dat het om een complex vraagstuk
gaat en dat in de beleidsnotitie ook nog niet het laatste woord daarover is
gezegd. Verder vond ook zij dat er zwaarwegende argumenten moeten zijn om
aan het bijzonder onderwijs vormvoorschriften op te leggen, o.a. wat betreft
de invloed van ouders in het schoolbestuur. Anderzijds moet het gaan om een
vitaal onderwijsbestel dat ook in de volgende eeuw kan blijven bestaan, en
dan dient er zeker rekening te worden gehouden met de directe relatie tussen
thuis en school. Zij wilde nu als vertrekpunt hanteren dat ouders wier kinderen
door de school worden toegelaten, ook allemaal dezelfde rechten behoren te
hebben, mede omdat het gaat om leerplichtige kinderen. Zij was ervan overtuigd
dat mondige burgers ook nooit zullen accepteren dat zij op de school van hun
keuze tweederangsouders blijken te zijn die niet tot het bestuur worden toegelaten.Overigens is het, zoals al in de notitie gezegd, de bedoeling om dit punt
nog verder te verkennen en daarbij nader te kijken naar de positie van de
individuele ouders ten opzichte van de school, waarbij er bij bijzondere scholen
het specifieke punt van de toelating tot de school is, met eventueel als voorwaarde
voor toelating van leerlingen dat ouders de grondslag van de school moeten
respecteren, dan wel moeten onderschrijven. Daarbij is er ook nog de vraag
hoe bijzondere scholen een dergelijke voorwaarde publiek maken, want op dit
moment gebeurt dat in het algemeen nogal impliciet. Bovendien zullen, in het
kader van de evaluatie van de WMO, de regelingen inzake de medezeggenschapsraad
opnieuw worden bezien. Daarbij zal het o.a. gaan om de vraag of het terecht
is dat nog steeds als voorwaarde voor benoeming in een medezeggenschapsraad
kan worden gesteld dat betrokkene de grondslag van de school respecteert,
of de mogelijkheid van ontheffing van het voorschrift van het hebben van een
medezeggenschapsraad (artikel 31 WMO) nog moet worden gehandhaafd en of de
medezeggenschapsraad adviesrecht, dan wel instemmingsrecht dient te hebben
over de identiteit van de school.In dit verband heeft de Onderwijsraad voorgesteld om iedere vier jaar
te peilen hoe de ouders denken over de identiteit van de school. Op zichzelf
is dat een voorstel waar weinig bezwaar tegen kan bestaan, maar helaas heeft
de Onderwijsraad niet aangegeven hoe dan zou moeten worden gehandeld als de
conclusie van die peiling is dat bijvoorbeeld 51% van de ouders niet tevreden
is over de identiteit en 49% van de ouders wel. Wat zou het schoolbestuur
dan moeten doen zonder in allerlei conflicten te verzeilen? Ook dit punt zal
in de genoemde verkenning worden betrokken. Daarnaast is het de bedoeling om te verkennen of voortaan de verenigingsvorm
voorgeschreven zou moeten worden. Daarvoor zouden zware argumenten aanwezig
moeten zijn, maar dit kan voor een aantal punten een oplossing bieden, al
zijn er in het verenigingsrecht ook weer mogelijkheden om de invloed van bijvoorbeeld
een verenigingsraad sterk te beperken.Ook het punt van de bestuurlijke schaalvergroting zal nader worden bekeken
bij de verkenning. Zo'n schaalvergroting spoort overigens niet helemaal met
versterking van de positie van de ouders in het bestuur, zodat er wellicht
meer gewerkt zal moeten worden met bestuurscommissies per school. Verder zal
bij de verkenning het fenomeen van de coëxistentieschool nader onder
de loep worden genomen.De verkenning zal niet een interne verkenning vanwege het ministerie van
OCW zijn, maar zal worden uitgevoerd met betrokkenheid van de diverse geledingen
in het onderwijsveld, zoals de onderwijskoepels en de ouderbesturen en de
personeelsorganisaties. Daarbij wordt bijvoorbeeld gedacht aan het houden
van een aantal rondetafelconferenties. Naar verwachting zullen eind 1997 aan
de Kamer de uitkomsten van deze verkenning kunnen worden voorgelegd, een moment
waarop ook de evaluatie van de WMO aan de orde is, zodat beide zaken verder
in samenhang kunnen worden besproken.Gezien de opmerkingen over de gevolgen voor het personeel bij het van
kleur verschieten van een school, bijvoorbeeld die over de passage in de notitie
over het volgen van een cursus identiteit, leek het de staatssecretaris duidelijk
dat ook het punt van het van kleur verschieten een nadere verkenning vraagt,
waarbij uiteraard de tot nu toe met van kleur verschieten opgedane ervaringen
zullen worden betrokken. Inderdaad vond ook zij dat het «volgen van
een cursusje» niet voldoende is. In het kader van de medezeggenschapsraad
heeft het personeel overigens al instemmingsrecht als het gaat om van kleur
verschieten. Als de school inderdaad van kleur verschiet, geldt als principe
dat het personeel gewoon meegaat, evenals dat bij fusies het geval is. Met
het oog op de ontwikkeling van de wachtgelden vond zij ook dat van kleur verschieten
niet zonder meer een argument voor een personeelslid mag zijn om vervroegd
uit te treden. Anderzijds kon zij zich goed voorstellen dat personeelsleden
soms onoverkomelijke problemen hebben met het veranderen van de identiteit
van de school en ook dat aspect vergt nog een nadere verkenning, waarbij eveneens
zal worden gelet op de suggestie over het uitreiken van een nieuwe akte van
benoeming. Het van kleur verschieten is een onderwerp met tal van haken en
ogen, maar het is nodig om daar nader naar te kijken omdat de huidige verdeling
over de diverse richtingen zeker niet ongewijzigd zal blijven.Zij beaamde dat de regeling die in de notitie is geschetst voor de ouderverklaringen,
vrij bureaucratisch is. Zij stond ook open voor betere ideeën op dit
punt, maar het leek haar nog niet zo simpel om tot een betere regeling te
komen. Zo moet in ieder geval het vroegere «ronselen» van ouderverklaringen
worden voorkomen, waarbij huis aan huis aan mensen werd gevraagd om een handtekening
te zetten ten gunste van een bepaalde school, zonder dat hen duidelijk was
dat dan van hen werd verwacht dat zij hun kinderen ook naar die school zouden
sturen. Daarom is voorgesteld dat de ouderverklaringen moeten worden ondertekend
ten overstaan van een gemeente-ambtenaar. Bovendien moet worden bedacht dat
de huidige bepaling over vijf en vijftien jaar komt te vervallen en alleen
nog aangetoond hoeft te worden dat 200 leerlingen daadwerkelijk de school
zullen gaan bezoeken. In dat systeem is het nodig om ook eisen te stellen
aan de leeftijd en de leeftijdsopbouw van de kinderen op wie de aanvraag betrekking
heeft. Een regeling waarbij voor het voortgezet onderwijs wordt gekeken naar
acht- tot zestienjarigen, leek haar niet voldoende, want kinderen van veertien
à vijftien jaar zullen in het algemeen toch niet meer van school veranderen.
Zij vond de eisen aan leeftijd en leeftijdsopbouw niet te streng
en bestreed ook dat die er in de praktijk toe leiden dat de minimumstichtingsnorm
van 200 op circa 300 komt te liggen. Voor bijvoorbeeld het basisonderwijs
geldt een maximumleeftijd van zeven jaar, zodat verklaringen over kinderen
van nul tot en met zeven jaar meetellen, d.w.z. voor acht leerjaren.In ieder geval meende zij dat een vrij strikte regeling voor de ouderverklaringen
toch wel nodig is. Het stichten van een school is immers niet zo maar een
kleinigheid; er moet een gebouw komen, er komt personeel te werken e.d. Zij
vond het dan niet te strikt wanneer als eis geldt dat aannemelijk moet worden
gemaakt dat de school inderdaad door minstens 200 leerlingen bezocht zal worden
en dus levensvatbaar is.Ook directe meting zag zij niet als een betere methode. Directe meting
zegt niet altijd iets over de vraag of een leerling daadwerkelijk naar een
bepaalde school wordt gestuurd en directe meting is ook een kostbare procedure.
Zo heeft de directe meting in de stad Den Haag in verband met de stichting
van een tweede hindoeschool circa f 40 000 gekost.De bewindsvrouwe ging hierna in op de opmerkingen over het voortgezet
onderwijs, in de eerste plaats de kritische opmerkingen over de stelling in
de notitie dat een aanvraag tot stichting van een school voor voortgezet onderwijs
altijd betrekking moet hebben op een brede scholengemeenschap. Zij wees erop
dat er hier en daar in de stedelijke gebieden al sprake is van een overaanbod
van voortgezet onderwijs, hetgeen tot vervelende concurrentieverhoudingen
kan leiden. Zij gaf daarom de voorkeur aan verplaatsing van scholen boven
stichting van nieuwe scholen, waarbij er bovendien de mogelijkheid is om eerst
te werken met lesplaatsen, teneinde nog enige tijd te hebben om te bezien
hoe de verdere ontwikkeling zal zijn. Verder wees zij erop dat het de bedoeling
is om van kleur verschieten gemakkelijker te maken, omdat niet langer aan
de stichtingsnorm hoeft te worden voldaan, maar alleen aan de opheffingsnorm.
Zij ging er dan ook van uit dat alleen bij hoge uitzondering stichting van
een nieuwe school voor voortgezet onderwijs aan de orde zal zijn, waarbij
zij vooral dacht aan Vinex-locaties.Verder geldt dat in de praktijk nieuwe richtingen vaak willen beginnen
met een school voor één onderwijssoort, bijvoorbeeld een mavo.
Zij vond dat echt te smal. Mocht de Kamer niet voelen voor de eis van een
brede scholengemeenschap, dan meende de staatssecretaris dat toch tenminste
altijd de leerwegen moeten worden aangeboden die passen bij een deel van het
onderwijs, dus minimaal VBO/MAVO of HAVO/VWO. Een andere mogelijkheid is het
verhogen van de stichtingsnormen die nu voor MAVO op 260 leerlingen liggen,
voor VBO met twee afdelingen eveneens op 260, voor HAVO op 360 en voor atheneum
op 340.Zij was het niet eens met de stelling dat openbaar en bijzonder onderwijs
ongelijk worden behandeld als in een nieuwe wijk, wanneer de voorkeur van
de ouders niet te meten is, in principe wordt begonnen met een openbare school.
Het openbaar onderwijs is immers algemeen toegankelijk en biedt een garantiefunctie:
iedereen kan daar terecht. In die zin vervult het openbaar onderwijs een andere
rol dan het bijzonder onderwijs; in feite is er bijzonder onderwijs bij de
gratie van het openbaar onderwijs. Ook haar leek het niet mogelijk om door
meting in een aanpalende wijk een goed beeld te krijgen van de voorkeur van
de ouders, want zeker bij grote Vinex-locaties komen de nieuwe bewoners veelal
juist niet uit de aanpalende wijk. Overigens kon zij zich heel wel voorstellen
dat de gemeente het aandurft om bij zeer grote nieuwbouwwijken met diverse
scholen te beginnen en bovendien ontstaan er in de toekomst, na wijziging
van de huidige regelgeving, wellicht mogelijkheden om met een brede coëxistentieschool
te starten, waar dan tevens het openbaar onderwijs in participeert.Zij vond niet dat het algemeen-bijzonder onderwijs op dezelfde manier
kan worden behandeld als het openbaar onderwijs. In het huidige onderwijsbestel
is algemeen-bijzonder onderwijs immers geen openbaar onderwijs,
gezien de rol van de overheid bij het openbaar onderwijs en de garantiefunctie
van het openbaar onderwijs, ook op de langere termijn. Een algemeen-bijzondere
school kan weliswaar in haar statuten opnemen dat de school algemeen toegankelijk
is, maar statutaire bepalingen kunnen ook altijd weer door de school zelf
gewijzigd worden, zodat er nooit zekerheid kan zijn over de algemene toegankelijkheid.
Juist daar ligt een essentieel verschil tussen het bijzonder en het openbaar
onderwijs.In reactie op de vraag waarom in de notitie aan de gemeenten een planningstaak
voor het voortgezet onderwijs wordt toegekend, beaamde zij eerst dat niet
alle gemeenten hiermee te maken zullen krijgen, omdat nieuwe scholen voor
voortgezet onderwijs meestal in kerngemeenten van start gaan. Voor zo'n kerngemeente
heeft de start van een nieuwe school als belangrijke consequentie dat zij
de huisvestingskosten moet gaan betalen, waarbij het om zeer aanzienlijke
bedragen kan gaan, terwijl het ook aan de gemeente is om de behoefte aan een
nieuwe school te toetsen. Zij kon zich ook voorstellen dat na afronding van
de VBO/MAVO-herschikkingsoperatie wordt besloten dat het Rijk geen taken meer
hoeft te vervullen op het vlak van de planning van scholen voor voortgezet
onderwijs en dat dit verder aan gemeenten en provincies kan worden overgelaten.Zij vond niet dat de deelplanorganisaties in het kader van richtingvrije
planning gehandhaafd zouden moeten worden. In dat kader komt het primaat immers
bij de ouders te liggen. Verder zal, als het gaat om completeringsbeleid,
veel meer gewerkt moeten worden met een inhoudelijk-normatieve benadering,
in dezelfde zin als het geval is bij bijvoorbeeld toedeling van gymnasiumafdelingen
aan scholen voor voortgezet onderwijs. Voor die toedeling gelden een aantal
heldere normen en kan dus eenvoudig worden getoetst of de school daaraan voldoet.
Er kunnen dan nog wel interpretatiekwesties spelen, maar op dat vlak zou de
provincie een rol toebedeeld kunnen krijgen.Ook zij vond de 10-km-grens reëel en wilde deze dan ook niet terugbrengen
tot 5 km. Bij T&B is gestart met een grens van 20 km en die is al verlaagd
naar 10 km. Het nog verder verlagen van die grens zal waarschijnlijk ingrijpende
gevolgen hebben. Zij zegde overigens toe die gevolgen nog eens in beeld te
brengen.De 16-km-grens voor het stichten van scholen voor voortgezet onderwijs
vond zij eveneens passend in het kader van het begrip «redelijke afstand».
Zij besefte dat die grens op microniveau soms problemen geeft, maar anderzijds
heeft juist het voortgezet onderwijs veel last van onderlinge concurrentie.Bij het thema «de laatste school van een richting» bevestigde
zij dat de laatste school van een richting altijd nevenvestiging kan worden,
mits die nevenvestiging dan tenminste 23 leerlingen heeft en de hoofdvestiging
een voldoende aantal leerlingen heeft. Dat laatste kan soms een knelpunt vormen
en zij was bereid te bezien, of daarvoor een passende oplossing kan worden
gevonden. Het leek haar niet terecht om voor onbepaalde tijd een overgangsmaatregel
te continueren die dan misschien nog 50 jaar of langer blijft gelden, en gaf
er dan ook de voorkeur aan om de voorziening te handhaven als nevenvestiging.
Zij stelde zich voor, met inschakeling van de organisaties voor alle 74 «laatste
scholen van een richting» na te gaan, wat haar voorkeur in de praktijk
zou betekenen en ging ervan uit dat daarbij voor mogelijke problemen een goede
oplossing kan worden geboden.Tenslotte ging zij in op de opmerkingen over het leerlingenvervoer. Onder
de nu geldende regeling kan een gemeente ouders die aanspraak maken op leerlingenvervoer,
verwijzen naar de dichtstbijzijnde school van een richting. Wanneer straks
het begrip richting geen rol meer speelt, is het echter niet meer mogelijk
voor de gemeente om ouders te verwijzen naar een dichterbij gelegen school.
Daarom is in de beleidsnotitie het standpunt ingenomen dat ouders in beginsel
zelf de kosten voor het leerlingenvervoer moeten betalen, omdat
zij ook zelf verantwoordelijk zijn voor de gevolgen van hun schoolkeuze. In
het speciaal onderwijs wordt, zo is het voorstel, binnen het WSNS-samenwerkingsverband
het leerlingenvervoer vergoed, maar als ouders dan toch kiezen voor een verder
weg gelegen school, dienen zij ook hier de kosten van het leerlingenvervoer
in principe zelf te betalen.Tegenover het principe dat de ouders voortaan zelf de kosten van het leerlingenvervoer
dragen, staat nu het voorstel in de beleidsnotitie om een regeling te treffen
waarbij ouders afhankelijk van de hoogte van hun inkomen in aanmerking kunnen
komen voor een bijdrage van de gemeente in de kosten. De bewindsvrouwe was
bereid te bezien of ook ouders met een hoger inkomen dan het belastbaar wettelijk
minimumloon voor volledige vergoeding van de kosten in aanmerking gebracht
zouden kunnen worden, maar anderzijds moet een regeling op dit punt ook qua
kosten beheersbaar blijven, zodat er altijd een bepaalde grens gelegd zal
moeten worden. Discussie in tweede termijnMevrouw Lambrechts (D66) vroeg wanneer naar verwachting het
systeem van richtingvrije planning in werking zou kunnen treden. Zij drong
erop aan dat de vaart erin wordt gehouden.Zij had geen bezwaar tegen een nadere verkenning van de positie van de
ouders, maar voor haar was die verkenning eigenlijk niet meer nodig. Zij vond
zonder meer dat de ouders van kinderen die op een school zijn toegelaten,
allen dezelfde positie en dezelfde rechten behoren te hebben. De vraag ván
wie de school is, zag zij vooral als een juridisch-technische vraag. Relevanter
achtte zij de vraag vóór wie de school is, waarop haar antwoord
zou luiden: voor de ouders en voor de kinderen.Zij kon zich erin vinden dat wordt nagegaan of ten aanzien van de planningstaak
voor het voortgezet onderwijs tot een vereenvoudiging kan worden gekomen,
in die zin dat voortaan niet meer drie, maar slechts twee overheidslagen zich
daarmee bezighouden. Het leek haar zinvol om in ieder geval de provincie hierbij
een taak te laten houden, maar andere mogelijkheden sloot zij niet op voorhand
uit.Verheugd was zij met de lichte aanscherping van het standpunt inzake de
eerste school in een nieuwe wijk. Uit de notitie had zij de indruk gekregen
dat het de bedoeling was om eerst alle andere mogelijkheden na te gaan en
pas in laatste instantie voor een openbare school te kiezen. In dit verband
herinnerde zij aan haar vraag over het actief pluriform zijn van zo'n openbare
school in een nieuwe wijk.De opmerkingen van de staatssecretaris over het leerlingenvervoer kon
mevrouw Lambrechts onderschrijven. Wel pleitte zij opnieuw voor het handhaven
van een drempel, juist om het systeem betaalbaar te houden. Dat laatste kan
een knelpunt gaan worden, nu ook voorkeuren voor pedagogische richtingen een
rol kunnen gaan spelen bij het leerlingenvervoer.De heer Cornielje (VVD) merkte op dat op dit moment de stichting
van nieuwe scholen in het algemeen wordt geïnitieerd door besturenorganisaties,
waarmee er ook een zekere garantie voor de kwaliteit van het onderwijs is.
In de toekomst kan dat anders worden en dan klemt het toezicht op de kwaliteit
des temeer. Hij voorzag dan ook dat de inspectie op dat punt een zwaardere
rol zal moeten krijgen.In eerste termijn had hij gepleit voor een actief beleid om te voorzien
in voldoende openbaar onderwijs op redelijke afstand. In een aantal gebieden
is er nu sprake van onvoldoende openbaar onderwijs. Het is de taak van de
gemeenteraad om daaraan tegemoet te komen, maar als die deze taak laat liggen
en ook het toezicht van provinciewege tekort schiet, zag hij een verantwoordelijkheid
voor het Rijk. Hij bleef van mening dat het voorstel inzake ouderverklaringen nogal omslachtig
is en stelde dan ook voor om na te denken over een mogelijk alternatief. Wellicht
is er de mogelijkheid van een periodieke peiling, waardoor inzicht ontstaat
in veranderende voorkeuren en groeperingen aan de hand daarvan desgewenst
tot stichting van een school kunnen komen.Uiteraard had hij geen bezwaar tegen stichting van een bijzondere school
in een nieuwe wijk, mits de behoefte daaraan hard gemaakt wordt. Dat kan niet,
zo vond hij, door meting in een aanpalende wijk, want zeker bij Vinex-locaties
komen de nieuwe bewoners juist meestal niet uit de aanpalende wijken, maar
nieuwe bewoners kunnen natuurlijk het initiatief nemen en tot voldoende ouderverklaringen
komen. Als dit niet lukt, dan dient in de nieuwe wijk gestart te worden met
een openbare school.De opmerking van de staatssecretaris dat voor alle 74 laatste scholen
van een richting een goede oplossing wordt gezocht, gaf hem het nodige vertrouwen.
Hij meende dat voor al die scholen ook inderdaad een oplossing geboden moet
worden. Daarbij herinnerde hij nog aan zijn vraag of de bestuurlijke krachtenbundeling
niet al soelaas in dit kader kan bieden.Hij was geneigd, voor het stichten van scholen voor voortgezet onderwijs
de voorkeur te geven aan de eis dat zo'n nieuwe school tenminste VBO/MAVO,
dan wel HAVO/VWO moet aanbieden, boven de mogelijkheid van het verhogen van
de stichtingsnormen. Dat laatste zou er weer toe leiden dat enorme aantallen
leerlingen nodig zijn voordat tot stichting kan worden gekomen. Bovendien
blijft er dan het door de staatssecretaris genoemde bezwaar dat scholen worden
gesticht die maar één soort onderwijs aanbieden.Hij kon zich voorstellen dat op het vlak van de planning de taak van de
rijksoverheid kleiner kan worden, maar hij zag toch niet dat die taak helemaal
kan vervallen. Een toetsingskader vanwege het Rijk zal er wel altijd moeten
blijven. Hij was niet tegen een ruimere taak van de provincies op dit vlak.Ook hij vond dat het richtingbegrip een kernpunt is van de huidige regeling
voor het leerlingenvervoer. Nu dat begrip komt te vervallen, moet de regeling
voor het leerlingenvervoer wellicht worden gewijzigd. De wijzigingen die in
de notitie worden voorgesteld, konden echter nog niet zijn goedkeuring hebben.
Hij wilde graag naar alternatieven zoeken en vond het verheugend dat de staatssecretaris
ook openstaat voor andere mogelijkheden.De heer Van der Vlies (SGP) had bij de beantwoording nu en
dan de indruk gekregen dat te veel tegelijk overhoop wordt gehaald. Daarmee
is er het risico dat de staatssecretaris uiteindelijk toch vastloopt, ook
al omdat er in de huidige kabinetsperiode niet zóveel tijd meer is
voor wetswijziging. De staatssecretaris wil dynamiek in het bestel, maar dan
moet er niet tegelijk dynamiet onder het bestel worden gelegd. Overigens erkende
hij dat bepaalde zaken niet stuk voor stuk, maar in één keer
ingevoerd zullen moeten worden.Indertijd had hij ingestemd met een forse verhoging van de stichtings-
en de opheffingsnormen ter wille van een goede implementatie van T&B,
vooral omdat toen steeds werd gesteld dat die verhoging maar tijdelijk zou
gelden. Die verhoging zou nu echter definitief worden, waarmee ook de indertijd
toegezegde nadere discussie over differentiatie van normen tussen stad en
platteland geen zin meer zou hebben. Hij kon het daarmee niet eens zijn.Met verbazing had hij gehoord dat een nevenvestiging een andere kleur
kan hebben dan de hoofdvestiging. Nog enige jaren geleden, toen het ging om
de AOC-vorming, werd nadrukkelijk de eis gesteld dat hoofdvestiging en nevenvestiging
van dezelfde richting moesten zijn. Dat moest toen zelfs met notariële
akten worden aangetoond. Is dat nu inderdaad anders komen te
liggen? Hij had begrepen dat een docent die op de hoofdvestiging boventallig
wordt, zonder meer ingezet moet kunnen worden op de nevenvestiging, en omgekeerd.
Is dat dan nog mogelijk als hoofdvestiging en nevenvestiging verschillende
kleuren hebben?Hij kon zich voorstellen dat de staatssecretaris de voorkeur geeft aan
verplaatsing van scholen voor voortgezet onderwijs boven stichting van nieuwe
scholen, maar in de praktijk blijkt dat nog niet zo gemakkelijk te liggen.
Zo heeft een PC-school zich bereid verklaard om te verhuizen van Utrecht naar
de nieuwe bouwlocatie Vleuten/de Meern, maar dat blijkt niet geaccordeerd
te worden zolang niet tegelijkertijd ook in openbaar onderwijs wordt voorzien.Mocht worden besloten dat drie overheidslagen te veel van het goede is
waar het gaat om de planning van het voortgezet onderwijs, dan kwam ook voor
hem de provincie als eerste in beeld. Anderzijds zal dat ook problemen geven,
bijvoorbeeld in het gebied Ede/Veenendaal waar indertijd al de nodige discussies
in de Kamer aan zijn gewijd, een gebied liggend op de grens van twee provincies.
Verder herinnerde hij in dit verband aan de discussies die zijn gevoerd over
Culemborg: een school in de provincie Gelderland met beduidende voedingsgebieden
in twee andere provincies, namelijk Utrecht en Noord-Brabant. Met het oog
hierop is er toch ook het nodige voor te zeggen dat de uiteindelijke beslissing
op rijksniveau wordt gehouden, met inschakeling van de deelplanorganisaties
die in de praktijk tot compromissen komen.Hij steunde het voornemen van de staatssecretaris om bij alle 74 laatste
scholen van een richting na te gaan welke oplossing geboden kan worden.Tenslotte was ook hij bereid om na te denken over mogelijke alternatieven
voor het huidige systeem van het leerlingenvervoer, maar hij zag deze op dit
moment nog niet. Hij kon zich voorstellen dat de rekening niet zonder meer
bij de gemeenten gelegd kan worden, maar de rekening behoort ook niet in onevenredige
zin te worden gelegd bij die ouders die aangewezen zijn op een richting die
alleen maar op grotere afstand onderwijs biedt.Ook de heer Schutte (GPV) zag het gevaar dat de staatssecretaris
te veel hooi op haar vork neemt. Hij doelde daarbij vooral op het oprakelen
van allerlei discussies die de afgelopen jaren breed in de Kamer zijn gevoerd
over de vraag wat de vrijheid van onderwijs materieel betekent voor de positie
van de ouders, de toelating tot scholen, het onderschrijven van de grondslag,
ontheffingsbepalingen e.d. Voorzichtigheid en vooral zorgvuldigheid op dit
vlak leken hem nodig, alleen al om te voorkomen dat het geheel verzandt. In
dit verband vond hij dat niet elk potentieel probleem in onderwijsland altijd
door de overheid opgelost zou moeten worden. Het geven van onderwijs is vrij
en voor hem hield dat ook in, dat de oplossing van een aantal problemen aan
de scholen zelf overgelaten kan worden.Vervolgens wees hij erop dat er meer druk zal komen in de richting van
de stichting van nieuwe scholen en bij het leerlingenvervoer als de speelruimte
van scholen op het punt van bijvoorbeeld de positie van de ouders en het opnemen
van ouders in het bestuur steeds verder wordt beperkt.Het door de staatssecretaris geschetste traject voor de bestaande laatste
scholen van een richting sprak hem aan.Het leerlingenvervoer zag hij als het onmisbare sluitstuk, op individueel
niveau, van de vrijheid van onderwijs. Het vinden van een goede oplossing
hiervoor was voor hem dan ook bepalend voor zijn instemming met het beginsel
van richtingvrije planning.Mevrouw Liemburg (PvdA) herhaalde haar voorkeur voor zorgvuldigheid
boven snelheid. Er is sprake van een aantal gordiaanse knopen en het
zal nog niet zo eenvoudig zijn om die te ontwarren of door te hakken, zonder
voor veel onrust in het onderwijs te zorgen. Zij verwachtte daarom niet dat
de richtingvrije planning al snel zal kunnen worden ingevoerd. Zij was verheugd
dat de problemen rond het personeel, het van kleur verschieten en de laatste
school van een richting in ieder geval onderkend worden. Overigens betekent
de suggestie van de staatssecretaris om ook te kijken naar de mogelijkheid
om scholen te stichten die alleen VBO/MAVO of alleen HAVO/VWO aanbieden, wel
een vrij fundamentele wijziging van het tot nu toe gevoerde beleid, maar ook
dat punt wordt nog nader verkend en komt daarna opnieuw in discussie.In eerste termijn had zij de vraag opgeworpen hoeveel de terugkeer naar
het principe van 1920 mag kosten. In dat verband kan een vergelijking worden
getrokken met de invoering van de Londobekostiging. Al snel na die invoering
moest er worden bezuinigd, waarbij het Londostelsel werd verfijnd, en uiteindelijk
werd het stelsel zodanig ingewikkeld dat ervoor werd gekozen om het weer te
vereenvoudigen, maar daarbij werd de bezuiniging niet meer teruggedraaid en
bleef het geheel dus op het lage niveau steken. Om het oplopen van de kosten
als gevolg van invoering van richtingvrije planning te voorkomen, wil de staatssecretaris
waarborgen inbouwen, zoals handhaving van de hoge 200-stichtingsnorm. Mevrouw
Liemburg vond dat zeer onbevredigend, vooral omdat er dan in de praktijk nooit
meer een nieuwe school kan worden gesticht in een plaats waar eerder een school,
door welke omstandigheden dan ook, onder de opheffingsnorm is gezakt en is
opgeheven. Anderzijds had zij oog voor het risico dat verlaging van de stichtingsnorm
het te gemakkelijk maakt om tot stichting van nieuwe scholen over te gaan,
met alle kosten van dien. Misschien kan op dit punt voor het platteland eenzelfde
soort regeling worden getroffen als vaak geldt voor bestemmingsplannen buitengebied,
namelijk dat er niets nieuws bij mag komen, maar dat gebouwen die verloren
gaan, bijvoorbeeld door brand, wel weer opgebouwd mogen worden. Dat zou betekenen
dat op plaatsen waar een school is opgeheven, maar waar na een aantal jaren
toch weer mogelijkheden ontstaan, ook daadwerkelijk weer met een school mag
worden begonnen, waarbij een lagere stichtingsnorm geldt, bijvoorbeeld 160%
van de opheffingsnorm, zonder een bepaald minimum. Dat heeft ook het voordeel
dat de huidige goede spreiding van onderwijsvoorzieningen in Nederland grotendeels
gehandhaafd wordt en kaalslag op het platteland zoveel mogelijk wordt tegengegaan.Zij had begrepen dat er bij scholen soms behoorlijke wachtlijsten zijn.
Kan meer informatie worden gegeven over de oorzaken daarvan? Heeft dat vooral
te maken met de keuzevrijheid van ouders, of zijn er gewoon in bepaalde plaatsen
te weinig scholen?Het voorgestelde systeem van ouderverklaringen vond zij veel te bureaucratisch.
Zij wilde dan ook graag nadenken over mogelijke alternatieven.Zij kon zich niet voorstellen dat het mogelijk is om het huidige systeem
van leerlingenvervoer in het kader van richtingvrije planning te handhaven,
zonder dat dit leidt tot onbeheersbare kosten voor de gemeenten. Zij stond
overigens open voor eventuele ideeën over alternatieven.In reactie op de beantwoording inzake het algemeen-bijzonder onderwijs
wees zij erop dat indertijd een aantal scholen van een bepaalde pedagogisch-didactische
richting, zoals montessori- en jenaplanscholen, als algemeen-bijzondere school
zijn opgericht. Deze scholen stonden weliswaar de algemene toegankelijkheid
principieel voor en hadden dus als openbare school opgericht kunnen worden,
maar kregen daarvoor niet de medewerking van de betrokken gemeentebesturen.
Inmiddels zijn veel van deze scholen in de problemen gekomen, omdat zij nu
moeten fuseren, maar niet meer in het openbare bestel kunnen treden met het oog op de hoge stichtingsnorm. Dat leidt dan in de praktijk tot nogal
kunstmatige fusiebewegingen, soms over heel Nederland heen. Zij vroeg daar
aandacht voor.Tenslotte merkte zij op, de afstand van 5 km voor de laatste openbare
school als alternatief voor de 200-stichtingsnorm te hebben genoemd.De heer Koekkoek (CDA) had in eerste termijn negen punten genoemd
waardoor de keuzevrijheid van de ouders vergroot zou kunnen worden. Alleen
als een ruime meerderheid van die negen punten terug te vinden is in de uiteindelijke
kabinetsvoorstellen, kon hij medewerking verlenen aan invoering van richtingvrije
planning.Hij vroeg de staatssecretaris vervolgens om na te laten gaan, wat de gevolgen
zouden zijn als de minimumstichtingsnorm in kleine stappen verlaagd zou worden.
Indertijd is, bij T&B, uitdrukkelijk afgesproken om de 200-norm tijdelijk
te laten gelden en hij vond het niet terecht om dan zonder verdere onderbouwing
voor te stellen om die norm definitief te maken.Bij interruptie had hij al erop gewezen dat bij de discussie over de Algemene
wet gelijke behandeling is vastgelegd dat een instelling van bijzonder onderwijs
eisen mag stellen aan in besturen te benoemen personen. Dat betekent dat van
ouders die in het bestuur komen, mag worden gevraagd om de grondslag van de
school te onderschrijven en te handhaven. Bovendien spelen hier nog tal van
andere aspecten, waaronder de vrijheid van inrichting die zeker niet onnodig
mag worden beperkt. De vergelijking met de eis dat omroepen de verenigingsvorm
hebben, vond hij niet helemaal terecht, nu de Grondwet over de omroep niet
meer dan twee zinnen bevat en artikel 23 uitvoeriger is en ook een hele geschiedenis
heeft.De gedachten over de stichting van nieuwe scholen voor voortgezet onderwijs
verdienen zeker uitwerking, zowel de combinatie van twee soorten onderwijs
als eventueel hogere stichtingsnormen.Het was hem nog steeds niet helder waarom directe meting die nu in sommige
gevallen ook blijkt te werken, niet mogelijk zou zijn in nieuwbouwwijken.
Hij doelde hierbij vooral op situaties waarbij een nieuwe wijk wordt aangebouwd
aan een al bestaande wijk.Hij hechtte aan een blijvende rol van de minister bij het plan van scholen.
Verder vroeg hij opnieuw aandacht voor de waardevolle rol die deelplanorganisaties
kunnen vervullen bij de planning van scholen.Hij wees erop dat er naast de 74 laatste scholen van een richting ook
nog een aantal nevenvestigingen zijn die de laatste zijn van een richting.
Over die nevenvestigingen die ook in hun bestaan worden bedreigd, heeft de
staatssecretaris echter niet gesproken. Het leek hem verstandig om de komende
discussie over de stimulering van bestuurlijke schaalvergroting af te wachten.
Als daar een beter zicht op is gekomen, kan de positie van de laatste school
van een richting opnieuw worden bezien, waarbij hij er de voorkeur aan gaf
dat de bestaande laatste scholen van een richting gehandhaafd blijven, conform
de afspraken bij T&B. Als die scholen nevenvestiging moeten worden, komen
zij in de praktijk toch in een sterfhuisconstructie terecht.Tenslotte merkte hij op dat een regeling voor leerlingenvervoer in ieder
geval moet blijven bestaan voor het openbaar onderwijs, gezien de grondwettelijke
eis dat moet worden voorzien in voldoende openbaar onderwijs. Aan de hoogte
van de vergoeding moeten uiteraard grenzen worden gesteld, maar die moet wel
zodanig zijn dat de vrije keuze voor openbaar onderwijs wordt gegarandeerd.
Ook voor het bijzonder onderwijs moet er dan een dergelijke voorziening zijn,
ten behoeve van die ouders die bezwaar hebben tegen de grondslag van een nabijgelegen
school. Hoe de regeling voor leerlingenvervoer dan precies vorm moet krijgen,
is een zaak van nadere discussie, maar hij zou daarbij wel dezelfde uitgangspunten
willen hanteren als die welke gelden voor de huidige regeling.De staatssecretaris beklemtoonde eerst dat vrijwel alle punten
die naar voren zijn gekomen in de notitie en in de discussie, nog verder moeten
worden uitgewerkt. Ook komen er nog nadere verkenningen over o.a. het van
kleur verschieten en de positie van de ouders. Bovendien wilde zij bij dit
alles zorgvuldigheid blijven betrachten. Wel leek het haar reëel om ervan
uit te gaan dat in de zomer van 1999 de wet inzake richtingvrije planning
en een nieuwe regeling van het leerlingenvervoer in het Staatsblad opgenomen
kan worden, uiteraard onder voorwaarde dat het kabinet ook met een wetsvoorstel
hierover komt en het parlement ermee instemt. Daarnaast zal als gevolg van
de voorstellen in de beleidsnotitie ook de WMO gewijzigd moeten worden die
toch al aan een evaluatie toe is. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat een gewijzigde
WMO per 1 januari 2000 in werking zou kunnen treden.Zij achtte het eigenlijk prematuur dat de heer Koekkoek al negen punten
op tafel heeft gelegd als voorwaarde voor zijn instemming met richtingvrij
plannen. Een aantal van die punten is immers nog niet van een definitief antwoord
voorzien, maar moet nog nader worden verkend en komt vervolgens opnieuw in
discussie in de Kamer.Zij vond niet dat zij het standpunt inzake de eerste school in een nieuwe
wijk zou hebben aangescherpt. Het gaat erom dat, als de voorkeur van de ouders
niet bekend is, begonnen wordt met een openbare school. Dat leek haar geheel
te passen in het bestel van publieke en private scholen. De vraag of de voorkeur
van de ouders al dan niet bekend is, of alsnog kan worden gemeten, is ter
beoordeling van de gemeente, maar zeker bij een grote nieuwbouwwijk zou zij
niet weten hoe de voorkeur van toekomstige bewoners al bekend kan zijn.Ter voorkoming van misverstand tekende zij aan dat zij bij haar voorkeur
voor verplaatsing van scholen voor voortgezet onderwijs boven stichting van
nieuwe scholen geen onderscheid wilde maken tussen openbaar en bijzonder onderwijs,
maar juist openbaar en bijzonder onderwijs zoveel mogelijk gelijkelijk wilde
behandelen. Verder leek het haar geen breuk met het tot nu toe gevoerde beleid
als gekozen zou worden voor het toelaten van nieuwe scholen met alleen VBO/MAVO
of alleen HAVO/VWO. Zij vond nog steeds dat brede scholengemeenschappen voor
alle kinderen iets te bieden hebben en daarom de voorkeur zouden moeten hebben.Zij onderschreef de verwachting van de heer Cornielje dat de inspectie
een zwaardere taak zal krijgen bij het toezicht op de kwaliteit van het onderwijs.
Ook onderschreef zij dat er nog steeds een verantwoordelijkheid voor de minister
is waar het gaat om voorzien in voldoende openbaar onderwijs. Op basis van
de WBO en de ISOVSO kan de minister ook een openbare school op het plan plaatsen.
In de praktijk komt dat vrijwel nooit voor, maar die mogelijkheid is er.Zij betwijfelde of het voorgestelde systeem voor ouderverklaringen echt
zo bureaucratisch is. Misschien kan hier eens een proef mee worden genomen.
Overigens stond zij, zoals gezegd, open voor alternatieven, mits die solide
zijn.Bij het bezien van de positie van de laatste school van een richting zullen
uiteraard ook de huidige laatste nevenvestigingen van een richting worden
betrokken.In reactie op de opmerking van de heer Koekkoek over het zich houden aan
de T&B-afspraken wees zij erop dat het uitgezette traject erop neerkomt
dat pas rond 2010 het nieuwe systeem volledig haar werking zal hebben, dus
pas circa twintig jaar na de T&B-afspraken. De kritische opmerking op
dit punt vond zij dan ook niet terecht. Er zal zorgvuldig en voorzichtig gehandeld
moeten worden, rekening houdend met de positie van de scholen
die het betreft, maar uiteindelijk zal het weer moeten komen tot een systeem
dat voor iedereen gelijk is.Zij was bereid nader te onderbouwen waarom zij wilde vasthouden aan de
200-stichtingsnorm en zegde toe daarbij ook inzicht te geven in de gevolgen
van een verlaging van die norm. In de kritische opmerkingen over die norm
wordt, zo vond zij, in het algemeen te weinig de andere kant van de medaille
betrokken, namelijk dat iedere stichting van een nieuwe school weer gevolgen
heeft voor de bestaande scholen, hetgeen vooral op het platteland zeer nauw
luistert.De suggestie van mevrouw Liemburg om eenzelfde soort regeling te treffen
als vaak geldt in bestemmingsplannen buitengebied, leek haar nog niet zo eenvoudig
uitvoerbaar. In het AO op 13 maart jl. over de rapportage instandhoudingsbeleid
had zij al aangegeven hoeveel scholen inmiddels als gevolg van T&B zijn
gesloten. Als alle plaatsen waar die scholen hebben gestaan, weer een voorkeursbehandeling
moeten krijgen, wordt in feite met terugwerkende kracht de hele T&B-regeling
onderuit gehaald.Mevrouw Liemburg (PvdA) bestreed dat. Er is geconstateerd,
ook door de staatssecretaris, dat als gevolg van T&B een fusieproces heeft
plaatsgevonden en dat er nu een goede spreiding van scholen is, waardoor niet
verder gefuseerd hoeft te worden. Verder blijft de huidige opheffingsnorm
in stand en een school die daaronder zakt, zal dus gewoon gesloten moeten
worden. De oorzaak daarvan kan bijvoorbeeld zijn (zoals in Reeuwijk het geval
was) het vertrek van een fabriek met veel werknemers, waardoor ook een aantal
kinderen van school verdwijnt. Het is echter mogelijk dat een paar jaar later
zich weer een nieuwe fabriek in die plaats vestigt, waardoor er op zichzelf
weer een aantal nieuwe leerlingen is. In zo'n geval is het echter in de praktijk
vrijwel onmogelijk, juist door de zeer hoge stichtingsnorm, om weer een nieuwe
school te stichten, waardoor de nieuwe leerlingen toch elders op school moeten
gaan. Voor dit soort «bijzondere gevallen» had zij nu een suggestie
gedaan, daarbij een parallel trekkend met hetgeen veelal in bestemmingsplannen
buitengebied is geregeld.De staatssecretaris had al toegezegd om dit geheel nader te
verkennen, maar zij wees er wel op dat T&B vooral is ingegeven door de
wens te voorkomen dat er in Nederland zeer veel kleine scholen zouden ontstaan
die een flink deel van het onderwijsbudget zouden opslokken, zodat er geen
geld meer zou resteren voor kwalitatieve impulsen. In het kader van T&B
is daarom bewust gekozen voor een lage opheffingsnorm die is gekoppeld aan
de leerlingdichtheid, en een hoge stichtingsnorm. Er zijn nu 8000 scholen
voor primair onderwijs en 750 scholen voor voortgezet onderwijs in Nederland,
met in totaal zo'n 2,4 miljoen leerlingen, en er is nu sprake van een goede
spreiding over het land. Daarom zag zij echt nauwelijks ruimte meer voor stichting
van nieuwe scholen. Het zal toch vooral moeten worden gezocht in samenwerkingsscholen,
van kleur verschieten, coëxistentiescholen e.d. De voorzitter van de commissie,M. M. H. KampDe griffier van de commissie,Roovers XNoot1Samenstelling: Leden: Beinema (CDA), Van der Vlies (SGP), Van Nieuwenhoven
(PvdA), M. M. H. Kamp (VVD), voorzitter, De Cloe (PvdA), Janmaat (CD), Van
Gelder (PvdA), ondervoorzitter, Van de Camp (CDA), Mulder-van Dam (CDA), Hendriks,
Rabbae (GroenLinks), Jorritsma-van Oosten (D66), De Koning (D66), Koekkoek
(CDA), J. M. de Vries (VVD), Liemburg (PvdA), Stellingwerf (RPF), Lambrechts
(D66), Rijpstra (VVD), Cornielje (VVD), Cherribi (VVD), Dijksma (PvdA), Sterk
(PvdA), Van Vliet (D66), Bremmer (CDA).Plv. leden: Reitsma (CDA), Schutte (GPV), Lilipaly (PvdA),
Klein Molekamp (VVD), Valk (PvdA), Poppe (SP), Duivesteijn (PvdA), Ten Hoopen
(CDA), Van der Hoeven (CDA), Verkerk (AOV), Oedayraj Singh Varma (GroenLinks),
Bakker (D66), Van 't Riet (D66), De Haan (CDA), Van Heemskerck Pillis-Duvekot
(VVD), Rehwinkel (PvdA), Leerkes (Unie 55+), Versnel-Schmitz (D66), Essers
(VVD), Korthals (VVD), Passtoors (VVD), Huys (PvdA), Van Zuijlen (PvdA), Verhagen
(CDA), Lansink (CDA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25167-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl