Homo-emancipatiebeleid; Brief staatssecretaris ter aanbieding voortgangsrapportage 2001-2003
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27017, nr. 7

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

03-09-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

27017 nr. 7

27-08-2004

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1 Emancipatie in algemene zin succesvolHomo's steeds zichtbaarder in maatschappelijk levenSociale acceptatie onder druk2 Meedoen en kunnen meekomen vraagt extra inzetToenadering onder burgers met verschillende achtergrondenHomo-emancipatie in lokaal beleidMeedoen op schoolRechtshandhaving en de aanpak van discriminatie3 Voortzetten van de interdepartementale coördinatieOndertekeningLichaamVoortgangsrapportage Homo-emancipatiebeleidInhoudBijlagenInleidingDe beleidsnota homo-emancipatiebeleid in kort bestekDe Voortgangsrapportage1 Actuele thema's en ontwikkelingenHet Hoofdlijnenakkoord van het KabinetDe pluriforme samenlevingVeiligheid op scholenSpanning tussen grondrechtenMaatschappelijk taboe rond homoseksualiteit nog niet verdwenenEuropese integratieNieuw subsidiebeleid VWSIntegriteit rijksoverheid2 Wet- en regelgeving en monitoring2.1 Grondrechten, Algemene wet gelijke behandeling en
implementatie EG-richtlijnenAlgemene wet gelijke behandelingUitvoering motie RouvoetActualisering van wet- en regelgeving2.2 FamilierechtOpenstelling van het huwelijkAdoptie door paren van hetzelfde geslachtGezamenlijk gezag van rechtswege2.3 Vrij verkeer van personen, vreemdelingen- en vluchtelingenbeleidVrij verkeer van personenGezinshereniging en langdurig verblijvende derdelandersVluchtelingenbeleid3 Volksgezondheid, Welzijn, Maatschappelijke zorg en Sport3.1 Welzijn en maatschappelijke zorgVrijwilligers(zelf)organisaties van homoseksuelen [voornemen
16]Ondersteuning van gemeenten, instellingen, organisaties
en burgersDialoog tussen en voorlichting over levensbeschouwingen
en culturenJeugdbeleidWelzijn van homoseksuele ouderen3.2 Gezondheidszorg, ziektepreventie, hulpverlening en
onderzoekVoorzieningen voor ouderenTelefonische advies- en hulpverleningGeestelijke gezondheid en psychosociale hulpverlening
aan homoseksuele mannen en lesbische vrouwenGezond gedrag en ziektepreventieLongitudinaal onderzoek kinderen met ouders van hetzelfde
geslachtGrootschalig bevolkingsonderzoek3.3 Sport4 Internationaal homo- en diversiteitbeleidMensenrechten4.1 Europese UnieGelijke behandeling van homoseksuelen in EuropaNederlands voorzitterschap Europese Unie4.2 Raad van Europa4.3 Overig Multilateraal beleid4.4 Ontwikkelingssamenwerking5 Onderwijs5.1 Veilige school5.2 Inspectietoezicht5.3 Deskundigheidsbevordering professionals in het onderwijs6 Arbeid6.1 Ongewenste omgangsvormen6.2 Project Be Equal, Be Different6.3 Communautair programma EQUAL6.4 Gelijke behandeling bij de arbeid6.5 Bevordering verdraagzaamheid op de werkvloer6.6 Onderzoek7 Politie7.1 Voorlichting7.2 Initiatieven in korpsen7.3 Netwerken7.4 Europese activiteiten8 Defensie8.1 Opleiding8.2 Hulpverlening8.3 Voorlichting8.4 Overige activiteiten9 Concentratie van kennis en documentatie/Rechtsherstel
homoseksuelen Tweede Wereldoorlog9.1 Rechtsherstel Tweede Wereldoorlog homoseksuelen9.2 IHLIA Documentatiecentrum
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 27017, nr. 7 b3Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 27017, nr. 7 b2Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 27017, nr. 7 b1Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27017Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 107 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 017Homo-emancipatiebeleidnr. 7BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORTAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 27 augustus 2004Hierbij bied ik u als coördinerend bewindspersoon voor het homo-
en lesbische emancipatiebeleid de voortgangsrapportage Homobeleid 2001–2003 aan.Deze rapportage is een vervolg op de notaHomo-emancipatiebeleid1 en laat zien hoe het in de praktijk
staat met de eerdere voornemens op dit terrein.Eerst sta ik in deze brief stil bij wat de afgelopen jaren is bereikt
en waar nog problemen opgelost moeten worden. Ik ga daarbij ook in op de knelpunten
die de Kamer zelf heeft gesignaleerd in de brief van 28 januari 20042. Vervolgens beschrijf ik de ambities van het kabinet
op dit beleidsterrein en vul ik mijn coördinerende taak in het homo-emancipatiebeleid
verder in.1 Emancipatie in algemene zin succesvolNederland kent naar schatting één miljoen3 homoseksuele mannen en lesbische vrouwen. De afgelopen decennia is
het fundament gelegd voor het gelijk behandelen van homoseksuele mannen en
lesbische vrouwen in ons land. De opeenvolgende kabinetten hebben hiervoor
veel beleid ontwikkeld, in gang gezet en daarmee ook veel bereikt. Niet alleen
door de opneming van het gelijkheidsbeginsel in artikel 1 van de Grondwet.
Ook door de totstandkoming van de Algemene wet gelijke behandeling.In de verslagperiode 2001–2003 is dit juridische fundament verstevigd
door wijzigingen in het familierecht en erfrecht. Het openstellen van het
burgerlijk huwelijk voor homoseksuele paren en de mogelijkheid van adoptie
van kinderen is de juridische afronding van de homo-emancipatie. In 2002 trouwden
ongeveer 1850 mannen- en vrouwenparen4. Nederland
zit qua wettelijke bescherming en gelijkberechtiging in Europa in de kopgroep.Dit is natuurlijk niet alleen het gevolg van juridische maatregelen. Dit
resultaat was alleen maar mogelijk doordat steeds meer homoseksuele mannen,
lesbische vrouwen en biseksuelen voor hun geaardheid en hun wensen uit durven
te komen. Zij nemen duidelijk zichtbaar en actief aan de samenleving deel.
Gelijke behandeling is in het leven van alledag de basis om te kunnen deelnemen
in de samenleving, maar mensen moeten het vervolgens zelf waarmaken. Homoseksuelen
en organisaties van homoseksuele mannen en lesbische vrouwen, zoals COC Nederland,
hebben hier de afgelopen decennia actief aan bijgedragen.Homo's steeds zichtbaarder in maatschappelijk levenDe tolerantie tegenover homoseksualiteit is in het achterliggende decennium
vrij constant en op een hoog niveau van 95 procent gebleven.1 Voor veel mensen is de«zichtbaarheid» van homoseksuele
mannen en lesbische vrouwen geen taboe meer2.Deze emancipatie is goed te zien in het maatschappelijke leven. Zo komen
in het openbare bestuur veel volksvertegenwoordigers en bestuurders openlijk
uit voor hun homoseksuele geaardheid. Ook op de televisie en in de reclame
zijn homoseksuelen bijna dagelijks zichtbaar. Ook is er sprake van meer acceptatie
op de arbeidsmarkt. Dat geldt niet alleen voor sectoren waar relatief veel
homoseksuelen werken (dienstensector en zorgberoepen) maar ook voor de oorspronkelijk
typische «macho» beroepen bij de politie en bij de krijgsmachtonderdelen.De acceptatie is zeker nog niet algemeen. Zo zijn er negatieve tendensen
in het onderwijs. Dit blijkt onder meer uit de inventarisatie van knelpunten
door COC Nederland onder leerlingen en docenten in het onderwijs3.Sociale acceptatie onder drukHet kabinet heeft in de verslagperiode 2001–2003 veel impulsen gegeven
aan het homo-emancipatiebeleid. De bijgevoegde voortgangsrapportage gaat daar
uitgebreid op in. Acht departementen zijn actief op het terrein van volksgezondheid,
welzijn en sport, defensie, onderwijs, sociale zaken, justitie en integratie,
politie en buitenlands beleid. Er is het nodige gedaan aan wetgeving, onderzoeken,
projecten, experimenten en overleg. De rijksoverheid heeft maatschappelijke
organisaties van homoseksuele mannen en lesbische vrouwen, vrijwilligers,
instellingen, andere organisaties en overheden hiermee willen prikkelen en
ondersteunen bij het in de praktijk brengen van homo-emancipatie.Zo wordt in het onderwijs veel gedaan voor meer veiligheid van homoseksuele
docenten en leerlingen. Projecten, onderzoek en toezicht benadrukken het belang
van een veilig werkklimaat zonder pesten en intimidatie. De sector zorg en
welzijn beschikt hiervoor inmiddels over instrumenten voor de verschillende
instellingen en beroepsoefenaren. Gemeenten en instellingen krijgen –
desgevraagd – steun van het project lokaal beleid en homo-emancipatie
bij het in de praktijk brengen van hun eigen beleid op dit terrein.Zorgvoorzieningen moeten ook voor homoseksuele burgers toegankelijk zijn;
dit is onderdeel van het kwaliteitsbeleid van de rijksoverheid. Lokale initiatieven
maken de positie van de naar schatting 200 duizend allochtonen met homoseksuele
gevoelens aarzelend zichtbaar, vooral in de grote steden. Maatschappelijke
organisaties van en voor minderheden hebben hierin een belangrijke rol om
dit te verbeteren. De overheid blijft hieraan in het integratiebeleid aandacht
besteden. Binnen de krijgsmacht en binnen de politie is acceptatie en integratie
van homoseksuelen een van de uitgangspunten in het personele en organisatiebeleid.
Nederland heeft internationaal aandacht gevraagd voor de mensenrechten van
homoseksuelen.De overheid heeft dus veel gedaan in de verslagperiode. Dat neemt niet
weg dat de sociale acceptatie van homoseksuelen nog niet volledig is in de
samenleving, sterker nog: de sociale acceptatie van homo- en biseksuelen hapert.
Landelijk onderzoek, lokale monitors1 en incidenten
geven hierover serieuze signalen af. Duidelijk is dat nog niet iedere homo-
of biseksueel vrijuit kan meedoen in de samenleving en dat de overheid in
haar beleid dus de vinger aan de pols moet houden.2 Meedoen en kunnen meekomen vraagt extra inzetHet homo-emancipatiebeleid is vast onderdeel in het beleid van de betrokken
vakdepartementen. Dit is mede het gevolg van de inzet en betrokkenheid van
verschillende landelijke en lokale partijen. Dit betekent niet dat alle problemen
zijn opgelost. De Kamer vraagt hierover in haar recente brief ook expliciet
aandacht: «hoewel de juridische emancipatie van lesbiennes, homoseksuelen,
biseksuelen en «transgenders» bijna is voltooid, lijkt de sociale
acceptatie juist weer af te nemen.»Het kabinet richt zich op het stimuleren en tijdelijk ondersteunen van
kwetsbaren die hun positie in de samenleving willen verbeteren en dat nog
niet geheel op eigen kracht doen. Ik wil daarbij met de meest betrokken collega's
in het kabinet impulsen geven aan een sterkere positie van homoseksuelen met
een andere levensbeschouwing of culturele achtergrond, op het lokale niveau,
zodat deze (kunnen) meekomen en meedoen. De extra aandacht gaat ook uit naar
de sociale acceptatie van homoseksuelen onder groepen burgers en de integratie
van homoseksuelen. Toenadering onder burgers met verschillende achtergrondenHet kabinet blijft de komende jaren aandacht houden voor de acceptatie
van homoseksuelen bij burgers. Ons land telt ongeveer een kwart miljoen homoseksuele
en biseksuele jeugdigen. Daarbinnen is ook de positie van homoseksuelen met
een andere culturele achtergrond of levensbeschouwing vaak bijzonder kwetsbaar.
Ik wil daarom de maatschappelijke positie van homoseksuelen met een andere
levensbeschouwing versterken én tegelijkertijd een impuls geven aan
de sociale acceptatie van homo's onder burgers. Ik stel voor deze kabinetsperiode
een bedrag van totaal € 400 000 beschikbaar voor kansrijke
initiatieven. Voorwaarde is wel dat verschillende organisaties met elkaar
samenwerken en gebruik maken van de opgedane ervaringen en het netwerk van
het Project de Dialoog. Dit project richt zich op de toenadering tussen homo's
en verschillende levensbeschouwingen. De initiatieven moeten zich richten
op het doorbreken van het maatschappelijke isolement, versterking van de positie
van homo's en de rol van maatschappelijke organisaties daarbij.Homo-emancipatie in lokaal beleidEen recent onderzoek bij gemeenten signaleert vooral knelpunten op de
terreinen: welzijn, zorg en onderwijs2. Ik vind
het belangrijk dat besturen, instellingen, lokale voorzieningen en ook groepen
van burgers in de lokale praktijk meedoen en gestimuleerd worden om hun verantwoordelijkheid
te nemen knelpunten op dit terrein op te lossen. Er bestaan nu al initiatieven
om bestaande kennis verder toegankelijk te maken, door te geven en te verankeren.
Die ga ik de komende jaren voortzetten. Ik wil daarbij nadrukkelijk aansluiten
bij de nieuw op te zetten landelijke infrastructuur. Ik stel daarom een extra
bedrag beschikbaar van maximaal € 400 000 voor het verder stimuleren
van homo-emancipatiebeleid op lokaal niveau.Meedoen op schoolIn het onderwijs en voor de veiligheid van homoseksuele onderwijzers en
leerlingen is de afgelopen verslagperiode veel in gang gezet. Dat gaat in deze kabinetsperiode onverminderd voort. De voortgangsrapportage gaat
hierop uitvoerig in; ik verwijs voor de acties van de minister van OCW daarnaast
naar het «plan van aanpak veiligheid en de opvang van risicojongeren»
dat in mei aan de Tweede Kamer is aangeboden.Rechtshandhaving en de aanpak van discriminatieDe Raad van hoofdcommissarissen is in januari van dit jaar akkoord gegaan
met maatregelen om de aanpak van het lokale opsporings- en vervolgingsbeleid
ten aanzien van discriminatie te verbeteren. Deze zomer zal worden getoetst
in hoeverre de regiokorpsen deze maatregelen hebben uitgevoerd. Verder zal
structureel overleg gevoerd worden door het Landelijk Expertisecentrum Discriminatie
van het OM met het Landelijk Bureau Discriminatie (LBD) van de politie, de
Landelijke Vereniging van Anti-discriminatiebureaus en het Landelijk Bureau
ter bestrijding van Rassendiscriminatie (LBR). Intussen is het LBR ook in
gesprek met ondermeer het COC, om te bezien hoe de organisaties in de aanpak
van discriminatie verder kunnen samenwerken.3 Voortzetten van de interdepartementale coördinatieDe aandacht voor homo-emancipatiebeleid is verankerd in het beleid van
de diverse betrokken departementen. Er is veel tot stand gekomen, op enkele
terreinen is nog extra aandacht nodig. Dat betekent dat ik mij als coördinerend
bewindspersoon de komende jaren op een aantal zaken kan toeleggen.Ik acht mij vooral verantwoordelijk voor meer samenhang tussen de verschillende
terreinen van de rijksoverheid bij specifieke problemen voor homoseksuelen.
Daarnaast is er een aantal afgeleide functies. De belangrijkste daarvan zijn:
signaleren van ontwikkelingen op hoofdlijnen, stimuleren om knelpunten op
te lossen, bevorderen van samenhang zowel in beleid als in de praktijk en
periodiek rapporteren over het totale beleid. Uiteraard zal ik de Kamer hiervan
op de hoogte houden.De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,C. I. J. M. Ross-van DorpVoortgangsrapportage Homo-emancipatiebeleidInhoudInleiding 5De beleidsnota in kort bestek 5De voortgangsrapportage 71 Actuele thema's en ontwikkelingen 72 Wet- en regelgeving en «monitoring» 103 Volksgezondheid, Welzijn, Maatschappelijke Zorg en Sport 134 Internationaal homo- en diversiteitbeleid 215 Onderwijs 246 Arbeid 257 Politie 298 Defensie 309 Rechtsherstel homoseksuelen Tweede Wereldoorlog/ Concentratie van kennis
en documentatie 31Bijlagen1– Nulmeting homo-emancipatiebeleid onder Nederlandse gemeenten– Handreiking homo- en lesbisch ouderenbeleid– Overzicht van coördinatoren homo-emancipatiebeleid in EuropaInleidingIn de voorliggende rapportage wordt de uitvoering geschetst van het homo-emancipatiebeleid
en de aanpak van homodiscriminatie in de afgelopen drie jaar.13 februari 2001 heeft het kabinet de beleidsnota Homo-emancipatiebeleid
aan de Tweede Kamer gezonden. Deze nota is 2 juli 2001 besproken in een
notaoverleg (27 017, nr. 4). In aanvulling op het notaoverleg heeft de
Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen op 6 juli 2001
(27 017, nr.5) en de Staatssecretaris van VWS op 31 januari 2002,
schriftelijke, aanvullende informatie verstrekt (DSB/IN-22 500 499).
Deze rapportage is de eerste voortgangsrapportage sinds de totstandkoming
van de beleidsnota.In deze voortgangsrapportage wordt eerst de beleidsnota beknopt uiteengezet,
gevolgd door een overzicht van actuele thema's en ontwikkelingen. Vervolgens
komt de feitelijke voortgang op de verschillende terreinen van overheidsbeleid
aan de orde over de verslagperiode: van voorjaar 2001 tot het voorjaar van
2004.De rapportage is voorbereid door de Interdepartementale Werkgroep Overheidsbeleid
en Homoseksualiteit (IWOH). De beleidsnota van 13 februari 2001 is totstandgekomen
na overleg met betrokken organisaties in het veld. Omdat deze rapportage alleen
de feitelijke stand van zaken geeft van de uitvoering van die beleidsnota,
is afgezien van een consultatie met veldpartijen. Wél is in deze rapportage
gebruik gemaakt van informatie uit het veld.De beleidsnota homo-emancipatiebeleid in kort bestekVoor een goed begrip van de activiteiten in de afgelopen periode zijn
de beleidsuitgangspunten uit de beleidsnota van 13 februari 2001 (p.
4–5) in het onderstaande op een rij gezet.– Seksuele voorkeur is onderdeel van de discriminatiegronden
waarop nationale en internationale gelijke behandelingswetgeving is gericht.– In het kielzog van deze brede gelijke behandelingswetgeving
wordt het beleid om gelijke behandeling in de praktijk te implementeren breder
van aanpak. Er wordt diversiteitbeleid ontwikkeld dat zich richt op meerdere
discriminatiegronden tegelijk, in aanvulling op beleid dat specifiek gericht
is op de gelijke behandeling van vrouwen, allochtonen, ouderen, homoseksuele
mannen en vrouwen of gehandicapten (ongeacht levensbeschouwing); homobeleid
is onderdeel van dit diversiteitbeleid.– Er is specifieke wetgeving tot stand gekomen
die alleen gericht is op de gelijke behandeling van homoseksuele mannen en
lesbische vrouwen.– De maatschappelijke tolerantie is thans groot,
maar blijft een voortdurend punt van aandacht.– Wetenschappelijk onderzoek laat nog een achterstelling
zien van homoseksuele mannen, lesbische vrouwen en biseksuele mannen en vrouwen,
vooral als ze minder zelfredzaam zijn. Het gaat hierbij met name om jongeren,
ouderen en personen die afhankelijk zijn van zorg en welzijnsvoorzieningen.
ook komt homodiscriminatie voor in organisaties met een sterke heterocultuur,
zoals in sommige werkorganisaties en sportverenigingen.– Ook al is er in de EU en in de Raad van Europa
veel aandacht voor non-discriminatie en gelijke behandeling, toch blijft homoseksualiteit
in veel landen een reden voor discriminatie en zelfs voor strafrechtelijke
vervolging. Nederland kan op het terrein van de homo-emancipatie een voortrekkersrol
vervullen.Tegen deze complexe achtergrond van bepalende factoren
hecht het kabinet aan een genuanceerde benadering van het homo-emancipatiebeleid.Het doel blijft bescherming van de menselijke waardigheid
en deelname aan het maatschappelijk leven op voet van gelijkheid, ongeacht
seksuele voorkeur.Het kabinet heeft gekozen voor de volgende uitgangspunten:1) Het behoud van de resultaten die op dit terrein
zijn behaald en – daarmee nauw samenhangend – het instandhouden
van een permanente waakzaamheid op signalen van afnemende tolerantie. Het
verbod op discriminatie van homoseksuele mannen en lesbische vrouwen behoort
tot de niet-onderhandelbare normen in de Nederlandse samenleving. Dit betekent
structurele monitoring van gedrag en houding van bevolking en maatschappelijke
instellingen op intolerantie en achterstelling en onderzoek van verschillen
in maatschappelijke positie tussen homo- en heteroseksuele personen.2) De benadering van het homobeleid als aspect van
diversiteitbeleid; hierin wordt beleid gericht op gelijke behandeling en voorkoming
van discriminatie op verschillende discriminatiegronden gecoördineerd
ontwikkeld.3) De concentratie en versterking van de expertise
op het terrein van homoseksualiteit zowel ten behoeve van de inbreng van het
homoseksuele aspect in het diversiteitbeleid als ten behoeve van de ontwikkeling
en implementatie van homospecifiek beleid op landelijk en lokaal niveau.4) Het ontwikkelen van specifiek homobeleid op die
terreinen die inherent zijn aan de homoseksuele leefstijl of waar onderzoek
de wenselijkheid daartoe heeft aangetoond.5) Het continueren van de internationale voortrekkersrol
van Nederland op het terrein.Verder zal «de staatssecretaris van VWS, in haar
hoedanigheid van coördinerend bewindspersoon voor dit beleidsterrein,
zorgdragen voor de bewaking van genoemde uitgangspunten en voor het stimuleren
en coördineren van de uitvoering van de beleidsvoornemens.»In de Beleidsnota zijn voornemens opgenomen op de terreinen
van een groot aantal departementen.De VoortgangsrapportageVoor de naar schatting 1 miljoen1 homoseksuele
mannen en lesbische vrouwen is in ons land de afgelopen decennia – door
de opeenvolgende kabinetten – veel beleid ontwikkeld, in gang gezet
en veel bereikt. Feitelijk is dit begonnen met het schrappen van discriminerende
wetsbepalingen in het wetboek van strafrecht, art. 248bis (1970), de overheidssteun
voor hulpverlening aan homo's op het terrein van zelfaanvaarding en ontplooiing
(1968) en de erkenning van het COC (1974)2.De interdepartementale coördinatie van het homo-emancipatiebeleid
is in 1986 begonnen, met Minister Brinkman als coördinerend bewindspersoon
voor het homo-emancipatiebeleid3. Door verschillende
externe gebeurtenissen heeft het beleid op dit terrein de afgelopen jaren
meerdere impulsen gekregen. De eerste was de gewelddadige verstoring van de
landelijke homodemonstratie «Roze zaterdag» in 1982 in Amersfoort.
Deze leidde toen tot meer aandacht voor de aanpak van discriminatie en de
openbare orde en voor het onderwijs. In de afgelopen verslagperiode hebben
de uitspraken van imam El Moumni tegen homo's geleid tot verdere inspanningen
op het terrein van integratie en de aandacht voor de positie van de naar schatting
50 000 allochtone jongeren met homoseksuele gevoelens4.1 Actuele thema's en ontwikkelingenHet Hoofdlijnenakkoord van het KabinetHet verbod op discriminatie van homoseksuele mannen en lesbische vrouwen
behoort tot de niet-onderhandelbare normen in de door tolerantie gekenmerkte
Nederlandse samenleving. Volgens het Hoofdlijnenakkoord zijn «respect,
tolerantie en het bestrijden van discriminatie essentieel om de samenhang
in de samenleving te behouden. Tegelijkertijd stelt het kabinet5 dat de samenleving steeds onpersoonlijker en onveiliger ervaren wordt.
Respect en fatsoen zijn niet zelden ver te zoeken. De publieke ruimte lijkt
van niemand en in grote steden vertaalt een gebrekkige integratie zich in
eenzijdig samengestelde wijken; aldus het Hoofdlijnenakkoord. Deze ontwikkelingen
kunnen leiden tot spanningen, onveiligheidsgevoelens en uitsluiting. Ook onder
de circa 1 miljoen homoseksuele burgers in ons land6.Meedoen is een van de belangrijke motto's in het hoofdlijnenakkoord.Vergroten van de eigen verantwoordelijkheid van de burger, bevorderen
van actief burgerschap en versterken van de sociale cohesie zijn belangrijke
uitgangspunten van het kabinetsbeleid.De verantwoordelijkheid voor het maatschappelijk functioneren is in belangrijke
mate verschoven naar de burgers zélf. De overheid voelt zich vooral
daar verantwoordelijkheid, waar burgers zelf in hun eentje of in groepsverbanden
niet uit problemen komen of niet uit dreigen te komen.Dit laatste betreft vooral de eerder door het kabinet gesignaleerde onpersoonlijker
en onveiliger ervaren samenleving. In lokale rapportages en ad hoc onderzoeken7 wordt gesignaleerd dat de sociale acceptatie en veiligheid
van homo's in de buurt en op school onder druk is komen te staan.Problemen en knelpunten doen zich voor op de terreinen van (preventieve)
gezondheidszorg, integratie en de spanning tussen grondrechten, scholen en
veiligheid in de buurt. Waakzaamheid is daarom ook op deze terreinen geboden.
In deze rapportage zal verder op deze ontwikkelingen ingegaan worden.De pluriforme samenlevingMede door de toename van allochtone groepen in de Nederlandse samenleving
met een culturele achtergrond waarin homoseksualiteit vaak (nog) niet geaccepteerd
is – is het in stand houden van de tolerantie tegenover homoseksuele
mannen en lesbische vrouwen een belangrijk punt van zorg. Overdragen van kennis
over homoseksualiteit en begrip voor homo's aan jongeren is daarom belangrijk.Bij de verschillende monitors onder jeugdigen is gebleken dat in het algemeen
jongens homoseksualiteit sterker veroordelen dan meisjes. Maar ook naar herkomst
zijn er verschillen. Over het algemeen staan islamitische en orthodox-christelijke
jongeren intoleranter tegenover homoseksualiteit dan de meeste andere jongeren.
Dit geldt ook voor jongeren met een Caraïbische afkomst1. De meeste homoseksuelen wonen vooral in de grote steden en in de
Randstad2. In het bijzonder in de grote steden
en de Randstad worden knelpunten vaak het eerst zichtbaar, zoals de onveiligheidbeleving
van homoseksuele burgers, sociaal isolement en de geweldsincidenten tegen
homo's.Veiligheid op scholenBij de behandeling van de Beleidsnota «Paars over roze» is
door de Tweede Kamer nadrukkelijk gewezen op problemen in het onderwijs en
aangedrongen op maatregelen in het onderwijs om het homo-emancipatiebeleid
beter te plaatsen.Dit om acceptatie en tolerantie van seksuele verscheidenheid als normaal
maatschappelijk verschijnsel ook binnen de scholen een gewone plek te geven.
Hierbij werd aandacht gevraagd voor het feit dat er binnen verschillende culturen
verschillend gedacht wordt over homoseksualiteit. Van belang is hierover binnen
scholen de dialoog te voeren.Spanning tussen grondrechtenVooral na de publieke kwetsende uitlatingen van imam El Moumni over homoseksuelen
in 2001, is er in Nederland een maatschappelijk debat op gang gekomen over
de wijze waarop verschillende grondrechten zich tot elkaar verhouden, in het
bijzonder het discriminatieverbod in relatie tot de godsdienstvrijheid en
de vrijheid van meningsuiting. «11 september» en de mede
daardoor toegenomen publieke aandacht voor de Islam heeft dat debat versterkt.
In reactie daarop en mede ter uitvoering van een motie van Dittrich over de
spanningsverhouding tussen de genoemde grondrechten, is het kabinet bezig
met het opstellen van een nota over grondrechten in een pluriforme samenleving.
De minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties heeft daarbij
het initiatief.De nota is aan de Tweede Kamer aangeboden in het voorjaar
van 2004.Maatschappelijk taboe rond homoseksualiteit nog niet verdwenenHet maatschappelijke taboe op homoseksualiteit is nog niet verdwenen.
Dit is gebleken uit recent onderzoek3 van het
W.J.H. Mulier Instituut onder 24 000 Nederlanders. Homo- en biseksualiteit
zijn nog altijd taboe in de Nederlandse samenleving. Vooral ouderen en mensen
met een lager opleiding- en/of welstandsniveau zijn minder geneigd om openheid
te geven over hun seksuele voorkeur. Niet alleen in de buurt maar ook op het
werk en vrije tijd blijkt meestal gezwegen te worden over dit onderwerp. Voor
homoseksuele mannen geldt dit voor vier op de tien. Voor lesbische vrouwen
een op de drie. Met een score van meer dan 80% is het taboe onder biseksuelen
nog groter.Daarnaast zijn het vooral de ouderen die het verzwijgen voor de buurt,
hun familie en kennissen. Gelukkig is de groep die dit niet verzwijgt groter.
Daarbij komt ook dat dit onderwerp voor autochtone homojongeren veel minder
een taboe is.Europese integratieTijdens het Nederlands EU Voorzitterschap in 1997, is in het Verdrag van
Amsterdam de nondiscriminatiebepaling opgenomen op grond van «seksuele
gerichtheid». In het Europese eenwordingsproces is het belangrijk om
deze fundamentele norm en waarde te behouden. Met de nieuwe Europese Conventie
is een verdere oriëntatie van het beleid op «Brussel» onvermijdelijk
geworden. Want Europa is géén buitenland meer. De burger mag –
in dit verband – van de rijksoverheid verwachten dat zij verantwoordelijk
is voor een adequate voorbereiding en de uitwerking van verdragsbepalingen
op terreinen die het homo-emancipatiebeleid raken.Nieuw subsidiebeleid VWSVerantwoordelijk voor 's Rijks schatkist, heeft het kabinet bij de presentatie
van de Rijksbegroting 2004 een pakket maatregelen genomen om de overheidsuitgaven
beheersbaar te houden. In dat kader is ondermeer besloten tot doorlichting
van subsidies en een algemene bezuinigingstaakstelling op overheidssubsidies.
De instellingsubsidies en projectsubsidies op het terrein van homo-emancipatiebeleid
zijn daarvan niet uitgezonderd.In de brief van de Minister van VWS d.d. 22 september 2003, DBO/PDS/2 408 486,
is de Tweede Kamer geïnformeerd over het herziene subsidiebeleid.Integriteit rijksoverheidDe burger kijkt steeds meer naar het functioneren van de overheid en de
voorbeeldfunctie van de overheid voor het eigen handelen. Deze functie komt
ook tot uitdrukking bij de overheid in de rol van werkgever. Het borgen van
het verbod op discriminatie van homoseksuele mannen en lesbische vrouwen en
andere vormen van discriminatie binnen de eigen organisatie krijgt door de
invoering van gedragscodes zijn beslag. Immers wat tot een van de niet-onderhandelbare
normen in de Nederlandse samenleving geldt, geldt natuurlijk ook voor de rijksoverheid
als werkgever. Een aantal departementen hebben een brede antidiscriminatie
gedragscode ingevoerd, waarin het verbod op discriminatie op grond van seksuele
gerichtheid is opgenomen, of zullen dat binnenkort doen.In de in de loop van 2004 vast te stellen modelgedragscode integriteit
sector Rijk zal, naast de «klassieke» integriteitonderwerpen (zoals
nevenwerkzaamheden e.d.), nadrukkelijk worden ingegaan op het thema «respect
voor elkaars rechten/integriteit» en het voorkomen van discriminatie.
Het voorkomen van discriminatie wordt als een van de kernwaarden binnen de
Rijksdienst beschouwd en heeft zowel betrekking op de wijze waarop ambtenaren
de burgers als op wijze waarop ambtenaren elkaar bejegenen. De modelgedragscode
integriteit bevat op dit punt bovendien een expliciete verwijzing naar de
Modelgedragscode Rijksoverheid tegen rassendiscriminatie.Tot zover de actuele thema's op het terrein van het homo-emancipatiebeleid.
In de volgende hoofdstukken komt de feitelijke voortgang aan de orde op de
verschillende terreinen van overheidsbeleid.2 Wet- en regelgeving en monitoring2.1 Grondrechten, Algemene wet gelijke behandeling en
implementatie EG-richtlijnenAlgemene wet gelijke behandelingDe twee EG-antidiscriminatierichtlijnen gebaseerd op artikel 13 van het
EG-verdrag, de anti-rassendiscriminatierichtlijn en de kaderrichtlijn arbeid,
zijn voor de gronden ras, godsdienst en overtuiging en seksuele gerichtheid
geïmplementeerd in de Algemene wet gelijke behandeling (citeertitel wijzigingswet:
EG-implementatiewet Awgb1 ). Voor de gronden
handicap of chronische ziekte en leeftijd is de kaderrichtlijn geïmplementeerd
in de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte (WGBH/CZ)2 en de Wet gelijke behandeling op grond van leeftijd
bij de arbeid (WGBL)3. De kaderrichtlijn is beperkt
tot het terrein van de arbeid terwijl de anti-rassendiscriminatierichtlijn
ook het terrein van de goederen en diensten, sociale bescherming (waaronder
sociale zekerheid en sociale voordelen) en gezondheidszorg omvat. Om voor
de in de Awgb opgenomen gronden zoveel mogelijke een gelijke bescherming te
bieden tegen discriminatie, is ervoor gekozen de wijzigingen van de richtlijnen
waar mogelijk op alle in de Awgb genoemde gronden en terreinen van toepassing
te laten zijn.De belangrijkste wijzigingen van de Awgb, voor onder andere de grond homo-
of heteroseksuele gerichtheid, op grond van de kaderrichtlijn zijn: verbod
op intimidatie, verbod op het geven van een opdracht tot het maken van onderscheid,
verbod op onderscheid bij het lidmaatschap van werkgevers- of werknemersorganisaties,
uitbreiding van de bescherming aan slachtoffers van discriminatie en verschuiving
van de bewijslast in het voordeel van slachtoffers. De EG-implementatiewet
Awgb, waarin deze wijzigingen zijn opgenomen, is op 1 april 2004 in werking
getreden.Uitvoering motie RouvoetOp 20 december 2001 aanvaardde de Tweede Kamer een motie Rouvoet
c.s.4 waarin zij als haar mening uitsprak, dat
als logisch sluitstuk op de aangekondigde wetgeving op het gebied van participatie
en het strafrecht, het nondiscriminatiebeginsel van artikel 1 van de Grondwet
zal moeten worden gewijzigd door opneming van de grond handicap en chronische
ziekte.In reactie op de motie Rouvoet c.s. kondigde de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties een nota aan waarin een aantal modaliteiten zullen
worden besproken.5 Eén van de modaliteiten
die in de nota zal worden verkend is toevoeging van de gronden die in de Nederlandse
samenleving zo relevant zijn, dat zij uitwerking hebben gekregen of zullen
krijgen in de algemene wet gelijke behandeling of andere gelijke behandelingswetgeving,
waaronder homo- of heteroseksuele gerichtheid. De nota
zal volgens planning in de eerste helft van 2004 aan de Tweede Kamer
worden gezonden.Actualisering van wet- en regelgevingHet wetsvoorstel verhoging strafmaat bij structurele vormen van discriminatie
(dus ook belediging en discriminatie o.g.v. homoseksuele gerichtheid) is aangenomen
in de Eerste Kamer en treedt binnenkort in werking (K II 28 7792). Mensen
of organisaties die zich stelselmatig schuldig maken aan belediging of anderen
aanzetten tot haat of discriminatie, riskeren straks een celstraf van maximaal
2 jaar. Dit was voorheen 1 jaar. Daarnaast gaat de straf omhoog voor het stelselmatig
verspreiden van discriminerend materiaal en voor discriminerend optreden tijdens
de uitoefening van ambt, beroep of bedrijf. Hierop stond maximaal zes maanden, maar dat wordt een jaar. Het gaat om structurele vormen van
belediging en discriminatie van mensen wegens ras, godsdienst, levensovertuiging
of seksuele gerichtheid. De discriminatiebepalingen werden in 1971 in het
Wetboek van Strafrecht opgenomen.2.2 FamilierechtOpenstelling van het huwelijkSinds 1 april 2001 kunnen twee mannen of twee vrouwen in Nederland
in het huwelijk treden. Hiermee is het recht op gelijke behandeling in de
wet vastgelegd. Nederland loopt met de openstelling van het huwelijk voorop
in de wereld. In 2002 trouwden in totaal ongeveer 1850 mannen- en vrouwenparen1.Voor het huwelijk voor paren van hetzelfde geslacht gelden zo veel als
mogelijk dezelfde regels als voor het huwelijk van personen van verschillend
geslacht. Uit een recente meting onder Nederlandse gemeenten2 is gebleken dat al tweederde van de gemeenten het trouwformulier aangepast
hebben aan de wettelijke openstelling van het huwelijk voor paren van hetzelfde
geslacht. Uit dezelfde meting blijkt in bijna de helft van de gemeenten de
Bijzondere Ambtenaren van de Burgerlijke Stand (BABS-en) verplicht te zijn
alle huwelijken te voltrekken. In 2005 zal de meting onder de gemeenten herhaald
worden.Adoptie door paren van hetzelfde geslachtSamen met de openstelling van het huwelijk is op 1 april 2001 de
adoptiewetgeving gewijzigd. Twee mannen of twee vrouwen kunnen sinds die datum
een kind in Nederland adopteren. Adoptie van een kind uit het buitenland is
niet mogelijk door paren van hetzelfde geslacht. De reden hiervoor is dat
uit een enquête onder landen die als landen van herkomst voor Nederland
belangrijk zijn, gebleken is dat die landen niet geconfronteerd willen worden
met adoptieverzoeken van paren van gelijk geslacht. Het gebrek aan bereidheid
van landen van herkomst om kinderen beschikbaar te stellen voor adoptie door
paren van hetzelfde geslacht, maakt de adoptiewens voor deze paren vooralsnog
onvervulbaar. Inmiddels is interne homoadoptie in Zuid-Afrika als gevolg van
een wetswijziging in 2003 mogelijk. In het voorjaar van 2004 zal een ambtelijke
delegatie een bezoek brengen aan Zuid-Afrika en zal worden onderzocht of en
zo ja, onder welke voorwaarden Zuid-Afrika (in de praktijk) bereid is om interlandelijke
adoptie van een Zuid-Afrikaans kind door een homopaar in Nederland toe te
staan. In dat geval zal worden getracht een bilaterale overeenkomst met Zuid-Afrika
te sluiten. Indien een bilaterale overeenkomst tot stand kan worden gebracht,
zal de Nederlandse wetgeving in overeenstemming daarmee worden aangepast.
De (tweede) enquête onder de landen van herkomst, die gehouden zou worden
in 2005, zal worden vervroegd en zal uitgaan na afronding van het onderzoek
betreffende Zuid-Afrika. Met de enquête wordt beoogd vast te stellen
of bij andere landen van herkomst bereidheid bestaat om kinderen af te staan
voor adoptie door een homopaar in Nederland. Overigens maakt de huidige regelgeving
het wel mogelijk dat één persoon een kind uit het buitenland
adopteert, waarna dat kind in Nederland bij een interne adoptie wordt geadopteerd
door de (homo- of heteroseksuele) partner van die persoon.Gezamenlijk gezag van rechtswegeOp 1 januari 2002 is een wetswijziging in werking getreden welke,
samengevat, inhoud dat geregistreerde partners van rechtswege, dus zonder
dat daar nog een procedure voor nodig is, gezamenlijk gezag krijgen over hun
tijdens het geregistreerde partnerschap geboren kinderen. Ook in het geval
kinderen worden geboren tijdens het huwelijk van twee vrouwen, krijgen
de echtgenoten van rechtswege het gezamenlijke gezag. Voorwaarde is wel dat
er geen andere juridische ouder is.Voor de gevallen waarbij een derde partij (ouder) betrokken is, is een
beslissing van de rechter over het gezamenlijke gezag nodig. Daardoor kan
op passende wijze rekening worden gehouden met de positie en de belangen van
die derde partij(ouder). Bij een huwelijk of geregistreerd partnerschap van
twee mannen kan er geen kind zijn zonder betrokkenheid van een andere ouder,
namelijk de moeder van het kind. Zij heeft, indien zij tot het gezag bevoegd
is (dus bijvoorbeeld niet minderjarig is), van rechtswege het gezag over het
kind, tenzij alleen de verwekker in een dergelijk geval mede het gezag kan
hebben of krijgen over het kind. Als de moeder is overleden, ontheven uit
het gezag of onbevoegd is tot het uitoefenen van het gezag en de vader het
gezag alleen uitoefent, kunnen de vader en zijn partner aan de rechter vragen
hen het gezamenlijke gezag te geven.2.3 Vrij verkeer van personen, vreemdelingen- en vluchtelingenbeleidVrij verkeer van personenIn 2003 is een politiek akkoord bereikt over de ontwerprichtlijn inzake
het vrij verkeer van personen. Deze codificeert diverse binnen het EG-recht
bestaande regelingen over het vrije verkeer van gemeenschapsonderdanen. Tot
nu toe konden onder het gemeenschapsrecht alleen gehuwden van verschillend
geslacht een recht op vrij verkeer van de ene lidstaat naar de andere uitoefenen.
In de nieuwe richtlijn is geen definitie van het begrip «echtgenoot»
opgenomen, zodat hieronder zowel de echtgenoot van verschillend als van gelijk
geslacht kan worden verstaan. Het recht op vrij verkeer wordt uitgebreid tot
geregistreerde partners, waarbij de lidstaten hun nationale definities kunnen
hanteren en een feitelijke gelijkstelling met het huwelijk noodzakelijk is.
Wel hebben de lidstaten de plicht de toelating van gezinsleden te faciliteren
die zij onder hun nationale familierechtelijke bepalingen niet als gezinslid
erkennen, evenals van ongehuwde samenwonenden.Het Europese Parlement heeft zich aangesloten bij de Nederlandse inzet
het begrip «gezinslid» zo breed mogelijk te definiëren en
te harmoniseren, maar hiervoor bestond bij de andere lidstaten onvoldoende
steun. Het Europese Parlement dient dit jaar nog in te stemmen met de definitieve
tekst van de ontwerprichtlijn.Gezinshereniging en langdurig verblijvende derdelandersIn de uit 2003 daterende richtlijn op het gebied van gezinshereniging
is een beperkte definitie opgenomen van het begrip gezinsleden. De definitie
beperkt zich tot gehuwden van verschillend geslacht. De richtlijn heeft overigens
alleen betrekking op onderdanen van derde landen die voor gezinsvorming of
gezinshereniging naar een lidstaat komen. Het is altijd mogelijk nationaal
gunstiger voorwaarden te stellen, waardoor Nederland zijn eigen definitie
van het begrip gezinslid kan blijven hanteren.In de eveneens in 2003 aangenomen richtlijn op het gebied van langdurig
verblijvende derdelanders is de definitie van het begrip gezinslid ook beperkt
gebleven tot het traditionele gezin. Geen van de andere vormen van gezinnen
zoals wij deze in Nederland kennen is in de richtlijn opgenomen. Een en ander
is een direct gevolg van het grensoverschrijdende karakter van de richtlijn.
Het is in dit kader niet mogelijk andere lidstaten te dwingen samenlevingsvormen
te erkennen indien dit niet in de nationale wetgeving van die lidstaten is
opgenomen.Ook in de onderhandelingen bij de totstandkoming van deze richtlijnen
heeft Nederland met tekstvoorstellen ingezet op een bredere definitie van
het begrip «gezinslid». Nederland heeft uiteindelijk een geharmoniseerde,
ruime, definitie niet kunnen realiseren. Binnen vijf jaar zal de richtlijn
langdurig verblijvende derdelanders worden geëvalueerd en zal de Commissie
voorstellen tot wijziging doen. De Nederlandse inzet in Brussel zal dan gericht
blijven op de totstandkoming van een geharmoniseerde, brede definitie van
het begrip gezinslid.VluchtelingenbeleidAl geruime tijd kan onder «vervolging wegens het behoren tot een
sociale groep» als bedoeld in artikel 1A van het Vluchtelingenverdrag
mede worden begrepen «vervolging wegens seksuele gerichtheid».
Indien een asielzoeker zich erop beroept dat hij of zij problemen heeft ondervonden
als gevolg van zijn of haar homoseksuele gerichtheid, kan dit onder omstandigheden
leiden tot de conclusie dat de betrokkene vluchteling is in de zin van het
Verdrag.In de uitvoeringspraktijk is sinds 24 februari 2000 meer aandacht
voor (vluchtelingrechtelijke) problemen van asielzoekers vanwege hun seksuele
gerichtheid. Op die datum verscheen een werkinstructie over de behandeling
van asielaanvragen van homoseksuelen, mede als gevolg van een motie van de
heer Dittrich (D'66). Ook in de Vreemdelingencirculaire 2000 is problemen
vanwege (gestelde) seksuele gerichtheid in het beleid neergelegd als aandachtspunt.
In alle gevallen wordt op individuele gronden beoordeeld of de gestelde problemen
moeten leiden tot de conclusie dat sprake is van vluchtelingenschap in de
zin van het Verdrag.3 Volksgezondheid, Welzijn, Maatschappelijke zorg en Sport3.1 Welzijn en maatschappelijke zorgDe meeste homo- en biseksuelen zijn geconcentreerd in de grote steden
en de Randstad1. Landelijke en plaatselijke homozelforganisaties,
zoals het COC, de Kringen en lokale homosportclubs, organiseren veel vrijwilligersactiviteiten
in een groot aantal steden. Zelforganisaties zorgen ervoor dat homo- en biseksuele
burgers nog beter hun verantwoordelijkheid kunnen nemen in het proces van
maatschappelijke participatie en actief burgerschap.Vrijwilligers(zelf)organisaties van homoseksuelen [voornemen
16]De landelijke zelforganisaties van homoseksuele mannen, lesbische vrouwen
en biseksuelen bestaan hoofdzakelijk uit vrijwilligers.Door de staatssecretaris van VWS is een projectsubsidie verstrekt aan
de volgende landelijk werkende organisaties op dit terrein: Slow, Orpheus,
Groep 7152, LNBi en De Kringen. Met deze projectsubsidies is gezorgd dat deze
organisaties zélf een impuls konden geven aan hun activiteiten gericht
op het behoud van vrijwilligerskader en voorlichting en deskundigheidsbevordering.De stichting IPOTH heeft geen subsidie gevraagd en is opgehouden te bestaan
in 2001. De organisaties hebben met verschillende activiteiten vrijwilligers
kunnen behouden en aantrekken.De subsidies aan de kleine landelijke vrijwilligersorganisaties bestrijken
een periode tot aan het einde 2004.Ondersteuning van gemeenten, instellingen, organisaties
en burgersVoor de landelijke ondersteuning van gemeenten en instellingen op het
terrein van maatschappelijke zorg en welzijn is in 2001 het project «kenniscentrum
Homoseksualiteit en lokaal sociaal beleid» gestart.Dit centrum voorziet instellingen, gemeentebesturen en zelforganisaties van informatie ter ondersteuning van het homo-emancipatiebeleid op
lokaal terrein. Dit gebeurt door het beschikbaar stellen van telefonisch advies
en van goede praktijkvoorbeelden aan gemeenten en instellingen. Ook wordt
in zogenaamde kwaliteitscirkels van beleidsmedewerkers en andere deskundigen
op actuele gemeentelijke onderwerpen informatie uitgewisseld en gezocht naar
kansrijke beleidsontwikkelingen op lokaal terrein. Deze kwaliteitscirkels
zijn georganiseerd op thema's zoals: integratie & allochtonen, ouderenbeleid
en jeugdbeleid. Door praktische informatie ook beschikbaar te stellen via
het web wordt op een laagdrempelige wijze ondersteuning geboden.In oktober 2003 is de eerste meting gehouden onder de 486 gemeenten in
ons land. Uit deze nulmeting bleek dat een op de tien gemeenten aandacht besteden
aan homo-emancipatiebeleid, al dan niet onder andere noemers, zoals: doelgroepenbeleid,
diversiteitbeleid, achterstandenbeleid, emancipatiebeleid of kwaliteitsbeleid.
Verder bleken gemeenten vooral knelpunten te signaleren op de terreinen: welzijn,
zorg en onderwijs. Ruim 39% van de gemeentebesturen heeft meegedaan aan de
enquête. De gemeente Nijmegen besteedt de meeste aandacht aan homo-emancipatiebeleid.
De volledige nulmeting is opgenomen als bijlage van deze rapportage. De nulmeting
wordt in 2005 herhaald. Dan kan worden beoordeeld of en hoe de aandacht voor
homobeleid in het gemeentelijke diversiteitbeleid is verbeterd. Het centrum
is ondergebracht bij de Schorerstichting en ontvangt een projectsubsidie tot
1 maart 2006.Voor 2006 wordt bezien hoe dit aandachtsgebied ingebouwd
kan worden in het geheel van de landelijke (kennis)infrastructuur voor maatschappelijke
zorg.De activiteiten van het landelijke instituut voor multiculturele ontwikkeling,
FORUM, richten zich vooral op allochtone jongeren en vraagstukken rondom homoseksualiteit
en burgerschap. Zo heeft FORUM in 1999 een voorlichtingsvideo en docentenhandleiding
gemaakt gericht op gedragsverbetering onder jongeren van 13 tot 17 jaar ten
aanzien van homoseksualiteit. Uit de evaluatie van dit lespakket «Burger
inn» is gebleken dat het project is mislukt. Het pakket bleek nauwelijks
gebruikt door onderwijsinstellingen. Docenten bleken de confrontatie in de
klas niet aan te (willen) gaan. Hieruit is nog eens gebleken hoe lastig het
onderwerp homoseksualiteit ligt binnen onderwijs- en ook welzijnsinstellingen.
Daarom heeft dit geleid tot een andere aanpak. Zo zal het pakket als proef
op tien scholen ingezet en begeleidt worden.In de gesprekken die FORUM onderhoudt met «voorlieden van de Islam»
wordt dit thema benoemd en ter discussie gesteld. Ook in het toekomstige beleid
en activiteiten van FORUM zal dit thema aandacht blijven krijgen. Zo zal samen
met de stichting Yoesuf trainingen «Islam en homoseksualiteit»
en «Seksualiteit en diversiteit» aangeboden worden voor trainers
maar ook voor hulpverleners en jongerenwerkers.Met het bovenstaande is gezorgd dat de aandacht voor
dit thema een plaats heeft gekregen in het reguliere beleid van FORUM en is
uitvoering gegeven aan de voornemens 5 & 14 (uit de Beleidsnota).Dialoog tussen en voorlichting over levensbeschouwingen
en culturenDoor ondersteuning van het project De dialoog en subsidies voor de ontwikkeling
van enkele voorlichtingsmiddelen, heeft de staatssecretaris van VWS er voor
gezorgd dat het onderwerp homoseksualiteit binnen de moslim- en andere geloofsgemeenschappen
beter ter sprake gebracht kan worden. Ook kan betere voorlichting bijdragen
aan het doorbreken van het sociale isolement van allochtonen met homoseksuele
gevoelens. Naar schatting telt ons land meer dan 200 000 allochtonen
met homoseksuele gevoelens.In de korte film «Achter elke kleur» komen zes allochtone
homoseksuele jongeren van verschillende geloofsovertuiging of levensbeschouwing
in beeld. Zij doen hun indringend en persoonlijk verhaal. Deze voorlichtingsfilm
en documentaire zijn door het COC uitgebracht in 2002. Verder is onder grote
belangstelling in 2002 een speciaal boek uitgebracht met daarin de anonieme
getuigenissen van 24 islamitische jongeren met homoseksuele gevoelens. Het
boek is uitgebracht door de Schorerstichting.In 2004 komt een handboek tot stand, in het Arabisch en in de Nederlandse
taal, met daarin antwoorden op de 100 meest gestelde vragen over homoseksualiteit
en islam. Het boek is opgesteld door stichting Yoesuf en wordt samen met FORUM
uitgegeven.Het project de Brede Maatschappelijke Dialoog is in het najaar van 2002
gestart. Door lokale voorlichtingsbijeenkomsten met vertegenwoordigers van
moslimgemeenschap en andere levensbeschouwingen, publieke debatten, weerbaarheidstrainingen,
een aanmoedigingsprijs, inzet van vrijwilligers en het opzetten van gespreksgroepen
voor allochtonen met homoseksuele gevoelens wordt een impuls gegeven aan de
overbrugging van verschillen in opvatting over homoseksualiteit in verschillende
levensbeschouwingen. Dit gebeurt op basis van wederzijds respect met het verbod
op homodiscriminatie en discriminatie op basis van geloofsovertuiging als
niet-onderhandelbare normen van de Nederlandse samenleving. Het project wordt
uitgevoerd door het Humanistisch Verbond, stichting Yoesuf, de stuurgroep
Islam en Burgerschap en COC-Nederland, stichting Kerk en homoseksualiteit.
Ook participeert FORUM in het project.Voor deze landelijke impuls aan het normendebat is een projectsubsidie
van totaal € 500 000 beschikbaar gesteld.De bijdrage van de overheid aan het Dialoog project
loopt tot het eind van 2004. In de bijdrage van het kabinet aan het normen
en waarden debat zal binnen het thema «jeugd» ook aandacht worden
besteed aan pesten en discriminatie.De brede maatschappelijke dialoog en de ontwikkelde voorlichtingsmiddelen
hebben er voor gezorgd dat de agendering van dit gevoelige thema op de publieke
agenda een impuls heeft gekregen. Opvallend zijn de lokale signalen1 over de hulpvragen van allochtonen met homoseksuele
gevoelens. De laatste jaren is de vraag manifester geworden Hoewel deze signalen
nog pril zijn, zijn deze van groot belang voor de manier waarop onze pluriforme
samenleving verder vorm en inhoud krijgt.JeugdbeleidDe door staatssecretaris van VWS gesubsidieerde Nationale Jeugdraad had
tot en met 2003 een programma getiteld «Commissie Innovatie Jeugdparticipatie».
Deze Jeugdraad selecteerde een aantal jongerenprojecten om financieel te ondersteunen.
Eén van deze projecten is Pink Quest; waarin jongeren ondersteund en
gestimuleerd worden bij het zichtbaar maken van homoseksuele voorkeur door
homo- en lesbische jongeren in het jongerenwerk en in het onderwijs. Het project
krijgt ook financiële steun van de minister van OCW. Op de terreinen
jeugdzorg en algemene preventief jeugdbeleid wordt dit aspect meegenomen in
het beleid betreffende de kwaliteit en toegankelijkheid van instellingen.Welzijn van homoseksuele ouderenOns land telt naar ruwe schatting 130 000 mensen2 van 65 jaar en ouder die homoseksueel, lesbisch of biseksueel zijn.
In de beleidsnota zijn een aantal knelpunten gesignaleerd in de maatschappelijke
integratie van homoseksuele ouderen. Vooral oudere lesbische vrouwen leven
meer dan gemiddeld in een sociaal isolement en hebben een minimum inkomen.
Om te voorkomen dat homoseksuele ouderen (verder) in een sociaal isolement
raken en te zorgen dat lokale welzijnsvoorzieningen ook voor deze groep ouderen
beter toegankelijk worden, is door de ANBO, het LBL, de Schorerstichting,
Groep 7152, de Kringen en het COC een handboek opgesteld. Het handboek is
tot stand gekomen in het project «Rimpels in de Regenboog» en
opgenomen in de bijlagen van deze rapportage. Daarmee is voor het lokale ouderenwerk
een instrument tot stand gekomen waarmee de vraag van homoseksuele ouderen,
en het antwoord daarop, kan worden gebundeld. Met de afronding van dit traject
heeft de rijksoverheid de voorwaarden willen scheppen voor de lokale overheden
en instellingen op het terrein van lokaal ouderenbeleid, zodat zij beter aandacht
kunnen besteden aan dit onderwerp en zo op een effectievere wijze op lokaal
niveau tot een geschikt welzijnsaanbod voor homoseksuele ouderen kan worden
gekomen. Gemeenten kunnen ondersteund worden door het «kenniscentrum
homoseksualiteit en lokaal sociaal beleid» bij de uitvoering van dit
beleid op lokaal terrein. Met de totstandkoming van dit
project is voornemen 20 van de Beleidsnota uitgevoerd.3.2 Gezondheidszorg, ziektepreventie, hulpverlening en
onderzoekVoorzieningen voor ouderenNaast het eerdergenoemde isolement van homoseksuele ouderen werd in de
beleidsnota geconstateerd dat «bij de verzorgingshuizen vrijwel geen
bereidheid bestaat om iets aan de problemen van homoseksuele en lesbische
bewoners te doen. Het stimuleren van openheid wordt niet wenselijk gevonden.»
Ook gemeenten, welzijnsinstellingen en andere maatschappelijke organisaties
hebben weinig aandacht voor homospecifiek ouderenbeleid.De aandacht voor de vragen en problemen van deze specifieke groep ouderen
heeft een impuls gekregen met eerdergenoemd project: «Rimpels in de
Regenboog» en met het project «Vrolijke Herfst».Met het project «Vrolijke herfst», waarin onderzoek is verricht
naar de toegankelijkheid van de zorg voor homoseksuele ouderen, is een goed
inzicht verkregen in hoe de zorg aan homoseksuele ouderen wordt ervaren door
de ouderen zelf en door de zorginstellingen. Zorgaanbieders kunnen met de
bevindingen van dit project werken aan een betere toegankelijkheid van hun
organisatie.Gezien de uitkomsten van dit project en het eerdergenoemde
project Rimpels in de regenboog, zijn de voornemens 19 en 20 uitgevoerd en
de beleidsdoelen grotendeels gehaald. Er zijn meer mogelijkheden gecreëerd
om de situatie voor homoseksuele ouderen te verbeteren.Niet alleen door projecten maar ook op wetgevingsterrein is voortgang
geboekt. Zo is op 1 april 2003 de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
(AWBZ) gewijzigd. Hierdoor is het mogelijk dat er een veel gevarieerder zorgaanbod
ontwikkeld kan worden. Een van de doelstellingen van deze modernisering van
de AWBZ is meer vraaggestuurd werken in de zorg. Voor homoseksuele ouderen
betekent dit dat er meer mogelijkheden ontstaan om te vragen naar een homospecifiek
zorgaanbod.Het persoonsgebonden budget maakt het mogelijk dat mensen zelf hun zorg
kunnen inkopen. Zij kunnen zo een homovriendelijke zorgaanbieder contracteren
of iemand uit hun eigen omgeving. Maar veel ander aanbod is er nog niet. De
vraag naar een ander zorgaanbod moet dan wel kenbaar gemaakt worden. Terwijl
op het lokale welzijnsterrein voor ouderen dankzij «Rimpels in de Regenboog»
een instrument tot stand is gekomen waardoor de vraag van homoseksuele ouderen
aandacht krijgt, zijn de partijen (zowel vraag als aanbod) op het gebied van
de ouderenzorg nog zoekende. Goede voorbeelden van lokale initiatieven die
gebruik maken van de mogelijkheden van de AWBZ zijn al wel op plaatsen in
het land te vinden, zoals het lokale ouderenproject van de stichting
Rotterdam Verkeert.Telefonische advies- en hulpverleningNiet in alle steden en regio's zijn ontmoetingsplaatsen waar vrijwilligers
zogenaamde nuldelijns adviezen of hulp verstrekken, zoals lokale COC-afdelingen.
Daarbij komt ook nog dat de meeste lokaal actieve organisaties niet 7 dagen
per week bereikbaar zijn.Tegen deze achtergrond heeft de staatssecretaris van VWS de vrijwilligersorganisatie,
de stichting Gay & Lesbian Switchboard financieel ondersteund. Deze stichting
onderhoudt een telefonische en digitale hulp- en informatielijn voor allochtone
en autochtone homoseksuele/biseksuele burgers én instellingen. Deze
zogenaamde nuldelijnsvoorziening verwijst door of geeft praktische adviezen
bij hulpvragen over «coming out» en over het specifieke aanbod
van voorzieningen in de woonplaats of regio van de burger of instelling. Naast
de vragen die merendeels op het terrein van maatschappelijke zorg liggen komen
ook vragen binnen over het commerciële voorzieningenaanbod en vrije tijd.
Vaak betreft het vragen uit steden en gebieden waar lokaal specifiek aanbod
afwezig of onbekend is. Door het afgeschermde telefoonnummer kan in volledige
discreetheid met de hulplijn gebeld worden. Jaarlijks vinden bijna vierduizend
bellers hun weg naar deze telefonische hulp- en informatielijn. Deze vrijwilligersorganisatie
beschikt ook over een digitale hulp- en informatielijn door middel van het
Internet. Het zijn vooral de vrijwilligers die deze laagdrempelige vraagbaakfunctie
in stand houden. Voor de dagelijkse kosten is Switchboard afhankelijk van
donaties en sponsors die merendeels wordt gevonden onder lesbische vrouwen
en homoseksuele mannen. De stichting heeft tot 2004 een jaarlijkse subsidie
van € 34 034,– ontvangen. Als gevolg van de herziening
van het VWS-subsidiebeleid is die subsidie niet verlengd.Geestelijke gezondheid en psychosociale hulpverlening
aan homoseksuele mannen en lesbische vrouwenDe Raad voor de Gezondheidsonderzoek heeft advies gegeven over de vraag
naar een eventueel vervolgonderzoek naar de risicofactoren binnen de groep
homoseksuele mannen en lesbische vrouwen en naar de wijze waarop die risicofactoren
te maken hebben met homoseksualiteit. Daarin zijn de verschillende argumenten
voor en tegen verder onderzoek afgewogen. De onderzoeksinspanningen en de
daarmee gemoeide kosten voor een diepgaand en breed vervolgonderzoek wegen
niet op tegen de verwachte resultaten. Hiermee is uitvoering
gegeven aan voornemen 2 van de Beleidsnota.VWS heeft de Schorerstichting de afgelopen jaren subsidie verleend (ongeveer € 500 000
per jaar) voor de psychosociale hulpverlening aan homoseksuele mannen en lesbische
vrouwen. Daarnaast zijn er programma's die gericht zijn op specifieke groepen,
waaronder jongeren, allochtonen en ouderen.Voor wat betreft de gezondheid van lesbische vrouwen blijkt dat een aantal
gezondheidsproblemen bij lesbische vrouwen nog steeds onvoldoende zichtbaar
is. Zo is in de Beleidsnota al aangegeven dat afhankelijkheid van alcohol
en drugs onder lesbische vrouwen vaker voorkomt dan bij heteroseksuele vrouwen.
Uit het Nemesis-I blijkt dat alcoholmisbruik drie keer zo hoog is bij lesbische
vrouwen en alcoholafhankelijkheid zelfs zeven keer zo hoog. In 2003 is door
de Schorerstichting gestart met een onderzoek dat inzicht moet bieden in de
aard en omvang van deze problematiek, met als doel hulpverleners beter toe
te rusten bij dit specifieke probleem.In dit project werkt de Schorerstichting al samen met TransAct, het landelijke
expertisecentrum seksespecifieke hulpverlening. Bij de afbouw van de
activiteiten van de Schorerstichting in 2004 en 2005 zal de Schorerstichting
deze specifieke expertise overdragen aan TransAct.Gezond gedrag en ziektepreventieHomoseksuele mannen met wisselende seksuele contacten vormen bij onveilig
vrijen een van de risicogroepen voor seksueel overdraagbare aandoeningen (soa,
waaronder HIV/AIDS). De laatste paar jaar is er in Nederland, maar ook in
andere landen, sprake van een stijging van het aantal soa. Ter bestrijding
van soa zijn zowel goede voorzieningen voor testen en behandelen van belang
als activiteiten ter voorkóming van soa.Uit deze epidemiologische ontwikkeling blijkt dat het huidige preventiebeleid
onvoldoende effectief is. Deskundigen adviseren daarom om naast voorlichting
meer dan nu gedaan wordt, te investeren in een actief testbeleid, waarbij
verspreiding wordt voorkomen door vroegtijdige opsporing en behandeling (soms
gevolgd door gedragsverandering). In het jaar 2002 is de nota «Actief
testen» uitgebracht door het Aids Fonds, de Stichting soa-bestrijding,
de Schorerstichting, de Hiv Vereniging en de GG&GD Amsterdam. Het actieve
testbeleid wordt momenteel zo veel mogelijk geïntegreerd binnen de lopende
activiteiten.Voor het testen op en behandelen van soa kunnen homoseksuele mannen terecht
bij de reguliere voorzieningen. Bij een «actief testbeleid» is
het belangrijk dat er, naast de huisarts, aanvullende laagdrempelige voorzieningen
zijn voor de curatieve soa-bestrijding. De huidige voorzieningen voldoen niet
meer, daarom heb ik besloten de laagdrempelig curatieve soa-bestrijding te
herzien. Uitgangspunten daarbij zijn toegankelijkheid, kwaliteit en betaalbaarheid.
Voor meer informatie wordt verwezen naar de brief aan de Tweede Kamer betreffende
«preventie seksueel overdraagbare aandoeningen», van 22 september
2003.Binnen de programma's ter voorkoming van soa wordt specifiek aandacht
besteed aan homoseksuele mannen. Ook hierbij is het uitgangspunt dat de uitvoering
zoveel mogelijk plaatsvindt binnen de reguliere voorzieningen. Er zijn verschillende
partijen betrokken bij de preventie van HIV en andere soa. De Wet Collectieve
Preventie legt de verantwoordelijkheid voor de bevordering van gezondheid,
waaronder preventie van soa, neer bij de gemeenten. In de praktijk zijn de
GGD's hiermee belast. De activiteiten richten zich zowel op de preventie van
HIV en soa als op de bevordering van seksuele gezondheid en vindt plaats in
het kader van de infectieziektebestrijding, de technische hygiënezorg,
gezondheidseducatie en de jeugdgezondheidszorg.Preventieactiviteiten beperken zich niet tot massamediale campagnes maar
omvatten bijvoorbeeld ook het gebruik van lespakketten, ondersteuning van
intermediairen en beroepsgroepen en ontwikkeling van regionale en doelgroepspecifieke
projecten. Hierbij wordt specifiek aandacht besteed aan allochtone groepen.
Om de effectiviteit van preventieprogramma's te verbeteren, is gekozen om
preventie ook te richten op specifieke settings. Voor de preventie van soa
en HIV zijn dit vooral de school, de vrije tijd en de zorg.Hepatitis B is een seksueel overdraagbare aandoening die door vaccinatie
te voorkomen is. Om het aantal infecties terug te dringen, wordt door VWS
sinds een paar jaar ingezet op een specifiek vaccinatiebeleid gericht op risicogroepen,
waaronder homoseksuele mannen. Sinds 2003 wordt via alle GGD-en kosteloos
hepatitis B-vaccinatie aangeboden aan homoseksuele mannen met wisselende partners,
als onderdeel van de soa-bestrijding. Het bereik onder deze doelgroep is hoog.Naast de klassieke soa doen zich soms ook andere gezondheidsklachten voor
onder homomannen die het gevolg zijn van een actief seksleven. Een voorbeeld
hiervan is de recent geconstateerde toename van huidinfecties met resistente
stafylokokken. Het gaat echter maar om een probleem van beperkte omvang waardoor
specifieke maatregelen vooralsnog niet nodig zijn.De verschillende preventieactiviteiten worden geregeld herzien aan de
hand van onderzoeksresultaten, nieuwe informatie over epidemiologie, gedrag
van doelgroepen of nieuwe voorlichtingstechnieken. Het in de vorige voortgangsnota
aangekondigde onderzoek heeft bijvoorbeeld uitgewezen dat vooral oudere homomannen
minder veilig zijn gaan vrijen. Dergelijke kennis is van groot belang om voorlichting
zo gericht mogelijk uit te voeren met een specifiek op de doelgroep van toepassing
zijnde boodschap.De Schorerstichting heeft als organisatie voor lesbische en homospecifieke
gezondheidszorg sinds de jaren «80 een rol in de preventie van soa en
HIV. VWS blijft voor de belangrijke soa en HIV-preventie-activiteiten gericht
op homoseksuele mannen een instellingssubsidie aan de Schorerstichting verlenen.
De Schorerstichting verzorgt onder meer sinds 1997 het specifiek op homoseksuele
mannen gerichte programma «Homo-HIV-preventie». Dit programma
is in 2003 geëvalueerd.VWS werkt samen met het Aids Fonds en de Stichting soa-bestrijding aan
een overzicht van het huidige soa/HIV-beleid in Nederland. Behalve preventie
omvat dit ook zaken als surveillance, internationale aspecten en rechtspositie
HIV-geïnfecteerden. Dit boekje zal de Tweede Kamer in de eerste helft
van 2004 worden aangeboden.Longitudinaal onderzoek kinderen met ouders van hetzelfde
geslachtDoor de Universiteit van Amsterdam wordt een promotieonderzoek uitgevoerd.
In dit 4 jaar durende onderzoek worden 100 lesbische gezinnen vergeleken met
100 heteroseksuele gezinnen. Het gaat daarbij om gezinnen met kinderen tussen
de 4 en 8 jaar oud. De conclusie van het onderzoek is dat er geen significante
verschillen gevonden zijn met betrekking tot het welzijn van kinderen die
opgroeien bij twee moeders en kinderen die opgroeien bij een vader en een
moeder. Dit alles gezien vanuit het perspectief van de ouder. In een vervolgonderzoek
zou dan ook gebruik gemaakt moeten worden van onderzoeksmethode waarbij het
kind zelf rapporteert over zijn of haar gedrag en gevoelens.Hiermee is uitvoering gegeven aan voornemen 3 in de Beleidsnota.Grootschalig bevolkingsonderzoekIn de beleidsnota heeft de staatssecretaris van VWS aangekondigd dat serieus
de mogelijkheid onderzocht zou worden om in door rijksoverheid gefinancierd
grootschalig bevolkingsonderzoek systematisch vragen op te nemen over seksuele
voorkeur. Inmiddels is in overleg met het SCP bekeken wat de ervaringen zijn
met het piloot onderzoek van het W.J.H. Mullier Instituut.In dit grootschalige onderzoek met de titel: «de participatie van
homoseksuelen in de sport» zijn 24 000 mensen geënquêteerd.
Het taboe rond homoseksualiteit blijkt uit de relatief hoge non-respons onder
ouderen bij de vragen over seksuele voorkeur. De gegarandeerde privacywaarborg
heeft niet kunnen verhinderen dat 3,7% van alle 65+ers géén
antwoord wilde geven op deze vraag. Terwijl onder jongeren de non-respons
beperkt blijft tot nog geen vol procent (=0,9%).Op basis van een expertbijeenkomst van 31 oktober 2003 is door het
NISSO een eindrapport opgesteld. Daarin wordt ondermeer gesteld dat «in
de meeste grootschalige bevolkingsonderzoeken vragen naar voorkeur
en identiteit het beste voldoen». Volgens het eindrapport stuiten dit
soort vragen «op minder bezwaren dan vragen naar seksueel gedrag. Bovendien
zijn de antwoorden op deze vragen waarschijnlijk sterker gerelateerd aan welzijn
en gezondheid van homoseksuelen dan de antwoorden op vragen naar seksueel
gedrag», aldus het rapport1.De vrees voor negatieve effecten op de hoogte van de respons moet serieus
opgenomen worden.In Nederlands onderzoek wordt meestal gebruik gemaakt van de vraag naar
geslacht van de partner. Op die manier kan indirect de seksuele oriëntatie
bepaald worden van de respondent. Verder is opgevallen dat op die wijze verkregen
onderzoeksgegevens en data niet worden geanalyseerd op dit thema. Ook wordt
er weinig over gepubliceerd.Uit discussies rond de sportstudie bleek ook dat het opnemen van vragen
naar seksuele gerichtheid in algemene bevolkingsonderzoeken op problemen stuit.
Ten eerste is er de kwestie van legitimiteit: waarom is
een dergelijke vraag van belang gezien het onderwerp van een survey?
Daarnaast blijkt dat voor verschillende doeleinden verschillende vraagstellingen
van belang zijn, namelijk naar (feitelijke of gewenste) samenlevingsvorm,
seksuele voorkeur of seksueel gedrag. Deze vragen meten verschillende aspecten
van homoseksualiteit. Ten tweede bestaat de vrees dat de toch al lage respons
op survey's verder daalt door het opnemen van gevoelige vragen, en dan vooral
bij speciale groepen, zoals: ouderen, jeugd, allochtonen, gelovigen. Hierbij
speelt ook een rol dat de eerste drie groepen in survey's toch al ondervertegenwoordigd
zijn. Als de responskansen verschillen tussen groepen, kan dat leiden tot
vertekening, niet alleen m.b.t. seksuele gerichtheid, maar ook m.b.t. andere
onderwerpen in de survey. Naast unit non-respons (een persoon doet niet mee),
kan ook item non-respons ontstaan (een persoon vult de vraag naar seksuele
gerichtheid niet in). Dit leek ook in de sportstudie voor te komen. Ook hierdoor
kan vertekening ontstaan, als alleen de seksuele gerichtheid bekend is van
mensen die ook in vragenlijsten «uit de kast» durven te komen.
Ten slotte is de wijze van enquêteren (mondeling, schriftelijk, telefonisch,
Internet) bij gevoelige vragen van groot belang. In het algemeen lijkt het
er op dat naar dergelijke onderwerpen beter gevraagd kan worden via een zelf-invullijst
(schriftelijk, Internet) dan door een interviewer (mondeling, telefonisch).
Bij schriftelijke vragenlijsten kan het feit dat andere leden van het huishouden
de antwoorden kunnen inzien, ook nog een belemmerende rol spelen.Wat vrij eenvoudig wel mogelijk is, is het verzamelen van informatie over
de feitelijke samenlevingsvorm. Deze kan in veel gevallen uit een zogenaamde
huishoudbox worden afgeleid. Met het kenmerk «alleenstaande» of
«paar van hetzelfde geslacht» is natuurlijk niets gezegd over
seksuele gerichtheid. Aan de andere kant kan men wel aannemen dat kenmerken
van de dagelijkse levenssituatie vergelijkbaar zijn. Overigens is het van
belang te weten dat alleenstaanden in survey's een hoog non-respons percentage
vertonen, en dat het aantal gelijkgeslacht paren in bijvoorbeeld het Aanvullend
Voorzieningengebruikonderzoek 1999 van het SCP minder dan 1% van het totale
aantal huishoudens bedraagt.Samengevat heeft het opnemen van «een» vraag naar seksuele
gerichtheid in algemeen bevolkingsonderzoek alleen zin als hier een duidelijke
vraagstelling en een bezinning op de wijze van enquêteren aan ten grondslag
ligt. Zonder gerichte vraagstelling en passende wijze van enquêteren
kan het opnemen van gevoelige vragen de kwaliteit van een survey nadelig beïnvloeden.
Het kenmerk feitelijke samenlevingsvorm is in veel gevallen simpel af te leiden.3.3 SportIn het eerdergenoemde onderzoek1 naar de
participatie van homoseksuele mannen en lesbische vrouwen in de sport. Door
middel van een vragenlijst die via het Internet bij een deel van een bestaand
panel is uitgezet, is gevraagd naar sportdeelname, sportvoorkeur en ervaren
drempels. Anders dan op grond van eerder kleinschalig onderzoek naar voren
kwam, blijkt uit deze studie, dat de sportdeelname onder homoseksuelen niet
significant afwijkt van die onder heteroseksuelen. Er bestaan echter wel verschillen
in de sportvoorkeur en de keuze uit het sportaanbod, die mogelijk samenhangen
met de taboesfeer rond homoseksualiteit in de sport. In de rapportage van
dit onderzoek en de brief van de Staatssecretaris van VWS van 24 oktober
2003, kenmerk S/P&K-2419 316, aan de Tweede Kamer, zijn details opgenomen.De Nederlandse sportorganisatie Gay Integration through Sports & Activities
Holland (GISAH), thans: de stichting Homosport Nederland, is sinds 2002 aangesloten
bij NOC*NSF. Deze organisatie vertegenwoordigt een vijftigtal categorale sportverenigingen
en heeft de afgelopen jaren van VWS middelen gekregen voor de uitbouw van
haar netwerkfunctie en voorlichting aan homoseksuelen en sportorganisaties.VWS heeft aan de European Gay and Lesbian Sport Federation (EGLSF), waarin
ook de stichting Homosport Nederland vertegenwoordigd is, een driejarige projectsubsidie
verstrekt met het doel homoparticipatie en -emancipatie op de agenda te krijgen
van de reguliere Europese sportorganisaties, de raad van Europa en de EU.
Het project heeft er onder meer toe geleid dat de Raad van Europa aan de EGLSF –
als tweede niet-gouvernementele organisatie op het terrein van de sport –
de consultatieve status heeft toegekend. In 2001 is in de verklaring van de
Raad van Europa over Sport, tolerantie en fair play een passage opgenomen,
waarin discriminatie op basis van seksuele voorkeur wordt afgewezen. Binnenkort
zal een rapport met dit onderwerp in de Parlementaire assemblee worden besproken.
Daarnaast heeft de EGLSF haar netwerkfunctie in Europa verder uitgebreid.Met het bovenstaande is uitvoering gegeven aan de voornemens
22 en 25 van de Beleidsnota.4 Internationaal homo- en diversiteitbeleidMensenrechtenDe internationale aspecten van het homo-emancipatiebeleid worden behartigd
door de Minister van Buitenlandse Zaken en de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking.
Bestrijding van discriminatie, inclusief discriminatie op grond van seksuele
voorkeur, vormt een wezenlijk onderdeel van het mensenrechtenbeleid. De internationaal
juridische context wordt naast de relevante VN-verdragen gevormd door artikel
13 van het Verdrag van Amsterdam van de EG en door het Europese Verdrag van
de Rechten van de Mens (EVRM) van de Raad van Europa. Bij het 12e Protocol
bij het EVRM is non-discriminatie op grond van seksuele voorkeur inbegrepen.Het Twaalfde Protocol legt een zelfstandig klachtrecht met betrekking
tot discriminatie vast. Voorheen kon een burger enkel klagen op basis van
artikel 14 EVRM (verbod van discriminatie) in samenhang met een klacht over
een schending van een ander EVRM-artikel. Die samenhang is, na ratificatie
van het Twaalfde Protocol, niet langer vereist.Het discriminatieverbod in het Twaalfde Protocol kent eenzelfde formulering
als artikel 14 EVRM. Het Twaalfde Protocol betreft een open bepaling zodat ook niet expliciet genoemde gronden zoals seksuele gerichtheid
onder het discriminatieverbod vallen.Ratificatie van het Twaalfde Protocol ligt nu ter goedkeuring in de Eerste
Kamer. Indien de Eerste Kamer het Twaalfde Protocol aanvaardt, kan worden
overgegaan tot ratificatie en verkrijgt het Twaalfde Protocol zijn gelding
voor Nederland.4.1 Europese UnieGelijke behandeling van homoseksuelen in EuropaMet de aanstaande uitbreiding van de Europese Gemeenschap en de verdere
Europese eenwording is het voor het behoud van de verworvenheden op dit beleidsterrein
in Nederland van belang om de ontwikkelingen in Europa goed te blijven volgen.
Europa is al lang geen buitenland meer. Ter ondersteuning van de verdere Europese
eenwording en de uitvoering van homobeleid als aspect van diversiteitbeleid
in de praktijk, is een speciaal overzicht gemaakt van de departementen en
kontakten in de andere EG-lidstaten die voor de coördinatie van dit beleidsterrein
verantwoordelijk zijn. Op basis van dit overzicht wordt op incidentele basis
ambtelijke contacten onderhouden met de andere EG-lidstaten op dit terrein.
Deze kontakten zijn vooral gericht op uitwisseling van informatie en onderhouden
van een netwerk, dat in 2005 bijeen zal komen. Om makkelijker vragen uit de
(nieuwe) lidstaten te kunnen beantwoorden is een speciale brochure in voorbereiding.
Deze zogenaamde «fact sheet» is bestemd voor onderzoekers, overheden
en niet-gouvernementele organisaties in Europa en zal ingaan op de resultaten
van het Nederlandse overheidsbeleid betreffende homo-emancipatie. Verder is
in de bijlage van deze rapportage het overzicht opgenomen van officiële
contactambtenaren in alle lidstaten van de Europese Unie, met inbegrip van
de toetredingslanden en Turkije.De in de Beleidsnota genoemde Nederlandse koppositie in Europa heeft het
risico in zich van zelfgenoegzaamheid en onoplettendheid. Daarom wordt geprobeerd
die valkuil van «de Wet van de remmende voorsprong» te vermijden.
Een goed en actueel beeld van de ontwikkelingen in de praktijk in de verschillende
Europese landen is daarom belangrijk. Op ambtelijk niveau wordt deelgenomen
aan de Europese conferentie van niet-gouvernementele organisaties op het terrein
van homo-emancipatie (ILGA Europa). Het effect daarvan is een beter zicht
op de actuele ontwikkelingen, de hindernissen en de betrokkenheid van verschillende
partijen- op dit specifieke terrein – in het verdere Europese integratieproces.Nederlands voorzitterschap Europese UnieMet de totstandkoming van het Verdrag van Amsterdam tijdens het Nederlands
EU voorzitterschap in 1997, is een belangrijke stap gezet in de Europese aanpak
van gelijke behandeling en discriminatie op grond van seksuele gerichtheid.
Sindsdien is door de opneming van deze grond in artikel 13 van het EG-verdrag
een Europese gelijke behandeling richtlijn tot stand gekomen die ondermeer
ongerechtvaardigd onderscheid naar seksuele gerichtheid verbiedt op de arbeidsmarkt
en in beroepen (kaderrichtlijn arbeid. Deze richtlijn is voor de grond seksuele
gerichtheid door Nederland in de Awgb geïmplementeerd in de Algemene
wet gelijke behandeling door middel van de EG-implementatiewet Awgb1. Tijdens het aanstaande Nederlands voorzitterschap wordt
samen met de Europese Commissie een conferentie gehouden over de toekomst
van dit brede gelijke behandeling artikel. Hierin zal ook aandacht zijn voor
de aanpak van homodiscriminatie. De conferentie zal op 22 en 23 november
2004 plaatsvinden en waarschijnlijk voorafgegaan worden door een bijeenkomst
rond het thema«gelijke behandeling van homo's in Europa».4.2 Raad van EuropaEuropa wordt gekenmerkt door een sterke pluriformiteit. Er bestaat een
grote diversiteit aan culturen, (godsdienstige) levensbeschouwingen, opvattingen,
leefstijlen en waardepatronen. Internationaal is lange tijd opgeroepen tot
erkenning van het recht op eigenheid van groepen. Vrijheid en openheid van
de Europese samenlevingen maken deze pluriformiteit mogelijk. Het Europese
Verdrag voor de Rechten van de Mens en nationale grondwetten hebben deze vrijheid
verankerd en zijn daarmee een bron van gedeelde uitgangspunten. Dit neemt
niet weg dat er ook spanningsverhoudingen tussen deze uitgangspunten aanwezig
zijn. In alle samenlevingen van Europa doen zich botsingen voor van waarden
ten aanzien van fundamentele vraagstukken. Te denken valt onder meer aan problemen
rond gelijke behandeling van mannen en vrouwen en discriminatie wegens seksuele
gerichtheid versus vrijheid van godsdienst en meningsuiting. Dergelijke botsingen
vinden vaak aanleiding in de groeiende pluriformiteit vanwege (o.a.) individualisering
van de samenleving, problemen met de integratie van immigranten en de positie
van minderheden.Tegen deze achtergrond is het van belang te weten of binnen de Raad van
Europa de bestaande mensenrechten en grondrechten voldoende handvatten bieden
om problemen die voortvloeien uit de pluriformiteit van samenlevingen hanteerbaar
te houden. Dit was voor de minister voor Bestuurlijke Vernieuwing en Koninkrijksrelaties
aanleiding om op 20 en 21 november 2003 in het kader van het Nederlandse
voorzitterschap van de Raad van Europa in Den Haag een internationaal congres
te organiseren over Grondrechten in een pluriforme samenleving. In het kader
van deze rapportage is het COC en de ILGA-Europa uitgenodigd voor de conferentie.
De resultaten van deze conferentie zullen worden betrokken bij de toegezegde
nota «Grondrechten in de pluriforme samenleving».4.3 Overig Multilateraal beleidWaar zich in internationaal verband de gelegenheid voordoet, vraagt Nederland
in het kader van discriminatiebestrijding ook aandacht voor discriminatie
op grond van seksuele voorkeur. Dit gebeurt onder meer tijdens de jaarlijkse
zittingen van de VN-Mensenrechtencommissie en de Derde Commissie van de Algemene
Vergadering van de VN. Op de jaarlijkse implementatiebijeenkomsten van de
Menselijke Dimensie van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in
Europa (OVSE) is Nederland penvoerder van de EU voor het onderwerp non-discriminatie.Tijdens de zittingen van de VN-Mensenrechtencommissie in 2003 en in 2004
heeft Brazilië een resolutie ingediend genaamd «Mensenrechten en
seksuele oriëntatie». De Europese Unie, als vanzelfsprekend inclusief
Nederland, heeft bij beide gelegenheden de ontwerpresolutie van harte ondersteund
en actief gelobbyd voor brede steun voor deze tekst. Aanname van de resolutie
zou een belangrijke stap hebben betekend voor de erkenning dat mensenrechten
en fundamentele vrijheden door een ieder genoten moeten kunnen worden ongeacht
seksuele gerichtheid. Zowel in 2003 als in 2004 ontstond echter grote weerstand
tegen de ontwerpresolutie. In 2003 werd door de voorzitter van de VN-Mensenrechtencommissie
besloten behandeling van de resolutie uit te stellen naar de zitting in 2004.
Dit jaar heeft Brazilië onder druk van tegenstanders van de tekst besloten
de resolutie terug te trekken, tot grote spijt van de EU.Nederland zal zich de komende jaren blijven inzetten binnen de Mensenrechtencommissie
zo veel mogelijk steun te winnen voor de Braziliaanse resolutie.4.4 OntwikkelingssamenwerkingEvenals in 2001, is het Nederlandse homo-emancipatiebeleid binnen de ontwikkelingssamenwerking
gericht op de bevordering van organisatievorming en capaciteitsopbouw van
lokale non-gouvernementele organisaties (NGO's). Algemeen uitgangspunt voor
het ontwikkelingssamenwerkingbeleid is dat de aanvraag tot steun geformuleerd
dient te worden door een NGO in een ontwikkelingsland. Deze NGO's kunnen eventueel
samenwerking zoeken met Nederlandse medefinancieringsorganisaties. Lokale
organisaties kunnen door de Nederlandse Ambassades geïnformeerd worden
over de mogelijkheden van financiële ondersteuning.5 Onderwijs5.1 Veilige schoolTer bevordering van de verdraagzaamheid tegenover homoseksuele mannen
en lesbische vrouwen hebben alle scholen op 19 november 2001 een brief
gekregen van de minister van OCW. Hierin is nog eens de absolute ontoelaatbaarheid
van homodiscriminatie benadrukt. Verder is in deze brief gewezen op het belang
van een veilige leer- en werkomgeving voor leerlingen, studenten, docenten
en andere medewerkers binnen het onderwijs. Door het Nationaal Informatiecentrum
Leermiddelen (NICL) is vervolgens een leermiddelenscan uitgevoerd. Hieruit
blijkt dat de meeste methodes van educatieve uitgeverijen mogelijkheid bieden
om aandacht te schenken aan seksuele diversiteit. Inmiddels wordt aan een
follow-up van deze leermiddelenscan gewerkt. In dat kader wordt een drietal
conferenties voorbereid om uitgevers te stimuleren de bedoelde aanknopingspunten
in de educatieve materialen te benutten. Naar verwachting zullen de conferenties
in het najaar plaatsvinden.Tevens zijn onder coördinatie van APS en het COC Nederland in samenwerking
met betrokken belangenorganisaties de pilots «homoseksualiteit in de
school» gestart. Deze pilots moeten zicht geven op een effectieve werkwijze
ten aanzien van het vergroten van de tolerantie in scholen. De looptijd van
deze pilots is tot december 2004. Het uitgangspunt
hierbinnen is hoe scholen zelf vorm kunnen geven aan veiligheid en bespreekbaarheid
van homo-emancipatie en seksuele diversiteit. Inmiddels is ook de inrichting
van een website en helpdesk in relatie met bestaande voorzieningen, bijvoorbeeld
andere voorzieningen van het Transferpunt Jongeren, School en Veiligheid,
zoals pestweb, een feit. Op dit moment zijn de volgende informatiebronnen
beschikbaar: -Helpdesk veilige school, de home-page: www.gay-and-school.nl,
welke is bedoeld voor zowel leerlingen, ouders als docenten en het Transferpunt
Jongeren, School en Veiligheid. Dit punt verleent service aan scholen, ouders
en leraren. Het gaat om deskundigheidsbevordering, informatie, een luisterend
oor en klachten.Veiligheid is een onderwerp dat structureel de aandacht vraagt. Een veilig
schoolklimaat dwing je niet af maar maak je samen. Scholen, leerkrachten,
ouders en de overheid moeten met elkáár duidelijk maken dat
psychisch en fysiek geweld en intolerantie op wat voor grond dan ook op school
onder alle omstandigheden ontoelaatbaar is. Het beleid van het ministerie
van OCW is er op gericht scholen in staat te stellen te werken aan een veilig
schoolklimaat. De rol van het departement daarbij is het aanreiken van kaders
aan scholen waarbinnen zij hun eigen veilige omgeving moeten creëren.Voorts verwijs ik in dit kader naar het plan van aanpakveiligheid in het onderwijs en de opvang van risicoleerlingen.5.2 InspectietoezichtEen van die kaders van het veiligheidsbeleid is het toezicht door de Inspectie
van het Onderwijs. De inspectie heeft met ingang van het schooljaar 2003–2004
het toezicht op veiligheid en in het bijzonder de discriminatie van homoseksualiteit
in scholen aangescherpt.In het najaar van 2003 is door de inspectie een speciale brochure «Iedereen
is anders» uitgegeven voor alle onderwijsinstellingen. Afschrift van
deze brochure is door de minister van OCW aan de Tweede Kamer aangeboden.
Alle scholen hebben deze brochure ontvangen waarin duidelijk wordt gemaakt
waar de inspectie in dit verband op zal letten en wat zij tijdens het schoolbezoek
aan de orde zal stellen. De inspectie zal vooral op het niveau van het schoolmanagement
over de mogelijkheden van een homovriendelijk schoolklimaat spreken. Tijdens
de voorbereidingen is gebleken dat een schoolbrede en beleidsmatige aanpak
door het management een voorwaarde is voor de ontwikkeling van een dergelijk
klimaat. Op deze manier kan het onderwerp bovendien ook effectief in de bestaande
toezichtkaders worden opgenomen.De inspectie zal bij haar toezicht de mogelijkheden van schoolbeleid op
verschillende relevante aspecten, zoals bijvoorbeeld leerlingenzorg, leerstofaanbod
en personeelsbeleid, met de directies bespreken. De gegevens die daaraan ontleend
worden zullen jaarlijks inzicht geven in de mate waarin er sprake is van structurele
verbeteringen in de scholen. De inspectie zal de scholen die vragen hebben
over de ontwikkeling van een veilig schoolklimaat verwijzen naar de helpdesk
van het Transferpunt Jongeren, School en Veiligheid.5.3 Deskundigheidsbevordering professionals in het onderwijsDe minister van OCW heeft een subsidie verstrekt voor een pilot van «Train
de trainer». Dit programma is bedoeld om professionals in het onderwijs
beter toe te rusten op lastige vraagstukken rond seksualiteit en levensbeschouwing.De pilot heeft een looptijd van twee jaar en wordt uitgevoerd door de
stichting Yoesuf samen met de Fontys Hogeschool.Daarnaast worden door het Expertisecentrum APS verschillende activiteiten
ontplooid gericht op de verbetering van de toerusting van leerkrachten in
het onderwijs.In het onderzoek naar geweld tegen leraren en onderwijspersoneel dat wordt
uitgevoerd door Research voor Beleid is expliciet aandacht besteed aan geweld
tegen homoseksuele leraren. De resultaten van dit onderzoek zijn in mei 2004
beschikbaar gekomen en meegenomen in het plan van aanpak veiligheid in het
onderwijs en de opvang van risicoleerlingen. In het plan van aanpak wordt
ook aandacht besteed aan deskundigheidsbevordering van docenten en onderwijsondersteunend
personeel.6 Arbeid6.1 Ongewenste omgangsvormenHet bevorderen van een veilig werkklimaat en het tegengaan van intimidatie
en pesten zijn beleidsprioriteiten van het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid.De Arbo-wet bepaalt sinds oktober 1994 dat werkgevers een beleid moeten
voeren ter preventie van seksuele intimidatie en agressie en geweld op het
werk (art 1 en 4 lid 2). Het betreft agressie en geweld van cliënten
en patiënten tegen werknemers, maar het betreft tevens agressie en geweld van werknemers en werkgever onderling. Hierbij valt te denken
aan ongewenste omgangsvormen als pesten, discriminatie, conflicten en intimidatie
op het werk. De aanpak is nodig omdat ze bijdragen aan ziekteverzuim en WAO-instroom.Gelet op het feit dat dergelijke ongewenste omgangsvormen nog zeker geen
gepasseerd station zijn, organiseert het ministerie van SZW de volgende activiteiten.Het ministerie van SZW heeft naar aanleiding van de uitkomsten van de
«Evaluatie Arbo-wet over seksuele intimidatie, agressie en geweld en
pesten op het werk» (2000) nieuw voorlichtingsmateriaal ontwikkeld over
de verbetering van de omgangsvormen op het werk ten behoeve van werkgevers,
werknemers en arbo-diensten. De informatie op de SZW-website wijst onder meer
op de mogelijke rol van arbo-diensten en de BOA (overkoepelende organisatie
voor arbo-diensten) met betrekking tot ongewenste omgangsvormen, de noodzaak
ongewenste omgangsvormen uitdrukkelijk in de Risico-inventarisatie en -evaluatie
en het plan van aanpak mee te nemen en op het instellen van een registratiesysteem
van incidenten als basis voor actieve en snelle interventie. De arbo-diensten
hebben een taak in preventie van uitval door arbo-risico's, bij reïntegratie
van werknemers. Zij kunnen ook een rol hebben bij nazorg/ behandeling na seksuele
intimidatie en agressie incidenten. Initiatieven die daaruit voortkomen ondersteunt
het ministerie SZW. Het platform STECR (Stichting Expertise Centrum Reïntegratie)
is zo'n concreet initiatief. Dit platform voor reïntegratie van werknemers
gaat ook in op negeren, pesten en conflicten op het werk.In 2001 heeft het ministerie SZW een inventarisatie laten verrichten door
TNO-Arbeid naar goede voorbeelden voor preventie en aanpak van ongewenste
omgangsvormen. De resultaten hiervan zijn vervat in het rapport «Gewenst
beleid tegen ongewenst gedrag» (2002). Het rapport bevat 16 goede voorbeelden
van organisaties die al ervaring hebben met een beleid ter voorkoming van
ongewenste omgangsvormen op het werk. Het rapport is toegankelijk via de SZW
website. Verder heeft het ministerie van SZW het rapport verspreid onder een
groot aantal experts (diverse expertise organisaties die behulpzaam zijn bij
dit terrein (arbo-dienten, MKB, VNO-NCW) betreffende ongewenste omgangsvormen
op het werk.In oktober 2002 heeft het ministerie van SZW in het kader van de Europese
Week voor veiligheid en gezondheid op het werk een grootschalige conferentie
georganiseerd over (de samenhang van) stress, werkdruk en ongewenste omgangsvormen.
Tijdens deze conferentie hebben adviseurs, belangenbehartigers, deskundigen
en managers uit verschillende sectoren hun expertise en ervaringen uitgewisseld.Op 28 november 2003 heeft het ministerie van SZW een expertmeeting
over ongewenste omgangsvormen op het werk georganiseerd. Er werden goede praktijken
gepresenteerd voor de aanpak van ongewenste omgangsvormen op het werk. Tijdens
de meeting zijn de resultaten gepresenteerd van een onderzoek over de «Gevalsaanpak
van ongewenste omgangsvormen op het werk». Dit onderzoek moet in beeld
brengen hoe (intermediaire) organisaties ongewenste omgangsvormen op het werk
(helpen) afhandelen. De resultaten van het onderzoek kunnen worden gebruikt
bij de versterking van de arbo (kennis)infrastructuur met het oog op directe
preventie of gevalsaanpak in verband met verzuim en arbeidsongeschiktheid
(aanbodzijde). Men heeft op die manier van elkaar kunnen leren.In 2004 zal het ministerie van SZW wederom een evaluatie van de Arbo-wet
met betrekking tot seksuele intimidatie, agressie en geweld en pesten laten
uitvoeren. De onderwerpen «conflicten op het werk» en «discriminatie
op het werk» zullen hierbij worden meegenomen.Met het bovenstaande wordt uitvoering gegeven aan het
beleidsvoornemen 8 uit de beleidsnota inzake «voorlichting over gewenste
omgangsvormen op het werk». Ten aanzien van de inzet van het «RI&E-instrument»
wordt eerst de evaluatie van de Arbo-wet afgewacht.6.2 Project Be Equal, Be DifferentVWS en SZW hebben samen voor de jaren 2000 en 2001 twee opeenvolgende
projecten met de titel «Be Equal . Be Different» gesubsidieerd.
Dit waren internationale samenwerkingsprojecten gericht op discriminatiebestrijding
op de werkvloer. In dit project kwamen vier discriminatiegronden aan bod:
seksuele voorkeur, leeftijd, etniciteit en sekse. De boodschap van deze projecten
was: of mensen nu gediscrimineerd worden op grond van het feit dat ze man
of vrouw zijn, tot een bepaalde leeftijdscategorie of etniciteit behoren,
of omdat ze homo of hetero zijn, dit boek laat zien dat al die vormen van
discriminatie tot hetzelfde leiden: uitsluiting.Niet alleen maatschappelijke organisaties, maar ook diverse departementen
maken veel gebruik van het ontwikkelde materiaal: het handboek «Be Equal
. Be Different», een fototentoonstelling «Images of diversity,
a European project against discrimination», training en CD-Rom.Discriminatiebestrijding op grond van homoseksualiteit kan op deze manier
goed «meeliften» met andere non-discriminatiegronden en krijgt
zo in een bredere aanpak versterking.Met het bovenstaande is uitvoering gegeven aan beleidsvoornemen
23 van de Beleidsnota.6.3 Communautair programma EQUALHet project «Enabling safety for lesbigay teachers» (2001/EQA/0110),
medegesubsidieerd door SZW, is in volle gang. COC Nederland voert dit project
ondermeer uit met de vakorganisaties.Inmiddels zijn de volgende 2 producten van dit Equal-project tot stand
gekomen:«Beter voor de klas, beter voor de school», een onderzoek
naar de werkbeleving en gezondheid van homoseksueel, lesbisch en biseksueel
onderwijspersoneel. Dit onderzoeksrapport maakt duidelijk dat homo- en biseksuelen
in het onderwijs nog te vaak op intolerantie stuiten. Het is nodig dat scholen
bewuster en systematische aandacht gaan besteden aan de houding van leerlingen
en personeel tegenover seksuele diversiteit.«Een regenboog van kansen», een boekje waarin staat welke
organisaties en instellingen al ondersteuning verlenen aan scholen bij het
uitvoeren van diversiteitbeleid.Deze twee producten heeft COC Nederland aan de minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen aangeboden op 25 september 2003.Vanaf 1 mei tot 1 juli 2004 kunnen maatschappelijke organisaties
weer projectvoorstellen indienen voor het Communautaire programma Equal.Met het bovenstaande wordt uitvoering gegeven aan beleidsvoornemen 24
van de Beleidsnota.6.4 Gelijke behandeling bij de arbeidOm de bekendheid met gelijke behandeling te vergroten is in april 2001
in samenwerking met de Commissie Gelijke Behandeling een themadag over gelijke
behandeling op de werkvloer gehouden. Tijdens deze vruchtbare themadag zijn
o.a. aan de orde geweest: gelijke behandeling bij werving en selectie, het
verschil tussen directe en indirecte discriminatie, en arbeidsvoorwaarden
van voltijders en deeltijders. Door deze bijeenkomst zijn aanwezige
OR-en en werkgevers geïnformeerd over gelijke behandeling in de praktijk;In 2002 is het ministerie van SZW begonnen met een implementatietraject
rond gelijke behandeling gericht op meer bewustwording krijgen voor en het
verankeren van gelijke behandeling op de werkvloer. Het traject loopt t/m
2004. Doel van het project, waarin alle in artikel 13 van het EG-Verdrag genoemde
discriminatiegronden zijn opgenomen, is om gelijke behandeling daadwerkelijk
op de werkvloer te laten landen en te verankeren. Hoewel uit onderzoek blijkt
dat werkgevers en werknemers vinden dat er niet mag worden gediscrimineerd
en dat iedereen gelijke kansen op werk, promotie, scholing en overige arbeidsvoorwaarden
moet hebben, blijkt dit in de praktijk nog niet altijd het geval te zijn.
In de klankbordgroep neemt ook COC Nederland deel.De volgende twee onderdelen maken deel uit van dit project: «Gelijke
behandeling op de agenda van de ondernemingsraad» en «MKB en gelijke
behandeling». Voor het eerste project heeft het ministerie van SZW een
«scholingsmand» over gelijke behandeling laten ontwikkelen voor
ondernemingsraden. In deze «scholingsmand» zit materiaal over
gelijke behandeling en diversiteit, zoals achtergrond en wetgeving, thema's
(organisatiecultuur, instroom, doorstroom, arbeidsvoorwaarden, arbeidsomstandigheden,
uitstroom), praktijkvoorbeelden en oefeningen. Zij krijgen concrete handvatten
om gelijke behandeling op de agenda te zetten en hun inzicht en kennis te
vergroten in gelijkebehandelingsaspecten die een rol kunnen spelen in de onderneming.
Voor het tweede project zijn cursussen die aan het MKB gegeven worden uitgebreid
met gelijkebehandelingsonderwerpen.Dit jaar heeft het ministerie van SZW een nieuwe brochure «Gelijke
behandeling in Nederland» (ook een engelse versie «Equal treatment
in the Netherlands») uitgebracht. Hierin wordt de gelijkebehandelingsregelgeving
en het Nederlandse beleid uiteengezet. Er wordt aandacht besteed aan de grond
seksuele voorkeur via een column van de voorzitter van COC Nederland. Deze
brochures zijn zowel op het internet (www.szw.nl) als schriftelijk beschikbaar.6.5 Bevordering verdraagzaamheid op de werkvloerSZW voert een specifiek beleid met prikkels en instrumenten op het niveau
van sectoren (bedrijfstakken) en bedrijven. Ook heeft SZW, mede n.a.v. deze
onderzoeken, beleid ontwikkeld ter bevordering van een goed klimaat binnen
ondernemingen. In dit kader kan onder andere worden gewezen op de verschillende
Arbo-convenanten die tot doel hebben de werkdruk en psychische overbelasting
van werknemers tegen te gaan.Werkdruk wordt veroorzaakt door een groot aantal factoren, waaronder een
negatieve werksfeer, conflicten op het werk en te weinig sociale ondersteuning
van de collega's. Werkgevers zijn er in eerste instantie verantwoordelijk
voor dat werknemers zich veilig voelen op het werk.Als het gaat om ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheidsrisico, wordt door
de overheid momenteel geen specifiek beleid gevoerd ten aanzien van de categorieën
homoseksuele werknemers.6.6 OnderzoekHet ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is in 2004 gestart
met een bedrijvenonderzoek «Gelijke behandeling en werving en selectie».
In dit onderzoek wordt gelijke behandeling op grond van seksuele voorkeur
meegenomen. Op basis van de resultaten van het bedrijvenonderzoek zal SZW
bezien of nader beleid ontwikkeld moet worden.7 PolitieOp het terrein van de politie wordt een beleid gevoerd dat is gericht
op acceptatie en integratie van homoseksueel personeel binnen de politieorganisatie.
Het beleid maakt onderdeel uit van het diversiteitbeleid van de Nederlandse
politie. Op 1 maart 2001 is door de politiekorpsen en door het ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties het Landelijk Expertisecentrum
Diversiteit opgericht met als voornaamste doel het diversiteitbeleid binnen
de korpsen te faciliteren. In 2001 is een eerste oriëntatie op het bestaande
beleid ten aanzien van homoseksuelen uitgevoerd door het Landelijk Expertisecentrum
Diversiteit door middel van de Quick Scan diversiteitbeleid. Mede naar aanleiding
van de resultaten uit de Quick Scan is het beleid ten aanzien van homoseksuelen
op een aantal terreinen gericht waar de meeste noodzaak voor verbetering werd
gevoeld namelijk; het ontwikkelen van voorlichting aan korpsen over homoseksualiteit
binnen de politie, het verder ontwikkelen en uitwisselen van actuele initiatieven
in korpsen op het gebied van integratie, de deelname aan thematische netwerken
en Europese activiteiten.7.1 VoorlichtingHet voornaamste voorlichtingsinstrument op het gebied van homoseksualiteit
is het project «De Kast», dat in een van de regionale politiekorpsen
is ontwikkeld. «De Kast» is een voorlichtingsproject dat gedurende
twee jaar de politiekorpsen heeft bezocht met als doel het onder de aandacht
brengen van het thema homoseksualiteit. Het op gang brengen van een bewustwordingsproces
was het voornaamste doel. Het voorlichtingsproject heeft ongeveer de helft
van het aantal politieregio's bereikt. In die regio's waar met «De Kast»
voorlichting is gegeven is het onderwerp homoseksualiteit meer onder de aandacht
gekomen en meer bespreekbaar geworden onder de medewerkers. Inmiddels is het
project «De Kast» geactualiseerd en overgedragen aan het Landelijk
Expertisecentrum Diversiteit. Daar wordt gezorgd voor het inzetten van het
instrument voor die korpsen die het instrument nog niet in het korps hebben
toegepast. Het project «De Kast» heeft internationale belangstelling
gekregen en is beloond met diverse prijzen.7.2 Initiatieven in korpsenKorpsen hebben de vrijheid om naar eigen inzicht, en rekening houdend
met de specifieke omgangsvormen van het betreffende korps, initiatieven ten
aanzien van homoseksuelen te ontplooien. Hierbij gaat het om homoseksuelen
die werknemer zijn in de eigen organisatie maar ook om burgers die in aanraking
komen met de politie. Binnen korpsen zijn in de afgelopen jaren verschillende
initiatieven ontwikkeld ten aanzien van homoseksuelen. Zij worden hierbij
gefaciliteerd door het Landelijk Expertisecentrum Diversiteit. Voorbeelden
van initiatieven zijn bijvoorbeeld het oprichten van formele of informele
netwerken, het geven van trainingen aan leidinggevenden met betrekking tot
diversiteit of het aanstellen of instellen van homo-contactfunctionarissen
die de schakel vormen tussen de (homoseksuele) burger en de politieorganisatie.
Een belangrijk doel van de verscheidene initiatieven is het aanjagen van een
interne discussie over het hanteren van de juiste omgangsvormen ten aanzien
van homoseksuelen en ten aanzien van andere doelgroepen.7.3 NetwerkenEr bestaat een behoefte bij korpsen meer onderlinge samenwerking te bewerkstelligen
over het thema homo-emancipatiebeleid en hierover op een meer formele en gestructureerde
wijze ervaringen uit te wisselen. Om deze reden is op initiatief
van het Landelijk Expertisecentrum Diversiteit een Landelijk Netwerk Homoseksuelen
gestart. Het Landelijk Netwerk komt vier keer per jaar bijeen, waarbij (homoseksuele)
vertegenwoordigers van diverse politiekorpsen, alsmede vertegenwoordigers
van vakbonden kennis en ervaringen met elkaar delen. Op 27 maart 2003
heeft het Landelijk Expertisecentrum Diversiteit een landelijke contactdag
voor homoseksuele politieambtenaren georganiseerd met als doel de discussie
over homoseksuele ambtenaren binnen de politie te stimuleren. Op deze wijze
wordt het bewustwordingsproces binnen de politie voortgezet.7.4 Europese activiteitenHet Landelijk Expertisecentrum Diversiteit participeert in Europese projecten.
Het doel van deze participatie is het uitbreiden van contacten met diverse
organisaties van homoseksuele politieambtenaren in Europa zodat wederzijdse
ervaringen met bewustwordings- en acceptatieprocessen kunnen worden uitgewisseld.
Op 5 en 6 augustus 2004 organiseert het Landelijk Expertisecentrum Diversiteit,
in samenwerking met het homonetwerk van de politieregio Amsterdam-Amstelland
een congres in Amsterdam voorafgaand aan de Gay Parade en tijdens het Nederlands
voorzitterschap van de Europese Unie. Op deze wijze worden de internationale
contacten en internationale uitwisseling van ervaringen verder verstevigd.8 DefensieHet Ministerie van Defensie voert al jaren een actief beleid dat is gericht
op de acceptatie en integratie van homoseksueel personeel (burger- en militair
personeel) binnen de defensieorganisatie. Dit beleid is onderdeel van het
diversiteitbeleid en het beleid betreffende het voorkómen van resp.
het omgaan met ongewenst gedrag. Defensie onderkent het belang hiervan, reden
om de subsidierelatie met (onder meer) de Stichting Homosexualiteit en Krijgsmacht
(SH&K) naar de toekomst toe te bestendigen, ondanks de opgelegde vermindering
van subsidies als gevolg van het Strategisch Akkoord en het Hoofdlijnenakkoord.
De structurele subsidie bedraagt € 10 000,- per jaar.Het diversiteitbeleid zal de komende periode verder vorm krijgen en wordt
uitgebreid. O.a. door het zogenaamde Diversiteitoverleg Defensie (DOD).Het huidige beleid loopt langs drie sporen: opleiding, hulpverlening en
voorlichting.8.1 OpleidingIn alle opleidingen van Defensie, zowel in de initiële opleidingen
als in de vervolgopleidingen en leiderschapstrainingen, wordt aandacht geschonken
aan de acceptatie van diversiteit, waarbij ook wordt ingegaan op de positie
van homoseksuelen. Verder krijgen alle hulpverleners een cursus deskundigheidsbevordering,
waardoor zij beter in staat zijn te constateren of een hulpvraag voortvloeit
uit problemen die met de seksuele voorkeur samenhangen.8.2 HulpverleningIn het kader van de hulpverlening is het inmiddels opgezette netwerk van
vertrouwenspersonen van groot belang. Per defensieonderdeel (t.w. de vier
krijgsmachtdelen Koninklijke Marine, Koninklijke Landmacht, Koninklijke Luchtmacht
en Koninklijke Marechaussee, alsook het Commando DienstenCentra (CDC) en de
Centrale Organisatie (CO)) is een centrale vertrouwenpersoon aangesteld en
is in de afgelopen tijd een fijnmazig netwerk van decentrale
vertrouwenspersonen op de diverse defensieonderdelen uitgebreid. Hierdoor
is thans voor iedere medewerker op de werkplek minstens één
vertrouwenspersoon beschikbaar. Voor homoseksueel Defensiepersoneel is deze
laagdrempelige voorziening van groot belang. Ook is inmiddels een geautomatiseerd
registratiesysteem ontwikkeld. Met dit registratiesysteem worden de omvang
en verschijningsvormen van ongewenst gedrag in beeld gebracht en het verloop
van de behandeling van klachten en meldingen gevolgd. Het registratiesysteem
wordt verbeterd op basis van de praktijkervaringen ten behoeve van een Defensiebrede
integrale en uniforme jaarlijkse rapportage.8.3 VoorlichtingIn diverse uitingen van voorlichting wordt uitgedragen dat de seksuele
voorkeur van het Defensiepersoneel geen enkele grond van onderscheid mag en
kan zijn. In dit kader zijn recentelijk twee folders («met alle respect»,
waarin het beleid wordt uiteengezet en «wat zou u doen», dat aan
de hand van casuïstiek het beleid toelicht) en posters in de hele organisatie
verspreid.8.4 Overige activiteitenNaast activiteiten op het terrein van voorlichting, hulpverlening en opleidingen
is op 17 september 2001 een nieuwe ministeriële regeling van kracht
geworden. Deze zgn. «Regeling klachtenprocedure ongewenst gedrag en
melding vermoedens van misstanden» (KOGVAM) geeft aan wat Defensie onder
ongewenst gedrag verstaat en wat te doen als iemand hiermee geconfronteerd
wordt. Kort gezegd kan men zich richten tot zijn/haar directe chef, tot de
(locale- of centrale) vertrouwenspersoon ongewenst gedrag (zie ook hierboven)
of een formele klacht indienen bij een Klachtencommissie Ongewenst Gedrag.
Elk van de zes defensieonderdelen beschikt over een dergelijke (onafhankelijke)
klachtencommissie. Tenslotte is in de regeling de positie van de zgn. «klokkenluider»
geregeld.Met het bovenstaande wordt actief uitvoering gegeven aan het voornemen
zoals dat was opgenomen als voornemen 10, in de beleidsnota Homo-emancipatiebeleid
d.d. 13 februari 2001 (Kamerstuk nr. 27 017, nr. 2).9 Concentratie van kennis en documentatie/Rechtsherstel
homoseksuelen Tweede Wereldoorlog9.1 Rechtsherstel Tweede Wereldoorlog homoseksuelenIn de brief van 21 maart 2000 aan de Tweede Kamer (Kamerstukken II,
1999–2000, 25 839, nr. 13) heeft het kabinet erkend dat het naoorlogse
rechtsherstel, bezien met de ogen van nu, formalistisch, bureaucratisch en
kil is uitgevoerd. Ten aanzien van homoseksuelen is daarom nagegaan in hoeverre
nadere geschiedschrijving noodzakelijk en mogelijk is. Het kabinet heeft op
8 februari 2001 besloten €1 588 231 beschikbaar te stellen
om leemtes in de geschiedschrijving te vullen. Dat besluit is voorafgegaan
door overleg met het Breed Homo/Lesbisch Platform, waarbij de onderzoekswensen
al zijn geïnventariseerd. Met het breed Homo/Lesbisch Platform is afgesproken
het geld te besteden voor een aantal onderzoeken ter aanvulling op al bestaande
studies over de positie van homoseksuelen in Nederland in de periode tijdens
en na de Tweede Wereldoorlog, de reconstructie van de bibliotheek van Schorer
en het treffen van een voorziening om de onderzoeksresultaten en de bibliotheek
toegankelijk te maken (Kamerstukken II, 2000/2001, 25 839, nr. 24). Op
4 februari 2003 heeft de Commissie Rechtsherstel Homoseksuelen
Tweede Wereldoorlog advies uitgebracht aan de Staatssecretaris van VWS over
de besteding van het bedrag. In de VWS-brief van 27 maart 2003 (Kamerstukken
II, 2002–2003, 25 839 nr. 30) is het advies van de commissie op
hoofdlijnen overgenomen. Daarop zijn op 23 mei en 24 november 2003
de schriftelijke vragen naar aanleiding van het kabinetsstandpunt beantwoord
(Kamerstukken II, 2002–2003, 25 839, nrs. 32 en 33).De meerjarige onderzoeken naar de omstandigheden, effecten en gevolgen
van homovervolging in Nederland in de oorlogsjaren zijn inmiddels gestart.
De voortgang daarvan wordt bijgehouden door een begeleidingscommissie. Verder
is door de staatssecretaris van VWS subsidie verleend voor het schijven van
een biografie over Schorer en over Premsela. Een boek over de betekenis van
het homomonument in Amsterdam is al verschenen. De fysieke en virtuele reconstructie
van de Schorerbibliotheek wordt voortgezet.9.2 IHLIA DocumentatiecentrumDe stichting ILHIA, Internationaal Homo/Lesbisch Informatiecentrum en
Archief, ontvangt van VWS een instellingssubsidie voor het professionele beheer
van deze voornamelijk uit vrijwilligers bestaande organisatie. Het gaat daarbij
om het beheer en ontsluiten van documentatie op het terrein van homoseksualiteit
en het beheer (en herstel) van de internationaal vermaarde Schorer-bibliotheek.
Daarnaast is in het kader van het Rechtsherstel van homo's in de Tweede Wereldoorlog
ook aan deze stichting middelen in het vooruitzicht gesteld voor de inrichting
van een expositiefaciliteit. De instellingssubsidie aan
de stichting IHLIA wordt met een bedrag van € 32 346,–
per 2004 gecontinueerd.De Commissie Rechtsherstel Homoseksuelen Tweede Wereldoorlog heeft de
staatssecretaris van VWS geadviseerd van de beschikbare € 1 588 231
een bedrag aan IHLIA te bestemmen van maximaal en incidentele €662 231
voor het documentatie- en informatiecentrum. Dit advies is samen met de reactie
van de staatssecretaris van VWS aan de Tweede Kamer aangeboden per brief d.d.
27 maart 2003, kenmerk 25 839 nr. 30.Het betreft een eenmalig bedrag voor projecten die verband houden met
de Tweede Wereldoorlog. Er zal tenminste een voorziening moeten worden getroffen
waarmee de onderzoeksresultaten, de publicaties en de gereconstrueerde Schorerbibliotheek
eenvoudig toegankelijk worden gemaakt voor het publiek. Daarmee wordt verder
invulling gegeven aan het belang van concentratie van kennis en documentatie.
IHLIA ontwikkelt in het kader van de «Het Gebaar» een aantal projectvoorstellen,
dat deel uit zullen maken van een meerjarenplanning. Deze meerjarenplanning
wordt door IHLIA opgesteld op verzoek van de gezamenlijke subsidiënten:
VWS, Gemeente Amsterdam, gemeente Leeuwarden, provincie Friesland, Universiteit
van Amsterdam. Een belangrijke rol daarin heeft de toekomstige nieuwe huisvesting
van IHLIA in het centrum van Amsterdam. Met deze bijdrage kan een lang gekoesterde
wens voor een expositieruimte vervuld worden. IHLIA heeft van de minister
van OCW een incidentele projectsubsidie ontvangen voor de verdere ontwikkeling
van hun bibliotheekfunctie.Daarmee is uitvoering gegeven aan voornemen 15 van
de Beleidsnota.XNoot1Van 13 februari 2001 (27 017, nr. 2)XNoot2Brief van de Kamerleden Van der Laan, Ferrier, Verbeet, Luchtenveld, Van
Bommel, Kraneveldt en Tonkens aan de Staatssecretaris van VWS.XNoot3W.J.H. Mulier Instituut, onderzoek onder 24 000 respondenten, oktober
2003; 5,9% heeft homoseksuele, lesbische of biseksuele voorkeur. Op de totale
Nederlandse bevolking is dat bijna 1 miljoen burgers.XNoot4Bron: CBSXNoot1De maatschappelijke positie van homoseksuele mannen en lesbische vrouwen,
NISSO, 2000, blz. 17.XNoot2W.J.H. Mulier Instituut, oktober 2003, «Het gaat om de sport».
VWS-brief aan de Tweede Kamer S/P&K-2419 316, d.d. 24 oktober
2003.XNoot3«Potten en flikkers de klas uit; Hoe tolerant is jouw school?»,
COC Nederland, april 2003.XNoot1W.J.H. Mulier Instituut, oktober 2003, rapport: «Het gaat om de
sport», Lokale jeugdmonitors Den Haag en Rotterdam, 2002 en het COC
rapport: Potten en flikkers de klas uit, mei 2003»; «Sociaal-culturele
ontwikkelingen in Nederland», SOCON 2000, Katholieke Universiteit Nijmegen.XNoot2Nulmeting onder Nederlandse gemeenten, oktober 2003 van het Expertisecentrum
Lokaal beleid en homoseksualiteit, blz. 29 e.v.. De uitkomsten van de nulmeting
zijn opgenomen als bijlage van de Voortgangsrapportage.XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1W.J.H. Mulier Instituut, onderzoek onder 24 000 respondenten, oktober
2003; 5,9% heeft homoseksuele, lesbische of biseksuele voorkeur. Op de totale
Nederlandse bevolking is dat bijna 1 miljoen burgers.XNoot2«Advies over de wettelijke bescherming van discriminatie wegens
homofilie», Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk
(CRM), mei 1981, blz. 63.XNoot3Brief van Minister-president Lubbers «Overheidsbeleid en homosexualiteit»,
d.d. 11 september 1986, kenmerk 19 504, nr. 3, vergaderjaar 1985–1986.XNoot4 W.J.H. Mulier Instituut: «Het gaat om de sport», onderzoek
onder 24 000 respondenten, oktober 2003; 5,9% van de bevolking heeft
homoseksuele, lesbische of biseksuele voorkeur. CBS: «Young people in
the Netherlands», 2001: «Total population with immigrant background
«25 yrs: 1 025 058».XNoot5Hoofdstuk 1; blz. 2 van het Hoofdlijnenakkoord 2003–2006XNoot6W.J.H. Mulier Instituut, onderzoek onder 24 000 respondenten, oktober
2003; 5,9% heeft homoseksuele, lesbische of biseksuele voorkeur. Op de totale
Nederlandse bevolking is dat bijna 1 miljoen.XNoot7COC-onderzoek Utrecht, NISSO en enkele lokale jeugdmonitorsXNoot1bronnen: Rotterdamse Jeugdmonitor 2002; «Potten en Flikker de klas
uit», COC-rapport 2003; SCO-Kohnstamm Instituut rapport 1999.XNoot2W.J.H. Mulier Instituut, oktober 2003, onderzoek onder 24 000 respondenten,
pagina 46.XNoot3W.J.H. Mulier Instituut, oktober 2003, onderzoek onder 24 000 respondenten,
pagina 46.XNoot1Kamerstukken II, 28 770, Staatsblad 2004, 119.XNoot2Kamerstukken II, 28 169, Staatsblad 2003, 206, in werking getreden
op 1-12-2003.XNoot3Kamerstukken II, 28 170, Staatsblad 2004, 30, in werking getreden
op 1-5-2004.XNoot4Kamerstukken II 2001/02, 28 000-XVI, nr. 63.XNoot5Kamerstukken II 2001/02, 28 000 XVI, nr. 112.XNoot1bron: CBSXNoot2Oktober 2003, Expertisecentrum Lokaal sociaal beleid en homoseksualiteit,
«nulmeting onder Nederlandse gemeenten», pagina 6XNoot1W.J.H. Mulier Instituut, oktober 2003, onderzoek onder 24 000 respondenten,
pagina 46.XNoot1bron: het Tri-angel project in Den Haag en het project van Rotterdam Verkeert.XNoot2W.J.H. Mulier Instituut, oktober 2003; 5,3% homo-/biseksuele 65+-ers op
het totaal van de populatie.XNoot1Vragen naar seksuele voorkeur en gedrag in grootschalige bevolkingsonderzoeken,
eindrapportage, januari 2004, blz. 28.XNoot1W.J.H.Mulier Instituut, oktober 2003, onderzoeksrapport: «Het gaat
om de sport» in opdracht van het ministerie van VWS opgesteld.XNoot1Kamerstukken II, 28 770, Staatsblad 2004, 119, in werking getreden
op 1-4-2004. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27017-7.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl