Vaststelling begroting van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor het jaar 2005; Lijst van vragen en antwoorden over de brief inzake de visie op markttoezicht (kamerstuk 29200 XIII, nr. 50)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29800-XIII, nr. 36

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

18-11-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

29800-XIII nr. 36

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamInleiding123456789101112131415161718192021222324252627AFMNMaOPTA282930
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 29800-XIII, nr. 36 b1Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 29800-XIII, nr. 36 b2Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29800-XIIIToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 70 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 800 XIIIVaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Economische
Zaken (XIII) voor het jaar 2004nr. 36LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDENVastgesteld 8 november 2004De vaste commissie voor Economische Zaken1,
heeft over de brief van de Minister van Economische Zaken d.d. 29 juni
2004 over de visie op markttoezicht (kamerstuk 29 200 XIII, nr. 50) een
aantal vragen aan de regering voorgelegd. De staatssecretaris heeft deze vragen
beantwoord bij brief van 5 november 2004. De vragen alsmede de daarop
gegeven antwoorden voorzien van een inleiding zijn hieronder afgedrukt.Voorzitter van de commissie,HofstraGriffier van de commissie,Tielens-TripelsInleidingOp 29 juni 2004 bood de Minister van Economische Zaken uw Kamer de
«Visie op markttoezicht» aan (Tweede Kamer 2003–2004, 29 200
XIII, nr. 50). Met deze «Visie op markttoezicht» werd uitvoering
gegeven aan de motie-Heemskerk c.s. (Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004,
29 200 XIII, nr. 5) waarin de regering werd gevraagd om een inventarisatie
te maken van de positionering, juridische instrumenten en kosten en baten
van de bestaande toezichthouders.De vaste commissie voor Economische Zaken van uw Kamer heeft per brief
van 27 september 2004 de regering een aantal vragen voorgelegd over deze
«Visie op markttoezicht». Bijgaand treft u aan deze vragen alsmede
mijn antwoorden.Tevens wil ik u hierbij aanbieden, het in de «Visie op markttoezicht»
aangekondigde onderzoek van het onderzoeksbureau OXERA naar de kosten en baten
van markttoezicht.1 Graag neem ik de gelegenheid
te baat, hierna kort de hoofdbevindingen uit het onderzoek toe te lichten:Het onderzoeksrapport bestaat uit twee delen. De onderzoekers hebben een
raamwerk ontwikkeld voor het vanuit maatschappelijk welvaartsoogpunt beoordelen
van de kosten en baten van markttoezichthouders. Als illustratie is het raamwerk
vervolgens op de NMa en OPTA toegepast. In het raamwerk wordt de huidige situatie
vergeleken met een alternatieve situatie (counterfactual) waarin die toezichthouder
niet zou bestaan, maar de onderliggende wetgeving of regulering wel. Een dergelijke
alternatieve situatie is bijvoorbeeld aan de orde als alleen civiele handhaving
van de Mededingingswet mogelijk zou zijn was (dus niet tevens ook publiekrechtelijke
handhaving door de NMa) of – in geval van OPTA – als er alleen
mededingingstoezicht zou worden gehouden door de NMa (en er dus er geen sectorale
toezichthouders zouden bestaan). Het raamwerk beoogt een zo compleet mogelijk
beeld te geven van diverse kosten- en batenposten van toezicht, waaronder
directe kosten, negatieve en positieve effecten op de markt, indirecte reguleringskosten
zoals rechtsonzekerheid en afschrikeffecten.Hoewel het slechts gaat om illustratieve toepassingen en partiële
beoordelingen, lijken de onderzochte situaties aan te geven dat het toezicht
van zowel OPTA als NMa leidt tot een aanzienlijke toename van de allocatieve
efficiëntie en een substantiële herverdeling van producenten- naar
consumentensurplus.Het OXERA-raamwerk is te gebruiken voor verschillende beleidsvragen. Bijvoorbeeld
de beoordeling van de voor- en nadelen van het oprichten van een nieuwe markttoezichthouder
of van het uitbreiden of beperken van de taken van bestaande markttoezichthouders.
Opgemerkt zij dat de toepassing van het raamwerk op NMa en OPTA is bedoeld
als illustratieve aanvulling op de reeds uitgevoerde of nog komende periodieke
evaluaties van deze toezichthouders.In dit licht zijn bijvoorbeeld de uitkomsten voor OPTA pas goed op waarde
te schatten, en kunnen de juiste conclusies pas worden getrokken, wanneer
zij worden bezien in de context van de integrale evaluatie van OPTA, waarvan
het onderliggende evaluatieonderzoek de komende maanden zal worden uitgevoerd.
Naast de uitkomsten van dit integrale evaluatieonderzoek zal ik het OXERA-raamwerk,
en de illustratieve toepassing daarvan op OPTA, betrekken bij het bepalen
van mijn standpunt over de evaluatie OPTA en uw Kamer daarover berichten.1Is het waar dat de regeringsvisie zich niet uitspreekt
over de beperking van de ministeriële verantwoordelijkheid bij verzelfstandigde
organisaties (ZBO) omdat dit een onderwerp is van het IBO? Wanneer kunnen
de resultaten worden verwacht?In par. 1.1. van de Visie wordt opgemerkt dat niet wordt vooruitgelopen
op het IBO-VOR en het kabinetsstandpunt terzake. In dit IBO staat immers onder
meer de vraag centraal in hoeverre het wenselijk is de ministeriële verantwoordelijkheid
voor de uitvoering van rijkstaken te beperken. Dit kan gevolgen hebben voor
de organisatorische inbedding van het markttoezicht en de verhouding minister
en toezichthouder. Wel wordt in par. 4.1 van de Visie opgemerkt dat het in
Nederland onomstreden is dat bij toezicht op de werking van markten directe
politieke bemoeienis bij de behandeling van individuele zaken onwenselijk
is. Ook voor de in de Visie genoemde markttoezichthouders geldt dat onafhankelijke,
professionele oordeelsvorming uitgangspunt moet zijn. In het geval van externe
positionering moet uiteraard worden aangetoond dat de voordelen daarvan opwegen
tegen de nadelen van een beperking van de ministeriële verantwoordelijkheid.
In het kabinetsstandpunt op het IBO-VOR, dat voor het eind van het kalenderjaar
zal worden bepaald, wordt dit nader uitgewerkt.2Kan de regering haar uitspraak, dat thans de rol van
de overheid «nadrukkelijk(er)» moet worden ingevuld, toelichten?
In welk opzicht moet de overheid zich nadrukkelijker op het terrein van de
markt opstellen? In hoeverre moet bestaand beleid worden herzien (op welke
terreinen en ten aanzien van welke onderwerpen)?In de Visie geeft de Minister van Economische Zaken aan dat de rol van
de overheid zich steeds meer richt op het scheppen van waarborgen voor het
publieke belang: minder marktspeler, meer marktmeester. Consequentie daarvan
is dat de overheid veel aan de markt over laat, maar ook nadrukkelijk grenzen
en spelregels vaststelt. Wanneer die niet worden nageleefd, treedt de overheid
op. Bij het invullen van deze rol van marktmeester kan de overheid op veel
markten volstaan met algemene regulering. Het betreft dan afspraken over eigendomsrechten
of voorschriften rond veiligheid en gezondheid. Voor die markten volstaat
ook het algemene mededingingstoezicht.In markten die sterk in ontwikkeling zijn of waar publieke belangen groot
zijn, kan de overheid vaak niet volstaan met algemene regulering. De schade
als gevolg van ongewenst gedrag of onwenselijke marktontwikkelingen is dan
te omvangrijk. Sectorspecifieke regulering, waarbij de overheid ook op voorhand
(ex ante) sturend en corrigerend kan optreden, is voor die markten noodzakelijk.
Voorbeelden van dergelijke (zich ontwikkelende) markten zijn de netwerksectoren –
energie, telecommunicatie, vervoer/mainports –, financiële markten,
zorg, onderwijs en sociale zekerheid.Bovenstaande uitgangspunten leiden niet tot statisch beleid; bestaand
beleid wordt hier continue op bezien. Markten ontwikkelen zich voortdurend.
Ook voortschrijdende inzichten over publieke belangen en de effectiviteit
van het gevoerde beleid leiden tot aanpassingen van algemene én specifieke
regulering van markten. Zo is de Kamer onlangs geïnformeerd over het
voornemen een algemene consumententoezichthouder in het leven te roepen (Tweede
Kamer 2003–2004, 27 879, nr. 9). Versterking van de positie van
de consument is belangrijk. Markten gaan daardoor beter functioneren. Lessen
uit het verleden (taximarkt) laten bovendien zien dat de overheid bij markten
die in beweging zijn of worden gebracht het transitieproces moet
begeleiden en moet sturen. Dat gebeurt nu nadrukkelijk, bijvoorbeeld inzake
de zorgsector. De beleidsvoornemens betreffende de zorgmarkt laten ook zien
hoe sectorspecifieke regulering wordt ingevuld om marktfalen weg te nemen
en de toegankelijkheid, kwaliteit en betaalbaarheid van de zorg ook voor de
langere termijn overeind te houden.3Welke gevolgen verbindt de regering voor de inrichting
van markttoezichthouders, aan het vereiste van het voorkomen van «belangenverstrengeling»?
Kan de regering de uitspraak, «een adequaat doorgevoerde functionele
scheiding van beleid en toezicht» is wezenlijk voor het functioneren
van toezichthouders, toelichten? Welke concrete betekenis komt aan deze uitspraak
van de regering toe in die gevallen waarbij de overheid tevens optreedt als
marktpartij (bijvoorbeeld KPN, Rotterdamse Haven)? Wanneer is volgens de regering
in deze gevallen sprake van een «adequate functionele scheiding van
beleid en toezicht»?Zie het antwoord op vraag 4.4Hoe verhoudt de door de regering ingenomen stelling
dat het vereiste van «onafhankelijkheid» niet inhoudt dat de toezichthouder
zich buiten de politieke invloedsferen moet bevinden zich tot de opvatting
dat «belangenverstrengeling» volstrekt ontoelaatbaar is? Welke
oplossing ziet de regering voor dit spanningsveld? Kan de regering deze oplossing
toepassen op een concreet geval, bijvoorbeeld de gassector?De vragen 3, 4, en 17 worden gezamenlijk beantwoord, omdat deze allemaal
betrekking hebben op paragraaf 2.3 van de Visie op markttoezicht. In
deze paragraaf is aangegeven dat Europa voorschrijft dat markttoezichthouders
onafhankelijk moeten zijn. Onafhankelijkheid heeft in dit kader twee dimensies.
In de eerste plaats wordt hiermee bedoeld de onafhankelijkheid van de markt
waarop toezicht wordt gehouden. Ingrijpen in markten om concurrentiedoelstellingen
te behalen, kan de waarde van een dominante onderneming, bijvoorbeeld de voormalige
monopolist, sterk beïnvloeden. Dit heeft consequenties voor de overheid
als bijvoorbeeld aandeelhoudersbelangen van de staat in de betreffende sector
een rol spelen. In de meeste Europese richtlijnen wordt dan ook voorgeschreven
dat de markttoezichthouder een onafhankelijke positie moet hebben ten opzichte
van de sector waarop deze toezicht uitoefent.Een tweede soort onafhankelijkheid is de onafhankelijkheid van de toezichthouder
ten opzichte van de politiek. Hierover schrijft de Europese wetgever niets
voor. Ofschoon de Europese Commissie een losstaande toezichthouder ziet als
het meest gebruikelijke en wenselijke model, wordt organisatorische onafhankelijkheid
niet afgedwongen bij de lidstaten. Dit houdt verband met het subsidiariteitsbeginsel.
Het toezicht kan zich volgens Brussel dus binnen politieke invloedsferen bevinden,
mits is uitgesloten dat er belangenverstrengeling plaatsvindt tussen het aandeelhoudersbelang
van de staat enerzijds en het belang van objectief toezicht in een bepaalde
sector anderzijds. De suggestie in vraag 4 dat er sprake zou zijn van een
spanningsveld tussen de invloed vanuit de politiek en de ontoelaatbaarheid
van belangenverstrengeling kan hiermee worden weggenomen. Er is geen sprake
van een spanningsveld, maar van twee verschillende soorten onafhankelijkheid:
de hierboven beschreven dimensies van onafhankelijkheid.In Nederland wordt voldaan aan de Europese eis van onafhankelijkheid,
door een adequaat doorgevoerde functionele scheiding van beleid en toezicht.
De markttoezichthouder kan zelfstandig – zonder tussenkomst van
het beleid – functioneren. De toezichthouder maakt geen deel uit van
de organisatie die is belast met het aandeelhouderschap.De interne scheiding tussen beleid en toezicht is in Nederland op verschillende
wijzen vormgegeven. In de (tele)communicatiemarkt is OPTA de bevoegde sector-specifieke
markttoezichthouder. OPTA en het ministerie van Economische Zaken zijn beide
instanties die taken uitoefenen die worden genoemd in de Europese richtlijnen
voor de elektronische communicatiesector. Op grond van de richtlijnen moet
er een daadwerkelijke structurele scheiding bestaan tussen de uitoefening
van deze taken en de activiteiten die verband houden met eigendom of zeggenschap
in onder toezicht gestelde bedrijven.1 Aan deze
voorwaarde wordt voldaan. Het beheer van de aandelen van de overheid in KPN
(en TPG) berust bij het ministerie van Financiën. Voor Nozema geldt nog
een overgangsregeling.Daarnaast heeft de regering gekozen voor een scheiding tussen beleid en
toezicht door het toezicht een onafhankelijke positie te geven in de vorm
van een zelfstandig bestuursorgaan. Zoals aangegeven vereisen de Europese
richtlijnen voor de elektronische communicatiesector dit overigens niet.In het geval van de gassector zijn de aandeelhoudersbelangen van de staat,
in handen van het ministerie van Economische Zaken, gescheiden van de verantwoordelijkheid
voor het toezicht op de gassector dat wordt uitgevoerd door de DTe. De DTe
is nu nog een dienst van het ministerie van Economische Zaken. Eventuele twijfel
over belangenverstrengeling wordt weggenomen, als de Eerste Kamer het NMa-zbo
wetsvoorstel heeft aanvaard. Volgens dit wetsvoorstel kan de minister van
Economische Zaken dan geen individuele aanwijzingen meer geven voor zaken
die spelen in de gassector.U vraagt ook naar de Rotterdamse Haven. Het Havenbedrijf Rotterdam is
geen markttoezichthouder zoals beschreven in de «Visie op markttoezicht».
Desondanks zal hier kort worden ingegaan op de vraag naar de betekenis in
dit concrete geval als de overheid tevens optreedt als marktpartij. Het Gemeentelijk
Havenbedrijf Rotterdam is per 1 januari 2004 verzelfstandigd. Alle aandelen
zijn op dit moment in handen van de gemeente Rotterdam. Binnen het Havenbedrijf
is een apart – intern ontvlochten – onderdeel (Rotterdam Port
Authority) belast met de (Rijks-) havenmeestertaken. Daarbij gaat het om toezichthoudende
taken ter borging van een veilige, efficiënte en milieuverantwoorde scheepvaart.
De (Rijks)havenmeester heeft zelfstandige bevoegdheden en verantwoordelijkheden.
Vooruitlopend op een voorgenomen wijziging van de Scheepvaart Verkeerswet
waarin e.e.a. moet worden vastgelegd, zijn hierover afspraken gemaakt in een
convenant dat is gesloten tussen de Minister van Verkeer en Waterstaat, de
gemeente Rotterdam, het Havenbedrijf Rotterdam NV en de (Rijks)havenmeester
van Rotterdam. Uitgangspunt bij de uitvoering van het convenant is dat de
(Rijks)havenmeester over de uitoefening van zijn publieke taken alléén
verantwoording schuldig is aan de Minister van Verkeer en Waterstaat, respectievelijk
de burgermeester van Rotterdam, en niet aan de directie van het Havenbedrijf
Rotterdam NV.Een functionele scheiding tussen beleid en toezicht is in veel gevallen
goed mogelijk, maar niet altijd, en uiteraard gaat de scheiding in veel gevallen
gepaard met transactiekosten. Organisatorisch kan de scheiding ver worden
doorgevoerd door de oprichting van een zelfstandig bestuursorgaan dat op afstand
van het beleidsverantwoordelijke departement functioneert. Dit gaat gepaard
met kosten die echter worden gecompenseerd met de voordelen van
een onafhankelijke beoordeling van individuele zaken.Losstaand van de organisatorische setting, kunnen beleid en toezicht (oftewel
uitvoering en handhaving) in de dagelijkse praktijk in veel denkbare gevallen
dicht bij elkaar komen. Elke oordeelsvorming van een markttoezichthouder kan
immers ook beleidsconsequenties hebben. Soms is er ook sprake van grijze gebieden
tussen beleid en toezicht. Hierbij moet men bijvoorbeeld denken aan de «open
normen» waarop wordt ingegaan in hoofdstuk 4 van het rapport «Visie
op markttoezicht». Omdat de minister duidelijk verantwoordelijk moet
blijven voor het beleid en de toezichthouder voor de uitvoering ervan, is
het aan de minister om een dergelijke norm te concretiseren als andere publieke
belangen dan mededinging een rol spelen. De toezichthouder en de minister
doen er ook nu al veel aan om het ontstaan van grijze gebieden tussen beleid
en toezicht en potentiële conflicten hierover zo veel mogelijk te voorkomen.
Ook dit gaat gepaard met kosten, als men bijvoorbeeld denkt aan de hiervoor
noodzakelijke samenwerkings- en relatieprotocollen en de tijd die gepaard
gaat met overleg en afstemming tussen de toezichthouder en de beleidsverantwoordelijke.5Wat is bedoeld met de zinsnede dat de minister door
het houden van «toezicht» toeziet op de naleving van de wet- en
regelgeving? Wat houdt de term «toezicht» in dit verband in?De term toezicht houdt in dit verband in het verzamelen van informatie
over een handeling of zaak om te bekijken of deze voldoet aan de eisen die
in wet en regelgeving zijn gesteld, het daarna vellen van een oordeel daarover
(over de mate van naleving) en het eventueel naar aanleiding daarvan interveniëren.6Is de regering van oordeel dat bij publieke monopolies,
zoals het wettelijk verankerde publieke monopolie op de drinkwatervoorziening,
zij tevens tot taak zou moeten hebben toe te zien op redelijke prijzen en
voorwaarden voor afnemers? Welke rol heeft de NMa in dit verband bij het toezicht
op de waterleidingsector? Is de Mededingingswet van toepassing op de watersector?
Hoe verhoudt de Mededingingswet zich tot de gewijzigde Waterleidingwet, waarin
is bepaald dat een waterleidingbedrijf redelijke tarieven en voorwaarden moet
hanteren? Is de NMa bij het opstellen van deze richtlijnen betrokken?Het belang van toezicht op publieke monopolies wordt onderkend. Dit geldt
ook voor het hanteren van redelijke tarieven en voorwaarden voor afnemers.
Voor de drinkwatervoorziening is met betrekking tot het doelmatig functioneren
van waterleidingbedrijven en toezicht op de tarieven en voorwaarden gekozen
voor decentraal toezicht via de publieke aandeelhouders (gemeenten en provincies)
en raden van commissarissen. Voor de overwegingen die hieraan ten grondslag
hebben gelegen verwijs ik naar de brief van de staatssecretaris van VROM van
21 april 2004 (Tweede Kamer 2003–2004, 28 339, nr. 20). Daarbij
kan worden aangetekend dat de waterleidingbedrijven van oudsher hebben gefunctioneerd
als natuurlijk monopolie, waarbij steeds sprake is geweest van redelijke tarieven
en voorwaarden voor afnemers.De Mededingingswet richt zich op het voorkomen van mededingingsbeperkende
afspraken en misbruik van machtsposities door ondernemingen. Bij waterleidingbedrijven
is gezien hun wettelijk vastgelegde zorgplicht voor levering van deugdelijk
drinkwater sprake van een bij uitsluitend recht opgedragen openbare dienstverlening
die in een niet geliberaliseerde markt plaatsvindt. De Mededingingswet
is ook hier van toepassing, zolang het bij de handeling van een waterleidingbedrijf
gaat om het verrichten van een economische activiteit. Gezien de taak van
de NMa in het kader van de Mededingingswet zou zij bijvoorbeeld kunnen toetsen
in hoeverre een waterleidingbedrijf misbruik maakt van zijn machtspositie
door het hanteren van excessieve tarieven.Er is gelet op de huidige tarieven en voorwaarden die de waterleidingbedrijven
hanteren, volstaan met hetgeen in de gewijzigde Waterleidingwet is bepaald
ten aanzien van tarieven en voorwaarden. Wel zal in het kader van de algehele
herziening van de Waterleidingwet, die door het ministerie van VROM wordt
uitgevoerd, een prestatievergelijking verplicht worden gesteld die betrekking
heeft op onder meer tarieven en dienstverlening. Bovendien zullen nog enkele
voorwaarden worden geformuleerd met betrekking tot een aantal elementen die
van invloed kunnen zijn op de tariefontwikkeling, zoals bijvoorbeeld de vermogenspositie
van waterleidingbedrijven. Op dit moment is de NMa niet betrokken bij de Waterleidingwet.7Hoe denkt de regering de verschillende belangen, zoals
het belang van marktwerking, de verantwoordelijkheid van de minister van EZ
met overige publieke belangen zoals mediabeleid en gezondheidszorg die allen
door de toezichthouder moeten worden afgewogen, bij het nemen van besluiten
te kunnen verenigen?Inderdaad kunnen in algemene of sectorspecifieke mededingingszaken (andere)
publieke belangen dan mededinging meespelen – zoals bijvoorbeeld toegang
tot de zorg. Deze publieke belangen hoeven niet te botsen met de algemene
en sectorspecifieke mededingingsregels. Mocht een afweging van belangen noodzakelijk
zijn, dan moet dat zo veel mogelijk door de wetgever of de minister als lagere
regelgever gebeuren in de beleidskaders (de regelgeving – formele wetgeving,
ministeriële regelingen of beleidsregels) waarbinnen een markttoezichthouder
opereert.Niet de markttoezichthouder, maar de politiek moet een dergelijke afweging
maken. Zoals in de «Visie op markttoezicht» aangegeven, is het
wenselijk dat de politiek zich niet mengt in individuele zaken. Deze afweging
moet plaatsvinden binnen de beleidskaders.8Hoe staat de regering tegenover het gebruik van privaatrechtelijke
instrumenten, zoals persoonlijke aansprakelijkheid van bestuurders van ondernemingen
die misbruik van machtsposities maken, als instrument om naleving van de mededingingsregels
te bevorderen?De huidige Mededingingswet gaat uit van een verbodstelsel en bevat een
nietigheidssanctie in artikel 6 tweede lid. Als derden door overtreding van
bepaalde in de Mededingingswet vastgelegde voorschriften in hun belang worden
getroffen, is de burgerlijke rechter nu reeds bevoegd te oordelen. In de praktijk
is privaatrechtelijke toepassing van de mededingingregels in Nederland echter
niet goed van de grond gekomen. Het wegnemen van drempels voor gebruikmaking
van het privaatrecht door burgers en ondernemingen kan daar verandering in
brengen. Daarbij lijken op dit moment een drietal richtingen in het bijzonder
kansrijk:1. Informatievoorziening verbeteren: er zou heldere, toegankelijke informatie
moeten komen over civiele toepassing van mededingingsregels. Dat kan door
bijvoorbeeld het aanleggen van een database met beschikbare jurisprudentie
of het geven van voorlichting aan bedrijven.2. Toegang tot de rechter verbeteren: gekeken moet worden of het mogelijk is één rechterlijke instantie verantwoordelijk te
maken voor mededingingszaken. Daardoor wordt de kennis en de ervaring op dit
gebied gebundeld.3. Bewijsdrempels wegnemen:a) Er zou een wettelijke regel moeten komen om de causaliteit tussen schade
en gebeurtenis in mededingingsgevallen te verduidelijken.b) Er zou een model of een richtlijn moeten komen voor het berekenen van
de omvang van de schade in civiele geschillen.Momenteel wordt door het kabinet bestudeerd of en hoe dergelijke richtingen
uitgewerkt kunnen worden. Ook de Europese Commissie houdt zich actief met
dit onderwerp bezig en heeft een Groenboek over privaatrechtelijke toepassing
van de mededingingsregels aangekondigd. Op de «Europese Dag van de Mededinging»,
die Nederland in het kader van het EU Voorzitterschap eind oktober heeft georganiseerd,
was privaatrechtelijke handhaving van het mededingingsrecht het hoofdthema.
Graag wil ik de Kamer verslag doen van deze «Europese Dag van de Mededinging»
ten aanzien van privaatrechtelijke handhaving.In het kabinetsstandpunt op de evaluatie van de Mededingingswet is aangekondigd,
dat in de Mededingingswet een bestuursrechtelijke aansprakelijkheid zal worden
geïntroduceerd voor bestuurders. Vanuit preventief oogpunt acht het kabinet
het wenselijk ook boetes te kunnen opleggen aan de opdrachtgever dan wel de
feitelijk leidinggevende van overtreding van het kartelverbod dan wel het
verbod op misbruik van machtspositie. Persoonlijke aansprakelijkheid van bestuurders
in een privaatrechtelijk geschil is hiermee wellicht gemakkelijker aan te
tonen.9Waarom kan niet worden volstaan met de mogelijkheid
van het «facultatief overslaan van de bezwaarfase» (bijvoorbeeld
bij de energiewetgeving) als een wezenlijk onderdeel van de rechtsbeschermingprocedures,
zoals recentelijk door wijziging van de AWB mogelijk gemaakt?Hoe verhoudt afschaffing van de bezwaarprocedure, een
wezenlijk onderdeel van de AWB, zich tot het algemene uitgangspunt dat niet
van de AWB mag worden afgeweken?Uit de evaluatie van de Mededingingswet bleek reeds dat respondenten niet
gelukkig zijn met de verplicht te doorlopen bezwaarschriftprocedure in de
Mededingingswet. Het kabinet gaf daarom in het kabinetsstandpunt over deze
evaluatie aan het wenselijk te achten een keuzevrijheid tot het instellen
van bezwaar te introduceren in situaties waarin thans de bezwaarfase dient
te worden doorlopen (Tweede Kamer, 2003–2004, 29 272, nr. 1). Met
de «Visie op markttoezicht», wordt hierin nog een stap verder
gegaan. Voor het overslaan van de bezwaarfase conform de Wet rechtstreeks
beroep (Tweede Kamer, 2002–2003, 27 563, nrs. 1–2 en verder)
is overeenstemming nodig tussen de onderneming en de markttoezichthouder.
Met name bij ex ante ingrijpen door de markttoezichthouder – door bijvoorbeeld
een marktpartij bij beschikking aan nieuwe verplichtingen te binden –
is een snelle rechterlijke toets wenselijk om voor alle betrokkenen snel duidelijkheid
te verkrijgen over de status van maatregelen van de toezichthouder. Door aan
de bezwaarfase een facultatief karakter te geven ontstaat het gevaar van het
«traineren» van de maatregelen door betrokken marktpartijen of –
andersom – het onnodig vertragen van de rechtsgang door de toezichthouder.
Hierbij zal dan inderdaad worden afgeweken van het regime van de Algemene
wet bestuursrecht. Ook op andere punten in de Mededingingswet wordt –
met reden – afgeweken van de Algemene wet bestuursrecht. Het karakter
van het economisch bestuursrecht vergt soms afwijkingen van de Algemene wet
bestuursrecht.10Besluitvorming in individuele gevallen is ter toetsing
aan de rechter overgelaten en de politieke verantwoordelijkheid van de minister
wordt beperkt. Is het echter niet zo dat de mededingingswetgeving veelal bestaat
uit «open normen» die slechts door de rechter marginaal kunnen
worden getoetst? Is het geen taak van de regering en het parlement, in die
gevallen waarbij de toets van de rechter ten gevolge van deze marginale toetsing
wordt beperkt, alsnog politieke verantwoordelijkheid te nemen voor de invulling
van de «open normen» en de daarmee verband houdende besluitvorming
door de toezichthouder, bijvoorbeeld in de vorm van een vernietigingsbevoegdheid
van het door de toezichthouder genomen besluit?Hier dienen twee zaken te worden onderscheiden. Sinds de introductie van
de eerste markttoezichthouder in 1997 – de OPTA – is het onder
alle kabinetten van verschillende politieke signatuur vast beleid dat politieke
inmenging in individuele zaken bij een markttoezichthouder ongewenst is. Naast
het feit dat de overheid op een aantal markten medespeler is waardoor belangenverstrengeling
kan ontstaan, brengt politieke inmenging ook rechtsonzekerheid met zich mee
voor marktpartijen. Markttoezicht hoort onafhankelijk te zijn. Dit gezegd
hebbende acht ik de introductie van een vernietigingsbevoegdheid voor besluiten
in individuele zaken van de markttoezichthouder niet wenselijk.Iets anders is de invulling van «open normen». Ontegenzeggelijk
bevat de mededingingswetgeving open normen. Zoals ook aangegeven in de «Visie
op markttoezicht», is het aan de wetgever of de minister als lagere
regelgever om open normen zoveel als nodig en mogelijk in te kaderen. Met
name daar, waar een mogelijke afweging van publieke belangen speelt. De rechterlijke
toets is vervolgens een garantie voor de rechtstatelijkheid van de beslissingen
van de markttoezichthouder. Dat de rechter slechts marginaal toetst in mededingingszaken,
is een beeld waar ik me overigens niet in herken. Met name vanwege de benodigde
mededingingsrechtelijke expertise, is de Rechtbank te Rotterdam aangewezen
als exclusieve beroepsinstantie voor mededingingszaken. Tegen besluiten in
sectorspecifieke mededingingsrechtelijke kwesties die door OPTA zijn genomen
kan een belanghebbende beroep instellen bij het College van Beroep voor het
bedrijfsleven.11Welke alternatieven ten opzichte van de «ZBO-constructie»
ziet de regering voor het garanderen van het onafhankelijk opereren van een
toezichthouder, zonder dat dit ten koste gaat van de ministeriële verantwoordelijkheid?In de Visie op markttoezicht wordt niet vooruitgelopen op het kabinetsstandpunt
IBO-VOR. Dat betekent dat ook niet wordt ingegaan op alternatieven ten opzichte
van de «ZBO-constructie». Echter, ik vind, zoals opgenomen in
par. 4.2 van de Visie, een vorm van zelfstandigheid van belang voor onafhankelijke
oordeelsvorming. Deze dient echter zoveel mogelijk beperkt te worden tot oordeelsvorming
in individuele zaken. Daarbij dienen de bevoegdheden van de Minister helder
geregeld te zijn om zijn ministeriële verantwoordelijkheid waar te kunnen
maken.12Waarom beperkt de notitie zich tot slechts 6 markttoezichthouders?
Is er een indicatie te geven hoeveel markttoezichthouders er bestaan en hoeveel
toezichthouders er op andere maatschappelijke (non-profit) sectoren zijn?
Acht de regering dit aantal ook erg hoog?In mijn reactie op ingediende moties tijdens de EZ-begrotingsbehandeling
2003, die ik de Voorzitter van de Tweede Kamer heb toegestuurd (brief 17 oktober
2003, kenmerk AEP3059726), heb ik aangegeven dat de beantwoording van de motie
Heemskerk c.s. zou richten op markttoezichthouders. Het debat tijdens de begrotingsbehandeling
op 8 oktober 2003 ging immers ook met name over marktwerking en markttoezicht.
Ook de breedte van de vragen die in de motie werden gesteld – over taken
en verantwoordelijkheden, onderlinge relaties, rol minister, positionering,
instrumenten en kosten/baten – heeft het kabinet er toe doen besluiten
zich te beperken tot markttoezichthouders.In de Visie is uiteengezet dat het toezicht op de markt in meerdere soorten
uiteen valt. Markttoezichthouders heb ik gedefinieerd als toezichthouders
die zijn belast met het toezicht op regels die gericht zijn op het bewaken
of bevorderen van marktwerking. De wetgever heeft een groot aantal regels
vastgesteld die tot doel hebben om markten beter te laten werken. Toetredingsregels
bijvoorbeeld bepalen onder welke voorwaarden partijen tot een markt mogen
toetreden. Gedragsregels specificeren de voorwaarden waaraan de marktpartijen
zich te houden hebben op de markt. Door markttoezicht wordt de naleving van
deze regels afgedwongen.Zoals in de Visie aangegeven, zijn er nog andere toezichthouders met andere
toezichtstaken op de markt actief. Het betreft dan onder meer de controle
op de naleving van wettelijke kwaliteitsnormen of verplichtingen waarmee het
publieke belang is gediend. Deze toezichthouders beïnvloeden met hun
activiteiten vaak ook de marktomstandigheden. Soms wordt dit toezicht gecombineerd
met het markttoezicht (OPTA, DTe), vaak ook niet.Het aantal toezichthouders is afhankelijk van de gehanteerde definitie.
Als ook de toezichthouders worden meegerekend die bedrijven bijvoorbeeld zelf
hebben opgericht, kom je tot een groter aantal. Een indicatie van het aantal
publieke toezichthouders geeft de Referentielijst RWT's en ZBO's van januari
2002 van het Ministerie van Financiën (Tweede Kamer 2001–2002,
27 426, nr. 51 – de Referentielijst zelf is te downloaden via www.minfin.nl). Op deze lijst staan iets meer dan 200
(clusters van) zelfstandige bestuursorganen en rechtspersonen met een wettelijke
taak. Veel van deze organisaties op de Referentielijst RWT's en ZBO's hebben
toezichthoudende taken op markten en binnen non-profit sectoren. Daarnaast
bestaan er ook toezichthouders binnen de Rijksdienst zelf – bijvoorbeeld
de VROM inspectie. Een overzicht hiervan is te vinden in een brief van de
Minister van BZK van 23 oktober 2003 in het kader van de Kaderstellende
visie op toezicht (Tweede Kamer, 2003–2004, 27 831, nr. 5). Een
nauwkeurige schatting van het aantal toezichthouders op markten en binnen
non-profit sectoren, is moeilijk te maken en afhankelijk van de gehanteerde
definities. Maar het betreft minstens tientallen. In de Kaderstellende visie
op toezicht (Tweede Kamer, 27 831, nr. 1) van het kabinet wordt gekeken
naar het brede palet van toezichthouders.Het kabinet is niet van mening dat er in algemene zin teveel toezichthouders
zijn. De wetgever heeft redenen gehad om die toezichthouders in het leven
te roepen. Wel heeft dit kabinet duidelijke doeleinden gesteld om de administratieve
lasten, die mede kunnen voortkomen uit toezichtactiviteiten, te verminderen.13Kan de regering ingaan op het vraagstuk van de openbaarheid?
Wanneer moet informatie die bij de toezichthouder aanwezig is, geheim blijven
en wanneer kan zij openbaar worden gemaakt, bijvoorbeeld in de vorm van publieke waarschuwingen? Deelt de regering de mening dat openbaarheid
veel voordelen heeft?Ja, ik deel de mening van de vragenstellers dat openbaarheid veel voordelen
heeft. De consument heeft er baat bij dat toezichthouders in voorkomende gevallen
door middel van publiciteit kunnen waarschuwen tegen misstanden die in het
kader van het toezicht zijn vastgesteld. Dit kan de consument helpen bij het
aangaan en opzeggen van verplichtingen. Wel is het zo dat toezichthouders
gebonden zijn aan geheimhoudingsverplichtingen bij het ter openbare kennis
brengen van vertrouwelijke gegevens. Openbaarheid – bijvoorbeeld voorlopige
conclusies van een markttoezichthouder – kan immers het imago van een
bedrijf schaden. Ook kan het concurrentiegevoelige bedrijfsinformatie betreffen.
Afgezien van beperkingen die voortvloeien uit geheimhoudingsverplichtingen
beheerst verder de WOB de openbaarheid van het handelen van toezichthouders.14Wanneer kunnen de berekeningen ten aanzien van de maatschappelijke
baten van markttoezicht verwacht worden?Dit onderzoek wordt uw Kamer tegelijk met deze antwoorden aangeboden.15Hoe verklaart de regering dat sommige vormen van marktfalen
(zoals marktmacht en externe effecten) veel meer aandacht van toezichthouders
lijken te krijgen dan andere vormen van marktfalen (zoals asymmetrische informatie)?
Moeten de gevolgen van asymmetrische informatie en het organiseren van markttransparantie
niet veel meer centraal staan en hoe moet dit tot uiting komen?Het kabinet deelt uw opvatting niet, dat sommige vormen van marktfalen
meer aandacht zouden krijgen dan andere. Het kabinet kijkt vanuit haar verantwoordelijkheid
om publieke belangen te borgen naar alle vormen van mogelijk marktfalen. Niet
elk marktfalen, voor zover aanwezig op een bepaalde markt, vraagt echter om
dezelfde oplossing. Factoren die van invloed zijn op de keuze van overheidinterventie
betreffen de omvang van de schadelijke effecten van het marktfalen, de effectiviteit
van mogelijk overheidsingrijpen (en de gevolgen van eventueel overheidsfalen),
aanwezige alternatieven op de markt voor overheidsregulering, etc. Niet bij
elke vorm van marktfalen wordt als gevolg van deze factoren een toezichthouder
opgericht. Wellicht dat daardoor de indruk is ontstaan dat er sprake is van
een scheve verdeling. Die indruk acht het kabinet echter onjuist. Het betreft
hier weloverwogen keuzes.Wel dient de vraagzijde van de markt, de consument, meer nadrukkelijk
op de voorgrond te worden geplaatst. Het marktwerkingsbeleid is vooral aanbodgericht
geweest, maar ook de vraagzijde kent belemmeringen. De vraag of de organisatie
van markttransparantie niet centraal moet komen te staan, interpreteer ik
als een ondersteuning van die beleidsinzet. Ook de voorgenomen oprichting
van een consumententoezichthouder getuigt van deze beleidsinzet.In de sectorspecifieke regulering van markten komt het bevorderen van
transparantie ook aan bod. De sectorspecifieke toezichthouders streven naar
een (nieuwe) marktsituatie waarin particuliere en zakelijke eindgebruikers
een keuze kunnen maken tussen aanbieders en tussen diensten, zodanig dat het
prijs- en kwaliteitsaanbod op de diverse deelmarkten tot stand komt door effectieve
marktprikkels. Bij onvoldoende keuze wordt daartoe in voorkomende
gevallen het bredere publiek voorgelicht om de informatieasymmetrie op te
heffen. Zo is in het verleden door OPTA een landelijke campagne gestart naar
aanleiding van carrier pre select voor de lokale markt. Overigens is in de
telecommarkt ook zichtbaar dat zij zelf veel doen aan het vergroten van de
transparantie. Hierbij valt te denken aan de vele vergelijkingssites op internet
die thans bestaan ten aanzien van onder meer mobiele telefoontarieven. Als
voorbeeld kan ook dienen het werk van de AFM in de financiële marktsector.
De AFM ziet er onder meer op toe dat de wettelijke transparantieregels worden
nageleefd. Het bevorderen van markttransparantie draagt bij aan het oplossen
van de informatieasymmetrie. Voorbeelden zijn de verplichtingen inzake verstrekking
van de «Financiële Bijsluiter» en gegevens voor de diverse
registers die op de AFM-website zijn te raadplegen. Daarnaast zijn er eisen
omtrent de transparantie van ondernemingen bij het uitgeven van effecten (IPO's
en andere emissies) en de doorlopende verplichtingen tot informatieverstrekking
daarna. Het betreft dan rapportages over de financiële situatie van ondernemingen
en het openbaar maken van voor beleggers relevante informatie.Op de energiemarkt zijn inmiddels ook meerdere vergelijkingssites actief,
waaronder die van de Consumentenbond. Daarnaast geeft toezichthouder DTe per
kwartaal en per bedrijf informatie over het aantal vragen en klachten die
zij krijgt ten aanzien van het switchen, de klantenwerving en de facturering.16Hoe wordt de afweging gemaakt tussen publiek toezicht
en private handhaving via de rechter? Zijn deze strijdig met elkaar of kunnen
zij complementair aan elkaar zijn?Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 8, staat een gedupeerde als
gevolg van een overtreding van de Mededingingswet door één of
meerdere ondernemingen twee mogelijkheden open: langs bestuursrechtelijke
weg een klacht indienen bij de NMa of langs privaatrechtelijke weg een schadevergoeding
vorderen via een onrechtmatige daadsactie. Een combinatie is uiteraard ook
mogelijk. De gedupeerde maakt de afweging vervolgens zelf.Deze twee wegen op zaaksniveau zijn niet strijdig met elkaar. Op het niveau
van het stelsel van mededingingsrecht, zouden deze twee wegen complementair
moeten zijn. In de evaluatie van de Mededingingswet wordt geconstateerd, dat
er weinig procedures zijn geweest bij de civiele rechter en dat deze over
het algemeen geen soelaas bieden. Zoals ook aangegeven bij het antwoord op
vraag 8, wordt momenteel door het kabinet bestudeerd of en hoe drempels voor
privaatrechtelijke handhaving van het mededingingsrecht weggenomen kunnen
worden. Ook de Europese Commissie houdt zich actief met dit onderwerp bezig.
Op de «Europese Dag van de Mededinging», die Nederland in het
kader van het EU Voorzitterschap eind oktober heeft georganiseerd, was privaatrechtelijke
handhaving van het mededingingsrecht één van de hoofdthema's.
Zoals ik al aangaf in het antwoord op vraag 8, wil ik de Kamer graag verslag
doen van deze «Europese Dag van de Mededinging» ten aanzien van
privaatrechtelijke handhaving.17Kan de regering ingaan op de functionele scheiding
tussen beleid en toezicht? Is een dergelijke scheiding in de praktijk wel
altijd mogelijk? Zijn er gevallen denkbaar waarin beleid, toezicht, handhaving
en uitvoering niet of nauwelijks, of anders tegen hoge transactiekosten, van
elkaar te scheiden zijn? Zo nee, waarom niet? Zo ja, welke?Zie het antwoord op vraag 4.18Deelt de regering de mening dat een omslag nodig is
van marktgericht naar consumentgericht denken, waarbij toezichthouders minder
naar het marktproces maar meer naar het marktresultaat kijken en vooral in
dienst is van degene die met dit marktresultaat te maken krijgt, namelijk
de consument?De markttoezichthouders, zoals behandeld in deze «Visie op markttoezicht»,
hebben als taak toezicht te houden op de naleving van wet- en regelgeving,
die specifiek tot doel heeft marktwerking te bevorderen en te bewaken. Zij
moeten juist gericht zijn op het marktproces. De wet- en regelgeving waarop
deze markttoezichthouders toezien, moeten de effectieve concurrentie bevorderen
wat de consument ten goede komt. Het marktproces bepaalt het marktresultaat.
Marktresultaten die op korte termijn voordelig lijken voor de consument kunnen
het marktproces schaden (bijvoorbeeld «predatory pricing») wat
op langere termijn kan leiden tot marktresultaten die slecht zijn voor de
consument. Van een tegenstelling tussen proces en resultaat is geen sprake,
eerder ligt resultaat in het verlengde van het proces. Een markttoezichthouder
zal met het kijken naar het marktproces ook kijken naar het marktresultaat
(gevolgen voor de effectieve concurrentie) en dus naar de effecten voor de
consument.Zoals uit de beleidsbrief «Consumenten», die de Staatssecretaris
van Economische Zaken op 21 juni 2004 naar de Tweede Kamer heeft gezonden
(Tweede Kamer, 2003–2004, 27 879, nr. 9) blijkt, is ook publiek
toezicht op de consumentenwetgeving wenselijk. Deze wetgeving heeft directe
bescherming van de consument ten doel. Klachten van consumenten over bijvoorbeeld
oneerlijke handelspraktijken vallen buiten de taakstelling van de meeste markttoezichthouders
en blijven liggen. Het kabinet koos er daarom voor een aparte consumentenautoriteit
op te richten, die voor dit soort klachten de gehele economie bestrijkt in
plaats van deze taken toe te delen aan verschillende markttoezichthouders.
Hiermee ontstaat één loket voor consumenten en één
expertisecentrum voor dit soort klachten. Deze consumentenautoriteit zal nauw
samenwerken met de bestaande markttoezichthouders. Het informatieloket dat
gepositioneerd zal worden bij deze consumentenautoriteit, kan consumenten
snel verwijzen naar de markttoezichthouders als een klacht meer op het terrein
van bewaking en bevordering marktwerking – en dus van de markttoezichthouders –
ligt. 19Waarom zijn er niet of nauwelijks prestatie-indicatoren
voor toezichthouders? In hoeverre bestaan er verschillen in de wijze waarop
de 6 toezichthouders aan burgers informatie geven en verantwoording afleggen?
Zo ja, waarin en waarom? Kan de regering een overzicht geven van theoretische
vormen van toezichtfalen aangevuld met praktische voorbeelden daarvan?In de begrotingsinformatie zijn kengetallen met betrekking tot de markttoezichthouders
te vinden. Het betreft dan de directe kosten voor het toezichtsapparaat en
de inkomsten, m.n. voortkomend uit opgelegde boetes. De toezichthouders gebruiken
en ontwikkelen interne prestatie-indicatoren om de organisatie te kunnen besturen
en verantwoording af te leggen. Daarbij dient te worden aangetoond dat de
toezichtsactiviteiten rechtstreeks bijdragen aan de doelstellingen van de
toezichthouder, dit conform de voor de rijksoverheid ontwikkelde
aanpak «Van Beleidsbegroting Tot Beleidsverantwoording» (VBTB).
Er zijn drie soort indicatoren:• Input-indicatoren, bijvoorbeeld het aantal fte's• Proces-indicatoren zoals wettelijke termijnen voor de afhandeling
van zaken• Output-indicatoren zoals deze in de begroting zijn opgenomen.De uitvoering van de begroting wordt meerdere malen per jaar gemeten en
beoordeeld in managementrapportages.Andere manieren die worden gebruikt om tot inzicht in de prestaties van
markttoezichthouders te komen zijn gebruik van evaluaties, benchmarks, statistieken,
enquête- en marktonderzoeken. Zo zijn er tevredenheidsonderzoeken over
bijvoorbeeld de manier waarop de toezichthouder marktpartijen informeert.
Directe publiekelijke verantwoording over het toezicht vindt plaats door middel
van het jaarverslag van de toezichthouder, waarin ook de jaarrekening en enkele
kengetallen staan. De toezichthouder is grotendeels zelf verantwoordelijk
voor de totstandkoming van haar jaarverslag en het verstrekken van informatie
over haar handelingen aan de burgers. Dit is mede een verklaring voor de verschillen
die bestaan.Markttoezichthouders zijn nadrukkelijk bezig meer op de consument gerichte
informatie toegankelijk ter beschikking te stellen. OPTA, DTe en AFM publiceren
informatie om de transparantie voor marktpartijen te vergroten, bijvoorbeeld
via hun websites. De NMa heeft bijvoorbeeld ook een speciale informatielijn
waar consumenten met vragen en klachten terecht kunnen. De AFM kent de zg.
«Toezichtslijn» voor vragen van consumenten. Verduidelijking van
de gevolgen van toezicht, wordt onder meer gegeven in de persberichten die
de toezichthouder uitgeeft. Daarbij wordt zo mogelijk ook uiteengezet welke
gevolgen een betreffend besluit of actie heeft op de eindgebruiker of consument.De mate waarin toezichthouders informatie vertrekken aan consumenten is
sterk gerelateerd aan hun wettelijke taakopdracht. De AFM publiceert uit hoofde
van haar wettelijke toezichtstaak bijvoorbeeld waarschuwingslijsten van malafide
instellingen die effecten of effectendiensten aanbieden. En met ingang van
de inwerkingtreding per 19 mei 2004 van de nieuwe Telecommunicatiewet
kunnen particuliere eindgebruikers terecht op de OPTA-website www.spamklacht.nl
voor het indienen van klachten tegen overtreders van het spamverbod.Toezichtfalen kan er toe leiden dat de marktwerking wordt geschaad in
plaats van verbeterd, bijvoorbeeld omdat de kosten van het markttoezicht hoger
liggen dan de uiteindelijke baten. Vormen van toezichtfalen kunnen worden
gevonden in het stellen van de volgende vragen aan de toezichthouder: Waarom
was u er niet?; Waarom heeft u het niet gezien toen u er was?; Waarom heeft
u niets gedaan, niet tijdig iets gedaan of iets inadequaats gedaan toen u
het had gezien? Toezichtfalen is dus een gevolg van niet of onjuist signaleren,
niet of onjuist concluderen en niet of onjuist interveniëren.Een praktijkvoorbeeld van toezichtfalen betreft de Deense betonzaak. Om
de concurrentie-intensiteit te vergroten, besloot de Deense mededingingsautoriteit
ondernemingsspecifieke prijzen en kortingen in drie regio's regelmatig te
publiceren. De markt voor beton werd echter niet competitiever. Integendeel,
binnen een jaar vond er een gemiddelde prijsstijging van ongeveer 20 procent
plaats. Bovendien was er lokaal sprake van significante prijsconvergentie.
Afgezien van een gestegen mogelijkheid tot samenspanning was hiervoor geen
logische verklaring.1 Met de maatregel werd dus
een tegenovergesteld effect bereikt.Dit voorbeeld, beschreven in de wetenschappelijke literatuur, is redelijk
uniek in zijn soort. Het is lastig om de effecten van het handelen van de
toezichthouder duidelijk vast te stellen. Zie hierover ook de beantwoording
met betrekking tot het kosten en baten onderzoek. In Nederland zijn geen voorbeelden
bekend van toezichtfalen. Door interne kwaliteitsprocedures en externe checks
(evaluaties, reviews) wordt getracht dit te voorkomen. Het betreft hier immers
de core-business van de toezichthouders. De gehele organisatie van het toezicht
is er op gericht om de kwaliteit van de (toezichts)informatie en de kwaliteit
van de besluitvorming die plaats vindt op basis van deze informatie (prioriteitstelling,
oordeelsvorming, sanctionering, etc.) zo hoog mogelijk te laten zijn.20Aan de hand van welke criteria wordt bepaald hoeveel
financiële middelen moeten worden besteed aan een toezichthouder en hoeveel
medewerkers deze tot zijn beschikking krijgt?De systemen van financiering van toezichthouders zijn zeer uiteenlopend.
Bij de beantwoording van deze vraag zal concreet worden ingegaan op de financiering
van de markttoezichthouders, zoals gedefinieerd
in de «Visie op markttoezicht».De markttoezichthouders ressorterend onder het ministerie van Economische
Zaken worden op de volgende manieren gefinancierd:• Vervoerkamer: opdrachtgever is het
ministerie van Verkeer en Waterstaat, die jaarlijks het werkpakket en de begroting
van de Vervoerkamer vaststelt en de toezichthouder op basis daarvan betaalt.• NMa/DTe: de NMa wordt voor 100% door
EZ zelf gefinancierd en de DTe voor ongeveer 80% (de resterende 20% wordt
verhaald op marktpartijen). NMa/DTe hebben een vastgestelde formatie; hierin
is normatief uitgedrukt hoeveel medewerkers van verschillende niveaus nodig
wordt geacht voor het vervullen van de taken. Daar is ook een budget aan gekoppeld.
Jaarlijks dient NMa/DTe een werkplan in bij het ministerie van Economische
zaken voor de activiteiten die in het komende jaar zullen worden verricht
binnen dat budget.• OPTA: wordt voor 85% gefinancierd via
de markt (de bedrijven waarop toezicht wordt gehouden), voor 15% door EZ (voor
kosten van bezwaar en beroep en advisering van de Minister). De begroting
van OPTA wordt goedgekeurd door de Minister van EZ.Bij het bepalen van de benodigde kwalitatieve en kwantitatieve formatie
en daarmee van de hoeveelheid financiële middelen speelt een aantal criteria
een rol:• Het aantal regelingen dat gehandhaafd moet worden1• Het aantal sectoren waarop toezicht wordt gehouden• De omvang van de markten waarop toezicht wordt gehouden• Aantal vergunningen dat wordt aangevraagd• De opgedragen taken in wet- en regelgeving• (verwachting van) aantal bezwaar- en beroepsprocedures• Kwaliteitseisen aan het toezichtDaarbij wordt ook gebruik gemaakt van ervaringsgegevens en van vergelijking
van overheden in het buitenland.Zorgautoriteit i.o.: Het College tarieven
gezondheidszorg/Zorgautoriteit i.o. (CTG/ZAio) wordt voor zijn reguliere WTG-taken
betaald uit het Algemeen Fonds Bijzondere Ziektekosten (dus ten laste van
de premies). Bij het CTG/ZAio functioneert een projecteenheid die op dit moment
met en voor de Zorgautoriteit i.o. werkt. De projecteenheid wordt dit jaar
(2004) voor circa tweederde betaald uit het Algemeen Fonds Bijzondere Ziektekosten en voor circa éénderde uit de begroting van het
ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.Het is de bedoeling dat in de toekomst de Zorgautoriteit volledig ten
laste van de begroting van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport komt, net zoals de overige ZBO's in de topstructuur van de zorg. Voor
het College voor zorgverzekeringen is dit bijvoorbeeld vastgelegd in het wetsvoorstel
Zorgverzekeringswet.De bepaling van de benodigde kwalitatieve en kwantitatieve formatie en
daarmee van de hoeveelheid financiële middelen vindt plaats aan de hand
van:• een analyse van de taken en de intensiteit daarvan• historische gegevens, bijvoorbeeld van de huidige ZBO's• benchmark met vergelijkbare organisaties• voor de financiële middelen wordt bovendien de handleiding
overheidstarieven gehanteerd voor bedragen per full time
equivalent (fte), overheadkosten en dergelijke.Het CTG/ZAio belast geen toezichtkosten door aan onder toezicht gestelden.Autoriteit Financiële Markten: wordt
grotendeels gefinancierd uit heffingen opgelegd aan onder toezicht staande
marktpartijen. Daarnaast draagt de rijksoverheid deels bij aan de toezichtkosten.De systematiek voor de toetsing van de toezichtkosten, waaraan de financiële
middelen en het aantal medewerkers zijn gerelateerd, is als volgt. De Raad
van toezicht van de AFM is in eerste instantie verantwoordelijk voor de vaststelling
van de toezichtkosten. Hierbij wordt meegenomen het advies van het AFM-panel
van marktpartijen inzake de toezichtkosten. De minister baseert zijn goedkeuring
van de toezichtkosten (begroting en jaarrekening) op de overwegingen van de
Raad van toezicht. Dit past bij de toezichtvisie waarbij AFM op afstand van
de rijksoverheid is geplaatst.Bij de goedkeuring van de toezichtkosten door de minister is een referentiepunt
de beoogde kwaliteit en intensiteit van het toezicht in wet- en regelgeving.
Daarnaast geldt de afspraak dat de reële kosten van bestaande toezichttaken
stabiel moeten blijven. Ten behoeve van de vaststelling alsmede goedkeuring
van begrotingen en jaarrekeningen van de toezichthouders is het ministerie
van Financiën voornemens om een kader te ontwikkelen, waarin meer expliciet
toetspunten zullen worden geformuleerd.21Welke gevallen zijn bekend van «regulatory capture»?
Is het wervingsbeleid bij toezichthouders afgestemd op het gevaar van regulatory
capture? Hoe wordt voorzien in voldoende kennisopbouw?Er zijn geen gevallen bekend van regulatory capture. Het toezicht wordt
zo transparant mogelijk vormgegeven, dit voorkomt misbruik. Er wordt in teams
van wisselende samenstelling gewerkt, bovendien is er vaak een systeem van
functieroulatie. Veel aandacht gaat uit naar de individuele begeleiding van
medewerkers. Bij werving staat kennis over marktwerking (mededinging en regulering)
en analytische capaciteit voorop. De toezichthouders zijn erop gespitst een
afspiegeling te hebben van de markt en de benodigde kennis. Gestreefd wordt
naar een mix tussen economen, juristen en andere disciplines. Medewerkers
zijn afkomstig uit de academische wereld, aanpalende beleidsterreinen en de
marktsector. In het laatste geval is het regel dat iemand niet direct de onderneming
waarin deze nieuwe medewerker heeft gewerkt als object van toezicht krijgt.Kennisopbouw vindt plaats door alle informatie over instellingen toegankelijk
vast te leggen in het elektronische archief en daarnaast op de voor kennisintensieve
organisaties gebruikelijke wijze. Een voorbeeld is het onlangs in gebruik
genomen «Kennisnet» van OPTA. Dit is een uitgebreid intranet waarin
kennis delen centraal staat. Op dit moment kunnen alle medewerkers van OPTA
informatie over de markt (nieuws, onderzoeken, jaarverslagen, presentaties
enz.) over juridische zaken (wetgeving, jurisprudentie, besluiten enz.) en
over OPTA zelf (organisatie, procedures, competenties en kennis van medewerkers
enz.) consulteren, maar ook zelf aanbrengen om te delen. Hierdoor wordt kennis
expliciet en is het makkelijker aanwezige kennis (of de juiste persoon met
die kennis) te vinden.In aanvulling hierop wordt de sector zelf frequent en intensief geconsulteerd.
Dit gebeurt gestructureerd bij de ontwikkeling van nieuw beleid onder meer
via consultatiedocumenten, contactpersonen bij instellingen of klankbordgroepen
per sector. Daarnaast worden toezichtouders en beleidmakers uit aanpalende
sectoren geraadpleegd. Op ad hoc basis vinden tenslotte onderzoek en seminars
plaats.22Worden mogelijke boetes bij alle 6 toezichthouders
verrekend vóór de doorbelasting van de toezichtkosten aan de
«onder toezicht» gestelden? Bestaan er verschillen in de wijze
van doorbelasten van kosten van het toezicht aan de sector? Zo ja, waarin
en waarom?De wijze waarop markttoezichthouders worden gefinancierd verschilt, zie
ook het antwoord op vraag 20. Zo wordt de NMa (het mededingingsdeel) volledig
uit de Rijksbegroting (begroting van het ministerie van Economische Zaken)
gefinancierd. Van verrekening kan dan ook geen sprake zijn.OPTA wordt slechts gedeeltelijk uit de Rijksbegroting gefinancierd (ongeveer
15%). Naast een bedrag op de begroting van het ministerie van Economische
Zaken, heeft OPTA inkomsten door marktpartijen kosten in rekening te brengen
voor het afgeven van vergunningen, het registreren van aanbieders, het registreren
van telefoonnummers en het jaarlijkse toezicht. Boetes en verbeurde dwangsommen
vallen toe aan de Staat, dus vindt geen verrekening plaats met de kosten die
marktpartijen door OPTA in rekening gebracht krijgen.DTe verhaalt een deel (ongeveer 20%) van de kosten op marktpartijen. DTe
verstuurt daartoe rekeningen aan vergunninghouders, netbeheerders en bedrijven
die een ontheffing ex artikel 15 van de Elektriciteitswet 1998 hebben ontvangen.
Boetes vloeien in de schatkist, er vindt geen verrekening plaats.Conform het per 1 januari 2004 inwerking getreden financieringsstelsel
voor financiële toezichthouders (Regeling bekostiging financieel toezicht
d.d. 19 december 2003) geeft de rijksoverheid (begroting van ministerie
van Financiën) op basis van het rapport «Maat Houden» van
het ministerie van Justitie een bijdrage aan de toezichtkosten van AFM voor
wat betreft de repressieve handhavingskosten alsmede de kosten van preventieve
handhaving van de Wet Melding ongebruikelijke transacties, Wet identificatie
bij dienstverlening en Sanctiewet. De overige kosten van AFM worden op basis
van het profijtbeginsel gefinancierd uit heffingen aan onder toezicht gestelden
(zoals onder meer effecteninstellingen, beurzen en aan de beurs genoteerde
ondernemingen). Mede ter versterking van een systematiek van «bonus/malus»
worden in het financieringsstelsel opbrengsten uit bestuurlijke boetes en
dwangsommen volledig in mindering gebracht op de kosten die worden doorberekend
aan onder toezicht gestelden.Een belangrijk deel van de toezichtskosten wordt dus doorberekend aan
marktpartijen. De ratio hierachter is, dat onder toezicht gestelden in algemene zin baat hebben bij markttoezicht. Kosten worden toegerekend
aan marktpartijen, met uitzondering van repressieve handhaving, advisering
ministeries, bezwaar/beroep – dit conform het rapport «Maat houden».
Bij de NMa is toerekening niet mogelijk omdat de groep onder toezicht gestelden –
in feite alle ondernemingen in ons land – veel te groot en divers is.
Alleen bij sectoraal toezicht op een duidelijke groep marktpartijen (onder
toezicht gestelden) is toerekening uitvoerbaar.23Waarom beschikken alle 6 toezichthouders niet over
hetzelfde boete-instrumentarium?NMa, DTe en OPTA beschikken over vrijwel hetzelfde boete-instrumentarium,
bij overtreding van de materiële bepalingen in de te handhaven wetgeving
kan maximaal € 450 000,- worden opgelegd, of, indien dit meer
is, 10% van de omzet van de onderneming.Over de Zorgautoriteit heeft de minister van VWS op 10 september
2000 in een brief aan de Tweede Kamer aangegeven, dat deze een boetebevoegdheid
krijgt (Tweede Kamer, 2003–2004, 29 324, nr. 3). Ik kan op dit
moment nog niet aangeven, of deze boetebevoegdheid hetzelfde zal zijn als
voor NMa, DTe en OPTA.Het boete-instrumentarium van de AFM is anders omdat de wetgeving voor
de financiële sector een systeem kent van vaste boetetarieven. Het feit
dat sprake is van een vast tarief betekent dat de Minister van Financiën
en de toezichthouders geen beleidsvrijheid hebben ten aanzien van de hoogte
van de op te leggen boete. Er bestaat wel een matigingsbevoegdheid voor de
Minister van Financiën en de toezichthouders, zodat zij in individuele
gevallen, gelet op de omstandigheden, de boete kunnen stellen op een lager
bedrag. Overigens heeft de Minister van Financiën bij debatten over aandelenlease
en het wetsvoorstel Wet Financiële Dienstverlening de Tweede Kamer gemeld
een aanpassing van het boetesysteem te overwegen en voor het eind van het
jaar een notitie over dit onderwerp aan de Kamer te doen toekomen.24Kan de regering aangeven, nu er op dit moment een interdepartementaal
onderzoek naar verzelfstandigde organisaties op rijksniveau (IBO VOR) loopt
waarin de vraag centraal staat in hoeverre het wenselijk is de ministeriële
verantwoordelijkheid voor de uitvoering van rijkstaken te beperken, wanneer
dit rapport kan worden verwacht en wat wordt verwacht van dit onderzoek?Het IBO-VOR is inmiddels afgerond en op 9 juli 2004 aan de Voorzitter
van de Tweede Kamer aangeboden. Het kabinetsstandpunt terzake wordt momenteel
voorbereid en ik kan hier niet op vooruitlopen. 25Is de regering van mening dat de notitie voldoet aan
de motie van het lid Heemskerk?Ja. Overeenkomstig het verzoek in de motie worden in de «Visie op
markttoezicht» de functie, taken en verantwoordelijkheden, de positionering
en de instrumenten van markttoezichthouders beschreven. Evenals de relatie
van de toezichthouders onderling en hun relatie met de rijksoverheid. Met
betrekking tot de kosten en baten van markttoezichthouders is een onderzoek
in gang gezet.In het antwoord op vraag 4 wordt toegelicht waarom de Visie zich beperkt
heeft tot markttoezichthouders.26Kan de regering ingaan op de wet over de Zorgautoriteit
en welk eventueel instrumentarium gehanteerd zal worden?De minister van VWS heeft op 10 september 2004 een brief aan de Tweede
Kamer gestuurd, waarin op hoofdlijnen de op te richten Zorgautoriteit wordt
geschetst (Tweede Kamer, 2003–2004, 29 324, nr. 3). Daarin staat
aangegeven, dat de Zorgautoriteit een aantal bestuursrechtelijke middelen
krijgt om haar beslissingen kracht bij te zetten: aanwijzing, bestuursdwang
(met de mogelijkheid van een dwangsom) en bestuurlijke boete. Voor een nadere
uiteenzetting van het instrumentarium van deze nieuwe toezichthouder, verwijs
ik naar genoemde brief van de minister van VWS.27Kan de regering aangeven hoe vaak bij de diverse markttoezichthouders,
het instrument bestuurlijke boete gehanteerd is (dit mede in het licht van
een eerder verschenen rapport van de Algemene Rekenkamer (Zicht op de prestaties
van de Autoriteit Financiële Markten bij het tegengaan van oneerlijke
effectenhandel (29 635, nrs. 1 en 2) waaruit blijkt dat de AFM nauwelijks
gebruik maakt van het instrument bestuurlijke boete)?Het aantal malen dat het instrument van de bestuurlijke boete is gehanteerd
treft u aan in onderstaande overzichten per toezichthouder. Door DTe, Vervoerkamer
en Zorgautoriteit i.o. zijn (nog) geen boetes opgelegd.AFMWegens2000200120022003Voorwetenschap0100 Wet melding zeggenschap0100 Overtreding prospectusplicht1411 Overtreding reclameregels6420 Niet voldoen aan administratieve verplichtingen11872Overige02316Totaal18201319De aantallen betreffen boetedossiers, waarin er meer dan één
boete kan zijn opgelegd, bijvoorbeeld drie boetes voor drie overtredingen
van de reclameregels gepleegd door één instelling.NMa 200120022003Aantal zaken4614Bedrag€ 159 000€ 99 600 000€ 135 500 000Per zaak verschilt het aantal ondernemingen waaraan een boete is opgelegd
van 1 tot 18 ondernemingen.OPTA 199920032004Aantal zaken2931BedragF 26 750€ 645 000€ 225 00028Kan de regering aangeven wanneer het onderzoek naar
extra waarborgen, noodzakelijk om persoonlijke bestraffing via het bestuursrecht
te introduceren, gaat plaatsvinden en wanneer de resultaten kunnen worden
verwacht?Persoonlijke bestraffing via het bestuursrecht is op zichzelf niet nieuw,
wèl het voornemen om bij een overtreding van de Mededingingswet gepleegd
door een rechtspersoon, ook degenen die tot de overtreding van de Mededingingswet
opdracht hebben gegeven of daaraan feitelijk leiding hebben gegeven een boete
op te kunnen leggen. Momenteel is een wetsvoorstel in voorbereiding om deze
en andere beleidsvoornemens bij het kabinetsstandpunt op de evaluatie van
de Mededingingswet (Tweede Kamer, 2003–2004, 29 272, nr. 1) in
wetgeving te doen neerslaan. Aansluiting zal worden gezocht bij de Vierde
tranche Algemene wet bestuursrecht (Tweede Kamer, 2003–2004, 29 702,
nrs. 1–2). In artikel 5.0.1 van dit wetsvoorstel wordt artikel 51 van
het Wetboek van Strafrecht van overeenkomstige toepassing verklaard. Op de
vraag of er extra waarborgen noodzakelijk zijn voor deze vorm van persoonlijke
bestraffing voor feitelijk leidinggevenden en opdrachtgevers in het mededingingsrecht,
zal bij dit wetsvoorstel ter implementatie van de evaluatie Mededingingswet
nader worden ingegaan. Dit wetsvoorstel zal naar verwachting voorjaar 2005
worden ingediend bij uw Kamer.29Kan de regering aangeven wanneer gedegen onderzoek
wordt gedaan zodat de indirecte kosten duidelijker in beeld kunnen worden
gebracht?De indirecte kosten zijn onderdeel van het door het onderzoeksbureau OXERA
ontwikkelde raamwerk ter meting van de (directe en indirecte) kosten en baten
van markttoezicht. Om de werking van het raamwerk te toetsen zijn als illustratieve
toepassing een beperkt aantal cases door OXERA doorgelicht. Zo is bijvoorbeeld
de overname van energiebedrijf Reliant door branchegenoot Nuon in 2003 bestudeerd.
In deze fusiezaak, legde de NMa beperkende maatregelen op om te voorkomen
dat Nuon een economische machtspositie zou krijgen. De onderzoekers van OXERA
hebben gekeken naar de allocatieve winst en de herverdelingseffecten als gevolg
van het ingrijpen door de NMa. Het rapport treft u bijgevoegd aan.30In het hoofdlijnenakkoord is afgesproken een reductie
van 25% administratieve lasten, geldt dit ook ten aanzien van de markttoezichthouders?
Kan tevens worden aangegeven wanneer hiermee een start wordt gemaakt en wat
de verwachte reductie zal zijn?De kabinetsdoelstelling om de administratieve lasten voor het bedrijfsleven
met een kwart te verlagen omvat ook de markttoezichthouders. De administratieve
lasten van markttoezichthouders maken deel uit van de nulmeting administratieve
lasten van het departement waar de betreffende toezichthouder onder valt en
welke tot een totale reductie van 25% administratieve lasten moet komen. Alle
markttoezichthouders hebben reductievoorstellen gedaan, die deel uitmaken
van de eerste fase reductievoorstellen die zijn gepresenteerd in de «kabinetsbrief
meer ruimte voor ondernemen door minder lasten» en de departementale
brieven van de ministers en staatssecretarissen van respectievelijk Economische
Zaken en Financiën. Op dit moment wordt gekeken naar meer reductiemogelijkheden,
ook bij toezichthouders. De Tweede Kamer zal hierover en over de vaststelling
van departementale lastenplafonds in het voorjaar van 2005 worden geïnformeerd.XNoot1Samenstelling:Leden: Crone (PvdA), Bakker (D66), Hofstra (VVD), voorzitter, Schreijer-Pierik
(CDA), ondervoorzitter, Atsma (CDA), Timmermans (PvdA), Vendrik (GL), Ten
Hoopen (CDA), Slob (CU), Van den Brink (LPF), Duyvendak (GL), Kortenhorst
(CDA), Hessels (CDA), Gerkens (SP), Van Velzen (SP), Varela (LPF), Algra (CDA),
Aptroot (VVD), Blom (PvdA), Smeets (PvdA), Douma (PvdA), De Krom (VVD), Heemskerk
(PvdA), Van Dam (PvdA), Dezentjé Hamming (VVD), Van Egerschot (VVD)
en Jonker (CDA).Plv. leden: Tichelaar (PvdA), Dittrich (D66), Örgü (VVD), De
Nerée tot Babberich (CDA), Van Hijum (CDA), Koenders (PvdA), Vos (GL),
Joldersma (CDA), Van der Vlies (SGP), Hermans (LPF), Van Gent (GL), Verburg
(CDA), Van Vroonhoven-Kok (CDA), Vacature (SP), De Ruiter (SP), Van As (LPF),
De Haan (CDA), Blok (VVD), Samsom (PvdA), Van Dijken (PvdA), Van Heteren (PvdA),
Snijder-Hazelhoff (VVD), Tjon-A-Ten (PvdA), Waalkens (PvdA), Szabó
(VVD), Weekers (VVD) en Van Dijk (CDA).XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1Artikel 3.2 van de Kaderrichtlijn (2002/21/EG van 7 maart 2002).XNoot1Albaek, S., Møllgaard, P. & Overgaard, P. (1997). «Government-Assisted
Oligopoly Coordination? A concrete case», Journal of Industrial Organization,
vol. 65, pp. 429–443.XNoot1Voor de handhaving van een nieuwe of aangepaste wet die extra taken met
zich meebrengt zal de toezichthouder normaliter ook extra middelen tot haar
beschikking krijgen. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29800-XIII-36.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl