Naar een veiliger samenleving; Brief minister over het programma Veilige Publieke Taak
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST135751
 2009-2010
 
 28 684
 Naar een veiliger samenleving
 
 
 
 
 Nr. 
 247
 BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIES
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 7 oktober 2009
 
 Het kabinet heeft in 2006 besloten om agressie en geweld tegen werknemers
landelijk aan te pakken. Sinds 2007 gebeurt dat vanuit het programma Veilige
Publieke Taak. Het programma heeft als doel om in 2011 het aantal voorvallen
van agressie en geweld tegen werknemers met een publieke taak te verminderen
met 15%-punt ten opzichte van de 0-meting in 2007 (van 66 naar 51%).
 
 Twee jaar na introductie van het programma Veilige Publieke Taak is de
balans opgemaakt. In deze brief wordt in hoofdlijnen ingegaan op de inspanningen
die in het kader van het programma zijn verricht en de effecten daarvan. Achtereenvolgens
komen aan de orde de vierde halfjaarlijkse voortgangsrapportage van het programma,
de resultaten van de zogenaamde 1-meting en van een inventarisatie onder koepelorganisaties
van de sectorwerkgevers. Als laatste treft u de hoofdpunten aan van twee recente
onderzoeken; de Internetspiegel en een onderzoek van het ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid naar de succes- en faalfactoren bij de invoering
en toepassing van beleid en maatregelen door organisaties tegen agressie en
geweld.
 
 Op basis van deze informatiebronnen kom ik tot de conclusie dat in de
komende jaren een stevige intensivering van de huidige activiteiten noodzakelijk
is, om zicht te houden op het realiseren van de genoemde doelstelling voor
2011.
 1. Voortgangsrapportage
 De vierde voortgangsrapportage (zie bijlage 1) betreft de voortgang van
het programma Veilige Publieke Taak over de periode december 2008 tot juni
2009.
 Kortweg gezegd, ligt het programma goed op schema.
 
 Het programma kent drie sporen: grenzen stellen, het aanpakken van daders
(pijler 1: regie) en het ondersteunen van werkgevers (pijler 2).
 
 Het afgelopen half jaar is in de activiteiten vanuit het programma de
focus gelegd op en de samenhang tussen twee kerndocumenten.
 In de eerste plaats betreft dat de acht maatregelen die als aanbeveling
zijn opgenomen in het sjabloon Arbocatalogus.
Deze acht maatregelen vormen de basis voor een effectief veiligheidsbeleid
tegen agressie en geweld in een organisatie:
 1. Draag uw organisatie norm van acceptabel gedrag uit;
 2. Bevorder dat uw werknemers elk voorval van agressie en geweld melden;
 3. Registreer alle incidenten van agressie en geweld tegen uw werknemers;
 4. Train uw werknemers in het voorkomen van en omgaan met agressie en
geweld;
 5. Reageer binnen 48 uur richting de dader indien deze agressie en geweld
gebruikt tegen uw werknemers;
 6. Bevorder dat uw werknemers aangifte doen en/of geef strafbare feiten
(zoals fysiek geweld en bedreiging) zelf aan bij de politie;
 7. Verhaal de schade op de dader;
 8. Verleen nazorg aan werknemers die slachtoffer zijn van agressie en
geweld.
 
 Het tweede kerndocument betreft de eenduidige landelijke afspraken met
politie en Openbaar Ministerie. Hiertoe zijn regionale afspraken tussen politie,
Openbaar Ministerie en andere organisaties met een publieke taak in beeld
gebracht. Deze regionale afspraken zullen worden gebruikt om een landelijke
richtlijn tot stand te brengen.
 
 Daarnaast is het afgelopen half jaar de Taskforce Veiliger Openbaar Vervoer
ingesteld. Deze Taskforce bestond uit álle relevante partijen –
vanuit openbaar vervoer, politie, openbaar ministerie en alle betrokken ministeries –
die in gezamenlijkheid streven naar het terugdringen van agressie en geweld
in het openbaar vervoer met behoud van eigen verantwoordelijkheid. Het rapport
van deze Taskforce zal binnenkort aan de Tweede Kamer worden aangeboden.
 2. Inventarisatie Veiligheidsbeleid tegen agressie
en geweld bij werkgevers met een publieke taak
 Afgelopen voorjaar heeft er door het programma Veilige Publieke Taak voor
de eerste keer een inventarisatie plaatsgevonden van de mate waarin publieke
organisaties als werkgever vorm hebben gegeven aan de uitvoering van de hierboven
genoemde acht maatregelen bij de aanpak van agressie en geweld. Het verslag
treft u bijgevoegd aan. De inventarisatie zal
jaarlijks worden herhaald. De inventarisatie heeft plaatsgevonden door middel
van een vragenformulier. In totaal zijn contactpersonen van 32 (branche/koepel)organisaties
benaderd. De respons was ongeveer 81%. Als het gaat om de aard en het
aantal maatregelen dat genomen wordt, zien we – op basis van de eigen
opgave van de organisaties – grote verschillen. Duidelijk is dat er –
ondanks de korte tijd sinds de introductie van de maatregelen – door
een aantal werkgevers al goede resultaten zijn geboekt. In de periode mei-juni
2009 was de situatie als volgt:
 
 
 
 
 
 
 Maatregel
 (branche/koepel)organisaties die de
maatregel redelijk tot goed op orde hebben* 
 
 
 
 
 
 Norm stellen
 
 Arbeidsinspectie, Belastingdienst,
Gemeenten**, Gerechtsdeurwaarders, Provincies, Raad voor de Rechtspraak, Uitvoeringsinstituut
WerknemersVerzekeringen, Voortgezet Onderwijs 
 
 
 
 Melden
 
 Ambulance, Arbeidsinspectie, Belastingdienst,
Dienst Justitiële Inrichtingen, Gemeenten7, Gerechtsdeurwaarders, GGZ-NL,
Hoger Beroepsonderwijs, Immigratie- en Naturalisatie Dienst, Jeugdzorg (MO-groep),
Marechaussee, Nederlandse Federatie van Universitair medische centra, Nederlandse
Vereniging van Ziekenhuizen, Politie, Provincies, Uitvoeringsinstituut WerknemersVerzekeringen,
Voortgezet Onderwijs
 
 
 
 Registreren
 
 Ambulance, Arbeidsinspectie, Belastingdienst,
Dienst Justitiële Inrichtingen, Gerechtsdeurwaarders, Immigratie- en
Naturalisatie Dienst, Jeugdzorg (MO-groep), Nederlandse Federatie van Universitair
medische centra, Voortgezet Onderwijs, Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen,
Politie, Uitvoeringsinstituut WerknemersVerzekeringen 
 
 
 
 Reageren door werkgever
 
 Ambulance, Belastingdienst,
Dienst Justitiële Inrichtingen, Hoger Beroepsonderwijs, Marechaussee,
Onderzoeksinstellingen, Politie, Provincies, Rijk, Uitvoeringsinstituut WerknemersVerzekeringen 
 
 
 
 Aangifte doen
 
 Ambulance, Belastingdienst,
Dienst Justitiële Inrichtingen, Gerechtsdeurwaarders, Hoger Beroepsonderwijs,
Immigratie- en Naturalisatie Dienst, Jeugdzorg (MO-groep), Marechaussee, Politie,
Rijk, Uitvoeringsinstituut WerknemersVerzekeringen
 
 
 
 Trainen
 
 Arbeidsinspectie, Dienst Justitiële
Inrichtingen, Gemeenten5, GGZ-NL, Hoger Beroepsonderwijs, Jeugdzorg (MO-groep),
Marechaussee, Nederlandse Federatie van Universitair medische centra, Nederlandse
Vereniging van Ziekenhuizen, Politie, Provincies, Uitvoeringsinstituut WerknemersVerzekeringen,
Rijk
 
 
 
 Schade verhalen
 
 Politie, Uitvoeringsinstituut
WerknemersVerzekeringen 
 
 
 
 Nazorg verlenen
 
 Ambulance, Arbeidsinspectie,
Belastingdienst, Brandweer, Dienst Justitiële Inrichtingen, Gemeenten5,
GGZ-NL, Hoger Beroepsonderwijs, Immigratie- en Naturalisatie Dienst, Jeugdzorg
(MO-groep), Marechaussee, Nederlandse Federatie van Universitair medische
centra, Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen, Politie, Provincies, Rijk,
Uitvoeringsinstituut WerknemersVerzekeringen, Voortgezet Onderwijs
 
 
 
 
 * De situatie is redelijk tot goed indien bij meer dan 60%
van de instelingen/onderdelen van de (branche/koepel)organisatie de maatregel
is ingevoerd. De volgorde van organisaties is alfabetisch.
 ** Inclusief Sociale Diensten.
 4. Uitkomsten 1-meting
 In 2007 is de Tweede Kamer geïnformeerd
over de resultaten van een 0-meting naar de aard en omvang van agressie en
geweld.
 In 2009 is een tussentijdse meting gehouden; de 1-meting. Daardoor kan
vastgesteld worden of – mede gelet op de doelstelling – de aard
en omvang van ongewenst gedrag zijn gewijzigd ten opzichte van 2007.
 Het onderzoek is net als in 2007 uitgevoerd bij de volgende sectoren:
politie, dienst justitiële inrichtingen, arbeidsinspectie, belastingdienst,
Nederlandse Spoorwegen, sociale diensten, Uitvoeringsinstituut WerknemersVerzekeringen
(UWV), ambulancezorg, brandweer, ziekenhuizen, basisonderwijs, voortgezet
onderwijs, gemeentelijke politici en bestuurders. Tevens zijn twee sectoren
toegevoegd aan het onderzoek: jeugdzorg en gerechtsdeurwaarders.
 
 Het onderzoek geeft inzicht in de aard en
omvang van ongewenst gedrag tegen medewerkers met een publieke taak en tussen
collega’s onderling. Daarnaast zijn de werknemers gevraagd naar de mate
waarin hun werkgever de acht maatregelen voor een effectief veiligheidsbeleid
heeft ingevoerd om agressie en geweld te voorkomen en te beperken. Het onderzoek
treft u bijgevoegd aan.
 
 De meting laat een marginale vermindering zien van het aantal voorvallen
van ongewenst gedrag waarmee werknemers met een publieke taak het afgelopen
jaar zijn geconfronteerd ((65% (2009) ten opzichte van 66% (2007)). Fysiek geweld is ten opzichte van 2007 significant gedaald.
Ten aanzien van het aantal slachtoffers van 23% naar 21% (– 2%).
Wat betreft gemiddelde frequentie in het afgelopen jaar van 5,8 naar 2,7 voorvallen
(– 3,1). Afwijkend daarvan geven de respondenten aan meer getuige te zijn geweest van fysiek geweld (van 16%
naar 30%). Opvallend is dat ongewenst gedrag tussen werknemers onderling
over de gehele linie is afgenomen (van 26% in 2007 naar 18%
in 2009). Er zijn grote verschillen tussen de verschillende beroepsgroepen,
zowel wat betreft het aantal voorvallen van ongewenst gedrag als in de mate
waarin zij hiervoor actief beleid voeren.
 
 Ook uit de 1-meting blijken grote verschillen tussen de organisaties in
de mate waarin zij diverse maatregelen treffen. Over het algemeen geven de
respondenten aan hierin geen of marginale vooruitgang te zien. Vooral de dadergerichte
maatregelen (reactie naar de dader, doen van aangifte en verhalen van schade)
zien zij het minst door werkgevers ingevoerd, terwijl zij hier de meeste waarde
aan hechten. Zo biedt 50% van de werkgevers trainingen aan, 55%
heeft gedragsregels voor externen afgesproken, 30% verhaalt schade,
42% heeft als beleid dat zij altijd aangifte doen bij ernstig ongewenst
gedrag. Wel kan geconcludeerd worden dat er sprake is van een grote awareness. Ook de stijging van het getuige zijn van fysiek geweld, kan duiden op een verhoogde awareness bij werknemers. Er wordt binnen organisaties
meer nagedacht over wat tolerabel is, werknemers zien meer interne protocollen
(+ 14%), er is een toename van meldingen bij leidinggevenden en
van melding/aangifte bij de politie (ook al is dit laag, bv. 28% bij
fysiek geweld). Dit geeft aan dat werknemers in de publieke sectoren bereid
zijn om hun verontwaardiging ten opzichte van ongewenst gedrag om te zetten
in daden en dat er daarmee een belangrijke basis ligt voor de uitvoering van
de maatregelen.
 5. Onderzoek Internetspiegel en SZW
 Internetspiegel
 Het Internetspiegelonderzoek heb ik in mei 2009 al aan de Tweede Kamer
toegezonden. Het gaat over de bruikbaarheid van
een diagnose-instrument waarmee werkgevers met een publieke taak zelf periodiek
de effectiviteit van hun aanpak van agressie en geweld kunnen meten. De resultaten
van hun aanpak kunnen zij benchmarken met die van collega-organisaties. Daarnaast
biedt het onderzoek inzicht in de effecten van inspanningen van werkgevers
ten aanzien van de aanpak van agressie en geweld op de veiligheidsbeleving
van werknemers.
 
 Uit het onderzoek blijkt dat werkgevers door het treffen van veiligheidsmaatregelen
direct een positieve invloed kunnen uitoefenen op de veiligheidsbeleving van
hun werknemers. Het opstellen van duidelijke regels en procedures om agressie
en geweld te voorkomen en het bieden van training en opleiding, maken dat
werknemers zich duidelijk veiliger voelen in hun werk. Werkgevers zien hun
inspanningen beloond met lagere verzuimcijfers en grotere tevredenheid van
werknemers.
 Onderzoek SZW
 Het onderzoek «Tussen agressiebeleid en praktijk» is een dezer dagen door mijn ambtgenoot van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid aan de Tweede Kamer aangeboden. Het onderzoek richt zich
op de succes- en faalfactoren bij de invoering en toepassing van beleid en
maatregelen door organisaties tegen agressie en geweld.
 Ook uit dit onderzoek blijkt dat er grote verschillen zijn tussen de organisaties
in de mate en wijze van uitwerking van ambities naar concrete maatregelen
en handreikingen. Bovendien blijkt dat als de getroffen maatregelen naast
de acht aanbevolen maatregelen van het programma Veilige Publieke Taak worden
gelegd, het beeld ontstaat dat de meeste organisaties de aanbevelingen van
VPT slechts in beperkte mate overnemen:
 • Slechts enkele organisaties dragen de landelijke norm VPT expliciet
uit;
 • Vooral kleine organisaties ontbreekt het nogal eens aan de noodzakelijke
faciliteiten en kennis om maatregelen in te voeren;
 • Ernstige voorvallen lijken bijna altijd te worden gemeld en te
worden geregistreerd, maar verbaal geweld bijna nergens;
 • De aangiftebereidheid van medewerkers is laag;
 • Het verhalen van schade op de dader komt zelden voor. Alleen de
vervoersbedrijven noemen dit in hun aanpak;
 • Uit het onderzoek komen handvatten voor werkgevers met een publieke
taak naar voren, zoals;
 – Geef agressiebeleid structureel prioriteit
 – Maak gebruik van goede voorbeelden van andere organisaties
 – Gebruik van aanbevelingen Veilige Publieke Taak.
 6. Algemene conclusies en maatregelen
 Veilige Publieke Taak is een begrip geworden. Het programma ligt goed
op koers en staat op verschillende agenda’s bij onder meer werkgevers,
politie en de rechterlijke macht. De tolerantie voor agressie en geweld neemt
verder af bij werkgevers, werknemers, publiek, politiek en media. Er is een
verhoogde aandacht van werkgevers en werknemers voor het onderwerp. Een half
jaar na de introductie van de acht maatregelen voor een effectief veiligheidsbeleid
tegen agressie en geweld is er in het algemeen beweging gekomen in de uitvoering
van de maatregelen en een begin van een noodzakelijke cultuuromslag bij diverse
organisaties. Meer werknemers bespreken voorvallen van agressie en geweld
met hun leidinggevende, weten dat hun werkgever een protocol heeft en zijn
bereid om hun verontwaardiging ten opzichte van ongewenst gedrag om te zetten
in daden. Dit geeft een goede basis voor verdere uitbouw in de organisaties.
Ook is er een verhoogde aandacht vanuit politie en openbaar ministerie. Kijkend
naar de 1-meting van 2009 zien we dat de omvang en frequentie van ernstig
geweld afnemen.
 Daarnaast laat de 1-meting een marginale vermindering zien van het aantal
voorvallen van ongewenst gedrag waarmee werknemers met een publieke taak het
afgelopen jaar zijn geconfronteerd ((65% (2009) ten opzichte van 66%
(2007)). Wel zien we – op basis van diverse metingen – nog onvoldoende
voortgang in de aanpak van agressie en geweld door werkgevers, vooral als
het gaat om de invoering van dadergerichte maatregelen.
 
 Gelet op bovenstaande kom ik tot de conclusie dat met ongewijzigd beleid
de doelstelling van het programma niet te realiseren is. Daarom wordt de strategie
van het programma gewijzigd waarbij de regierol wordt versterkt ten koste
van de ondersteunende rol. De nadruk van het programma komt daarbij te liggen
op het samenbrengen van partijen, het maken van duidelijke afspraken met deze
partijen en het monitoren van de resultaten. Dit zal de komende periode gerealiseerd
worden door:
 I. Het intensiveren van inspanningen van werkgevers:
 De bestaande programmadoelstellingen blijven gehandhaafd. Wel wordt een
duidelijke focus aangebracht op het uitvoeren van de acht maatregelen en de
eenduidige afspraken met politie en Openbaar Ministerie:
 
 a. Het maken van concrete afspraken met een
top-5 van werkgevers over de uitvoering van de dadergerichte maatregelen.
De selectie van een top-5 van werkgevers vindt plaats op grond van een nadere
analyse van bestaande onderzoeksresultaten en politiek-bestuurlijke relevantie.
Bij deze afspraken zijn vakbonden, politie en openbaar ministerie betrokken.
 
 b. Het aanscherpen van bestaande (bestuurlijke)
afspraken met Zelfstandige Publieke Werkgevers. De focus ligt ook daarbij
op de eerdergenoemde dadergerichte maatregelen.
 
 c. Het intensiveren van de regionale ketensamenwerking.
Gelijktijdig met bovenstaande trajecten vindt een verhoogde inzet plaats om
een eenduidige werkwijze te bewerkstelligen bij politie en openbaar ministerie
bij de strafrechtelijke aanpak. Belangrijk is dat deze werkwijze vorm krijgt
in een aantal intensiveringsregio’s waarbij werkgevers met een publieke
taak, politie en openbaar ministerie samenwerken. Voorstel is om daarbij bestuurlijke
duo’s in te zetten en verantwoordelijk te maken voor de resultaten van
deze intensiveringstrajecten.
 II. Monitoring voortgang
 Van belang is om meer dan nu zicht te houden op de ontwikkeling en de
voortgang van het programma en de afspraken en inspanningen van werkgevers,
politie en werkgevers. Zoals eerder aangegeven zal de inventarisatie van de
invoering van de acht maatregelen bij werkgevers jaarlijks worden herhaald.
Daarnaast zullen er tweemaandelijkse voortgangsrapportages van de pilots plaatsvinden.
Bovendien zal er een extra meting in 2010 van aard en omvang van ongewenst
gedrag (tussen 1- en 2-meting) plaatshebben.
 III. Communiceren van de gewenste aanpak door werkgevers
 Er wordt meer bekendheid gegeven aan de landelijke norm veilige publieke
taak en het handhavingsbeleid van overheid en werkgevers. Hiertoe zal eind
2009 en begin 2010 een landelijke publiekscampagne (Postbus 51) agressie en
geweld worden ontwikkeld en uitgevoerd.
 Randvoorwaarden voor de uitvoering van het programma
 Om uitvoering te kunnen geven aan die nieuwe koers (focus op beperkte
doelgroepen en regie in plaats van zelf uitvoeren) worden de ondersteunende
werkzaamheden aan werkgevers elders ondergebracht in een kennis- en expertisecentrum
Veilige Publieke Taak. Het is voor de realisatie van het programma belangrijk
dat werkgevers ondersteuning kunnen krijgen en niet «zelf het wiel hoeven
uit te vinden». Het verrichten van deze taken vanuit het kernministerie
is niet wenselijk.
 Het kennis- en expertisecentrum kent een bescheiden opzet. Er wordt aangesloten
bij een bestaande organisatie, het zal opereren in een samenwerkingsverband
en kan op termijn een shared service functie vervullen voor alle werkgevers.
 
 Ook wordt een programmaraad ingesteld, waarmee committment voor de uitvoering
door de top van de betrokken organisaties kan worden versterkt.
 
 De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
 G. ter Horst
 
 
 BIJLAGE 1
 Voortgangsrapportage december 2008–juni 2009
 In het programma Veilige Publieke Taak zijn de afgelopen twee jaar flinke
vorderingen gemaakt. Het programma ligt goed op schema. Van alle toezeggingen
aan de Tweede Kamer inclusief alle activiteiten uit het programma Veilige
Publieke Taak 2007–2011 (sinds 2007 circa
100) is op dit moment ongeveer 60% gerealiseerd. Aan ongeveer 30%
wordt nu gewerkt. De overige 10% heeft minder prioriteit. Er is nauwelijks
vertraging.
 
 Het programma kent drie sporen: grenzen stellen, het aanpakken van daders
(pijler 1: regie) en het ondersteunen van werkgevers (pijler 2). De voortgang over de periode december 2008–juni 2009 is als
volgt:
 PIJLER 1: REGIE
 Afstemming en eenheid van beleid zijn belangrijke voorwaarden voor het
effectief optreden tegen agressie en geweld. Vanuit de regiefunctie die het
ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties op het terrein van
de veilige publieke taak vervult, is in de verslagperiode de volgende voortgang
geboekt.
 Grenzen stellen aan geweld
 De boodschap van de landelijke norm voor een veilige publieke taak is,
dat agressie en geweld tegen werknemers met een publieke taak nooit worden
getolereerd. Deze norm is inmiddels door 62 organisaties ondertekend. Uit
de 1-meting blijkt dat 55% van de respondenten weet dat de werkgever
een norm heeft en uitdraagt.
 
 Eind 2008 heeft de campagne «Vindt u dit normaal?» gelopen
in de huis-aan-huisbladen. Uit de effectmeting van deze campagne blijkt dat
de campagne met een 7 een hogere waardering krijgt dan de campagnes uit de
benchmark. Van de ondervraagden vindt 92% agressie tegen deze groep
een (groot) probleem. De meerderheid van het algemeen publiek (75%)
weet spontaan een goede norm te noemen met betrekking tot gedrag ten opzichte
van werknemers met een publieke taak. 16% van de respondenten volgt
minder vaak aanwijzingen op van deze werknemers met publieke taak.
 
 Vanuit het programma Veilige Publieke Taak is – in samenwerking
met het programma Overlast en Verloedering –
de afgelopen periode een campagne ontwikkeld om de boodschap verder uit te
dragen. Gekozen is om de kernboodschap gericht te laten zijn op het handelingsperspectief
van de burger. Kortom wat kun jij als burger doen als je getuige bent van
agressie en geweld. Deze campagne zal in het najaar van 2009 van start gaan.
 
 In toenemende mate groeit de lokale aanpak van agressie en geweld tegen
werknemers met een publieke taak. Voorbeeld hiervan zijn de initiatieven die
rond de jaarwisseling zijn genomen in diverse regio’s, waaronder dat
van de gemeente Amsterdam met de campagne «Afkoelen of aangifte».
 Aanpakken van daders
 Uitgangspunt van de dadergerichte aanpak is dat daders van agressie en
geweld altijd een reactie krijgen. Deze aanpak richt zich enerzijds op het
verhogen van de pakkans en anderzijds op het geven van een lik-op-stuk-reactie. Dit laatste houdt in dat daders – zo mogelijk –
direct strafrechtelijk en financieel verantwoordelijk worden gesteld voor
hun gedrag.
 Voorbeelden van een lik-op-stuk reactie vinden we terug in Amersfoort
en Tilburg. Daar nam het uitgaansgeweld af door het zogenaamde weekendarrangement:
Degene die in het weekeinde wordt gepakt voor uitgaansgeweld wordt meteen
vastgezet en krijgt een boete of dagvaarding. Het arrangement wordt ondertussen
ook in andere gemeenten toegepast. In en om Tilburg krijgt dit concept een
vervolg in het openbaar vervoer rond het uitgaansleven.
 Eenduidige landelijke afspraken
 Om te komen tot een effectieve, eenduidige en snelle afhandeling van agressie
en geweld tegen werknemers met een publieke taak, zijn eenduidige landelijke
afspraken met politie en Openbaar Ministerie noodzakelijk. Deze afspraken
zijn thans in concept gereed. Aan de basis hiervan ligt onder andere een landelijke
inventarisatie van huidige lokale afspraken tussen politie en openbaar ministerie
over de aanpak van geweld tegen politieambtenaren. Deze inventarisatie is
bij alle regionale politiekorpsen in de afgelopen periode uitgevoerd.
 Verhogen pakkans
 Pilots
 De inzet van camera’s kan bijdragen aan een verbeterde opsporing
en vervolging van daders van agressie en geweld.
 In oktober 2008 is er 1 miljoen euro beschikbaar gesteld voor een pilot
voor het plaatsen van camera’s op ambulances.
Vier regio’s nemen hieraan deel: Den Haag, Rotterdam, Drenthe en Amsterdam.
Rond de jaarwisseling zijn de regio’s Haaglanden en Drenthe gestart
met een pré-pilot door twee ambulances uit te rusten met camera’s.
Evaluatie toonde aan dat de kwaliteit van de camerabeelden niet voldoende
was. Door publiekprivate samenwerking is het verbeterde systeem in staat kwalitatief
goede beelden te leveren. Dit systeem wordt momenteel in de vier regio’s
geplaatst. Onderdeel van de evaluatie van de pilot is een simulatie van de
opsporing en vervolging. Deze simulatie heeft«veroordelingen» –
mede op basis van camerabeelden – als resultaat gehad.
 
 In navolging van de pilot bij de ambulances, is 1 miljoen euro toegekend
voor technische hulpmiddelen bij de politie. Het gaat hier met name om camera’s
op politievoertuigen in de noodhulp. De politie heeft hiertoe de afgelopen
periode een project opgezet. Er zijn vijf pilots van start gegaan bij de korpsen;
Rotterdam Rijnmond, Groningen, Hollandse Midden, Twente en Haaglanden. Uit
de eerste ervaringen – tijdens de jaarwisseling 2008–2009 –
bleek van de inzet van camera’s ook een duidelijke preventieve werking
op het publiek uit te gaan.
 Daarnaast zijn de eerste evaluaties van de camera’s op helmen in
het regionaal politiekorps Haaglanden zeer hoopvol. Van de medewerkers is
89% het (helemaal) eens met de stelling dat zichtbare aanwezigheid
van de camera preventief werkt. 63% meent dat het de agressie verminderd.
38% van de medewerkers voelt zich hierdoor veiliger. 89% van
de respondenten geeft aan dat de camerabeelden van ondersteunende waarde is
bij het proces-verbaal.
 Aangiftebereidheid vergroten
 Om het aantal aangiften te verhogen is het van belang dat de aangiftebereidheid
van werkgevers en werknemers wordt gestimuleerd en dat de politie dit omzet
in het daadwerkelijk opnemen van de aangiften. Eerder is toegezegd dat voor
de zomer van 2009 een plan van aanpak om de aangiftebereidheid te verbeteren
aan werkgevers en brancheorganisaties zou worden aangeboden. Doel van dit plan van aanpak is het wegnemen van de
drempels voor het doen van aangifte. Daarbij zijn de eenduidige landelijke
afspraken met politie en Openbaar Ministerie een belangrijke voorwaarde. Vanwege
de vertraging bij deze afspraken, zal het plan van aanpak aangiftebereidheid
najaar 2009 gereed zijn. Dit voorjaar is bij Jeugdzorg in Haaglanden een pilot
vanuit het programma begeleid om de aangiftebereidheid bij de medewerkers
te verbeteren. De uitkomsten van deze pilot zijn gebruikt bij het verder verbeteren
van het plan van aanpak.
 Buitengewone opsporingsambtenaren (BOA)
 Op dit moment vindt een formele consultatie plaats over herziening van
het BOA-bestel dat per 1 januari 2010 in werking zal treden. Het voorstel
om BOA’s een grotere bevoegdheid toe te kennen om processen-verbaal
uit te schrijven, maakt hiervan onderdeel uit. Hiermee wordt de bewijskracht
in de rechtelijke procedure vergroot.
 Model protocol daderregistratie
 De afgelopen periode is de eerste aanzet gedaan tot de totstandkoming
van een regionaal «Agressie-incidenten waarschuwingsprotocol»,
inclusief privacyreglement. Het protocol moet werkgevers met een publieke
taak in staat stellen om bij voorvallen van agressie de gegevens van de daders
binnen een regio en sectoroverschrijdend te verzamelen, vast te leggen en
te delen. Deze gegevens kunnen vervolgens worden gebruikt om passende maatregelen
te treffen – zoals aanpassing van het bejegeningsprofiel tot en met
het staken van de dienstverlening – en om te gebruiken voor dossieropbouw
ten behoeve van (ambtshalve) vervolging.
 Lik-op-stuk-reactie naar de dader
 Polaris en Bont en Blauw
 Begin dit jaar zijn de onderzoeken «Strafvorderingsrichtlijn kwalificerende
slachtoffers» (Polaris) en «Bont en Blauw» aan de Tweede
Kamer aangeboden. Uit de onderzoeken blijkt dat
er goede vorderingen zijn geboekt bij de strafrechtelijke aanpak van agressie
en geweld tegen werknemers met een publieke taak.
 Omdat de ministers van BZK en Justitie in de toekomst betere resultaten
willen bereiken, kondigden zij een aantal maatregelen aan, zoals het vergroten
van de bekendheid van de inhoud en het monitoren van de richtlijn. De minister
van Justitie zal de Kamer voor november 2009 informeren over de toepassing
van de richtlijn en de daarop volgende uitspraken van de rechters.
 Snelrecht
 Een effectieve aanpak van agressie en geweld is gebaat bij een snelle
reactie waarbij de dader onmiddellijk wordt geconfronteerd met zijn gedrag
en de gevolgen daarvan. Toepassing van (super)snelrecht maakt dat mogelijk.
Tijdens de Jaarwisseling 2008–2009 zijn in Amsterdam, Rotterdam, Den
Haag en Utrecht 38 zaken door middel van (super)snelrecht afgedaan. Uit een
evaluatie van de Raad van de Rechtspraak blijkt
dat supersnelrecht succesvol is bij eenvoudige geweldzaken (bekennende verdachte,
eenvoudig bewijs en eenvoudige schade etc.). Tijdens de jaarwisseling en andere
evenementen kan dit instrument worden ingezet bij eenvoudige zaken met geweld
tegen werknemers met een publiek taak.
 Schadeverhaal
 Uitgangspunt is dat daders opdraaien voor de kosten van de schade die
is veroorzaakt door hun gedrag. Vanuit het programma Veilige Publieke Taak
worden werkgevers met een publieke taak ondersteund bij het formuleren van
het verhaalsbeleid en bij het verhalen van de schade.
 De afgelopen periode zijn er modellen (factsheets) rond het verhalen van schade ontwikkeld. Op dit moment wordt gewerkt aan een handleiding
voor het beleid op het gebied van het verhalen van schade. Verder zijn de
mogelijkheden voor het vereenvoudigen van het schadeverhaal geïnventariseerd.
Met de invoering van het wetsvoorstel versterking
positie slachtoffers in het strafproces begin volgend jaar en met de implementatie
van verbeteracties (project Slachtoffer Centraal
) worden wezenlijke vereenvoudigingen bereikt. Zo worden mogelijkheden verruimd
om te voegen in het strafproces. Daarnaast is onderzocht of aan het Agressie-
en Registratiesysteem Overheden een module gekoppeld kan worden voor registratie
van schadeverhaal tot en met het incasseren. Met ingang van oktober 2009 kunnen
werkgevers voor vragen over het verhalen van schade terecht bij het dan gerealiseerde
expertisecentrum. Nadere voorstellen rond verbreding van ondersteuning aan
werkgevers, worden in september aan de minister van BZK voorgelegd. 
 PIJLER 2: FACILITEREN EN ONDERSTEUNEN VAN WERKGEVERS
 Het effectief voorkomen, beperken en afhandelen van agressie en geweld
wordt bevorderd wanneer (sector-)werkgevers en ketenpartners de beschikking
hebben over een goed instrumentarium. Borging van en uniformiteit in het gevoerde
veiligheidsbeleid zijn hierbij van belang. Vanuit het programma Veilige Publieke
Taak worden de ontwikkeling en verspreiding van effectieve instrumenten en
interventies onder werkgevers met een publieke taak gestimuleerd. De afgelopen
periode zijn in dit streven de volgende resultaten behaald.
 Helpen van werkgevers (bij het beschermen van hun werknemers)
 Sjabloon arbocatalogus Agressie en geweld
 Conform de toezegging in december 2008 is
het sjabloon aangeboden aan de sociale partners en ter informatie verspreid
aan werkgevers. Ook is een praktische flyer voor werkgevers ontwikkeld met
de acht aanbevelingen voor een effectief veiligheidsbeleid tegen agressie
en geweld.
 Registreren
 In november 2008 is toegezegd om te bezien
of aan het Agressie en Registratiesysteem Overheden een module gekoppeld kan
worden om de registratie van schadeverhaal door werkgevers mogelijk te maken.
Naar aanleiding van een verkenning is besloten om aan het Agressie en Registratiesysteem
Overheden drie modules te koppelen. Met deze modules kunnen werkgevers het
verhalen van de eventuele geleden schade, de«werkgeversreactie naar
de dader» en het doen van «aangifte» registreren.
 Ook is toegezegd om met de sectoren Rijk en politie nadere afspraken te
maken over een verdergaande verplichting tot het melden en registreren van
agressie en geweld. Met de sector Rijk vinden er op dit moment gesprekken
plaats. De afspraken met betrekking tot de politie zullen worden meegenomen
in de Uitvoeringsregeling Geweldsprotocol Geweld Tegen Politieambtenaren waaraan
momenteel wordt gewerkt.
 Diagnose-instrument agressie en geweld (Internetspiegel)
 Er is in de verslagperiode gewerkt aan een diagnose-instrument waarmee
werkgevers met een publieke taak periodiek de effectiviteit van hun aanpak
van agressie en geweld kunnen meten. Het diagnose-instrument is getest bij
130 gemeenten. Hieruit blijkt dat werkgevers door het treffen van veiligheidsmaatregelen
direct een positieve invloed kunnen uitoefenen op de veiligheidsbeleving van
hun werknemers. De invloed kan worden bereikt door het opstellen van duidelijke
regels en procedures om agressie en geweld te voorkomen en het bieden van
training en opleiding. Werkgevers zien hun inspanningen beloond met lagere
verzuimcijfers en grotere tevredenheid van werknemers. Het rapport
van de pilot is in mei 2009 aan u toegestuurd.
 Stimuleringsregeling Veilige Publieke Taak
 Tot 1 juni 2009 hebben alle werkgevers, koepelorganisaties en samenwerkingsverbanden
met een publieke taak een aanvraag kunnen indienen voor de Stimuleringsregeling
Veilige Publieke Taak. Deze regeling beoogt het eigen initiatief en een effectieve
aanpak door werkgevers met een publieke taak te stimuleren op het terrein
van agressie en geweld.
 Er zijn dit jaar 37 (van in totaal 89) aanvragen voor een totaalbedrag
van 1,6 miljoen euro toegekend. Hiermee is het financieringsplafond overschreden.
Deze overschrijding wordt gefinancierd uit de reguliere begroting van het
Programma Veilige Publieke Taak. In bijlage 3 treft u een lijst aan van alle
gehonoreerde aanvragen.
 FINANCIËN
 Uitgaven Programma Veilige Publieke Taak
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2007
 2008
 1ste helft 2009 
 
 
 
 
 Pijler 1: regie
 
 
 
 
 
 1 Algemeen
 € 8 188,00
 € 34 150,00
 € 33 830,00
 
 
 2 Overkoepelende activiteiten
 € 174 153,00
 € 233 750,00
 € 146 924,00
 
 
 3 Communicatie
 € 260 455,00
 € 168 685,00
 € 1 609 068,00
 
 
 4 Dadergerichte aanpak
 € 978,00
 € 1 188 187,00
 € 70 076,00
 
 
 
 
 
 
 
 
 Pijler 2: werkgeversonder- steuning
 
 
 
 
 
 5 Werkgeversondersteuning
 € 319 653,00
 € 1 457 573,00
 € 1 648 622,00 
 
 
 6 Progr. Kader Politie
 € 6 288,00
 € 1 046 309,00
 € 216 158,00
 
 
 Subtotaal
 
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 € 769 715,00
 
 
 € 4 128 654,00
 
 
 € 3 724 678,00
 
 
 
 Oorspronkelijke begroting
 2007
 2008
 2009
 
 
 Pijler 1: regie
 
 € 2 350 000,00
 € 875 000,00
 
 
 Pijler 2: werkgeversonder- steuning
 
 € 2 450 000.00
 € 1 375 000,00
 
 
 Projectkosten
 € 400 000,00
 €100 000,00
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 1 355 000,00
 
 
 € 5 200 000,00
 
 
 € 2 350 000,00
 
 
 
 
 
 
 
 BIJLAGE 2
 Toekenningen stimuleringsregeling programma Veilige Publieke
Taak 2009
 
 
 
 
 
 
 
 
 Naam organisatie 
 Naam project 
 Omschrijving
 Bedrag in euro’s
 
 
 
 
 2 College
 Respect voor
de publieke functie
 Leerlingen bewust maken van
hun gedrag
 80 000 
 
 
 Abrona
 Veiligheid meldingssysteem
S M I L E
 Analyse en verbetering van het Signaleren,
melden, informeren, leren en evalueren van incidenten
 32 250 
 
 
 Brandweer Delft–Rijswijk
 Agressie en geweldsplan brandweer Delft–Rijswijk
 Training «omgaan met agressie, lastig gedrag en spanningsvolle situaties
voor brandweermedewerkers»
 16 580 
 
 
 Bureau Jeugdzorg Haaglanden
 Handen af van onze jeugdzorghelpers
 Beleid, communicatie,
training medewerkers
 57 750 
 
 
 Bureau Jeugdzorg NH
 Voorkomen
is beter dan genezen
 Risicobewustzijn van medewerkers
vergroten, instrumenten geven om incidenten te voorkomen, te beperken en adequaat
te handelen
 47 260 
 
 
 De Bascule
 Minder strijd
als gevolg van geweldloos verzet
 Dr. Halm Omer
methodiek
 60 268
 
 
 Emergis
 Response
 Responsetraining
 50 000 
 
 
 Franciscus Ziekenhuis Roosendaal
 Project Weerbaar personeel
 Training
 27 500 
 
 
 Gemeente Amsterdam
 Implementatie
kader A&G tegen ambtenaren
 Videoproject op
ROM schijf, bestemd voor alle medewerkers
 40 000 
 
 
 Gemeente Bergen
 «Omgaan
met emoties en agressie» voor medewerkers van de buitendienst
 Het aanleren van nieuwe omgangsvormen en methoden die
de respectvolle omgang met burgers bevorderen
 7 650 
 
 
 Gemeente Boekel
 Omgaan
met lastig gedrag ter voorkoming van agressie
 Training met acteurs en invoering van huisregels
 1 493
 
 
 Gemeente Nieuwegein
 Implementatie
agressieprotocol
 Maatwerktraining
 11 250 
 
 
 Gemeente Roosendaal
 Agressiebeleid:
e-learning
 Scholing van ambtenaren
 35 000 
 
 
 Gemeente Utrecht
 Bejegingsproject
 Samenwerkingstraject Politie, OM, Gemeente
 80 000 
 
 
 GGZ Breburg Groep
 Veiligheid
voor medewerkers en cliënten in de GGZ Breburg Groep
 Veiligheidsplan opstellen, werken aan cultuuromslag
 75 300 
 
 
 GVB, Amsterdam
 Veilig
Werk door maatwerk
 Invoeren maatwerk repressieve
maatregelen en Voorlichting
 69 319 
 
 
 Kamer van Koophandel Nederland
 Grens bereikt
 Training
 45 000
 
 
 Montessori basisschool 
 
 
 
 
 
 De Kosmos
 Sterk3
 Voorkomen en zorgvuldig afhandelen van voorvallen
van verbaal geweld
 11 650
 
 
 Montessori Onderwijs 
 
 
 
 
 
 Purmerend
 De vreedzame
Montessorischool
 Positieve cultuurverandering doorvoeren
 10 000
 
 
 Ned. Algemene Keuringsdienst
 Omgaan met weerstand in de buitendienst
 Training
in communicatieve vaardigheden
 14 147
 
 
 O&O fonds GGZ
 Aangifte
doen in de GGZ
 Protocol is ontwikkeld, in de GGZ
om aangiftebereidheid te verhogen
 40 000 
 
 
 Politie Drenthe
 Actie
geeft in het blauw een reactie
 Zorgen voor beleid
waarin Politie Drenthe de belangen van de medewerker zorgvuldig behartigt
 61 000 
 
 
 Politie Gelderland- M
 Gedeeld Gastheerschap
 Samenwerking tussen publieke
en private functionarissen in uitgaansgebieden
 80 000 
 
 
 Politie ZH Zuid
 Veiligheidsketen
in kaart
 Netcentrisch veiligheidsplatform
 80 000 
 
 
 RET N.V. Rotterdam
 Inzet
reizigers ter bestrijding van geweld en vandalisme in openbaar vervoer
 Reizigers bewust maken van hun mogelijkheden om te helpen,
zonder gevaar voor zichzelf
 80 000 
 
 
 Sociale Dienst Kromme Rijn
 Agressie: dienstverlening onder druk
 Ketenbrede
beveiligingsaanpak
 80 000 
 
 
 Stichting bureau SIGRA
 Laat het weten!
 Convenant en informatieve handleiding
 13 225
 
 
 Stichting Deurwaarden Collectief Nederland
 Voorkomen is beter dan genezen
 Themadag op 14 oktober 2009
 5 000
 
 
 Stichting Dimence
 Veilig
werken bij Dimence
 Realiseren van een (sociaal)
veilig en risicobewust Dimence
 80 000 
 
 
 Stichting Groenhuysen
 Gewenst gedrag
 Invoeren van laagdrempelig nieuw
meldingssysteem + inzetten van agressiecoaches
 26 644 
 
 
 Stichting Stadswacht Helmond
 Zo werkt dat niet
 Treffen van maatregelen om aangiftebereidheid
te stimuleren, om schade te verhalen, training tot een respectvolle omgang,
publiciteitscampagne
 54 400 
 
 
 Stichting Surplus 
 Omgaan
met gedragsproblemen bij oudere bewoners
 Implementatie
van leer- en ontwikkeltraject A&G
 4 057
 
 
 Stichting Zuidwester
 Aanpak agressie en geweld Zuidwester
 Betere registratie
en afhandeling agressie- incidenten
 75 377 
 
 
 Veiligheidsregio NH N
 112 – Help je mee
 Publiekscampagne en training
agressie reductie en betrekken omstanders
 80 000 
 
 
 Véolia
 Veilig op
weg bij Véolia
 Training chauffeurs om potentieel
agressieve situaties vroeg te herkennen
 38 750 
 
 
 Vérian
 Kort en
mondig
 Medewerkers tools aanreiken en hen leren
hoe zij in de praktijk escalatie en dus voor hen onveilig gedrag kunnen voorkomen
 6 502 
 
 
 Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland
 Beter omgaan met agressie
 Vakbijeenkomsten, boekje met praktische handvatten,
in-company trainingen
 16 250
 
 
 
 Totaalbedrag
 
 
 
 
 1 593 622
 
 
 
 
 
 
 In vergelijking met de aanvragen van 2008 geeft dat het volgende beeld:
 
 
 
 
 
 
 
 
 Stimuleringsregeling Veilige Publieke
Taak
 Aantal 2008
 Aantal 2009
 Verschil aantal 
 
 
 
 
 Zorg
 20
 30
 + 10
 
 
 Welzijn
 0
 9
 + 9 
 
 
 Onderwijs
 14
 7
 – 7
 
 
 Gemeente
 8
 13
 + 5 
 
 
 Sociale Zekerheid
 2
 1
 – 1 
 
 
 Openbaar vervoer
 2
 5
 + 3
 
 
 Politie
 3
 6
 + 3 
 
 
 Ambulance
 2
 6
 + 4
 
 
 Veiligheid
 2
 0
 – 2
 
 
 Samenwerkingsverband
 1
 4
 + 3
 
 
 Brandweer
 0
 1
 + 1 
 
 
 Rijk
 0
 4
 + 4
 
 
 Geen publieke taak
 4
 3
 – 1
 
 
 Totaal
 58
 89
 + 31
 
 
 
 
 Spreiding aanvragen van 2009 op regio en sector1
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Zorg
 Welz
 O
 Gem
 SZ
 OV
 Politie
 Ambul.
 Samen
 Brandw
 Rijk
 Geen
 
 Totaal
 
 
 
 
 
 Noord
 3
 1
 0
 2
 0
 1
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 
 7
 
 
 
 Oost
 4
 2
 2
 2
 0
 0
 2
 1
 0
 0
 2
 0
 
 15
 
 
 
 West
 14
 3
 3
 6
 1
 2
 4
 4
 4
 1
 1
 1
 
 44
 
 
 
 Zuid
 9
 3
 2
 3
 0
 2
 0
 1
 0
 0
 1
 2
 
 23
 
 
 
 
 Totaal
 
 30
 9
 7
 13
 1
 5
 6
 6
 4
 1
 4
 3
 
 89
 
 
 
 
 
 
 Noord = Groningen, Friesland, Drenthe; Oost = Flevoland, Overijssel, Gelderland; West = Noord Holland, Utrecht, Zuid Holland; Zuid = Zeeland, Noord Brabant, Limburg
 
 1 Het betreft hier een toezegging zoals gedaan in het
Algemeen Overleg bejegening publieke ambtsdragers (tweede termijn) d.d. 25 juni
2009.
 Spreiding toekenningen van 2009 op regio en sector28
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Zorg
 Welz
 O
 Gem
 SZ
 OV
 Politie
 Ambul.
 Samen
 Brandw
 Rijk
 Geen
 
 Totaal
 
 
 
 
 
 Noord
 0
 0
 0
 0
 0
 0
 1
 0
 0
 0
 0
 0
 
 1
 
 
 
 Oost
 2
 0
 1
 0
 0
 0
 1
 0
 0
 0
 2
 0
 
 6
 
 
 
 West
 5
 3
 1
 4
 1
 2
 1
 0
 1
 1
 1
 0
 
 20
 
 
 
 Zuid
 3
 2
 1
 2
 0
 1
 0
 0
 0
 0
 1
 0
 
 10
 
 
 
 
 Totaal
 
 10
 5
 3
 6
 1
 3
 3
 0
 1
 1
 4
 0
 
 37
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 28 684, nr. 100
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 684, nr. 164.
 
 
 Sjabloon Arbocatalogus Agressie en Geweld, Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, Programma VPT, februari 2009.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 28 684, nr. 117.
 
 
 Sikkema C.-Y., e.a. (2007). Ongewenst gedrag besproken. Ongewenst gedrag
tegen werknemers met een publieke taak, DSP-groep, Amsterdam.
 
 
 Ook de busbedrijven waren voor het eerst aan het onderzoek toegevoegd.
De respons onder deze doelgroep was echter te laag. Zij zijn daarom niet meegenomen
in de kwantitatieve analyses.
 
 
 Jacobs, M. , e.a. (2009). Aard en omvang van ongewenst gedrag tegen werknemers
met een publieke taak. Een vervolgonderzoek. IVA, Tilburg.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 684, nr. 224.
 
 
 Kemper, D.R., Ruig, L.S., de (2009). Tussen agressiebeleid en praktijk.
Aanpak van agressie en geweld in de publieke sector, Research voor Beleid,
Zoetermeer.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 28 684, nr. 117.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 684, nr. 164.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 28 684, nr. 130.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 684, nr. 183.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 684, nr. 185.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 684 en 29 628,
nr. 204.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 684, nr. 234.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 144.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2004–2005, 30 143, nr. 3.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 700 VI, nr. 85.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 684, nr. 191.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, nr. 185.
 
 
 Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 28 684, nr. 224.