Onderzoek NATO Response Force; Brief van de Ministers van Buitenlandse Zaken, van Defensie, en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30162, nr. 9

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

14-05-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

30162 nr. 9

25-04-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamWoord vooraf1. Ontwikkelingen in het internationale veiligheidsbeleidUitzending militairen en militaire eenhedenInternationale verbanden van uitzending van militaire
eenheden2. Huidige praktijk van besluitvorming uitzending
militaire eenhedenFunctioneren van de artikel 100-procedure3. Constitutioneel kader en de reikwijdte van artikel
100 Grondwet Het rapport van de werkgroep «NATO Response Force»Het advies van de AIVHet standpunt van de regering4. Parlementaire betrokkenheid bij besluitvorming
over NRF en EU-BattlegroupsAlgemeenMeer aandacht voor de toewijzing van eenhedenDe kennisgevingAfstemming van overleg en besluitvorming, nationaal en
internationaalDe artikel 100-briefResumerend5. Slot: het Toetsingskader en niet-gehonoreerde
verzoeken.Actualisering en verbreding ToetsingskaderNiet-gehonoreerde verzoeken om deelname aan operaties
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30162Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 44 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 162Onderzoek NATO Response Forcenr. 9BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN, VAN DEFENSIE, EN VAN
BINNENLANDSE ZAKEN EN KONINKRIJKSRELATIESAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 25 april 2008Met genoegen bieden wij u de reactie aan van de regering op het rapport «Inzet
met instemming – De rol van de Tweede Kamer bij het uitzenden van militairen»
van de werkgroep «NATO Response Force», alsmede op het advies «Inzet
van de krijgsmacht – Wisselwerking tussen nationale en internationale
besluitvorming» van de Adviesraad Internationale Vraagstukken. In de
reactie stelt de regering de Kamer een actualisering en verbreding van het
Toetsingskader in het vooruitzicht. Dzz is het voornemen dit voor de zomer
aan het parlement toe te zenden.De minister van Buitenlandse Zaken,M. J. M. VerhagenDe minister van Defensie,E. van MiddelkoopDe minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,G. ter HorstWoord voorafHierbij hebben wij het genoegen u de reactie van de regering aan te bieden
op het rapport «Inzet met instemming – De rol van de Tweede Kamer
bij het uitzenden van militairen» van de werkgroep «NATO Response
Force», alsmede op het advies «Inzet van de krijgsmacht –
Wisselwerking tussen nationale en internationale besluitvorming» van
de Adviesraad Internationale Vraagstukken.Op 19 juni 2006 heeft de werkgroep «NATO Response Force»
van de vaste commissies voor Buitenlandse Zaken en voor Defensie van de Tweede
Kamer haar rapport getiteld «Inzet met instemming – De rol van
de Tweede Kamer bij het uitzenden van militairen», aangeboden aan de
voorzitter van de Tweede Kamer (Tweede Kamer der Staten Generaal, vergaderjaar
2005–2006, nrs. 2, 3, 4 en 5). De werkgroep is nagegaan of de huidige
procedure van parlementaire betrokkenheid bij besluiten tot uitzending van
de Nederlandse militaire eenheden adequaat was bij deelname aan de «NATO
Response Force» of andere (toekomstige) multinationale verbanden, zoals EU-Battlegroups (Tweede Kamer der Staten Generaal, vergaderjaar
2004–2005, 30 162, nr. 1). Naar aanleiding van de motie Van
Aartsen-Bos (2 februari 2006) is de werkgroep in haar rapport bovendien
nader ingegaan op de aard en reikwijdte van artikel 100 van de Grondwet.Na het uitkomen van het rapport van de werkgroep «NATO Responce
Force» heeft de regering zich op 27 december 2006 gewend tot de
Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) met enkele toegespitste vragen
(Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 30 162, nr. 7). De
AIV had al eerder een advies over deze materie uitgebracht («Nederland
en crisisbeheersing: drie actuele aspecten», advies nr. 34 uit
maart 2004). De vervolgadviesaanvraag van de regering heeft geresulteerd in
het advies van de AIV met de titel «Inzet van de krijgsmacht –
Wisselwerking tussen nationale en internationale besluitvorming» van
mei 2007. Omdat de AIV in zijn advies al uitvoerig is ingegaan op de grondwettelijke
aspecten van het door de werkgroep NATO Response Force voorgestelde parlementair
instemmingsrecht is bij de Raad van State hierover geen advies ingewonnen
(Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 30 162, nr. 8).Bijgaande reactie van de regering gaat in op die aspecten over snelle
reactiemachten als de NRF of EU-Battlegroups uit
het rapport van de werkgroep «NATO Response Force» en uit het
advies van de AIV, die zij van belang acht voor de nationale besluitvorming
in Nederland en het internationale overleg en de besluitvorming waar Nederland
bij betrokken is. De regering zal onder andere niet ingaan op de beschrijving
van besluitvorming over en procedures rond de uitzending van militaire eenheden
in andere landen dan Nederland, noch op alle uitspraken en opvattingen van
de deskundigen – in binnen- en buitenland – die de werkgroep «NATO
Response Force heeft geraadpleegd, zoals vervat in de bijlagen van het rapport
van de werkgroep «NATO Response Force» (Tweede Kamer, vergaderjaar
2005–2006, 30 162, nrs. 4 en 5). Niettemin wordt van de zijde
van de regering de transparantie zeer gewaardeerd waarmee de werkgroep «NATO
Response Force» over haar werkzaamheden rapporteert. Eenzelfde waardering
gaat uit naar de AIV voor zijn inspanningen de regering andermaal van advies
te dienen.De reactie van de regering is als volgt opgebouwd: Allereerst worden de
actuele ontwikkelingen in het internationale veiligheidsbeleid beschreven
die van belang zijn voor de uitzending van militaire eenheden. Vervolgens
wordt ingegaan op de huidige praktijk van besluitvorming van de uitzending
van militaire eenheden, alsmede op het constitutioneel kader en de reikwijdte
van artikel 100 van de Grondwet. Daarna wordt de parlementaire betrokkenheid
bij besluitvorming over NRF en EU-Battlegroups
aan de orde gesteld. Tot slot wordt kort ingegaan op het Toetsingskader en
op de behandeling van niet-gehonoreerde verzoeken tot deelname aan een internationale
militaire operatie.Als in de reactie van de regering wordt gesproken over de werkgroep of
het rapport, dan betreft het de werkgroep «NATO Response Force»
en haar rapport «Inzet met instemming – De rol van de Tweede Kamer
bij het uitzenden van militairen». Wordt in de reactie van de regering
gesproken over het advies dan gaat het over bovengenoemd advies van de AIV «Inzet
van de krijgsmacht – Wisselwerking tussen nationale en internationale
besluitvorming».1. Ontwikkelingen in het internationale veiligheidsbeleidUitzending militairen en militaire eenhedenMet brede maatschappelijke en parlementaire steun is de krijgsmacht de
afgelopen jaren veelvuldig uitgezonden. De krijgsmacht heeft de afgelopen
jaren missies uitgevoerd in onder meer Afghanistan, Irak, Bosnië, Kosovo,
Soedan, Congo, Liberia, de Arabische Zee, de Perzische Golf en de Middellandse
Zee . Daarnaast heeft zij bijgedragen aan noodhulpoperaties in onder andere
Indonesië (tsunami), Pakistan (aardbeving), de Verenigde Staten (orkaan
Katrina), Portugal (bosbranden), Suriname (overstromingen), Griekenland (bosbranden)
en Nicaragua (orkaan Felix). In totaal zijn de afgelopen periode vele duizenden
Nederlandse militairen in het buitenland ingezet. Dit staat los van andere
verplichtingen, zoals de bijdragen aan de snelle reactiemacht van de NAVO
en de EU-battlegroups. Niet alle uitzendingen
van de krijgsmacht geschieden op basis van artikel 100 van de Grondwet. De
inzet van militaire eenheden ten behoeve van zelfverdediging, de inzet binnen
het Koninkrijk met inbegrip van de Nederlandse Antillen en Aruba, evenals
de inzet van militaire eenheden voor civiele missies en voor het verlenen
van noodhulp, horen daar niet bij. Ook de uitzending van individuele militairen,
bijvoorbeeld ten behoeve van Security Sector Reform – de militair als
consultant – gebeurt niet op basis van artikel 100 van de Grondwet.
Deze reactie van de regering op het rapport «Uitzending met instemming»
van de werkgroep «NATO Response Force» van de Tweede Kamer en
op het advies «Inzet van de krijgsmacht – Wisselwerking tussen
nationale en internationale besluitvorming» van de Adviesraad Internationale
Vraagstukken heeft betrekking op de uitzending van militaire eenheden op basis
van artikel 100 van de Grondwet, tenzij in de tekst anders wordt vermeld.De krijgsmacht wordt steeds verder van Nederland ingezet in steeds complexere
missies. De Nederlandse militaire deelname aan ISAF in Uruzgan is op dit moment
de meest veeleisende en meest riskante missie van de krijgsmacht. Deze missie
laat opnieuw zien – net als eerdere missies – dat de krijgsmacht
zich dient in te stellen op complexe operaties in verafgelegen delen van de
wereld. De uitvoering van operaties geschiedt steeds in samenspel met internationale
organisaties als de Verenigde Naties en met Non-Gouvernementele Organisaties
(NGO’s).Internationale verbanden van uitzending van militaire
eenhedenBedreigingen van en risico’s voor de Nederlandse veiligheid kunnen
zich wereldwijd voordoen. De veiligheidsvraagstukken waar Nederland zich voor
gesteld ziet, vereisen een internationaal georiënteerde aanpak. Om die
reden blijft het belangrijk zeker te stellen dat Nederland zich internationaal
actief en constructief toont. Ons land draagt bovendien van oudsher de
handhaving en de bevordering van de internationale rechtsorde hoog in het
vaandel. Versterking van de internationale samenwerking, bevordering van de
internationale rechtsorde en het investeren in duurzame ontwikkeling, geven
gestalte aan de Nederlandse actieve en constructieve opstelling.Nederland neemt internationaal zijn verantwoordelijkheid, ook als daarbij
tijdens militaire operaties aanzienlijke risico’s worden gelopen. Met
het geïntegreerde buitenlands beleid geeft Nederland gestalte aan zijn
internationale betrokkenheid. In dit beleid zijn de Nederlandse diplomatieke
inspanningen, het Nederlandse veiligheids- en defensiebeleid en het beleid
op het gebied van ontwikkelingssamenwerking op elkaar betrokken en met elkaar
afgestemd. De regering spant zich in de samenhang tussen de relevante beleidsterreinen
te verbeteren opdat effectiever resultaten kunnen worden geboekt, waarbij,
zoals eerder vermeld, ook het internationale samenspel van wezenlijk belang
is.Het Nederlands veiligheids- en defensiebeleid is ingebed in de Verenigde
Naties, de NAVO en de Europese Unie. Het Nederlands buitenlands- en veiligheidsbeleid
is er bovendien op gericht de effectiviteit en het functioneren van deze organisaties
te versterken. Nederland is van oudsher actief lid van de Verenigde Naties.
De bevordering van de internationale rechtsorde staat daarbij voorop, zoals
ook is vastgelegd in onze Grondwet (artikel 90). De VN heeft een breed palet
aan instrumenten tot haar beschikking dat in het hele spectrum van conflictpreventie
tot en met post conflictwederopbouw kan worden ingezet. Het aantal door de
VN uitgezonden vredeshandhavers is de laatste jaren enorm toegenomen. Ook
Nederland neemt deel aan crisisbeheersingsoperaties van de VN in onder andere
Soedan (UNMIS). Nederland onderzoekt de mogelijkheden van een bijdrage aan
de VN-missie in Darfur (UNAMID), waarover de Kamer op 13 juli 2007 is
ingelicht. De bijdrage aan UNIFIL (Libanon) is recent beëindigd.Door gezamenlijk op te trekken met de partnerstaten van de Europese Unie
en de NAVO kan Nederland op veiligheidspolitiek terrein gewicht in de schaal
leggen. Het belang van de Europese Unie in dit verband is vooral gelegen in
het brede scala aan instrumenten, met inbegrip van het EVDB, dat de Unie kan
inzetten. De capaciteiten en de planning van de Europese Unie ten behoeve
van militaire en civiele operaties dienen verder te worden verbeterd, om het
groeiende aantal operaties – in hoofdzaak civiel van aard – aan
te kunnen. De capaciteitsopbouw ten behoeve van militaire operaties dient
in de lidstaten – dus ook in Nederland – te worden voortgezet.Voor wat betreft militair optreden van de NAVO ligt het accent meer en
meer op het vermogen multinationaal en expeditionair op te treden, buiten
NAVO-gebied, zonder dat verdediging tegen mogelijke, meer directe dreigingen
kan worden veronachtzaamd. Het vermogen moet aanwezig zijn om militaire inzet
voort te zetten, ook als het gastland dat optreden niet kan of wil faciliteren,
eventueel onder veeleisende klimatologische en geografische omstandigheden.
De NAVO moet de middelen hebben dit optreden te beschermen tegen de dreigende
inzet van massavernietigingswapens en tegen terroristische dreigingen. De
inzet van de strijdkrachten zal snel, effectief en flexibel moeten zijn en
moeten worden ingebed in een geïntegreerde aanpak van het conflict.In paragraaf 4 zal nader worden ingegaan op de NATO Response Force
(NRF) en op de EU-Battlegroups.2. Huidige praktijk van besluitvorming uitzending
militaire eenhedenFunctioneren van de artikel 100-procedureIn haar rapport stelt de werkgroep «NATO Response Force» van
de Tweede Kamer vast dat, conform het Toetsingskader 2001, de regering de
Staten-Generaal in een artikel 100-brief informeert over «een besluit
tot deelneming aan een internationale crisisbeheersingsoperatie»1. Na de gedachtenwisseling hierover met de regering maakt
de Kamer een zelfstandige afweging over dit besluit. Dit kan, ook op het laatste
moment, een negatief oordeel inhouden.In het advies van de AIV wordt geconstateerd dat de artikel 100-procedure
borg staat voor nauwe betrokkenheid van de Staten-Generaal bij Nederlandse
deelname aan internationale crisisbeheersingsoperaties. De procedure dwingt
alle partijen de voorgenomen deelname aan een operatie goed te doordenken.
De intensieve discussie tussen regering en Tweede Kamer die aan uitzending
van militaire eenheden voorafgaat, komt de kwaliteit en zorgvuldigheid van
de besluitvorming ten goede. De AIV constateert dat een situatie waarbij de
regering op grond van een parlementaire positiebepaling gedwongen werd terug
te komen op een internationale toezegging, zich nog nooit heeft voorgedaan.De regering is van mening dat de artikel 100-procedure in de praktijk
haar waarde heeft bewezen. De aandachtspunten van het Toetsingskader krijgen
per operatie – afhankelijk van belang, mandaat en geweldsniveau –
een ander gewicht en maken het mogelijk om van geval tot geval een weloverwogen
politiek en militair oordeel te vellen over Nederlandse deelneming.Een vergelijking van de besluitvorming bij een aantal internationale operaties
waaraan Nederland heeft deelgenomen, leert dat de interactie tussen nationale
en internationale besluitvorming per geval varieert. Bij de uitzending van
Nederlandse militairen naar de verkiezingen in de Democratische Republiek
Congo in het kader van de EUFOR-missie in 2006 gingen zowel de artikel-100
brief als het overleg van de regering met de Tweede Kamer vooraf aan het EU-besluit
tot aanvang van de missie («decision to launch»). Hetzelfde kan
worden gezegd over het eerste besluit in 2006 om Nederlandse militairen uit
te zenden naar Uruzgan in het kader van de ISAF-missie. Echter in andere gevallen
voltrekken de nationale en internationale besluitvorming zich min of meer
gelijktijdig of wordt het nationale besluitvormingsproces afgerond na een
internationaal besluit tot uitzending van militaire eenheden. De regering
acht het van belang zich rekenschap te geven van de praktijk van internationale
besluitvorming. In de huidige praktijk van besluitvorming hebben zich naar
het oordeel van de regering in het verkeer met de Tweede Kamer geen onoverkomelijke
problemen voorgedaan, ook niet in het op elkaar afstemmen van internationale
en nationale beslismomenten. De in de praktijk gegroeide wisselwerking tussen
internationaal overleg en besluitvorming, de nationale besluitvorming door
de regering en overleg met en controle door het parlement, wenst de regering
in zijn huidige vorm te handhaven.3. Constitutioneel kader en de reikwijdte van artikel
100 Grondwet Het rapport van de werkgroep «NATO Response Force»In haar rapport besteedt de werkgroep ruim aandacht aan de totstandkoming
en betekenis van artikel 100 Grondwet. De werkgroep bespreekt onder
meer het discussiepunt dat ook al tijdens de totstandkoming van artikel 100
centraal stond, te weten de vraag of het parlement zou moeten beschikken over
een formeel instemmingsrecht inzake de inzet van de krijgsmacht. Een dergelijk
instemmingsrecht bevat artikel 100 niet. De werkgroep constateert dat de meningen
uiteen lopen over de vraag of met het nieuwe artikel 100 sprake is van een
instemmingsrecht in materiële zin. Voorts bespreekt de werkgroep de reikwijdte
van artikel 100. Op grond van artikel 100 is de inlichtingenplicht van de
regering beperkt tot besluiten omtrent de inzet van de krijgsmacht ter handhaving
van de internationale rechtsorde.Haar beschouwingen leiden de werkgroep tot de aanbeveling artikel 100
te wijzigen in die zin dat daarin formeel wordt vastgelegd dat toestemming
van de Tweede Kamer is vereist. De werkgroep meent dat dit overeenkomt met
de «gegroeide politieke praktijk».1
Het instemmingsrecht zou voorts betrekking moeten hebben op alle inzet van
de krijgsmacht«buiten de landsgrenzen» dus niet langer beperkt
blijven tot handhaving van de internationale rechtsorde.1Het advies van de AIVDe AIV ziet blijkens zijn advies geen concrete aanleiding voor wijziging
van artikel 100. Zij wijst erop dat de positie van het parlement door de praktijk
van de afgelopen twintig jaar al is versterkt. Invoering van een formeel instemmingsrecht
voor de Tweede Kamer zoals bepleit door de werkgroep roept volgens de AIV
een aantal «complexe staatkundige vragen» op.2 Zo wijst de AIV erop dat in het rapport van de werkgroep onduidelijk
blijft hoe de procedure van instemming zou moeten worden vormgegeven, mede
gelet op het Nederlandse tweekamerstelsel. Verder is volgens de AIV van belang
dat het huidige artikel met opzet zo is vormgegeven dat zoveel mogelijk is
tegemoetgekomen aan de wensen van het parlement binnen de bestaande constitutionele
verhoudingen. Enerzijds zal de regering zich in ons parlementaire stelsel
ook met het huidige artikel 100 in de regel schikken naar de verhoudingen
in het parlement. Anderzijds vreest de AIV voor een onwenselijke vermenging
van taken van regering en parlement als artikel 100 een instemmingsrecht zou
bevatten.Ook keert de AIV zich tegen de door de werkgroep bepleite uitbreiding
van de reikwijdte van artikel 100. De AIV wijst erop dat een ruimere reikwijdte
van artikel 100 de handelingsvrijheid van de regering aanzienlijk kan beperken,
ook in situaties die zich naar hun aard niet goed lenen voor een procedure
op grond van artikel 100. Dat zal ertoe leiden – aldus de AIV –
dat sneller gebruik zal worden gemaakt van de uitzonderingsclausule van het
tweede lid. Overigens laat dit standpunt onverlet dat volgens de AIV bij grensgevallen
de procedure van artikel 100 dient te worden toegepast.Het standpunt van de regeringBij de beoordeling van de voorstellen van de werkgroep inzake artikel
100 Grondwet moet naar de mening van de regering het volgende worden vooropgesteld.In ons parlementair stelsel leggen ministers verantwoording af jegens
het parlement en behoeven zij voor hun functioneren het vertrouwen van het
parlement. Verantwoording afleggen veronderstelt dat de regering adequaat
informatie verstrekt aan het parlement zodat deze een goede informatiepositie
kan opbouwen. Het parlement kan immers zijn controletaak alleen uitvoeren
als het beschikt over de daarvoor noodzakelijke informatie. Daartoe voorziet
het stelsel in een aantal juridische instrumenten. Zo bevat artikel
68 Grondwet de verplichting voor ministers de door Kamerleden verlangde inlichtingen
te verstrekken, tenzij deze verstrekking in strijd zou zijn met het belang
van de staat. Een beroep op het belang van de staat wordt slechts zelden ingeroepen.
Specifiek met het oog op het besluit tot inzet van de krijgsmacht ter handhaving
van de internationale rechtsorde bevat artikel 100 Grondwet de verplichting
van de regering het parlement vooraf inlichtingen daaromtrent te verstrekken.
Naast genoemde juridische instrumenten is er ook de ongeschreven plicht van
ministers het parlement uit eigen beweging informatie te verschaffen.1De informatieverstrekking aan het parlement rondom besluiten tot inzet
van de krijgsmacht moet tegen deze achtergrond worden bezien. In het licht
van de vertrouwensrelatie tussen kabinet en parlement zal de regering zich
terdege rekenschap geven van de opvatting van het parlement met betrekking
tot dergelijke besluiten. Informatieverstrekking, verantwoording en (politieke)
beoordeling vinden plaats volgens de in ons stelsel normale staatkundige mechanismen.
Zoals de AIV terecht opmerkt, staat het parlement daarbij uiteindelijk het
middel van de motie van wantrouwen ten dienste.2
De praktijk bevestigt dit beeld, zo noteren zowel de werkgroep als de AIV.
De informatieverstrekking met betrekking tot besluiten waarop artikel 100
van toepassing is, leidt in de regel tot een debat in de Kamer waarin duidelijk
wordt of voor het besluit van de regering voldoende steun bestaat. Heel concreet
komt dat laatste tot uitdrukking in de in de praktijk gegroeide gewoonte van
de «derde termijn».3 De regering neemt
dan ook stelling tegen de in het rapport van de werkgroep weergegeven opvatting
van enkele staatsrechtgeleerden, die menen dat de informatieplicht van artikel
100 niet veel zou voorstellen:4 binnen de context
van ons parlementaire stelsel heeft die verplichting wel degelijk haar grote
waarde bewezen. Informatieverstrekking over de inzet van de krijgsmacht buiten
de gevallen bedoeld in artikel 100 vindt plaats zodra dat in de bijzondere
omstandigheden mogelijk is. Daarbij wijst de regering met nadruk op de zowel
door de werkgroep als de AIV in die gevallen gesignaleerde inspanningen van
de regering om het parlement vooraf goed te informeren.Het voorgaande leidt tot de conclusie dat de door de werkgroep bepleite
wijziging van artikel 100 Grondwet naar het oordeel van de Regering niet nodig
is. In de eerste plaats waarborgen de bestaande juridische instrumenten reeds
een goede informatiepositie van de Staten-Generaal. De vertrouwensrelatie,
die inherent is aan ons parlementaire stelsel, bevordert bovendien dat aan
die informatiepositie werkelijk inhoud wordt gegeven. Dit alles vindt –
ten slotte – bevestiging in de praktijk. Waar juridisch en praktisch
gezien geen probleem bestaat, bestaat evenmin aanleiding de Grondwet te wijzigen.Voorts acht de regering wijziging van artikel 100 onwenselijk. Dit heeft,
ten eerste, betrekking op de aanbeveling van de werkgroep om in artikel 100
een formeel instemmingsrecht van de Tweede Kamer vast te leggen; en, ten tweede,
op de aanbeveling over het uitbreiden van de reikwijdte van artikel 100 tot
alle inzet van de krijgsmacht «buiten de landsgrenzen».De keuze voor de tekst van artikel 100 zoals dit thans luidt is ingegeven
door de wenselijkheid de bestaande constitutionele verhoudingen tussen regering
en Staten-Generaal ongewijzigd te laten, terwijl tegelijkertijd de grondwettelijke
positie van de Staten-Generaal zou worden versterkt.5 Die versterking ziet vooral op de controlerende taak van de Staten-Generaal.6 De AIV refereert in dit verband terecht aan het adagium «de
regering regeert, het parlement controleert».7
Een in de Grondwet verankerd medebeslissingsrecht verdraagt zich slecht met
die constitutionele verhoudingen. Het is de regering die besluit
tot inzet van de krijgsmacht en daarvoor ten volle verantwoordelijkheid draagt.
Artikel 100 garandeert dat de Staten-Generaal de vrijheid heeft om de regering
vanuit een onafhankelijke positie te controleren en te bekritiseren. De vrijheid
van de Staten-Generaal daartoe zal afnemen, indien zij gaan deelnemen aan
concrete besluiten tot de inzet van de krijgsmacht en daarvoor medeverantwoordelijkheid
dragen. Op dit punt is de regering het eens met de kanttekeningen van de AIV
bij het voorstel van de werkgroep.1 Overigens
volgt uit het voorgaande dat het verstrekken van inlichtingen als bedoeld
in artikel 100 betrekking dient te hebben op een besluit van de regering.
Mede gelet op de motie-Van Aartsen/Bos, meent de regering dan ook, evenals
de AIV dat daarover geen onduidelijkheid meer bestaat.2  3De werkgroep is van mening dat in artikel 100 het vereiste van voorafgaande
instemming van de Tweede Kamer wordt verankerd.4 De Eerste Kamer blijft in het rapport buiten beschouwing.
Daarmee ontstaat naar de mening van de regering een aanvullend bezwaar tegen
de door de werkgroep aanbevolen wijziging van artikel 100. Een medebeslissingsrecht
van uitsluitend de Tweede Kamer past niet in ons tweekamerstelsel, waarin
aan zowel de Tweede als de Eerste Kamer in beginsel gelijke rechten toekomen –
daargelaten de verschillen tussen beide Kamers. Uit het rapport van de werkgroep
blijkt niet dat zij zich rekenschap heeft gegeven van het feit dat haar aanbeveling
inzake de wijziging van artikel 100 op dit punt een nieuwe figuur in ons staatsrecht
betekent, noch geeft het rapport inzicht in de consequenties hiervan.5Ten aanzien van de reikwijdte van artikel 100 geldt het volgende. De inlichtingenplicht
van artikel 100 heeft betrekking op de inzet van de krijgsmacht «ter
handhaving of bevordering van de internationale rechtsorde». Dat betekent
dat artikel 100 niet van toepassing is als het gaat om inzet van de krijgsmacht
om andere reden, bijvoorbeeld ter verdediging van het Koninkrijk, ter bescherming
van de belangen van het Koninkrijk (artikel 97 Grondwet) of indien sprake
is van humanitaire hulpverlening buiten gevallen van een gewapend conflict.6 De regering acht het ongewenst de reikwijdte van artikel
100 te verbreden tot elke inzet van de krijgsmacht «buiten de landsgrenzen»,
zoals de werkgroep aanbeveelt. Daarvoor ziet de regering in navolging van
de AIV7 de volgende redenen. In de eerste plaats
acht de regering het door de werkgroep voorgestelde criterium in de huidige
tijd van mondialisering niet goed werkbaar aangezien, zoals in hoofdstuk 1
is aangegeven, veiligheidsrisico’s zich waar ook ter wereld kunnen ontwikkelen
tot bedreigingen voor Nederland. In de tweede plaats leidt de aanbeveling
van de werkgroep tot een ongewenste beperking van de handelingsvrijheid van
de regering. Dat zou kunnen leiden tot conflicten tussen verplichtingen op
grond van artikel 100 en volkenrechtelijke verdragsverplichtingen die nopen
tot de inzet van de krijgsmacht ter verdediging van het bondgenootschap. Ten
slotte valt te vrezen dat een uitbreiding van de reikwijdte van artikel 100
noodzakelijkerwijs leidt tot een ruimhartiger gebruik van de uitzonderingsgrond
van het tweede lid – wat de regering ongewenst acht.De onwenselijkheid van uitbreiding van de reikwijdte van artikel 100 laat
de gegroeide praktijk onverlet dat bij operaties met overlappende doelstellingen –
wanneer de inzet van de krijgsmacht in significante mate betrekking heeft
op de handhaving of bevordering van de internationale rechtsorde – zoveel
mogelijk de procedure van artikel 100 wordt gevolgd.8 Dat is staand beleid en de regering zet dat voort.9 Verder zij verwezen naar hetgeen hierboven is opgemerkt in verband
met de vraag of wijziging van artikel 100 nodig is.4. Parlementaire betrokkenheid bij besluitvorming
over NRF en EU-BattlegroupsAlgemeenDe NAVO en EU besloten in 2002 respectievelijk 2003 tot instelling van
een snelle reactiecapaciteit, die in staat moet zijn binnen zeer beperkte
tijd te worden ontplooid ter beheersing van acute crises. Beide organisaties
richtten daartoe staande verbanden op. De NATO Response Force (NRF) is een
snel inzetbare multinationale, expeditionaire strijdmacht, bestaande uit ongeveer
25 000 manschappen. Na een daartoe strekkend besluit van de NAR dient
de NRF binnen vijf tot dertig dagen te kunnen ontplooien voor een breed scala
aan missies. Uiterlijk na 90 dagen zal de NRF de operatie beëindigen
of overdragen aan een reguliere strijdmacht. Een EU-Battlegroup bestaat uit ongeveer 1500 manschappen, die in staat moeten zijn
binnen tien dagen na een daartoe strekkend besluit te ontplooien en voor de
duur van ten minste 30 dagen en ten hoogste 120 dagen zelfstandig crisisbeheersingstaken
uit te voeren. Hoewel de EU-Battlegroup voor alle
crisisbeheersingstaken van artikel 17 Verdrag inzake de Europese Unie kan
worden ingezet, is deze inzetbaarheid door zijn grootte beperkt en zal deEU-Battlegroup alleen kunnen worden ingezet in crises
die een onmiddellijke, eerste reactie van de EU vragen. Van werkelijke inzet
van de snelle reactiemachten van de NAVO en de EU is het tot nog toe niet
gekomen.De bondgenoten van de NAVO en de lidstaten van de EU hebben besloten tot
de oprichting van snelle reactiemachten omdat zij er onder omstandigheden
belang bij kunnen hebben tijdig in een crisis te kunnen ingrijpen. Zo kan
het cruciaal zijn in een crisis snel ter plaatse te zijn, opdat escalatie
van een conflict of ontrafeling van een vredesakkoord kan worden voorkomen.
Het besluit tot oprichting van de NRF en de EU-Battlegroups maakte het voor de bondgenoten en lidstaten bovendien mogelijk hun
nationale militaire planning zo in te richten dat zij hun nationale bijdrage
aan NRF en EU-Battlegroups kunnen leveren. Op
de toewijzing van eenheden wordt hieronder ingegaan.De werkgroep benadrukt in haar rapport twee facetten die centraal staan
in de besluitvorming over de inzet van de NRF en de EU-Battlegroups: de noodzakelijke snelheid waarmee tot inzet van die verbanden moet
worden gekomen en de mate waarin het parlement in staat moet worden gesteld
tot een zelfstandige afweging daarover te komen. De regering onderschrijft
het belang van beide facetten. Deze komen ook naar voren in de vervolgadviesaanvraag
van de regering aan de AIV van 27 december 2006 naar aanleiding van het
rapport van de werkgroep.Meer aandacht voor de toewijzing van eenhedenIn haar brief aan de Kamer van 26 april 2005 onderstreept de regering
dat «bij de besluitvorming over de toewijzing en de inzet van Nederlandse
militairen en eenheden aan de snelle reactiemachten van de NAVO en de EU hun
snelle inzetbaarheid én beschikbaarheid centraal staan».1 De regering maakt onderscheid tussen de toewijzing en
de inzet. In haar vervolgadviesaanvraag aan de AIV spreekt de regering haar
zorg uit over de mogelijkheid dat parlementaire goedkeuringsprocedures een
vertragende factor zullen vormen bij de beoogde snelle inzet2. De AIV herhaalt zijn eerdere advies dat«bewuster stil [dient]
te [worden] gestaan» bij het moment van toewijzing, omdat
op dat moment Nederland een politieke verplichting aangaat.3 Voor de toewijzing de regering stelt de regering zich op het standpunt
dat deze «niet is onderworpen aan (delen van) het Toetsingskader of
artikel 100 van de Grondwet».4 Op het moment
van toewijzing van eenheden is het immers nog niet duidelijk
of artikel 100 van toepassing zou zijn in het geval een beroep op de toegewezen
eenheden zou worden gedaan omdat de aard van de operatie dan nog niet bekend
is. Niettemin heeft de regering zich bereid verklaard«onderdelen van
het Toetsingskader, voor zover mogelijk en relevant, toe te lichten [...],
omdat zij beseft dat de toewijzing niet vrijblijvend is en dat deze verwachtingen
wekt, zowel nationaal als internationaal.»1
De regering onderschrijft de constatering van de AIV dat op het moment van
de toewijzing van een Nederlandse bijdrage aan de NRF of EU-Battlegroups een aantal elementen van het Toetsingskader al kunnen
worden ingevuld. Zaken als de bevelsstructuur, de planningscapaciteit voor
het opstellen van het operatieplan, bewapening, deelname van andere landen
en de Nederlandse invloed op de politieke besluitvorming kunnen al bij de
toewijzing worden toegelicht. In de afgelopen jaren heeft de Kamer een aantal
brieven ontvangen over de toewijzing van Nederlandse militaire eenheden aan
verschillende rotaties van de NRF en de EU Battlegroups met gebruikmaking van genoemde elementen van het Toetsingskader.
De regering zal deze praktijk voortzetten en per geval bezien waar deze kan
worden versterkt. Door de toewijzing van Nederlandse militairene eenheden
aan snelle reactiemachten zoveel mogelijk aan de hand van de aandachtspunten
van het Toetsingskader toe te lichten, is de regering van mening – evenals
de AIV overigens – dat ze de Kamer tijdig en volledig informeert.De kennisgevingHet is van belang erop te wijzen dat de regering zich gebonden acht –
in het geval van de mogelijkheid van uitzending van militaire eenheden op
basis van artikel 100 van de Grondwet – het parlement te informeren
over het onderzoek naar de haalbaarheid en de wenselijkheid. Dit is de zogenoemde
kennisgeving. Ook de AIV onderstreept het belang van de kennisgevingsbrief
als eerste stap in de artikel 100 procedure. De regering kan dit belang bevestigen
en zal de Kamer door middel van de kennisgeving op de hoogte brengen van de
mogelijke deelname van Nederlandse militaire eenheden, zodra de inzet van
de NRF of EU-Battlegroup in beeld komt.Afstemming van overleg en besluitvorming, nationaal en
internationaalBesluitvorming over de inzet van de NRF in de NAVO en van de EU-Battlegroups
in de Europese Unie kent weliswaar vaste procedures, doch zal, afhankelijk
van de aard en de urgentie van de crises, steeds anders verlopen. De regering,
in samenspraak met de Kamer, zal dan ook steeds in staat moeten zijn naar
aanleiding van nieuwe ontwikkelingen tijdig besluiten te nemen. Uiteraard
zal een besluit tot inzet van Nederlandse militaire eenheden als onderdeel
van NRF of EU-Battlegroups alleen worden genomen
als de regering overtuigd is van de haalbaarheid en wenselijkheid van de betreffende
operatie. Met de AIV is de regering echter van mening dat «internationaal
overleg met betrekking tot de aanpak van een crisis een fluïde proces
is, dat zich vaak in verschillende fora tegelijk afspeelt»2. Gedurende het proces van internationaal overleg en internationale
besluitvorming is het volgens de regering niet doenlijk noch praktisch om
te proberen vast te leggen welke informatie op welk moment aan de Kamer dient
te worden aangeboden.Bij de inzet van de snelle reactiemachten zal de regering tijdig een besluit
moeten nemen. De regering vroeg de AIV om advies over de situatie waarin een
verschil van inzicht blijkt tussen regering en parlement over deelname aan
een internationale operatie en daarmee de voorspelbaarheid van Nederland bij
internationale partners en bij de betrokken internationale organisaties
in het gedrang dreigt te komen. De AIV stelt vast dat een zogenaamde «opt-out»
alleen gerechtvaardigd zou zijn als er«buitengewoon gewichtige nationale
overwegingen in het geding zijn zoals in het geval Nederland zijn strijdkrachten
nodig heeft voor urgente andere taken»1.
De reputatie van Nederland als betrouwbare partner zou anders schade oplopen.
De regering acht het van het grootste belang dat de partners in NAVO en EU
moeten «kunnen rekenen op de inzet van de eenheden die [...]
voor[de NRF respectievelijk EU-Battlegroups]
zijn aangemeld en die samen hebben geoefend.» Niettemin zit er tijd
tussen agendering van een crisis in de NAVO en de EU en de uitzending van
een snelle reactiemacht, als het daar al van komt. Na agendering van de crisis
vraagt de Noord Atlantische Raad om inzetopties aan SACEUR. In de EU zal het
Politiek en VeiligheidsComité richtlijnen formuleren voor de ontwikkeling
van het Crisis Management Concept dat door het secretariaat van de Raad van
Ministers en de militaire staf van de EU dient te worden uitgewerkt. De militaire
planning van opties voor inzet van deze snelle reactiemachten neemt in de
praktijk enige tijd in beslag. Dit betekent dat geruime tijd voor het nationale
besluit tot deelname aan een operatie van de NRF of EU-Battlegroup de mogelijkheden van Nederlandse militaire deelname worden onderzocht.
Dat schept mogelijkheden om het parlement te informeren over de stand van
zaken in het internationale overleg.De artikel 100-briefVijf dagen na een daartoe strekkend besluit door de Noord-Atlantische
Raad (NAR), respectievelijk de Raad voor Algemene Zaken en Externe Betrekkingen
(RAZEB) moeten NRF en EU-Battlegroup kunnen worden ontplooid. Daaraan dient
de nationale besluitvorming vooraf te gaan. De regering kan dan ook de door
de werkgroep voorgestelde procedure niet steunen, waarbij de regering de Kamer
pas door middel van een artikel 100 brief over haar besluit informeert nádat
de NAR of RAZEB tot inzet van NRF of EU-Battlegroup
hebben besloten. De regering is dientengevolge niet bereid een parlementair
voorbehoud uit te spreken bij het besluit in de NAR of RAZEB tot inzet van
NRF of EU-Battlegroup. Zoals gezegd, de regering
acht van het grootste belang dat de partners van Nederland erop kunnen rekenen
dat ons land zijn toezeggingen nakomt. Uit dat oogpunt is het van belang dat
het nationale besluit tot inzet van militaire eenheden in de NRF of EU-Battlegroep is genomen voordat op internationaal niveau
een besluit wordt genomen. Dat stelt de regering ertoe in staat de houding
van de Tweede Kamer – positief of negatief – volledig mee te wegen
in het standpunt dat ze in de NAVO of in de EU inneemt.Met andere woorden, de regering zal voorafgaand aan de beslissende zitting
van de NAR of de RAZEB waarop tot inzet van NRF of EU-Battlegroup wordt besloten, haar besluit over de inzet nemen en aan de Kamer
meedelen in de vorm van een artikel 100-brief. Mocht de Kamer de behoefte
hebben met de regering over het besluit in overleg te treden, dan zal dit
op een zo kort mogelijke termijn moeten gebeuren.De regering hecht er overigens aan te benadrukken dat onderscheid dient
te worden gemaakt tussen de inzet van de NRF of de EU-Battlegroups waaraan Nederland politieke steun verleent en géén
militaire bijdrage levert en die waaraan het wel met militaire eenheden deelneemt.
In het eerste geval is de artikel 100 procedure uit de aard der zaak niet
van toepassing.ResumerendDe regering onderstreept het belang dat zij hecht aan de parlementaire
betrokkenheid bij de toewijzing van militaire eenheden aan snelle reactiemachten.
De regering is zich er terdege van bewust dat een besluit tot toewijzing niet
vrijblijvend is. Dit houdt wat betreft de regering in dat op het moment waarop
in de NAVO en EU moet worden besloten tot inzet van NRF of EU-Battlegroup waarvan Nederlandse militaire eenheden op dat moment
deel uitmaken, Nederland alleen bij hoge uitzondering alsnog deze manschappen
kan terugtrekken. De partners moeten erop kunnen vertrouwen dat Nederland
zijn toezegging gestand doet. De besluitvorming rond snelle reactiemachten
zoals de NRF en de EU-Battlegroups is van een
andere orde dan de besluitvorming rond de inzet van Nederlandse militaire
eenheden in ander verband, omdat deze eigenlijk in twee fases plaatsvindt:
eerst bij de toewijzing van eenheden en vervolgens bij de inzet. Zij is ook
anders omdat snelheid van optreden een essentieel kenmerk van deze reactiemachten
is. Met de hierboven omschreven invulling van de actieve informatieplicht
van de regering jegens het parlement, mochten voor deze snelle reactiemachten
Nederlandse militaire eenheden worden ingezet, wordt naar het oordeel van
de regering recht gedaan aan de gewenste parlementaire betrokkenheid.5. Slot: het Toetsingskader en niet-gehonoreerde
verzoeken.Actualisering en verbreding ToetsingskaderDe regering ziet op grond van bovenstaande overwegingen geen aanleiding
het Toetsingskader 2001 te herzien. Wel bieden het rapport van de werkgroep
en het advies van de AIV aanknopingspunten om het Toetsingskader te actualiseren
en verbreden:1. te actualiseren zodat het Toetsingskader beter beantwoordt aan de huidige
praktijk van uitzendingen door bij grensgevallen de Tweede Kamer te informeren
langs de lijnen van het Toetsingskader;2. te verbreden om het geïntegreerde civiel-militaire karakter van
uitzendingen beter te reflecteren. Hierom is ook gevraagd door leden van de
Tweede Kamer in het Algemeen Overleg over de evaluaties van uitzendingen dat
gevoerd is op 9 oktober 2007. Hiertoe zal in het Toetsingskader een paragraaf
over ontwikkelingssamenwerking worden opgenomen. Aspecten van ontwikkelingssamenwerking
worden in de praktijk van het merendeel van de recente uitzendingen immers
uitdrukkelijk meegewogen.Niet-gehonoreerde verzoeken om deelname aan operatiesTijdens het debat over het kabinetsstandpunt inzake Irak op 4 april
2007 heeft minister Van Middelkoop naar aanleiding van vragen van de Kamerleden
Van der Staaij en Van Gennip toegezegd dat de kabinetsreactie op het rapport
van de commissie Van Baalen en het advies van de AIV zal worden vergezeld
van een opinie inzake het informeren van het parlement met betrekking tot
verzoeken die de Nederlandse regering krijgt tot deelname van Nederlandse
troepen aan militaire operaties die niet gehonoreerd worden1.In de beantwoording van vragen van de vaste commissie voor Defensie en
de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken naar aanleiding van de brief van
de minister van Buitenlandse Zaken en de minister van Defensie van 13 juli
2001 inzake het Toetsingskader 2001 is door de regering bij brief van 18 januari
2002 de volgende lijn geformuleerd2: Op de kennisgeving
van de regering aan het parlement dat zij deelneming aan een operatie serieus
onderzoekt, volgt een positief of een negatief besluit. Bij een
positief besluit wordt het parlement in overeenstemming met artikel 100 Grondwet
ingelicht. Een negatief besluit zal de regering in een brief aan het parlement
toelichten. De regering is van mening dat deze lijn dient te worden voortgezet.XNoot1Rapport werkgroep, p. 70.XNoot1Rapport werkgroep NATO Response Force, p. 69.XNoot2Adviesraad Internationale Vraagstukken, «Inzet van de krijgsmacht –
Wisselwerking tussen nationale en internationale besluitvorming», Advies,
nr. 56, mei 2007, p. 34.XNoot1Kamerstukken II 2001–2002, 28 362, nr. 2, p. 3 en
Kamerstukken II 2004–2005, 29 283, nr. 22, p. 8.XNoot2Evenzo prof. mr. L. F. M. Besselink in zijn advies aan de werkgroep,
Kamerstukken II 2005–2006, 30 162, nrs. 4–5, p. 44
en 45.XNoot3AIV advies, p. 15.XNoot4Rapport werkgroep, p. 18.XNoot5Kamerstukken II 1996–1997, 25 367 (R 1593), nr. 3, p. 5
en 1997–1998, 25 357 (R 1593), nr. 5, p. 8 en 9.XNoot6Kamerstukken II 1996–1997, 25 367 (R 1593), A, p. 4.XNoot7AIV advies p. 15.XNoot1AIV advies p. 17.XNoot2AIV advies p. 11.XNoot3Kamerstukken II 2005–2006, 27 925, nr. 203.XNoot4Rapport werkgroep p. 69.XNoot5Zie hierover ook AIV advies p. 17 en Kamerstukken II 1996–1997,
25 367 (R 1593), A, p. 3.XNoot6Kamerstukken II 1996–1997, 25 367 (R 1593), nr. 3, p. 5.
Zie ook rapport werkgroep p. 21 e.v. en advies AIV p. 19–22.XNoot7AIV advies p. 20 en 22.XNoot8AIV advies p. 12.XNoot9Bijvoorbeeld Kamerstukken II 2003–2004, 29 521, nr. 5, p. 11
en 12.XNoot1Kamerstuk 28 676, nr. 27.XNoot2Brief van de ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie aan de AIV van
27 december 2006, als bijlage III opgenomen bij het AIV advies nr. 56.XNoot3Nederland en crisisbeheersing: drie actuele aspecten, AIV advies nr. 34,
maart 2004, blz. 33.XNoot4Kamerstuk 28 686, nr. 2.XNoot1Kamerstuk 28 686, nr. 2.XNoot2AIV advies, p. 29.XNoot1AIV advies, p. 28.XNoot1Handelingen 2006–2007, nr. 57, Tweede Kamer, pag. 3247, 3254, 3255,
3262.XNoot2Kamerstuk 2001–2002, 23 591 en 26 454, nr. 8, pag. 8,
Tweede Kamer. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30162-9.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl