Wijziging Algemene wet bestuursrecht mbt kosten bezwaar en administratief beroep (kosten bestuurlijke voorprocedures); Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27024, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

03-03-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1999-2000

27024 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamALGEMEEN1. Strekking van het wetsvoorstel2. Voorbereiding van dit wetsvoorstel3. Het huidige recht4. Noodzaak van een nieuwe regeling; beperkte aansprakelijkheid5. De omvang van de vergoeding: forfaitair tarief6. Uitsluitende bevoegdheid van de bestuursrechter7. Procedurele aspectenARTIKELSGEWIJSARTIKEL IOnderdelen A en COnderdeel BOnderdeel DOnderdeel EARTIKEL IIARTIKELEN III, IV en VOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27024Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 40 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 024Wijziging van de Algemene wet bestuursrecht met betrekking tot de kosten
van bezwaar en administratief beroep (kosten bestuurlijke voorprocedures)nr. 3MEMORIE VAN TOELICHTINGALGEMEEN1. Strekking van het wetsvoorstelDit wetsvoorstel strekt tot aanvulling van de Algemene wet bestuursrecht
(Awb) met een regeling inzake de vergoeding van de kosten die een belanghebbende
maakt in verband met de behandeling van een door hem ingediend bezwaar- of
administratief beroepschrift. In het kabinetsstandpunt over de evaluatie van
de Awb (kamerstukken II 1997/98, 25 600 VI, nr. 46) heeft het kabinet
reeds aangekondigd een dergelijke regeling te overwegen.Thans is er inderdaad aanleiding de vergoeding van kosten gemaakt in zogenaamde
bestuurlijke voorprocedures (bezwaar of administratief beroep) wettelijk te
regelen. Als gevolg van uiteenlopende jurisprudentie bestaat in de praktijk
onduidelijkheid over de vraag, in hoeverre deze kosten voor vergoeding in
aanmerking komen. Volgens de burgerlijke rechter is dit in beginsel wel het
geval, volgens de hoogste bestuursrechters in beginsel niet. Het is derhalve
gewenst dat de wetgever duidelijkheid schept.In dit wetsvoorstel is aansluiting gezocht bij de jurisprudentie van de
bestuursrechters: voorgesteld wordt te bepalen dat het bestuursorgaan de kosten
van de bestuurlijke voorprocedure (in de praktijk gaat het vooral om kosten
van rechtsbijstand) uitsluitend vergoedt, indien het bestreden besluit onrechtmatig
blijkt en het bestuursorgaan in ernstige mate onzorgvuldig heeft gehandeld.
Een verdergaande aansprakelijkheid van bestuursorganen voor de kosten van
de bestuurlijke voorprocedure zou tot een ongewenste juridisering van deze
voorprocedures leiden.Voor zover de kosten van de bestuurlijke voorprocedure voor vergoeding
in aanmerking komen, wordt deze vergoeding beperkt door toepassing van een
forfaitair tarief, in opzet vergelijkbaar met het tarief dat thans reeds geldt
voor de kosten van het beroep bij de bestuursrechter. Tenslotte stellen wij,
eveneens in aansluiting op de huidige regeling voor de kosten van het beroep
bij de rechter, voor de bevoegdheid om een bestuursorgaan in de kosten van
de voorprocedure te veroordelen bij uitsluiting toe te kennen aan de bestuursrechter.
Dit voorkomt dat de burgerlijke rechter moet oordelen over de kosten van bestuursrechtelijke
procedures.De in dit wetsvoorstel voorgestelde regeling voor de vergoeding van de
kosten van de bestuurlijke voorprocedure vormt een aanvulling op artikel 8:75
Awb dat een specifieke en eigensoortige op het bestuursrecht toegesneden regeling
voor vergoeding van proceskosten bevat. Als gevolg hiervan is er op het door
deze regeling bestreken terrein van het bestuursrecht geen plaats meer voor
toepassing van artikel 6:96 van het Burgerlijk Wetboek.Dit voorstel bevat alleen een regeling voor de vergoeding van kosten gemaakt
in verband met bezwaar en administratief beroep. Overwogen is of er ook zou
moeten worden voorzien in een bijzondere regeling voor de vergoeding van kosten
die zijn gemaakt in het kader van openbare voorbereidingsprocedures. Daarvan
is afgezien. In het arrest van 26 november 1999 (RvdW 1999, 184) heeft de
Hoge Raad overwogen dat kosten die een belanghebbende maakt om in de voorprocedure
zijn standpunt aan het bestuursorgaan kenbaar te maken, in de regel voor zijn
rekening moeten blijven. Dat is ook de opvatting van de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State (ABRS 8 december 1997, G.St. 7076, 7). Van uiteenlopende
jurisprudentie, die tot een wettelijke regeling zou nopen, is op dit punt
dus geen sprake. Beide colleges oordelen voorts, dat in bijzondere gevallen
wel aanleiding voor vergoeding kan bestaan. De Hoge Raad wijst daarbij op
het geval, dat door het ter inzage leggen van een ontwerpbesluit de belangen
van een belanghebbende zodanig worden veronachtzaamd, dat sprake is van een
onrechtmatige daad. Dat geval kan zich echter in beginsel bij iedere handeling
van een bestuursorgaan ter voorbereiding van een besluit voordoen. Het ligt
dan niet voor de hand om voor één bepaald type voorbereidingshandeling –
het inleiden van een openbare voorbereidingsprocedure – een bijzondere
wettelijke regeling te treffen.2. Voorbereiding van dit wetsvoorstelIn het bovengenoemde kabinetsstandpunt over de evaluatie van de Awb heeft
het kabinet aangekondigd dat het de Commissie wetgeving algemene regels van
bestuursrecht zou verzoeken te adviseren over eventuele codificatie van de
jurisprudentie van de bestuursrechter inzake vergoeding van kosten in de bezwaarfase.
Op 17 september 1998 bood de Commissie haar advies1 Ministers
van Justitie en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het voorontwerp
is vervolgens aan enkele instanties voor advies toegezonden. Op het voorontwerp
zijn reacties ontvangen van de Nederlandse Vereniging van Rechtspraak (NVvR),
het Interprovinciaal Overleg (IPO) en de Klankbordgroep bestuursprocesrecht
die medio 1997 vanuit de met bestuursrechtspraak belaste colleges is gevormd.
De noodzaak en de strekking van een wettelijke regeling als deze worden onderschreven.
In navolging van onder meer het NVvR-advies is het wetsvoorstel in procedureel
opzicht aangescherpt ten opzichte van het voorontwerp. Op de in de adviesronde
gemaakte opmerkingen wordt elders in deze toelichting ingegaan.3. Het huidige rechtOp grond van artikel 8:75 van de Algemene wet bestuursrecht kan de bestuursrechter
een partij (in de praktijk veelal: het verwerende bestuursorgaan) veroordelen
in de proceskosten van een andere partij (in de praktijk: de burger die met
succes in beroep is gegaan). Proceskosten zijn in dit verband slechts kosten
die zijn gemaakt in de fase van het beroep bij de rechter. De wetgever heeft
destijds bewust geen regeling getroffen voor kosten die een belanghebbende
maakt voor de behandeling van het bezwaar of administratief beroep dat doorgaans
aan het beroep op de rechter voorafgaat (zie kamerstukken II 1991/92, 22 495,
nr. 3, blz. 153).Daarbij is er op gewezen, dat volgens de civielrechtelijke jurisprudentie
de kosten van rechtsbijstand in de voorprocedure onder omstandigheden
kunnen worden aangemerkt als vermogensschade voortvloeiend uit een onrechtmatige
overheidsdaad. Volgens HR 17 november 1989, AB 1990, 81 (Velsen/De Waard),
recent bevestigd in HR 20 februari 1998, RvdW 1998, 59C; JB 1998, 73 m.n.
HJS; AB 1998, 247 m.n. ThGD (Pink Art Productions), kan het bestuur in dat
geval gehouden zijn deze schade te vergoeden, voor zover zowel het inroepen
van rechtsbijstand als de hoogte van de daarvoor gemaakte kosten als redelijk
kunnen worden beschouwd. In beginsel kan de belanghebbende naar keuze bij
de burgerlijke rechter (art. 6:162 BW) of bij de bestuursrechter (art. 8:73
Awb) schadevergoeding vorderen. De wetgever was echter van oordeel, dat zo'n
vordering slechts bij uitzondering zou moeten worden toegewezen. Als regel
verzet het karakter van de voorprocedure – verlengde besluitvorming
en een eenvoudige, informele vorm van rechtsbescherming – zich tegen
vergoeding van kosten van rechtsbijstand.In overeenstemming met deze wetsgeschiedenis hebben de hoogste bestuursrechters
in het kader van artikel 8:73 Awb een vaste jurisprudentie gevestigd, die
inhoudt dat de kosten van de voorprocedure slechts in bijzondere gevallen
als vermogensschade worden vergoed (zo reeds vóór de Awb CBb
14 mei 1993, AB 1993, 581 m.n. JHvdV; CRvB 24 januari 1995, AB 1995, 233 m.n.
PvB en RH; ABRS 12 december 1996, JB 1997, 83). In de woorden van de Centrale
Raad van Beroep is daartoe slechts aanleiding «...indien de primaire
besluitvorming dermate ernstige gebreken vertoont, dat gezegd moet worden
dat het bestuursorgaan tegen beter weten in een onrechtmatig besluit ten aanzien
van appellant heeft genomen.» (CRvB 24 januari 1995, AB 1995, 233).De Hoge Raad, daarentegen, aanvaardt een aanzienlijk verdergaande aansprakelijkheid
van het bestuursorgaan voor de kosten van de voorprocedure. Volgens HR 20
februari 1998, JB 1998,72 m.n. HJS; AB 1997, 231 m.n. ThGD, NJ 1998, 526,
m.n. ARB; BNB 1998, 207, m.n. P.J.Wattel (Staat/Broeder) dient een besluit
dat in bezwaar wordt herroepen in ieder geval als een onrechtmatige daad aan
het bestuursorgaan te worden toegerekend, indien dit besluit berustte op een
onjuiste wetsuitleg. Derhalve dient het bestuursorgaan in dat geval de door
het herroepen besluit veroorzaakte schade te vergoeden, naar het zich laat
aanzien inclusief eventuele kosten van de voorprocedure. Dit betekent dat
op bestuursorganen aansprakelijkheid rust voor onrechtmatige besluiten, ook
als de onrechtmatigheid nog in de bezwaarschriftprocedure wordt weggenomen,
welke aansprakelijkheid mede de schade bestaande uit de kosten van de voorprocedure
omvat. Overigens laat het arrest de mogelijkheid open dat er situaties zijn,
zoals door de burger aangedragen nieuwe feiten, waarin de onrechtmatigheid
en daarmee de schade, die uit de intrekking van een besluit kan voortvloeien,
niet aan het bestuursorgaan kan worden toegerekend. De Hoge Raad heeft zijn
standpunt inmiddels herhaald in HR 17-12-1999, RvdW 2000, 5 (Groningen/Raatgever).4. Noodzaak van een nieuwe regeling; beperkte aansprakelijkheidDoor het uiteenlopen van de jurisprudentie van de burgerlijke rechter
en de bestuursrechter is thans voor zowel burgers als bestuursorganen onduidelijk
in hoeverre de kosten van de bestuurlijke voorprocedure behoren te worden
vergoed. Deze onduidelijkheid kan slechts door een wettelijke regeling worden
weggenomen. Uitgangspunt van de wettelijke regeling dient te zijn, dat het
bestuursorgaan in beginsel niet aansprakelijk kan worden gesteld voor de kosten
die een burger maakt in verband met de behandeling van zijn bezwaar of administratief
beroep, tenzij het bestuursorgaan ernstige onzorgvuldigheid kan worden verweten.Dit uitgangspunt vloeit in de eerste plaats voort uit het karakter van
de bestuurlijke voorprocedure. Naar algemeen wordt aanvaard, is de bezwaarschriftprocedure
niet alleen een vorm van rechtsbescherming, maar ook een vorm
van verlengde besluitvorming. Of wellicht nog beter: de bezwaarschriftprocedure
biedt rechtsbescherming door verlengde besluitvorming.
De kern van de bezwaarschriftprocedure is dat het bestreden besluit volledig
wordt heroverwogen (art. 7:11 Awb). Daarbij behoort centraal te staan of,
binnen de grenzen van de wet en gelet op alle betrokken belangen, aan de bezwaren
van de burger tegemoet kan worden gekomen. Een wijziging van het bestreden
besluit in bezwaar betekent daarom geenszins zonder meer dat dit besluit onjuist
was. Er kunnen allerlei redenen zijn om een op zichzelf juist besluit te vervangen
door een bij nader inzien beter besluit.Indien het bestreden besluit wel juridisch onjuist was, biedt de bezwaarschriftprocedure
de mogelijkheid de gemaakte fouten snel en eenvoudig te herstellen. Als dat
gebeurt, kan eigenlijk ook niet worden gesproken van een achteraf onjuist
gebleken besluit, omdat de bezwaarschriftprocedure deel uitmaakt van de bestuurlijke
besluitvorming en het bestuur dus uiteindelijk geen onjuist besluit heeft
genomen. De evaluatie van de Awb heeft uitgewezen, dat vooral bij de «beschikkingenfabrieken»
in de sfeer van het financiële bestuursrecht, waar fouten door de massaliteit
van het besluitvormingsproces onvermijdelijk zijn, de bezwaarschriftprocedure
juist als mechanisme voor de correctie van fouten onmisbaar is.Daarbij gaat het overigens lang niet altijd om fouten waarvan de oorzaak
bij het bestuur ligt. Het komt regelmatig voor dat de belanghebbende zich
eerst na ontvangst van de primaire beschikking, zoals een belastingaanslag,
realiseert dat hij beschikt over over nog niet aan het bestuur overgelegde
gegevens, die een voor hem gunstiger besluit rechtvaardigen. Wanneer hij deze
gegevens in bezwaar overlegt, zal het bezwaar gegrond worden verklaard, omdat
het bestreden besluit onjuist was. Uiteraard is het evenzeer mogelijk dat
de oorzaak van de fout bij het bestuur ligt, terwijl ook een communicatiestoornis
tussen bestuur en burger de aanleiding tot de onjuiste beslissing kan zijn.
Omdat de bezwaarschriftprocedure gericht is op het tot stand brengen van een
juist besluit, behoeft daarin geen oordeel gegeven te worden over de vraag
aan wie de onjuistheid in eerste instantie lag. Het aansprakelijk stellen
van het bestuur voor gemaakte fouten in het primaire besluit zou daarin verandering
brengen.Ook indien wel duidelijk zou zijn dat het bestuur een fout heeft gemaakt,
zou de bereidheid van het bestuursorgaan om dit te erkennen, afnemen als deze
erkenning onmiddellijk ook een beslissing omtrent de vergoeding van kosten
van de voorprocedure zou impliceren. Daardoor zal vaker beroep worden ingesteld
om de fouten alsnog hersteld te krijgen. Nu een beroepsprocedure doorgaans
langer duurt en voor zowel bestuur als burger duurder is dan de bezwaarschriftprocedure,
is dit een weinig doelmatige gang van zaken.Meer in het algemeen zou een verplichting om steeds wanneer het primaire
besluit onrechtmatig blijkt, de kosten van de voorprocedure te vergoeden,
tot verdere juridisering van de voorprocedure leiden. Dat zou een hoogst ongewenste
ontwikkeling zijn. Uit de evaluatie van de Awb is gebleken, dat op sommige
deelterreinen van het bestuursrecht de bezwaarschriftprocedure nu reeds te
veel wordt verengd tot een toetsing van de rechtmatigheid van het bestreden
besluit. De discussie in bezwaar concentreert zich dan op juridische vragen,
terwijl eventuele andere mogelijkheden om het gerezen geschil op te lossen
naar de achtergrond verdwijnen. In het eerder genoemde kabinetsstandpunt over
de evaluatie van de Awb heeft het kabinet bestuursorganen daarom juist opgeroepen
om de bezwaarschriftprocedure waar mogelijk te dejuridiseren
en de oplossing van gerezen conflicten meer centraal te stellen.Een vérgaande aansprakelijkheid voor de kosten van de bestuurlijke
voorprocedure bij onrechtmatige besluiten zou deze ontwikkeling in ernstige
mate doorkruisen, doordat zij het belang van de rechtmatigheidsvraag weer zou doen toenemen. Tot voor kort was het belang van de rechtmatigheidsvraag
in ieder geval beperkt in de gevallen waarin het bestuursorgaan geheel of
grotendeels aan het bezwaarschrift tegemoet kwam. Als bijvoorbeeld met een
beroep op de Wet openbaarheid van bestuur gevraagde documenten na bezwaar
alsnog (grotendeels) werden verstrekt, kon veelal in het midden blijven of
de aanvankelijke weigering nog juist wel of net niet meer door de juridische
beugel kon. Evenzo: als in een fiscale zaak in bezwaar een compromis wordt
gesloten, hoeft het debat over de rechtmatigheid van de oorspronkelijke aanslag
niet meer op het scherp van de snede te worden gevoerd. Zodra deze rechtmatigheid
echter beslissend wordt voor het al dan niet moeten vergoeden van de kosten
van de voorprocedure, zal de neiging bestaan om de discussie daarover wel
voort te zetten, zelfs al is het materiële geschil al opgelost. Hoewel
dit voor de individuele belanghebbende soms tot een gunstiger financieel resultaat
kan leiden, worden naar onze stellige overtuiging de belangen van burgers
in het algemeen door een dergelijke juridisering van de voorprocedure niet
gediend. Als het debat in bezwaar zich meer en meer gaat concentreren op juridische
vragen en bestuursorganen er meer en meer belang bij krijgen om de rechtmatigheid
van het primaire besluit zo lang mogelijk te verdedigen, draagt dat immers
niet bij aan de bereidheid om compromissen te sluiten. Aldus zou het conflictoplossend
vermogen van de voorprocedure afnemen, terwijl het uit een oogpunt van het
tegengaan van onnodige juridisering nu juist zaak is dit conflictoplossend
vermogen te vergroten; niet voor niets pleit ook het rapport «Bestuur
in geding» van de werkgroep-Van Kemenade voor dit laatste.Tenslotte zou een vergaande aansprakelijkheid voor de kosten van de bestuurlijke
voorprocedure, inclusief eventuele kosten van rechtsbijstand, voor bestuursorganen
aanzienlijke kosten met zich meebrengen. Het gaat daarbij niet alleen om de
kosten van de vergoedingen zelf, maar ook om de kosten van de besluitvorming.
Een vergaande aansprakelijkheid impliceert immers, dat het bestuursorgaan
bij iedere beslissing op bezwaar of administratief beroep moet vaststellen
of aan het primaire besluit een juridisch gebrek kleefde, alsmede, zo dit
het geval is, of de belanghebbende in de voorprocedure kosten heeft gemaakt,
hoe hoog deze kosten zijn, en of deze kosten als redelijkerwijs gemaakt kunnen
worden beschouwd. Dit zou de afhandeling van bezwaar- en beroepschriften aanzienlijk
bewerkelijker maken. Het roept bovendien nieuwe geschillen over de hoogte
van de vergoeding op. Daarmee zouden de bestuurslasten flink stijgen.Gelet op deze argumenten is het wenselijk om, in aansluiting op de jurisprudentie
van de bestuursrechters, de aansprakelijkheid van het bestuursorgaan voor
de kosten van de bestuurlijke voorprocedure te beperken. Er is echter geen
aanleiding om deze aansprakelijkheid geheel uit te sluiten. Waar het om gaat
is, eenvoudig gezegd, dat het bestuur gewoon zijn werk moet kunnen doen. Dat
daarbij af en toe fouten worden gemaakt is, als bij ieder mensenwerk, nu eenmaal
onvermijdelijk. De voorprocedure is juist bedoeld om deze fouten op relatief
eenvoudige wijze te kunnen herstellen. Daarbij past geen kostenvergoeding.De zaak ligt echter wezenlijk anders, indien door ernstige onzorgvuldigheid
van het bestuursorgaan een onrechtmatig besluit is genomen. In dat geval brengt
het bestuursorgaan de belanghebbende geheel onnodig in de positie dat hij
een bezwaar- of administratief beroepschrift moet indienen. Het zou onredelijk
zijn de kosten van de bestuurlijke voorprocedure ook dan geheel ten laste
van de belanghebbende te laten. Dat is ook niet nodig, want bestuursorganen
moeten geacht worden te allen tijde te kunnen voorkomen dat een situatie ontstaat
waarin het verwijt van ernstige onzorgvuldigheid
op zijn plaats is. Derhalve stellen wij voor in de artikelen 7:15, 7:28 en
8:75 te bepalen dat voor de kosten van de voorprocedure slechts een vergoeding
wordt gegeven, indien het bestreden besluit door ernstige onzorgvuldigheid
in strijd met het recht is genomen. Het moge duidelijk zijn, dat lang niet ieder juridisch gebrek ernstige
onzorgvuldigheid oplevert. Als bijvoorbeeld een naar achteraf blijkt onjuist,
maar verdedigbaar juridisch standpunt is ingenomen, behoeft afhankelijk van
omstandigheden van het specifieke geval van ernstige onzorgvuldigheid nog
geen sprake te zijn. Als in een besluit bijvoorbeeld een rekenfout is gemaakt
of bij vergissing van verkeerde feiten is uitgegaan, als het feitenonderzoek
niet volledig is geweest, een advies onvoldoende is meegewogen, een minder
bekende of recente rechterlijke uitspraak of wetsbepaling over het hoofd is
gezien, de voorgeschreven voorbereidingsprocedure niet helemaal correct is
gevoerd, termijnen niet strikt zijn nageleefd, een mandaat niet toereikend
blijkt of in een complex geval de kring van belanghebbenden iets te nauw is
getrokken, behoort dit op zichzelf nog niet te leiden tot aansprakelijkheid
voor de kosten van de voorprocedure. Deze opsomming is niet uitputtend; uiteindelijk
zal de rechter moeten uitmaken wanneer de besluitvorming ernstig onzorgvuldig
is geweest. Daarbij kunnen onder meer ook de complexiteit van het geval –
waaronder de complexiteit van de toepasselijke regelgeving – en de opstelling
van het bestuursorgaan een rol spelen.Bij ernstige onzorgvuldigheid dient vooral gedacht te worden aan besluiten
die inhoudelijk evident onverdedigbaar zijn: een evident onhoudbare wetsuitleg,
duidelijke strijd met sedert lang gevestigde jurisprudentie, het blijven toepassen
van een reeds bij onherroepelijke uitspraak onverbindend verklaarde verordening,
en dergelijke. In bijzondere gevallen is voorts denkbaar, dat een motiveringsgebrek
of een procedurele fout zo ernstig is dat van ernstige onzorgvuldigheid moet
worden gesproken. Men denke bij wijze van voorbeeld aan het geval dat in strijd
met artikel 4:8 Awb bestuursdwang wordt toegepast zonder de overtreder in
de gelegenheid te stellen zijn zienswijze naar voren te brengen, terwijl de
overtreder bij het bestuursorgaan bekend is en van spoedeisendheid geen sprake
is. Ook langdurig stilzitten van een bestuursorgaan waardoor termijnen stelselmatig
aanzienlijk worden overschreden, kan leiden tot de conclusie dat er sprake
is van ernstige onzorgvuldigheid. Overigens zal aan de term «ernstige
onzorgvuldigheid» in de rechtspraak nader inhoud moeten worden gegeven.In de reacties op het voorontwerp van de NVvR en de eerder genoemde Klankbordgroep
bestuursprocesrecht is opgemerkt dat het voor vergoeding voorgestelde criterium
tot misverstand kan leiden. Gedacht zou namelijk kunnen worden dat bedoeld
is de nadruk te leggen op zorgvuldigheidseisen; dat het bestreden besluit
onrechtmatig is wegens ernstige schending van het zorgvuldigheidsbeginsel.
Bij wijze van alternatief is voorgesteld om te spreken over «door een
ernstige tekortkoming in strijd met het recht (..) genomen» of «op
ernstig onzorgvuldige wijze in strijd met het recht (..) genomen» of
zelfs om de voorwaarde dat het bestreden besluit in strijd met het recht is
genomen te laten vallen. Tegen deze laatste suggestie pleit o.a. dat het IPO
juist heeft aangedrongen op een verdere aanscherping van het criterium («door
onmiskenbare ernstige onzorgvuldigheid in strijd met het recht (..) genomen»).
De NVvR acht de term «ernstig onzorgvuldig» een hanteerbare maatstaf
voor een beoordeling van de vraag of moet worden overgegaan tot (veroordeling
tot) vergoeding van de kosten van de bestuurlijke voorprocedure. Wij stellen
voor het in het voorontwerp van de Commissie Wetgeving algemene regels van
bestuursrecht opgenomen «dubbele» criterium (onrechtmatig èn
ernstig onzorgvuldig) te handhaven, aangezien daarmee naar ons oordeel het
meest duidelijk en objectiverend is aangegeven onder welke omstandigheden
de belanghebbende op kostenvergoeding aanspraak kan maken. 5. De omvang van de vergoeding: forfaitair tariefIndien een vergoeding voor de kosten van de voorprocedure moet worden
gegeven, rijst vervolgens de vraag welke kosten voor vergoeding in aanmerking
komen en hoe hoog de vergoeding moet zijn. Het ligt in de rede daarvoor aansluiting
te zoeken bij de regeling van de vergoeding van de kosten van het beroep bij
de rechter, zoals neergelegd in het Besluit proceskosten bestuursrecht1. Dit Besluit somt limitatief op welke kosten voor vergoeding
in aanmerking komen. Het gaat vooral om kosten van door een derde beroepsmatig
verleende rechtsbijstand, en daarnaast onder meer om kosten van door een partij
zelf meegebrachte getuigen en deskundigen en reis-, verblijf- en verletkosten.
Voor de kosten van professionele rechtsbijstand is in het Besluit een forfaitair
tarief neergelegd, dat aanknoopt bij de proceshandelingen die zijn verricht.
Deze regeling zal worden aangevuld met een tarief voor de belangrijkste handelingen
in de voorprocedure, zoals het indienen van een bezwaar- of beroepschrift
en verschijnen op een hoorzitting.De keuze voor een forfaitair tarief brengt met zich, dat niet alle kosten
volledig worden vergoed. Dit is in overeenstemming met de keuze die is gemaakt
voor de kosten van het beroep bij de rechter, alsook met de regeling voor
de kosten van civiele procedures. Een forfaitair tarief heeft bovendien het
voordeel, dat het eenvoudig kan worden toegepast en tot minder geschillen
over de hoogte van de vergoeding leidt.Er zij overigens op gewezen, dat artikel 2, derde lid, van het Besluit
proceskosten bestuursrecht de rechter de bevoegdheid biedt om in bijzondere
gevallen van het forfaitaire tarief af te wijken. Het is denkbaar dat deze
bevoegdheid in zeer schrijnende gevallen wordt gebruikt om een hogere vergoeding
toe te kennen.In alle gevallen is de vergoeding overigens beperkt tot de kosten, die
de belanghebbende redelijkerwijs in verband met de behandeling van het bezwaar
of administratief beroep heeft moeten maken. Daarmee is, in aansluiting op
het huidige artikel 8:75 en de jurisprudentie van de civiele kamer van de
Hoge Raad (HR 17 november 1990, AB 1990, 81 (Velsen/De Waard), de zogenaamde
«dubbele redelijkheidstoets» gecodificeerd: zowel het inroepen
van rechtsbijstand als de daarvoor gemaakte kosten dienen redelijk te zijn.
Aan dit vereiste is bijvoorbeeld niet voldaan, indien de bijstand van een
belastingadviseur wordt ingeroepen om een evidente rekenfout in een belastingaanslag
te herstellen. Het is immers algemeen bekend, dat een eenvoudig telefoontje
naar de belastingdienst daartoe ook volstaat.6. Uitsluitende bevoegdheid van de bestuursrechterGeschillen over de vergoeding van de kosten van de voorprocedure kunnen
het beste door de bestuursrechter worden beslist. De situatie waarin de burgerlijke
rechter kan worden geroepen te oordelen over de kosten van bestuursrechtelijke
procedures heeft reeds op zichzelf iets ongerijmds. Dat geldt nog sterker
als, zoals voorgesteld, het antwoord op de vraag óf de kosten moeten
worden vergoed, afhankelijk wordt van een oordeel over de ernst van de gebreken
in het primaire besluit, een oordeel dat uitsluitend de bestuursrechter toekomt.
Daarbij komt, dat de bestuursrechter reeds gewend is te werken met het forfaitaire
tarief dat ook voor de kosten van de voorprocedure zal gaan gelden. Het onderhavige
wetsvoorstel kent daartoe aan de bestuursrechter een exclusieve bevoegdheid
toe om te beslissen over geschillen over vergoeding van de kosten van de bestuurlijke
voorprocedure. Voor de goede orde zij opgemerkt dat dit betekent dat als dit
wetsvoorstel tot wet wordt verheven en in werking treedt, de burgerlijke rechter
niet meer tot oordelen geroepen zal zijn over de vergoeding van de kosten
van de bestuurlijke voorprocedure, zoals in het eerdergenoemde
arrest van de Hoge Raad van 17 december 1999, RvdW 2000, 5 (Groningen/Raatgever).7. Procedurele aspectenDe regel dat de bestuursrechter bij uitsluiting bevoegd is het bestuursorgaan
in de kosten van de voorprocedure te veroordelen, betekent dat andere rechters daartoe niet bevoegd zijn. Zij staat er niet
aan in de weg, dat het bestuursorgaan, dan wel, in administratief beroep,
het beroepsorgaan tot vergoeding van de kosten besluit. Het zou immers ongerijmd
zijn, als het bestuursorgaan zelf niet bevoegd zou zijn tot iets, waartoe
het door de rechter wel veroordeeld kan worden. In de opzet van het wetsvoorstel
neemt het bestuursorgaan – desverzocht – in beginsel (eerst) zelf
een belissing omtrent vergoeding van kosten, en wel in de beslissing op het
bezwaar- of beroepschrift. Daarom is het criterium voor vergoeding ook in
de eerste plaats neergelegd in de artikelen 7:15 en 7:28, die zien op de bezwaarschriftprocedure
respectievelijk het administratief beroep.Op het eerste gezicht lijkt het wellicht onwaarschijnlijk, dat het bestuursorgaan
zelf tot vergoeding zou besluiten, omdat het daarmee zichzelf ernstige onzorgvuldigheid
zou verwijten. Men bedenke echter, dat het gros van de besluiten in mandaat
door ambtenaren wordt genomen. Het is denkbaar dat het bestuursorgaan zelf
dan wel een hoger geplaatste ambtenaar, bij de toetsing van zo'n besluit in
bezwaar tot de conclusie komt dat de gemandateerde niet alleen onjuist, maar
ook ernstig onzorgvuldig heeft gehandeld.Een belangrijk uitgangspunt is voorts dat – evenals bij artikel
8:75 van de Awb het geval is – het wettelijk stelsel voorziet in concentratie
van rechtsgangen en leidt tot beperking van procedures. Daartoe stellen wij
een stelsel voor waarin het toekennen van een vergoeding voor de kosten van
de bestuurlijke voorprocedure alleen mogelijk is indien de belanghebbende
in de voorprocedure daarom verzoekt. In dat geval zal daarop door het bestuursorgaan
bij de beslissing op het bezwaar of administratief beroep een uitdrukkelijke
beslissing moeten worden gegeven. De beslissing op een dergelijk verzoek is
daarmee onderdeel van de beslissing op bezwaar of beroep. Tegen die beslissing
kan vervolgens desgewenst op de gewone wijze beroep bij de bestuursrechter
worden ingesteld. De belanghebbende kan in zijn beroepschrift zo nodig aangeven,
dat het beroep tot de beslissing omtrent de vergoeding wordt beperkt.Indien de rechter van oordeel is, dat een verzoek om vergoeding ten onrechte
is afgewezen, zal hij het beroep gegrond verklaren en het besluit waartegen
beroep is ingesteld, vernietigen. Vervolgens kan hij op basis van artikel
8:72, vierde lid, van de Algemene wet bestuursrecht het bestuursorgaan opdragen
een nieuw besluit te nemen met inachtneming van de uitspraak dan wel in de
uitspraak zelf het bestuursorgaan op grond van artikel 8:75, eerste lid, in
de kosten van de bestuurlijke voorprocedure veroordelen. In de meeste gevallen
zal dit laatste het meest praktisch zijn.Het in dit wetsvoorstel voorgestelde stelsel wijkt in procedureel opzicht
af van het voorontwerp. In het stelsel van het voorontwerp was een uitdrukkelijk
verzoek van de belanghebbende gedurende de voorprocedure niet vereist om tot
(veroordeling tot) vergoeding van de kosten van de bestuurlijke voorprocedure
te komen. Dit had verschillende gevolgen. In de eerste plaats kon het bestuursorgaan
ook ambtshalve besluiten tot vergoeding van kosten over te gaan. Dit zou het
risico van (extra) procedures met zich kunnen brengen. Deze procedures zouden
uitsluitend gaan over het ten onrechte niet ambtshalve toekennen van een kostenvergoeding
(bijvoorbeeld indien het bezwaarschrift gegrond is verklaard, maar in de bezwaarfase
niet om vergoeding van kosten is verzocht). In de tweede plaats kon een belanghebbende
die gedurende de voorprocedure niet om vergoeding van kosten had verzocht,
en die vervolgens beroep instelde, in die fase alsnog een verzoek tot veroordeling
in de kosten tot de rechter richten. Tenslotte kon een belanghebbende
die gedurende de voorprocedure niet om vergoeding van de kosten had verzocht,
ook na afsluiting van de voorprocedure nog een dergelijk verzoek tot het bestuursorgaan
richten. Zo'n «nagekomen» verzoek zou neerkomen op een verzoek
tot het nemen van een zogenoemd zuiver schadebesluit (de schade vloeit immers
voort uit het primaire besluit), waartegen vervolgens op de gewone wijze bezwaar
en beroep openstaan. De mogelijkheid om na afloop van de voorprocedure alsnog
om een vergoeding te vragen was niet aan een uitdrukkelijke wettelijke termijn
gebonden. Omdat het belastingrecht de figuur van het zuiver schadebesluit
niet kent, zou een afzonderlijke bepaling in de Algemene wet inzake rijksbelastingen
nodig zijn. In het licht van het uitgangspunt van concentratie van rechtsgangen
en beperking van procedures is in het wetsvoorstel gekozen voor een minder
open stelsel. Vergoeding van kosten van de bestuurlijke voorprocedure is alleen
mogelijk indien de belanghebbende daarom in de voorprocedure (en wel voordat
het bestuursorgaan op het bezwaar heeft beslist) heeft gevraagd. Wanneer tijdens
de voorprocedure niet om een vergoeding is gevraagd, staat ook de weg naar
de burgerlijke rechter niet meer open; de bestuursrechter is op grond van
artikel 8:75 exclusief bevoegd in geschillen als deze.ARTIKELSGEWIJSARTIKEL IOnderdelen A en CDe artikelen 7:8, tweede lid, en 7:22, tweede lid, bepalen thans dat de
kosten van door een belanghebbende naar een hoorzitting meegebrachte getuigen
of deskundigen voor rekening blijven van de belanghebbende die deze heeft
meegebracht. Dat blijft de hoofdregel, maar deze volgt voortaan uit de in
de artikelen 7:15, tweede lid, en 7:28, tweede lid, neergelegde meer algemene
regel dat de kosten van de voorprocedure slechts worden vergoed indien het
bestreden besluit door ernstige onzorgvuldigheid in strijd met het recht is
genomen.Indien echter wel een kostenvergoeding wordt toegekend, is er geen reden
waarom deze niet mede betrekking zou kunnen hebben op de kosten van meegebrachte
getuigen of deskundigen. Ook voor de fase van het beroep bij de rechter geldt
thans dat een proceskostenveroordeling mede een vergoeding van de kosten van
getuigen of deskundigen kan behelzen (art. 1 Besluit proceskosten bestuursrecht).
Nu voor de voorprocedure niet langer onverkort de regel geldt, dat ieder zijn
eigen kosten draagt, ligt het in de rede daarbij aan te sluiten.Overigens geldt ook voor de kosten van getuigen en deskundigen, dat zij
in alle gevallen worden vergoed volgens een vast tarief (in dit geval gelijk
aan het tarief in strafzaken) en slechts voorzover de belanghebbende de desbetreffende
kosten redelijkerwijs heeft moeten maken.Onderdeel BIn de huidige tekst van artikel 7:15 is reeds tot uitdrukking gebracht,
dat het bestuursorgaan een belanghebbende geen vergoeding in rekening mag
brengen voor de kosten van het behandelen van een bezwaarschrift. In aanvulling
daarop wordt, om redenen die in het algemene gedeelte van deze toelichting
zijn uiteengezet, in een nieuw tweede lid nu ook de keerzijde daarvan onder
woorden gebracht: in beginsel mag de belanghebbende van het bestuursorgaan
evenmin een vergoeding van zijn kosten verlangen. Voor de bezwaarschriftprocedure
geldt dus als hoofdregel, dat alle partijen hun eigen kosten dragen. Het tweede lid bevat tevens de in het algemeen deel van deze memorie van
toelichting reeds besproken uitzondering op deze hoofdregel. Het bestuursorgaan
vergoedt de kosten van een belanghebbende wél, indien – maar
ook uitsluitend indien – het bestreden besluit door ernstige onzorgvuldigheid
in strijd met het recht is genomen. Het is derhalve niet voldoende dat het
bestreden besluit onrechtmatig is; het bestuursorgaan dient daarbij ernstig
onzorgvuldig handelen te kunnen worden verweten. Voor een nadere toelichting
op dit criterium zij verwezen naar paragraaf 4 van het algemeen deel
van deze memorie. De woorden «redelijkerwijs heeft moeten maken»
in de eerste volzin komen overeen met de in artikel 8:75 gebruikte bewoordingen.
Daarmee wordt tot uitdrukking gebracht dat niet slechts de kosten zelf redelijk
moeten zijn om voor vergoeding in aanmerking te komen, maar ook dat bijvoorbeeld
het inroepen van rechtsbijstand redelijk moet zijn geweest. Uit het tweede
en derde lid vloeit in samenhang voort dat de vergoeding alleen kan worden
toegekend indien daarom op enig moment in de bezwaarschriftprocedure uitdrukkelijk
wordt gevraagd. Het verzoek kan bijvoorbeeld in het bezwaarschrift of (mondeling)
tijdens de hoorzitting worden gedaan. Het derde lid bepaalt tevens dat het
bestuursorgaan in de beslissing op het bezwaarschrift tevens uitspraak doet
op een verzoek om vergoeding van de kosten. Het vierde lid bepaalt dat de
omvang van de vergoeding bij algemene maatregel van bestuur wordt geregeld;
als gezegd ligt het in de bedoeling daartoe het Besluit proceskosten bestuursrecht
aan te vullen. Een (aparte) wettelijke voorziening ingeval van intrekking
van het bezwaarschrift (vgl. art. 8:75a ingeval van intrekking van een beroepschrift)
is niet nodig. Als het bestuursorgaan een nieuw besluit neemt dat aan het
bezwaar tegemoet komt, zonder echter de gevraagde vergoeding toe te kennen,
zal de belanghebbende die hierover een uitspraak van de rechter verlangt niet
tot intrekking van zijn bezwaarschrift overgaan.Artikel 57b, tweede lid, van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering
is ingevolge het tweede lid van overeenkomstige toepassing. In gevallen, waarin
op grond van de Wet op de rechtsbijstand voor het bezwaar een toevoeging is
verleend vindt uitbetaling van de kostenvergoeding aan de griffier plaats.
In gevallen waarin geen beroep op de rechter wordt ingesteld na de beslissing
op het bezwaar of beroep is het het meest praktisch dat het bestuursorgaan
handelt op de manier waarop de griffier wordt verondersteld te handelen. Het
is dan het meest praktisch dat het bestuursorgaan de kostenvergoeding naar
de advocaat overmaakt, zodat die kan zorgen voor verrekening met de eigen
bijdrage.Onderdeel DDe hiervoor gegeven argumenten om de kosten van de bestuurlijke voorprocedure
slechts in uitzonderingsgevallen te vergoeden, gelden niet alleen voor de
bezwaarschriftprocedure, maar evenzeer voor het administratief beroep; aldus
ook CRvB 24 januari 1995, AB 1995, 233. Derhalve is in artikel 7:28 een regeling
opgenomen voor de vergoeding van de kosten van het administratief beroep,
die zoveel mogelijk gelijkluidend is aan de regeling voor de kosten van het
bezwaar in artikel 7:15. Op één punt is er echter een verschil:
in bezwaar is het het bestuursorgaan zelf dat omtrent de vergoeding beslist,
in beroep is dat het beroepsorgaan. Voor alle duidelijkheid is dit in de tweede
volzin van het tweede lid expliciet bepaald.Onderdeel EDit onderdeel betreft een tweetal wijzigingen van art. 8:75. De bestuursrechter
is thans ingevolge het eerste lid reeds bij uitsluiting bevoegd een partij
te veroordelen in de kosten van het beroep bij de rechter. Het eerste onderdeel
breidt deze uitsluitende bevoegdheid uit tot de kosten van de bestuurlijke
voorprocedure. Verwezen zij naar het algemeen deel van deze memorie van toelichting.
Ter zake van de kosten van het beroep bij de rechter is een ambtshalve kostenveroordeling
mogelijk. Ter zake van de kosten van de bestuurlijke voorprocedures kan de
rechter evenwel slechts tot een kostenvergoeding besluiten indien het verzoek
daartoe is gedaan voordat het bestuursorgaan op het bezwaar dan wel het beroepsorgaan
op het beroep heeft beslist. In artikel 8:75, eerste lid, is derhalve een
verwijzing naar de artikelen 7:15, derde lid, en artikel 7:28, derde lid,
van de Algemene wet bestuursrecht opgenomen.Hier zij nog opgemerkt, dat door deze wijziging ook het toepassingsbereik
van artikel 8:75a wordt uitgebreid tot de kosten van de bestuurlijke voorprocedure.
Laatstgenoemd artikel regelt de mogelijkheid van een proceskostenveroordeling
«met toepassing van artikel 8:75» ingeval van intrekking van het
beroep. Het tweede lid van artikel 8:75 bevat een regeling voor het geval
de Staat wordt veroordeeld in de proceskosten van een burger die door de Staat
gefinancierde rechtsbijstand ontvangt. In dat geval wordt het bedrag van de
kosten betaald aan de griffier, die het bedrag vervolgens overeenkomstig de
volgorde van artikel 57 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering verdeelt.
Het tweede onderdeel breidt deze regeling uit tot een veroordeling in de kosten
van de bestuurlijke voorprocedure.ARTIKEL IIDe Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften bevat
in de artikelen 13a en 13b een regeling voor de vergoeding van kosten, die
identiek is aan de artikelen 8:75 en 8:75a van de Algemene wet bestuursrecht.
Om te bewerkstelligen dat beide regimes gelijk blijven wordt artikel 13a van
de Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften aangepast
aan het in dit wetsvoorstel te wijzigen artikel 8:75 van de Algemene wet bestuursrecht.ARTIKELEN III, IV en VGelet op de thans bestaande rechtsonzekerheid (zie paragraaf 4 van
het algemeen gedeelte van deze toelichting), is het gewenst dat het wetsvoorstel
zo snel mogelijk in werking treedt. Het voorstel zal voorts onmiddellijke
werking hebben. Dat wil zeggen dat de nieuwe norm voor de aansprakelijkheid
van de kosten van de bestuurlijke voorprocedure ook geldt voor voorprocedures
die op het tijdstip van inwerkingtreding van de wet reeds aanhangig zijn.
Deze onmiddellijke werking geldt in beginsel ook voor de uitsluitende bevoegdheid
van de bestuursrechter. Slechts in die gevallen, waarin reeds op het bezwaar
of beroep is beslist, blijft de regeling, zoals deze thans geldt, van toepassing.
Op grond van de nieuwe regeling kan in die gevallen geen verzoek om kostenvergoeding
meer worden gedaan omdat dat voor de beslissing op bezwaar of beroep had moeten
gebeuren. Het overgangsrecht voor de regeling in artikel 13a van de Wet administratiefrechtelijke
handhaving verkeersvoorschriften is identiek.De Minister van Justitie,A.H. KorthalsDe Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,A. PeperXNoot1Ter inzage gelegd bij de afdeling Parlementaire Documentatie.XNoot1Het Besluit proceskosten fiscale procedures is hierin opgegaan (Stb. 1999,
51; inwerkingtreding per 1/9/1999). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27024-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl