Wijziging van de Wet op de Raad van State in verband met de herstructurering van de Raad van State; Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30585, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

21-06-2006

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

30585 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamALGEMEEN1. Inleiding2. Knelpunten en wensen3. Het arrest-Kleyn4. Hoofdlijnen van de toekomstige structuurARTIKELSGEWIJSArtikel I, onderdeel AArtikelen 1 en 8, derde lidArtikelen 2, tweede lid en 8, derde lidArtikel 2, derde lidArtikel 2, vierde lidArtikel 8, vierde lidArtikel 9Artikelen 26 en 27Artikel 32Artikelen 35 en 36Artikel 41Artikel 45Artikel I, onderdelen B tot en met H, en de artikelen
II tot en met XIIArtikelen XIII en XIVOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30585Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 48 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 585Wijziging van de Wet op de Raad van State in verband met de herstructurering
van de Raad van Statenr. 3MEMORIE VAN TOELICHTINGALGEMEEN1. InleidingDe Raad van State heeft een aantal taken die voortvloeien uit het Statuut
voor het Koninkrijk der Nederlanden, de Grondwet en de wet. Naar omvang gemeten
zijn de hoofdtaken van de Raad de advisering over wetgeving en de beslissing
in aan de Raad opgedragen bestuursrechtelijke geschillen (artikel 73, eerste
en derde lid, van de Grondwet). De besluitvorming over de derde fase van de
herziening van de rechterlijke organisatie (Kamerstukken II 2003/04, 25 425,
nr. 7) betekent dat de Raad zijn rechtsprekende taken zal behouden. De
advisering over wetgeving en de beslissing in aan de Raad opgedragen bestuursrechtelijke
geschillen blijven de hoofdtaken van de Raad.Als wetgevingsadviseur brengt de Raad advies uit over voorstellen van
wet en ontwerpen van algemene maatregelen van bestuur en over de goedkeuring
van verdragen. Als bestuursrechter is de Afdeling bestuursrechtspraak van
de Raad belast met de behandeling van de bij de wet aan haar opgedragen geschillen.
Dat kan zijn in hoger beroep (Wet op de Raad van State, artikel 37) of –
krachtens uitdrukkelijke wetsbepaling – in eerste en enige aanleg. Daarnaast
heeft de Raad enkele bijzondere taken. Krachtens wettelijke opdracht adviseert
de Raad over sommige koninklijke besluiten, waaronder besluiten tot onteigening.
Verder oefent de Raad krachtens de Eilandenregeling Nederlandse Antillen een
adviestaak uit in het kader van het hoger toezicht (artikel 100 ERNA). Voorts
kan de Raad ook in andere gevallen, gevraagd of ongevraagd, advies uitbrengen
over juridische en bestuurlijke aangelegenheden (artikel 15 en artikel 16
Wet op de Raad van State). De Raad adviseert ten slotte in de procedure voor
de verklaring dat de Koning buiten staat is het koninklijk gezag uit te oefenen
(Grondwet, artikel 35) en de Raad oefent het koninklijk gezag uit, zolang
niet in de uitoefening daarvan is voorzien (Grondwet, artikel 38).Voor de dagelijkse praktijk en voor de structuur van de Raad zijn de twee
hoofdtaken – wetgevingsadvisering en bestuursrechtspraak – bepalend. Voor beide taken geldt dat de Grondwet (artikel 73) de mogelijkheid
biedt om deze ofwel aan de Raad, ofwel aan een afdeling van de Raad op te
dragen. Bij de Wet op de Raad van State (artikel 26) is voor de bestuursrechtspraak
een aparte afdeling ingesteld. Voor de wetgevingsadvisering is dat tot nu
toe niet gedaan. De wetgevingsadvisering is daardoor in de huidige structuur
een taak van de Raad in pleno, de zogenoemde «volle Raad». Omdat
alle staatsraden ingevolge artikel 27 van de Wet op de Raad van State lid
zijn van de Afdeling bestuursrechtspraak, nemen de leden van de Raad, met
uitzondering van de vice-president en de leden van het koninklijk huis die
zitting hebben in de Raad, (de zgn. «gewone» staatsraden) allen
deel aan beide taken. Thans zijn er 23 gewone staatsraden (de vice-president
niet meegerekend), die dus allen beide taken uitoefenen. Zij besteden ongeveer
30% van hun tijd aan wetgevingsadvisering en 70% aan rechtspraak.
Naast de 23 gewone staatsraden, zijn er thans 33 staatsraden «in buitengewone
dienst» (i.b.d.). Zij worden – net als de gewone staatsraden –
voor het leven benoemd, maar zij hebben geen voltijdse taak. Wel kunnen zij
telkens voor een periode van ten hoogste vijf jaar worden belast met een vaste
deeltaak van maximaal vier/vijfde deel van de taak van een volle staatsraad
(artikel 4 van de Wet op de Raad van State). Zij zijn geen lid van de volle
raad en nemen dus niet deel aan de wetgevingsadvisering. Van de 33 staatsraden
i.b.d. hebben er op dit moment 4 een vaste deeltaak. In de praktijk betekent
dit dat de bestuursrechtspraak inmiddels voor een overwegend deel door staatsraden
i.b.d. wordt uitgeoefend. De 4 staatsraden i.b.d. zonder vaste deeltaak nemen
incidenteel deel aan activiteiten van de Raad (artikel 4, vierde lid, Wet
op de Raad van State). Betrokkenen hebben hun hoofdfunctie in andere rechtscolleges,
zoals de Hoge Raad, de Centrale Raad van Beroep en het College van Beroep
voor het bedrijfsleven. Hun benoeming als staatsraad i.b.d. is erop gericht
om gestalte te geven aan de afstemming van de jurisprudentie tussen de hoogste
rechtscolleges.2. Knelpunten en wensenDe historisch gegroeide structuur van de Raad is in de loop der jaren
op een aantal punten gaan knellen. Dit probleem zal in de toekomst alleen
maar toenemen. Zoals de Raad in zijn jaarverslag over 2002 vaststelt, worden
aan de Raad als wetgevingsadviseur steeds hogere eisen gesteld. Als voorbeelden
noemt de Raad de institutionele gevolgen van de uitbreiding van de EU, de
implementatie van Europese regelgeving, de relaties binnen het Koninkrijk,
de door de Raad wenselijk geachte beleidsanalytische toetsing van wetsvoorstellen,
de uitkomsten van wetsevaluaties en algemene dilemma’s, zoals de verhouding
tussen private uitvoering en publieke verantwoording.De Raad heeft dit onder ogen gezien en is tot het oordeel gekomen dat
hij zijn adviserende taak in de toekomst beter zal kunnen uitoefenen wanneer
deze taak meer wordt geconcentreerd. De Raad acht het wenselijk dat de adviserende
taak in de toekomst zal worden uitgeoefend door een kleiner aantal staatsraden,
dat daaraan een groter deel van zijn tijd kan besteden. Zolang de Wet op de
Raad van State de wetgevingsadvisering opdraagt aan de (volle) Raad, zou deze
concentratie slechts kunnen worden gerealiseerd door het verkleinen van de
Raad van State zelf, bijvoorbeeld door opengevallen plaatsen niet allemaal
opnieuw te bezetten.Een andere mogelijkheid om de gewenste concentratie te bereiken, is het
instellen van een aparte afdeling voor de wetgevingsadvisering binnen de Raad.
Artikel 73, eerste lid, van de Grondwet biedt deze mogelijkheid. De Wet op
de Raad van State moet daarvoor wel worden gewijzigd. De Raad van State heeft
zelf een voorkeur voor het instellen van een aparte Afdeling wetgeving. In
een structuur met twee afdelingen worden de beide hoofdtaken van
de Raad duidelijker onderscheiden, terwijl tegelijk hun gelijkwaardigheid
wordt benadrukt. Wij zijn het daarmee eens. Daarnaast is het gewenst dat in
de toekomst ook voor de wetgevingsadvisering staatsraden in buitengewone dienst
worden benoemd. Langs die weg kan bijvoorbeeld de inbreng van bepaalde, meer
specialistische deskundigheden worden verzekerd.De rechtsprekende taken van de Raad zijn de laatste kwart eeuw gestaag
in omvang toegenomen. Deze groei is aanvankelijk opgevangen met een verdere
uitbreiding van het aantal staatsraden en vervolgens met behulp van het daarvoor
oorspronkelijk niet bedoelde instituut van de staatsraad in buitengewone dienst.
Daaruit vloeit een aantal eigenaardigheden in de huidige organisatie voort.
Ten eerste het feit dat het merendeel van de rechters in de Afdeling bestuursrechtspraak
krachtens wettelijke bepaling een deeltijdaanstelling heeft. Staatsraden in
buitengewone dienst kunnen thans immers niet een voltijdse aanstelling krijgen.
Dit heeft tot gevolg gehad dat het rechtsprekende werk over een groter aantal
personen is gespreid dan zonder deze wettelijke belemmering nodig zou zijn
geweest. Ten tweede is het merendeel van de leden van de Afdeling bestuursrechtspraak
geen lid van de Raad van State als zodanig. Daardoor zijn telkens hulpconstructies
nodig als de Raad wil beraadslagen over zaken die alle staatsraden aangaan,
zoals bij voorbeeld bij organisatorische aangelegenheden. De besluitvorming
over de derde fase van de herziening van de rechterlijke organisatie (Kamerstukken
II 2003/04, 25 425, nr. 7) betekent dat de Raad zijn rechtsprekende
taken zal behouden. Er is dan ook alle reden om op de genoemde punten verbeteringen
aan te brengen. Ook daarvoor is wijziging van de Wet op de Raad van State
nodig.Vanuit de beide hoofdtaken van de Raad van State is er dus reden om de
structuur van de Raad en de wettelijke regeling daarvan aan de orde te stellen.
Een derde reden daarvoor is de wens om bij het benoemingenbeleid meer rekening
te kunnen houden met de onderscheiden eisen die beide hoofdtaken stellen.
Zowel voor de wetgevingsadvisering als voor de bestuursrechtspraak zijn kennis
van en ervaring met het openbaar bestuur en inzicht in constitutionele verhoudingen
en beginselen belangrijke vereisten. Voor wetgevingsadvisering en bestuursrechtspraak
gelden daarnaast meer specifieke vereisten, zoals het vermogen om eenheid
en samenhang van beleid en wetgeving te bewaken en te bevorderen (de wetgevingsadviseur)
of het vermogen om de rechterlijke functie naar behoren te beoefenen (de bestuursrechter).Voor de advisering kan het verder wenselijk zijn om personen in de Raad
op te nemen die beschikken over bijzondere, niet juridische kwaliteiten zoals
bestuurskundige, economische en technische ervaringen en deskundigheden. Hoewel
de vereisten voor beide functies dus voor een deel samenvallen, lopen zij
anderzijds ook weer voor een deel uiteen. Degenen die uit een oogpunt van
de adviesfunctie voor benoeming in de Raad in aanmerking zouden kunnen komen,
zullen daarom niet altijd zonder meer in staat zijn om daarnaast op het vereiste
niveau de rechterlijke functie uit te oefenen op de terreinen waarop de Afdeling
bestuursrechtspraak de hoogste rechter is. In de huidige wettelijke structuur
moet die eis echter wel worden gesteld. Uitzonderingen zijn daarop nu niet
mogelijk.Aan de kant van de bestuursrechtspraak speelt dit probleem minder, doordat
de bijzondere opbouw van de Afdeling bestuursrechtspraak al meebrengt dat
een groot deel van de rechters uitsluitend voor de rechtsprekende taak wordt
aangetrokken. Samenvattend vloeien uit het voorgaande de volgende wensen voort voor
de toekomstige structuur van de Raad:– concentratie van de wetgevingsadvisering bij een geringer aantal
staatsraden die daaraan een aanmerkelijk groter gedeelte van hun tijd kunnen
besteden;– het scheppen van de mogelijkheid om rechters te benoemen met een
voltijdse aanstelling;– een betere inbedding van de bestuursrechtspraak in de hoofdstructuur
van de Raad;– het scheppen van de mogelijkheid om adviseurs te benoemen die
niet tevens worden belast met rechtspraak.Naast deze wensen moeten bij de vormgeving van de toekomstige structuur
een aantal randvoorwaarden in acht worden genomen. De toekomstige structuur
moet in voldoende mate flexibel zijn om mogelijke nieuwe ontwikkelingen te
kunnen accommoderen. De huidige knelpunten zijn merendeels het gevolg van
een te strakke en inflexibele structuur die geen mogelijkheden biedt voor
variatie of uitzonderingen.Voorts mag de concentratie van de wetgevingsadvisering bij een geringer
aantal staatsraden niet tot gevolg hebben dat de breedte en de pluriformiteit
van de advisering gevaar loopt. Dat stelt eisen aan het aantal leden van de
Raad dat ten minste aan die advisering zal moeten blijven deelnemen. Daarom
wordt in het wetsvoorstel bepaald dat het aantal staatsraden dat met advisering
wordt belast, ten minste dertien bedraagt. Gelet op de omvang van het adviserende
werk, betekent dit dat wetgevingsadvisering voor de meeste leden die daaraan
deelnemen niet een volledige dagtaak kan zijn. Ook voor de kwaliteit van de
advisering is het gewenst dat de adviseurs als regel daarnaast nog andere
werkzaamheden verrichten. Ten slotte dienen uiteraard ook in de toekomstige
structuur de onafhankelijkheid en de onpartijdigheid van de Raad van State
en zijn afdelingen gewaarborgd te blijven. In dat verband dient met name aandacht
te worden besteed aan het arrest-Kleyn van het Europese Hof voor de Rechten
van de Mens. Daarop wordt in de volgende paragraaf ingegaan.3. Het arrest-KleynOp 6 mei 2003 heeft het Europese Hof voor de Rechten van de Mens
uitspraak gedaan in de zaak-Kleyn, ook wel bekend als de Betuweroutezaak (EHRM
6 mei 2003, JB 2003, 119 m.nt. AWH, AB 2003, 211 m.nt. LV/BdeW; aan de
Kamer toegezonden bij brief van de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
van 7 mei 2003, Kamerstukken II 2002/03, 25 425, nr. 6). Deze
zaak is in zekere zin een vervolg op het eerdere Procola-arrest (EHRM 28 september
1995, AB 1995, 588 m.nt. ICvdV) betreffende de Luxemburgse Raad van State.
Naar aanleiding van laatstgenoemd arrest heeft de Raad van State destijds
een aantal praktische maatregelen getroffen om te voorkomen dat de schijn
van partijdigheid zou worden gewekt doordat aan de behandeling van een beroepszaak
zou worden deelgenomen door een staatsraad die ook heeft deelgenomen aan de
advisering over een kwestie die in de beroepszaak aan de orde is. (Zie over
het Procola-arrest en de naar aanleiding daarvan getroffen maatregelen de
notitie van het toenmalige kabinet van 12 februari 1998, Kamerstukken
II 1997/98, 25 425, nr. 3). In de zaak-Kleyn stelden de klagers zich
op het standpunt dat de advisering door de Raad van State over de ontwerp-Tracéwet
in strijd met artikel 6 EVRM afbreuk had gedaan aan de onafhankelijkheid en
onpartijdigheid van (leden van) de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad
van State bij de behandeling van de door hen bij de Afdeling ingestelde beroepen
tegen het Tracébesluit voor de Betuweroute. Eén
van de staatsraden die de beroepszaak behandelden, was ook bij de advisering
betrokken geweest.Het EHRM oordeelt (met 12 tegen 5 stemmen) dat deze klacht ongegrond is.
Daartoe stelt het Hof eerst uitdrukkelijk vast dat de onafhankelijkheid van
de Raad van State als instelling buiten twijfel staat. Voorts stelt het Hof
vast, dat er geen enkele aanwijzing is dat één of meer staatsraden
bij de behandeling van het beroep daadwerkelijk partijdig zijn geweest. Dan
resteert de vraag of wellicht de schijn van partijdigheid is gewekt. Naar
het oordeel van het Hof is dit niet het geval, reeds omdat de uitspraak op
het beroep tegen het Tracébesluit en het eerdere advies geen betrekking
hadden op «the same decision or the same case». Het Hof merkt
in zijn uitspraak echter wel op er niet zeker van te zijn dat de door de Raad
van State naar aanleiding van het Procola-arrest getroffen maatregelen ook
in de toekomst in alle gevallen voldoende zullen zijn om de schijn van partijdigheid
te voorkomen. Deze uitspraak betekent in ieder geval dat het Hof het samengaan
van de adviserende en de rechtsprekende taak in één onafhankelijke
instelling (institutionele koppeling) niet in strijd met artikel 6 EVRM acht.
Ditzelfde geldt voor het gelijktijdig uitoefenen van beide taken door een
individuele staatsraad. Zou het Hof dit laatste onaanvaardbaar hebben gevonden,
dan zou de uitspraak immers anders hebben geluid, nu alle rechters in deze
zaak tevens deel uitmaakten van de volle Raad en één van hen
ook al staatsraad was op het moment van het advies over de Tracéwet.
Wat het «same-case»-criterium betreft, overwoog het Hof dat de
advisering door de Raad het wetsvoorstel voor de Tracéwet betrof, waarin
voorstellen werden gedaan voor een algemene regeling van de besluitvormingsprocedures
voor belangrijke infrastructuurbeslissingen, terwijl de beroepen waarin de
Afdeling bestuursrechtspraak uitspraak had gedaan, gericht waren tegen het
Tracébesluit voor de Betuweroute, welk besluit was genomen op basis
van een in de Tracéwet geregelde procedure. Het Hof was van oordeel
dat de oordelen van de Raad die waren vervat in het advies over de Tracéwet
en de daarop volgende gerechtelijke procedure tegen het Tracébesluit
niet betrekking hadden op «the same case». Hoewel de Betuweroute
met zoveel woorden genoemd werd in het advies van de Raad over de Tracéwet,
kon de vermelding daarvan volgens het Hof redelijkerwijs niet worden opgevat
als een uitdrukking van enig oordeel over een onderwerp waarover naderhand
de Minister van Verkeer en Waterstaat in het bestreden Tracébesluit
een beslissing had genomen. Dit oordeel van het Hof sluit aan bij hetgeen
de Nederlandse regering op dit punt in het verweerschrift had betoogd, namelijk
dat de Raad van State adviseert over wetten en algemene maatregelen van bestuur,
terwijl de Afdeling bestuursrechtspraak oordeelt over concrete besluiten van
de overheid en dat het daardoor niet vaak zal voorkomen dat een advies van
de Raad van State over een voorstel van wet in abstracto en een latere uitspraak
van de Afdeling bestuursrechtspraak in een concrete zaak, waarin de uiteindelijk
tot stand gekomen wet van toepassing is, «the same case» of «the
same decision» betreffen. Voorts moet worden bedacht, dat nogal wat
zaken bij de Afdeling bestuursrechtspraak de toepassing betreffen van gemeentelijke
of provinciale regelgeving, dan wel van ministeriële regelingen, waarover
de Raad van State in het geheel niet heeft geadviseerd.De risico’s zijn dus zeer beperkt, maar dat betekent niet dat zij
geheel zijn uitgesloten. Het Hof plaatst als gezegd vraagtekens bij de maatregelen
die de Raad van State heeft getroffen om deze risico’s te ondervangen.
Uit het Jaarverslag van de Raad over het jaar 2000 leidt het Hof af dat de
samenstelling van de behandelende kamer van de Afdeling bestuursrechtspraak
slechts kritisch wordt bezien, indien een appellant heeft laten merken daaraan
te twijfelen en dat het vervolgens gehanteerde criterium inhoudt dat de samenstelling
alleen wordt gewijzigd indien het beroep betrekking heeft op een
materie die expliciet aan de orde is geweest in het eerdere advies van de
Raad. In verband met de uitspraak van het Hof heeft de Afdeling bestuursrechtspraak
besloten een meer actieve controle van de zaken ter hand te nemen dan tevoren
het geval was. Thans wordt onmiddellijk na de binnenkomst van het beroep,
in het vooronderzoek systematisch door de Afdeling gecontroleerd of een advies
van de Raad van State over een voorstel van wet of ontwerp van algemene maatregel
van bestuur en een aan de Afdeling voorgelegd beroep waarin de desbetreffende
wet of algemene maatregel van bestuur van toepassing is, een «same case»
of een «same decision» betreft als door het Hof bedoeld. Hoewel
het arrest van het EHRM geen criteria bevat aan de hand waarvan kan worden
vastgesteld of in een concreet geval sprake is van een «same case»
of van een «same decision», kan uit de door het Hof in overweging
201 verrichte toetsing worden opgemaakt, dat er een nauw verband moet bestaan
tussen de materie waarover is geadviseerd en de rechtsvragen die bij de behandeling
van een (hoger) beroep ter beslissing voorliggen. Op grond van de rechtspraak
van het Hof mag ervan worden uitgegaan dat een bij de Afdeling voorliggende
zaak alleen dan in dit opzicht gevoelig is, wanneer daarin rechtsvragen aan
de orde zijn waarover de Raad van State eerder heeft geadviseerd. Bij vragen
betreffende ministeriële regelingen en autonome en medebewindsverordeningen
is dit niet het geval, nu de Raad daarover geen advies uitbrengt. Ook overigens
blijkt zich slechts incidenteel een mogelijke samenloop van rechtsvragen voor
te doen. Men zou kunnen denken aan de rechtsvraag of een wet c.q. een wettelijke
bepaling strijdig is met rechtstreeks werkende bepalingen van verdragen of
besluiten van internationale organisaties en de rechtsvraag of een algemene
maatregel van bestuur strijdig is met een hogere regeling. Om zo’n situatie
te voorkomen wordt reeds tijdens het vooronderzoek van de zaak, naast de beoordeling
van de ontvankelijkheid en bevoegdheid, ook bezien of zich een «same
case» of«same decision» als hier bedoeld zou kunnen voordoen.
Indien de in het (hoger) beroep aangevoerde gronden aanleiding geven voor
de veronderstelling dat er in verband met de eerdere advisering door de Raad
sprake is van een «same case» of een «same decision»
als door het Hof opgevat, wordt dit aangetekend op het instructieformulier.
Bij de directie wetgeving van de Raad wordt dan nagegaan in welke samenstelling
de Raad zijn desbetreffende advies heeft uitgebracht. Deze informatie wordt
bij de instructie gevoegd, zodat de Voorzitter van de desbetreffende Kamer
van de Afdeling bestuursrechtspraak – indien ook naar zijn mening sprake
is van een «same case» of een «same decision» –
daarmee rekening kan houden. Er worden dan in de behandelende kamer geen leden
opgenomen die bij de advisering over dit onderwerp betrokken zijn geweest.
Dit geschiedt ongeacht de inhoud van het advies.Mocht ondanks het voorgaande, voorafgaand aan of tijdens de zitting de
kamer of een van haar leden gewraakt worden omdat sprake zou zijn van een «same
case» of «same decision», dan is het oordeel daarover aan
de wrakingskamer. Appellanten kunnen ruim een week voor de zitting op de website
van de Raad kennis nemen van de samenstelling van de kamer. Deze mededeling
is een van de aanvullende maatregelen die de Afdeling heeft getroffen naar
aanleiding van de uitspraak van het Hof. De hanteerbaarheid van dit systeem
wordt in de voorgestelde opzet vergroot doordat het aantal staatsraden waarvoor
dit speelt in de nieuwe structuur in elk geval zal afnemen. Als sluitstuk
van deze maatregelen wordt thans voorgesteld de in de praktijk reeds gehanteerde
regel, dat een staatsraad niet kan deelnemen aan de behandeling van een zaak
als zich een «same case»-situatie voordoet, uitdrukkelijk in de
Wet op de Raad van State vast te leggen (artikel 42, vierde lid). In artikel
42, vierde lid, is, met het oog op de bewoordingen van de uitspraak van het
Hof, gekozen voor de term «zaak». De term heeft in
artikel 42, vierde lid, een specifieke, beperkte betekenis, namelijk die van «rechtsvraag».4. Hoofdlijnen van de toekomstige structuurUit het voorgaande kan worden geconcludeerd dat het zowel vanuit de wetgevingsadvisering
als vanuit de bestuursrechtspraak gezien, wenselijk is om de beide hoofdfuncties
van de Raad organisatorisch scherper te onderscheiden. Tegelijk hechten wij
er aan, de eenheid van de Raad te blijven benadrukken. Aan deze beide uitgangspunten
kan recht worden gedaan door te kiezen voor een structuur zoals ook de Belgische,
Franse en Italiaanse Raad van State die kennen: één Raad met
afzonderlijke afdelingen, die elk één van de hoofdtaken uitoefenen.
Met de Raad van State menen wij dat het thans wenselijk is om gebruik te maken
van de sinds 1983 door de Grondwet geboden mogelijkheid tot het instellen
van een aparte afdeling voor de wetgevingsadvisering binnen de Raad, naast
de al bestaande Afdeling bestuursrechtspraak. Naast de verplichte advisering
over wetgeving kan bij die afdeling ook de advisering door de Raad in andere
door de wet aangewezen gevallen worden ondergebracht.Een structuur waarin binnen de Raad zelf twee aparte en gelijkwaardige
afdelingen bestaan voor de beide hoofdtaken van de Raad, geeft uitdrukking
aan de gelijkwaardigheid van beide taken en biedt de beste mogelijkheden om
de samenstelling van de Raad en – binnen de Raad – de inzet van
de staatsraden af te stemmen op de wensen en behoeften ook bij toekomstige
veranderingen daarin. Het instellen van een aparte Afdeling advisering is
tevens een belangrijke bijdrage aan doorzichtigheid en kenbaarheid van de
wijze waarop situaties worden voorkomen die niet verenigbaar zijn met artikel
6 EVRM. Het gaat daarbij in het bijzonder om het vertrouwen dat in een rechtsgeding
niet door dezelfde personen over de «same case» wordt geoordeeld
als eerder in de advisering over wetgeving. Dit betekent niet, dat straks
in het wetsformulier de uitdrukking «de Raad van State gehoord»
zal worden vervangen door «de Afdeling advisering gehoord». De
adviestaak blijft opgedragen aan de Raad van State als zodanig, maar in het
wetsvoorstel wordt bepaald dat deze taak wordt uitgeoefend door een orgaan
van de Raad, de Afdeling advisering. Dit kan tot uitdrukking worden gebracht
door boven adviezen de volgende aanduiding te plaatsen: «De Raad van
State, Afdeling advisering». Om de gelijkwaardigheid van beide taken
en van beide Afdelingen te benadrukken, ligt het dan in de rede om, wederom
in navolging van België, Frankrijk en Italië, voor de rechtspraak
dezelfde structuur te kiezen: de rechtsprekende taak wordt opgedragen aan
de Raad van State, maar in het wetsvoorstel wordt bepaald dat deze taak wordt
uitgeoefend door de Afdeling bestuursrechtspraak. Dit kan tot uitdrukking
worden gebracht door boven uitspraken de volgende aanduiding te plaatsen: «De
Raad van State, Afdeling bestuursrechtspraak».Als gevolg van de instelling van een Afdeling advisering, waarbij niet
alleen de verplichte advisering, maar ook de overige advisering door de Raad
in andere door de wet aangewezen gevallen wordt ondergebracht, veranderen
de werkzaamheden van de Raad in pleno. In de brief van 28 april 2004
en hiervoor worden als taken van de Raad genoemd: de grondwettelijke taken
op grond van de artikelen 35 en 38 van de Grondwet, de taak aanbevelingen
te doen voor benoeming van de staatsraden, de staatsraden i.b.d. en de Voorzitter
van de Afdeling bestuursrechtspraak en de verantwoordelijkheid voor algemene
zaken die de Raad als geheel aangaan, zoals organisatorische zaken, jaarlijks
verslag van de werkzaamheden en het jaarlijks rapporteren over algemene knelpunten
in wetgeving en bestuur waarop de afdelingen bij de uitoefening van hun taken
stuiten. In het wetsvoorstel wordt de relatie van de Raad met
de beide afdelingen duidelijk vastgelegd in de artikelen 14, 35 en 41. Daar
bij is de huidige en beproefde formule aangehouden die thans geldt met betrekking
tot de afdeling bestuursrechtspraak. Beide afdelingen verrichten hun werkzaamheden
in onafhankelijkheid.De Raad van State als zodanig zal minder leden tellen dan thans. In het
wetsvoorstel is bepaald dat de Raad uit ten minste dertien en ten hoogste
twintig staatsraden bestaat. Met deze omvang kan de breedheid en pluriformiteit
van de inhoudelijke inbreng worden verzekerd. Daarnaast kunnen staatsraden
in buitengewone dienst worden benoemd in één van de afdelingen.
Zij zullen echter geen lid zijn van de volle Raad, aangezien het – onder
meer met het oog op de mogelijke uitoefening van het koninklijk gezag door
de Raad – onwenselijk is dat de omvang van de Raad te groot wordt. De
term «in buitengewone dienst» sluit aan bij het huidige systeem,
waarin de staatsraden in buitengewone dienst geen lid zijn van de volle Raad,
maar wel van de Afdeling bestuursrechtspraak.De staatsraden in buitengewone dienst zullen anders dan thans ook gewoon
voltijds kunnen worden benoemd; voor de thans wettelijk verplichte deeltijdaanstelling
bestaat geen goede grond meer.Een belangrijke vraag is, of een staatsraad, tegelijk of volgtijdelijk,
lid kan zijn van beide Afdelingen. Zoals in de vorige paragraaf is uiteengezet,
blijkt uit het arrest-Kleyn dat artikel 6 EVRM zich daartegen niet verzet.
Naar het oordeel van de regering zijn er goede argumenten om een dergelijk
dubbellidmaatschap niet uit te sluiten en tot op zekere hoogte zelfs te bevorderen.
Een belangrijke reden waarom de wetgever altijd heeft gehecht aan het samengaan
van beide taken binnen de Raad van State is, dat daardoor de uitoefening van
elk van deze taken door wederzijdse bevruchting aan kwaliteit kan winnen.
Kennis van, inzicht in en ervaring met de praktijk van het openbaar bestuur
kunnen zo worden ingebracht in de bestuursrechtspraak en de advisering over
wetgeving en bestuur wordt geen geïsoleerde bezigheid. Dat veronderstelt
dat de beide taken ook op het niveau van de individuele staatsraad gecombineerd
kunnen worden. Thans is dat een wettelijk automatisme voor de leden van de
Raad. In de nieuwe structuur zal dit voor de gewone staatsraden de hoofdregel
blijven, maar wordt de mogelijkheid geopend dat een staatsraad bij koninklijk
besluit uitsluitend met hetzij rechtspraak, hetzij advisering wordt belast.De beoogde concentratie van de wetgevingsadvisering kan gestalte krijgen
bij de samenstelling van de nieuwe Afdeling advisering. Zoals hiervoor reeds
is opgemerkt, is de regering van oordeel dat deze afdeling uit ten minste
dertien staatsraden moet bestaan. Daarnaast zullen in de Afdeling advisering
maximaal zes staatsraden in buitengewone dienst kunnen worden benoemd. Langs
die weg kunnen personen met specifieke deskundigheden bij de wetgevingsadvisering
worden betrokken. Voorts zullen de leden van het Koninklijk Huis die zitting
hebben in de Raad, thans de Prins van Oranje en Prinses Máxima, tevens
zitting hebben in de Afdeling advisering. Overigens volgt uit artikel 13,
derde lid, van het Statuut dat een staatsraad voor het Koninkrijk van rechtswege
lid zal zijn van de Afdeling advisering. De advisering in Antilliaanse en
Arubaanse kroongeschillen is bij algemene maatregel van rijksbestuur op grond
van artikel 13, vierde lid, van het Statuut reeds opgedragen aan de Afdeling
bestuursrechtspraak.In de Afdeling bestuursrechtspraak zal het aantal staatsraden in buitengewone
dienst, net als thans, in verband met de werklast aanzienlijk groter moeten
zijn: enige tientallen. Nu uit het voorgaande volgt, dat in de praktijk niet
meer dan 10 tot 15 personen lid van beide afdelingen zullen zijn, betekent
dit ook, dat in de grote meerderheid van de zaken de «same case»-problematiek
zich reeds daarom niet kan voordoen. De gewone staatsraden zullen immers niet
alleen in de minderheid zijn, maar ook per persoon minder zaken doen dan de
staatsraden in buitengewone dienst, omdat zij de helft van hun tijd aan advisering
zullen besteden. De Raad als zodanig vervult in elk geval de grondwettelijke
taken ten aanzien van het koninklijk gezag (artikelen 35 en 38 van de Grondwet).
Daarnaast blijft bij de Raad ook de taak voordrachten en aanbevelingen te
doen tot benoeming van respectievelijk de staatsraden en staatsraden i.b.d.
en de vice-president van de Raad (artikel 3, eerste lid, Wet op de Raad van
State) en zal de Raad zich uiteraard ook bezig moeten houden met algemene
zaken die de gehele Raad aangaan, zoals organisatorische zaken, het jaarlijks
verslag uitbrengen van zijn werkzaamheden en het (jaarlijks) rapporteren over
algemene knelpunten in wetgeving en bestuur waarop de Afdelingen bij de uitoefening
van hun taken stuiten.Samengevat ziet de nieuwe structuur er dus als volgt uit:– De Raad van State bestaat uit ten minste dertien en ten hoogste
twintig staatsraden.– De staatsraden zijn in de regel lid van beide afdelingen, maar
het is mogelijk dat een staatsraad slechts lid is van één afdeling.
Dit wordt bij koninklijk besluit bepaald.– Alle taken worden opgedragen aan de Raad van State als zodanig.– De adviserende taken van de Raad worden uitgeoefend door een Afdeling
advisering, die bestaat uit ten minste dertien staatsraden en maximaal zes
staatsraden in buitengewone dienst.– De rechtsprekende taak van de Raad wordt uitgeoefend door een
Afdeling bestuursrechtspraak, die bestaat uit staatsraden en de nodige staatsraden
in buitengewone dienst.ARTIKELSGEWIJSEen groot aantal artikelen van de huidige Wet op de Raad van State is
ongewijzigd overgenomen. In het onderstaande worden slechts de wijzigingen
ten opzichte van de huidige wet toegelicht, voorzover deze wijzigingen niet
in het algemeen deel van de memorie van toelichting zijn beschreven.Artikel I, onderdeel AArtikelen 1 en 8, derde lidIn artikel 4, derde lid, van de huidige Wet op de Raad van State is bepaald
dat staatsraden in buitengewone dienst slechts in deeltijd kunnen worden benoemd.
Zij kunnen ten hoogste vier vijfde deel van de taak van een staatsraad vervullen.
Uit deze bewoordingen kan worden afgeleid dat een «gewone» staatsraad
in alle gevallen voor de volle werktijd wordt benoemd en dus niet in deeltijd
kan worden benoemd.Zoals hiervoor reeds is opgemerkt, acht de regering het wenselijk de mogelijkheid
te scheppen om rechters te benoemen met een voltijdse aanstelling. Anderzijds
is de regering van oordeel dat de mogelijkheid moet bestaan dat «gewone»
staatsraden in deeltijd worden benoemd. Dat is onder meer van belang voor
staatsraden die slechts met advisering, en dus niet met rechtspraak, worden
belast (artikel 2, derde lid, van het wetsvoorstel). Voor de kwaliteit van
de advisering is het gewenst dat deze staatsraden als regel daarnaast nog
andere werkzaamheden verrichten.In het wetsvoorstel wordt met het oog hierop de term «(deel van
de) taak van een staatsraad» vermeden. Aldus wordt de mogelijkheid geopend
om zowel de staatsraden als de staatsraden in buitengewone dienst
zowel voor de volle werktijd als in deeltijd te benoemen.Artikelen 2, tweede lid en 8, derde lidThans is het een wettelijk automatisme dat een staatsraad is belast met
beide taken van de Raad. In het wetsvoorstel wordt de mogelijkheid geopend
dat een staatsraad bij koninklijk besluit uitsluitend met hetzij rechtspraak,
hetzij advisering wordt belast. Het ligt dan ook in de rede dat de Raad bij
het doen van een aanbeveling voor de benoeming van een nieuwe staatsraad rekening
houdt met de wensen van de afdeling of afdelingen waarvan de te benoemen staatsraad
deel moet gaan uitmaken. Het ligt in de rede dat van de opinie van de afdeling
of afdelingen melding zal worden gemaakt bij het doen van de aanbeveling.Voor het doen van een aanbeveling voor de benoeming van staatsraden in
buitengewone dienst geldt dezelfde regeling als voor de benoeming van staatsraden.Artikel 2, derde lidIn verband met de rechterlijke onafhankelijkheid is in artikel 2, derde
lid, onderdeel b, bepaald dat een staatsraad die met rechtspraak is belast
slechts op zijn verzoek van deze taak kan worden ontheven.Artikel 2, vierde lidOp grond van de huidige Wet op de Raad van State kunnen ook staatsraden
die, kort gezegd, niet juridisch geschoold zijn, deelnemen aan de rechtsprekende
taak van de Raad, met dien verstande dat zij geen voorzitter van de Afdeling
bestuursrechtspraak kunnen zijn, deze niet kunnen vervangen en niet de meerderheid
van een meervoudige kamer kunnen vormen (artikel 29, tweede lid, van de huidige
Wet op de Raad van State). De regering is van oordeel dat de staatsraden en
staatsraden in buitengewone dienst die deelnemen aan de rechtsprekende taak
van de Raad in beginsel moeten voldoen aan de wettelijke eisen die ook aan
de leden van de rechterlijke macht, waaronder de bestuursrechter in eerste
aanleg, worden gesteld. Dit betekent dat zij Bachelor en Master op het gebied
van het recht dienen te zijn, dan wel meester in de rechten (zie de toelichting
op artikel XIII voor een overgangsrechtelijke voorziening voor de zittende
staatsraden). De regering acht het wenselijk in bijzondere gevallen van dit
beginsel te kunnen afwijken. Met het oog hierop is artikel 2, zesde lid, van
het wetsvoorstel opgenomen. De regel dat de niet juridisch geschoolde staatsraden
geen voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak kunnen zijn, deze niet
kunnen vervangen en niet de meerderheid van een meervoudige kamer kunnen vormen,
blijft gehandhaafd (zie de artikelen 41 en 42 van het wetsvoorstel).Artikel 8, vierde lidStaatsraden in buitengewone dienst worden op grond van de huidige Wet
op de Raad van State voor het leven benoemd (artikel 4, eerste lid, juncto
artikel 3, eerste lid). In artikel 8, vierde lid, van het wetsvoorstel wordt
voorgesteld de mogelijkheid te openen om staatsraden in buitengewone dienst
die met advisering zijn belast voor een bepaalde tijd (van ten minste drie
jaren) te benoemen. Op die manier is het mogelijk periodiek te bezien of personen
met andere specifieke deskundigheden bij de wetgevingsadvisering moeten worden
betrokken.Met het oog op de rechterlijke onafhankelijkheid worden de staatsraden
in buitengewone dienst die met rechtspraak zijn belast in alle gevallen voor
het leven benoemd. Artikel 9Zoals in het algemeen deel van de memorie van toelichting reeds is opgemerkt,
acht de regering het met het oog op het gezag van de adviezen van de Raad
enerzijds van belang dat de Afdeling advisering primair bestaat uit leden
van de Raad. Anderzijds acht zij het van belang dat andere personen met specifieke
deskundigheden bij de wetgevingsadvisering kunnen worden betrokken. Om recht
te doen aan beide belangen bepaalt artikel 9 van het wetsvoorstel dat het
aantal staatsraden in buitengewone dienst dat met advisering kan worden belast,
ten hoogste zes bedraagt.Artikelen 26 en 27In de huidige Wet op de Raad van State is bepaald dat de openbaarmaking
van blanco adviezen achterwege blijft. Dergelijke adviezen hoeven echter naar
hun aard niet geheim te blijven. Daarom kan worden volstaan met de bepaling
dat actieve openbaarmaking achterwege blijft. Desgevraagd kan de minister
een blanco advies openbaar maken.Artikel 26 van het wetsvoorstel regelt ook de openbaarmaking van voorlichting
van de Afdeling advisering.Artikel 32De Wet op de Raad van State regelt niet expliciet dat de vergaderingen
van de Raad in pleno niet openbaar zijn. Artikel 18a van de Wet op de Raad
van State bepaalt slechts dat een afdeling van de Raad bij de voorbereiding
van bepaalde adviezen en ontwerp-besluiten met gesloten deuren vergadert.
Om misverstanden te voorkomen is in het wetsvoorstel tot uitdrukking gebracht
dat de Afdeling advisering bij de voorbereiding van alle adviezen en ontwerp-besluiten
met gesloten deuren vergadert.Artikelen 35 en 36In de huidige Wet op de Raad van State is de mogelijkheid opgenomen dat
afdelingen van de Raad desgevraagd voorlichting geven in zaken van wetgeving
en bestuur. In het wetsvoorstel wordt het geven van dergelijke voorlichting
opgedragen aan de Afdeling advisering als geheel. Wel kan in de regeling van
de werkzaamheden van deze afdeling (op grond van artikel 35 van het wetsvoorstel)
worden gekozen voor een structuur, waarin de voorlichting wordt voorbereid
door een onderdeel (kamer) van de Afdeling advisering.Artikel 41Het thans geldende artikel 28, derde lid, van de Wet op de Raad van State,
bepaalt dat bij algemene maatregel van bestuur regels kunnen worden gesteld
over de werkwijze van de Afdeling bestuursrechtspraak. Aan deze mogelijkheid
bestaat in de praktijk geen behoefte; de algemene maatregel van bestuur is
nooit tot stand gebracht. De wettelijke grondslag hiervoor kan dan ook worden
gemist.Artikel 45In de artikelen 32 tot en met 35 van de huidige Wet op de Raad van State
is een regeling getroffen voor de behandeling van klachten over de wijze waarop
een lid van de Afdeling bestuursrechtspraak zich bij de deelneming aan de
werkzaamheden van die afdeling heeft gedragen. Deze regeling is geënt
op de (inmiddels vervallen) artikelen 14a tot en met 14e van de Wet op de
rechterlijke organisatie. Deze wet bepaalt thans dat de gerechtsbesturen onder
meer een interne klachtregeling vaststellen (artikel 26). In
het voorstel van wet extern klachtrecht rechterlijke organisatie is ook voor
de Hoge Raad een dergelijke bepaling opgenomen (artikel 75). Artikel 45 van
het onderhavige wetsvoorstel is geënt op de regeling die voor de Hoge
Raad wordt voorgesteld.Artikel I, onderdelen B tot en met H, en de artikelen
II tot en met XIIDeze artikelen bevatten de met de wijzigingen in de Wet op de Raad van
State samenhangende wijzigingen in overige wetgeving.Artikelen XIII en XIVDe Raad bestaat thans, buiten de Koning als voorzitter, uit een vice-president
en ten hoogste 28 staatsraden (artikel 1). Op dit moment zijn er 23 staatsraden
benoemd. In het wetsvoorstel is bepaald dat de Raad in de toekomst uit ten
hoogste 20 staatsraden zal bestaan. In artikel XIII van het wetsvoorstel is
gekozen voor een natuurlijk verloop. De omvang van de Raad zal geleidelijk
worden teruggebracht tot het nieuwe maximum. Daarbij is enige flexibiliteit
wenselijk. Zolang de Raad van State meer leden telt dan voorzien in artikel
1, eerste lid, kan, indien een vacature ontstaat, toch een nieuw lid worden
benoemd. Dit is slechts mogelijk indien een evenwichtige samenstelling van
de Raad van State dit vergt en het aantal leden daardoor niet groter wordt
dan voor het ontstaan van de vacature.Op grond van de huidige Wet op de Raad van State kunnen ook staatsraden
die, kort gezegd, niet juridisch geschoold zijn, deelnemen aan de rechtsprekende
taak van de Raad, met dien verstande dat zij geen voorzitter van de Afdeling
bestuursrechtspraak kunnen zijn, deze niet kunnen vervangen en niet de meerderheid
van een meervoudige kamer kunnen vormen. Het wetsvoorstel bepaalt dat staatsraden
in beginsel slechts aan de rechtsprekende taak kunnen deelnemen indien zij,
wederom kort gezegd, juridisch geschoold zijn. Voor de zittende staatsraden
die niet aan deze eis voldoen, wordt in artikel XIII een overgangsrechtelijke
voorziening getroffen. Voor hen blijven de thans geldende regels gelden.In artikel 9 van het wetsvoorstel is bepaald dat staatsraden in buitengewone
dienst hetzij met advisering, hetzij met rechtspraak worden belast. De staatsraden
in buitengewone dienst die nu reeds zijn benoemd, kunnen in de praktijk met
beide taken zijn belast. Met het oog hierop is in het vijfde lid van artikel
XIII bepaald dat zij in een voorkomend geval ook na de inwerkingtreding van
deze wet beide taken kunnen blijven verrichten.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,J. W. RemkesDe Minister van Justitie,J. P. H. Donner 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30585-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl