Vaststelling van titel 7.17 (verzekering) en titel 7.18 (lijfrente) van het nieuwe Burgerlijk Wetboek; Memorie van antwoord
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-12 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 20042005-19529, nr. B

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum ontvangst

06-10-2004

Eerste Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

19529 nr. B

05-10-2004

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Algemeen2. Diversen3. ArtikelenTitel 7.17Artikel 7.17.1.1Artikel 7.17.1.4Artikel 7.17.1.5Artikel 7.17.1.8Artikel 7.17.1.9Artikel 7.17.1.10Artikel 7.17.1.11Artikel 7.17.1.13Artikel 7.17.1.14Artikel 7.17.2.2Artikel 7.17.2.4Artikel 7.17.2.5Artikel 7.17.2.5aArtikel 7.17.2.5bArtikel 7.17.2.9Artikel 7.17.2.9cArtikel 7.17.2.18Artikel 7.17.2.21Artikel 7.17.2.24Artikel 7.17.2.25Artikel 7.17.3.6cArtikel 7.17.3.9a en 7.17.3.13Artikel 7.17.3.20Artikel 479ka RvOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 19529Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 89 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
19 529Vaststelling van titel 7.17 (verzekering) en titel 7.18 (lijfrente)
van het nieuwe Burgerlijk WetboekBMEMORIE VAN ANTWOORDOntvangen 5 oktober 20041. AlgemeenMet veel belangstelling heb ik kennis genomen van de opmerkingen en vragen
van de fracties van CDA, PvdA en VVD.Bij de leden van de CDA-fractie was de vraag gerezen of een aantal ontwikkelingen
na indiening van de eerste nota van wijziging van 21 juni 2000 nog nopen
tot een grondiger bezinning op zowel het aansprakelijkheidsrecht als het daarmee
nauw verbonden verzekeringsrecht. In dit verband wezen deze leden op de Maastrichtse
oratie van J. Spier, Rampscenario's, De prijs van de onzekerheid na de aanslagen
in de Verenigde Staten op 11 september 2001. Deze leden vragen naar mijn
visie op de problematiek die in deze oratie wordt behandeld. Een aantal van
zijn gedachten in deze oratie heeft Spier nader uitgewerkt in zijn artikel
Après le déluge, in: Einde van het aansprakelijkheidsrecht?,
Den Haag, 2003, blz. 345–379. Waar van belang zal ik ook dit artikel
hieronder in mijn beschouwingen betrekken.Spier bespreekt in zijn oratie een veelheid aan onderwerpen die zich hier
in kort bestek moeilijk alle laten bespreken. Ten dele betreft het onderwerpen
waarvoor hij ook al in eerdere geschriften – waaronder in zijn conclusies
als advocaat-generaal – indringend aandacht heeft gevraagd. Ik beperk
mij voornamelijk tot zijn beschouwingen naar aanleiding van de rampzalige
gebeurtenissen in New York van 11 september 2001. Spier vraagt in zijn
oratie aandacht voor de repercussies die mogelijk nog te verwachten rampen
als deze voor het aansprakelijkheids- en verzekeringsrecht hebben.In de eerste plaats wijst hij erop dat naarmate de schade groter zal zijn,
men eerder op zoek zal gaan naar een of meer personen aan wie een tekortkoming
in de schoenen kan worden geschoven. Niet ondenkbaar is dat deze de rekening
gepresenteerd krijgen, waarbij in het bijzonder valt te denken aan de overheid.
Maar ook indien de overheid geen tekortkoming zou kunnen worden verweten,
zal naar Spiers verwachting maatschappelijke en politieke druk op de overheid
worden uitgeoefend om de schade te vergoeden.Ook in andere geschriften heeft Spier in brede zin en in vaak bewust prikkelende
bewoordingen aandacht gevraagd voor de afnemende acceptatie van risico's in
samenhang met de mogelijkheden om de schade op de overheid af te wentelen,
waardoor (potentieel) het risico bestaat dat vele en soms immense schades
voor rekening van de samenleving komen. Deze zorg deel ik. De samenleving
verwacht – vaak terecht – dat de overheid burgers beschermt tegen
de risico's van het moderne maatschappelijke verkeer. Dit leidt tot een steeds
gedetailleerder stelsel van publiekrechtelijke regels en toezicht, in het
belang van de veiligheid, de volksgezondheid, de eerlijkheid in de handel,
enz. Die publiekrechtelijke ordening is in de huidige tijd vervolgens aanleiding
voor een verschuiving van aansprakelijkheden naar de overheid. Waar de regels
of het toezicht tekortschieten, tracht men de overheid aansprakelijk te stellen
voor de gevolgen. Aldus bestaat de kans dat deze risico's, soms zelfs met
voorbijgaan aan eigen verantwoordelijkheid, op de overheid worden afgewenteld.
Dit verschijnsel heeft mijn aandacht en is voor mij aanleiding om, mede rechtsvergelijkend,
onderzoek te laten verrichten naar de meest wenselijke en efficiënte
invulling van de aansprakelijkheid van toezichthouders c.q. aansprakelijkheid
voor onvoldoende toezicht en handhaving in het algemeen. Dat onderzoek zal
volgend jaar worden uitgevoerd.Ook het door Spier genoemde verschijnsel dat, ook indien de overheid niet
aansprakelijk is, bij rampen in toenemende mate maatschappelijke en politieke
druk op de overheid wordt uitgeoefend om de schade te vergoeden, heeft thans
de volle aandacht. De vorig jaar door de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijkrelaties en mij ingestelde Commissie Borghouts doet onderzoek met
betrekking tot de vraag hoever de verantwoordelijkheid van de overheid bij
rampen en calamiteiten strekt, waarmee ook duidelijk moet worden wat burgers
ter zake wel en niet kunnen verwachten. Onderdeel van het onderzoek is vast
te stellen in hoeverre het bedrijfsleven en burgers een eigen verantwoordelijkheid
hebben om de schade zelf te dragen, bijvoorbeeld door zich te verzekeren.
De commissie zal dit najaar adviseren.In de tweede plaats vraagt Spier aandacht voor de mogelijk aanzienlijke
gevolgen van terroristische aanslagen voor (her)verzekeraars. De vraag is
in hoeverre voor dergelijke risico's dekking kan worden geboden zonder het
gevaar van deconfiture van deze verzekeraars, doch ook zonder dat individuele
benadeelden in de kou komen te staan. Spier ziet hier naast een verantwoordelijkheid
voor (her)verzekeraars terecht ook een rol voor de overheid weggelegd. Na
het verschijnen van zijn oratie is aan deze gezamenlijke verantwoordelijkheid
als volgt invulling gegeven. Na intensief overleg tussen (her)verzekeraars,
de Pensioen- & Verzekeringskamer en de overheid is een oplossing gevonden
door waar mogelijk het terrorismerisico in bestaande verzekeringen van de
dekking uit te sluiten en in plaats daarvan dit risico onder te brengen bij
de Nederlandse Herverzekeringsmaatschappij voor Terrorismeschaden (NHT). De
NHT heeft een capaciteit van € 1 miljard per jaar. Verzekeraars
brengen daarin rechtstreeks € 400 miljoen in, de herverzekeringsmarkt
eveneens € 400 miljoen, en € 200 miljoen dekking komt
van de zijde van de overheid op basis van herverzekering tegen een premie.
Daarnaast is de Noodwet Financieel Verkeer zodanig aangepast dat het verzekeraars
bij een schade als gevolg van terrorisme boven de € 1 miljard per
jaar in noodsituaties toegestaan kan worden de verplichtingen tot dat bedrag
te beperken en de schade pro rata te vergoeden. Deze bevoegdheid van de minister
van Financiën ziet op verzekeringen waar het terrorismerisico vooral
door het ontbreken van een zogenoemde en-bloc-clausule niet van de dekking
kon worden uitgesloten (voornamelijk levensverzekeringen).Voorts vraagt Spier aandacht voor de vraag of schades wellicht in bepaalde
andere gevallen beter via andere mechanismen dan aansprakelijkheid en de verzekering
daarvan kunnen worden vergoed. Hij vreest – met anderen – dat
de grenzen van de verzekerbaarheid van de aansprakelijkheid voor beroepsziekten
en bedrijfsongevallen in zicht komt. Velen zien in de first-partyverzekering
een oplossing voor dit probleem. Thans wordt ook overwogen in hoeverre het
wenselijk is een verplichte verzekering tegen het beroepsrisico in te voeren,
waarbij deze verzekering de huidige aansprakelijkheid van de werkgever voor
beroepsziekten en bedrijfsongevallen vervangt (artikel 7:658 BW). Bij brief
van 30 maart 2004 inzake het WAO-stelsel (Kamerstukken II 2003/04, 28 333,
nr. 21) is aangegeven dat het kabinet in het kader van de maatschappelijke
wenselijkheid van een dergelijke verplichte verzekering zelf een finale afweging
zal maken naar aanleiding van mogelijke strijdigheid van het nieuwe stelsel
met internationale verdragen. Echter, ook los van de internationaalrechtelijke
verplichtingen blijft de vraag naar de noodzaak van een nadere regeling voor
het beroepsrisico actueel omdat de kans groot is dat het in voorbereiding
zijnde stelsel van arbeidsongeschiktheidsverzekeringen tot meer civiele claims
zal leiden. Daarbij komt dat de huidige ontevredenheid over de letselschadepraktijk
voor een belangrijk deel voortvloeit uit de wijze waarop thans met arbeidsongevallen
en beroepsziekten wordt omgegaan. Een verplichte verzekering voor beroepsrisico's
kan door een duidelijke regeling met genormeerde schadevergoedingen voor een
groot deel de bezwaren tegen de huidige praktijk voorkomen.De meest fundamentele en ook meest lastige «opdracht» in de
oratie van Spier is het (opnieuw) doordenken van de vraag voor welke situaties
aansprakelijkheid op haar plaats is en hoe «streng» dan die aansprakelijkheid
moet worden opgetuigd. De hierboven genoemde aansprakelijkheid van toezichthouders
is daar een onderdeel van. Zie ik het goed dan is deze «opdracht»
ingegeven door de inconsequenties die Spier ziet bij schades die thans wel
en schades die niet voor vergoeding in aanmerking komen, maar vooral door
de uitdijende reikwijdte die hij op een aantal terreinen van het aansprakelijkheidsrecht
waarneemt en die zijns inziens potentieel gevaarlijk is. Het kernprobleem
acht hij daarbij een informatie- en kennisprobleem. Voor beantwoording van
de vraag of een mogelijk in hoog tempo opkomende claimcultuur noodzaakt tot
een herbezinning op het aansprakelijkheidsrecht, is het inderdaad primair
van belang om te weten of het aantal en de omvang van de claims ook daadwerkelijk
toenemen. Uit het WODC-onderzoek «Claims bij de rechtbank» uit
2003 blijkt dat het aantal vorderingen dat aan de civiele sectoren van de
rechtbanken in de periode 1997 tot en met 2000 is voorgelegd, niet is gegroeid.
Het aantal claims was in 2000 zelfs iets lager dan in 1997. Het aantal door
de rechter toegewezen claims is ook nauwelijks veranderd. Opvallend is wel
dat er sprake is van een sterke stijging in de hoogte van de gevorderde bedragen,
doch de door de rechter toegewezen bedragen zijn nauwelijks in hoogte gestegen.
Uit cijfers van het Verbond van Verzekeraars komt naar voren dat de claimfrequentie
op algemene aansprakelijkheidsverzekeringen in de periode 1999–2003
niet is gestegen, wel echter het gemiddeld schadebedrag per claim, vooral
op bedrijfsverzekeringen (Verzekerd van Cijfers 2004, blz. 24–25).Met het oog op een aantal ontwikkelingen is het wel van belang om de vinger
aan de pols te houden en vervolgonderzoek in te stellen. Ik noem in de eerste
plaats het toenemende beroep op het aansprakelijkheidsrecht om genoegdoening
te verkrijgen, hetgeen vermoedelijk mede debet is aan een sterke stijging
in de hoogte van de gevorderde – doch niet toegewezen – bedragen.
In de tweede plaats de effecten voor het aansprakelijkheidsrecht
van de op handen zijnde wijzigingen in de arbeidsongeschiktheidsregelingen.Ten
slotte de gevolgen in de toekomst van de verwezenlijking van nieuwe risico's.
Deze ontwikkelingen voor het aansprakelijkheidsrecht moeten zorgvuldig in
kaart gebracht en gevolgd worden, zodat de wetgever kan ingrijpen indien onverantwoorde
ontwikkelingen zich dreigen voor te doen.2. DiversenDe leden van de VVD-fractie vragen op welke termijn de invoeringswet tegemoet
kan worden gezien. Het desbetreffende wetsvoorstel is in voorbereiding en
nadert zijn voltooiing. Ik verwacht dat het voorstel nog voor het kerstreces
in de ministerraad behandeld kan worden.3. ArtikelenIn het navolgende wordt met verwijzingen zonder nadere aanduiding steeds
gedoeld op artikelen van het geldende Burgerlijk Wetboek of van het wetsvoorstel.Titel 7.17In antwoord op de vraag van de leden van de VVD-fractie waarom alleen
de consument wordt beschermd en niet ook de kleine ondernemer, die doorgaans
tegenover een verzekeraar een even zwakke onderhandelingspositie inneemt als
de consument, merk ik het volgende op. Daarbij ga ik ervan uit dat het deze
leden, gelet op de verwijzing naar de onderhandelingspositie van de wederpartij
van de verzekeraar, in het bijzonder te doen is om de positie van de verzekeringnemer.
In het algemeen stel ik voorop dat diens onderhandelingspositie weliswaar
veelal niet sterk zal zijn, maar door bemoeienissen van brancheorganisaties
voor deze ondernemers en door de advisering van verzekeringstussenpersonen
toch wat minder zwak dan die van consumenten. Vergelijkt men dan de positie
van de consument met die van de kleine ondernemer, dan kan niet worden gezegd
dat de consument wel en de kleine ondernemer niet wordt beschermd. De in titel
7.17 opgenomen bepalingen van dwingend recht, die voor een belangrijk deel
strekken tot bescherming van de wederpartij van de verzekeraar, maken slechts
op onderdelen verschil tussen de consument en de kleine ondernemer. Ik verwijs
naar artikel 7.17.1.16, waarvan de leden 1 en 2 gelijkelijk gelden voor de
consument en de kleine ondernemer, terwijl slechts lid 3 zijn bescherming
beperkt tot de consument. De artikelen 7.17.2.25a en 7.17.3.25 bieden eenzelfde
beeld: in deze artikelen wordt behoudens in lid 6 onderscheidenlijk lid 3
geen onderscheid gemaakt tussen consument en kleine ondernemer. Samenvattend
kan worden gezegd dat in gevallen waarin volgens titel 7.17 van de bepalingen
van die titel niet of niet ten nadele van de verzekeringnemer kan worden afgeweken,
de bescherming slechts in een betrekkelijk gering aantal gevallen is beperkt
tot consumenten en voor het overige geheel algemeen voor zowel consumenten
als (kleine) ondernemers geldt.Dit stelsel komt grosso modo overeen met de door afdeling 6.5.3, Algemene
voorwaarden, geboden bescherming: uitgangspunt van die regeling is dat zowel
de consument als de kleine ondernemer een beroep kan doen op het onredelijk
bezwarend karakter van een beding in algemene voorwaarden (zie artikel 6:233
in verbinding met artikel 6:235). Daarbij gaat de bescherming van de consument
weliswaar verder, in die zin dat deze rechtstreeks kan profiteren van de zwarte
en de grijze lijst (artikelen 6:236 en 6:237), maar de zogenoemde reflexwerking
van deze bepalingen brengt mee dat zij ook ter bescherming van anderen dan consumenten kunnen strekken. In dit verband verdient nog opmerking
dat de zojuist genoemde bepalingen in beginsel ook van toepassing zijn op
de verzekeringsovereenkomst, zodat in algemene verzekeringsvoorwaarden voorkomende
onredelijk bezwarende bedingen ook door de kleine ondernemer op de voet van
artikel 6:233 kunnen worden vernietigd.Artikel 7.17.1.1Onder verwijzing naar het artikel van prof. mr. L. Mok, Vreemde verzekeringseend
in burgerrechtelijke bijt, NJB 2002, blz. 1801 e.v., vragen de leden van de
VVD-fractie mijn visie over de opvatting van de schrijver dat het wetsvoorstel
in tal van opzichten niet strookt met de algemeen aanvaarde beginselen van
het burgerlijk recht. Ik deel niet de door deze leden aldus weergegeven conclusie
van de schrijver, die overigens ook niet uit het artikel kan volgen. Het in
een enigszins badinerende stijl geschreven artikel bevat, behalve enige redactionele
opmerkingen, voornamelijk een aantal zonder veel motivering naar voren gebrachte
stellingen, die in de kern er veelal op neerkomen dat op de desbetreffende
punten de huidige regeling in het Wetboek van Koophandel, zowel wat de gekozen
oplossing als wat de formulering betreft, de voorkeur verdient boven de thans
voorgestelde regeling. Voorts betoogt de schrijver dat voor de regeling van
de verzekeringsovereenkomst slechts behoefte bestaat aan enkele bepalingen
van dwingend recht en dat daarnaast zou kunnen worden volstaan met de polisbedingen.Met dit laatste stelt de schrijver in wezen de vraag aan de orde of in
het Burgerlijk Wetboek naast de algemene bepalingen met betrekking tot het
vermogensrecht de verzekeringsovereenkomst als bijzondere overeenkomst regeling
moet vinden in Boek 7. Deze vraag naar het al dan niet voortzetten van de
traditie van een afzonderlijke regeling van de verzekeringsovereenkomst, moet
naar mijn oordeel bevestigend worden beantwoord. In een zodanige regeling
moeten in ieder geval bepalingen van dwingende aard, die veelal ook strekken
ter bescherming van consumenten, worden opgenomen, maar daarmee zou bezwaarlijk
kunnen worden volstaan, omdat aldus een verbrokkeld geheel van regels zou
ontstaan, dat de raadpleging niet vergemakkelijkt. Zowel met het oog op de
hanteerbaarheid van het verzekeringsrecht in de rechtspraktijk als voor de
wetenschappelijke bestudering daarvan is het van belang dat men voor de inhoud
daarvan terecht kan bij een wettelijke regeling en niet te rade behoeft te
gaan bij allerlei, wellicht onderling verschillende polisbepalingen. Artikelen
van een wettelijke regeling kunnen ook beter dan afzonderlijke polisbepalingen
dienen als ingang bij de documentatie van literatuur en jurisprudentie. Niet
zonder belang is in dit verband nog dat niet in alle gevallen een polis behoeft
te worden afgegeven (zie artikel 7.17.1.8 lid 1, tweede zin), maar ook dat
bij een deugdelijke regeling in de wet polissen minder uitvoerig behoeven
te zijn. Voorts biedt een afzonderlijke regeling van de verzekeringsovereenkomst
uiteraard de mogelijkheid van het algemeen vermogensrecht afwijkende, speciaal
op deze overeenkomst toegesneden bepalingen, ook van regelend recht, op te
nemen, waarbij de formulering en terminologie beter op de rest van het Burgerlijk
Wetboek kunnen worden afgestemd dan wanneer deze afwijkende bepalingen in
verzekeringspolissen zouden zijn neergelegd. Ten slotte verdient nog opmerking
dat in de rechtspraak in toenemende mate op het nieuwe verzekeringsrecht wordt
geanticipeerd. Daaruit moge blijken dat het zijn waarde derhalve reeds heeft
bewezen. In verband met deze vraag verwijs ik ook naar de beschouwingen van
J.G.C. Kamphuisen, De verzekering als bijzondere overeenkomst, AV&S 2004,
10, in het bijzonder blz. 51 e.v.Deze leden vragen vervolgens mijn oordeel over de door Mok geuite bezwaren –
door hem aangeduid als een aantal «kwalen met fatale gevolgen» –
tegen bewoordingen en inhoud van artikel 7.17.1.1. Dienaangaande merk ik het
volgende op.In de eerste plaats is artikel 7.17.1.1 lid 1 volgens Mok in gebrekkig
en lelijk Nederlands gesteld. Uit het vervolg van zijn opmerking blijkt echter
dat Mok deze bepaling verkeerd leest: anders dan hij kennelijk veronderstelt
is geen sprake van twee nevengeschikte hoofdzinnen die een verschillend onderwerp
hebben. De structuur van deze bepaling is dat na een korte hoofdzin («Verzekering
is een overeenkomst») in een met «waarbij» ingeleide bijzin
de kenmerken van de verzekeringsovereenkomst worden weergegeven, welke kenmerken
zowel voor de schadeverzekering als voor de sommenverzekering gelden. De verplichting
van de verzekeraar is omschreven als het doen van een of meer uitkeringen;
daarmee wordt in de eerste plaats gedoeld op de in de praktijk, ook bij schadeverzekering,
gangbare situatie van uitkering in geld. Om evenwel buiten twijfel te stellen
dat niet essentieel is dat de uitkering in geld geschiedt, is in artikel 7.17.1.1a bepaald dat onder een uitkering begrepen is een prestatie
anders dan in geld. Ik kan niet inzien dat en in welk opzicht dit verwarring
zou wekken, zoals Mok stelt.Een volgend punt van kritiek van Mok is dat de definitie het verschil
tussen schadeverzekering en sommenverzekering niet onderkent en daarom te
weinig onderscheidend vermogen heeft. Vervolgens noemt Mok twee voorbeelden
van afspraken die naar zijn mening dientengevolge onder het begrip verzekering
vallen. Hij baseert dit dan uitsluitend hierop dat voldaan is aan het vereiste
dat bij het sluiten van de overeenkomsten geen zekerheid bestaat dat, wanneer
of tot welk bedrag een uitkering moet worden gedaan, en besteedt geen aandacht
aan de vraag of voldaan is aan andere vereisten voor het aannemen van een
verzekeringsovereenkomst, waaronder het in de laatste zin van artikel 7.17.1.1
lid 1 neergelegde vereiste dat een verzekering hetzij een schadeverzekering
hetzij een sommenverzekering is en derhalve moet voldoen aan de voor een van
deze verzekeringsvormen gestelde vereisten (vgl. artikel 7.17.2.1 en 7.17.3.1
in verbinding met artikel 7.17.1.1 lid 2); zie ook Asser-Clausing-Wansink,
nr. 15. De gegeven voorbeelden zijn dan ook niet overtuigend.Volgens Mok «verduistert» de omschrijving van artikel 7.17.1.1
het onzekere voorval. Ook deze kritiek mist goede grond. Het artikel behelst
als essentieel element onzekerheid, hetzij met betrekking tot de uitkering,
hetzij met betrekking tot de duur van de premiebetaling, maar daarbij behoeft
het niet te gaan om een voorval in de gebruikelijke betekenis van het woord.
Men denke bijvoorbeeld aan een levensverzekering die tot uitkering komt indien
een persoon op een bepaald toekomstig tijdstip nog in leven is: er is dan
wel onzekerheid, maar geen (onzeker) voorval.Dat artikel 7.17.1.1 een omschrijving geeft die afwijkt van de in het
Wetboek van Koophandel opgenomen definitie kan op zichzelf niet in ernst worden
beschouwd als een belangrijk bezwaar tegen deze omschrijving. Hetzelfde geldt
voor de omstandigheid dat het een omschrijving van de verzekeringsovereenkomst
gebruikt die in geen andere wetgeving wordt gebruikt. Overigens bestaat het
voornemen om in het onlangs ingediende voorstel van wet houdende regels met
betrekking tot de financiële markten en het toezicht daarop (29 708)
de definities van «schadeverzekering» en «levensverzekering»
uit titel 7.17 over te nemen, zodra deze titel is ingevoerd.Artikel 7.17.1.4Mede onder verwijzing naar eerdergenoemd artikel van Mok vragen de leden
van de VVD-fractie en de leden van de CDA-fractie of artikel 7.17.1.4 nog
wel een functie heeft naast de algemene regeling betreffende dwaling in Boek
6. Het belangrijkste argument dat Mok aanvoert voor de stelling dat volstaan
zou kunnen worden met afschaffing van artikel 251 Wetboek van Koophandel (WvK)
is dat de bestaande wetgeving de verzekeraar niet meer bescherming biedt dan
artikel 6:228. Dit is echter een zeer globale en eenzijdige benadering, waarbij
wordt miskend dat ten minste eveneens onder ogen behoort te worden gezien
in hoeverre in de bescherming van de verzekeringnemer en de tot uitkering
gerechtigde wordt voorzien. In artikel 7.17.1.4 is gestreefd naar een evenwichtige
regeling die zowel de belangen van de verzekeraar als die van de verzekeringnemer
en de in dit artikel bedoelde derde in aanmerking neemt. Hierbij moet ook
het belang van specifieke op de verzekeringsovereenkomst toegespitste bepalingen
niet worden onderschat; bij wijze van voorbeeld kan worden gewezen op de nauwkeurig
geformuleerde beperkingen van de mededelingsplicht, zoals neergelegd in de
leden 4, laatste volzin, 5 en 6 van het artikel. Ook dit aspect brengt mee
dat het artikel naast de algemene regels met betrekking tot dwaling een nuttige
functie vervult.Naar aanleiding van lid 2 van het artikel vragen deze leden wat het onderscheid
is tussen «behoort te kennen» en «behoort te begrijpen».
Deze beide formuleringen stemmen overeen in die zin dat daarmee eenzelfde
mate van objectivering tot uitdrukking wordt gebracht. Dat in deze bepaling
beide formuleringen naast elkaar worden gebruikt, heeft dan ook louter een
taalkundige reden. Naar mijn mening geeft de jurisprudentie die is verschenen
na het in de memorie van toelichting genoemde arrest van de Hoge Raad van
3 november 1978, NJ 1980, 500, geen aanleiding voor de veronderstelling
dat aan het begrip «behoort te kennen (te begrijpen)» een zodanige
betekenis moet worden toegekend dat dit niet meer zou passen in het onderhave
artikel. Omtrent de mate van objectivering die in deze begrippen tot uitdrukking
wordt gebracht, kan in algemene zin worden opgemerkt dat bij de beoordeling
van de vraag welke feiten een verzekeringnemer behoort te kennen of wat hij
behoort te begrijpen, moet worden uitgegaan van een behoorlijk en zorgvuldig
verzekeringnemer en dat daarbij alle omstandigheden van het geval moeten worden
meegewogen. In het algemeen zal minder snel kunnen worden aangenomen dat een
verzekeringnemer feiten behoort te kennen die verder buiten zijn gezichtskring
liggen, maar in dit verband kan nog wel de vraag rijzen in hoeverre van de
verzekeringnemer kan worden gevergd zich te dien aanzien te laten voorlichten,
waarbij bijvoorbeeld mede van belang kan zijn om wat voor soort verzekering
het gaat. Indien het gaat om een derde als bedoeld in lid 2 of lid 3, volgt
uit deze bepalingen dat de mededelingsplicht van de verzekeringnemer wordt
uitgebreid in die zin dat, ongeacht zijn eigen wetenschap, de geobjectiveerde
wetenschap van de derde aan hem wordt toegerekend.Artikel 7.17.1.5De vraag van de leden van de CDA-fractie beantwoord ik in die zin dat
lid 1 van dit artikel beoogt te voorkomen dat een verzekeraar die ontdekt
dat de verzekeringnemer niet aan zijn mededelingsplicht heeft voldaan, de
zaak op zijn beloop laat en daarop pas een beroep doet nadat een schade is
gevallen (vgl. voor het huidige recht HR 28 februari 1986, NJ 1986, 527).
Indien de verzekeraar binnen de termijn van twee maanden wijst op de mogelijke,
in artikel 7.17.1.6 uiteengezette gevolgen van de niet-nakoming van de mededelingsplicht,
heeft de verzekeringnemer de keuze of hij de overeenkomst niettemin wil voortzetten
en het voorbehoud voor kennisgeving aanneemt, of in overleg met
de verzekeraar treedt om tot een wijziging van de overeenkomst te komen, dan
wel op de voet van lid 3 de verzekering opzegt. De bedoeling van deze bepaling
is derhalve niet dat de verzekeringnemer alsnog aan zijn mededelingsplicht
voldoet en dat hij daarmee zou kunnen bereiken dat de verzekeraar zich niet
meer op de in artikel 7.17.1.6 vermelde gevolgen kan beroepen. Ook indien
een verzekeringnemer zelf ontdekt dat hij is tekortgeschoten in de nakoming
van zijn mededelingsplicht en daaraan alsnog eigener beweging voldoet, is
lid 1 van toepassing en moet de verzekeraar binnen twee maanden de mogelijke
gevolgen vermelden, wil hij zich daarop kunnen beroepen; zie Asser-Clausing-Wansink
nr. 116.Indien de verzekeraar niet binnen de termijn van twee maanden op de mogelijke
gevolgen wijst, kan hij zich daarop, zoals volgt uit de tekst van lid 1, niet
meer beroepen. Hetzelfde geldt indien hij dit onvolledig of in onduidelijke
bewoordingen doet. In dit laatste geval moet door uitlegging van de mededeling
van de verzekeraar worden bepaald op welke gevolgen hij zich kan beroepen.Artikel 7.17.1.8De door de leden van de CDA-fractie naar aanleiding van dit artikel gestelde
vragen beantwoord ik als volgt.In de tweede zin van lid 1 is met het voegwoord «en» inderdaad
bedoeld een cumulatieve eis te stellen. Deze zin is blijkens de memorie van
toelichting met name bedoeld om de bestaande praktijk bij kortlopende transportverzekeringen
te sauveren.In titel 7.17 ontbreekt, anders dan in het Wetboek van Koophandel, een
bepaling die een opsomming bevat van bedingen die in de akte moeten worden
opgenomen. Een opsomming zoals die van artikel 256 WvK, die eindigt met «en
alle andere tusschen de partijen gemaakte bedingen» geeft echter weinig
houvast en kan derhalve beter achterwege worden gelaten. De huidige praktijk
geeft geen aanleiding tot de veronderstelling dat op dit punt behoefte bestaat
aan een nader richtsnoer in de wet. In artikel 7.17.1.8 is daarom volstaan
met het algemene voorschrift dat in de polis «de overeenkomst is vastgelegd».
De inhoud van de overeenkomst dient derhalve met voldoende precisie uit de
polis te kunnen worden opgemaakt. Hiermee is intussen niet gezegd dat de overeenkomst
geheel in de polis zelf moet zijn neergelegd. In de praktijk pleegt een deel
van de toepasselijke bedingen immers te worden opgenomen in algemene (verzekerings)voorwaarden.
De polis verwijst naar de algemene voorwaarden en bevat verder in hoofdzaak
bepalingen die de algemene voorwaarden voor het specifieke geval aanvullen
of daarvan afwijken. Dienen de algemene voorwaarden nu te allen tijde integraal
aan de verzekeringnemer te worden overhandigd, zoals de leden van de CDA-fractie
menen? Hier onderscheide men tussen de totstandkoming van de verzekeringsovereenkomst
en de vervolgens op de verzekeraar rustende verplichting om de verzekeringnemer
een polis te verstrekken. In het kader van de totstandkoming van de overeenkomst
geldt dat de verzekeraar zijn wederpartij op straffe van vernietigbaarheid
van de toepasselijke algemene voorwaarden een redelijke mogelijkheid dient
te bieden om daarvan kennis te nemen (artikel 6:233). Deze mogelijkheid tot
kennisneming zal in beginsel geboden moeten worden door de algemene voorwaarden
voor of bij het sluiten van de verzekering aan de wederpartij ter hand te
stellen (artikel 6:234 lid 1, onderdeel a). Dit is anders indien terhandstelling
redelijkerwijs niet mogelijk is – zoals zich zal kunnen voordoen bij
het telefonisch afsluiten van een verzekering –, voor welk geval onderdeel
b van artikel 6:234 lid 1 voorziet in toezending op verzoek van
bijvoorbeeld ter griffie gedeponeerde voorwaarden. Voorts kan terhandstelling
achterwege blijven in het geval de verzekeringsovereenkomst langs elektronische
weg tot stand komt (onderdeel c van artikel 6:234 lid 1). Verzekeraars kunnen
in dat geval volstaan met een verwijzing in de polis naar een internetsite
waar van deze voorwaarden kennis kan worden genomen, terwijl daarbij in beginsel
eveneens is vereist dat deze voorwaarden door de verzekeringnemer kunnen worden
opgeslagen. Kan dus onder bedoelde omstandigheden terhandstelling van de algemene
voorwaarden voorafgaand of bij het sluiten van de verzekering achterwege blijven,
de verplichting van de verzekeraar om na het sluiten van de verzekering aan
de verzekeringnemer een polis (op schrift) te verstrekken, ziet steeds ook
op de eventueel toepasselijke algemene voorwaarden. Artikel 7.17.1.8 lid 1
strekt er immers toe dat de verzekeringnemer steeds ten volle kan beschikken
over schriftelijk (akte)bewijs van de inhoud van de overeenkomst. Zou een
geschil ontstaan over de vraag of de verzekeraar aan deze verplichting heeft
voldaan, dan zal deze de bewijslast hiervan dragen.Het in de vorige alinea gestelde geldt op gelijke wijze ook voor zogenoemde
direct writers. Ook als een verzekeraar geen gebruik maakt van tussenpersonen
en uitsluitend langs technische weg met een verzekeringnemer communiceert,
kan hij niet volstaan met publicatie van algemene voorwaarden op een internetsite
en verwijzing daarnaar in de polis. Weliswaar zal de verzekeraar voor of bij
het sluiten van de verzekering in plaats van terhandstelling van de voorwaarden
kunnen volstaan met elektronische beschikbaarstelling, bijvoorbeeld via een
internetsite, maar dit doet niet af aan de verplichting om bij de afgifte
van de polis ook de algemene voorwaarden op schrift te verstrekken.De in lid 3 van artikel 7.17.1.8 voor de daar bedoelde gevallen neergelegde
mogelijkheid voor de verzekeraar om voor het doen van een uitkering zekerheid
te verlangen, is van belang voor het geval de verzekeraar na een betaling
aan de houder van het nieuwe bewijsstuk zou worden geconfronteerd met een
andere persoon die op grond van het oorspronkelijke (toonder- of order)stuk
eveneens betaling verlangt. De zekerheid ondervangt het voor de verzekeraar
aanwezige risico dat van de houder van het vervangende stuk geen terugbetaling
zal kunnen worden verkregen van de aan deze reeds gedane uitkering. Aangezien
wel nooit geheel zal kunnen worden uitgesloten dat de verzekeraar nogmaals
moet betalen, volgt uit deze strekking dat de zekerheid dan ook moet worden
gesteld voor het (gehele) bedrag van de uitkering.Artikel 7.17.1.9De eerste zin van deze bepaling wijkt met de eis dat mededelingen van
de verzekeraar schriftelijk geschieden, af van artikel 3:37 lid 1. Deze eis
strekt ter bescherming van de verzekeringnemer en de uitkeringsgerechtigde
en beoogt de duidelijkheid en de zekerheid voor hen te bevorderen. Van de
bepaling kan dan ook niet ten nadele van hen worden afgeweken (artikel 7.17.1.16
lid 2).De tweede zin strekt ertoe dat bij deze schriftelijke mededelingen aan
de verzekeraar niet kan worden tegengeworpen dat de geadresseerde niet meer
woont op het bij de verzekeraar laatst bekende adres. Voor zover hierin een
afwijking van artikel 3:37 ligt besloten, acht ik deze voor de verzekeringnemer
of de uitkeringsgerechtigde niet onredelijk bezwarend (vgl. artikel 6:236,
onder l, slot). Bij de in dit verband gestelde
vraag aan welk adres een mededeling moet worden gezonden, indien uit een premiebetaling
een bepaald adres blijkt terwijl kort voordien nog een ander adres bekend
was, zal het erom gaan of de verzekeraar uit de premiebetaling
inderdaad heeft moeten afleiden dat de verzekeringnemer of de uitkeringsgerechtigde
een nieuw adres heeft. Bij geautomatiseerde verwerking van betalingen zal
dit veelal niet het geval zijn. Op wie terzake de bewijslast rust, kan in
zijn algemeenheid niet worden gezegd. De verzekeringnemer of de uitkeringsgerechtigde
zal er hoe dan ook goed aan doen een adreswijziging steeds afzonderlijk op
te geven.Artikel 7.17.1.10De leden van de VVD-fractie merken op dat artikel 7.17.1.10 zich niet
expliciet uitspreekt over de toelaatbaarheid van opschortingsclausules in
consumentenverzekeringspolissen. Deze leden merken op dat het verzekeraars
moet zijn toegestaan om zich effectief te bewapenen tegen premiewanbetaling
om zodoende verzekeringnemers voldoende te prikkelen tijdig te betalen. Deze
leden vragen daarom of het toelaatbaar is om in consumentenverzekeringspolissen
opschortingsclausules op te nemen.Het is verzekeraars bij consumentenverzekeringen toegestaan om opschortingsclausules
op te nemen in de algemene voorwaarden. Verleent een dergelijk beding de verzekeraar
evenwel een verdergaande bevoegdheid tot opschorting dan hem volgens de wet
toekomt, dan is het ingevolge de artikelen 6:236, onder c, en 233, onder a,
vernietigbaar. Voorts biedt de bevoegdheid tot opschorting van de dekking
geen effectief wapen tegen premiewanbetaling. Indien immers de verzekeringnemer
alsnog zijn premie voldoet, herleeft de dekking met terugwerkende kracht en
kan de verzekeraar een uitkering verschuldigd worden wegens een gebeurtenis
die zich gedurende de periode van premieverzuim heeft voorgedaan. Een zodanig
herleven van de dekking met terugwerkende kracht verdraagt zich ook bezwaarlijk
met de aard van de verzekeringsovereenkomst als kansovereenkomst (vgl. Asser-Clausing-Wansink,
nr. 127).Om toch een effectief wapen tegen premiewanbetaling te hebben, plegen
verzekeraars daarom in plaats van een recht tot opschorting een bevoegdheid
tot schorsing van de dekking in de polis op te
nemen. Dergelijke clausules strekken ertoe dat wanneer de dekking is geschorst,
het nadien voldoen van de premie de dekking niet met terugwerkende kracht
doet herleven. De dekking herleeft dan eerst vanaf het moment dat de premie
wordt voldaan. Zie over dergelijke clausules HR 16 januari 1987, NJ 1987,
554 en HR 3 december 1999, NJ 2000, 254, in welke zaken de verhouding
van dergelijke clausules tot de opzeggingsbevoegdheid van de verzekeraar bij
het niet tijdig voldoen van de premie aan de orde was. Artikel 7.17.1.10 is
(mede) met het oog op dergelijke clausules geschreven, en reguleert een aldus
aan de verzekeraar toekomende bevoegdheid tot schorsing, waarbij ook recht
is gedaan aan het belang van de prikkel tot tijdige betaling die met dergelijke
clausules wordt beoogd. Artikel 7.17.1.10 beoogt immers alleen een tijdelijke
bescherming te bieden aan verzekeringnemers die uit vergeetachtigheid of nonchalance
niet tijdig de premie betalen. Indien een verzekeringnemer binnen de in deze
bepaling genoemde termijn van 14 dagen alsnog betaalt, voorkomt hij daarmee
de schorsing van de dekking. De bescherming die deze bepaling biedt houdt
evenwel op indien de verzekeringnemer na de vervaldag vruchteloos is aangemaand
tot betaling binnen deze termijn van 14 dagen. Bij een eventuele premiebetaling
nadien herleeft de dekking dan ook niet met terugwerkende kracht. In het voorgaande
ligt besloten dat schorsingsclausules niet zijn te beschouwen als clausules
die in een verzekeringsovereenkomst met een consument vernietigbaar zijn op
grond van artikel 6:236, onder c. Voorzoveel nodig kan de regeling van artikel 7.17.1.10 ook worden beschouwd als een lex specialis ten opzichte
van de algemene-voorwaardenregeling in Boek 6.Artikel 7.17.1.11De leden van de CDA-fractie vragen in hoeverre in artikel 7.17.1.11 gedoeld
wordt op agenten en gevolmachtigden. Met de aanduiding «agenten»
wordt gedoeld op verzekeringstussenpersonen die in een vaste relatie tot een
verzekeraar staan, een categorie die in de praktijk wordt onderscheiden in
handelsagenten en zogenoemde loondienstagenten.De rol van de tussenpersoon bij de premiebetaling kent verschillende varianten.
Ingevolge artikel 14 van de Wet assurantiebemiddelingsbedrijf (Wabb) verzorgt
een tussenpersoon de premie-incasso voor de verzekeraar. Betaling aan de tussenpersoon
bevrijdt in dat geval de verzekeringnemer. Sommige polissen kennen evenwel
een bepaling waarbij de tussenpersoon zich bij de verzekeringsovereenkomst tegenover de verzekeraar tot betaling van premie en kosten als eigen
schuld heeft verbonden (het zogenoemde delcredere-beding). Indien in dat geval
de premies voor rekening van de tussenpersoon zijn gekomen, is de verzekeringnemer
jegens de verzekeraar gekweten. De tussenpersoon loopt in dat geval het verhaalsrisico,
en met het oog daarop is artikel 7.17.1.11 geschreven. Het delcredere-beding
komt met name voor bij beurspolissen en makelaarspolissen. Niet uitgesloten
is evenwel dat artikel 7.17.1.11 mede toepassing kan vinden op handelsagenten
van de verzekeraar, als in verzekeringen die door bemiddeling van deze zelfstandige
agenten tot stand komen, een delcredere-beding zou zijn opgenomen. Dat ligt
anders bij tussenpersonen die in dienst zijn van de verzekeraar (loondienstagenten),
aangezien dezen als werknemer van de verzekeraar wel nooit voor de premies
zullen instaan.Een gevolmachtigd agent oefent het verzekeringsbedrijf uit als vertegenwoordiger
van een verzekeraar en voor rekening van die verzekeraar. Zie artikel 1, onderdeel
d, van de Wabb. Een gevolmachtigd agent sluit derhalve namens de verzekeraar
de verzekering. Dit brengt voorts mee dat betaling van de premie door de verzekeringnemer
aan een gevolmachtigd agent de verzekeringnemer tegenover de verzekeraar bevrijdt.
Theoretisch is daarbij denkbaar dat een gevolmachtigd agent zich bij de verzekeringsovereenkomst
tot betaling van de premie als eigen schuld heeft verbonden – in welk
geval deze bepaling van toepassing is – doch omdat deze agent voor de
verzekeraar het verzekeringsbedrijf uitoefent, zal dat vermoedelijk niet of
nauwelijks voorkomen.De leden van de CDA-fractie vragen met verwijzing naar lid 5, onderdeel
a, of het billijk is dat het recht op afdracht van de tussenpersoon ten achter
wordt gesteld bij een aan een derde toekomend en op de uitkering rustend voorrecht
of pandrecht als bedoeld in de artikelen 3:283 en 3:229, indien dit voorrecht
of pandrecht is ontstaan na het moment waarop het recht op afdracht is ontstaan.Het recht op afdracht gaat vóór dit voorrecht of pandrecht,
indien het gaat om premies ter zake van dezelfde verzekering als die waaruit
de uitkering voortvloeit (artikel 7.17.1.11 lid 2, eerste zin: «ongeacht
rechten van derden»). Deze voorrang is in de toelichting gerechtvaardigd
door erop te wijzen dat wanneer de premies niet voor rekening van de tussenpersoon
zouden zijn gekomen, er waarschijnlijk geen dekking was geweest, en er dientengevolge
ook geen recht op uitkering zou bestaan waarop het voorrecht of pandrecht
kan rusten (Kamerstukken II 1999–2000, 19 529, nr. 5, blz. 26).
Deze grond om het recht op afdracht voor te laten gaan is evenwel afwezig
bij premies ter zake van andere verzekeringen. Er is ook geen
andere grond om de tussenpersoon voor zijn vordering ter zake van voorgeschoten
premies feitelijk verhaal te bieden op uitkeringen uit andere verzekeringen,
wanneer daardoor derden met een in de wet erkende voorrangspositie zouden
worden gedupeerd (vergelijk Kamerstukken II 1985/86, 19 529, nr. 3, blz.
17). Het niet voldoen van premies ter zake van andere verzekeringen waar een
derde aan wie het voorrecht of het pandrecht toekomt, geheel buiten staat,
dient derhalve niet aan hem te kunnen worden tegengeworpen. Daarbij zullen
het recht op afdracht, het voorrecht en het pandrecht steeds op hetzelfde
tijdstip ontstaan, te weten op het tijdstip dat de uitkering verschuldigd
wordt. Wel bestaat de mogelijkheid dat het onderliggende vorderingsrecht van
de tussenpersoon ouder is dan de vordering van de derde waarvoor deze het
voorrecht of pandrecht heeft. Daarin is evenwel naar mijn oordeel als zodanig
geen grond gelegen om de tussenpersoon vóór te laten gaan.De leden van de CDA-fractie merken op dat in het geval de tussenpersoon
wordt gezien als vertegenwoordiger van de verzekeringnemer, aan hem betaalde
premies nog niet als aan de verzekeraar betaald worden aangemerkt. Daarnaast
merken deze leden op dat door de tussenpersoon ontvangen uitkeringen worden
beschouwd als door de verzekerde of begunstigde ontvangen uitkeringen. Dit
laatste vonden deze leden met het oog op de bescherming van consumenten een
onbevredigende situatie. Temeer, omdat de verzekeraar de uitkering vaak boekt
in een rekening-courantverhouding, en daarbij de mogelijkheid heeft om daarmee
vorderingen op de tussenpersoon te verrekenen. Deze leden vragen naar de gedachte
om dergelijke verrekeningen met uitkeringen te verbieden en om uitkeringen
op een kwaliteitsrekening te doen overmaken.Voor de goede orde zij opgemerkt dat de tussenpersoon ook in het geval
hij bij het totstandkomen van de verzekering als vertegenwoordiger van de
verzekeringnemer moet worden gezien, toch ingevolge artikel 14 Wabb de premie-incasso
voor de verzekeraar verzorgt en daarbij dan optreedt als vertegenwoordiger
van de verzekeraar. Betaling aan de tussenpersoon bevrijdt in dat geval de
verzekeringnemer. Ook indien in de polis een delcredere-beding is opgenomen,
vloeit uit lid 1 van artikel 7.17.1.11 voort dat betaling van de premies aan
de tussenpersoon de verzekeringnemer bevrijdt.Ook indien de tussenpersoon in beginsel wordt aangemerkt als vertegenwoordiger
van de verzekeringnemer of de verzekerde, omvat zijn vertegenwoordigingsbevoegdheid
niet zonder meer de bevoegdheid om betalingen te ontvangen en kan de verzekeraar
uitkeringen in beginsel niet bevrijdend voldoen aan de tussenpersoon. Als
de verzekeraar ervoor kiest om deze via de tussenpersoon te laten lopen, moet
de tussenpersoon daarom in zoverre worden beschouwd als vertegenwoordiger
van de verzekeraar. De door de leden van de CDA-fractie geschetste situatie
doet zich wel voor indien de polis bepaalt dat de verzekeraar een door hem
verschuldigde uitkering aan de tussenpersoon kan voldoen, dan wel indien de
verzekerde aan de tussenpersoon een volmacht tot het incasseren van de uitkering
heeft verleend. In dit verband zou ik willen wijzen op richtlijn nr. 2002/92/EG
van het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie van 9 december
2002 betreffende verzekeringsbemiddeling (PbEG L 2003, 9/3). Artikel 4 lid
4 van deze richtlijn vereist dat de «klant» wordt beschermd tegen
het onvermogen van de tussenpersoon om de uitkering aan de verzekerde te voldoen.
De richtlijn schrijft, teneinde deze bescherming te bereiken, een keuze voor
uit een viertal maatregelen. In overleg met de praktijk is gekozen voor de
regel dat de verzekeraar bij betaling aan de tussenpersoon pas is gekweten
zodra de uitkering aan de tot uitkering gerechtigde is voldaan. Een bepaling
van deze strekking zal met de invoeringswet in titel 7.17 BW
worden opgenomen.Artikel 7.17.1.13De leden van de PvdA-fractie achten het onwenselijk dat artikel 7.17.1.13,
buiten hetgeen geregeld is in lid 5, geen algemeen verbod bevat tegen een
polisconforme maar niettemin onredelijke opzegging. Zij vragen waarom daarvoor
geen regeling is getroffen en of dit niet alsnog dient te geschieden, bijvoorbeeld
door een zesde lid toe te voegen, dat de algemene consumentenbescherming van
artikel 6:237, onder d, uitdrukkelijk van toepassing verklaart op de verzekeringsovereenkomst.
Ook de leden van de VVD-fractie vragen, of de verzekeringnemer of uitkeringsgerechtigde
ook wordt beschermd tegen een al te willekeurige opzegging door de verzekeraar.
In antwoord op deze vragen wijs ik er in de eerste plaats op dat bepalingen
uit het algemene vermogensrecht, gelet op de gelaagde structuur van het Burgerlijk
Wetboek, eveneens op de verzekeringsovereenkomst van toepassing zijn, voor
zover daarvan niet is afgeweken. Zo is denkbaar dat indien de als willekeurig
beoordeelde opzegging berust op een beding van de verzekeringsovereenkomst,
dit beding vernietigbaar is op grond van een wilsgebrek of dat een beroep
op dat beding naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar
is. Voorts is niet uitgesloten dat het op al te willekeurige wijze uitoefenen
van de opzeggingsbevoegdheid misbruik van bevoegdheid (artikel 3:13) oplevert.
Voor zover deze leden de mogelijkheid opperen dat weliswaar artikel 6:237,
onder d, aan een onredelijke opzegging door de verzekeraar in de weg staat,
maar in dit verband naar voren brengen dat deze bepaling slechts geldt voor
de consumentenovereenkomst, verwijs ik naar hetgeen ik hiervoor onder Titel 7.17 heb opgemerkt over de zogenoemde reflexwerking.
Naar mijn oordeel wordt met behulp van voornoemde instrumenten voldoende bescherming
geboden tegen al te willekeurige opzegging door de verzekeraar.De leden van de fracties van VVD en CDA vragen aandacht voor bouwverzekeringen
van grote infrastructurele werken met een looptijd van meer dan vijf jaar.
Artikel 7.17.1.13 lid 2 zou met zich kunnen brengen dat dergelijke verzekeringen
met een looptijd van meer dan vijf jaar door een van beide partijen telkens
na vijf jaar kunnen worden opgezegd. Deze leden vragen of dergelijke verzekeringen
buiten het regime van deze bepaling vallen met het argument dat deze verzekeringen
niet worden uitgedrukt in tijdseenheden. Voorts vragen deze leden of ik bereid
ben een wetswijziging op dit punt te bevorderen indien dergelijke projectverzekeringen
wel onder dit regime vallen.Of dergelijke (project)verzekeringen onder het regime van artikel 7.17.1.13
lid 2 vallen is inderdaad daarvan afhankelijk of de looptijd daarvan in een
bepaalde tijdseenheid is uitgedrukt. Deze bepaling raakt derhalve geen verzekeringen
die bijvoorbeeld zonder nadere tijdsbepaling voor een bepaald project zijn
gesloten, ook al zou de duur van het project uiteindelijk meer dan vijf jaar
bedragen. In de praktijk blijken evenwel deze verzekeringen ook wel voor de
duur van de geschatte bouwtermijn te worden gesloten. Bij overschrijding van
deze termijn dient over de verlenging van de verzekering nader overeenstemming
te worden bereikt. In dat geval brengt deze bepaling inderdaad met zich dat
de verzekering na vijf jaar, en dus mogelijk vóór het verstrijken
van de geschatte bouwtermijn, kan worden opgezegd. Ik erken dat indien partijen
gezamenlijk hebben besloten om een verzekering te sluiten voor de geschatte
bouwtermijn, zij er ook beiden op moeten kunnen vertrouwen dat deze termijn
wordt uitgediend. Deze bepaling keert zich tegen een onredelijke lange tijd,
waarvoor de verzekering is gesloten. Bij projectverzekeringen
hebben beide partijen evenwel belang bij een langere termijn waarvoor de verzekering
is gesloten. Naar mijn oordeel behoeven vooral consumenten bescherming tegen
een onredelijk lange termijn waarvoor een verzekering kan worden gesloten.
Minder klemmend is de behoefte aan bescherming bij verzekeringen die in de
uitoefening van een beroep of bedrijf worden gesloten. Bij de invoeringswet
zal ik daarom voorstellen artikel 7.17.1.16 zodanig te wijzigen dat van deze
bepaling alleen niet kan worden afgeweken indien de verzekering is gesloten
door een consument. Dit brengt mee dat in het geval een verzekering in de
uitoefening van een beroep of bedrijf wordt gesloten, in de polis afstand
kan worden gedaan van de bevoegdheid om de verzekering na vijf jaar op te
zeggen.Naar aanleiding van de opmerking van de leden van de CDA-fractie dat bij
lid 4 de problematiek van de adressering van de mededeling haar praktische
betekenis laat zien, verwijs ik naar hetgeen ik in deze memorie bij artikel
7.17.1.9 heb aangetekend.Op 9 september 2004 zond de griffier van de vaste commissie voor
Justitie uit de Eerste Kamer mij een afschrift van een brief van 24 augustus
2004 van de voorzitter van de Commissie Wijziging Verzekeringsrecht van de
Coöperatieve Vereniging Nederlandse Assurantiebeurs vNAb, met het verzoek
bij de beantwoording van de in het voorlopig verslag gestelde vragen ook in
te gaan op de in die brief gesignaleerde problemen. Genoemde brief betreft
de voorgestelde regeling van artikel 7.17.1.13 lid 3, op grond waarvan de
verzekeringnemer, indien de verzekeraar zich de bevoegdheid voorbehoudt de
overeenkomst tussentijds op te zeggen, een gelijke bevoegdheid toekomt. Daarbij
wordt, tenzij door de andere partij is gehandeld met het opzet tot misleiding,
een opzegtermijn van twee maanden in acht genomen. Van deze termijn van twee
maanden kan ingevolge artikel 7.17.1.16 lid 2 niet ten nadele van de verzekeringnemer
of de verzekerde worden afgeweken. In genoemde brief – waar overigens
ten onrechte wordt uitgegaan van een termijn van één maand –
wordt gesignaleerd dat deze opzegtermijn te lang is voor de in de transportverzekeringsmarkt
en met name bij het verzekeren van zeeschepen, binnenvaartschepen, luchtvaartuigen
en goederen voorkomende dekking van oorlogsmolestrisico's. Voor dergelijke
dekkingen worden bij het aangaan van de verzekering de alsdan geldende marktpremies
overeengekomen, doch vrijwel steeds hebben verzekeraars de mogelijkheid om
in geval van een toegenomen oorlogsdreiging of het daadwerkelijk uitbreken
van een oorlog of optreden van oorlogshandelingen in bepaalde gebieden van
de wereld de dekking op korte termijn, veelal zeven dagen, op te zeggen. Een
dergelijke opzegging, aldus genoemde brief, heeft voor verzekeraars primair
de bedoeling om over een aanvullende oorlogsmolestpremie te kunnen onderhandelen.
De regeling in genoemde artikelen gaat, aldus nog steeds genoemde brief, geheel
voorbij aan hetgeen met betrekking tot oorlogsmolest in de verzekeringsmarkt
gebruikelijk en mogelijk is. De internationale herverzekeringsmarkt, waar
verzekeraars hun risico's voor een groot deel herverzekeren, zal zeker niet
bereid zijn de wettelijke minimumopzegtermijn bij dergelijke risico's te hanteren,
waardoor de dekking van oorlogsmolestrisico's voor genoemde maritieme en luchtvaartverzekeringen
niet langer zullen worden geaccepteerd, hetzij slechts onder uitsluiting van
bepaalde risicovolle gebieden. Naar mijn oordeel wordt in de brief terecht
aandacht gevraagd voor dit specifieke probleem. In het kader van de invoeringswetgeving
zal ik mij nader beraden op de vraag of een wijziging van de wettelijke regeling
aangewezen is. Vooralsnog is mij evenwel nog niet duidelijk geworden in hoeverre
verzekeraars het door hen genoemde belang van aanpassing van de premies ook
op andere wijze kunnen veiligstellen, bijvoorbeeld door een beding dat de
premies in bepaalde omstandigheden ook zonder opzegging kunnen
worden aangepast (artikel 7.17.1.13 lid 4).Artikel 7.17.1.14Gevraagd is vervolgens of een beroep op een beding tot verval van uitkering
bij niet-nakoming van de meldings- en inlichtingenplicht bij schade ook afhankelijk
zou moeten zijn van de mate van schade die de verzekeraar lijdt. Een zodanige
toevoeging zou echter problematisch zijn, omdat nu juist in nogal wat gevallen
niet met zekerheid valt te zeggen of en in welke mate de verzekeraar schade
lijdt door de niet of niet-tijdige melding of gegevensverstrekking. Met name
doet zich dit voor wanneer de verzekeraar niet in staat is geweest tijdig
een grondig onderzoek in te stellen naar de oorzaak van de schade. Bij onzekerheid
daaromtrent kan wèl worden vastgesteld dat de verzekeraar in een redelijk
belang is geschaad, maar niet dat en in welke mate hij daardoor schade heeft
geleden. Om die reden verdient de voorgestelde regeling van lid 4, die overeenstemt
met hetgeen op dit punt voor het huidige recht algemeen wordt geleerd, de
voorkeur.Artikel 7.17.2.2De leden van de VVD-fractie vroegen om de visie van de minister over hetgeen
prof. Mok in zijn reeds gememoreerde verhandeling (NJB 2002, blz. 1803–1804)
schrijft over een gezinsverzekering tegen ziektekosten. De daar geschetste
casus betreft een gezinsziektekostenverzekering en draait om de vraag of vergoeding
van ziektekosten van gezinsleden van de verzekeringnemer toekomt aan de verzekeringnemer
zelf, dan wel aan die gezinsleden. Terecht wijst Mok erop dat voor de vraag
of een gezinslid door toetreding recht op uitkering kan verkrijgen, beslissend
is hetgeen verzekeraar en verzekeringnemer dienaangaande overeenkomen (artikel
6:253). Dat is ook de strekking van het door Mok gewraakte proefschrift, waarvan
de auteur wel degelijk heeft onderkend dat de verzekeringnemer bij een gezinsziektekostenverzekering
in de praktijk ook nogal eens uitsluitend voor zichzelf bedingt (Salomons,
Verzekering ten behoeve van een derde, blz. 13). Maar het lijdt geen twijfel
dat het bij ziektekostenverzekeringen niet ongebruikelijk is dat het recht
op uitkering – bijvoorbeeld wanneer de verzekering in het kader van
een onderneming is gesloten ten behoeve van de werknemers – niet toekomt
aan de verzekeringnemer. In zo'n geval is de ziektekostenverzekering te beschouwen
als verzekering ten behoeve van een derde (zie ook Asser-Clausing-Wansink,
nr. 136).De leden van de VVD-fractie ontvangen graag een reactie op de zeven punten
waarmee Mok wil illustreren dat de civilist bij lezing van het wetsvoorstel
een olifant in de porseleinkast ontwaart.Om te beginnen meent Mok dat in artikel 7.17.1.8 zou moeten worden opgenomen
welke kernbedingen in elk geval in de polis moeten staan, zoals thans, behalve
voor levensverzekeringen, is geregeld in artikel 256 WvK. Laatstgenoemde bepaling
verschaft de praktijk echter weinig daadwerkelijk houvast, zoals mag blijken
uit het voorschrift in lid 1 onder 8° dat vermelding voorschrijft van
«alle andere gemaakte bedingen». Naar mijn oordeel kan een dergelijke
opsomming – waarvan Mok slechts opmerkt: «Zo hoort het» –
in de wet achterwege blijven. In dit verband verwijs ik naar hetgeen hiervoor
is geantwoord naar aanleiding van de desbetreffende vraag van de leden van
de CDA-fractie over artikel 7.17.1.8.In de tweede plaats meent Mok dat artikel 7.17.1.8 lid 1 ten onrechte
veronderstelt dat in de polis de overeenkomst is vastgelegd, omdat zulks pas het geval is indien de verzekeringnemer de polis als bewijs heeft
aanvaard. Voorzover deze kritiek ervan uit lijkt te gaan dat aanvaarding van
de polis als bewijs voorwaarde is voor de totstandkoming van de overeenkomst,
is zij onjuist. De totstandkoming van de overeenkomst van verzekering is zowel
onder huidig recht (Asser-Clausing-Wansink, nr. 72) als naar komend recht
(memorie van toelichting, Kamerstukken II 1985/86, 19 529, nr. 3, blz.
13) vormvrij. Voorts kan de vraag of de polis de inhoud van de overeenkomst
als zodanig juist weergeeft naar mijn oordeel niet zonder meer worden beantwoord
aan de hand van het antwoord op de vraag of de verzekeringnemer die weergave
als juist aanvaardt. Het voorschrift aan de verzekeraar om een polis af te
geven, waarin de overeenkomst is vastgelegd, veronderstelt dan ook geenszins
dat die weergave in alle gevallen juist is. Vervolgens gaat Mok nader kritisch
in op het al dan niet als bewijs aanvaarden door de verzekeringnemer. Het
desbetreffende lid 2 van artikel 7.17.1.8 is evenwel bij nota van wijziging
vervallen (Kamerstukken II 1999–2000, 19 529, nr. 5, blz. 3).Het derde bezwaar van Mok richt zich tegen artikel 7.17.1.8 lid 1, tweede
zin. Deze bepaling houdt in dat geen polis behoeft te worden afgegeven indien
de aard van de overeenkomst afwijkend gebruik rechtvaardigt en de verzekeringnemer
bij afgifte van de polis geen belang heeft. Blijkens de memorie van toelichting
is deze bepaling met name bedoeld ter sauvering van bestaande praktijk bij
kortlopende transportverzekeringen. Naar mijn oordeel botst deze bepaling
geenszins met artikel 181 Wet toezicht verzekeringsbedrijf 1993, ingevolge
welke bepaling in het geval van verzekeringen die totstandkomen door middel
van een gevolmachtigde van de verzekeraar, in de polis of een aanhangsel daarbij
de namen van verzekeraars en hun aandelen dienen te worden vermeld. Wanneer
immers een verzekering door een gevolmachtigd agent van de verzekeraar is
tot stand gebracht, zal de verzekeringnemer in elk geval belang hebben bij
afgifte van een bewijsstuk met de naam van de verzekeraar, en in het geval
van meer verzekeraars hun namen en aandelen. Alsdan prevaleert derhalve genoemd
artikel 181.Het vierde bezwaar richt zich tegen de bewijsrechtelijke bepalingen in
de leden 2 en 3 van artikel 7.17.1.8, zoals deze bij indiening van het wetsvoorstel
luidden. Met de nota van wijziging is in het door Mok genoemde bezwaar voorzien.Als vijfde bezwaar noemt Mok de regeling in lid 4 (door de nota van wijziging
vernummerd tot lid 3) van artikel 7.17.1.8 dat de verzekeraar in voorkomende
gevallen een verloren gegaan bewijsstuk vervangt. Mok acht deze regeling overbodig
naast de artikelen 843a en 843b Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv).
Inderdaad kan met genoemde bepalingen in veel gevallen hetzelfde worden bereikt
als met de speciale regeling in titel 7.17. Een verschil is dat het in het
wetsvoorstel gaat om een regel van materieel recht tussen partijen in plaats
van een «bijzondere rechtspleging» in het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering. Voorts wordt in het wetsvoorstel rekening gehouden met de
bijzondere eisen die op zijn plaats zijn voor handelsverzekeringen als bedoeld
in de tweede zin van lid 3.Vervolgens wordt de toelichting bij artikel 7.17.1.9 aan de orde gesteld.
Daar is onder meer vermeld dat wanneer de verzekeraar een mededeling aan de
laatste hem bekende woonplaats van de verzekeringnemer heeft gezonden, deze
hem niet kan tegenwerpen dat de mededeling op het verkeerde adres is aangekomen.
Daarmee is slechts bedoeld dat aan de verzekeraar niet kan worden tegengeworpen
dat de geadresseerde niet meer woont op het laatste aan de verzekeraar bekende
adres. Voorzover deze vermelding tevens suggereert dat de verzekeraar niet
het risico behoeft te dragen van een foutieve bezorging door
de posterijen op een ander adres dan door de verzekeraar vermeld, zet ik dat
bij deze gaarne recht.Tenslotte heeft Mok bezwaar tegen artikel 7.17.1.13 lid 3 (door de nota
van wijziging vernummerd tot lid 4), dat rekening houdt met in de verzekeringspraktijk
gebezigde en-bloc-clausules, welke de verzekeraar de bevoegdheid geven de
verzekeringsvoorwaarden ten nadele van de verzekeringnemer te wijzigen, in
welk geval laatstgenoemde de verzekering kan opzeggen. Gezien het feit dat
de verzekeringsovereenkomst veelal een duurovereenkomst is waarvan de gelding
onder zich wijzigende omstandigheden nu eenmaal om aanpassingen vraagt (bijvoorbeeld
premiestijgingen of bepalingen over het reeds genoemde terrorismerisico),
vervullen dergelijke aanpassingsclausules een reële functie. Anders dan
Mok meent, zijn de bedingen niet te beschouwen als onredelijk bezwarend, nu
immers wijzigingen ten nadele van de verzekeringnemer aan laatstgenoemde steeds
de bevoegdheid verschaffen tot opzegging van de verzekering (vergelijk artikel
6:237, onder c). De mogelijkheid die Mok noemt voor de verzekeraar om bij
gewijzigde omstandigheden een beroep te doen op artikel 6:258, komt weinig
realistisch voor, reeds omdat daarvoor rechterlijke tussenkomst vereist zou
zijn voor alle gevallen dat verzekeringnemers niet reageren op een verzoek
van verzekeraar om met wijziging van de voorwaarden in te stemmen.Artikel 7.17.2.4De leden van de CDA-fractie vroegen waarom in artikel 7.17.2.4 lid 2 niet
ook is opgenomen de gemeenschap die bestaat tussen de gerechtigden tot een
nalatenschap en die tot met name een gemeenschappelijke eigendom van een onroerende
zaak. Lid 2 strekt tot opheldering van een in de literatuur gerezen onduidelijkheid
over de vraag in hoeverre een echtgenoot kan profiteren van een door de andere
echtgenoot gesloten verzekering betreffende een gemeenschapsgoed. Naar de
hoofdregel van lid 1 dekt een verzekering slechts belangen van de verzekeringnemer,
tenzij anders is overeengekomen. Derhalve zouden, indien een echtgenoot een
zaak verzekert die in de gemeenschap valt, slechts de belangen van deze echtgenoot
gedekt zijn. Dit leidt tot onwenselijke onduidelijkheid over de vraag of het
verzekerd belang dan ook niet meer dan de helft van de waarde van het verzekerde
object beloopt. Lid 2 verduidelijkt dat iedere echtgenoot of geregistreerde
partner voor zijn belang verzekerde is. In de toelichting is vermeld dat de
regel niet voor andere gemeenschappen geldt, omdat de deelgenoten daarvan
niet zonder meer een zodanige band met elkaar hebben dat wenselijk is dat
bij een verzekering van een zaak door een deelgenoot ook de belangen van de
andere deelgenoten gedekt zijn.De vraag van de leden geeft mij aanleiding het eventuele misverstand uit
de weg te ruimen dat de deelgenoten in een nalatenschap niet allen zouden
kunnen profiteren van een door de erflater gesloten verzekering. Zulks vloeit
evenwel niet voort uit artikel 7.17.2.4, maar uit de algemene regel dat de
rechtsgevolgen van een overeenkomst mede gelden voor de rechtverkrijgenden
onder algemene titel (artikel 6:249). Ook artikel 7.17.2.5b gaat daarvan uit.
Buiten het geval van een reeds door de erflater gesloten verzekering bestaat
er onvoldoende grond om in algemene zin af te wijken van de hoofdregel dat
de verzekeringnemer slechts zijn eigen belangen dekt. De band tussen erfgenamen
kan in veel gevallen ook losser zijn dan tussen echtgenoten. Verzekert een
erfgenaam derhalve een goed dat behoort tot de nalatenschap, dan zal de verzekering
slechts ten voordele strekken van de andere erfgenamen, indien zulks met de verzekeraar is overeengekomen. Hetzelfde geldt in het geval van een
gemeenschappelijke eigendom van een onroerende zaak. Hier kan de verhouding
tussen de deelgenoten van velerlei aard zijn, zoals die van een toevallige
groep appartementseigenaren, vennoten in een gezamenlijk bedrijfspand of ongehuwd
samenwonenden. Daarbij past niet dat de verzekeraar steeds dekking zou moeten
bieden aan alle deelgenoten, ook zonder dat zulks in de overeenkomst is voorzien.Artikel 7.17.2.5De leden van de CDA-fractie vroegen naar het effect op de overgang van
de rechten en verplichtingen uit de verzekering in het geval de koop of overdracht
wordt ontbonden, dan wel de rechtshandeling nietig is dan wel vernietigd wordt.
Meer specifiek vroegen zij voorts wat rechtens is tijdens de bedenktijd.Wordt na verkoop en levering van een goed de koopovereenkomst wegens wanprestatie
c.q. non-conformiteit ontbonden, dan rust op de koper een verbintenis tot
teruglevering (artikel 6:271). Teruglevering leidt tot een overdracht, die
op zichzelf aanleiding kan zijn voor toepassing van artikel 7.17.2.5 en derhalve
voor overgang van de rechten en plichten uit de verzekering (terug) op de
verkoper. Zo voor artikel 263 WvK: Asser-Clausing-Wansink, nr. 219, en Scheltema-Mijnssen,
5e druk, blz. 46–47. Wel zij erop gewezen dat de verzekering ingevolge
artikel 7.17.2.5 lid 1 overgaat op het tijdstip dat het risico overgaat. Onder
omstandigheden kan het risico ook blijken steeds bij de verkoper te zijn gebleven
(artikel 7:10 lid 3). In zo'n geval kan worden aangenomen dat de verzekering
geacht wordt nimmer op de koper te zijn overgegaan. Dit is ook het geval wanneer
de verkoper een eigendomsvoorbehoud heeft gemaakt, waardoor de eigendom steeds
bij de verkoper is gebleven (vergelijk artikel 3:92). Roept de verkoper zijn
reclamerecht in (artikel 7:39 e.v.), dan is daarvan een gevolg dat de verkoper
het eigendomsrecht vanaf dat tijdstip herkrijgt. Hoewel daarbij geen sprake
is van een overdracht van de zaak, leent artikel 7.17.2.5 zich in dat geval
voor analogische toepassing.Blijkt de koopovereenkomst nietig of wordt zij vernietigd, dan blijkt
alsnog de levering te zijn geschied zonder titel, zodat geen overdracht blijkt
te hebben plaatsgevonden. Derhalve zal ook de verzekering achteraf bezien
niet zijn overgegaan en nog steeds ten voordele van de verkoper kunnen lopen.
Heeft de verzekeraar de verzekering inmiddels, vertrouwend op de geldigheid
van de overgang daarvan, met toepassing van artikel 7.17.2.5 lid 2, tweede
zin, beëindigd, dan zal deze beëindiging, indien is voldaan aan
de vereisten van artikel 3:36, ook aan de verkoper kunnen worden tegengeworpen.Gedurende de wettelijke bedenktijd van artikel 7:2 lid 2 met betrekking
tot de koop van een onroerende zaak door een consument, zal het in de praktijk
veelal niet komen tot aflevering en daarmee risico-overgang op de koper (artikel
7:10 lid 1). Derhalve zal dan ook nog geen sprake zijn van overgang van de
rechten en plichten uit een eventuele opstalverzekering op de koper. Zou het
gedurende de bedenktijd bij uitzondering wel tot levering komen, dan zal daarin
in beginsel steeds een afstand van de bevoegdheid tot ontbinding op grond
van artikel 7:2 lid 2 besloten liggen, zo al niet van rechtsverwerking sprake
is. Zou nog wel een beroep op de bedenktijd kunnen worden gedaan, dan geldt
hetgeen hiervoor ten aanzien van ontbinding is vermeld, op overeenkomstige
wijze.Artikel 7.17.2.5aWanneer uitkering wordt gevraagd bij verzekeringen als bedoeld in artikel 7.17.1.8 lid 3, tweede zin, wordt de houder van de polis of een ander
door de verzekeraar afgegeven bewijsstuk op grond van artikel 7.17.2.5a aangemerkt
als verzekerde, mits het verzekerde belang bij hem berust. De bewijslast rust
daarbij op de polishouder die uitkering verlangt: om van het wettelijk vermoeden
van verzekerd zijn te kunnen profiteren, is het aan hem om het nodige te doen
ter vaststelling dat het verzekerd belang bij hem berust. Slaagt hij daar
niet in, dan zal de verzekeraar uitkering kunnen weigeren.Artikel 7.17.2.5bGevraagd wordt waarom in deze bepaling een termijn van één
maand wordt vermeld, terwijl elders opgezegd kan worden met inachtneming van
een termijn van twee maanden. Titel 7.17 kent, afhankelijk van de situatie
die het betreft, verschillende opzegtermijnen of momenten waartegen kan worden
opgezegd. In bepaalde gevallen kan de overeenkomst met dadelijke ingang worden
opgezegd (artikel 7.17.1.5 leden 2 en 3 en, bij opzet, artikel 7.17.1.13 lid
3), in andere gevallen met ingang van een nader bepaald moment (artikelen
7.17.1.12 lid 2 en 7.17.1.13 lid 4), en in weer andere gevallen met inachtneming
van een termijn van één of twee maanden (artikelen 7.17.2.5
lid 2, 7.17.2.5b en 7.17.1.13 leden 1 en 2). De artikelen 7.17.2.5 lid 2 en
7.17.2.5b kenmerken zich beide daardoor dat door de wijziging van de hoedanigheid
van de verzekerde of de verzekeringnemer, voor de verzekeraar de aard van
het risico kan wijzigen. Dit rechtvaardigt een relatief korte opzegtermijn.Artikel 7.17.2.9Vervolgens wordt gevraagd in hoeverre de begrippen opzet en roekeloosheid
verwant zijn met de begrippen opzet, voorwaardelijke opzet en schuld in strafrechtelijke
zin. Het begrip opzet is inderdaad verwant met de begrippen opzet en voorwaardelijke
opzet in strafrechtelijke zin, al is de specifieke invulling van deze begrippen
telkens afhankelijk van het rechtsgebied waar zij worden gehanteerd. Men onderscheidt
drie vormen van opzet, te weten opzet als oogmerk, opzet als zekerheidsbewustzijn
en voorwaardelijk opzet. Dit onderscheid en deze begrippen zijn afkomstig
uit het strafrecht en ook het begrip opzet in artikel 7.17.2.9 omvat deze
drie vormen. Roekeloosheid is synoniem met het begrip grove schuld. Met dit
laatste begrip wordt evenals in het strafrecht op een zeer hoge schuldgraad
gedoeld. Zie o.m. HR 9 mei 1967, NJ 1968, 349.Voorts wordt gevraagd of er in de jurisprudentie van de laatste jaren
een ontwikkeling valt te zien met betrekking tot het begrip roekeloosheid.
Een zodanige ontwikkeling heb ik niet kunnen vaststellen.Artikel 7.17.2.9cDe vraag van de leden van de VVD-fractie of het voornemen bestaat om de
directe actie ook mogelijk te maken in geval van zaakschade, beantwoord ik
ontkennend. In de gronden die hebben geleid tot de afweging die is gemaakt
om de directe actie te beperken tot schade door dood of letsel (Kamerstukken
II 1999–2000, 19 529, nr. 5, blz. 34) is naar mijn oordeel geen
wijziging opgetreden.De leden van de CDA-fractie stellen enkele vragen over de betekenis van
artikel 7.17.2.9c bij aansprakelijkheidsverzekeringen met een zogenoemde claims-madedekking,
vooral in het geval van zogenaamde long-tailschades. Kenmerkend voor een claims-madedekking
is dat er in beginsel slechts dekking wordt geboden voor vorderingen die de
verzekerde gedurende de looptijd van de verzekering bij de verzekeraar heeft gemeld. Dit kan met name een beperking inhouden voor long-tailschades,
waarvan de oorzaak zich immers in een ver verleden heeft voorgedaan. Er is
voor deze schades in beginsel alleen dekking indien – nadat de schade
zich heeft gemanifesteerd – de laedens een verzekering heeft lopen op
het moment dat de schade wordt gemeld. De vraag naar de relevantie van deze
bepaling in het licht van het dominerende claims-madesysteem in de schadeverzekering,
beantwoord ik als volgt.Naar mijn overtuiging behoudt de directe actie ook in het licht van een
claims-madesysteem zijn relevantie. De directe actie strekt ertoe dat indien
een laedens zijn aansprakelijkheid door verzekering heeft gedekt, de uitkering
zoveel als mogelijk bij de benadeelde terecht komt. De bepaling is dan ook
relevant in alle gevallen waarin een laedens zijn aansprakelijkheid door verzekering
heeft gedekt. Bij een claims-madesysteem bestaat dekking voor vorderingen
die worden gemeld gedurende de looptijd van de verzekering. Indien derhalve
de laedens een verzekering heeft lopen op het moment dat de schade wordt gemeld,
is de directe actie in beginsel relevant. Hierbij zij erop gewezen dat de
meeste schades zich manifesteren op of kort na het moment van de schadeveroorzakende
gebeurtenis. Denk bijvoorbeeld aan ongevallen. Is de laedens bij melding van
de schade verzekerd, dan komt de benadeelde de directe actie toe. Dit kan
anders liggen bij long-tailschades. Bij een claims-madedekking is niet denkbeeldig
dat na het verstrijken van een zekere termijn de aansprakelijkheid niet meer
door verzekering is gedekt. Een claims-madesysteem biedt immers in beginsel
geen uitloopdekking, zodat bij beëindiging van de verzekering de aansprakelijkheid
niet gedekt is onder de verzekering die liep ten tijde van de schadeveroorzakende
gebeurtenis. Of de aansprakelijkheid in zo'n geval gedekt is, zal bij een
claims-madesysteem dan ook afhangen van de vraag of de laedens bij melding
van deze schade een (nieuwe) verzekering heeft lopen die het inlooprisico
ter zake dekt. Zie hierover nader de uitvoerige discussie die ik met deze
leden heb gevoerd in het kader van de behandeling van het wetsvoorstel tot
wijziging van de regeling van de bevrijdende verjaring in het Burgerlijk Wetboek
voor gevallen van verborgen schade door letsel of overlijden (26 824).De leden van de CDA-fractie vragen verder hoe in geval van een groot aantal
benadeelden met letselschade op een billijke wijze een verzekerde som –
die niet voldoende is om alle schade te dekken – kan worden verdeeld.
Lid 5 van artikel 7.17.2.9c bewerkstelligt voor dat geval dat de uitkering
naar evenredigheid wordt toegerekend aan de schade van elk der benadeelden.
Benadeelden kunnen derhalve naar evenredigheid van hun vorderingen van de
verzekeraar betaling verlangen. De verzekerde som wordt aldus pro rata uitgekeerd
onder de benadeelden, wat naar mijn oordeel de meest billijke wijze van verdeling
is.De leden van de CDA-fractie merken voorts op dat met name in geval van
long-tailschades het erop lijkt dat ook in het systeem van lid 5 de eerste
benadeelden beter af zijn dan de laatste, met name in het kader van een claims-madesysteem.
Deze leden hebben daarbij op het oog de situatie waarbij na het zichtbaar
worden van de schade de verzekering spoedig wordt beëindigd door de verzekeraar
om te vermijden dat nog onbekende, maar wel redelijkerwijs te verwachten claims
zullen worden ingediend lopende een verzekering. Deze leden vragen hoe aan
dit verschijnsel het hoofd kan worden geboden.In het algemeen dient te worden onderkend dat de regeling van lid 5 niet
kan voorkomen dat later opkomende benadeelden in een ongunstiger positie verkeren
dan eerdere benadeelden. Als immers de verzekeraar te goeder
trouw uitkering heeft gedaan van de verzekerde som, zal hij aan de later opkomende
benadeelden uitkering kunnen weigeren. Dit geldt ongeacht welke dekkingssystematiek
is overeengekomen en ook ongeacht de aard van de schade. Ten aanzien van de
aard van de schade en de dekkingssystematiek zijn voorts twee zaken van belang.
In de eerste plaats zij erop gewezen dat juist bij long-tailschades zich niet
spoedig een situatie zal voordoen waarbij de verzekerde som ontoereikend is.
Indien immers een long-tailschade tot een massaschade leidt, dan is deze schade
doorgaans het gevolg van een reeks identieke gebeurtenissen, waarbij de schade
aldus over een langere periode en bij een geografisch verspreide (grotere)
groep slachtoffers ontstaat, zoals bij schade die het gevolg is van blootstelling
aan asbest of het gebruik van het Des-hormoon, de zogenaamde mass exposure accidents. Voor elke benadeelde is in dit geval sprake
van een afzonderlijke verzekerd voorval, en voor elk van hen zal dan ook in
beginsel de gehele verzekerde som beschikbaar komen, zij het dat in de polis
veelal wel een jaarlimiet wordt gehanteerd. Dit laat uiteraard onverlet dat
bij een claims-madesysteem de verzekeraar na het zichtbaar worden van de eerste
schade kan besluiten de verzekering te beëindigen, met het streven om
aldus te ontkomen aan nog onbekende, maar wel redelijkerwijs te verwachten
claims. Dit streven zal evenwel in verband met de zogenaamde omstandighedenmelding
vermoedelijk slechts in beperkte mate succesvol zijn. Deze in de modelpolis
AVB 96 voorkomende clausule biedt immers een uitloopdekking voor tijdens de
looptijd bekende feiten die tijdens deze looptijd aan de verzekeraar zijn
gemeld en waarvan in redelijkheid kan worden aangenomen dat deze zullen leiden
tot een aanspraak. De vraag derhalve in hoeverre de verzekeraar hiermee al
dan niet succesvol zal zijn, is daarvan afhankelijk of er tijdens de looptijd
feiten kunnen worden gemeld waarvan te verwachten is dat die redelijkerwijs
tot een claim leiden. Dit laatste staat overigens los van de regeling van
lid 5. De verzekeraar heeft immers in de gedachtegang van de genoemde leden
juist belang om op te zeggen zolang de verzekerde som nog niet is overschreden.
Op dat geval is lid 5 nu juist niet van toepassing.Deze leden stellen vervolgens de vraag of een verzekeraar die ziet aankomen
dat hij toch de gehele verzekerde som moet uitbetalen, maar die anderzijds
ook niet de laatste benadeelden met lege handen wil laten zitten, de bevoegdheid
zou moeten krijgen om uitkeringen op te schorten, teneinde te bewerkstelligen
dat alle – ook nog niet gemelde benadeelden – een evenredig deel
van de verzekerde som zullen ontvangen. Tevens vragen deze leden of een dergelijke
opschortingsbevoegdheid ook niet aan de verzekeringnemer of verzekerde moet
worden toegekend.Voor de verzekeraar die aldus niet onbekend is met het bestaan van vorderingen
van andere nog niet gemelde benadeelden, is dientengevolge nog niet bekend
welk deel van de verschuldigde uitkering uiteindelijk aan de respectievelijke
benadeelden toekomt. Deze situatie kenmerkt zich derhalve daardoor dat wel
duidelijk is dat de bekende benadeelden een opeisbare vordering hebben, maar
nog niet duidelijk is tot welk bedrag. De verzekeraar kan in dat geval in
een moeilijke positie komen. Gaat hij immers toch tot uitkering over, dan
loopt hij het risico dat hij niet te goeder trouw aan deze benadeelden uitkeert
en uiteindelijk genoodzaakt kan worden tot aanvullende uitkeringen tot boven
de verzekerde som. Mogelijk kan de verzekeraar zijn betalingen met een beroep
op artikel 6:37 opschorten voorzover hij, nu nog niet alle benadeelden bekend
zijn, op redelijke gronden kan twijfelen aan wie de betaling moet geschieden.
Onzeker is evenwel of dit ook een oplossing biedt in situaties waarin wel
alle benadeelden bekend zijn, maar nog niet bekend is wat de omvang van ieders
schade is. Te verdedigen valt nog dat de verzekeraar in zo'n geval niet tot
betaling verplicht is omdat het voorwerp van de door hem te verrichten
prestatie nog nader bepaald moet worden. Ter vermijding van ieder misverstand
verdient het echter – zoals deze leden suggereren – aanbeveling
om de verzekeraar expliciet een opschortingsrecht te geven, zoals dat voor
een vergelijkbare situatie ook is voorgesteld in artikel 7:909 lid 5 in het
wetsvoorstel collectieve afwikkeling massaschade (Kamerstukken II 20 003/04,
29 414, nrs. 1–3). Een bepaling als deze zal met de invoeringswet
in titel 7.17 BW worden opgenomen.Dit laat uiteraard onverlet dat de benadeelden ook een opeisbare vordering
op de laedens hebben en hem voor de vergoeding van hun volledige schade kunnen
aanspreken. Ik zie – in antwoord op de vraag van deze leden –
geen reden om voor dat geval de verzekerde laedens een opschortingsbevoegdheid
toe te kennen. De laedens heeft immers schade berokkend aan een benadeelde
en deze benadeelde is dan ook primair schuldeiser van de laedens. De benadeelde
staat in beginsel buiten diens verhouding tot de verzekeraar en voorkomen
moet worden dat hij slechter af kan zijn dan wanneer hij tegenover een onverzekerde
laedens staat.Lid 6 van deze bepaling riep bij de leden van de CDA-fractie de vraag
op wat moet worden verstaan onder «tijdig». Tevens vragen deze
leden aan welke bepaling uit het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering men
hier moet denken. Lid 6 schrijft de gedwongen tussenkomst van de verzekerde
voor, waardoor deze partij wordt in een reeds tussen de benadeelde en verzekeraar
aanhangig geding. De eis van tijdigheid verwijst niet naar specifieke bepalingen
uit het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, doch strekt ertoe dat de
verzekerde in een zodanig stadium wordt opgeroepen dat hij behoorlijke gelegenheid
heeft om zijn belangen in de procedure waarin hij wordt opgeroepen, te behartigen.
Ook in andere bepalingen vindt men regels betreffende «tijdige»
oproeping, zoals in artikel 3: 218 en 5:95. Evenals daar komt aan het begrip
«tijdig» de betekenis toe dat de oproeping, zo deze door misverstand
niet tegen de eerste zittingsdag geschiedt, niet zo laat mag zijn dat de opgeroepene
niet meer de volle gelegenheid zou hebben om zijn standpunt uiteen te zetten
of de gedaagde partij in zijn verdediging zou worden geschaad (zie Hoge Raad
7 maart 2003, NJ 2003, 244). Met betrekking tot de oproepingstermijn
bepaalt artikel 118 Rv dat de oproeping geschiedt met inachtneming van de
voor dagvaarding geldende termijnen. Ingevolge artikel 114 Rv beloopt de dagvaardingstermijn
tenminste één week voor de dag van verschijning voor de rechter,
waarbij de dag van het exploot en de dag van verschijning niet mee worden
gerekend.Tenslotte vragen deze leden of het hier niet simpelweg gaat om het dagen
van de verzekerde. Lid 6 schrijft gedwongen tussenkomst voor in een reeds
aangespannen procedure tussen de benadeelde en de verzekeraar. Dit is voorgeschreven
omdat de uitkomst van deze procedure ook bepalend is voor de rechten en plichten
van de verzekerde, zodat deze laatste in de procedure voor zijn belangen kan
waken. Dit laat onverlet dat de benadeelde er ook voor kan kiezen om naast
de verzekeraar ook de verzekerde te dagvaarden teneinde ook betaling van de
verzekerde te vorderen, en wel zodanig dat betaling door de een ook de ander
bevrijdt.Artikel 7.17.2.18Bij de beantwoording van de vraag wanneer kan worden gezegd dat de verzekeringnemer
of de verzekerde op de hoogte behoort te zijn
van de verwezenlijking van het risico of het ophanden zijn daarvan, moet worden
vooropgesteld dat hiermee, zoals ook op vele andere plaatsen in het burgerlijk
recht (zie bijvoorbeeld artikel 7.17.1.4 en het in deze memorie bij dit artikel
aangetekende), een zekere objectivering tot uitdrukking is gebracht:
de verzekeringnemer of de verzekerde is weliswaar niet op de hoogte, maar
hij behoort wel op de hoogte te zijn. Voor de beantwoording van de vraag moet
als maatstaf worden gehanteerd de behoorlijke en zorgvuldige verzekeringnemer
of verzekerde en moet voorts met alle omstandigheden van het geval rekening
worden gehouden.De vraag of het in dit artikel niet uitsluitend gaat om opzettelijk of
roekeloos gedrag dat de schade heeft veroorzaakt, lijkt te berusten op de
veronderstelling dat altijd sprake is van samenloop van de onderhavige bepaling,
die ziet op de zogenoemde bereddingskosten, en artikel 7.17.2.9 dat ziet op
eigen schuld. Een zodanige samenloop kan zich wel voordoen, maar dit is zeker
niet altijd het geval. Ook als de verzekeringnemer of een verzekerde door
geheel buiten hun schuld gelegen omstandigheden wordt geconfronteerd met een
schade of met dreiging daarvan, is hij gehouden om binnen redelijke grenzen
maatregelen te nemen ter vermindering of voorkoming van de schade. De rechtsgevolgen
van deze bepalingen zijn ook verschillend: volgens artikel 7.17.2.9 wordt
geen schade vergoed indien de verzekerde deze met opzet of door roekeloosheid
heeft veroorzaakt, terwijl ingevolge artikel 7.17.2.18 de verplichting tot
het vergoeden van de schade door de verzekeraar in stand blijft maar deze,
indien de verzekerde zijn bereddingsplicht niet is nagekomen, op de voet van
lid 3 de geleden schade op de uitkering in mindering kan brengen. De verhouding
tussen de artikelen 7.17.2.9 en 7.17.2.8 is tot op zekere hoogte vergelijkbaar
met die tussen het op «eigen schuld» betrekking hebbende artikel
6:101 enerzijds en artikel 6:96 lid 2, onder a, anderzijds, welke bepaling
tot de voor vergoeding in aanmerking komende vermogensschade rekent de redelijke
kosten ter voorkoming of beperking van schade.De omstandigheid dat de verzekeringnemer of de verzekerde niet compos
mentis is, zal onder omstandigheden eraan in de weg kunnen staan dat hij op
de hoogte is of behoort te zijn van de verwezenlijking van het risico of het
ophanden zijn daarvan. Voorts beperkt de bereddingsplicht zich tot die maatregelen
waartoe verzekeringnemer respectievelijk verzekerde «in de gelegenheid
is», en dat dan «binnen redelijke grenzen». Dat biedt voldoende
ruimte om in gevallen waarin verzekeringnemer of verzekerde door zijn geestelijke
toestand niet in staat is te overzien wat er aan maatregelen nodig is, te
oordelen dat de bereddingsplicht niet wordt verzaakt. Vergelijk in dit verband
ook artikel 6:165 lid 1, onderdeel a, dat toerekening van onrechtmatige gedragingen
onder invloed van een geestelijke of lichamelijke tekortkoming beperkt tot
als een «doen» te beschouwen gedragingen; onrechtmatig nalaten
valt daarbuiten.Naar mijn mening is de vergoedingsplicht van de verzekeraar in lid 2 op
juiste wijze omlijnd en verdient het geen aanbeveling de door de leden van
de VVD-fractie vermelde suggestie van Stadermann te volgen en in deze bepaling
«kosten» te vervangen door «op geld waardeerbare opofferingen».
Het voorontwerp uit 1972 bevatte een dergelijke formulering, doch deze is
in het wetsvoorstel vervangen door de huidige, nauwkeuriger geachte, formulering.
Onwenselijk lijkt het mij in elk geval om het begrip bereddingskosten zo ruim
op te vatten als Stadermann doet, door daaronder bijvoorbeeld ook te begrijpen
de reissom van een wintersportvakantie die een verzekerde annuleert teneinde
een ernstige waterschade in zijn woning te beredden. Anders dan Stadermann
meen ik ook niet dat het begrip bereddingskosten naar geldend recht zo ruim
pleegt te worden opgevat. Zie Hoge Raad 10 oktober 2003 (C02/047HR),
RvdW 2003, nr. 159, in welk arrest de Hoge Raad onder bereddingskosten weliswaar
ook «op geld waardeerbare opofferingen» begrijpt, doch daarbij
inhoudelijk met zoveel woorden aansluiting zoekt bij artikel 7.17.2.18. Door
hantering van het begrip «op geld waardeerbare opofferingen»
zou hetgeen onder bereddingskosten valt, te zeer kunnen worden verruimd. Overigens
wijs ik erop dat partijen in die zin van lid 2 mogen afwijken dat een ruimer
begrip bereddingskosten wordt gehanteerd (vgl. artikel 7.17.2.25a lid 5).Niet-nakoming van de bereddingsplicht kan leiden tot een wettelijke verplichting
van de verzekerde tot vergoeding van de door de verzekeraar geleden schade.
Voor de gevallen dat dit anders is – te weten in het geval de verzekerde
zijn aanwijzing nog niet heeft aanvaard en hem door de verzekering derhalve
geen verbintenissen kunnen worden opgelegd – is in de (eerste) nota
van wijziging lid 3 opgenomen (Kamerstukken II 1999–2000, 19 529,
nr. 5, blz. 42). Tegen die achtergrond dient het begrip «schade»
zoveel mogelijk te worden opgevat in dezelfde zin als in afdeling 6.10, zodat
zij mede omvat de kosten als bedoeld in artikel 6:96 lid 2, onder c. De door
de leden van de CDA-fractie gestelde vraag kan derhalve in zoverre bevestigend
worden beantwoord dat de door hen bedoelde kosten, voor zover aan de vereisten
van dit artikel is voldaan, voor vergoeding in aanmerking komen. Nu zulks
besloten ligt in het begrip «schade», was het niet nodig deze
kosten in artikel 7.17.2.18 lid 3 uitdrukkelijk te noemen, zoals wel het geval
is in de artikelen 7.17.1.10a (betreffende oneigenlijke verrekening van premies)
en 7.17.2.24a lid 3 (betreffende regres bij samenloop van verzekeringen).Artikel 7.17.2.21Voor de omschrijving van het begrip vervangingswaarde verwijs ik naar
de tweede zin van artikel 7.17.2.13: het bedrag benodigd voor het verkrijgen
van naar soort, kwaliteit, hoeveelheid, staat en ouderdom gelijkwaardige zaken.
De begrippen herbouwwaarde (voor onroerende zaken) en nieuwwaarde (voor andere
zaken) komen in wezen met elkaar overeen; daarmee wordt gedoeld op het bedrag
dat nodig is voor de verkrijging van een nieuwe zaak van dezelfde soort en
kwaliteit als de verloren gegane zaak. De herbouwwaarde zal derhalve in feite
kunnen worden gesteld op de herbouwkosten.Bij het in dit verband gegeven voorbeeld dat een verloren gegane zaak
die in Japan, ook met inachtneming van transportkosten en kosten verband houdende
met latere levering, voor een geringer bedrag kan worden aangeschaft dan in
Nederland, teken ik aan dat de vraag of de verzekerde met dit geringere bedrag
genoegen moet nemen, niet zonder meer bevestigend of ontkennend kan worden
beantwoord. Van belang zal daarbij kunnen zijn of van de verzekerde redelijkerwijs
kan worden verlangd dat hij de vervangende zaak in Japan aanschaft, waarbij
behalve de vraag hoe lang de verzekerde de zaak kan missen onder meer onder
ogen zal moeten worden gezien of Japan voor hem als een redelijkerwijs toegankelijke
markt voor het aanschaffen van die zaak kan worden beschouwd.Artikel 7.17.2.24Anders dan de leden van de CDA-fractie meen ik niet dat de jurisprudentie
over het indemniteitsbeginsel noopt tot heroverweging van de eerste zin van
lid 1. Het is op zichzelf juist dat toepassing van dit beginsel in de praktijk
in gevallen die op het eerste gezicht overeenstemming vertonen, niet altijd
tot dezelfde uitkomst leidt. Deze verschillen in uitkomst zijn echter veelal
verklaarbaar doordat de omstandigheden verschillen en doordat verschillende
polisbepalingen van toepassing zijn. In deze jurisprudentie is het beginsel
steeds op dezelfde, met de eerste zin van lid 1 van dit artikel overeenstemmende
wijze geformuleerd, te weten dat de verzekering niet de strekking mag hebben
dat de verzekerde een vergoeding ontvangt waardoor hij in een
duidelijk voordeliger positie geraakt. Niet is gebleken dat toepassing van
dit beginsel, dat naar mijn oordeel voldoende duidelijk is geformuleerd, in
de praktijk tot grote moeilijkheden aanleiding heeft gegeven. De algemene
strekking van het beginsel, namelijk te voorkomen dat de verzekerde belang
krijgt bij de schade, laat een gedetailleerdere aanduiding van de gevallen
waarin het toepassing moet vinden ook niet goed toe.Bij de door deze leden als voorbeeld gestelde casus, stel ik voorop dat
het niet op mijn weg ligt en het voor mij bij gebreke van relevante gegevens,
zoals de inhoud van de polis en van de koopovereenkomst, ook niet goed mogelijk
is aan te geven hoe in een geval als dit zou moeten worden beslist. Ik volsta
dan ook met enkele opmerkingen over de aan het slot van de casus geformuleerde
concrete vragen.De vraag of de koper moet worden aangemerkt als verzekerde in de zin van
artikel 7.17.2.24, moet naar mijn mening ontkennend worden beantwoord. Uit
de casus moet worden afgeleid dat de gemeente de verzekerde was en dat de
verzekeringsuitkering opeisbaar is geworden vóór de totstandkoming
van de koop. De gemeente heeft haar vordering op de verzekeraar overgedragen
aan de koper, maar daarmee heeft deze nog niet de hoedanigheid van verzekerde
gekregen. Intussen kan voor de vraag of de verzekeraar in een dergelijk geval
een beroep op het indemniteitsbeginsel kan doen, wel van belang zijn of op
grond van de verzekering een verplichting tot herbouw bestond en door wie,
de verkoper of de koper, deze verplichting moest worden nagekomen; veel zal
hier derhalve afhangen van de inhoud van de polis. Vgl. in dit verband naast
de reeds in het voorlopig verslag genoemde arresten HR 15 november 1991,
NJ 1992, 473 (Interkes) en HR 4 november 1994, NJ 1995, 399 (Ronvast)
nog HR 20 maart 1992, NJ 1992, 474 (Wittevrouwen). Deze arresten hebben
weliswaar telkens betrekking op een geval dat overeenstemming vertoont met
het hier gegeven voorbeeld, maar zij kennen niettemin op grond van verschillen
in de relevante polisbepalingen een verschillend resultaat. Met betrekking
tot de vraag of «nieuw voor oud» ertoe leidt dat de verzekerde
in een duidelijk voordeliger positie wordt gebracht, kan slechts worden opgemerkt
dat, indien verzekerd is op basis van herbouwwaarde of nieuwwaarde, een bevestigend
antwoord niet voor de hand ligt. In dezelfde zin oordeelt Asser-Clausing-Wansink,
nrs. 239–240, mede op grond van de arresten HR 3 maart 1972, NJ
1972, 339 (Maring) en HR 10 december 1993, NJ 1994, 686 (Bruinisse).
Het komt mij voor dat het in geval van een verzekering op basis van herbouwwaarde
aannemelijk is dat de herbouwkosten zien op herbouw van het pand in dezelfde
stijl als het voorheen had, zodat in zoverre sprake is van een door de verzekering
gedekt belang, maar ook hier zal hetgeen in de polis dienaangaande is bepaald
doorslaggevend zijn.Artikel 7.17.2.25De leden van de CDA-fractie vragen wat in lid 1 de ratio is van de toevoeging
«nadat het risico zich heeft verwezenlijkt». Artikel 7.17.2.25
bewerkstelligt dat de verzekeraar die de schade van de verzekerde heeft vergoed,
de rechten verkrijgt die deze laatste ter zake van deze schade op derden had
verkregen. De tweede zin van lid 1 wil daarbij bereiken dat de verzekerde
zich onthoudt van gedragingen die aan deze rechten afbreuk doen. De ratio
van genoemde toevoeging is dat deze rekening houdt met de volgende realiteit.
De verzekeraar verkrijgt niet meer rechten dan de verzekerde ter zake van
zijn schade heeft. Dit betekent dat in het geval dat deze rechten (of de omvang
daarvan) beïnvloed worden door gedragingen van de verzekerde voorafgaand
aan de verwezenlijking van het risico, deze rechten ook noodzakelijkerwijze
in die omvang op de verzekeraar overgaan.Vervolgens vragen deze leden of er gedragingen van de verzekerde denkbaar
zijn voorafgaand aan de verwezenlijking van het risico, die aan het recht
van de verzekeraar tegen derden afbreuk doen, en zo ja, waarom de verzekerde
zich daar dan niet van dient te onthouden. Strikt genomen is niet denkbaar
dat gedragingen voor de verwezenlijking van het risico afbreuk doen aan de
rechten die ingevolge artikel 7.17.2.25 op de verzekeraar zijn overgegaan.
Wel kunnen deze gedragingen van invloed zijn op het onstaan en/of de omvang
van deze rechten zoals die op de verzekeraar overgaan. Men denke bijvoorbeeld
aan een vóór de verwezenlijking van het risico door de verzekerde
aanvaard beding waarbij een derde zijn mogelijke aansprakelijkheid voor bepaalde
schade (die op een verzekering is gedekt) beperkt of uitsluit. Van de verzekerde
kan in zijn algemeenheid niet gevergd worden dat deze zich daarvan onthoudt.
Vaak hebben dergelijke exoneratieclausules immers de strekking om het risico
van bepaalde handelingen tussen partijen te verdelen, bijvoorbeeld met het
oog op het gegeven welke partij het beste in staat is dit risico te verzekeren.
Indien een partij mede met het oog op aldus aan hem toebedeelde risico's tegen
premiebetaling een verzekering heeft gesloten, dient de verzekeraar hem de
aanvaarding van een dergelijke clausule niet te kunnen tegenwerpen. Vaak ook
maken dergelijke clausules onderdeel uit van algemene voorwaarden. In die
gevallen heeft de verzekerde die een dergelijke clausule heeft aanvaard nauwelijks
of geen zeggenschap gehad op de inhoud daarvan, terwijl dergelijke clausules
dan vaak door alle ondernemers van dezelfde branche worden gehanteerd. De
verzekerde aan wie de aanvaarding van een dergelijke clausule zou kunnen worden
tegengeworpen zou daardoor in een onmogelijke – beknelde – situatie
terecht komen.De leden van de CDA-fractie vragen of denkbaar is dat een door de verzekerde
aanvaard exoneratiebeding zo uitzonderlijk is dat daarin een aanwijzing kan
worden gevonden dat de verzekerde redenen had om een schade te verwachten
en tevens redenen had om de derde te beschermen door middel van dat exoneratiebeding.
Deze leden vragen voorts of de verzekeraar op dit punt toch niet enige bescherming
verdient. Inderdaad valt naar mijn mening niet volledig uit te sluiten dat
een verzekerde, wetende dat zijn schade gedekt is, onder omstandigheden te
gemakkelijk een exoneratieclausule aanvaardt. Hoewel de verzekeraar in beginsel
exoneraties tegen zich zal moeten laten werken, kan hij zich daartegen niettemin
op verschillende manieren beschermen. Hij kan schade waarvoor de verzekerde
tegenover de schadeveroorzaker een exoneratiebeding heeft aanvaard, uitdrukkelijk
van dekking uitsluiten (artikel 7.17.2.25 lid 1 is niet van dwingend recht).
Voorts kan hij in de polis, op straffe van verval van uitkering, een mededelingsplicht
op de verzekerde leggen voor het geval deze een dergelijke exoneratie aanvaardt,
gekoppeld aan het recht van de verzekeraar om de premies of andere voorwaarden
opnieuw vast te stellen.De leden van de CDA-fractie vragen vervolgens of lid 2 als volgt begrepen
moet worden. Een verzekerde heeft een schade van 100 en de uitkering bedraagt
80. Het vermogen van de derde bedraagt 40. De verzekerde heeft ten opzichte
van de verzekeraar voorrang voor een bedrag van 20, zodat de verzekeraar nog
slechts 20 kan verhalen op de derde. Het is inderdaad juist dat lid 2 dit
rangordeprobleem op deze wijze oplost.De leden wijzen erop dat het onverzekerde schadedeel aldus ten nadele
van de verzekeraar alsnog verhaald kan worden op de derde, terwijl de verzekeraar
voor dat onverzekerde deel geen premie heeft ontvangen en er
ook niet op bedacht hoefde te zijn dat zijn subrogatiemogelijkheden zo ernstig
beperkt zouden worden. Bovendien achten deze leden dit een inbreuk op de paritas
creditorum. Inderdaad is het juist dat de verzekeraar voor het onverzekerde
deel geen premies heeft ontvangen, maar voor dat deel heeft hij ook geen uitkering
hoeven doen. Voorts kunnen verzekeraars hierop wel degelijk bedacht zijn,
nu de wet nadrukkelijk dit rangordeprobleem op deze wijze oplost. Verzekeraars
zullen dan ook met de eventuele beperkte mogelijkheden van verhaal bij hun
premiestelling rekening kunnen houden. Aan deze leden kan ik toegeven dat
dit een inbreuk is op de paritas creditorum, doch hier is sprake van een door
de wet erkende reden van voorrang als bedoeld in artikel 3:277 lid 1.Deze leden merken tenslotte op dat zij geen enkele reden zien om de verzekeraar
in zijn verhaal op de derde anders te behandelen dan de verzekerde. Deze opvatting
deel ik niet. In dat verband zou ik willen wijzen op de door mij volledig
onderschreven en deels door de leden van de VVD-fractie geciteerde opvatting
ter zake van S.J.A. Mulder, Subrogatie, diss. Leiden 1988, p. 142: «de
verzekering (biedt) een soort garantie (tegen premiebetaling) dat in ieder
geval de verzekerde op de verzekeringssom kan rekenen naast hetgeen de derde
beschikbaar heeft. De vordering op de derde is in de eerste plaats zijn vordering,
hij heeft op de inning van die vordering in eerste instantie recht en wel
in die mate dat uiteindelijk zijn totale schade vergoed wordt. De overgang
van de vordering op de verzekeraar strekt er toe de laedens de dans niet te
laten ontspringen, doch dient geenszins tot gevolg te hebben dat daaruit een
nadeel voor de verzekerde voortvloeit». Deze keuze wordt ook in brede
kring als billijk ervaren, ook onder verzekeraars. Men vergelijke bijvoorbeeld
artikel 5 van het Bindend Besluit Regres van de (voormalige) Vereniging van
Brandassuradeuren (thans vervangen door de Bedrijfsregeling Brandregres),
dat een soortgelijke regeling kent. Ook sociale verzekeraars plegen in het
algemeen geen regres te nemen ten nadele van de benadeelden, zodat ook in
die gevallen de vorderingen van de benadeelden feitelijk voorrang hebben.Naar aanleiding van de hierboven geciteerde opvatting van S.J.A. Mulder
vragen de leden van de VVD-fractie hoe lid 2 in de praktijk zal uitwerken.
Indien voor een verzekerde niet zijn volledige schade gedekt is, zal hij voor
deze niet-gedekte schade de aansprakelijke derde kunnen aanspreken. Indien
deze derde onvoldoende verhaal biedt om zowel deze vordering te voldoen, als
de vordering waarin de verzekeraar gesubrogeerd is, zal de verzekerde zijn
vordering bij voorrang op het vermogen van deze derde kunnen verhalen. De
verzekeraar heeft vervolgens nog verhaal op deze derde voorzover deze dan
nog verhaal biedt. Het hierboven door de leden van de CDA-fractie gegeven
rekenvoorbeeld biedt hiervan een illustratie.De leden van de CDA-fractie vragen tenslotte waarom in lid 3 in de eerste
nota van wijziging het begrip huisgenoten is geschrapt. Deze schrapping moet
worden gezien in het licht van de toevoeging bij dezelfde nota van wijziging
van het begrip «levensgezel». In lid 3 is verhaal uitgesloten
ten aanzien van personen waarbij het uitoefenen daarvan hun relatie met de
verzekerde kan verstoren, of ook de verzekerde economisch kan treffen. De
niet nader omschreven term «huisgenoten» is in zijn algemeenheid
te ruim om met het oog hierop te rechtvaardigen dat verhaal in alle gevallen
niet mogelijk dient te zijn. Verhaal op huisgenoten zal dan ook niet in alle
gevallen hun relatie met de verzekerde verstoren, of ook de verzekerde economisch
treffen. Dit is evenwel anders indien zij als levensgezellen zijn aan te merken.
Hieronder worden verstaan twee meerderjarigen die, anders dan als elkaars
echtgenoot, met elkaar een nauwe persoonlijke betrekking hebben. In genoemde
nota van wijziging is daarom deze categorie in plaats van de huisgenoten in
lid 3 opgenomen.De leden van de VVD-fractie vragen of verhaal op bijvoorbeeld een kind
ook uitgesloten is indien diens aansprakelijkheid verzekerd is en vragen in
dit verband wat de rol van een aansprakelijkheidsverzekering is. Hierboven
heb ik erop gewezen dat in lid 3 verhaal is uitgesloten ten aanzien van personen
waarbij het uitoefenen daarvan hun relatie met de verzekerde kan verstoren,
of ook de verzekerde economisch kan treffen. Indien een kind (van veertien
jaren of ouder) of een andere in lid 3 genoemde persoon zijn aansprakelijkheid
door verzekering heeft gedekt, zal verhaal door de verzekeraar de verzekerde
niet economisch treffen, doch kan dit nog wel degelijk een negatieve invloed
hebben op hun relatie. Men denke alleen al aan een mogelijk langdurig schaderegelingsproces
of een rechterlijke procedure tussen beide verzekeraars waarbij de een als
aansprakelijke partij en de ander mogelijk als getuige zijn betrokken, en
waarbij zij telkens geconfronteerd worden met de schadeveroorzakende gebeurtenis.Artikel 7.17.3.6cMet betrekking tot deze bepaling over de verpanding van de rechten uit
een sommenverzekering merken de leden van de CDA-fractie op het nader rapport
duidelijker te achten dan de bepaling zelf. Inderdaad betreft het hier complexe
materie, waarvan ik evenwel met genoegen vaststel dat de toelichting daarop
in het nader rapport als verhelderend wordt ervaren. In aanvulling daarop
vragen de genoemde leden om een nadere uiteenzetting waarom een wettelijke
termijn voor de mededeling van de pandhouder als bedoeld in lid 2 niet nodig
is.Wordt op de rechten uit een sommenverzekering een pandrecht gevestigd,
dan ontstaat een rechtsverhouding waarbij naast de pandhouder in elk geval
ook de verzekeringnemer, tevens pandgever, is betrokken. Daarnaast kan er
ook een derde bij betrokken zijn, namelijk wanneer deze door de verzekeringnemer
voor het recht op uitkering is aangewezen als begunstigde. De derde begunstigde
heeft dan, zodra hij zijn aanwijzing heeft aanvaard, ten opzichte van het
verpande recht op uitkering te gelden als hoofdgerechtigde. Voor de toepassing
van een aantal regels betreffende pand wordt deze hoofdgerechtigde in de plaats
gesteld van de pandgever (artikel 7.17.3.6c lid 2, eerste zin). De vraag naar
de wenselijkheid van een termijn is gesteld voor het geval de pandhouder een
verschuldigd geworden uitkering heeft geïnd en zijn vordering daaruit
heeft voldaan. Resteert van de uitkering een surplus, dan zal dit naar de
gewone pandregels in beginsel moeten worden afgedragen aan de pandgever, in
dit geval evenwel aan de hoofdgerechtigde. Als nu de derde begunstigde zijn
aanwijzing nog niet heeft aanvaard, zal de pandhouder hem daartoe alsnog in
de gelegenheid moeten stellen (lid 2, tweede zin). De Raad van State meende
dat daarbij in de wet een termijn zou moeten worden gesteld waarbinnen de
derde zijn aanwijzing zou kunnen aanvaarden, zodat de pandhouder na verloop
daarvan weet of hij het surplus aan de derde kan uitkeren (Kamerstukken II
1999–2000, 19 529, D, blz. 7). Het gaat dus, anders dan de genoemde
leden lijken te menen, niet om een termijn voor de mededeling van de pandhouder
aan de derde. Naar mijn oordeel bestaat voor het in de wet opnemen van een
termijn voor de aanvaarding door de derde geen noodzaak. Niets belet de pandhouder
om, wanneer hij de derde in de gelegenheid stelt zijn aanwijzing te aanvaarden,
daarbij een termijn te noemen waarbinnen hij duidelijkheid zou willen hebben.
Laat de derde die termijn ongebruikt verstrijken, dan zal de pandhouder het
surplus aan de verzekeraar afdragen. Maar de pandhouder kan het surplus ook
direct – zonder zich tot de derde te wenden – afdragen aan de
verzekeraar. De verzekeraar zal het surplus dan onder zich houden totdat wel
duidelijkheid bestaat over de aanvaarding van de begunstiging. In de praktijk
zal een en ander ook aldus vorm kunnen krijgen, dat de pandhouder
de uitkering slechts zal incasseren voor het bedrag dat hij van de verzekeringnemer
te vorderen heeft, waarbij het eventuele overschot door de verzekeraar wordt
uitgekeerd aan de opvolgende begunstigde (vergelijk de toelichting op de nota
van wijziging, Kamerstukken II 1999–2000, 19 529, nr. 5, blz. 49).
Nu de pandhouder door de mogelijkheid van directe afdracht aan de verzekeraar
niet verplicht doch slechts bevoegd is om de derde in de gelegenheid te stellen
tot aanvaarding van zijn aanwijzing, heeft het geen zin daaraan een wettelijke
termijn te verbinden.Voorts tonen deze leden zich er niet van overtuigd dat uit de voorgestelde
wettekst nu zonder meer volgt dat de verzekeraar in alle gewenste gevallen
het surplus onder zich houdt, dan wel zal krijgen. Inderdaad behoeft het niet
in alle gevallen zo te zijn dat de verzekeraar het surplus dat resteert nadat
de pandhouder zich voor het hem verschuldigde uit de uitkering heeft voldaan
onder zich verkrijgt. Dat zal immers slechts het geval zijn wanneer de pandhouder
daarvoor kiest (artikel 7.17.3.6c lid 3). Doet de pandhouder dat niet, dan
is hij op grond van lid 2 van artikel 7.17.3.6c in verbinding met de artikelen
3:253 lid 1 BW en artikel 490b Rv verplicht om het surplus uit te keren aan
de hoofdgerechtigde (die dan dus zijn aanwijzing heeft aanvaard) en eventuele
andere gerechtigden, dan wel te storten onder een bewaarder met het oog op
een rangregeling. Ook bij deze wijzen van afwikkeling zijn de belangen van
de betrokken partijen derhalve voldoende gewaarborgd.Artikel 7.17.3.9a en 7.17.3.13De vraag naar de in de artikelen 7.17.3.9a en 7.17.3.13 bedoelde algemene
maatregelen van bestuur beantwoord ik als volgt. Eerstgenoemde bepaling maakt
het mogelijk nadere maatstaven vast te stellen ten aanzien van verzekeringen
strekkende tot voorziening in de kosten van lijkbezorging, waarvoor enige
bepalingen betreffende levensverzekeringen die stellig in een uitkering voorzien,
zijn uitgesloten. In de memorie van toelichting is vermeld dat gedacht is
aan een verzekerde som die de kosten van een behoorlijke uitvaart niet te
boven gaat en een verzekering die rechtstreeks in zulk een uitvaart voorziet.
Vooralsnog zie ik geen aanleiding voor de veronderstelling dat in de praktijk
bovenmatige uitvaartverzekeringen worden gesloten. Een algemene maatregel
van bestuur wordt daarom thans niet overwogen.Artikel 7.17.3.13 lid 2 maakt het partijen mogelijk premievrije voortzetting
uit te sluiten wanneer bij premievrijmaking tegen verminderde bedragen de
hoogte van de verminderde uitkering of uitkeringen beneden een bij algemene
maatregel van bestuur vast te stellen grens zou blijven. Het voornemen bestaat
om van deze mogelijkheid gebruik te maken. Over de hoogte van de vast te stellen
grens beraad ik mij thans nog.Artikel 7.17.3.20Gevraagd is naar de sanctie indien niet aan lid 2 is voldaan. Artikel
7.17.3.20 houdt enige regels in voor het geval dat een pandrecht rust op de
rechten van de verzekeringnemer. Het eerste lid regelt de bevoegdheid van
de pandhouder om de verzekering te doen afkopen of de begunstiging te wijzigen.
Zo kan de pandhouder eerst doen afkopen nadat hij de verzekeringnemer zijn
voornemen daartoe ten minste vier weken tevoren heeft meegedeeld. Het tweede
lid voegt daaraan toe dat de pandhouder bij zijn mededeling van een voornemen
van afkoop tevens dient te wijzen op de mogelijkheid dat de verzekeringnemer
de verzekering alsnog beleent ter voldoening van het aan de pandhouder verschuldigde.
De sanctie op niet-vermelding van deze mogelijkheid is dat de pandhouder dan niet bevoegd is de verzekering te doen afkopen. Dat volgt uit
de woorden «Om de verzekering te kunnen doen afkopen, dient».
De verzekeraar zal op naleving van het voorschrift toezien door middel van
het afschrift, dat de pandhouder hem ingevolge de laatste zin van het eerste
lid zal doen toekomen. Is de vermelding niet gedaan, dan zal de verzekeraar
zich tegenover de verzekeringnemer niet op de afkoop kunnen beroepen ter bevrijding
van zijn verplichtingen.Artikel 479ka RvDeze bepaling maakt beslag mogelijk ten laste van degene die als begunstigde
derde is aangewezen tot het ontvangen van een uitkering uit een sommenverzekering.
De leden van de CDA-fractie vragen of ik verwacht dat deze bepaling in de
rechtspraktijk van enige betekenis zal zijn, nu toepassing immers wetenschap
veronderstelt bij de beslaglegger van een dergelijke begunstiging. In het
in deze bepaling vooropgestelde geval dat de derde zijn aanwijzing reeds heeft
aanvaard, zal een beslaglegger daarvan onder omstandigheden best op de hoogte
kunnen zijn. Geniet de derde bijvoorbeeld een reeks van uitkeringen, dan zal
op hem als schuldenaar ook een mededelingsplicht rusten jegens de executerende
deurwaarder (artikel 475g lid 1 Rv). Als de derde zijn aanwijzing nog niet
heeft aanvaard, zal een schuldeiser van de begunstiging wellicht niet in veel
gevallen op de hoogte zijn, doch behoeft zulks ook niet bij voorbaat uitgesloten
te worden geacht. Ook al zullen deze gevallen zich niet frequent voordoen,
de betekenis van de bepaling is erin gelegen dat de derde begunstigde zich
dan niet, door aanvaarding van de begunstiging achterwege te laten, aan verhaal
voor zijn schulden kan onttrekken.De Minister van Justitie,J. P. H. Donner 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-20042005-19529-B.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl