Rijksbegroting van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid voor het jaar 1997; Verslag algemeen overleg over medezeggenschap bij pensioenfondsen
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25000-XV, nr. 60

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

23-06-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25000-XV nr. 60

11-06-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissieHet antwoord van de staatssecretaris van Sociale Zaken
en WerkgelegenheidGedachtewisseling in tweede termijnOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25000-XVToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 42 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 000 XVVaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van
het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 1997nr. 60VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 11 juni 1997De vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid1 heeft op 15 mei 1997 overleg gevoerd met staatssecretaris De Grave
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid over:– de brief van 20 augustus 1996 over het onderzoeksrapport
deelnemersraden (SoZa-96-730);– de brief van 10 januari 1997 over de toekomst van het Fonds
voorheffing pensioenverzekering (FVP) (Kamerstuk 25 000, XV, nr.
45);– de brief van 13 februari 1997 over de medezeggenschap bij
pensioenfondsen (Kamerstuk 25 000, XV, nr. 47).Van het gevoerde overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag
uit. Vragen en opmerkingen uit de commissieMevrouw Schimmel (D66) uitte haar waardering voor de cultuuromslag
die de staatssecretaris teweeg brengt in de medezeggenschapsverhoudingen binnen
de pensioenfondsen; zijn voorstellen zullen een noodzakelijke verdergaande
democratisering tot stand brengen. Door de verplichting vertegenwoordigers
van gewezen deelnemers naast die van werknemers in de pensioenbesturen op
te nemen, worden gepensioneerden en «slapers» als volwaardige
verzekerden erkend en ontstaan er besturen die representatief zijn voor alle
groepen pensioenverzekerden. Dit biedt een betere waarborg voor een evenwichtige
afweging in de bestuursbesluiten van de verschillende in het geding zijnde
deelbelangen.Zij somde vervolgens de argumenten op die pleiten voor de toekenning van
medezeggenschapsrechten aan gepensioneerden en «slapers»:– de potentiële belangentegenstellingen tussen gewezen deelnemers
en werkgevers/werknemers. Zo kunnen overschotten en beleggingsopbrengsten
in de vorm van overwinst worden aangewend voor pensioentoeslagen, maar ook
voor verhoging van pensioenaanspraken van werknemers of voor verlaging van
werkgevers- en werknemerspremies.– pensioenfondsen hebben in aansluiting op de resultaten van het
arbeidsvoorwaardenoverleg, eigen taken en verantwoordelijkheden met betrekking
tot belangenafweging, beheer, beleggingsbeleid, besteding van
overschotten, sanering van tekorten, toepassing van statuten en reglementen
en uitvoering van klachtenregelingen.– koopkrachthandhaving vormt een onverbrekelijk onderdeel van een
pensioenvoorziening. De toekenning van koopkrachttoeslagen is niet wettelijk
veiliggesteld, maar is meestal afhankelijk van het financiële beleid
en de positie van het fonds. Gepensioneerden moeten als direct belanghebbende
worden betrokken bij het beheer van en besluitvorming over het fonds.– de pensioenvermogens zijn mede ontstaan door stortingen van premies
in het verleden door of voor de huidige gepensioneerden. De beleggingsopbrengsten
hiervan mogen worden beschouwd als hun bijdrage aan de financiële resultaten
van de fondsen; gepensioneerden zijn evengoed contribuanten als werknemers.– pensioen moet worden beschouwd als uitgesteld loon. Pensioenfondsen
bestaan voor een belangrijk deel uit uitgesteld loon van gewezen deelnemers.
Het is dan ook vanzelfsprekend dat werknemers en gepensioneerden/gewezen deelnemers
in beginsel dezelfde medezeggenschapsrechten krijgen.– de tijd van bevoogding en betutteling van ouderen is voorbij.
Veel ouderen kiezen bewust voor een eigen belangenorganisatie; zij hebben
het recht zich daardoor te laten vertegenwoordigen.De staatssecretaris vindt het van belang dat zowel voldoende recht wordt
gedaan aan de balans tussen de belangen van werkgevers en deelnemers als aan
de balans tussen de verschillende belangen van de deelnemers onderling. Onder
deelnemers verstaat hij kennelijk alle pensioenverzekerden als belanghebbenden,
dus de in het fonds deelnemende werknemers, de gepensioneerden en de «slapers»
tezamen. Kan hij dit toelichten?Het eerste deel van de bedoelde dubbele balans zou kunnen worden verkregen
door aanpassing van de bestaande wettelijke kwaliteitsbepalingen in die zin
dat het recht van werknemers op ten minste gelijke vertegenwoordiging in de
pensioenbesturen als werkgevers, overgaat op alle pensioenverzekerden gezamenlijk.
Voorts zou een nieuwe wettelijke regeling kunnen aangeven dat een evenwichtige
verdeling van de zetels binnen de vertegenwoordiging van de pensioenverzekerden
vereist is, met name tussen de vertegenwoordigers van werknemers en van de
gewezen deelnemers. Een mogelijkheid zou zijn de fondsen de vrijheid te geven
daarvoor criteria te ontwikkelen, bijvoorbeeld uitgaande van de omvang van
de betrokken groepen of van de aan de betrokken groepen toe te kennen vermogens
of pensioenaanspraken. Vertegenwoordiging via algemene bestuursverkiezingen
moet daarbij ook tot de mogelijkheden behoren, aldus mevrouw Schimmel.De gedachte één of meer zetels voor gewezen deelnemers binnen
de werknemersgeleding te reserveren, past niet bij de nieuwe bestuursstructuur.
Het zou beter zijn te spreken over een verzekerdengeleding waarbinnen de gewezen
deelnemers een eigen recht krijgen op zetels. Hun vertegenwoordigers moeten
een eigen zelfstandige inbreng kunnen leveren in het bestuur en mogen niet
onder curatele staan van de werknemersbestuursleden.Het CSO pleit voor een bestuur waarin werkgevers, werknemers en gewezen
deelnemers ieder voor eenderde zijn vertegenwoordigd. De zetels voor gewezen
deelnemers moeten wettelijk worden toegevoegd aan de besturen zonder dat dit
ten koste gaat van de werkgevers- of werknemerszetels. Bij een dergelijke
zetelverdeling is sprake van een verantwoorde vertegenwoordiging van de verschillende
deelbelangen in het bestuur, zo meende zij.De staatssecretaris geeft in overweging de deelnemersraad te vervangen
door een verplichte jaarvergadering waarin het bestuur zich verantwoordt over
het beleid en de genomen beslissingen. Zij wees erop dat verschillende ondernemingspensioenfondsen
al een algemene deelnemersvergadering kennen die goedkeuringsbevoegdheden
heeft voor statuten, reglementen, jaarstukken en liquidatie en soms ook om
werknemersbestuursleden te benoemen. Staat hem een dergelijk opzet voor ogen?
Die algemene deelnemersvergadering moet dan wel toegankelijk zijn voor alle
pensioenverzekerden, dus ook voor gepensioneerden en «slapers»,
want dit is thans lang niet altijd het geval.Een algemene deelnemersvergadering is van grote betekenis voor de democratische
controle op het beleid van het bestuur. Voorwaarde is wel dat de minimale
goedkeuringsbevoegdheden van deze vergadering wettelijk worden gegarandeerd,
evenals de toegankelijkheid en de gelijke rechten voor alle pensioenverzekerden.
Uit het evaluatieonderzoek blijkt dat veel algemene deelnemersvergaderingen
in de praktijk niet of nauwelijks functioneren. Een effectieve en doelmatige
democratische controle op het bestuursbeleid zal in grotere fondsen niet eenvoudig
zijn. Een betere oplossing zou dan zijn dat het bestuur verantwoording aflegt
aan een vertegenwoordigend orgaan van de pensioenverzekerden. In deze «deelnemersraad
nieuwe stijl» waarin werknemers, gepensioneerden en «slapers»
moeten zijn vertegenwoordigd, kunnen uit de kring van verzekerden de meest
deskundige personen worden benoemd, wat de effectiviteit van de medezeggenschap
en controle ten goede zal komen. De vraag of wordt gekozen voor een algemene
deelnemersvergadering of een vertegenwoordigende deelnemersraad kan het beste
binnen het betrokken fonds worden beantwoord. Gedacht kan worden aan de volgende
opzet: pensioenfondsen worden wettelijk verplicht een algemene deelnemersvergadering
in te stellen, toegankelijk en met gelijke rechten voor alle pensioenverzekerden.
Deze vergadering heeft een aantal wettelijk aangegeven minimumbevoegdheden
voor de goedkeuring van het pensioenbeleid van het bestuur. De wet opent de
mogelijkheid de algemene deelnemersvergadering te vervangen door een vertegenwoordigend
orgaan, de «deelnemersraad nieuwe stijl», die de wettelijke bevoegdheid
van de algemene deelnemersvergadering overneemt. De vervanging kan plaatsvinden
op grond van een daartoe door het pensioenbestuur uit te schrijven referendum
onder alle verzekerden. Door besluitvorming binnen het fonds kunnen aan deze
«deelnemersraad nieuwe stijl» ook bovenwettelijke bevoegdheden
worden toegekend als een instemmings- of adviesrecht met betrekking tot het
voorgenomen pensioenbeleid. Hoe denkt de staatssecretaris over deze opzet?Mevrouw Schimmel onderschreef het initiatief om te bezien of het instrumentarium
van de verzekeringskamer voldoende mogelijkheden biedt om toezicht uit te
oefenen op de pensioenfondsen, omdat de professionaliteit van de bestuurders
en de bewaking daarvan een belangrijke voorwaarde is voor het functioneren
van de medezeggenschap. Ook de introductie van de bevoegdheid van de verzekeringskamer
om een toets op de deskundigheid van pensioenbestuurders uit te oefenen, sprak
haar aan. Zij ging ervan uit dat artikel 6 van de PSW dan moet worden aangevuld
met kwalificatie-eisen.Zij vroeg welke andere aanpassingen de staatssecretaris nog in gedachten
heeft. In antwoord op schriftelijke vragen heeft hij aangekondigd dat een
wetsvoorstel met de meest dringende aanpassingen (onder meer een verbod op
het «65 – x-systeem») nog in 1996 voor advies zou worden
voorgelegd aan de Raad van State. Wanneer kan de Kamer dit tegemoet zien?Tot slot drong zij erop aan dat de doelgroepomschrijving in het FVP ruimer
zal zijn dan in de brief van 10 januari 1997. Haars inziens moeten daaraan
in ieder geval worden toegevoegd: de inhaalpensioenen voor vrouwen, het oplossen
van witte plekken vooral bij flexibele arbeidscontractanten en wellicht ook
de bevroren pensioenen.De heer Van Zijl (PvdA) herinnerde eraan dat het FVP is opgericht
om de aanloopkosten en -lasten van een eventuele pensioenplicht op te vangen. Omdat de pensioenplicht niet tot stand is gekomen, zijn de
rentebaten gebruikt voor andere nuttige doeleinden als de pensioenvoorziening
voor werkloze werknemers en het inhaalpensioen voor vrouwelijke werknemers.
Het kabinet wil de betrokkenheid bij het FVP nu stopzetten, omdat er een spanningsveld
zou zijn tussen de eerstverantwoordelijkheid van de sociale partners voor
de aanvullende pensioenen en de ministeriële verantwoordelijkheid voor
het FVP en de bijdrageregelingen. Hij veronderstelde dat ook het feit dat
er geen pensioenplicht tot stand is gekomen een argument is voor dit voornemen.
Van de genoemde spanning was hem echter niets gebleken. Sociale partners hebben
zich nooit in negatieve zin uitgelaten over de bescheiden bemoeienis van de
regering bij het FVP.In de jaren tachtig, toen de witte vlekken vanzelf leken op te lossen,
rees in de Kamer de gedachte dat een zwaar instrument als de pensioenplicht
niet nodig zou zijn. Recente berichten wijzen er echter op dat de witte vlekken
eerder groter worden dan kleiner door de inzet van verschillende typen werknemers
als flexwerkers, deeltijders en herintredende vrouwen. De vraag is dan ook
of de Kamer haar mening over de pensioenplicht moet herzien. Hij zei dat hij
zijn oordeel opschort tot het onderzoek naar de omvang van de witte vlekken
is afgerond. Hij vond het te vroeg nu een conclusie te trekken over de privatisering
van het FVP, tenzij de staatssecretaris meent dat het geprivatiseerde FVP
op dezelfde manier kan blijven functioneren bij een eventuele pensioenplicht.De heer Van Zijl onderschreef dat gepensioneerden op geloofwaardige wijze
moeten worden betrokken bij het beheer van de pensioengelden. Hun medezeggenschap,
in welke vorm dan ook, moet betekenisvol zijn. In het rapport van het onderzoeksinstituut
Research voor beleid wordt opgemerkt dat de deelnemersraden die in de afgelopen
jaren tot stand zijn gekomen, in meer of mindere mate functioneren, maar dat
van feitelijke medezeggenschap nog niet veel terecht is gekomen. Op grond
van deze bevindingen meent de staatssecretaris dat het aanbeveling verdient
gewezen deelnemers een stem in het bestuur te geven. Verder oppert hij dat
de deelnemersraden kunnen worden vervangen door een verplichte jaarvergadering.
Deze grensverleggende opstelling van de bewindsman verdient waardering, maar
roept ook nog de nodige vragen op. In de eerste plaats of het voor de hand ligt om de zetels voor de gewezen
deelnemers onder de paraplu van de werknemersgeledingen te plaatsen. De heer
Van Zijl vreesde dat dit al op voorhand spanningen zal oproepen. Bovendien
vormen de gewezen deelnemers in zekere zin een zelfstandige geleding.Verder is het de vraag hoe de beschikbare bestuurszetels zullen worden
bezet. Hoe worden de kandidaten gerekruteerd dan wel verkozen? Het zal niet
eenvoudig zijn een representatieve vertegenwoordiging samen te stellen uit
een niet of nauwelijks georganiseerd gezelschap gepensioneerden en «slapers».Hij onderschreef de gedachte de deelnemersraden te vervangen door een
verplichte jaarvergadering. Ook hier is het de vraag hoe de mensen worden
gerekruteerd. Hoe zal een dergelijke jaarvergadering worden samengesteld?
Wellicht biedt meer keuzevrijheid onder randvoorwaarden een oplossing, met
dien verstande dat er sprake moet zijn van voldoende representatie. De keuze
voor een deelnemersraad of een jaarvergadering zou in een zekere mate van
vrijheid moeten kunnen worden gemaakt. Het spreekt vanzelf dat de bevoegdheden
van de deelnemersraad nauwkeurig moeten worden omschreven.De heer Van Zijl onderstreepte de opmerkingen over de deskundigheidsbevordering
en de toetsende en toezichthoudende rol van de verzekeringskamer. Pensioenfondsen
beheren veel geld en vertegenwoordigen grote belangen en kunnen daarom niet
worden geleid door een vrijblijvend bestuur zonder kennis van zaken. Ook de heer Terpstra (CDA) stelde vast dat niet alle deelnemersraden
even goed functioneren. Hij vond het echter te vroeg om op grond van dit onderzoek
al het besluit te nemen de deelnemersraden te vervangen door een andere institutie.Uit het onderzoek blijkt verder dat een kwart van de pensioenfondsen al
bestuurszetels voor gepensioneerden kent. De ideologische strijd over de vraag
of gepensioneerden bestuurszetels zouden moeten innemen naast werknemers-
en werkgevers heeft dus al resultaten afgeworpen, al lijkt van deze mogelijkheid
minder gebruik te worden gemaakt dan mogelijk is. Wel kan worden geconstateerd
dat de besturen van pensioenfondsen en sociale partners in de praktijk verder
zijn gegaan dan zij volgens hun brieven wenselijk achten.De heer Terpstra had geen bezwaar tegen de voornemens van de staatssecretaris
voor de toekomst van het FVP. Desgevraagd voegde hij hieraan toe dat zijn
mening voor een deel wordt ingegeven door het feit dat in de jaren zeventig
in het kader van een centraal akkoord is besloten een bedrag in het fonds
te storten als afrekening van dat akkoord. Daarnaast vervullen werknemers
en werkgevers een bijzondere rol op pensioengebied. Hij voelde er weinig voor
een afspraak tussen werknemers, werkgevers en de staatssecretaris te doorkruisen.
Dit neemt niet weg dat nieuwe arbeidsrelaties de pensioenproblematiek kunnen
vergroten. Dit probleem heeft echter ook de aandacht van werknemers en werkgevers,
zo blijkt uit hun adviezen over de nota Flexibiliteit en zekerheid.Omdat pensioen onderdeel uitmaakt van het arbeidsvoorwaardenoverleg, steunde
de heer Terpstra de stelling dat afspraken over de wijziging van pensioenstelsels
primair een aangelegenheid zijn van CAO-partijen. Hij voegde hieraan toe dat
zijn fractie deze lijn tot nu toe heeft doorgetrokken naar het bestuur van
pensioenfondsen, maar nu de organisatiegraad van ouderen toeneemt, moeten
de rechten van die organisaties worden uitgebreid. Hoewel sociale partners
hiertegen bezwaar maken in hun brieven, blijken zij dit in de praktijk wel
te doen. Is dit voor de staatssecretaris aanleiding te veronderstellen dat
de gewenste medezeggenschap zonder wetgeving tot stand kan komen? Hoe denkt
hij over de verschillende vormen van medezeggenschap?Is de staatssecretaris van mening dat de bestaande pariteit tussen werkgevers
en de «rest» moet worden gehandhaafd? De heer Terpstra zei dat
hij huiverig is hierin wijziging te brengen, omdat onder werkgevers wordt
gesproken over de mogelijkheid zich uit de discussie over pensioensystemen
terug te trekken. Zij gaan ervan uit dat het pensioen in de eerste plaats
een aangelegenheid is van de werknemers en dat zij kunnen volstaan met het
beschikbaar stellen van een som geld. Heeft dit argument een rol gespeeld
bij de besluitvorming van de staatssecretaris?De ouderenorganisaties worden steeds sterker. De voornemens van de staatssecretaris
om hun positie te versterken, verdienen daarom steun. Verder zou het aanbeveling
verdienen dat sociale partners direct met de ouderenorganisaties en pensioenbonden
in contact treden.Over de vraag wie de zetels zal moeten bezetten, bestaat veel discussie.
Niet alleen de werknemers, maar ook de ouderenbonden en de pensioenbonden
maken er aanspraak op. De heer Terpstra meende dat dit vraagstuk kan worden
opgelost door verkiezingen uit te schrijven voor de deelnemersraad. Zou de
deelnemersraad een rol kunnen spelen bij de benoeming van leden van het bestuur?De gedachte de deelnemersraad te vervangen door een algemene ledenvergadering
lijkt goed mogelijk voor kleinere fondsen, maar bij de grotere fondsen zal
dat minder eenvoudig zijn. Daar kan beter het systeem van deelnemersraden
worden gehandhaafd.Ten slotte steunde hij de gedachte dat de verzekeringskamer toezicht zal
houden op de kwaliteit van de bestuursleden. De heer Van Hoof (VVD) wees erop dat pensioen uitgesteld loon
is van werknemers en ex-werknemers. Beide groepen hebben er belang bij dat
het geld dat zij verplicht in het pensioenfonds hebben gestort en waarop zij
noodgedwongen zijn aangewezen voor hun oudedagsvoorziening, goed wordt beheerd.
Deze discussie zou echter overbodig zijn als er geen verplichte deelname zou
bestaan. Reden temeer om daar nog eens goed aan te denken.De rolverdeling tussen werkgevers en werknemers is zodanig dat het logisch
is dat beide groeperingen in het bestuur van een pensioenfonds zijn vertegenwoordigd.
De vraag is echter of in deze opzet ook de belangen van gewezen deelnemers
worden behartigd. Voor een deel is dat zo, want een aantal gewezen deelnemers
is lid van een vakorganisatie, maar een groter deel is dat niet. Op grond
van deze overwegingen verdient het voorstel van de staatssecretaris voor de
medezeggenschap van gewezen deelnemers steun.De vraag is vervolgens hoe die medezeggenschap vorm kan krijgen. De heer
Van Hoof vreesde dat een gelijke verdeling van de zetels over werkgevers,
werknemers en gewezen deelnemers het evenwicht tussen de positie van de werkgevers
enerzijds en de werknemers en gewezen deelnemers anderzijds kan verstoren.
Hij pleitte voor een vorm van vertegenwoordiging waarin recht wordt gedaan
aan dit evenwicht en neigde naar aansluiting bij de werknemersgeleding.Naast het verschil in de belangen van werkgevers en werknemers, is er
ook verschil in de werknemersbelangen onderling. Verder heeft iedere afspraak
in het kader van de arbeidsvoorwaarden gevolgen voor pensioenen, terwijl omgekeerd
afspraken over pensioenen gevolgen hebben voor de ruimte voor onderhandelingen
over de arbeidsvoorwaarden. Die belangenverstrengeling en belangenverhouding
zijn daarom belangrijke elementen bij de beoordeling van de verhouding van
het aantal vertegenwoordigers in een bestuur. De heer Van Hoof vond dat met
het oog op de zekerstelling van het evenwicht en van de belangen, in ieder
geval niet moet worden uitgegaan van een relatie met het aantal deelnemers
of de omvang van de aanspraken. Randvoorwaarde moet zijn dat de balans in
evenwicht is. Overigens meende hij dat de overheid niet verder moet gaan dan
het formuleren van randvoorwaarden en de pensioenbesturen de nodige vrijheid
moet gunnen.Hij zag drie opties om de benodigde vertegenwoordiging tot stand te brengen.
In de eerste plaats kan worden gekozen voor een werving via organisaties met
een representativiteitstoets. In de tweede plaats kan worden gekozen voor
algemene stemmingen. Tot slot zou de huidige deelnemersraad als een soort
achterban kunnen worden gebruikt waaruit de vertegenwoordiging van de gewezen
deelnemers in het bestuur wordt gekozen. Welke optie ook wordt gekozen, er
zal sprake moeten zijn van representativiteit en het zal moeten gaan om vertegenwoordigers
uit de groep van gewezen deelnemers. Het is zeker niet de bedoeling dat de
ouderenorganisaties mensen aanwijzen voor het bestuur van pensioenfondsen.De heer Van Hoof zei dat uit de recente brief van de Stichting van de
arbeid duidelijk het voornemen van partners spreekt om zelf een oplossing
tot stand te brengen. Is de staatssecretaris bereid hen daarvoor een periode
van drie of vier maanden te gunnen? Als zij in die tijd geen oplossing kunnen
vinden die past binnen de eerder genoemde randvoorwaarden, is het aan de overheid
om de knoop door te hakken.Zodra er vertegenwoordigers van de gewezen deelnemers in het bestuur zijn
opgenomen, kunnen de deelnemersraden in de huidige vorm verdwijnen. Zij kunnen
dan voortbestaan als achterban van de gewezen deelnemers in het bestuur. Een
algemene ledenvergadering leek de heer Van Hoof minder praktisch, maar overigens
meende hij dat die mogelijkheid moet worden overgelaten aan het bestuur van
het pensioenfonds. Het ligt voor de hand dat de deelnemers aan het bestuur van een pensioenfonds
voldoende deskundig moeten zijn. De vraag is echter of de verzekeringskamer
die deskundigheid moet toetsen. Het is immers een eerste verantwoordelijkheid
van de geleding of de achterban ervoor te zorgen dat zij mensen inzetten die
voldoende deskundig zijn. Daarnaast is het niet altijd nodig dat de bestuursleden
tot in detail over alle kennis beschikken; deskundigheid kan immers worden
ingehuurd. Een dergelijke toets lijkt ook overbodig als het toezicht op de
pensioenfondsen wordt verbeterd. De heer Van Hoof steunde dan ook het initiatief
voor een onderzoek naar het instrumentarium van de verzekeringskamer.In de brief over de privatisering van het FVP wordt een aantal stellingen
geponeerd die nauwelijks worden onderbouwd. Bovendien komt niet naar voren
wie verantwoordelijk zal zijn voor het geprivatiseerde FVP. Wordt het fonds
toebedeeld aan werkgevers en werknemers die vervolgens ongecontroleerd het
publieksgeld kunnen beheren? Er moet eerst duidelijkheid bestaan over de vorm
van de privatisering voordat een beslissing kan worden genomen, zo besloot
de heer Van Hoof.Mevrouw Nijpels-Hezemans (groep-Nijpels) was gelukkig met de
erkenning dat medezeggenschap van gewezen deelnemers bij pensioenfondsen gewenst
is en dat in het bestuur van de pensioenfondsen één of meer
zetels voor gewezen deelnemers moeten worden opgenomen. Zij was echter minder
tevreden over de uitwerking van de voornemens.Zij maakte in de eerste plaats bezwaar tegen de gedachte dat de deelnemersraad
kan worden opgeheven als het bestuur een of meer gepensioneerden bevat. Bestuur
en deelnemersraad zijn verschillende lichamen, elk met een eigen taak: het
bestuur bestuurt, de deelnemersraad controleert en de directie voert uit.
Dit systeem biedt de beste waarborg voor een behoorlijk bestuur.In de tweede plaats mogen de zetels van de gewezen deelnemers niet ten
koste gaan van de zetels van de werknemers. Er moet een tripartiet bestuur
ontstaan waarin ieder gelijk voor de belangen van de eigen achterban kan opkomen
en de zetels evenredig zijn verdeeld. Op die wijze is een evenwichtige afweging
gewaarborgd van de verschillende deelbelangen.In dit verband vroeg mevrouw Nijpels op welke termijn de suggesties voor
de medezeggenschap van gewezen deelnemers zullen worden verwerkt in een voorstel
tot wijziging van de PSW en op welke termijn dit aan de Kamer zal worden voorgelegd.
Biedt de vierde nota van wijziging daarvoor voldoende mogelijkheden?De deelnemersraden zouden niet alleen adviserende bevoegdheden moeten
hebben, maar juist ook controlerende. Bij zeer kleine pensioenfondsen kan
een dergelijke deelnemersraad misschien achterwege blijven, maar dan zal er
een algemene deelnemersvergadering moeten zijn met vergelijkbare bevoegdheden.Zij vermoedde dat de staatssecretaris zich bij het formuleren van zijn
voornemens heeft gebaseerd op de uitkomsten van het evaluatieonderzoek, maar
dit geeft geen juist beeld van de situatie, omdat het teveel uitgaat van de
mening van werkgevers. Veel problemen bij het functioneren van deelnemersraden
kunnen worden ondervangen als de werkgevers niet langer «obstructie»
plegen bij het opzetten ervan en als de leden van de raden het recht krijgen
op scholing en het consulteren van externe deskundigen. Overigens was zij
het eens met de Stichting van de arbeid dat snel een begin moet worden gemaakt
met de aanpassing van het pensioenstelsel aan meer moderne samenlevingsvormen. Er is nog steeds geen goede regeling van het klachtenrecht. Deelnemersraden
kunnen alleen bij de verzekeringskamer klagen over besturen, dezelfde verzekeringskamer
die verantwoordelijk is voor het toezicht op de besturen van de pensioenfondsen.
De goede suggestie om de verzekeringskamer bevoegdheid te geven voor een toets
op de deskundigheid van pensioenbesturen doet daar niets aan af.
Is de staatssecretaris bereid voor de klachtenprocedure een onafhankelijke
instantie in het leven te roepen?In de brief van 10 januari jl. staat dat sociale partners hebben aangegeven
dat zij moeten overgaan tot versobering van de regeling ten behoeve van een
duurzame voortzetting ervan. Wat betekent dit? Wat vindt de staatssecretaris
van de wens van het CSO om fondsvermogen mede in te zetten als katalysator
bij het totstandbrengen van het inhaalpensioen voor vrouwen? Is hij bereid
deze mogelijkheid nader te onderzoeken?De heer Van Wingerden (AOV, mede namens Unie 55+) sprak zijn
waardering uit voor het initiatief van de staatssecretaris om gepensioneerden
echte medezeggenschap te geven door het wettelijk verplicht stellen van de
opname van gepensioneerden in de pensioenfondsen en om pensioenfondsbesturen
te verplichten zich te verantwoorden tegenover de pensioenverzekerden voor
het gevoerde beleid en de genomen beslissingen. De staatssecretaris merkt
in een artikel in NRC Handelsblad van 18 februari jl. terecht op dat de manier
waarop de pensioenfondsen worden bestuurd, niet meer van deze tijd is.Gepensioneerden, werkgevers en werknemers hebben soms tegenstrijdige belangen.
Werkgevers willen een zo laag mogelijke pensioenpremie betalen, werknemers
willen later een goed pensioen maar nu ook liefst een zo laag mogelijke premie
en gepensioneerden willen minimaal een pensioen dat wordt verhoogd met de
loon- en prijsstijgingen. Met de belangen van gepensioneerden wordt echter
geen rekening gehouden, omdat zij thans niet aan de onderhandelingen mogen
deelnemen. Dit heeft verschillende gevolgen.In de eerste plaats worden overschotten in de pensioenkassen gebruikt
om de premies periodiek op een lager niveau te houden, dat is voordelig voor
de werkgevers én de werknemers, maar de gepensioneerden worden er niets
wijzer van. Soms worden betaalde premies zelfs naar de werknemers teruggesluisd.
Ook kennen werkgevers zichzelf een premievrijstelling toe. Verder worden de
pensioenen bij negatieve bedrijfsresultaten bevroren, terwijl de pensioenkas
nog overvol is. In de statuten van veel pensioenfondsen komen bepalingen voor
die privileges geven aan de werkgever, bijvoorbeeld een vetorecht op wijziging
van de statuten.De heer Van Wingerden pleitte voor de volgende maatregelen:– een wettelijke verplichting dat gepensioneerden naar evenredigheid
zetels krijgen in de besturen van pensioenfondsen, dat wil zeggen dat werkgevers,
werknemers en gepensioneerden ieder eenderde van de zetels bezetten;– een wettelijke verplichting voor het instellen van een deelnemersraad
waarvan de leden worden aangewezen door werknemers, gepensioneerden en «slapers».
Een jaarvergadering met verantwoording achteraf vond hij niet effectief en
doelmatig;– instemmingsrecht op een aantal belangrijke onderwerpen voor de
deelnemersraad;– toevoeging aan artikel 7 van de PSW van een nieuw lid waarin wordt
bepaald dat in de statuten en reglementen geen bepalingen zijn toegestaan
die voorrechten geven aan werkgevers en eventueel aan werknemers.De staatssecretaris heeft een voor gepensioneerden zeer belangrijk initiatief
genomen. De heer Van Wingerden rekende erop dat hij in de verdere gesprekken
met sociale partners en anderen zijn rug recht houdt. Het antwoord van de staatssecretaris van Sociale Zaken
en WerkgelegenheidDe staatssecretaris was verheugd dat de leden op hoofdlijnen
de gedachten onderschrijven die in de brief van 13 februari jl. zijn verwoord.
Over dit onderwerp hebben in het verleden forse discussies plaatsgevonden
en wat toen nog onmogelijk leek, lijkt nu wel mogelijk te zijn, omdat partijen
bereid zijn hun opvattingen aan de gewijzigde omstandigheden aan te passen.
Ook al biedt het evaluatieonderzoek dat de Kamer bij brief van 20 augustus
1996 is aangeboden, onvoldoende argumenten voor een ingrijpende wijziging
van de wet, toch leek er alle aanleiding de Kamer een aantal maatregelen voor
te leggen. De tijd is aangebroken om met enige voortvarendheid wettelijke
voorstellen te formuleren. Een bijkomende factor is de recente brief van de
Stichting van de arbeid die op bepaalde punten aangenaam verrassend is. Niet
eerder immers hebben sociale partners onderschreven dat het bestaande systeem
aanpassing behoeft. Hun aanbod om in overleg met de ouderenorganisaties mee
te werken aan de invulling van die aanpassing, mag niet worden afgewezen,
zeker niet omdat over de invulling van de voornemens nog niet op alle punten
duidelijkheid bestaat en het niet meer dan logisch is gebruik te maken van
hun deskundigheid. De staatssecretaris nam daarom gaarne de suggestie over
om sociale partners een periode van vier maanden te gunnen waarin zij een
voorstel kunnen formuleren binnen de randvoorwaarden die de Kamer heeft gesteld.
In de tussentijd kan de voorbereiding van het wetsvoorstel ter hand worden
genomen, opdat geen tijd verloren gaat.Hij zei dat hij er zeer aan hecht dat de huidige onevenwichtigheid in
het systeem niet wordt vervangen door een andere. Een zetelverdeling waarbij
iedere partij eenderde van de zetels bezet, kan daartoe leiden omdat werknemers
en gepensioneerden in bepaalde opzichten dezelfde belangen hebben. De pariteit
tussen werkgevers en werknemers blijft een belangrijk uitgangspunt en daarom
is voorgesteld de verbreding van de medezeggenschap van de gepensioneerden
te zoeken binnen de geleding van de werknemers. Tot nu toe wordt ervan uitgegaan
dat alle werknemers, actieve en niet-actieve, worden vertegenwoordigd door
de vakbeweging, maar als die gedachte wordt losgelaten omdat de gewezen werknemers
mondiger zijn geworden, is het logisch dat wordt nagedacht over een eventuele
verandering in invloed binnen die geleding. Zijns inziens is het, gelet op
de maatschappelijke ontwikkelingen, tijd dat binnen de geleding van werknemers
een doorbraak wordt gemaakt in de richting van andere organisaties. De vraag
of dan ook de pariteit tussen werknemers en werkgevers moet worden doorbroken,
gaat veel verder.Mevrouw Schimmel (D66) vond dat, nu sociale partners de gelegenheid
wordt geboden een oplossing te zoeken voor de vertegenwoordiging van gewezen
deelnemers, niet bij voorbaat mag worden gezegd dat de pariteit in stand moet
blijven. Eerst moet worden onderzocht of en hoe de verschillende belangen
met elkaar in evenwicht zijn. Waarom zou het belang van gewezen deelnemers
minder zwaar wegen dan dat van anderen? De omvang van de betrokken groepen
of de toe te rekenen vermogens of pensioenaanspraken zouden net zo goed uitgangspunt
kunnen zijn.De staatssecretaris zei dat zijn brief er geen misverstand
over laat bestaan hoe hij denkt over de vertegenwoordiging van gewezen deelnemers.
Het doorbreken van de huidige pariteit is een veel verdergaande stap. Dat
wil niet zeggen dat het een onbespreekbaar onderwerp is, maar het zal veel
andere vragen oproepen, bijvoorbeeld of deze stap ertoe zal leiden dat veel
belangrijke beslissingen die nu nog door de pensioenfondsen worden genomen,
worden overgeheveld naar de onderhandelingstafel van werkgevers
en werknemers. De medezeggenschap zal dan aan betekenis inboeten. Het is de
vraag of dat wenselijk is.Een evenredige verdeling van zetels kan ook ongewenste gedragsreacties
oproepen. Werkgevers zullen, bijvoorbeeld door alleen nog een som geld ter
beschikking te stellen en zich overigens van het beleid te distantiëren,
proberen te vermijden dat zij worden overstemd door een meerderheid die inbreuk
kan maken op hun belangen.Hij erkende dat het een lastig vraagstuk is hoe de deelname vorm moet
krijgen. De verschillende belangen moeten daarbij het uitgangspunt zijn, maar
dan niet in een statische positie, want aantallen doen niet altijd recht aan
recente ontwikkelingen. De zetelverdeling moet representatief zijn. Het idee
vertegenwoordigers aan te wijzen, vond hij minder voor de hand liggen dan
de gedachte de vertegenwoordiging via een of andere vorm van indirecte of
directe democratische keuze te legitimeren. Verder is het de vraag of de zetelverdeling
wettelijk moet worden voorgeschreven of dat kan worden volstaan met het formuleren
van bepaalde randvoorwaarden waarna de invulling wordt overgelaten aan de
organisaties.Een wetsvoorstel inzake de «65 – x-regeling» zal in
juni a.s. aan het kabinet worden voorgelegd. De Kamer zal het zo spoedig mogelijk
daarna ontvangen.Het is zeker niet de bedoeling dat de bestuursleden van pensioenfondsen
eenmaal per jaar een soort examen afleggen, maar het lijkt een goede gedachte
te komen tot een toezicht overeenkomstig de wijze waarop De Nederlandsche
Bank toezicht houdt op de deskundigheid bij het bankwezen. De bestuursleden
van pensioenfondsen moeten zich ervan bewust zijn dat zij veel geld beheren
en grote belangen vertegenwoordigen en dat daartoe een zekere mate van verantwoordelijkheid
en deskundigheid vereist is. De staatssecretaris zegde toe hierop terug te
komen in de toelichting bij het wetsvoorstel. De Kamer zal verder een wetsvoorstel tot privatisering van het FVP ontvangen.
De uitkomsten van het onderzoek naar de omvang van de witte vlekken zullen
naar verwachting nog voor de zomer aan de Kamer kunnen worden aangeboden.
Vooruitlopend daarop kan nu al worden gezegd dat dit de veronderstelling logenstraft
dat de witte vlekken groter worden. De ontwikkeling ten goede wordt nog versterkt
door activiteiten van sociale partners. Thans is het de vraag of de overheid
nadere eisen moet stellen aan de privatisering of dat een en ander kan worden
overgelaten aan het beleid van sociale partners, mede gelet op het feit dat
hun doelstellingen niet afwijken van de doelstellingen van de politiek. Bovendien
zal het publieke geld in het fonds in zekere zin worden uitgeruild tegen de
publieke taak die thans nog door ambtenaren wordt verricht. Hij stelde voor
de opmerkingen van de leden te betrekken bij de opstelling van het wetsvoorstel
en hierop terug te komen in de nota van toelichting.De huidige functie van deelnemersraden, een invulling van de medezeggenschap
van niet-actieve werknemers, valt weg als deze via zetels in het bestuur invloed
krijgen op het beleid. Het lijkt een zinnige gedachte de deelnemersraden een
nieuwe functie te geven als schakel tussen achterban en bestuur. Dit geldt
dan echter vooral voor de grotere pensioenfondsen; voor de kleinere ligt een
directe achterbanformule in de vorm van een algemene vergadering of een deelnemersvergadering
meer voor de hand. De bevoegdheden van een dergelijke deelnemersraad moeten
vanzelfsprekend duidelijk worden omschreven.De staatssecretaris merkte tot slot op dat hij met het CSO van gedachten
heeft gewisseld over de klachtenprocedure. Hij zegde toe die gedachtewisseling
voort te zetten al is niet helemaal duidelijk of er sprake is van een probleem,
omdat het aantal klachten beperkt is. Dit neemt niet weg dat een goede klachtenprocedure
ten principale belangrijk is. Gedachtewisseling in tweede termijnMevrouw Schimmel (D66) onderschreef het voorstel om sociale
partners vier maanden de tijd te geven om met een voorstel te komen. De problemen
die daarin moeten worden opgelost betreffen de bestuurssamenstelling, de kandidaatstelling
en de vraag naar de pariteit.Zij wees erop dat in artikel 6, tweede lid van de PSW is bepaald dat in
het bestuur van een ondernemerspensioenfonds of van een spaarfonds vertegenwoordigers
van de in het fonds deelnemende werknemers «ten minste» evenveel
zetels moeten bezetten als de vertegenwoordigers van de werkgevers. Het is
dus een fictie dat de huidige pariteit als zodanig wettelijk is geregeld.
Zij drong erop aan dat in de opdracht aan sociale partners niet expliciet
over een 50:50-verhouding wordt gesproken. Overigens kan de gevreesde onevenwichtigheid
ook aan de kant van werknemers ontstaan als zij een lager of minder belang
krijgen in het bestuur.Een beslissing over de privatisering van het FVP schortte zij op tot de
uitkomsten van het onderzoek naar de witte vlekken beschikbaar zijn.Ook de heer Van Zijl (PvdA) ging akkoord met het voorstel het
veld in de gelegenheid te stellen een oplossing te vinden voor de genoemde
problemen. In de tussentijd moet de voorbereiding van een wetsvoorstel doorgaan.De discussie over pariteit en evenwichtigheid is niet gediend met een
bij voorbaat vastgestelde 50:50-verhouding. Dat wil niet zeggen dat een evenredige
verdeling over de drie betrokken partijen de voorkeur verdient. De balans
van belangen moet zodanig zijn dat er een zekere ruimte ontstaat voor een
eigen invulling van partijen. Hij was er niet zeker van dat met het onderbrengen
van gewezen deelnemers in de werknemersgeleding het meest recht wordt gedaan
aan de evenwichtigheid van belangen.De uitkomsten van het vlekkenonderzoek moeten uitwijzen of het verantwoord
is de bevoegdheden van het FVP over te dragen. Overigens is het de vraag of
het overgangspensioen voor vrouwen zou zijn geregeld als sociale partners
op dat moment al zeggenschap over het FVP hadden gehad.De heer Terpstra (CDA) was het eens met het voorstel de Stichting
van de arbeid gelegenheid te geven voor overleg met de ouderenorganisaties
over de meest gewenste vorm van medezeggenschap. Overigens meende hij dat
meerdere vormen van medezeggenschap mogelijk moeten zijn.De huidige pariteit moet blijven gehandhaafd. Werknemers kunnen wettelijk
een grotere inbreng eisen en zouden, op grond van het feit dat pensioen uitgesteld
loon is, kunnen eisen dat zij alleen het fonds beheren. Zij hebben daarentegen,
op grond van hun eigen belang op langere termijn, ingestemd met een 50:50-verdeling.
Nu sommige werkgevers lijken te kiezen voor een ander systeem, kan het doorbreken
van de huidige pariteit een riskante beslissing zijn.Hij steunde het voorstel te komen tot privatisering van het FVP.De heer Van Hoof (VVD) herhaalde de uitgangspunten die ten
grondslag moeten liggen aan de gedachtevorming van sociale partners:– participatie van gewezen deelnemers in besturen;– een evenwichtige behartiging van belangen;– de vertegenwoordigers in het bestuur moeten afkomstig zijn uit
de groep gewezen deelnemers.Hij voegde hieraan toe dat hij zich het recht voorbehoudt de uitkomst
van het overleg te toetsen. Overigens mag de bestaande PSW geen belemmering
vormen voor verdere stappen op dit dossier. Mevrouw Nijpels (groep-Nijpels) ging akkoord met het voorstel
partijen een periode van vier maanden te gunnen om tot overeenstemming te
komen, mits dit geen tijdverlies oplevert en die periode niet wordt opgerekt.Zij wees erop dat de belangen van gewezen deelnemers soms in strijd kunnen
zijn met de belangen van werknemers en meer kunnen sporen met de belangen
van werkgevers. Daarom mag niet bij voorbaat vaststaan dat de gewezen deelnemers
moeten worden ondergebracht bij de werknemers.Over de privatisering van het FVP kan niet zonder meer een beslissing
worden genomen; eerst moeten de uitkomsten van onderzoek bekend zijn.De heer Van Wingerden (AOV) wees erop dat werkgevers en werknemers
over het algemeen ieder de helft van de middelen van de pensioenfondsen hebben
verschaft. Het grootste deel van de middelen is afkomstig van gepensioneerden.
Wat ligt dan nog meer voor de hand dan dat zij daarover zelf meebeslissen?
Waarom verdedigt de staatssecretaris vooral de belangen van de werkgevers?De staatssecretaris vond deze laatste voorstelling van zaken
te simpel. Het is de vraag of op het op de langere termijn in het belang van
gepensioneerden is als de werkgevers zich terugtrekken uit het bestuur van
de pensioenfondsen. Het is nu een gunstige tijd voor pensioenfondsen, maar
de werkgever zal dan ook in minder gunstige tijden niet thuis geven. De bundeling
van belangen van werkgevers en werknemers heeft gezorgd voor een evenwichtig
stelsel; als de werkgever daaruit verdwijnt, zullen de pensioenen veel kwetsbaarder
zijn. Dat wil niet zeggen dat er daarom sowieso voor een 50:50-verhouding
moet worden gekozen, maar dit is wel de reden waarom werknemersorganisaties
tot nu toe ook van mening zijn dat die verhouding moet worden gehandhaafd.Hij stelde voor in de brief aan de Stichting van de arbeid in te gaan
op zijn standpunt zoals verwoord in de brief van 13 februari en de reacties
daarop van de Kamer. Bij de behandeling van het wetsvoorstel kan dan verder
worden gediscussieerd. Het voorstel sociale partners gelegenheid te geven
een voorstel te formuleren, laat natuurlijk onverlet dat kabinet en Kamer
uiteindelijk een beslissing zullen nemen.De voorzitter van de commissie,WoltersDe griffier van de commissie,Nava XNoot1Samenstelling: Leden: Wolters (CDA), voorzitter, Van Nieuwenhoven (PvdA),
Doelman-Pel (CDA), Biesheuvel (CDA), Vliegenthart (PvdA), ondervoorzitter,
Scheltema-de Nie (D66), Van Middelkoop (GPV), Schimmel (D66), Rosenmöller
(GroenLinks), Van Zijl (PvdA), Bijleveld-Schouten (CDA), Middel (PvdA), Van
Hoof (VVD), Noorman-den Uyl (PvdA), Adelmund (PvdA), Dankers (CDA), Giskes
(D66), Marijnissen (SP), Essers (VVD), Van der Stoel (VVD), Van Dijke (RPF),
Bakker (D66), Klein Molekamp (VVD), Van Blerck-Woerdman (VVD), R. A. Meijer
(groep-Nijpels). Plv. leden: Terpstra (CDA), Oudkerk (PvdA), Soutendijk-van
Appeldoorn (CDA), Mulder-van Dam (CDA), Sterk (PvdA), Van Rooy (CDA), Van
der Vlies (SGP), Fermina (D66), Rabbae (GroenLinks), Van der Ploeg (PvdA),
De Jong (CDA), Dijksma (PvdA), M. M. H. Kamp (VVD), Kalsbeek-Jasperse (PvdA),
Apostolou (PvdA), Ten Hoopen (CDA), Van Boxtel (D66), J.M. de Vries (VVD),
B.M. de Vries (VVD), Leerkes (Unie 55+), Van Vliet (D66), Hofstra (VVD), Hoogervorst
(VVD), Nijpels-Hezemans (groep-Nijpels). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25000-XV-60.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl