Wijziging Wetboek van Strafvordering i.v.m. afgeschermde getuigen; Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29743, nr. 7

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

27-01-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2004-2005

29743 nr. 7

24-01-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInleidende opmerkingen1. Algemeen2. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel3. Strafrechtelijk gebruik van informatie van veiligheidsdiensten4. Beletten openbaarmaking bepaalde gegevens (artikel
187d)5. De afgeschermde getuige (artikelen 226g-226m)6. Het wettelijk bewijsrecht (artikel 344)7. ArtikelsgewijsOnderdelen E, H en K(artikel 349)Onderdeel G(artikel 226g)(artikel 226h)(artikel 226i)(artikel 226j)(artikel 226m)Ondertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29743Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 105 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 743Wijziging van het Wetboek van Strafvordering in verband met het treffen
van een regeling inzake het verhoor van afgeschermde getuigen en enkele andere
onderwerpen (afgeschermde getuigen)nr. 7NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 24 januari 2005Inleidende opmerkingenMet belangstelling heb ik kennis genomen van het verslag dat de vaste
commissie voor Justitie over dit wetsvoorstel heeft uitgebracht. Het verheugt
mij dat de leden van de meeste van de aan het woord zijnde fracties positief
staan tegenover het voorstel.Terecht merkten de leden van de fractie van het CDA – die tot mijn
genoegen ingenomen bleken te zijn met het wetsvoorstel – op, dat de
voorgestelde regeling onderdeel vormt van een pakket aan maatregelen om een
krachtige aanpak van de bestrijding van terrorisme mogelijk te maken. Met
deze leden ben ik van mening dat Nederland er alles aan moet doen om terroristische
activiteiten te voorkomen. Dit wetsvoorstel draagt daaraan bij, zoals de leden
van de fracties van de VVD en het lid van de Groep Wilders geheel juist aangaven,
doordat voorkomen kan worden dat in beginsel bruikbare informatie niet voor
het bewijs kan worden gebruikt omdat de betrouwbaarheid daarvan onvoldoende
kan worden onderzocht. Het voorstel voor een afgeschermde procedure beoogt
te bevorderen dat dergelijk onderzoek wel kan plaatsvinden.Dat de leden van de VVD-fractie waardering uitspraken voor de snelheid
waarmee dit wetsvoorstel tot stand is gekomen en het lid van de Groep Wilders
de voorgestelde regeling onontbeerlijk acht, beschouw ik als een ondersteuning
van het kabinetsbeleid inzake terrorismebestrijding.De leden van de fractie van de PvdA merkten op met belangstelling te hebben
kennis genomen van de inhoud van het wetsvoorstel, maar nog enkele vragen
te hebben. De leden van de fracties van de SP en GroenLinks stelden zich terughoudender
op. Zij gaven aan over de voorgestelde regeling vragen te willen stellen en
opmerkingen te maken. Graag maak ik van de gelegenheid gebruik om in het onderstaande
op deze vragen en opmerkingen, alsmede op de vragen van de leden van de fracties
van het CDA, de VVD en de Groep Wilders, nader in te gaan.1. AlgemeenHet verheugt mij dat de leden van de fractie van het CDA van oordeel zijn
dat het wetsvoorstel het mogelijk maakt op een goede en bruikbare manier de
belangen van de staatsveiligheid en het strafproces tegen elkaar
af te wegen en met elkaar in balans te brengen. Het in de memorie van toelichting
verwoorde uitgangspunt dat in dit kader de staatsveiligheid prevaleert boven
het belang van de strafvordering wordt – zo gaven deze leden aan –
voluit onderschreven.De leden van de CDA-fractie merkten verder op het te betreuren dat er
geen mogelijkheid is geweest om de gebruikelijke adviesinstanties te raadplegen.
Daarbij tekenden zij evenwel aan dat de urgentie van het wetsvoorstel, die
niet in het minst door de Tweede Kamer zelf is benadrukt, daartoe genoopt
heeft. Nochtans vroegen deze leden zich af of niet een snelle consultatie
van de wetenschappelijke commissie van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak
(NVvR) en de Raad voor de rechtspraak (RvdR) mogelijk was geweest. Vragen
van gelijke strekking werden gesteld door de leden van de fracties van de
PvdA, de SP en GroenLinks.In antwoord op deze vragen zou ik voorop willen stellen dat het raadplegen
van de adviesinstanties over voorstellen van wet een vast onderdeel vormt
van het proces van voorbereiding van wetgeving. Geenszins streef ik na –
en daarmee hoop ik de leden van de fractie van de PvdA gerust te kunnen stellen –
om hier in de toekomst verandering te brengen. Uitgangspunt is voorts dat
bij het inwinnen van advies telkens alle gebruikelijke adviesorganen worden
benaderd. Zou derhalve besloten zijn tot een consultatieronde, dan zouden
niet alleen de NVvR en de Raad voor de rechtspraak benaderd zijn, maar ook
het College van procureurs-generaal en de Nederlandse Orde van Advocaten.
In het onderhavige – uitzonderlijke – geval heb ik mij genoodzaakt
geacht de adviesronde achterwege te laten. Wat betreft de redenen die aan
dit besluit ten grondslag hebben gelegen, is in de eerste plaats een motie,
opgesteld door de leden van de VVD, het CDA en de LPF (Kamerstukken II 2003/04,
28 463, nr. 25) van belang. Deze motie van 4 december 2003 verzocht
de regering om binnen zes weken «wetgeving over de toelaatbaarheid en
wijze van gebruik van AIVD-informatie in strafzaken te ontwikkelen en voor
advies aan de Raad van State voor te leggen», en is door de Tweede kamer
aanvaard op 9 december 2003 (Handelingen II, 2003/04, blz. 2390). Deze
motie bracht daarmee reeds in december 2003 een heldere wens van een meerderheid
van de Tweede Kamer tot uitdrukking om bij de voorbereiding van het wetsvoorstel
zodanige spoed te betrachten dat consultatie niet mogelijk was.Deze urgentie werd verder benadrukt in het debat op 14 april 2004
naar aanleiding van de terroristische aanslagen in Madrid. Bij gelegenheid
van dit debat hebben verschillende fracties mij dringend verzocht al het nodige
te doen om te bevorderen dat het onderhavige wetsvoorstel zo spoedig mogelijk
tot wet wordt verheven en in werking zal treden. In reactie hierop heb ik
toen aangegeven het wetsvoorstel nog diezelfde maand in de ministerraad te
willen bespreken met het oog op de toezending van het voorstel voor advies
aan de Raad van State. Deze termijnstelling bracht met zich mee dat ik heb
moeten afwijken van de gebruikelijke procedure waarin de adviesinstanties
in de gelegenheid worden gesteld mij omtrent voorstellen van wet van advies
te dienen. Ik heb de adviesinstanties om begrip gevraagd voor het feit dat
hun advies niet is gevraagd, en daarbij aangegeven dat ik mij desalniettemin
vanzelfsprekend aanbevolen hield voor een reactie op het wetsvoorstel. Bij
die gelegenheid heb ik hen een concept-tekst van het wetsvoorstel met bijbehorende
memorie van toelichting ter informatie toegezonden. Naar aanleiding hiervan
hebben de adviesinstanties mij succesievelijk voorzien van al dan niet technisch
schriftelijk commentaar op het wetsvoorstel. Het schriftelijk commentaar van
de Raad voor de rechtspraak is blijkens de brief van de Raad van 22 november
2004 tevens in afschrift aan de leden van de vaste commissie voor Justitie
gezonden.Het voorgaande verduidelijkt naar ik hoop dat ik geenszins het belang
van de adviezen van deze instanties onderschat. Met de leden van de fractie
van de PvdA ben ik van mening dat het belang van een brede advisering toeneemt naarmate het belang van de inhoud groter wordt. Er zullen
zich echter ook in de toekomst bijzondere situaties kunnen blijven voordoen
waarin wordt besloten om het vragen om advies achterwege te laten, hoe belangrijk
het desbetreffende onderwerp ook is.Niettegenstaande het grote belang van raadpleging van adviesinstanties –
hiermee reageer ik op de door de leden van de PvdA-fractie gemaakte vergelijking –
dient van deze vorm van advisering toch de advisering door de Raad van State,
als het belangrijkste en laatste adviesorgaan van de regering, te worden onderscheiden.
De adviestaak van de Raad van State inzake voorstellen van wet en ontwerpen
van algemene maatregel van bestuur ligt vast in de Grondwet. Ingevolge artikel
15 van de Wet op de Raad van State wordt de Raad over alle regeringsvoorstellen
gehoord. Artikel 15b van de Wet op de Raad van State geeft aan in welke gevallen
het horen van de Raad achterwege kan blijven. Zo kan bij een nota van wijziging
een adviesaanvraag onder omstandigheden achterwege blijven. Voor een uiteenzetting
van de redenen waarom de regering in het geval waarop de leden van de PvdA-fractie
doelden, van mening was dat advisering door de Raad van State achterwege kon
blijven, verwijs ik op deze plaats naar de nota naar aanleiding van het nader
verslag bij het wetsvoorstel terroristische misdrijven (Kamerstukken II 2003/04,
28 463, nr. 10).De leden van de fractie van GroenLinks vroegen eveneens aandacht voor
het achterwege laten van de consultatieronde. Zij wezen erop dat daarmee instanties
en organisaties die direct te maken krijgen met de praktische toepassing van
het onderhavige wetsvoorstel geen mogelijkheid hebben gekregen om de regering
van advies te dienen. Om die reden vroegen deze leden mij om de instanties
alsnog te verzoeken om een spoedadvies uit te brengen over dit wetsvoorstel.
In reactie hierop zou ik deze leden in de eerste plaats willen verwijzen naar
hetgeen ik hierboven over de betrokkenheid van de adviesinstanties bij dit
wetsvoorstel heb opgemerkt. In de tweede plaats ben ik van mening dat met
het alsnog voorzien in een formele consultatieronde afbreuk zou worden gedaan
aan de positie van de Raad van State als belangrijkste en laatste adviesorgaan
van de regering voor de wetgeving. Verder zou een dergelijke handelwijze evenmin
goed sporen met mijn eerder gememoreerde toezegging aan de Tweede Kamer al
het nodige te doen om te bevorderen dat dit wetsvoorstel zo spoedig mogelijk
tot wet wordt verheven en in werking zal treden.Verheugd heb ik kennis genomen van het feit dat de leden van de fractie
van de VVD het voorstel om de systematiek van het verhoor van de bedreigde
getuige ook in te zetten bij het verhoor van de afgeschermde getuige verwelkomden.
Deze leden beseften dat toepassing van de voorgestelde regeling een inbreuk
maakt op de rechten van de verdachte, maar meenden dat hiervoor een gerechtvaardigde
grond bestaat welke gelegen is in het belang van de staatsveiligheid. Graag
zou ik daaraan willen toevoegen dat de voorgestelde procedure vanwege de inbreuk
op de rechten van de verdachte voorziet in de nodige compenserende waarborgen
die het voor de verdediging mogelijk moeten maken de betrouwbaarheid van een
verklaring van een afgeschermde getuige te betwisten.Deze leden wezen er verder op dat het verrichten van onderzoek ten behoeve
van de bescherming van de democratische rechtsorde en de veiligheid en andere
gewichtige belangen van de Staat onvermijdelijk met zich meebrengt dat ook
voor het strafproces relevante informatie wordt verzameld. Met hen ben ik
van mening dat het voor een effectieve bestrijding van terrorisme noodzakelijk
is dat dergelijke informatie in het strafproces kan worden gebruikt. De Wet
op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 bevat met het oog hierop in
artikel 38, eerste lid, een specifieke regeling. Dat de voorliggende regeling
die hierop beoogt aan te sluiten door deze leden als evenwichtig wordt bestempeld,
doet mij genoegen. Deze leden zien het goed dat zoveel mogelijk getracht zal
worden de verdediging in staat te stellen haar vragen ter beantwoording voor te leggen aan de getuige. Over het gehele verhoor zal de rechter-commissaris
verantwoording afleggen in het proces-verbaal en het blijft uiteindelijk aan
de zittingsrechter om te oordelen over de bewijswaarde van de aldus verkregen
informatie.De leden van de fractie van de VVD gaven aan te begrijpen dat gezien de
spoed die is gemoeid met dit wetsvoorstel de gebruikelijke consultatieronde
niet heeft kunnen plaatsvinden. Daarbij wezen deze leden erop dat de Nederlandse
Orde van Advocaten (NOvA) een advies heeft uitgebracht over het wetsvoorstel
en zij verzochten mij om dit advies van commentaar te voorzien. Dit advies
van de NOvA zou ik – zo beantwoord ik deze vraag van de leden van de
fractie van de VVD – willen kenschetsen als evenwichtig en vooral ook
in technisch opzicht doorwrocht. De Orde wijst op de nadelen van de inperking
van de verdedigingsrechten en de mogelijke risico's in het licht van het EVRM.
Daaraan zijn – zij het vanuit een enigszins andere invalshoek –
de nodige passages in de memorie van toelichting gewijd. Verder maakt de NOvA
bezwaar tegen het zogenaamde instemmingsrecht van de afgeschermde getuige
voor zover het betreft het voegen van zijn verklaring bij de processtukken.
Hieruit lijkt de Orde af te leiden, dat de verdediging per definitie in een
achterstandspositie komt te verkeren ten opzichte van het openbaar ministerie.
De reden daarvoor zou zijn dat de landelijk officier van justitie voor terrorismebestrijding
te allen tijde inzage heeft in de AIVD-informatie. Echter, met de door de
landelijk officier van justitie voor terrorismebestrijding verworven informatie
kan het openbaar ministerie niets doen, omdat de landelijk officier op grond
van de Wet op inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 gebonden is aan een
strikte geheimhoudingsplicht. Deze plicht weerhoudt hem er bijvoorbeeld van
over deze informatie te overleggen met zijn collega's. Ook de Raad voor de
rechtspraak staat overigens kritisch tegenover dit instemmingsrecht, zo blijkt
uit zijn brief van 22 november 2004. In het navolgende zullen de redenen
die ten grondslag hebben gelegen aan dit voorstel nog veelvuldig aan de orde
komen. Op deze plaats volsta ik met een verwijzing naar die passages. Waar
nodig en relevant zal ik in het navolgende overigens ook op andere onderdelen
van het advies van de Raad voor de rechtspraak ingaan.De NOvA adviseerde voorts het voorgestelde artikel 190, vijfde lid, nader
te preciseren. In het concept-wetsvoorstel dat ter kennisneming werd toegezonden,
hield deze bepaling niet expliciet rekening met de omstandigheid dat het afgeschermde
verhoor zowel betrekking kan hebben op een anonieme getuige, als op een getuige
wiens identiteit bekend is. De rechter-commissaris werd in de formulering,
zoals gekozen in het concept-wetsvoorstel, in het algemeen van de verplichting
om een getuige naar zijn identiteit te vragen ontheven. Indien het evenwel
niet nodig is de identiteit van de getuige verborgen te houden, kan de regel
van het vragen naar de personalia uiteraard gewoon van toepassing blijven.
De in dit wetsvoorstel voorgestelde tekst van artikel 190, vijfde lid, laat
uitzondering op de regel van artikel 190, eerste lid, Sv dan ook slechts toe
wanneer sprake is van een verhoor van een afgeschermde getuige wiens identiteit
verborgen wordt gehouden. Daarmee is de tekst van het voorgestelde artikel
190, vijfde lid, in lijn gebracht met het NOvA-advies op dit punt. Overigens
bevat de bij deze nota gevoegde nota van wijziging een voorstel tot aanpassing
van de tekst voor het vijfde lid. Deze wijziging beoogt de tekst van de bepaling
meer in overeenstemming te brengen met het vierde lid van artikel 190 Sv.
Daarmee verandert het facultatieve karakter van de tekst in een dwingende
opdracht.Het wetsvoorstel bevatte in de versie zoals voorgelegd aan de Raad van
State voorts een regeling betreffende de vernietiging van gegevens, waarvoor
de Orde aandacht vroeg. Deze regeling behelsde in dat stadium alleen een opdracht
tot vernietiging van gegevens indien in het belang van de staatsveiligheid
niet tot voeging van het proces-verbaal bij de processtukken kon worden overgegaan.
Ongeregeld was de situatie waarin de afgeschermde getuige in een
eerder stadium al niet kon instemmen met de schriftelijke weergave van zijn
verklaring. In het bij de Tweede Kamer ingediende wetsvoorstel is het voorgestelde
artikel 226g in dit opzicht aangepast.De Orde besluit zijn advies met de opmerking dat het «aannemelijk
is dat beoogde regeling een ongunstige invloed zal hebben op de strafrechtspleging».
De Raad voor de rechtspraak sprak zijn beduchtheid uit voor spanning met beginselen
en grondslagen. Deze standpunten wil ik weerspreken. Voorop staat dat de voorgestelde
regeling de nodige waarborgen biedt om ervoor te zorgen dat de rechten van
de verdediging in voldoende mate worden gerespecteerd. Daarmee kan niet worden
gezegd dat de procedure niet aan de vereisten van artikel 6 van het EVRM voldoet.
Voorts garandeert het wetsvoorstel niet dat het volgen van de procedure bewijsmateriaal
oplevert dat – gelet op de vereisten van artikel 6 van het EVRM –
een veroordeling kan dragen. Iedere berechting waarbij van de voorgestelde
regeling gebruik wordt gemaakt, zal tenslotte – zoals ook ten aanzien
van andere strafzaken het geval is – steeds in zijn geheel (door de
rechter) aan genoemde verdragsbepaling moeten worden getoetst.In antwoord op de vragen van de leden van de fractie van de VVD over de
betrokkenheid van de veiligheidsdiensten bij de voorbereiding van dit wetsvoorstel,
kan ik meedelen dat de voorgestelde regeling in nauwe samenwerking met de
AIVD is opgesteld. Het wetsvoorstel beoogt te bevorderen dat ten behoeve van
de strafvordering bij de rechter-commissaris inzicht kan worden gegeven in
de achtergrond van door inlichtingen- en veiligheidsdiensten in een ambtsbericht
verstrekte informatie. Omdat de praktische toepassing van de nieuwe procedure
afhangt van de bereidheid van de inlichtingenen veiligheidsdiensten om onder
afgeschermde omstandigheden nadere gegevens te verschaffen omtrent de achtergrond
van de verstrekte informatie, is uitdrukkelijk rekening gehouden met de voorwaarden
die deze diensten stellen met oog op de bescherming van het belang van de
staatsveiligheid. In verband daarmee is bijvoorbeeld voorzien in de mogelijkheid
voor de afgeschermde getuige om zijn instemming te onthouden aan de voeging
van het proces-verbaal van zijn verhoor, indien naar zijn mening het belang
van de staatsveiligheid dit vordert. Ook de voorzieningen inzake de vernietiging
van gegevens alsmede de wijze waarop de status van afgeschermde getuige wordt
verleend, kunnen in dit opzicht worden genoemd. De regeling is met andere
woorden zo opgezet dat uiteindelijk de veiligheidsdienst bepaalt of het geheimhoudingsbelang
zich verzet tegen het verstrekken en openbaar maken van nadere gegevens. Mede
hierom heeft de AIVD zijn instemming kunnen betuigen met de inhoud van dit
wetsvoorstel. Daarbij heeft de AIVD aangegeven dat de voorgestelde voorzieningen
op het gebied van de afscherming van gegevens in het vervolg meer mogelijkheden
bieden om ten behoeve van het strafproces informatie te verstrekken.Ook de leden van de SP-fractie waren van mening dat een effectieve strafrechtelijke
aanpak van terrorisme van groot belang is voor de samenleving. Daarbij gaven
zij aan dat bij processen tegen mogelijke terroristen onverkort vastgehouden
moet worden aan de waarborgen en minimumnormen die besloten liggen in het
recht van de verdachte op een eerlijk proces, zoals onder meer neergelegd
in artikel 6 van het EVRM. Dit standpunt kan ik ten volle onderschrijven.
Graag breng ik in dit verband de paragrafen 4 en 5 van de memorie van toelichting
bij dit wetsvoorstel nog eens onder de aandacht, waarin ik uitvoerig heb stilgestaan
bij de wijze waarop ik meen dat de voorgestelde procedure voldoet aan de vereisten
van artikel 6 van het EVRM.Genoemde passages uit de memorie van toelichting mogen naar ik hoop ook
voor de leden van de fractie van GroenLinks verduidelijken welke belangenafweging
ten grondslag heeft gelegen aan de voorgestelde regeling. Deze leden brachten
naar voren zich al langere tijd zorgen te maken over de tendens om af te wijken
van de normale rechtsgang en om de interne en externe openbaarheid van het
strafproces te beperken. Te dien aanzien zou ik voorop willen stellen dat
een strafprocedure waarin de verdediging de mogelijkheid krijgt om alle getuigen
rechtstreeks op een openbare zitting te ondervragen uiteraard altijd de voorkeur
heeft. Echter, indien zulks niet mogelijk is omdat andere legitieme belangen
zich daartegen verzetten, dienen deze andere belangen te worden afgewogen
tegen het belang van een zo onbelemmerd mogelijke uitoefening van het ondervragingsrecht
door de verdediging. Het gerechtvaardigde belang waarvan in het onderhavige
geval sprake is, betreft het belang van de staatsveiligheid. De bescherming
van dat belang maakt in bepaalde gevallen geheimhouding van – een deel
van – de beschikbare informatie noodzakelijk. De mogelijkheid van de
verdediging om de betrouwbaarheid van getuigenverklaringen te onderzoeken
en te betwisten, wordt daarbij zoveel mogelijk gerespecteerd. Het is vanzelfsprekend
uiteindelijk aan de onafhankelijke rechter om met inachtneming van artikel
6 van het EVRM de waarde van het resulterende materiaal voor het bewijs te
bepalen. In dat licht meen ik dat de voorgestelde beperking van de verdedigingsrechten
geoorloofd en noodzakelijk is om met het oog op een adequate terrorismebestrijding
de bruikbaarheid van ambtsberichten als bron van bewijs te vergroten.Het lid van de Groep Wilders onderschreef tot mijn genoegen het in de
memorie van toelichting neergelegde uitgangspunt dat het belang van de staatsveiligheid
prevaleert boven het belang van de strafvordering. Dit lid vroeg mij om aan
te geven hoe in andere landen van de Europese Unie enerzijds en in de Verenigde
Staten anderzijds wordt omgegaan met het gebruik van informatie van inlichtingendiensten
als bewijs in strafzaken. In antwoord op deze vraag kan ik meedelen dat het
thema van het gebruik van informatie van inlichtingen- en veiligheidsdiensten
in strafzaken een van de speerpunten is van de wederzijdse beoordeling van
de nationale maatregelen op het gebied van terrorismebestrijding die binnen
de Europese Unie plaatsvindt. Alle «oude» EU-lidstaten zijn inmiddels
geëvalueerd en op basis van deze bevindingen heeft het Nederlands voorzitterschap
in samenwerking met de Europees coördinator inzake terrorismebestrijding,
de heer G. de Vries, een interim-rapport opgesteld. Dit rapport, waarin aanbevelingen
en «best practices» zijn opgenomen, is voorafgaand aan de JBZ-raad
van 2–3 december 2004 aan de Tweede Kamer toegezonden.Een volledig overzicht van de wijze waarop in andere landen van de Europese
Unie en in de Verenigde Staten wordt omgegaan met informatie van inlichtingendiensten
in het strafproces is op dit moment niet beschikbaar. Wel is mij bekend dat
landen als Frankrijk en Duitsland beschikken over voorzieningen die het mogelijk
maken om anonieme getuigen te horen. In Italië daarentegen mag een rechterlijke
beslissing niet gebaseerd worden op informatie waarvan de bron niet geïdentificeerd
kan worden (zoals niet zelden het geval is bij informatie van inlichtingendiensten).
In het Angelsaksische recht geldt met betrekking tot het gebruik van «intelligence»
in het strafproces de zogenaamde disclosure-procedure. In de Verenigde Staten
maakt de «Classified Information Procedures Act» het mogelijk
informatie van inlichtingen- en veiligheidsdiensten onder bepaalde voorwaarden
in een strafzaak te gebruiken. Daarbij behoeft de verdediging niet volledig
te worden geïnformeerd over de oorsprong van deze informatie. Tot slot
kan ik melden dat ook in Canada gegevens in het belang van de staatsveiligheid
afgeschermd kunnen blijven, zij het dat de verdediging daartegen verweer kan
voeren op grond van een mogelijke inbreuk op het recht op een «fair
trial».2. Hoofdlijnen van het wetsvoorstelDe leden van de CDA-fractie stemden in met de gevolgde systematiek waarbij
de toetsing van AIVD-informatie door middel van een verhoor van de afgeschermde
getuige door de rechter-commissaris plaatsvindt. Zij constateerden terecht
dat hierbij nieuw is de figuur dat de rechter-commissaris ervoor dient zorg
te dragen dat het proces-verbaal geen verklaring bevat die strijdig is met
het belang van de staatsveiligheid en pas mag besluiten tot voeging van het
proces-verbaal bij de processtukken indien de getuige daarvoor zijn toestemming
heeft gegeven. Deze leden vroegen zich af of deze toestemming echt nodig is
en of een en ander niet beter in overleg zou kunnen worden opgelost. In reactie
hierop zou ik voorop willen stellen dat de rechter-commissaris ingevolge de
voorgestelde regeling zelf ook rekening zal houden met het belang van staatsveiligheid,
eventueel op aangeven van de getuige die zonodig ruggespraak kan houden met
de dienstleiding. Het kan echter zo zijn dat de uiteindelijk op schrift gestelde
verklaring van de afgeschermde getuige ondanks de uiteraard zorgvuldige wijze
waarop het proces-verbaal is opgesteld, bij lezing door de getuige naar diens
oordeel toch informatie prijsgeeft die in het belang van de staatsveiligheid
geheim gehouden dient te worden. Wanneer nu de rechter-commissaris in dit
betrekkelijk uitzonderlijke geval bij zijn aanvankelijke oordeel blijft dat
openbaarmaking van het proces-verbaal geen strijd oplevert met het belang
van de staatsveiligheid, moet naar mijn mening het laatste woord worden gelaten
aan de AIVD-ambtenaar. De praktische gang van zaken zal daarbij als regel
zijn dat de afgeschermde getuige hierover in overleg treedt met de dienstleiding
en dat de rechter-commissaris in dergelijke situaties de getuige daartoe enige
tijd gunt.Het past in de lijn van het ook door de leden van de fractie van het CDA
onderschreven uitgangspunt dat het belang van staatsveiligheid prevaleert
boven het belang van de strafvordering, om de beslissing over al dan niet
voegen uiteindelijk, bij het ontbreken van overeenstemming, afhankelijk te
maken van de organen die met het dienen van het zwaarst wegende belang zijn
belast. Overigens zullen naar verwachting dergelijke situaties zich niet snel
voordoen; vaak zal enig overleg, waaraan ook de leden van de CDA-fractie de
voorkeur gaven, oplossing kunnen bieden.Deze leden stelden eveneens vragen over de uitbreiding van het bewijsrecht.
Onduidelijk was hen, of deze uitbreiding met zich mee kan brengen dat een
ambtsbericht dat niet nader onderzocht is met gebruikmaking van de voorgestelde
afgeschermde getuigen procedure, toch als wettig bewijs kan gelden. Deze vraag
kan ik bevestigend beantwoorden. Daarbij wil ik graag verduidelijken dat ook
op dit moment een ambtsbericht door de rechter reeds als bewijsmiddel gebruikt
kan worden zonder dat daarvoor een afzonderlijke procedure behoeft te worden
gevolgd. Wel is het zo dat artikel 344, eerste lid, Sv de bewijskracht die
de rechter aan dit schriftelijk bescheid mag toekennen thans beperkt; als
«andere geschriften» kunnen ambtsberichten alleen meewegen in
verband met de inhoud van andere bewijsmiddelen. Dit betekent dat een dergelijk
geschrift op enigerlei wijze bevestigd moet worden door een ander bewijsmiddel,
in die zin dat een element van het in het ambtsbericht vastgelegde door andere
bewijsmiddelen wordt ondersteund. Voorgesteld wordt nu deze restrictie te
laten vervallen, los van een eventuele toetsing van het ambtsbericht door
toepassing van de afgeschermde getuige procedure. Doordat het vereiste «en
bestemd om tot bewijs van eenig feit of van eenige omstandigheid te dienen»
in artikel 344, eerste lid, onderdeel 3°, Sv komt te vervallen, zullen
ambtsberichten onder deze categorie van schriftelijke bewijsmiddelen ondergebracht
kunnen worden. Het gaat hierbij, voor alle duidelijkheid, alleen maar om het
wegnemen van een generieke restrictie op de bewijskracht van het ambtsbericht.
Dikwijls zal de rechter in een concrete strafzaak, voordat hij besluit een
ambtsbericht in de bewijsconstructie te betrekken, nadere vragen
hebben over de inhoud en achtergrond van het geschrift. In dat geval kan de
afgeschermde getuige-procedure uitkomst bieden.Met het voorgaande hoop ik de leden van de CDA-fractie ook nadere uitleg
te hebben gegeven over hetgeen bedoeld is met de door deze leden aangehaalde
zin in de memorie van toelichting. Ik stel voor het ambtsbericht onder te
brengen in de categorie van schriftelijke bewijsmiddelen, bedoeld in artikel
344, eerste lid, onder 3°, Sv. Hierdoor zal voor ambtsberichten niet meer
gelden dat zij slechts in verband met andere bewijsmiddelen bewijskracht bezitten.
Volledigheidshalve merk ik hierbij nog op dat geen van de in artikel 344,
eerste lid, onder 2° tot en met 4°, Sv genoemde geschriften afzonderlijk
en op zichzelf een bewezenverklaring kan dragen. Uit artikel 344, tweede lid,
Sv kan worden afgeleid dat zulks alleen mogelijk is indien sprake is van een
proces-verbaal van een opsporingsambtenaar. Voorts breng ik in herinnering
dat elke bewijsconstructie de toets van artikel 6 van het EVRM moet kunnen
doorstaan.De leden van de fractie van het CDA waren het zeer eens met de vaststelling
dat de rechter-commissaris een belangrijke rol vervult waar het gaat om de
toepassing van de voorgestelde procedure. In dat verband vroegen zij mij of
het niet wenselijk zou zijn om een vaste rechter-commissaris aan te wijzen
per arrondissement of per ressort. Mijn antwoord op de vraag van deze leden
luidt dat inderdaad overwogen is of enige specialisatie en/of concentratie
met het oog op de invoering van deze regeling nodig zou zijn. Ik verwacht
echter dat van de regeling slechts in uitzonderlijke gevallen gebruik gemaakt
zal hoeven te worden. Daarnaast speelt mee dat de procedure weliswaar van
de rechter lastige belangenafwegingen vergt, doch een benadering vanuit een
geheel andere invalshoek dan hij gewoon is, wordt van hem niet gevraagd. Op
het punt van het afwegen van het belang van de staatsveiligheid zal de rechter-commissaris
bovendien in vergaande mate moeten afgaan op de standpunten ter zake van de
afgeschermde getuige die hij hoort.Met deze laatste opmerking raak ik tevens aan een kwestie die deze leden
in een volgende vraag aan de orde stelden, namelijk hoe en in welke mate de
rechter-commissaris kan en mag toetsen of sprake is van een inbreuk op het
belang van de staatsveiligheid. In reactie hierop zou ik graag nogmaals willen
beklemtonen dat de voorgestelde regeling opgezet is vanuit de gedachte dat
uiteindelijk alleen ambtenaren van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
volledig en adequaat kunnen bepalen of een belang van de staatsveiligheid
in het geding is.De procedure kent in feite twee belangrijke momenten waarin een beoordeling
van de rechter-commissaris inzake het belang van de staatsveiligheid wordt
gevraagd. In de eerste plaats weegt de rechter-commissaris bij het al dan
niet toekennen van de status van afgeschermde getuige het belang van de staatsveiligheid
en in de tweede plaats houdt hij rekening met het belang van de staatsveiligheid
bij het horen van de afgeschermde getuige en bij het vaststellen van de inhoud
van het proces-verbaal van dit verhoor. In het artikelsgewijze gedeelte van
de memorie van toelichting (artikel 226g) heb ik reeds opgemerkt dat de beoordeling
of een getuige als afgeschermde getuige dient te worden aangemerkt, niet op
basis van grondige kennis van informatie omtrent de in het geding zijnde belangen
zal kunnen plaatsvinden. Voldoende zal zijn dat de rechter-commissaris nagaat
of de betrokkene werkzaam is voor de inlichtingendienst en beziet of de functie
die de getuige vervult of de aard van de zaak dan wel de bereidheid tot het
geven van openheid van zaken de afgeschermde procedure noodzakelijk maakt.
Het gaat hier derhalve meer om een marginale beoordeling door de rechter-commissaris.Inzake het horen van de afgeschermde getuige en het naar aanleiding daarvan
opstellen van het proces-verbaal heb ik reeds in de memorie van toelichting
erkend dat de rechter-commissaris geenszins voor een eenvoudige opdracht staat.
Hij dient steeds zorgvuldig af te wegen welke antwoorden op vragen
en welke overige informatie wel geopenbaard kunnen worden en welke gegevens
ter bescherming van de anonimiteit van de getuige of met het oog op het belang
van de staatsveiligheid geheim dienen te blijven. Op dit punt kunnen overigens
de afgeschermde getuige en eventueel een door de dienstleiding aangewezen
ambtenaar, die tevens op grond van het voorgestelde artikel 226i Sv bijzondere
toegang kan worden verleend, een adviserende rol vervullen, onverlet latende
uiteraard de eigen verantwoordelijkheid van de rechter-commissaris. Gaat het
om een proces-verbaal van verhoor waarin het belang van een goede strafvordering
en het belang van de staatsveiligheid uiteindelijk niet verenigbaar blijken,
dan zal in de regel op grond van het voorgestelde artikel 226m, tweede lid,
door de afgeschermde getuige niet kunnen worden ingestemd met de voeging ervan
bij de processtukken. Voor zover het belang van een goede strafvordering naar
het oordeel van de rechter-commissaris niet in het gedrang komt, maar beantwoording
van bepaalde vragen in het belang van de staatsveiligheid achterwege moet
blijven, zal daarvan aantekening worden gemaakt in het proces-verbaal.Met het vorenstaande hoop ik deze leden ook antwoord te hebben gegeven
op hun vraag hoe een rechter-commissaris dient te handelen bij frictie tussen
mogelijke belangen van de staatsveiligheid en het belang van de strafvordering.
Voor de rechter-commissaris zal steeds voorop staan de vraag in hoeverre de
verkregen informatie – in ontlastende of belastende zin – van
belang is in verband met de bewijsbaarheid van het ten laste gelegde feit
en – mede in het perspectief van artikel 6 van het EVRM – bij
de discussie ter terechtzitting moet kunnen worden betrokken. Hoewel hij het
belang van de staatsveiligheid mede in acht neemt, zal de oriëntatie
op de relevantie voor het bewijs alsmede de behoorlijkheid van de procesvoering
voor de rechter-commissaris voorop staan. Deze benadering vanuit een primair
strafrechtelijke invalshoek bij de rechter-commissaris vindt vervolgens haar
tegenwicht in het instemmingsrecht voor de afgeschermde getuige. Het is aldus –
en daarmee reageer ik op de opmerking van de leden van de fractie van het
CDA betreffende de bewijskracht van het proces-verbaal in relatie tot overwegingen
die de rechter-commissaris ten aanzien van de inhoud ervan zal maken –
een uiterst behoedzaam manoeuvreren: het belang van een goede rechtsbedeling
is gebaat bij een zo volledig mogelijk proces-verbaal van verhoor, het belang
van de staatsveiligheid kan zich daartegen verzetten.Bij de weloverwogen wijze waarop de rechter-commissaris zich van deze
lastige opdracht zal kwijten, zullen anderen dan de overige procesdeelnemers –
zoals bijvoorbeeld de landelijk officier van justitie voor terrorismebestrijding –
niet snel een functie kunnen vervullen. Tijdens het verhoor hebben de verdachte
en diens raadsman, alsmede de zaaksofficier van justitie uiteraard wel een
rol als het gaat om het realiseren van een adequaat proces-verbaal dat voor
het bewijs gebruikt kan worden. Hun actieve betrokkenheid door het stellen
van vragen kan van betekenis zijn voor de inhoud van het proces-verbaal van
verhoor, dat door deze betrokkenheid voor de bewijsbeslissing ook in waarde
kan toenemen, zowel in belastende als ontlastende zin. Een andere mogelijkheid
dan het vervolgens aan de rechter-commissaris overlaten in hoeverre bepaalde
gegevens, afgezet tegen het belang van de staatsveiligheid, in een proces-verbaal
van verhoor dienen te worden opgenomen, acht ik, gelet ook op het in artikel
6 van het EVRM neergelegde beginsel van een eerlijk proces, niet gemakkelijk
voorstelbaar. Herhaald zij daarbij dat uiteindelijk de zittingsrechter bepaalt
welke bewijskracht hij toekent aan de desbetreffende schriftelijke stukken.Tot slot zou ik op deze plaats nog willen verduidelijken dat de landelijk
officier van justitie voor terrorismebestrijding een coördinerende taak
vervult op het terrein van de informatie-uitwisseling tussen het openbaar
ministerie en de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. De landelijk officier van justitie is met het oog hierop bevoegd inzage te verkrijgen in
alle aan een ambtsbericht ten grondslag liggende gegevens die voor de beoordeling
van de juistheid van het ambtsbericht noodzakelijk zijn. In verband hiermee
is hij echter wel gebonden aan de geheimhoudingsbepalingen van de artikelen
85 en 86 van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002. Zijn
positie komt wat zijn verklaringsvrijheid betreft derhalve overeen met die
van een ambtenaar van de AIVD. Een eventuele liaisonfunctie in dezen ten behoeve
van de rechter-commissaris- zoals de leden van de CDA-fractie naar ik begrijp
suggereren- zal daarom geen meerwaarde kunnen hebben.Tot mijn genoegen steunden de leden van de fractie van de PvdA de wens
van de regering om de wijze waarop en voorwaarden waaronder in een strafproces
gebruik kan en mag worden gemaakt van informatie die afkomstig is van inlichtingen-
en veiligheidsdiensten beter en duidelijker te regelen. Daarbij wezen zij
terecht op het belang dat er een goede, zorgvuldige en adequate procedure
komt voor het geval de rechter, het openbaar ministerie of de verdediging
vragen heeft over, dan wel vraagtekens worden geplaatst bij de rechtmatigheid
of de inhoud van een ambtsbericht. Deze leden dank ik voor de vriendelijke
woorden waaruit mij hun instemming is gebleken met de wijze waarop het voorgestelde
procedurele kader vorm is gegeven.De leden van de PvdA-fractie deelden voorts de opvatting dat in de afweging
tussen het belang van de staatsveiligheid en het belang van de strafvordering
in het algemeen het eerstgenoemde belang steeds dient te prevaleren. Met deze
leden ben ik van mening dat dit uitgangspunt er evenwel niet toe moet leiden
dat dit onevenredig ten koste gaat van de rechten van de verdachte. Deze leden
accepteerden de uitkomst dat een veroordeling onder omstandigheden uiteindelijk
achterwege zal blijven wanneer informatie die relevant is voor de bewijsbeslissing
niet openbaar gemaakt kan worden. Een dergelijke uitzonderlijke situatie kan
zich inderdaad onder de voorgestelde regeling voordoen. Daarvan zou sprake
kunnen zijn indien een afgeschermde getuige in het belang van de staatsveiligheid
niet kan instemmen met het voegen van zijn proces-verbaal van verhoor bij
de processtukken en overigens onvoldoende bewijs in het strafdossier aanwezig
is voor een bewezenverklaring.Voor een antwoord op de vraag of al bekend is of de Raad voor de rechtspraak
gaat bevorderen dat het horen van afgeschermde getuigen neergelegd wordt bij
een of meer gespecialiseerde rechters-commissarissen kan ik deze leden meedelen
dat – zoals aangegeven – in verband met de toepassing van de onderhavige
regeling inderdaad specialisatie en/of concentratie is overwogen. Omdat de
verwachting bestaat dat van de regeling slechts in enkele gevallen gebruik
gemaakt zal worden, bestaan inmiddels de nodige aarzelingen op dit punt. Opgemerkt
zij dat ook de Raad voor de rechtspraak verwacht dat de regeling in de praktijk
weinig toepassing zal vinden. Op de in dit kader gestelde vraag van de Raad,
waarom niet gekozen is voor een regeling die vergelijkbaar is met de thans
in gebruik zijnde, bevredigende wijze van het horen van de chef van de regionale
criminele inlichtingen-eenheid over CIE-informatie, kan worden geantwoord
dat die wijze van verhoren plaatsvindt binnen het bestaande wettelijke kader
(en met name de betrouwbaarheid van startinformatie regardeert) en dat onderhavig
wetsvoorstel zijn reden vindt in de constatering dat het huidige procedurele
kader ontoereikend is om materiaal van inlichtingen- en veiligheidsdiensten
ten behoeve van de strafvordering te toetsen met inachtneming van het belang
van de staatsveiligheid.De leden van de fractie van de PvdA vroegen mij voorts of dit wetsvoorstel
overeenstemt met de inhoud van de Guidelines on human rights and the fight
against terrorism, zoals deze op 11 juli 2002 zijn opgesteld en aangenomen
door het Comité van Ministers van de Raad van Europa. Deze
«guidelines» beslaan een breed scala aan voor de bestrijding van
terrorisme relevante deelterreinen; zij variëren van aanbevelingen betreffende
de bescherming van de persoonlijke levenssfeer tot aan een verbod op het martelen
van verdachten. Gelet op de reikwijdte van de voorgestelde regeling zullen
deze leden het mij – naar ik hoopniet euvel duiden wanneer ik het wetsvoorstel
slechts toets aan de maatstaf van aanbeveling IX inzake «legal proceedings».
De overige aanbevelingen zijn voor de inhoud van dit wetsvoorstel niet relevant.Het eerste en tweede lid van aanbeveling IX hebben betrekking op de algemene
vereisten waaraan een eerlijk proces dient te voldoen, zoals «the right
to a fair hearing» en «the presumption of innocence». Het
behoeft geen betoog dat het Nederlands strafproces ook op dergelijke grondbeginselen
is gestoeld. Het wetsvoorstel brengt daarin geen verandering. Het derde lid
maakt vervolgens duidelijk dat het belang van een effectieve bestrijding van
terrorisme zekere beperkingen op de verdedigingsrechten kan rechtvaardigen,
in het bijzonder wat betreft i) de toegang tot de raadsman, ii) de (volledige)
kennisneming van het strafdossier en iii) het gebruik van anonieme getuigenverklaringen.
Voor de inhoud van dit wetsvoorstel is dan eigenlijk alleen het gebruik van
de anonieme getuigenverklaring van belang. Ten aanzien van genoemde beperkingen
van de verdedigingsrechten stelt tot slot het vierde lid van de aanbeveling,
dat deze proportioneel moeten zijn en dat compenserende maatregelen dienen
te worden getroffen om de belangen van de verdachte te beschermen. Een eerlijk
proces moet aldus worden verzekerd en procedurele waarborgen mogen niet betekenisloos
worden.Ontegenzeglijk kan de toepassing van de in dit wetsvoorstel opgenomen
procedures leiden tot beperkingen van de verdedigingsrechten. De meest ingrijpende
procedure – die van het horen als afgeschermde getuige – staat
daarom pas open na een toetsing aan het subsidiariteitsbeginsel. Indien met
minder beperkende maatregelen kan worden volstaan (zoals de procedure van
artikel 187d Sv), is toepassing van deze regeling niet noodzakelijk. Als de
bewijsvoering rond gemaakt kan worden zonder gebruik van afgeschermde getuigen,
dan dient zulks te geschieden. Gebruik van een van de voorgestelde procedures
vooronderstelt derhalve een toetsing aan de beginselen van proportionaliteit
en subsidiariteit. Verwezen zij in dit verband naar paragraaf 5 van de
memorie van toelichting.Het wetsvoorstel bevat verder de nodige compenserende waarborgen om ervoor
te zorgen dat de rechten van de verdachte in voldoende mate worden gerespecteerd.
In de eerste plaats wordt voorgesteld het verhoor van de afgeschermde getuige
in handen te stellen van een onafhankelijke rechter. In de tweede plaats geldt
als eis dat deze onafhankelijke rechter zich op hoogte moet kunnen stellen
van de volledige identiteit van de getuige. Voorts kan worden gewezen op het
voorgestelde artikel 344a, eerste lid, dat voorschrijft dat een veroordeling
niet uitsluitend en zelfs niet in beslissende mate mag worden gebaseerd op
een verklaring van een afgeschermde getuige. Ten laatste verdient aandacht
dat voorzien is in bijzondere motiveringsverplichtingen. Gelet op voormelde
kenmerken en compenserende waarborgen ben ik van oordeel dat de voorgestelde
regeling voldoet aan de maatstaf van aanbeveling IX van de «Guidelines
on human rights and the fight against terrorism».Tot slot vroegen deze leden mij in het algemeen nog eens in te gaan op
het vraagstuk van de betrouwbaarheid van AIVD-informatie. Daarbij wezen zij
op recente huiszoekingen in Utrecht, de aanhoudingen in Roosendaal –
waarbij overigens geen sprake was van AIVD-informatie – en enige recente
vonnissen en arresten waaruit zou kunnen worden opgemaakt dat AIVD-informatie
in de praktijk niet zelden minder «hard» blijkt te zijn dan aanvankelijk
werd aangenomen. Dit vraagstuk kent vele facetten. Voor zover gedoeld wordt
op een analyse betreffende de betrouwbaarheid van AIVD-informatie die deel
uitmaakt van concrete opsporingsonderzoeken en strafzaken, moet
ik deze leden teleurstellen; ik acht het niet opportuun dienaangaande mededelingen
te doen, zolang de desbetreffende zaken nog lopen. Meer in het algemeen kan
over de betrouwbaarheid van AIVD-informatie vermeld worden dat het hoofd van
de AIVD ingevolge artikel 16 van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
2002 verplicht is zorg te dragen voor de nodige voorzieningen ter bevordering
van de juistheid en de volledigheid van de gegevens die door de AIVD worden
verwerkt. Interne procedures zijn binnen de diensten voorhanden om informatie
te filteren en op verschillende niveaus zoveel mogelijk op juistheid te toetsen.
Graag verwijs ik op deze plaats voor meer informatie over de werkwijze van
de AIVD naar het rapport van de Commissie bestuurlijke evaluatie AIVD, dat
op 16 november 2004 door mijn ambtgenoot van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
aan de Tweede Kamer is toegezonden.Betreft het informatie die betrekking heeft op strafbare feiten dan wel
daarmee verband houdende vermoedens, dan zullen de opsporingsinstanties daarover
worden geïnformeerd indien en zodra het belang van de staatsveiligheid
dat toestaat. De landelijk officier van justitie voor terrorismebestrijding
ontvangt alsdan een ambtsbericht van de diensten dat hij op juistheid kan
onderzoeken. Hij kan daartoe – zoals eerder aangegeven – inzage
verzoeken in alle aan een ambtsbericht ten grondslag liggende gegevens die
voor de beoordeling van de juistheid van het ambtsbericht noodzakelijk zijn.
Binnen het bestek van dit wetsvoorstel is vooral van belang of de juistheid
van de inhoud van het ambtsbericht ook voldoende kan worden getoetst door
de procesdeelnemers wanneer het wordt gebruikt als bewijsmiddel. Dit hangt
niet zozeer samen met de blijkbaar bij deze leden levende veronderstelling
dat informatie van inlichtingen- en veiligheidsdiensten dikwijls niet juist
is; reden is dat een behoorlijke procesvoering vereist dat de verdediging
over de mogelijkheid beschikt om de geloofwaardigheid van bewijsmateriaal
(van welke aard dan ook) te betwisten. Het wetsvoorstel introduceert daarom
een aanvullend procedureel kader voor de toetsing van de feitelijke juistheid
en betrouwbaarheid van de in het ambtsbericht vermelde informatie. Daarmee
wordt een opening geboden om de juistheid van deze informatie, die in het
openbaar wegens het belang van de staatsveiligheid niet nader kan worden onderbouwd,
te onderzoeken.De leden van de fractie van de VVD vroegen wat het gevolg zal zijn van
de weigering om in te stemmen met voeging van het door de rechter-commissaris
opgemaakte proces-verbaal. Daarnaast stelden deze leden de vraag of dit ook
kan betekenen dat de grondslag voor de verdenking dan berust op onrechtmatig
verkregen gegevens.Het directe gevolg van de weigering om in te stemmen met voeging van het
proces-verbaal van verhoor is in de eerste plaats de onverwijlde vernietiging
van dit verbaal en alle andere gegevens betreffende het verhoor. Het voorgestelde
artikel 226j, derde lid, legt de verantwoordelijkheid voor het doen uitvoeren
van deze opdracht in handen van de rechter-commissaris. Wat hierna overblijft
ten behoeve van de bewijsvoering in de desbetreffende strafzaak is het «kale»
ambtsbericht en uiteraard eventuele andere bewijsmiddelen. Wanneer vervolgens
de zaak op zitting komt, is het uiteindelijk aan de rechter om te bepalen
welke beslissing op basis van het wel beschikbare materiaal dient te worden
genomen. In beginsel zou de rechter nog nader onderzoek kunnen bevelen, al
dan niet met toepassing van artikel 187d Sv of de procedure, neergelegd in
de voorgestelde artikelen 226g tot en met 226m Sv. Dergelijk nader onderzoek
zal echter zelden in de rede liggen. Mochten de bewijsmiddelen echter ontoereikend
zijn, dan ligt een vrijspraak voor de hand. Bij bewezenverklaring kan de rechter
het ambtsbericht als schriftelijk bescheid in de zin van het voorgestelde
artikel 344, eerste lid, onderdeel 3°, Sv gebruiken voor de bewijsconstructie.Moeilijk denkbaar is het door deze leden geschetste gevolg dat de weigering
om in te stemmen met voeging van het proces-verbaal zou kunnen leiden tot
de vaststelling dat de grondslag voor de verdenking berust op onrechtmatig
verkregen gegevens. De inhoud van door inlichtingen- en veiligheidsdiensten
vergaarde informatie, die vervolgens via een ambtsbericht aan het openbaar
ministerie wordt verstrekt, kan de grondslag vormen voor de verdenking en
de start van een strafrechtelijk onderzoek. Het ambtsbericht kan feiten en
omstandigheden bevatten op grond waarvan een redelijk vermoeden van schuld
aan een strafbaar feit rijst. Deze verdenking blijft overeind, ook wanneer
sprake is van een weigering om in te stemmen met de voeging van een proces-verbaal
van verhoor in verband met de inhoud van dit document. Daarbij geldt dat het
enkele feit dat de belangen van de staatsveiligheid moeten prevaleren boven
de belangen van de waarheidsvinding in het strafproces, geenszins wil zeggen
dat de door de AIVD verzamelde informatie op onrechtmatige wijze verkregen
is. Van belang is derhalve om de toetsing van de verdenking te onderscheiden
van de toetsing van bewijsmateriaal. De eventuele consequentie van de weigering
om in te stemmen met voeging van het proces-verbaal van verhoor speelt vooral
een rol bij de toetsing van het ambtsbericht als bewijsmateriaal.Volledigheidshalve zij hier voor wat betreft de toetsing van de rechtmatige
verkrijging van gegevens die zijn opgenomen in een ambtsbericht nog gewezen
op het arrest van 21 juni 2004 van het gerechtshof Den Haag. Daarin is
geoordeeld dat slechts in zeer beperkte mate aanleiding kan zijn voor een
toets op de rechtmatige verkrijging, namelijk wanneer sterke aanwijzingen
bestaan dat de informatie verkregen is met (grove) schending van fundamentele
rechten van de verdachte. Het vertrouwensbeginsel brengt naar de mening van
het gerechtshof mee dat justitiële autoriteiten van in ieder geval de
rechtmatigheid van de verkrijging van de door de AIVD verstrekte informatie
mogen uitgaan.Voor een antwoord op de vraag van deze leden over de mogelijkheden tot
het doen van wijzigingsvoorstellen met betrekking tot het proces-verbaal van
verhoor zou ik deze leden kortheidshalve willen verwijzen naar mijn reactie
op vragen van de leden van de fractie van het CDA over het instemmingsrecht
van de getuige. Het niet verstrekken van alle aan het ambtsbericht ten grondslag
liggende gegevens die voor de beoordeling van de juistheid en volledigheid
van het ambtsbericht noodzakelijk zijn – zo beantwoord ik een volgende
vraag van deze leden – kan uiteraard gevolgen hebben voor de bewijswaarde
van het proces-verbaal van het verhoor van de afgeschermde getuige en het
ambtsbericht. De reden van het niet kunnen verstrekken zal dikwijls samenhangen
met de geheimhoudingsverplichtingen, zoals de leden van de VVD-fractie zelf
ook aangaven. De artikelen 85 en 86 van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
2002 brengen mee dat de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, en uiteindelijk
de daarvoor verantwoordelijke ministers, bepalen in hoeverre in strafzaken
door de betrokken ambtenaren van deze diensten verklaringen kunnen worden
afgelegd. Het kan voorkomen dat het belang van de staatsveiligheid het beschikbaar
stellen van bepaalde gegevens die voor de beoordeling van de juistheid en
volledigheid van een ambtsbericht relevant zijn, blokkeert.De noodzaak tot geheimhouding kan reeds duidelijk zijn voorafgaand aan
het verhoor van de getuige, namelijk bij het bepalen van datgene wat door
de getuige mag worden geopenbaard. Verder kan de getuige zich ad hoc naar
aanleiding van bepaalde vragen van de verdediging of de rechter-commissaris
beroepen op zijn geheimhoudingsverplichtingen. Tot slot is er de situatie
waarin de afgeschermde getuige bij lezing van het hem ter instemming voorgelegde
proces-verbaal van zijn verhoor, en eventueel na overleg met de dienstleiding,
tot de conclusie komt dat openbaring van bepaalde wel verstrekte gegevens
een inbreuk vormt op het belang van de staatsveiligheid. Overleg met de rechter-commissaris zou dan eventueel nog kunnen leiden tot het achterwege laten van deze
gegevens. Denkbaar is ook dat de rechter-commissaris oordeelt dat de desbetreffende
informatie zozeer relevant is voor het bewijs van het ten laste gelegde misdrijf
en een behoorlijke procesvoering, dat zij in het proces-verbaal dient te worden
opgenomen. In dat geval blijft voor de afgeschermde getuige geen andere weg
over dan het onthouden van zijn instemming aan voeging van het proces-verbaal
bij de processtukken.Het vorenstaande leidt derhalve tot de conclusie dat uiteindelijk de inlichtingen-
en veiligheidsdienst oordeelt over het al dan niet openbaren van bepaalde
gegevens. Die lijn spoort ook met het uitgangspunt dat het belang van de staatsveiligheid
prevaleert boven het belang van de strafvordering. Aan de andere kant dient
ook de zeggenschap van de rechter-commissaris niet te worden onderschat. De
rechter-commissaris kan volharden in zijn standpunt dat gegevens die hij relevant
acht voor de waarheidsvinding en de behoorlijkheid van de procesvoering, opgenomen
moeten blijven in het proces-verbaal. Dat kan er weliswaar toe leiden dat
het proces-verbaal vervolgens vernietigd dient te worden (de afgeschermde
getuige stemt niet in met voeging), maar dat zal voor de zittingsrechter niet
onopgemerkt blijven vanwege het feit dat van de vernietiging een proces-verbaal
wordt opgemaakt dat bij de processtukken wordt gevoegd.Van de opmerkingen van de leden van de VVD-fractie over de noodzaak van
specialisatie en aanvullende opleidingen ter vergroting van de kennis van
het werkterrein van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten heb ik goede nota
genomen. De leden van de fracties van het CDA en de PvdA heb ik reeds aangegeven
dat ik verwacht dat van de regeling slechts in uitzonderlijke gevallen gebruik
gemaakt zal worden. Daarnaast is van belang – hierboven is dit reeds
uitvoerig aan de orde gekomen – dat op het punt van het afwegen van
het belang van de staatsveiligheid de rechter-commissaris grotendeels zal
moeten afgaan op het standpunt van de afgeschermde getuige. Voor wat betreft
het overleg hierover met de Raad voor de rechtspraak stel ik me, mede gelet
op de verwachtingen van de Raad voor de rechtspraak over toepassing van de
regeling, inmiddels op het standpunt dat het meest gerede moment zich daarvoor
aandient wanneer met de regeling enige ervaring in de praktijk is opgedaan.De leden van de SP-fractie merkten onder verwijzing naar recente rechtspraak
op dat het gebruik van AIVD-informatie in het strafproces in beginsel ook
nu al mogelijk is en dat het bij de beoordeling van dit wetsvoorstel vooral
gaat om de vraag wat de waarde is van de door de AIVD aangeboden informatie
en hoe deze informatie door de procespartijen gecontroleerd kan worden. Deze
leden waren van mening dat het voorgestelde afgeschermde getuigenverhoor het
onmiddellijkheidsbeginsel inperkt en het ondervragingsrecht van de verdediging
ondermijnt. De mate waarin de AIVD zelf beoordeelt of de staatsveiligheid
wordt geschaad indien niet de regeling voor het afgeschermde getuigenverhoor
wordt gevolgd, baart hen zorgen. Datzelfde geldt voor het voorgestelde instemmingsrecht
voor de afgeschermde getuige. In antwoord op de vraag van deze leden hoe wordt
gecontroleerd of de AIVD niet per definitie zal claimen dat het belang van
de staatsveiligheid een afgeschermd getuigenverhoor noodzakelijk maakt, merk
ik in de eerste plaats op dat van enig «claimen» van de zijde
van de AIVD nimmer sprake kan zijn. Of, en zo ja, welke procedure zal open
staan voor het verhoren van een AIVD-getuige staat volledig ter beoordeling
aan de rechter-commissaris. Hij dient de noodzaak daartoe af te wegen aan
de hand van overwegingen van proportionaliteit en subsidiariteit. De criteria
die de rechter-commissaris hierbij hanteert, hangen bijvoorbeeld samen met
de bewijsbaarheid van het feit zonder dat gebruik gemaakt wordt van de regeling,
de mogelijkheid om met een minder beperkende maatregel nadere achtergrondinformatie
te verkrijgen, de ernst van het strafbare feit en de functie of
rol die de eventuele getuige in of voor de veiligheidsdienst vervult. De rechter-commissaris
dient aldus te onderzoeken of sprake is van een situatie waarin afgeschermde
voorzieningen noodzakelijk zijn in het belang van de staatsveiligheid. Gaat
het om besluitvorming betreffende de toepassing van de afgeschermde getuige
regeling, dan geldt voorts dat de officier van justitie, de verdachte en de
getuige in de gelegenheid worden gesteld hierover te worden gehoord (vgl.
het voorgestelde artikel 226g, tweede lid).Deze leden vroegen zich verder af hoe de rechter-commissaris, gezien de
doorslaggevende stem van de inlichtingendiensten, de betrouwbaarheid van de
informatie kan toetsen. Voor een antwoord op deze vraag zou ik deze leden
in de eerste plaats willen verwijzen naar hetgeen ik eerder naar aanleiding
van opmerkingen van de leden van de fracties van het CDA en de PvdA heb meegedeeld
over de wijze waarop het verhoor van de rechter-commissaris plaatsvindt. Daaruit
mag blijken dat het – evenals ten aanzien van alle overige onderzoeksverrichtingen
waarmee hij in het kader van het voorbereidend onderzoek kan worden belast –
geheel aan de rechter-commissaris is om te bepalen hoe hij de juistheid van
het ambtsbericht onderzoekt. Wel biedt hij uiteraard ook de overige procesdeelnemers
de gelegenheid om vragen te stellen. Deze leden zien het echter juist dat
het belang van de staatsveiligheid kan nopen tot bepaalde beperkingen voor
zover het betreft de volledige openbaarmaking van gegevens waaruit de juistheid
van informatie uit een ambtsbericht kan worden afgeleid. Consequentie hiervan
kan dan zijn dat de zittingsrechter minder bewijswaarde zal toekennen aan
dit schriftelijk materiaal.Een andere vraag van de leden van de fractie van de SP betrof de redenen
die ten grondslag hebben gelegen aan het laten vervallen van de eis van bewijsbestemming
waar het gaat om de bewijskracht van geschriften, opgemaakt door openbare
colleges of ambtenaren, behorende tot de onder hun beheer gestelde dienst.
De achtergrond daarvan – zo luidt mijn antwoord op deze vraag –
hangt samen met het feit dat op de keper beschouwd geen gronden aan te wijzen
zijn waarom dergelijke geschriften, ook als zij niet bestemd zijn om tot bewijs
van enig feit of van enige omstandigheid te dienen, geen volwaardig bewijsmiddel
zouden kunnen opleveren. Uitgangspunt moet zijn de vraag of het geschrift
inhoudelijk betrouwbare informatie bevat, niet met welke bestemming het is
opgemaakt. Nu het gaat om geschriften van openbare colleges of ambtenaren,
zal de betrouwbaarheid van deze geschriften veelal hoog kunnen worden ingeschat.
De situatie waarin beschikbare overheidsinformatie, waarvan de betrouwbaarheid
getoetst en vastgesteld kan worden, niet als volwaardig bewijsmiddel gebruikt
zou mogen worden enkel en alleen omdat de wet aanvullend een functionele eis
aan deze informatie stelt, acht ik ongewenst en onnodig. Het enige gevolg
van het schrappen van deze restrictie – daarmee beantwoord ik een volgende
vraag van deze leden – is derhalve dat zich dergelijke situaties niet
meer zullen voordoen. Overheidsdocumenten kunnen in de toekomst als geschrift
in de zin van artikel 344, eerste lid, onder 3°, Sv gebruikt worden voor
het bewijs, ook wanneer dergelijke documenten bewijsbestemming ontberen. In
de praktijk zal deze wijziging geen wereldschokkende veranderingen met zich
meebrengen omdat overheidsdocumenten zonder bewijsbestemming thans meestentijds
in de bewijsconstructie kunnen worden meegenomen als geschrift in de zin van
artikel 344, eerste lid, onder 5°, Sv. Immers, het andere bewijsmateriaal
kan vaak een bepaald gegeven uit dit geschrift bevestigen, waardoor het alsnog
als volwaardig bewijsmiddel kan worden gebezigd. Voor het geval waarin een
dergelijke bevestiging niet kan worden gevonden, terwijl het wel betrouwbare
overheidsinformatie betreft, moet de wet echter geen onnodig obstakel opwerpen.Deze leden vroegen voorts of de uitdrukkelijke toezegging dat een verdachte
niet alleen op een ambtsbericht van de AIVD mag worden veroordeeld
ook geldt voor ambtsberichten van andere overheidsinstellingen. Deze vraag
kan ik bevestigend beantwoorden. Als algemeen beginsel geldt in het Nederlands
strafproces dat een bewezenverklaring dient te berusten op in ieder geval
twee bewijsmiddelen. Een uitzondering kent de wet slechts voor het proces-verbaal
van de opsporingsambtenaar (artikel 344, tweede lid, Sv).Ten slotte stelden de leden van de fractie van de SP mij de vraag waarom
ik ervoor gekozen heb het wetsvoorstel niet te beperken tot bepaalde aan terrorisme
gerelateerde delicten. In samenhang daarmee vroegen zij mij voorts of ik de
mening van de NOvA deel dat de regeling van de afgeschermde getuige zal bevorderen
dat de informatiepositie van de AIVD in bredere zin wordt ingezet, zoals in
het kader van de drugswetgeving. In antwoord op deze vragen zou ik graag voorop
willen stellen dat dit wetsvoorstel blijkens de considerans en hetgeen in
de memorie van toelichting over de achtergrond ervan is opgemerkt, beoogt
de bruikbaarheid van informatie van inlichtingen- en veiligheidsdiensten in
het strafproces te vergroten met het oog op een effectieve bestrijding van
terrorisme. Buiten de context van terrorismebestrijding is ook moeilijk voorstelbaar
dat de afweging tussen belangen van strafvordering en van staatsveiligheid
zal spelen op een wijze die tot gebruik van de procedure inzake de afgeschermde
getuige noodzaakt. Anders dan de NOvA ben ik derhalve niet bevreesd dat de
regeling betreffende het verhoor van afgeschermde getuigen ertoe zal bijdragen
dat de informatiepositie van de AIVD in bredere zin wordt ingezet, nog daargelaten
dat de AIVD zelf telkens de initiator is als het gaat om de verstrekking van
een ambtsbericht aan de landelijk officier van justitie voor terrorismebestrijding.
Indien, in een uitzonderlijk geval, toepassing van de voorgestelde procedure
in de rede ligt bij een zeer ernstig misdrijf dat niet – om welke reden
dan ook – als terroristisch misdrijf kan worden gekwalificeerd, zie
ik echter ook geen dwingende reden die toepasselijkheid op het niveau van
de wet uit te sluiten.Het lid van de Groep Wilders verzocht de regering om voor wat betreft
de betekenis van het begrip «in het belang van staatsveiligheid»
uit te gaan van een zo ruim en breed mogelijke uitleg. De vraag van dit lid
of de regering daartoe bereid was, kan ik in zoverre bevestigend beantwoorden
dat de reikwijdte van het begrip «staatsveiligheid» vooral wordt
bepaald door de nadere omschrijving van de werkzaamheden van de diensten.
Zoals aangegeven in de memorie van toelichting vindt de verdere invulling
van deze werkzaamheden plaats in de jaarverslagen van de diensten, waarin
concrete taakvelden en aandachtsgebieden van het afgelopen jaar en het lopende
jaar worden aangegeven. Juist omdat concrete aandachtsgebieden en taakvelden
in de loop der tijd kunnen wijzigen, is ervan afgezien de betekenis van het
begrip «staatsveiligheid» verder wettelijk te verankeren. Gevraagd
naar voorbeelden kan ik wijzen op activiteiten op het gebied van de bestrijding
van het internationaal terrorisme, het verrichten van onderzoek naar bepaalde
ernstige verstoringen van de openbare orde met als doel politieke instabiliteit
te veroorzaken en het doen van onderzoek naar in ons land verrichte activiteiten,
gericht op gewelddadige omverwerping van buitenlandse regimes. Voor een uitgebreider
overzicht veroorloof ik mij op deze plaats kortheidshalve te verwijzen naar
de jaarverslagen van de diensten die op dit punt de nodige aanvullende duidelijkheid
kunnen verschaffen.3. Strafrechtelijk gebruik van informatie van veiligheidsdienstenDe leden van de fractie van het CDA merkten op de procedure van overgang
van veiligheidsinformatie naar opsporingsinformatie interessant te vinden.
Zij gaven aan dat de landelijk officier van justitie voor terrorismebestrijding
AIVD-informatie toetst en deze informatie vervolgens als het ware
transformeert naar strafrechtelijk relevante en bruikbare informatie. Graag
zou ik in dit verband willen benadrukken dat de landelijk officier van justitie
voor terrorismebestrijding geen toetsende functie binnen de AIVD heeft. Wel
kan hij de strafrechtelijke relevantie beoordelen van de door de AIVD aan
hem voorgelegde gegevens. Daarnaast controleert de landelijk officier van
justitie, ingevolge artikel 38 van de Wet op de inlichtingenen veiligheidsdiensten
2002 de juistheid van de informatie aan de hand van de gegevens die aan de
informatie ten grondslag liggen. In dat geval zijn de geheimhoudingsbepalingen
van de artikelen 85 en 86 van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
2002 ook op hem van toepassing. Dat neemt niet weg dat deze functionaris ook
als getuige in een strafproces kan worden opgeroepen. De mate waarin de landelijk
officier van justitie bij die gelegenheid kan verklaren, is dan vergelijkbaar
met de verklaringsvrijheid van een ambtenaar van de AIVD. Dit voorkomt dat
AIVD-informatie alsnog in het openbaar kan worden getoetst wanneer de verdediging
of de zittingsrechter in de landelijk officier van justitie een informatiebron
ziet. Deze leden zagen het juist dat het voorgestelde artikel 219b Sv voor
deze situatie niet geschreven is. Dat is niet nodig – zoals ook uit
het bovenstaande moge blijken – omdat reeds de artikelen 85 en 86 van
de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 de landelijk officier
van justitie verplichten de noodzakelijke geheimhouding te betrachten.De leden van de fractie van het CDA verzochten mij voorts om aan te geven
of naast de betrouwbaarheid van de in het ambtsbericht van de AIVD vermelde
informatie ook de totstandkoming van het bericht en de inhoud ervan worden
onderzocht. Terecht wezen deze leden daarbij op het arrest van het gerechtshof
te Den Haag van 21 juni 2004 (zaaknummer 2200071403). Bij de beantwoording
van deze vraag dienen naar mijn mening twee stadia te worden onderscheiden.
In de eerste plaats is er het stadium van de overgang van het ambtsbericht
van de AIVD naar de landelijk officier van justitie voor terrorismebestrijding.
De landelijk officier van justitie beschikt – als gezegd – over
de nodige mogelijkheden om, aan de hand van de achterliggende stukken, de
juistheid van de informatie in het ambtsbericht te verifiëren. In de
tweede plaats is er het onderzoek door de rechter, al dan niet met toepassing
van de procedure betreffende het verhoor van afgeschermde getuigen. In dit
stadium bepaalt de rechter(-commissaris) op welke onderdelen het ambtsbericht
nader onderzocht moet worden. Daarbij zullen vragen van de overige procesdeelnemers
mede richtinggevend zijn voor het onderzoek. Voor de mate waarin ruimte wordt
gegeven voor vragen betreffende de wijze waarop informatie is verkregen, is
vanzelfsprekend het arrest van het gerechtshof Den Haag van belang. In dat
arrest is het standpunt neergelegd dat er in beginsel slechts in een beperkt
aantal gevallen aanleiding zal zijn tot een rechtmatigheidstoets, namelijk
alleen wanneer sterke aanwijzingen bestaan dat de informatie verkregen is
met (grove) schending van fundamentele rechten van de verdachte. Deze uitspraak
kan worden geplaatst tegen de achtergrond van het rijkgeschakeerde leerstuk
inzake (de gevolgen van) onrechtmatigheden tijdens de opsporing, dat hoofdzakelijk
in jurisprudentie van de Hoge Raad is ontwikkeld. Verdergaande wettelijke
verankering van deze rechtspraak dan in artikel 359a Sv heeft plaatsgevonden
komt mij niet noodzakelijk en ook niet gewenst voor, en is in het verband
van dit wetsvoorstel ook niet goed mogelijk.Op de vraag van deze leden of niet het gevaar bestaat dat veiligheidsdiensten
als het ware opsporingsneigingen krijgen, zou ik graag ten antwoord geven
dat daarvoor mijns inziens weinig aanleiding is. Taken en doelstellingen van
de inlichtingendiensten liggen vast in de Wet op de inlichtingenen veiligheidsdiensten
2002. De onderzoekstaken van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten kennen
geheel andere accenten dan de onderzoekstaken in het kader van de opsporing.
Hierbij zij verwezen naar het bepaalde in artikel 9 van laatstgenoemde wet.
Opsporing vindt plaats met het oog op de waarheidsvinding rondom
een concreet strafbaar feit; inlichtingen- en veiligheidsdiensten oriënteren
zich op potentiële bedreigingen van de Nederlandse samenleving. Dit neemt
niet weg dat de verschillende diensten steeds beter met elkaar samenwerken,
uiteraard vanuit ieders eigen verantwoordelijkheid en ter verbetering van
de vervulling van de eigen taakopdracht. Zo zijn thans bij de AIVD liaison-ambtenaren
van het Korps landelijke politiediensten gedetacheerd die, ingevolge artikel
60 van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002, onder verantwoordelijkheid
van mijn ambtgenoot van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en overeenkomstig
de aanwijzingen van het hoofd van de AIVD, met behulp van hun strafrechtelijke
expertise kunnen bezien of en in hoeverre bepaalde bij de AIVD aanwezige informatie
eventueel relevant kan zijn voor de strafrechtelijke bestrijding van terrorisme.
Hierdoor ontstaat geen verwarring tussen het inlichtingen- en opsporingswerk,
maar worden ambtenaren van de AIVD bijgestaan bij de interne beoordeling van
gegevens die van belang kunnen zijn voor de opsporing en vervolging van strafbare
feiten (vgl. artikel 38, eerste lid, van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
2002). Dit soort samenwerkingsverbanden geeft derhalve juist blijk van de
erkenning dat enerzijds de opsporing en anderzijds het inlichtingenwerk specifieke
kennis en deskundigheid vereisen.In antwoord op de vraag van de leden van de CDA-fractie hoe het toezicht
op het gescheiden houden van het inlichtingen- en opsporingswerk is vormgegeven,
zou ik deze leden in de eerste plaats willen wijzen op het bestaan van intern
toezicht op de werkprocessen binnen de diensten. Verder is sprake van parlementaire
controle op de taakuitvoering, die voor wat betreft de operationele processen
(meer specifiek) plaatsvindt door de vaste commissie voor de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten. Daarnaast is er de commissie van toezicht betreffende
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten die, ingevolge artikel 61 van de Wet
op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, onder meer tot taak heeft het
houden van toezicht op de rechtmatigheid van de uitvoering van hetgeen bij
of krachtens de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 is gesteld.
Met het oog op de uitoefening van deze toezichtstaak beschikt deze commissie
over de nodige bevoegdheden (vgl. in dit verband paragraaf 6.2.2 van
meergenoemde wet) en kan aldus toezien op de naleving van het eerdergenoemde
artikel 9 van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002. Voorts
is er een rol voor de landelijk officier van justitie voor terrorismebestrijding.
Ook hij zal ervoor waken dat er vanuit de opsporing verzocht wordt aan de
AIVD om onderzoekshandelingen te verrichten ten behoeve van de opsporing.
Dit ter vermijding van strafprocessuele complicaties, zoals U-bocht constructies.De leden van de PvdA-fractie stelden vast dat over de bruikbaarheid van
de inhoud van ambtsberichten als zogenoemde startinformatie in de jurisprudentie
al voldoende duidelijkheid is geschapen. De aan het woord zijnde leden kan
ik bevestigen dat het desgewenst ook «gewoon» mogelijk blijft
om ambtenaren van de AIVD als getuige te horen over de inhoud van een ambtsbericht
dat heeft gediend als start van een onderzoek. Wordt echter niet voorzien
in afgeschermde omstandigheden, dan zal de nader te verstrekken informatie
over het ambtsbericht – zo zullen deze leden begrijpen – gering
zijn. Deze leden vroegen verder of er een scherp onderscheid is te maken tussen
zogenoemde startinformatie en bewijsmiddelen waar het betreft de wijze waarop
de rechtmatige herkomst kan worden getoetst. Een dergelijk scherp onderscheid –
zo kan ik deze leden ten antwoord geven – is in beginsel niet te maken.
In beide gevallen zal sprake zijn van informatie die is vastgelegd in een
ambtsbericht. In strafzaken waarbij de inhoud van het ambtsbericht uitsluitend
als startinformatie dient, zal niet snel besloten worden tot een diepgaand
onderzoek naar de totstandkoming ervan; meldingen uit andere bronnen (zoals tips e.d. of CIE-informatie) die ten grondslag hebben gelegen aan
de start van de naspeuringen worden doorgaans evenmin onderworpen aan grondig
onderzoek. Gaat het echter om een ambtsbericht dat mogelijk voor het bewijs
zou kunnen worden gebruikt, dan zal een verdergaand onderzoek dikwijls wel
in de rede liggen. Voor een nadere toelichting op de wijze waarop dergelijk
onderzoek plaats kan vinden, zou ik de leden van de fractie van de PvdA willen
verwijzen naar hetgeen ik daarover eerder in deze nota naar aanleiding van
vragen van de leden van de CDA-fractie heb opgemerkt.Deze leden merkten op dat het van groot belang is om scherp te benadrukken
dat de wetswijziging niet tot doel heeft om het mogelijk te maken dat een
ambtsbericht formeel al voldoende is om tot een veroordeling te kunnen komen.
Verder waren de aan het woord zijnde leden van oordeel dat voldoende scherp
is toegelicht dat verdachten eveneens niet kunnen worden veroordeeld enkel
op basis van de verklaring van een afgeschermde getuige. Ter zake kan ik deze
leden voorts nog wijzen op mijn reactie naar aanleiding van zorgen op dit
punt van de leden van de fractie van de SP. Daar heb ik reeds aangegeven dat
een bewezenverklaring dat de verdachte het ten laste gelegde feit heeft begaan,
altijd op zijn minst dient te berusten op twee bewijsmiddelen.Deze leden vroegen voorts of een combinatie van een ambtsbericht en een
afgeschermde getuige die verklaart over de inhoud of totstandkoming daarvan
ook onvoldoende is om te kunnen komen tot een veroordeling. Mijn antwoord
op deze vraag luidt dat de letterlijke tekst van de wettelijke bepalingen
inzake het bewijs (de artikelen 338 e.v. Sv) in dit opzicht geen volledig
uitsluitsel bieden, nu naar de vorm sprake is van twee bewijsmiddelen. De
ratio van artikel 342, tweede lid, Sv, voorschrijvend dat het bewijs niet
uitsluitend kan worden aangenomen op de verklaring van één getuige,
wijst evenwel in de andere richting: een getuigenverklaring, ook als zij ten
overstaan van een rechter(-commissaris) is afgelegd, moet ondersteund worden
door bewijs uit andere bron. Voorzover de afgeschermde getuige tevens een
anonieme getuige is, vloeit dat ook uit artikel 344a, eerste lid, Sv, gewijzigd
als voorgesteld in dit wetsvoorstel, voort. Dat artikellid bepaalt, in lijn
met rechtspraak van het EHRM, dat het bewijs dat de verdachte het tenlastegelegde
feit heeft begaan door de rechter niet uitsluitend of in beslissende mate
kan worden aangenomen op grond van schriftelijke bescheiden van personen wier
identiteit niet blijkt.Dat artikellid is ook van belang in verband met een volgende vraag van
de leden van de PvdA-fractie. Het is niet ondenkbaar dat een verdachte kan
worden veroordeeld op basis van de inhoud van een ambtsbericht, in combinatie
met de verklaring van een afgeschermde getuige en een verklaring van een bedreigde
getuige. Als voorbeeld zou kunnen gelden een belastende passage van een tapverslag
die is opgenomen in een ambtsbericht. Over de totstandkoming en de betrouwbaarheid
van dit tapverslag is een afgeschermde getuige gehoord en een bedreigde getuige
bevestigt vervolgens de belastende informatie. In dat geval is sprake van
in ieder geval het (rationele) bewijsmiddel van het tapverslag met ondersteunend
bewijs uit andere hoofde, te weten de verklaring van een bedreigde getuige.Op deze plaats wil ik graag nog duidelijkheid verschaffen over een vraag
die door de Raad voor de rechtspraak aan de orde werd gesteld betreffende
de werking van artikel II van dit wetsvoorstel. Deze overgangsbepaling legt
vast dat op het moment van inwerkingtreding van de wet de wijziging van de
omschrijving van het bewijsmiddel, bedoeld in artikel 344, eerste lid, onderdeel
3°, Sv geen toepassing vindt in strafzaken waarin het onderzoek ter terechtzitting
reeds is afgerond. Ratio daarvan is gelegen in het feit dat tijdens de behandeling
van de strafzaak duidelijk moet zijn welk recht van toepassing is. De Raad
voor de rechtspraak vroeg zich in dit verband af welke betekenis deze regeling
heeft voor het geval waarin het onderzoek ter terechtzitting
in eerste aanleg al wel gesloten is, maar in hoger beroep nog niet. In een
dergelijke situatie – zo kan ik verhelderen – geldt de facto hetzelfde.
Zolang ter zitting rekening kan worden gehouden met het nieuwe (bewijs)recht
(en daarop derhalve door de verdediging kan worden geanticipeerd) vindt de
gewijzigde wetgeving toepassing. Is op het moment van inwerkingtreding het
onderzoek ter terechtzitting in hoger beroep reeds gesloten, dan dient de
desbetreffende strafzaak nog berecht te worden met inachtneming van artikel
344, eerste lid, onderdeel 3°, Sv (oud).De leden van de PvdA-fractie was het nog niet duidelijk of de rechter-commissaris
nu wel of niet altijd en onder alle omstandigheden zelf bekend wordt met de
identiteit van de afgeschermde getuige. Graag schep ik op dit punt de nodige
duidelijkheid door aan te geven dat de rechter-commissaris telkens op de hoogte
zal zijn van de identiteit van de getuige. De voorgestelde regeling inzake
het verhoor van de afgeschermde getuige kent twee varianten. De eerste variant
gaat uit van een verhoor waarbij de identiteit van de getuige ingevolge het
voorgestelde artikel 226h verborgen wordt gehouden. In dat geval geldt dat
de rechter-commissaris zich voorafgaand aan het verhoor op de hoogte stelt
van de identiteit van de getuige en daarvan proces-verbaal opmaakt (het voorgestelde
artikel 226h, eerste lid, tweede volzin). De tweede variant van een verhoor
van een afgeschermde getuige maakt andere beperkingen van het ondervragingsrecht
mogelijk zonder dat de identiteit van de afgeschermde getuige verborgen behoeft
te worden gehouden. Bijgevolg gelden ook de gebruikelijke regels omtrent de
vragen naar de personalia waarlangs de rechter-commissaris op de hoogte komt
van de identiteit van de afgeschermde getuige.Deze leden vroegen verder hoe gemotiveerd het oordeel van de rechter-commissaris
kan en moet zijn indien sprake is van een situatie waarin «het belang
van de staatsveiligheid» kan worden geschaad. Dit oordeel – zo
kan ik deze vraag beantwoorden – zal niet omstandig gemotiveerd behoeven
te worden. Een belangrijke reden daarvoor vormt al het feit dat de rechter-commissaris
dikwijls onvoldoende in de gelegenheid zal zijn om volledig te bepalen in
hoeverre dit belang kan worden geschaad. Alleen de ambtenaren van de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten kunnen tot in detail bezien welk effect openbaarmaking
van bepaalde gegevens kan hebben in termen van een inbreuk op het belang van
de staatsveiligheid. Eerder al, heb ik in antwoord op vragen van de leden
van de fractie van het CDA gewezen op het artikelsgewijze gedeelte van de
memorie van toelichting (artikel 226g) waarin dit ook is verduidelijkt. De
rechter-commissaris zal moeten nagaan of de betrokkene werkzaam is bij de
inlichtingendienst en bezien of de functie die de getuige vervult of de aard
van de zaak dan wel de bereidheid tot het geven van openheid van zaken het
volgen van de afgeschermde procedure noodzakelijk maakt. Van dit min of meer
marginale onderzoek en de gronden waarop hij tot zijn beslissing is gekomen,
maakt de rechter-commissaris proces-verbaal op, overigens niet dan nadat de
overige procespartijen hun visie hebben gegeven op het al dan niet verlenen
van de status van afgeschermde getuige.Vooral de bereidheid tot het geven van (meer) openheid van zaken wanneer
de procedure als omschreven in de artikelen 226g e.v. Sv wordt toegepast,
vormt een kwestie waarover de AIVD-getuige uiteraard zelf de nodige duidelijkheid
kan verschaffen. Aangezien via de leiding van de AIVD uiteindelijk de meest
betrokken ministers het bereik van deze verklaringsvrijheid bepalen, kan hun
oordeel hierover eveneens een rol spelen bij de afwegingen van de rechter-commissaris.
Dat meer openheid van zaken door de ministers wordt toegestaan, kan –
zo reageer ik op vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de
PvdA over betrokkenheid van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
en de leiding van de AIVD – derhalve als een van de gronden waarop
de beslissing van de rechter-commissaris is gebaseerd, op schrift worden gesteld
in het proces-verbaal dat gevoegd wordt bij de processtukken (vgl. ook het
voorgestelde artikel 226g, derde lid, Sv).In antwoord op vragen van deze leden over de wijze waarop een ambtsbericht
van de AIVD is opgebouwd zou ik willen opmerken dat voor de vorm of opbouw
geen vaste voorschriften gelden. Waar het om gaat, is dat mededeling wordt
gedaan aan het openbaar ministerie van door de dienst verwerkte gegevens die
van belang kunnen zijn voor de opsporing en vervolging van strafbare feiten.
De term «ambtsbericht» betreft slechts de benaming van deze vorm
van informatieverstrekking. Als hoofdregel geldt dat een ambtsbericht schriftelijk
wordt uitgebracht, maar artikel 38, tweede lid, van de Wet op de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten 2002 laat ingeval van spoed ook de mogelijkheid van
mondelinge berichtgeving open. Wel dient dergelijke mondeling verstrekte informatie
vervolgens later nog schriftelijk te worden bevestigd, zo luidt mijn antwoord
op een vervolgvraag van deze leden.De leden van de PvdA-fractie wezen verder op de regeling van artikel 38,
derde lid, van Wet op inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002, op basis
waarvan de landelijk officier voor terrorismebestrijding inzage kan worden
gegeven in alle aan de mededeling ten grondslag liggende gegevens die voor
de beoordeling van de juistheid van de mededeling noodzakelijk zijn. Een antwoord
op de vraag van deze leden wanneer de officier van justitie wel en wanneer
hij niet gebruik maakt van deze bevoegdheid is niet eenvoudig te geven. Belangrijke
aspecten die hierbij een rol spelen, zijn uiteraard de inhoud van het ambtsbericht
en het beoogde gebruik ervan voor de opsporing en vervolging. Verder dient
beseft te worden dat tussen de inlichtingen- en veiligheidsdiensten en de
landelijk officier voor terrorismebestrijding uiteraard een vertrouwensband
bestaat. Uitgangspunt is derhalve dat het openbaar ministerie uit kan en mag
gaan van de juistheid van de door de dienst verstrekte informatie. Slechts
indien er sterke aanwijzingen zijn die duiden op onjuistheden in het ambtsbericht
zal er voor de officier van justitie een duidelijke aanleiding zijn om onderzoek
te doen naar de onderliggende gegevens. Daarbij zal hij – om antwoord
te geven op een vervolgvraag van deze leden – niet kunnen beschikken
over een, overigens moeilijk denkbare, voorziening die hem in staat stelt
te controleren in hoeverre daadwerkelijk al het materiaal ter inzage wordt
gegeven. Beseft dient echter te worden dat er geen enkele reden is om beducht
te zijn dat bepaalde informatie achtergehouden zal worden. Immers, ook de
landelijk officier van justitie voor terrorismebestrijding is gebonden aan
de geheimhoudingsverplichtingen van de artikelen 85 en 86 van de Wet op de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002.Op de vraag van deze leden of in het ambtsbericht altijd vermeld wordt
of de officier van justitie gebruik heeft gemaakt van zijn controlerende bevoegdheid,
kan ten antwoord worden gegeven dat zulks niet het geval is. De rechter(-commissaris)
en de verdediging kunnen van dit feit eventueel op de hoogte komen in het
kader van het verhoor over het ambtsbericht. Belangrijker lijkt echter dat
voorzien wordt in de mogelijkheid voor de rechter en overige procesdeelnemers
om het ambtsbericht zelf op het punt van de juistheid aan een onderzoek te
onderwerpen. Daartoe introduceert dit wetsvoorstel een procedureel kader.
Deze leden vroegen voorts of ik het geoorloofd acht dat de landelijk officier
van justitie voor terrorismebestrijding die het onderliggende materiaal heeft
gezien en beoordeeld, over de inhoud daarvan contact heeft met andere leden
van het openbaar ministerie. Daarop kan ik antwoorden dat dergelijk contact
reeds uit hoofde van de Wet op inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 ongeoorloofd
is; de artikelen 85 en 86, die specifieke geheimhoudingsverplichtingen bevatten,
zijn immers op de landelijk officier van justitie voor terrorismebestrijding
van overeenkomstige toepassing verklaard.De leden van de fractie van de PvdA brachten voorts de vraag naar voren
of een ambtsbericht alleen een conclusie bevat of tevens de daartoe redengevende
feiten en/of omstandigheden behelst. Naar aanleiding daarvan kan ik slechts
in algemene zin aangeven dat de inhoud van het ambtsbericht telkens afhangt
van het concrete geval. Bij het opstellen ervan wordt een afweging gemaakt
tussen enerzijds het belang van de opsporing en vervolging van strafbare feiten
en anderzijds het belang van de staatsveiligheid. Daarbij geldt als belangrijke
begrenzing dat het ambtsbericht alleen informatie bevat waarvan openbaarmaking
geen strijd oplevert met het belang van de staatsveiligheid. De informatie
kan vervolgens gebaseerd zijn op verschillende bronnen en in beginsel van
alles inhouden; meldingen, dreigingsanalyses, tips, observatie-gegevens, tapgegevens,
gevolgtrekkingen uit een selectie van gegevens, enzovoort.Een zeer belangrijke vraag voor deze leden is verder nog of de rechter-commissaris
in beginsel en desgewenst ook altijd de aan de mededeling ten grondslag liggende
gegevens, welke voor de beoordeling van de juistheid van de mededeling noodzakelijk
zijn (en welke eventueel, ingevolge artikel 38 van de Wet op de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten 2002, reeds door de landelijk officier zijn bekeken),
kan inzien. Op dit punt vroegen zij zich ook af of oorspronkelijke «bronnen»,
voorzover het gaat om verklaringen van getuigen, nu wel of niet altijd als
getuige kunnen worden gehoord. In reactie op deze vragen zou ik graag voorop
willen stellen dat de rechter-commissaris inderdaad desgewenst kan verzoeken
om alle aan een ambtsbericht ten grondslag liggende gegevens met behulp van
de afgeschermde getuige in te zien. Het is echter de vraag of de rechter-commissaris
het nodig acht volledig «tot op de bodem» te willen gaan. Hij
zal er waarschijnlijk naar streven zijn informatiepositie toch niet te zeer
in onbalans te brengen ten opzichte van de posities van de verdachte, diens
raadsman en de officier van justitie. Immers, veel van de verkregen informatie
zal niet kunnen worden opgenomen in het proces-verbaal wegens strijd met het
belang van staatsveiligheid. Leidend zullen naar mijn mening in dit verband
dan ook zijn het «fingerspitzengefühl» van de rechter-commissaris
en de vragen ter zake van de verdediging en de officier van justitie. Verder
blijft onverlet dat het uiteindelijk aan de afgeschermde getuige is, in hoeverre
inzage wordt gegeven in informatie. De afgeschermde getuige kan – zo
bleek reeds – in verband met zijn geheimhoudingsplicht weigeren om op
bepaalde vragen te antwoorden en om bepaalde schriftelijke informatie te tonen.
Wat betreft de vraag over het horen van «menselijke bronnen» kan
ik de leden van de PvdA-fractie helaas geen concretere informatie geven dan
de mededeling dat dit naar verwachting slechts in zeer uitzonderlijke gevallen
zal geschieden, namelijk voor zover de staatsveiligheid dit toelaat. Dit zal
steeds per feitelijk geval beoordeeld moeten worden.De belangenafwegingen liggen vaak minder lastig wanneer het gaat om tapverslagen.
Relevante passages voor de opsporing en vervolging kunnen in een ambtsbericht
worden opgenomen en vervolgens door de dienst worden verstrekt aan het openbaar
ministerie. Bij nadere vragen over een dergelijk ambtsbericht – en daarmee
beantwoord ik een volgende vraag van de leden van de fractie van de PvdA –
kan de dienst ertoe overgaan de inhoud van afgeluisterde telefoongesprekken
desgewenst integraal ter beschikking te stellen, uiteraard voor zover het
belang van de staatsveiligheid dit toelaat. Op vragen van deze leden over
het werk van de operateur zou ik willen antwoorden dat zijn werkzaamheden
over het algemeen vergelijkbaar zijn met die van de «runner» binnen
de politie-organisatie. De operateur vormt het aanspreekpunt voor de «buitendienst»,
die bestaat uit de agenten en informanten. Hij fungeert als het ware als een
menselijk informatieknooppunt. Vanuit die kennis en ervaring kan hij ook de
nodige duidelijkheid en informatie verschaffen aan een rechter-commissaris
wanneer deze een ambtsbericht, waarbij hij een rol heeft gespeeld, aan een
nader onderzoek onderwerpt. Voor meer informatie over de wijze
waarop een operateur binnen de AIVD te werk gaat, verwijs ik kortheidshalve
naar het eerdergenoemde rapport van de Commissie bestuurlijke evaluatie AIVD.
De vraag van deze leden hoe gedetailleerd en hoe precies het onderzoek van
de rechter-commissaris kan en zal zijn naar de waarneming en de bevindingen
van de agenten en informanten valt niet goed in zijn algemeenheid te beantwoorden.
Dat is primair een zaak voor de rechter-commissaris zelf en voorts zullen
ook vragen van de overige procespartijen van invloed kunnen zijn op de inrichting
van het onderzoek.De leden van de PvdA-fractie stelden ook vragen over het gebruik van gegevens
van de AIVD als startinformatie. Zij vroegen of ik het mogelijk acht dat een
politie-ambtenaar of een officier van justitie na de start van het onderzoek
aanvullende informatie vraagt aan de AIVD dan wel het verzoek doet om op een
bepaald punt enig nader onderzoek te verrichten. Deze twee verschillende vormen
van «samenwerking» – zo zou ik deze leden willen antwoorden –
dienen goed uit elkaar gehouden te worden. Uitgangspunt van het huidige stelsel
is dat de functies van het opsporingswerk en het inlichtingenwerk gescheiden
moeten blijven. Dat uitgangspunt staat niet in de weg aan de in de praktijk
geregeld voorkomende situatie waarin na de start van een opsporingsonderzoek
op basis van een ambtsbericht nadien nog verzoeken om aanvullende informatie
worden gericht tot de AIVD. Naar aanleiding van dergelijke verzoeken wordt
vervolgens binnen de AIVD bezien of aanvullende informatie beschikbaar is
en zo ja, in hoeverre dergelijke informatie op grond van artikel 38, eerste
lid, van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002 in een (aanvullend)
ambtsbericht aan het openbaar ministerie kan worden verstrekt. Deze handelwijze,
waarbij de scheiding tussen het opsporingswerk en inlichtingenwerk in stand
blijft, dient onderscheiden te worden van verzoeken tot het doen van enig
nader onderzoek. Aan dat soort verzoeken zal nimmer uitvoering worden gegeven.
Bevoegdheden binnen de beide domeinen zijn toegekend ter vervulling van de
onderscheiden taken. Wanneer het moment gekomen is voor het verrichten van
opsporingsonderzoek, gaat het niet aan om met het oog daarop weer terug te
vallen op bevoegdheden die alleen zijn toegekend voor het inlichtingenwerk.
Dergelijke situaties verschillen ook nadrukkelijk van de situatie van nader
onderzoek van het ambtsbericht, waarvoor dit wetsvoorstel een regeling beoogt.
Bij een verzoek om nader onderzoek aan de AIVD is sprake van actieve inzet
van bevoegdheden die aan andere dan de strafvorderlijke voorwaarden zijn gekoppeld
ten behoeve van de opsporing, terwijl de situatie bij het ambtsbericht zich
kenmerkt door het voorhanden zijn van informatie die reeds verkregen is in
het kader van het inlichtingenwerk, maar waarvan vast te stellen is dat deze
ook van belang kan zijn voor de opsporing en vervolging van strafbare feiten.
De situatie die deze leden tot slot schetsten, namelijk dat na de start van
een strafrechtelijk onderzoek parallel onderzoek plaatsvindt door de AIVD,
zal zich niet snel voordoen. Bij de afweging om gegevens in de vorm van een
ambtsbericht mee te delen aan het openbaar ministerie zal voor de AIVD steeds
meewegen dat deze mededeling ertoe kan en dikwijls zal leiden dat het openbaar
ministerie daadwerkelijk tot vervolging overgaat. Duidelijk is dat dan het
eigen onderzoek van de dienst in gevaar kan komen.De leden van de fractie van de VVD vroegen aandacht voor de praktische
gang van zaken bij een zitting waarbij door veiligheidsdiensten verzamelde
informatie wordt gebruikt. Zij beschreven hierbij een situatie waarin de zittingsrechter
met de zitting begint en vervolgens tot de ontdekking komt dat een verhoor
met toepassing van de voorgestelde artikelen 226g tot en met 226m noodzakelijk
blijkt. Een dergelijke gebeurtenis acht ik niet uitgesloten. Dit zal zich
bijvoorbeeld kunnen voordoen wanneer tijdens het voorbereidend onderzoek het
niet noodzakelijk werd geacht AIVD-informatie nader te onderzoeken, mogelijk
omdat de gedachte bestond dat volstaan kon worden met het «kale»
ambtsbericht als steunbewijs. Ambtshalve of op verzoek van de verdediging
kan dan alsnog op zitting worden besloten tot nader onderzoek met toepassing
van de procedure inzake het verhoor van een afgeschermde getuige.De regeling leent zich echter naar mijn verwachting eerder voor toepassing
in de fase voorafgaand aan het onderzoek ter terechtzitting. In het stadium
van het voorbereidend onderzoek wordt immers al het beschikbare bewijsmateriaal
tegen het licht gehouden. Dan ook ligt inschakeling van de rechter-commissaris
in de rede wanneer nader onderzoek naar bewijsmateriaal op prijs wordt gesteld.
Mocht pas op zitting de wenselijkheid van een verhoor onder afgeschermde omstandigheden
blijken, dan levert dit overigens geen bijzonder risico op; ter zitting verschenen
getuigen van de AIVD zullen met het oog op de bescherming van de staatsveiligheid
bijzonder weinig mededeelzaam kunnen zijn. Het «leed» waarover
deze leden spraken ingeval van terugwijzing naar de rechter-commissaris op
de zitting, betreft derhalve dan ook vooral de minder doelmatige wijze van
procesvoering.De volgende vraag van deze leden of de officier van justitie telkens degene
is die kan verzoeken om de regeling inzake het verhoor van een afgeschermde
getuige toe te passen, laat zich als volgt beantwoorden. Niet alleen de officier
van justitie is bevoegd een dergelijk verzoek te doen, maar ook de overige
procesdeelnemers (vgl. het voorgestelde artikel 226g Sv). Een eventueel negatief
besluit op een verzoek tot toepassing van de regeling in het voorbereidend
onderzoek, kan voor de officier van justitie inderdaad aanleiding vormen om
af te zien van verdere vervolging. Uit artikel 242, tweede lid, Sv volgt echter
dat zodra het onderzoek ter terechtzitting is aangevangen, deze beslissingsbevoegdheid
komt te vervallen. Wel kan worden gewezen op de bijzondere mogelijkheid voor
de officier van justitie om oproeping van de afgeschermde anonieme getuige
en van de getuige ten aanzien van wie het verlenen van de status van afgeschermde
getuige wiens identiteit verborgen wordt gehouden is afgewezen, te weigeren
(het voorgestelde artikel 264, tweede lid, Sv). In dat geval stelt de rechtbank
de stukken in handen van de rechter-commissaris teneinde de getuige overeenkomstig
de voorgestelde artikelen 226g-226m Sv te doen horen.Het lid van de Groep Wilders vroeg ten slotte, onder verwijzing naar hetgeen
over de verschillen tussen het inlichtingen- en opsporingswerk in de memorie
van toelichting is opgemerkt, aandacht voor de vraag in hoeverre ambtenaren
die werkzaam zijn bij de AIVD toch niet ook over de bevoegdheid tot het opsporen
van strafbare feiten zouden moeten beschikken. Daarbij kwalificeerde dit lid
tot mijn spijt de eerdere schriftelijke passages die hieraan gewijd zijn als
uitermate mager en weinig overtuigend. Verzocht werd om die reden thans uitgebreider
dan in de memorie van toelichting in te gaan op het Franse systeem en de voor-
en nadelen daarvan schematisch en uitgebreid toegelicht weer te geven. Ik
meen echter dat met een dergelijke exercitie te ver buiten het bestek van
het onderwerp van deze regeling zou worden gegaan. Verder kan in dit verband
er nog op worden gewezen dat de effectiviteit van de taakvervulling van de
AIVD en de daartoe ter beschikking gestelde bevoegdheden reeds voorwerp van
nader onderzoek zijn geweest van de meergenoemde Commissie bestuurlijke evaluatie
AIVD. De commissie heeft in haar rapport naar aanleiding van dit onderzoek
aangegeven dat de AIVD geen additionele bevoegdheden nodig heeft, onder de
voorwaarde dat de ten behoeve van de bestrijding van terrorisme en het nieuwe
stelsel «bewaken en beveiligen» voorgenomen en reeds in gang gezette
wetswijzigingen doorgang vinden.4. Beletten openbaarmaking bepaalde gegevens (artikel
187d)Het lid van de Groep Wilders gaf aan begrip te hebben voor het voorstel
om artikel 187d, eerste lid, Sv aan te vullen in die zin dat ook het belang
van de staatsveiligheid reden kan zijn tot niet-openbaarmaking van bepaalde
gegevens. Een door dit lid gesuggereerde algemene instructie aan de AIVD-medewerkers
om in het licht hiervan zeer mededeelzaam te zijn bij de rechter-commissaris
komt mij minder wenselijk voor. Het gaat in dit kader om een afweging die
telkens per concreet geval gemaakt moet worden. De mate waarin AIVD-medewerkers
zullen verklaren hangt in de eerste plaats af van de ruimte die hen door de
betrokken ministers wordt gegeven krachtens de artikelen 85 en 86 van de Wet
op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2002. Krijgen de AIVD-medewerkers
de ruimte over bepaalde aangelegenheden mededelingen te doen tijdens een verhoor
bij de rechter-commissaris onder afgeschermde omstandigheden, dan kunnen verdere
aansporingen hiertoe achterwege blijven. De voorgestelde artikelen 219b en
226h, tweede lid, Sv zullen hier overigens ook aan bijdragen aangezien deze
voorschriften beogen te verzekeren dat informatie die tijdens het verhoor
aan de orde is gekomen niet anders dan door voeging van het proces-verbaal
van verhoor bij de processtukken geopenbaard kan worden.Tot mijn genoegen achtte het lid Wilders verder de argumenten die ik in
de memorie van toelichting voor het voetlicht heb gebracht om te onderbouwen
waarom ik meen dat de voorgestelde regeling voldoet aan de vereisten van artikel
6 van het EVRM, overtuigend.5. De afgeschermde getuige (artikelen 226g-226m)De leden van de fractie van de PvdA vroegen op welke wijze het verhoor
plaatsvindt indien zowel de verdediging als het openbaar ministerie daarbij
niet aanwezig kan zijn. Zij wezen er daarbij op dat in dat geval geen enkele
vorm van dialoog plaats kan hebben en stelden in dat verband de vraag op welke
wijze de verdediging kan reageren op antwoorden die onvoldoende duidelijk
en concreet zijn. In antwoord op deze vragen zou ik graag voorop willen stellen
dat een afgeschermd verhoor bij de rechter-commissaris altijd zodanig ingericht
zal zijn dat de door de afgeschermde getuige gegeven antwoorden aanleiding
kunnen vormen tot het stellen van vervolgvragen indien deze antwoorden naar
het oordeel van de verdediging onbevredigend of onvolledig zijn. Wel zal het
zo zijn dat deze ondervraging al snel langs schriftelijke weg zal moeten plaatsvinden
omdat het belang van de staatsveiligheid daartoe noopt. Naar verwachting zal
de afgeschermde getuige in veel gevallen enige tijd nodig hebben om te beoordelen
of en op welke wijze hij binnen de grenzen van zijn verantwoordelijkheid,
gelet op het belang van de staatsveiligheid, antwoord kan geven op gestelde
vragen. Een dergelijke pauze schept de gelegenheid na analyse en weging van
de situatie tot een verantwoorde reactie te komen. Verder speelt mee dat dikwijls
ook de identiteit van de getuige verborgen dient te worden gehouden.Het voorgaande neemt overigens niet weg dat de rechter-commissaris voorafgaand
aan het verhoor telkens aan de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit
zal toetsen welke afschermende maatregelen in concreto noodzakelijk zijn.
Dit kan betekenen dat minder vergaande beperkende voorzieningen worden getroffen.
Te denken valt dan aan vermommingen, spraakvervormers en scheidingswanden,
alsmede aan vraagstelling door middel van telecommunicatie. Het hangt derhalve
van de specifieke feiten en omstandigheden van het concrete geval af of kan
worden volstaan met schriftelijke communicatie of dat naar een situatie gestreefd
kan worden waarin enigerlei confrontatie kan plaatsvinden. Dit laatste zal
bijvoorbeeld mogelijk zijn wanneer sprake is van een afgeschermde getuige
die als leidinggevende werkzaam is bij de AIVD.Het voorstel van deze leden om ten aanzien van het verhoor te bepalen
dat dit altijd op zijn minst plaatsvindt met behulp van telecommunicatiemiddelen
acht ik sympathiek vanuit de gedachte dat zoveel mogelijk gestreefd dient
te worden naar vormen van rechtstreekse confrontatie. Bedacht moet echter
worden dat zich situaties kunnen voordoen waarbij het tijdstip van een verhoor
met behulp van telecommunicatiemiddelen reeds een mogelijke onthullende factor
kan zijn als het gaat om de verborgen gehouden identiteit van de afgeschermde
getuige. Bevindt deze getuige zich in de rechtstreekse omgeving van de verdachte,
dan kan het enkele feit dat hij op een bepaald tijdstip niet aanwezig kan
zijn (bijvoorbeeld om gevolg te geven aan een uitnodiging voor een etentje),
bij de verdachte het vermoeden doen versterken dat de getuige degene is die
met toepassing van de procedure van artikel 226g Sv belastend tegen hem zal
verklaren. Ook kan een vastgesteld tijdstip aanleiding vormen voor kringen
rond de verdachte om de «vermoedelijke» afgeschermde getuige te
gaan observeren. Een verhoorsituatie waarbij sprake is van een on-line verbinding
kan daarom onder bepaalde omstandigheden ernstige risico's met zich meebrengen,
reden waarom ik geen voorstander kan zijn van een wettelijke bepaling die
deze wijze van verhoor als minimumeis voorschrijft.Wanneer tijdens de terechtzitting blijkt dat nog aanvullende vragen gesteld
zouden moeten worden aan de afgeschermde getuige – zo beantwoord ik
een volgende vraag van deze leden –, dan ligt terugwijzen naar de rechter-commissaris
inderdaad in de rede. De status van de getuige en de daaraan gekoppelde voorwaarden
ter bescherming van het belang van staatsveiligheid brengen immers met zich
mee dat de afgeschermde getuige op de zitting niet onder dezelfde omstandigheden
kan worden gehoord.De leden van de PvdA-fractie merkten voorts op te kunnen instemmen met
het voorstel dat de procedure over de gegrondheid van het horen als afgeschermde
getuige niet kan worden «overgedaan» door de zittingsrechter.
Consequentie daarvan is volgens deze leden dat de beslissing van de rechter-commissaris
van groot gewicht is. Om die reden konden deze leden het niet eens zijn met
mijn voorstel om, afwijkend van de procedure voor de bedreigde getuige, de
beslissing van de rechter-commissaris niet appellabel te maken. In reactie
hierop zou ik voorop willen stellen dat de door de rechter-commissaris te
nemen beslissing inderdaad zwaarwegend van karakter is. Tegelijkertijd moet
worden vastgesteld dat de toetsingscriteria aan de hand waarvan de rechter-commissaris
kan beoordelen of het belang van de staatsveiligheid noopt tot een verhoor
als afgeschermde getuige vrij objectief zullen zijn. Eerder in deze nota ben
ik in antwoord op vragen van de leden van de fractie van de SP daarop reeds
uitvoerig ingegaan.Voor de beoordeling van de noodzaak tot het openstellen van een rechtsmiddel
is het naar mijn mening goed te bezien welke functies van hoger beroep kunnen
worden onderkend. Dit zijn in het algemeen de bescherming tegen willekeur
van de rechter, de mogelijkheid van correctie van vergissingen, de herkansing
voor partijen vanuit een mogelijk nieuwe kijk op de kern van de zaak, de rechtseenheid
en rechtsontwikkeling en tenslotte het bevorderen van het gezag van het rechterlijk
oordeel. Van deze functies lijken hier vooral de mogelijkheid tot correctie
van vergissingen en het bevorderen van gezag van het rechterlijk oordeel relevant.
Deze functies kunnen echter pas goed tot hun recht komen wanneer de nodige
ruimte bestaat voor een verschillende weging van de factoren die ten grondslag
liggen aan het rechterlijk oordeel. Zoals hiervoor reeds aangegeven, is deze
ruimte niet groot als het gaat om het al dan niet toekennen van de status
van afgeschermde getuige. Ik meen daarom dat het weinig zinvol zal zijn om
een voorziening in het leven te roepen op grond waarvan het mogelijk wordt
deze besluitvorming aan de hand van vrij objectieve beoordelingscriteria nogmaals
tegen het licht te houden. De enige reële verwachting die
men daarvan kan hebben, is dat een verdachte, gelet op de in het geding zijnde
belangen, vrijwel altijd hoger beroep tegen een beschikking tot toekenning
van de status van afgeschermde getuige zal instellen. In de memorie van toelichting
wees ik er verder nog op dat in het geval dat toekenning van de status van
afgeschermde getuige achterwege zal blijven, terwijl daartoe wel aanleiding
bestaat, besluitvorming ter terechtzitting altijd nog kan leiden tot een verhoor
met toepassing van de artikelen 226g tot en met 226m Sv.Verheugd heb ik kennis genomen van het feit dat de leden van de fractie
van de PvdA mijn voorstel dat het proces-verbaal van het verhoor van de afgeschermde
getuige slechts met instemming van die afgeschermde getuige in het dossier
kan worden gevoegd, alles afwegende, begrijpelijk en verdedigbaar achtten.
In antwoord op de vraag van deze leden op welke wijze deze instemming kenbaar
wordt gemaakt, kan ik meedelen dat zulks blijkt uit het feit dat het desbetreffende
stuk onderdeel vormt van het procesdossier. Wanneer de getuige tot het oordeel
komt dat het proces-verbaal van verhoor gegevens bevat waarvan openbaarmaking
schadelijk kan zijn voor het belang van de staatsveiligheid, zal hij aan de
rechter-commissaris mededeling doen dat hij niet kan instemmen met voeging
van dit proces-verbaal bij de processtukken. Het ligt in de rede dat de getuige
daarbij aan de rechter-commissaris duidelijk maakt op grond waarvan hij tot
dit besluit is gekomen. Verder zal de getuige, gelet op de mogelijk verstrekkende
gevolgen van een dergelijk besluit, eerder al overleg hebben gevoerd met de
dienstleiding van de desbetreffende inlichtingen- en veiligheidsdienst, die
zich in voorkomend geval verstaat met de betrokken ministers. Voor de beduchtheid
van deze leden voor een te lichtvaardig gebruik van de mogelijkheid om niet
in te stemmen met de voeging van het proces-verbaal van verhoor, zie ik dan
ook geen goede reden. Bedacht moet voorts nog worden dat de voorgestelde regeling
slechts toepassing vindt, wanneer sprake is van een vervolging van een strafbaar
feit waarbij de rechtsorde ernstig is geschokt. De nodige publiciteit is dan
snel een gegeven, hetgeen in zekere zin eveneens beschouwd kan worden als
een extra waarborg.De aan het woord zijnde leden vroegen voorts of het onthouden van instemming
met het voegen van het proces-verbaal van verhoor tot gevolg heeft dat ook
het ambtsbericht niet langer als bewijs kan en zal worden gebruikt. In reactie
hierop zou ik deze leden willen aangeven dat ik het verbinden van een dergelijke
onherstelbare consequentie aan het onthouden van instemming niet noodzakelijk
en evenmin wenselijk acht. Dat niet kan worden ingestemd met het voegen behoeft
immers nog niet te betekenen dat aan de betrouwbaarheid van het ambtsbericht
moet worden getwijfeld. Het zou mijns inziens dan ook mogelijk moeten blijven
dat de zittingsrechter bepaalde informatie uit het ambtsbericht gebruikt voor
de bewijsconstructie wanneer hij – bijvoorbeeld ingeval van bevestiging
uit andere hoofde – deze gegevens op adequate wijze heeft kunnen toetsen.Over de vormgeving van de verschoningsplicht merkten de leden van de fractie
van de PvdA tot mijn genoegen op dat zij deze helder en verdedigbaar achtten.
Zij wezen verder op de geboden mogelijkheid voor de afgeschermde getuige om
niet te antwoorden op vragen indien het geven van antwoord naar zijn oordeel
in strijd is met het belang van de staatsveiligheid. De daarbij door deze
leden gestelde vraag of in dat geval in het proces-verbaal de desbetreffende
vraag opgenomen wordt met de mededeling dat de getuige daarop geen antwoord
kon geven, kan ik bevestigend beantwoorden.De leden van de SP-fractie merkten op dat in de memorie van toelichting
wordt gesteld dat «het volgen van de procedure voor de afgeschermde
getuige niet de garantie oplevert dat daarmee onder alle omstandigheden in
voldoende mate is voldaan aan de vereisten van artikel 6 EVRM». Zij stelden mij in dat verband de vraag of ik het werkelijk wenselijk
vind om een regeling in te voeren die mogelijk leidt tot schending van het
EVRM.In antwoord op deze vraag wil ik graag verduidelijken dat ik in bedoelde
passage van de memorie van toelichting in de eerste plaats de conclusie heb
neergelegd dat de voorgestelde regeling voldoet aan de eisen zoals deze voortvloeien
uit artikel 6 van het EVRM, zoals nader uitgelegd door het EHRM. Echter, het
enkele feit dat een wettelijke regeling is opgesteld die in overeenstemming
is met de voorwaarden die uit artikel 6 van het EVRM zijn af te leiden, betekent
nog niet dat met het volgen van die regeling een schending van dit verdragsartikel
in een individuele strafzaak volledig uitgesloten is. Bij wijze van voorbeeld
kan worden gewezen op artikel 344a, eerste lid, Sv waarin – in lijn
met jurisprudentie van het EHRM – wordt aangegeven dat het bewijs niet
in beslissende mate kan worden gegrond op (kort gezegd) anonieme getuigenverklaringen.
Met de door deze leden aangehaalde passage heb ik willen aangeven dat nooit
helemaal uit te sluiten valt dat het EHRM in een concrete strafzaak uiteindelijk
anders oordeelt dan de Nederlandse strafrechter over de vraag wanneer het
bewijs in beslissende mate op een anonieme verklaring is gegrond.Het lid van de Groep Wilders vroeg tot slot aandacht voor de situatie
waarin de afgeschermde getuige een medewerker is van een buitenlandse inlichtingen-
of veiligheidsdienst. Dit lid stelde daarbij de vraag of het altijd mogelijk
zal zijn om de ware identiteit van een dergelijke getuige vast te stellen.
Een concreet antwoord op deze vraag kan ik tot mijn spijt niet geven. Het
is immers moeilijk zicht te hebben op situaties die zich mogelijk in de toekomst
voordoen en daarover zinvolle voorspellingen te doen. De voorgestelde regeling
stelt als voorwaarde dat de rechter-commissaris zich steeds vergewist van
de identiteit van de getuige. Mochten daaromtrent de nodige aarzelingen blijven
bestaan, dan zal de rechter-commissaris naar mag worden verwacht daarvan in
het proces-verbaal melding maken. Bedacht moet echter worden dat het hier
zal gaan om medewerkers in de openbare dienst van andere landen. Niet valt
in te zien waarom dergelijke personen niet op adequate wijze zouden kunnen
worden geïdentificeerd dan wel daaraan geen medewerking zouden willen
verlenen. Ook het feit dat, na identificatie door de rechter-commissaris,
anonimiteit gewaarborgd kan worden, vormt voor mij reden om aan te nemen dat
problemen met betrekking tot de identificatie van medewerkers van inlichtingendiensten
uit het buitenland zich niet snel zullen voordoen. Mijn antwoord op de vervolgvraag
van het lid van de Groep Wilders, namelijk of hierover reeds afspraken met
andere landen zijn gemaakt, luidt gelet op het vorenstaande dan ook ontkennend.6. Het wettelijk bewijsrecht (artikel 344)De leden van de fractie van de PvdA konden instemmen met het uitgangspunt,
dat leidend zou moeten zijn of het geschrift inhoudelijk betrouwbare informatie
bevat en dat van minder belang is met welke (oorspronkelijke) bestemming het
stuk is opgemaakt. Deze leden vroegen echter wel om een nadere toelichting
op de wijze waarop in het strafproces gebruik gemaakt zou kunnen worden van
geschriften die zijn opgemaakt door personen in de openbare dienst van een
vreemde staat of van een volkenrechtelijke organisatie.Graag wil ik deze leden verduidelijken dat de voorgestelde aanpassing
inderdaad de bedoeling heeft dat ook schriftelijke stukken die zijn opgemaakt
door buitenlandse opsporingsambtenaren in de toekomst als «zelfstandig»
bewijs kunnen meewerken. Dergelijke buitenlandse documenten kunnen thans reeds,
evenals het ambtsbericht van de AIVD, tot bewijs dienen, maar onder de restrictie
dat zij slechts tot bewijs kunnen meewerken «in verband met de inhoud
van andere bewijsmiddelen» (vgl. artikel 344, eerste lid,
onder 5°, Sv). Dit houdt in dat het geschrift op enigerlei wijze bevestiging
behoeft door een ander bewijsmiddel.Genoemde wettelijke restrictie acht ik in het huidige tijdsgewricht waarin
sprake is van een toenemende onderlinge internationale samenwerking op het
gebied van de opsporing en vervolging van strafbare feiten te absoluut. Zij
ademt nog teveel een sfeer uit dat aan geschriften van personen in de openbare
dienst van een vreemde staat per definitie minder waarde zou kunnen worden
gehecht dan aan soortgelijke stukken die afkomstig zijn van Nederlandse ambtenaren.
Dit uitgangspunt past minder goed bij de huidige ontwikkelingen in het kader
van de internationale samenwerking in strafzaken. Illustratief in dat verband
is bijvoorbeeld het op 1 juli 2004 ingevoerde artikel 552qc Sv. Dit artikel
legt kort gezegd vast dat aan stukken die buitenlandse leden van een gemeenschappelijk
onderzoeksteam in het buitenland hebben opgesteld in het kader van hun taakuitvoering
in Nederland, dezelfde bewijskracht toekomt als aan stukken betreffende overeenkomstige
door Nederlandse ambtenaren in Nederland verrichte handelingen. Een vergelijkbare
bepaling geldt bij de overdracht van strafvervolging (vgl. artikel 552gg Sv).
De voorgestelde aanpassing met betrekking tot de bewijskracht van alle geschriften
die zijn opgemaakt door personen in de openbare dienst van een vreemde staat
of van een volkenrechtelijke organisatie ligt derhalve in lijn met andere
verruimingen in het bewijsrecht die het mogelijk maken aan materiaal dat afkomstig
is uit het buitenland meer bewijskracht toe te kennen.Overigens merk ik nog op dat herkomst en juistheid van buitenlandse ambtsberichten
en processen-verbaal onverkort op verzoek van de verdediging of ambtshalve
door de rechter getoetst moeten kunnen worden. Het gebruik van dergelijke
stukken als bewijsmateriaal zal om die reden gewoonlijk alleen aan de orde
zijn indien er voldoende mogelijkheden zijn tot verificatie van de gegevens
die in de stukken zijn opgenomen. In het geval daadwerkelijk voldoende onderzoek
naar een buitenlands ambtelijk geschrift mogelijk is, bijvoorbeeld door het
horen van getuigen of het anderszins verifiëren van bepaalde gegevens,
en uit dat onderzoek blijkt dat sprake is van betrouwbare informatie, dan
zou naar mijn mening de wet geen verdere formele belemmeringen moeten opwerpen
om dit geschrift als volwaardig bewijsmiddel te gebruiken.Nader onderzoek met betrekking tot geschriften die zijn opgemaakt door
personen in openbare dienst van een vreemde staat of van een volkenrechtelijke
organisatie kan – zo antwoord ik op een vervolgvraag van de leden van
fractie van de PvdA – tevens omvatten een toets op de rechtmatige herkomst
van het materiaal. Daarbij zal, in ieder geval in de relatie tussen de buitenlandse
opsporingsautoriteiten en die van Nederland, een vertrouwensbeginsel gelden.
Dit vertrouwensbeginsel houdt in dat de justitiële autoriteiten mogen
uitgaan van de rechtmatige verkrijging van de verstrekte informatie. Pas als
er sterke aanwijzingen zijn dat sprake is van informatie die verkregen is
met schending van fundamentele rechten, ligt nader onderzoek naar de rechtmatige
herkomst in de rede. De grenzen van het vertrouwensbeginsel liggen derhalve
bij mogelijke inbreuken op de fundamentele rechten uit de mensenrechtenverdragen,
het EVRM en het IVBPR (vgl. ook HR 16 november 1999, NJ 2000, 214 en
HR 18 mei 1999, NJ 2000, 107).7. ArtikelsgewijsOnderdelen E, H en K(artikel 349)De leden van de fractie van het CDA uitten hun zorg over de voorgestelde
wijziging van artikel 349, derde lid, Sv. Zij vroegen zich af of daarmee niet
een te strenge bepaling wordt geïntroduceerd. Denkbaar zou in de ogen van deze leden zijn een situatie waarin er naast de afgeschermde getuige
aan wie de officier van justitie anonimiteit heeft toegezegd, ook nog andere
getuigen zijn op basis van wier verklaringen een veroordeling zou kunnen volgen.In dat geval – zo luidt mijn reactie op de zorgen van deze leden
op dit punt – ligt het evenwel niet in de rede dat de rechtbank de officier
van justitie zal bevelen de desbetreffende getuige te dagvaarden of op te
roepen. Wanneer voldoende ander bewijsmateriaal voorhanden is en onderzocht
kan worden, zal het onderzoek zich daarop toespitsen. Artikel 288, eerste
lid, Sv laat de rechtbank ook de mogelijkheid om een bevel tot oproeping in
een dergelijk geval achterwege te laten. Die mogelijkheid bestaat evenwel
niet in gevallen waarin er behalve het ambtsbericht waarover de desbetreffende
getuige nader zou kunnen verklaren onvoldoende ander bewijsmateriaal voorhanden
is. Een verhoor door de rechter-commissaris is in dat geval aangewezen (vgl.
het voorgestelde artikel 288, tweede lid, Sv). De sanctie van artikel 349,
derde lid, Sv ziet op het geval waarin de officier van justitie in deze situatie
weigert de getuige op te roepen. Voor die situatie komt deze sanctie ook passend
voor, nu de weigering een adequaat onderzoek van de zaak onmogelijk maakt.
In verband met het oordeel over de gestrengheid van deze bepaling kan nog
aangestipt worden dat een bewezenverklaring in dergelijke gevallen niet goed
denkbaar is. Volledigheidshalve merk ik nog op dat de formele einduitspraak
van het ontzeggen van het recht tot strafvordering niet uitsluit dat door
het openbaar ministerie opnieuw vervolging wordt ingesteld. Dit kan bijvoorbeeld
het geval zijn wanneer het openbaar ministerie erin slaagt ander bewijsmateriaal
te verzamelen.Onderdeel G(artikel 226g)Voor een antwoord op de vraag van de leden van de fractie van GroenLinks
over de exacte reikwijdte van het begrip «staatsveiligheid» zou
ik deze leden willen verwijzen naar mijn eerder in deze nota gegeven reactie
op een gelijkluidende vraag van het lid van Groep Wilders. Daaraan zou ik
op deze plaats nog willen toevoegen dat het begrip «staatsveiligheid»
mede omvat het belang van de staatsveiligheid van andere landen. Immers, het
begrip «staatsveiligheid» wordt nader ingevuld door de taakvelden
en aandachtsgebieden, zoals deze worden verwoord in de jaarverslagen van de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Daaruit blijkt dat daartoe concreet
behoort de bestrijding van het internationaal terrorisme. De uitvoering van
deze taak kan niet anders plaatsvinden dan in nauwe samenwerking met de buitenlandse
inlichtingen- en veiligheidsdiensten die met het oog op de noodzakelijke informatie-uitwisseling
erop moeten kunnen vertrouwen dat ook geheimhouding in het belang van de staatsveiligheid
van hun eigen land gewaarborgd blijft.De vraag van deze leden over de wijze waarop de verdediging kan vaststellen
hoe de rechter-commissaris toetst of een getuige als afgeschermde getuige
moet worden aangemerkt, heb ik eveneens al in het voorafgaande goeddeels beantwoord.
In reactie op vragen van de leden van de fractie van het CDA heb ik de dilemma's
geschetst waarvoor de rechter-commissaris wordt geplaatst. Verder wil ik er
nogmaals op wijzen dat de verdediging en het openbaar ministerie in de gelegenheid
worden gesteld omtrent het al dan niet toekennen van de status van afgeschermde
getuige te worden gehoord. De wijze waarop de rechter-commissaris uiteindelijk
tot zijn beslissing komt, zal (enigermate) te toetsen zijn aan de hand van
het proces-verbaal als omschreven in het voorgestelde artikel 226g, derde
lid, Sv. Genoemd artikellid schrijft voor dat de rechter-commissaris melding
maakt van de redenen waarom hij beveelt dat een getuige als afgeschermde getuige
dient te worden gehoord.Een algemeen antwoord op de vraag van deze leden over de wijze waarop
de rechter-commissaris gaat onderzoeken of er een voorziening mogelijk is
waardoor de verdediging bij het verhoor van de getuige aanwezig kan zijn,
kan niet gegeven worden. Zoals de leden van de fractie van GroenLinks zullen
begrijpen, zal dit sterk afhankelijk zijn van de concrete feiten en omstandigheden
van het geval. Van een «echt» onderzoek zal geen sprake zijn.
De rechter-commissaris zal beoordelen welke voorzieningen dienen te worden
getroffen om, gelet op de in het geding zijnde belangen, een verantwoord verloop
van het verhoor te kunnen waarborgen. Dit kan betekenen dat besloten wordt
dat een verhoor plaatsvindt waarbij de verdediging door middel van telecommunicatie
bij het verhoor «aanwezig» is. Eerder al noemde ik het gebruik
van kamerschermen en vermommingen, wanneer de kans op herkenning minder groot
is. Gelet op het praktische karakter van de besluitvorming omtrent de te treffen
voorzieningen en de mate waarin de aard van deze voorzieningen afhangt van
de concrete casus is het weinig zinvol daarover protocollen op te stellen.
Evenmin acht ik het noodzakelijk dat de rechter-commissaris reeds bij zijn
beslissing tot het verlenen van de status van afgeschermde getuige aangeeft
wanneer en met welke voorzieningen het eigenlijke verhoor zal geschieden.
Goed voorstelbaar is wel dat in het uiteindelijke proces-verbaal van verhoor
rekenschap wordt afgelegd van de verhoorsituatie.(artikel 226h)De leden van de fractie van het CDA gaven aan het beëdigen van de
getuige volgens het voorgestelde artikel 226h, tweede lid, Sv begrijpelijk
te achten. Deze leden meenden verder dat het een goede zaak is dat de rechter-commissaris
zich voortdurend dient te verantwoorden en merkten daarbij op dat het verloop
van de procedure mogelijk nog vele problemen zal opleveren. Zij vroegen zich
af of de rechter-commissaris zal vermelden wanneer hij bijvoorbeeld twijfelt
aan een antwoord op een vraag, indachtig ook de mogelijkheid voor de afgeschermde
getuige om zijn instemming aan de voeging van het proces-verbaal van verhoor
te onthouden. Voorts vestigden zij de aandacht op het feit dat het voorstelbaar
is dat de zittingsrechter bij het vernemen van op zich gerechtvaardigde twijfels
bij bepaalde antwoorden van een afgeschermde getuige geneigd zal zijn om het
hele verhaal ter zijde te schuiven, hoezeer ook de rest van de verklaring
wel betrouwbaar is.In reactie op deze vragen en opmerkingen zou ik willen voorop stellen
dat de vraagpunten die deze leden als dilemma's naar voren hebben gebracht,
ook door mij als zodanig zijn onderkend. Het gaat echter om dilemma's die
telkens spelen bij onderzoek naar de waarheidsvinding waarbij legitieme belangen
zich verzetten tegen het belang van volledige openbaarheid. Reeds eerder heb
ik aangegeven dat de rechter-commissaris ingeval van een verhoor van een afgeschermde
getuige voor een lastige opdracht staat. Bij het ondervragen van de getuige
en het opstellen van het proces-verbaal van verhoor dient hij behoedzaam te
handelen. Uitgangspunt zal zijn het onderzoek naar het ambtsbericht. Voor
de waarde van dit ambtsbericht als bewijsmiddel is van belang dat de rechter-commissaris
(met behulp van de overige procesdeelnemers) langs de weg van het proces-verbaal
van verhoor rekenschap geeft van een adequaat onderzoek naar de achtergrond
van dit schriftelijk stuk. Mocht hij twijfelen aan een antwoord dan ligt het
in de rede dat hij dit in ieder geval tot uitdrukking brengt door middel van
een vervolgvraag waarbij hij aangeeft waarom deze nadere vraag wordt gesteld.
Hierdoor wordt het ook voor de zittingsrechter inzichtelijk op welke onderdelen
twijfels bestaan. Ook is uiteraard een naschrift van de rechter-commissaris
mogelijk. Een en ander betekent echter nog niet dat als gevolg van aarzelingen
over de beantwoording van een vraag betreffende een bepaald gedeelte uit een
ambtsbericht andere bruikbare en getoetste delen van dit ambtsbericht
min of meer automatisch ter zijde zullen worden geschoven. Hoe in voorkomende
gevallen zal worden gehandeld, hangt sterk af van de concrete feiten en omstandigheden.Bij het vorenstaande dient nog bedacht te worden dat het hier in het algemeen
zal gaan om een verhoor onder ede van ambtenaren betreffende aspecten van
hun taakuitoefening. In plaats van «echte» onjuistheden zal bijgevolg
eerder sprake kunnen zijn van het (moeten) geven van onvolledige antwoorden
in het belang van de staatsveiligheid. Uiteraard is ook mogelijk dat de rechter-commissaris
ter zake wel volledig wordt geïnformeerd, terwijl in het belang van de
staatsveiligheid in het proces-verbaal van verhoor slechts wordt vermeld dat
de getuige de vraag bevredigend heeft beantwoord. Het is dan uiteindelijk
aan de zittingsrechter om te bepalen of hij, het geheel overziende, de betrouwbaarheid
van de informatie uit het ambtsbericht voldoende onderzocht acht zodat daarvan
gebruik gemaakt kan worden voor de bewijsvoering.(artikel 226i)De leden van de fractie van Groenlinks wezen erop dat in de memorie van
toelichting geen kwalitatief criterium wordt geboden aan mensen die door de
rechter-commissaris kunnen worden toegelaten tot het verhoor van de afgeschermde
getuigen. In dat verband vroegen zij zich af of daarmee niet het risico zou
ontstaan dat de rechter-commissaris de regie over het verhoor zou kunnen verliezen
ten gunste van de aanwezige toehoorder. Dit risico wordt dezerzijds klein
geacht. De opzet van de gehele regeling gaat uit van een verhoor dat wordt
geleid door de rechter-commissaris. Eventuele ondersteuning van de getuige,
in de zin van advisering, zal slechts met diens instemming plaatsvinden en
slechts voor zover en zolang de rechter-commissaris dit met het oog op een
goede rechtsbedeling verantwoord acht.(artikel 226j)De leden van de CDA-fractie vroegen nog aandacht voor het zogenaamde instemmingsrecht,
inhoudend dat de getuige kan bepalen of het proces-verbaal van verhoor al
dan niet aan de stukken wordt toegevoegd. Naar het oordeel van deze leden
kan de noodzaak tot het onthouden van de instemming pas aan het eind van het
verhoor worden bezien. In dat verband stelden zij mij de vraag hoe dit zich
verhoudt met de eventuele aanwezigheid van het openbaar ministerie en de verdediging
en of niet in dit soort gevallen verplichtend tot schriftelijke vraagstelling
moet worden besloten.In antwoord op deze vragen zou ik graag in de eerste plaats willen verduidelijken
dat de regeling inzake het verhoor van de afgeschermde getuige verschillende
varianten kent. De keuze tussen deze varianten is onder meer afhankelijk van
de persoon en de functie van de getuige. Gaat het bijvoorbeeld om het verhoor
van een leidinggevende ambtenaar bij de AIVD, dan zal niet licht besloten
worden tot geheimhouding van de identiteit van deze ambtenaar. Wel zal de
schriftelijke neerslag van het verhoor in verband met mogelijke strijdigheden
met het belang van de staatsveiligheid aan de getuige worden voorgelegd voordat
het wordt verstrekt aan de officier van justitie, de verdachte en diens raadsman.
De situatie zal echter anders liggen indien sprake is van een afgeschermde
getuige wiens identiteit verborgen dient te worden gehouden. In dat geval
zal al vrij snel hetzij in het belang van de staatsveiligheid, hetzij ter
bescherming van een zwaarwegend belang van de getuige, besloten worden tot
schriftelijke vraagstelling. De procedure maakt het ook dan mogelijk zowel
tussentijds als aan het eind van het verhoor te beoordelen of in de stukken
informatie is opgenomen die strijdig is met het belang van de staatsveiligheid.
Verwezen zij in dit verband naar de voorgestelde artikelen 226j, derde lid,
en 226m, eerste lid, Sv.De leden van de GroenLinks-fractie spraken hun verbazing uit over mijn
keuze voor een instemmingsrecht voor de afgeschermde getuige waar het gaat
om het voegen van het proces-verbaal van verhoor bij de processtukken. Het
standpunt van deze leden dat de afgeschermde getuige daarmee beschikt over
een «allesoverheersende» beslissingsbevoegdheid deel ik niet.
De rechter-commissaris draagt de verantwoordelijkheid voor de totstandkoming
van het proces-verbaal van verhoor van de afgeschermde getuige. Hij houdt
daarbij rekening met alle in het geding zijnde belangen. Mocht dit proces-verbaal
naar het oordeel van de afgeschermde getuige desalniettemin gegevens bevatten
waarvan openbaarmaking strijdig is met het belang van de staatsveiligheid,
terwijl de rechter-commissaris daarvan niet overtuigd is of meent dat het
gaat om belastende of ontlastende informatie die in het belang van een behoorlijke
procesvoering ter terechtzitting niet mag ontbreken, dan bieden de voorgestelde
artikelen 226j, derde lid, en 226m, eerste lid, Sv de mogelijkheid voor de
afgeschermde getuige om de openbaarmaking van deze gegevens te vermijden.
In die gevallen dient de rechter-commissaris ervoor zorg te dragen dat de
gegevens worden vernietigd. Daarvan wordt proces-verbaal opgemaakt zodat de
onbruikbaarheid van de verklaring van de afgeschermde getuige bij of door
de zittingsrechters aan de orde kan worden gesteld. De positie van de rechter-commissaris
wordt aldus geenszins ondergraven; integendeel, de verschillende rollen en
verantwoordelijkheden zijn hiermee duidelijk gemarkeerd.Deze leden vroegen voorts of hun interpretatie juist is dat als de rechter-commissaris
moet besluiten om het proces-verbaal niet te verstrekken noch de officier
van justitie, noch de raadsman en evenmin de verdachte het proces-verbaal
in handen krijgt. Deze interpretatie is inderdaad juist. Uit de artikelen
226j, derde lid, en 226m, eerste lid, Sv volgt dat de rechter-commissaris
dient te zorgen voor de vernietiging van een proces-verbaal, aan de openbaarmaking
waarvan de getuige in het belang van de staatsveiligheid zijn instemming onthoudt.
De officier van justitie, de raadsman en de verdachte zullen derhalve niet
de beschikking kunnen krijgen over een dergelijk proces-verbaal. Van deze
vernietiging dient overigens wel een proces-verbaal te worden opgemaakt dat
bij de processtukken wordt gevoegd. Hiermee is zeker gesteld dat de onbruikbaarheid
van de verklaring van de afgeschermde getuige bij of door de zittingsrechter
aan de orde kan worden gesteld.(artikel 226m)De leden van de fractie van GroenLinks herhaalden op deze plaats hun verbazing
over het voorstel dat het proces-verbaal van verhoor van de afgeschermde getuige
slechts door de rechter-commissaris bij de processtukken mag worden gevoegd
als de betrokken afgeschermde getuige daarin toestemt. Naar hun oordeel adviseerde
de Raad van State terecht om een dergelijke beslissing niet over te laten
aan de betrokken afgeschermde getuige, maar om de rechter-commissaris daarmee
te belasten. Voor een toelichting op de ter zake gemaakte afweging en keuze
meen ik hier te kunnen volstaan met te verwijzen naar hetgeen reeds in het
voorafgaande daarover op diverse plaatsen is opgemerkt.De Minister van Justitie,J. P. H. Donner 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29743-7.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl