Justitiële Inrichtingen; Verslag van een algemeen overleg; Verslag van een algemeen overleg, gehouden op 20 januari 2010, over de Voortgang Modernisering Gevangeniswezen
Staten-Generaal — Kamerstuk Verslag van een algemeen overleg
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST141235
 2009-2010
 
 24 587
 Justitiële Inrichtingen
 
 
 
 
 Nr. 
 377
 VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
 Vastgesteld 1 maart 2010
 De vaste commissie voor Justitie heeft op
20 januari 2010 overleg gevoerd met staatssecretaris Albayrak van Justitie
over:
 
 – de brief van de minister van Justitie d.d.
31 juli 2009 over het IGZ-rapport «Medische diensten in penitentiaire
inrichtingen: achter de tralies nu veiliger zorg, maar verbeteringen nog nodig»
(24 587, nr. 355);
 
 
 – de brief van de staatssecretaris van Justitie
d.d. 17 augustus 2009 over het rapport inzake het themaonderzoek «Rechtspositie
arrestanten gevangeniswezen» van de Inspectie voor de Sanctietoepassing
(ISt) (24 587, nr. 359);
 
 
 – de brief van de staatssecretaris van Justitie
d.d. 22 september 2009 over het kader vrijwilligerswerk voor (ex-)gedetineerden
(24 587, nr. 363);
 
 
 – de brief van de staatssecretaris van Justitie
d.d. 12 oktober 2009 over de voortgang commissies van toezicht t.g.v.
de aanbevelingen van de ISt (24 587, nr. 365);
 
 
 – de brief van de staatssecretaris van Justitie
d.d. 16 oktober 2009 over de gratieprocedure en tenuitvoerlegging levenslange
gevangenisstraf (32 123 VI, nr. 10);
 
 
 – de brief van de staatssecretaris van Justitie
d.d. 12 oktober 2009 over de voortgang Modernisering Gevangeniswezen
(24 587, nr. 367).
 
 Van dit overleg brengt de commissie bijgaand stenografisch verslag uit.
 
 De voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,
 De Pater-van der Meer
 De griffier van de vaste commissie voor Justitie,
 Nava
 
 
 
 Voorzitter: De Pater-van der Meer
 
 
 Griffier: Nava
 
 
 Aanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: De Pater-van der Meer, Jager,
Teeven, Van Velzen, Anker, Van der Staaij, Bouwmeester en Azough,
 
 en staatssecretaris Albayrak van Justitie, die vergezeld is van enkele
ambtenaren van haar ministerie.
 
 De voorzitter: Welkom bij dit algemeen overleg
van de vaste commissie voor Justitie.
 
 De heer Jager (CDA): Voorzitter. Er liggen
veel stukken voor, waarover ook heel veel te zeggen is. Ik zal mijn inbreng
deze keer wat beperken. Allereerst wil ik namens de CDA-fractie de minister
en met name ook de staatssecretaris een compliment geven voor hun voortvarende
aanpak wat betreft de implementatie en uitvoering van de plannen voor de modernisering
van het gevangeniswezen. Het CDA blijft echter ook een aantal zorgen houden.
De indruk blijft bestaan dat op macroniveau op papier hard gewerkt wordt aan
een ideale, nieuwe situatie. Deze is in de plannen beschreven. Tegelijkertijd
wordt op de werkvloer nog steeds met veel inzet gewerkt aan het op niveau
brengen van de oude situatie, omdat daar de nodige knelpunten waren. Ik geef
daarvan een voorbeeld. De staatssecretaris geeft in haar brief over de tweede
voortgangsrapportage aan, dat zij – in het kader van reductie van overcapaciteit
en regionale plaatsing – het minder wenselijk vindt om de fysieke infrastructuur
aan te passen, zoals het afbreken van gesloten capaciteit en het nieuw bouwen
in de regio van minder beveiligde capaciteit. In plaats daarvan stelt zij
voor dat het gevangeniswezen de komende periode bekijkt of in de huidige penitentiaire
inrichtingen meer bewegingsruimte aan gedetineerden kan worden toegestaan.
Hoe verhoudt dit zich echter tot de uitkomst van een onderzoek van enige tijd
gelegen, waarin de zorgen uitgesproken werden over agressie tussen gedetineerden
onderling, personeelsleden onderling, en tussen gedetineerden en personeel?
Daarnaast werd de werkdruk onder het personeel als een belangrijk knelpunt
gezien. Hoe staat het met het terugdringen van deze zaken? Wat het CDA betreft,
moeten agressie en werkdruk eerst onder controle zijn, voordat gesproken kan
worden over meer bewegingsvrijheid voor gedetineerden. Indien aan deze voorwaarden
wordt voldaan, is het CDA voorstander van meer bewegingsruimte voor gedetineerden
binnen de instellingen. De CDA-fractie is daarentegen geen voorstander van
nieuwbouw met minder beveiliging, gezien de huidige overcapaciteit in het
gevangeniswezen en de extra kosten.
 De voorstellen en initiatieven rond het dagprogramma voor gedetineerden,
zoals onderwijs, vormingsactiviteiten en arbeidstoeleiding, beoordeelt het
CDA in het kader van re-integratie en voorkoming van recidive als uitermate
positief. Wat betreft de samenwerking met ketenpartners, die in dit verband
met name worden genoemd, vraagt mijn fractie zich af wat de stand van zaken
is omtrent de verbetering van de samenwerking en communicatie. Ook hier speelden
in het recente verleden nog problemen. Deze samenwerking en communicatie moeten
wat betreft het CDA echt in orde te zijn om de begeleiding na detentie optimaal
te maken en de kans op recidive te minimaliseren.
 Omtrent het rapport van de Inspectie voor de Gezondheidszorg «Medische
diensten in penitentiaire inrichtingen» heeft de CDA-fractie de volgende
vragen. Zij vindt het zorgelijk dat de meest ondersteuning in de avond, de
nacht en het weekend niet op orde is. Het is het CDA niet helemaal niet duidelijk
waar de regering naar toe wil. Is er straks 24 uur per dag een justitieel
arts in de inrichting aanwezig, of is deze telefonisch bereikbaar?
Mijn fractie vraagt zich af hoe straks dat telefoongesprek gaat verlopen tussen
de arts en de gedetineerde. Het onderzoek geeft immers ook aan dat een bezoek
aan een medische dienst voor de gedetineerden een welkome afleiding is. Wanneer
moet de piw’er de schijnbaar zieke gedetineerde de telefoon geven voor
een gesprek met de arts? Uit het onderzoek blijkt ook dat piw’ers niet
veel medische kennis in huis hebben. Dat vormt een probleem bij het herkennen
van signalen en bijwerkingen van medicijnen. Wat wordt gedaan om die signalerende
functie van de piw’er te verbeteren? Is het overigens terecht dat medicijnen
door een piw’er worden uitgedeeld, gelet op het feit dat in bijvoorbeeld
een verzorgingshuis medicijnen alleen mogen worden uitgedeeld door iemand
met een minimale medische kennis? De staatssecretaris geeft aan dat zij het
niet eens is met de IGZ dat de piw’ers geschoold moeten worden op kennis
over bijwerkingen van medicijnen. Vindt de staatssecretaris niet dat piw’ers
door een dagelijks contact met de gedetineerden meer zicht hebben op eventueel
optredende neveneffecten van medicijnen? Kunnen piw’ers daardoor niet
een belangrijke signaleringsfunctie hebben in de richting van de medische
dienst? Als iemand hiv-besmet is, kan ik mij ten aanzien van de privacybepalingen
voorstellen dat men wel op de hoogte is, zodat de voorzorgsmaatregelen op
dat punt ook beter in acht kunnen worden genomen.
 Hulde aan alle vrijwilligers die in Nederland actief zijn in verschillende
sectoren van de maatschappij. Zij vormen – zoals de staatssecretaris
aangeeft in haar brief – de sociale cohesie binnen de samenleving. Het
CDA is dan ook groot voorstander van de inzet van vrijwilligers bij de nazorg
en re-integratie van gedetineerden. Het respect voor vrijwilligers is echter
niet erg groot. Ze moeten flink aan de weg timmeren om serieus te worden genomen.
Tevens is er bijvoorbeeld onvoldoende personeel om de vrijwilligers te begeleiden.
Mijn fractie hoorde een voorbeeld van Utrechtse rechtenstudenten die een juridisch
spreekuur verzorgen voor gedetineerden in de penitentiaire inrichting (PI)
Utrecht. Sinds kort kunnen ze dat niet meer aanbieden, omdat de PI geen personeel
beschikbaar heeft dat de rechtenstudenten binnen de PI kan begeleiden. Klopt
dit? Wat betreft de CDA-fractie is dit niet de bedoeling. Kan de staatssecretaris
daarop haar visie geven?
 Daarnaast ga ik in op de prestatie. Het CDA verwacht van de regering respect
voor de vrijwilligers, zoals dat tot uiting komt in het scheppen van randvoorwaarden
en het geven van ruimte. Mijn fractie merkt bij de staatssecretaris dat het
respect er wel degelijk is. Desalniettemin heb ik daar een opmerking over.
Laten we ons niet op de moeilijke weg begeven van het meten van resultaten.
Het gaat hier over relatiegerichte contacten die niet in geld of eenvoudige
prestatie zijn te meten. Het CDA vraagt de staatssecretaris om deze invalshoek
te verwerken in de visie die de regering voorbereidt. Ik hoor graag haar mening
hierover.
 Mijn fractie is na het herhaalde pleidooi van onder meer mijn collega
Joldersma ingenomen dat de staatssecretaris uiteindelijk lijkt in te zien,
dat voor het handhaven van het goede van de begeleidingsafdeling enkel een
persoonlijke aanpak voor verslaafden niet werkt. Het kan wenselijk zijn om
hen gezamenlijk op een afdeling onder te brengen met een stimulerend en streng
klimaat om hun wens tot het afbouwen van hun verslaving te ondersteunen. Daarover
heeft het CDA ook eerder een motie ingediend. Wanneer krijgt de Kamer daarvan
de uitgewerkte plannen te zien? Mijn fractie heeft er nu nog geen vertrouwen
in. Uit de brieven blijkt althans niet dat een en ander goed komt. Het CDA
blijft daarnaast problemen houden met de capaciteitsplanning van zorgplaatsen.
Deze is nu naar beneden bijgesteld. Dat wil dus zeggen dat er bij de raming
van de zorgplaatsen iets niet in de haak is. Er zijn tenders uitgezet, die
nu zijn of worden afgeblazen. Die tenders kosten miljoenen euro’s, zowel
bij de overheid als bij de ggz-instellingen. Wordt hier gewoon geen geld verspeeld?
 De CDA-fractie ondersteunt de voornemens van de staatssecretaris met betrekking
tot haar voorstellen rond de rechtspositie van arrestanten. Op dat punt is
echter nog veel werk te verrichten, gezien de kritische noot van de Inspectie
voor de Sanctietoepassing (ISt) en het aantal voornemens van de staatssecretaris.
Ik wijs met name op de probleemstelling. Wat is de stand van zaken rond het
dagprogramma dat in 2010 geïmplementeerd zal worden? Is de genoemde landelijke
screeningsprocedure voor gedetineerden inderdaad per 1 januari 2010 ingevoerd?
Is in de loop van 2009 inderdaad het Digitaal Platform Nazorg (DPAN) aangepast
met een gemeenteblad om de gemeenten beter te kunnen betrekken bij het detentie-
en re-integratieplan van gedetineerden?
 Het CDA onderschrijft het voornemen van de staatssecretaris om de gratieprocedure
voor levenslanggestraften in stand te houden zoals deze nu in gebruik is.
De individuele beoordeling van de persoonlijke omstandigheden van de gedetineerden
passen niet in een standaardbeleid, zoals de staatssecretaris nu aangeeft.
Ik hoor ook graag haar mening daarover.
 
 Mevrouw Van Velzen (SP): Begrijp ik –
na lezing van de krant – het goed dat de CDA-fractie de verslavingsbegeleidingsafdelingen
(VBA’s) wil openhouden?
 
 De heer Jager (CDA): In mijn inbreng komt
het er daar wel op neer. Er is meer aandacht voor, dat de verslaafden daadwerkelijk
bij elkaar worden geplaatst en niet worden gemengd met andere gedetineerden.
Ik ben ook erg nieuwsgierig naar de reactie van de staatssecretaris. In het
verleden heeft mijn collega, mevrouw Joldersma, al meerdere keren gepleit
voor extra aandacht op dit punt, om te voorkomen dat men ook later in de samenleving
weer de nodige problemen ondervindt.
 
 Mevrouw Van Velzen (SP): Dan heb ik de heer
Jager goed begrepen. Ik ben blij met dat standpunt. Feit is natuurlijk wel
dat die verslavingsbegeleidingsafdelingen inmiddels al grotendeels gesloten
zijn, zo niet allemaal. Dat zou dus eigenlijk betekenen dat de CDA-fractie –
uiteraard met mijn steun – ervoor zou moeten gaan pleiten om die weer
te openen. Is het stellen van de vraag dan wel voldoende? Gaat de heer Jager
ook actie ondernemen?
 
 De heer Jager (CDA): De verslavingsbegeleidingsafdelingen
zijn in zekere zin wel gesloten. Wat je wel weer ziet, is dat bijvoorbeeld
in Vught de verslaafden veelal bij elkaar worden geplaatst. Daar zit nog geen
enkele andere gedetineerde tussen. Dat leidt vervolgens weer tot bepaalde
problemen. Ik hoor graag de visie van de staatssecretaris op dat punt. Er
blijken enige problemen te zijn, waardoor men verschillende vormen van aandacht
moet geven. Ik hoor het graag als de visie anders is en anders zou moeten
worden geïnterpreteerd. Voorlopig kom ik echter tot deze conclusie op
basis van de feitelijkheden die er op dit moment zijn.
 
 Mevrouw Bouwmeester (PvdA): Mijn fractie is
het eens met het CDA dat je zorgvuldig om moet gaan met verslaafden. Nou weten
we echter dat een substantieel deel van de gevangenen een vorm van een verslavingsprobleem
heeft. Nu zijn de plannen van de staatssecretaris zo, dat deze gevangenen
allemaal een plan op maat krijgen op de afdeling waar ze zitten. Zij worden
dus niet apart bij elkaar gezet. Wil de staatssecretaris iedereen die iets
met verslaving heeft plaatsen op een aparte verslavingsafdeling, die zij open
wil houden? Of wil zij dat op een andere manier organiseren?
 
 De heer Jager (CDA): Het is natuurlijk nodig
dat maatwerk wordt geleverd ten behoeve van de verslaafden, die er op een
gegeven moment zitten. We merken ook dat de verslavingsproblematiek groot
is. Het punt is dat er, doordat soms anderen bij verslaafden op
een afdeling zitten, problemen ontstaan, omdat men elkaar wederzijds niet
begrijpt. Daardoor ontstaan spanningen binnen een inrichting. We hebben daar
recent ook een uitzending over gezien. Het is goed om met elkaar tijdens dit
algemeen overleg te wisselen over wat daarin nu het standpunt van de staatssecretaris
is. In de praktijk – ik noemde net even het voorbeeld in Vught –
zie je dit soort uitwerkingen ook. Welke lering gaan we daaruit trekken? Gaan
we dan op deze wijze voort of ligt daar op dat punt een andere visie? Ik wil
daar graag nu van de kant van de regering een nadere duiding over.
 
 De heer Teeven (VVD): Voorzitter. Het is goed
dat we vandaag opnieuw kunnen spreken over de modernisering van het gevangeniswezen.
Het is ook goed dat we de grote lijnen blijven bewaken en dat we steeds kijken
naar de continuïteit, ook het komende jaar. De VVD-fractie wil aandacht
besteden aan twee brieven. Het betreft de brief van 3 november 2009 over
de voortgang, en de brief van de staatssecretaris van 16 oktober 2009
over de gratieprocedure en de tenuitvoerlegging rondom levenslanggestraften.
 Allereerst wil ik ingaan op het draagvlak. Ten aanzien van het draagvlak
voor de modernisering van het gevangeniswezen, vindt de VVD-fractie het antwoord
dat de staatssecretaris in haar brief geeft een beetje procedureel. Kan de
staatssecretaris vandaag kort en krachtig aangeven of voor alle facetten met
betrekking tot de modernisering van het gevangenis commitment is van het personeel?
Zij zegt daar wel wat over in haar brief. De Kamer krijgt natuurlijk af en
toe mails. Ik realiseer mij ook wel dat zij zich daar natuurlijk niet helemaal
op moet baseren. Zijn er echter al goede afspraken gemaakt met de ondernemingsraden
en met de bonden over de modernisering van het gevangeniswezen? Wordt een
en ander breed in de organisatie gedeeld? Ik realiseer mij dat er natuurlijk
altijd mensen zijn die zich ertegen verzetten. Dat kan die enkele mail zijn
die de fracties krijgen. Maar hoe zit dat nou? Kan de staatssecretaris daar
zo dadelijk in haar antwoord een enkele opmerking aan wijden?
 In haar brief van 3 november 2009 schrijft de staatssecretaris ook
over overcapaciteit in het gevangeniswezen. Daar hebben we natuurlijk al eerder
over gesproken. Tevens hebben we gesproken over het reduceren van capaciteit
en het wijzigen van bestemmingen ten behoeve van het regionaal plaatsen. Waarom
waren er nou ultimo 2009 weer problemen met de capaciteit? Het is allemaal
een beetje overgewaaid door het reces. Ik moest echter uit de pers vernemen,
dat rond de kerstdagen er weer problemen waren met de capaciteit. De voorlichters
en het ministerie van Justitie hebben gereageerd, dat er inderdaad wel knelpunten
zijn. Zij gaven aan bezig te zijn deze op te lossen. Er waren ook wat problemen
over de vraag of we de Belgen wel allemaal kwijt konden in februari. Zijn
die berekeningen eigenlijk wel goed uitgevoerd? Kunnen we die Belgen nou eind
februari kwijt of niet? Waren er inderdaad weer tekorten? Was er sprake van
het feit dat we moesten vrezen voor heenzendingen? Ik geloof dat het ministerie
op enig moment nog heeft gezegd, dat voor heenzendingen niet hoeft te worden
gevreesd. Dat is wel heel absoluut. Ik vind dat ook wel een heel magere reactie,
als we hier eigenlijk al anderhalf jaar praten over capaciteitsoverschotten.
We hebben alles langs zien komen: enorm mooie berekeningen, planningsprognoses
et cetera. Ineens zijn er dan weer tekorten. Zijn er nou zo veel mensen veroordeeld,
waardoor al die cellen ineens weer bezet waren, of zit er een foutje in de
berekening? Ik hoor het graag van de staatssecretaris.
 De VVD maakt zich ook nog wat zorgen over de capaciteit van het onderwijs
binnen de PI’s. De staatssecretaris heeft het in haar brief over pilots.
Kan zij garanderen dat in 2010 op alle PI’s voldoende capaciteit is
om de voorgenomen pilots uit te voeren? Mijn fractie vraagt zich af –
als zij spreekt met het personeel en ook met de mensen die verantwoordelijk
zijn voor onderwijs – of het mogelijk is om die voorgenomen pilots met
het huidige personeelsbestand uit te voeren. Onderwijs kan wat
de VVD betreft ook een belangrijke bijdrage leveren aan de resocialisatie
van veroordeelden. Dat standpunt heeft mijn fractie overigens altijd gehad.
 De laatste dagen is door deskundigen een pleidooi gehouden om de PPC’s
(Penitentiaire Psychiatrische Centra) te sluiten. Er was immers zo veel capaciteit
in tbs-klinieken. Dat zal de staatssecretaris, net als mijn fractie, wel een
beetje hebben verbaasd en ook een beetje hebben verrast. Het lijkt mij enigszins
een indianenverhaal dat we nu weer niet door zouden moeten gaan met die PPC’s.
Kan de staatssecretaris aangeven wat daar eigenlijk de reden van is geweest?
Kan zij een en ander verklaren? Waar komt dat bericht vandaan? Het feit is
dat we veel ruimte hebben in tbs-klinieken en inderdaad bezig zijn met die
PPC’s. De VVD lijkt die lijn nog steeds een juiste. Het kan zijn dat
er tijdelijk overcapaciteit is. Hoe komt dan ineens zo’n advies weer
tot stand?
 Ten aanzien van het verslavingsbeleid is mijn fractie geïnteresseerd
of in alle PI’s inmiddels die beveiligingsslang is ingevoerd, en of
er in de meeste PI’s inmiddels drugshonden zijn. De staatssecretaris
spreekt daarover in punt 4 van haar brief. Denkt de staatssecretaris overigens
niet dat de grote eenheden – waar op dit moment de PI’s in worden
georganiseerd – uiteindelijk een belemmering kunnen zijn voor het realiseren
van de verkleining van de afstand tussen de sectorleiding van het gevangeniswezen
en de werkvloer? Vindt de staatssecretaris op dit moment dat zij nog steeds
op de goede weg zit? We krijgen grotere eenheden binnen die PI’s, maar
tegelijkertijd wil de staatssecretaris naar een verkleining van de afstand
tussen de sectorleiding en de werkvloer. Daar zit wat spanning in. Ik zou
graag van de staatssecretaris horen of zij denkt dat ze op dat punt nog steeds
op de goede weg zit.
 Dan heb ik nog een enkele opmerking over de brief van 16 oktober
2009. Kan de staatssecretaris nog eens aangeven waarom het voordelen heeft
om langgestraften allemaal bij elkaar te plaatsen? Wat is de uitkomst van
de inventarisatie, die de staatssecretaris afgelopen najaar zou houden onder
langgestraften? Deze is waarschijnlijk afgerond. Kan de staatssecretaris aangeven
of we daarmee door moeten gaan of dat er nog risico’s zijn? Mijn fractie
ziet ook wel risico’s om langgestraften allemaal bij elkaar te plaatsen.
Enerzijds zitten ze dan wel in een wat beter beveiligde inrichting. Anderzijds
geeft het ook andere soorten risico’s. De VVD hoort graag het standpunt
van de staatssecretaris. Gaat zij daarmee door?
 De staatssecretaris geeft aan dat de periodieke beoordeling van het welbevinden
van de levenslanggestraften in de praktijk wordt gemist. Waar blijkt dat uit?
De staatssecretaris stelt dat in haar brief. Er zijn echter geen argumenten
aangetroffen op grond waarvan deze nou zo vreselijk wordt gemist in de praktijk,
als het gaat om het onderbrengen van die levenslanggestraften. Waarom zou
er dan een onderzoek met betrekking tot risicotaxatie eenmaal in de vijf jaar
moeten plaatsvinden, als het gaat om die levenslanggestraften? Voor mijn fractie
is dat nog niet meteen duidelijk. Wat is het nut van zo’n vijfjaarlijkse
risicotaxatie met betrekking tot levenslanggestraften? De VVD hoopt niet dat
de staatssecretaris op deze wijze de deur naar toch weer een tussentijdse
onderbreking van de procedure van levenslanggestraften openzet. Zij ziet graag
dat de staatssecretaris blijft bij haar standpunt dat levenslang in Nederland
ook levenslang is, en dat we tussentijds geen experimenten moeten hebben.
 
 De heer Jager (CDA): De heer Teeven had het
net ook even over de aansluiting bij het onderwijs binnen de detentie. In
Nederland hebben we diverse technocentra. Ik zou de heer Teeven willen vragen
of het wellicht zinvol zou kunnen zijn dat de staatssecretaris in overleg
treedt met haar collega-staatssecretaris van Onderwijs. Zouden zij wellicht
eens kunnen kijken naar de mogelijkheden via die technocentra die we op dit
moment met elkaar overeind houden, dan wel – als het om de lager opgeleiden gaat – naar de mogelijkheden via bijvoorbeeld de opleidingscentra
voor de wegenbouw? Zo zijn er nog wel meer voorbeelden te noemen.
 
 De heer Teeven (VVD): Ik ben onlangs in wat
PI’s geweest en ik heb het afgelopen halfjaar ook met enkele werkmeesters
gesproken. Volgens mij worden de zaken die de heer Jager voorstelt, al door
een aantal PI’s gedaan. Die raakvlakken en verbindingen worden al gelegd.
Als er meer mogelijkheden voor onderwijs zijn en als die faciliteiten op andere
plaatsen in de overheid aanwezig zijn, is de VVD er helemaal niet op tegen
om die verbindingen te leggen. De staatssecretaris heeft alleen niet veel
geld. Ik neem aan dat de heer Jager zich dat ook realiseert. Het moet derhalve
allemaal een beetje met gesloten beurs. Volgens mij is dat enigszins het probleem
op dit moment.
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Ik had nog een
vraag naar aanleiding van die risicotaxatie. Is de heer Teeven daar per definitie
op tegen of is dat uiteindelijk niet de strekking van zijn vragen? Ik heb
uit de brieven begrepen dat die vijfjaarlijkse risicotaxatie slechts gedaan
zou worden op individuele basis en enkel wanneer sprake is van een verzoek.
Daarnaast heb ik begrepen dat het wel degelijk gebaseerd is op argumenten,
namelijk op die uit het onderzoek van de RSJ. Ik neem aan dat de heer Teeven
dat onderzoek ook heeft gelezen. Is de heer Teeven er per definitie op tegen
of niet?
 
 De heer Teeven (VVD): Jazeker, ik heb het
onderzoek van de RSJ gelezen. Ik vind echter dat daarin geen argumenten zitten
om over te gaan tot die vijfjaarlijkse risicotaxatie. Ik denk je je moet realiseren
dat juist levenslanggestraften daar zitten omdat ze een risico vormen voor
de samenleving en mogelijk ook nog toekomstige slachtoffers kunnen maken.
Ook intern in die inrichting heb je geen andere risico’s dan bij langgestraften.
Ik zie juist bij levenslanggestraften niet zo veel voordelen van die vijfjaarlijkse
risicotaxatie. En ja, ik heb dat rapport van de RSJ gelezen.
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Zelf heb ik die
vijfjaarlijkse toets – want zo kun je het ook noemen – ook gelezen
als een toets op de psychische gesteldheid van degenen die worden getoetst.
Het is absoluut niet gericht op de re-integratie, resocialisatie of überhaupt
enige onderbreking van de straf. Het is echter gericht op in hoeverre je diegenen
wellicht op een andere manier moet aanpakken binnen de straf en bij de uitvoering
van de straf.
 
 De heer Teeven (VVD): Ik denk dat wat dat
betreft de positie van een levenslanggestrafte niet anders is dan van een
langgestrafte. Ik denk gewoon dat de gevangenisdirecties altijd moeten kijken
naar het welbevinden van individuele gevangenen. Daar hebben levenslanggestraften
geen uitzonderingspositie in. Dat brengt mij nog niet tot de noodzaak van
die risicotaxatie. Ik hoor echter graag van de staatssecretaris wat daar bij
levenslanggestraften de bijzondere argumenten voor zijn.
 
 Mevrouw Van Velzen (SP): Voorzitter. Om te
beginnen bedank ik de staatssecretaris, omdat ze in ieder geval geprobeerd
heeft om ons goed op hoogte te brengen van alle processen die nu bij het gevangeniswezen
spelen, en dat is nogal wat. De Kamer heeft een stapel gekregen. Het is de
Kamer bekend dat ik afgelopen zomer een onderzoek heb gedaan onder het gevangenispersoneel.
In een hele berg brieven, die de Kamer heeft ontvangen, kom ik tot een schamele
vijftien zinnen die de staatssecretaris wijdt aan de conclusies die ik uit
dat onderzoek heb getrokken. Deze gaan onder meer over de hoge werkdruk en
de effecten van de bezuinigingen op de veiligheid. Ik zou de staatssecretaris
dan toch het volgende willen voorhouden. Als zij het onderzoek niet representatief
vindt, is dat goed. Laat de staatssecretaris dan in ieder geval
zelf een onderzoek doen en zelf met betere conclusies komen. Of laat haar
ingaan op de conclusies die de SP-fractie getrokken heeft, nadat deze 500
enquêtes heeft afgenomen. Het geven van zo’n summiere reactie
zonder daar een eigen onderzoek tegenover te zetten, vind ik eigenlijk niet
gewenst.
 Dan ga ik naar de celcapaciteit. De heer Teeven noemde al dat wij getrakteerd
werden op een bericht in de Telegraaf, waarin de woordvoerder van Justitie
zei: «Het is nu wel alle hens aan dek». Dat stond tenminste in
de krant. Ik zie de ambtenaren van Justitie al driftig schudden dat een en
ander niet waar is. Laat de staatssecretaris het maar corrigeren. Ik hoor
ook van het personeel dat het allemaal goed begint vol te lopen. De SP heeft
daar een set schriftelijke vragen over gesteld. De staatssecretaris geeft
daar aan: «Het klopt allemaal niet. Zou het in de toekomst wel gaan
kloppen, dan hebben we altijd nog een strategische reserve en kunnen we mensen
nog wel in stapelbedjes neerleggen.» Ik wil eigenlijk gewoon een garantie
van de staatssecretaris dat, waar er mogelijk verkeerde berekeningen zijn
gemaakt – daar lijkt het immers wel op – geen gedetineerden heengezonden
zullen worden. Die garantie wil ik horen. Tevens wil ik horen dat er geen
gevangenen in brandonveilige cellen geplaatst zullen worden. Ik zou eigenlijk
ook wel willen weten, wanneer de staatssecretaris inschat dat die strategische
reservecapaciteit – of hoe zij die zo mooi noemt – aangeboord
zal worden. Heeft zij een doorkijk naar de toekomst of en wanneer deze problemen –
die er volgens haar niet waren – nog zullen komen?
 Ik heb in mijn rapport aangegeven dat piw’ers, gevangenisbewaarders,
zich beklagen over het gebrek aan personeel. De staatssecretaris herhaalt
dat op alle 24 gedetineerden er 2 piw’ers moeten zijn. Uiteraard heb
ik dat teruggekoppeld naar de mensen op de werkvloer met wie ik contact heb.
Die verklaren de staatssecretaris – overigens in heel nette bewoordingen
-compleet voor gek. Hoe komt het dat al die piw’ers aangeven dat het
gegeven van 2 piw’ers op 24 gedetineerden compleet niet klopt? Heeft
de staatssecretaris dan een andere definitie? Gaat het dan om 24 gedetineerden
die niet opgesloten zitten? Hoe rekent de staatssecretaris eigenlijk? Hoe
komt het dat haar verhaal zo ver afstaat van de realiteit van vele mensen
op de werkvloer?
 Heeft het dreigende celtekort iets te maken heeft met de doorstroom naar
open en halfopen inrichtingen? Ik hoor uit de praktijk dat wachtlijsten ontstaan
voor plaatsing in open en halfopen inrichtingen. Ik hoor graag van de staatssecretaris
of dat een breed gedragen beeld is en of het klopt. Hoelang zijn die wachtlijsten
inmiddels en vindt de staatssecretaris deze wenselijk? De SP-fractie vindt
het – evenals een grote minderheid van de Kamer – toch wel wenselijk,
dat mensen gefaseerd naar vrijheid kunnen gaan. Ik krijg brieven van mensen
die zich afvragen waarom zij daarop moeten wachten. Waarom moeten zij in een
gesloten cel zitten wachten, als zij geïndiceerd zijn om in een halfopen
inrichting geplaatst te worden? Ik heb daar eigenlijk geen antwoord op. Ik
hoor dat graag van de staatssecretaris.
 Dan ga ik in op het dagprogramma. In het vorige debat hebben we daar ook
over gesproken. Toen gaf ik aan dat de activiteiten in de inrichtingen worden
teruggebracht naar een minimum. De staatssecretaris zei toen: «Nee,
mevrouw Van Velzen, dat begrijpt u helemaal verkeerd. Hier geldt maatwerk
per inrichting.» Nu lees ik in de brief van 3 november 2009 van
de staatssecretaris toch dat alle dagprogramma’s op één
lijn gebracht moeten worden. Één lijn is toch geen maatwerk?
Ik begrijp het derhalve niet. Ik zie dat er ook een bijzonder kritisch rapportje
van de RSJ ligt. Daarin zegt laatstgenoemde, dat de verschraling van het activiteitenaanbod –
door de staatssecretaris heel mooi «modernisering» genoemd –
strijdig is met de kern van de uitgangspunten van de modernisering van het
gevangeniswezen. Ik meen dat dan actie vereist is. Kan de staatssecretaris
garanderen dat gevangenissen gewoon activiteiten op peil mogen houden
en dat zij deze niet tot een minimum terug moeten brengen? Graag ontvang ik
daar een reactie op.
 Ik ben blij dat de CDA-fractie blijft pleiten voor het openhouden van
de verslavingsbegeleidingsafdelingen: niet alleen in Vught, maar op alle locaties.
Deelt de staatssecretaris mijn inschatting dat toch 50% tot 60%
van de huidige gedetineerden kampt met verslavingsproblemen? Wat bedoelt zij
dan als zij in een brief schrijft dat deze gedetineerden allemaal bij elkaar
geplaatst moeten worden? Er ontstaat dan toch een enorme afdeling? Zou het
niet veel wenselijker zijn om van gevangenissen gewoon verslavingsklinieken
te maken met veel beveiliging en hekken eromheen? In plaats van in te zetten
op maatwerk per persoon, kunnen we er toch beter van uitgaan dat het leeuwendeel
van de gedetineerden kampt met een verslavingsprobleem? We moeten de periode
waarin we die mensen bij de kladden hebben gebruiken om te werken aan die
verslavingsproblematiek.
 Ten aanzien van onderwijs schaar ik mij achter de woorden van de VVD-fractie.
De SP heeft twijfel of er wel genoeg onderwijskrachten zijn. De staatssecretaris
geeft aan dat er in 2008 ruim 65 voltijdse eenheden waren. Dat lijkt mij enorm
weinig. Zit daar een stijgende lijn in? Graag ontvang ik daarop een reactie.
 Ik zou graag nog van de staatssecretaris horen hoe het nou zit met de
nazorg? De SP ziet dat veel ex-gedetineerden de fout ingaan en dat een gedeelte
van de verantwoordelijkheid bij gemeenten wordt gelegd om deze ex-gedetineerden
op te vangen. Mijn fractie ziet een enorme verscheidenheid in hoe gemeenten
een en ander aanpakken. Sommige doen dat enorm goed, echt progressief. Andere
gemeenten doen dat niet of amper. Ik wil graag van de staatssecretaris horen
wat nu eigenlijk het landelijk beeld is.
 Dan ga ik in op de discussie over de gratie voor levenslanggestraften.
Hoe staat het er nu voor met het creëren van die zogenaamde «luwteafdelingen»?
De SP vindt die immers wel degelijk gewenst.
 Tot slot bereikte mijn fractie een bericht van de RSJ, die heeft gekeken
naar de positie van tbs-cliënten in gevangenissen. Hij gaf kort samengevat
aan dat een en ander niet meer nodig is. De zorg en behandeling die aan de
tbs’ers geboden wordt, is een stuk schraler in gevangenissen dan in
klinieken. Dat lijkt mij een heel logische conclusie. Is de staatssecretaris
bereid om op korte termijn de tbs-cliënten dan ook op die open plaatsen
in tbs-cliënten te gaan plaatsen. Wat is anders haar reactie op dit stevige
advies?
 
 De heer Anker (ChristenUnie): Voorzitter.
Op de agenda staan enkele heel verschillende onderwerpen. Daaruit heb ik er
een aantal gekozen. Als eerste ga ik in op de medische diensten in de penitentiaire
inrichtingen. Het is goed dat naar aanleiding van inspecties van de IGZ door
de geïnspecteerde inrichtingen een plan van aanpak is ingediend. De geïnspecteerde
inrichtingen kwamen naar voren uit de risicoscan die eerst werd uitgevoerd.
Hoe zit het echter met de niet-geïnspecteerde inrichtingen? Hoe leren
zij van de les die uit rapport naar voren komt? Beter gezegd, hoe worden zij
aangezet tot het verbeteren van knelpunten?
 Een ander punt hebben wij vorige week ook al even gewisseld bij het AO
over vreemdelingenbewaring. Ik kom daar toch nog even heel specifiek op terug,
omdat dit onderwerp nu hier op de agenda staat. Het betreft de gang van zaken
in vreemdelingenbewaring. Het is volgens mij een regel dat gedetineerden een
medische check krijgen als ze binnenkomen. Hoe wordt daar precies mee omgegaan
in de vreemdelingenbewaring, zeker als het gaat om mensen die in feite niets
gedaan hebben? Die verwachten misschien ook niet dat zij in detentie worden
genomen. Hoe gaat een en ander als er paniek is, of als er verschillen zijn
in taal en cultuur? Op welke manier komen die mensen aan de medische zorg
die zij nodig hebben? Ik noem nog even het voorbeeld van diegene die in vreemdelingenbewaring werd genomen en een aantal dagen zonder aidsremmers bleef zitten,
terwijl hij deze wel nodig had. Uiteindelijk is een en ander gelukt, maar
daar was wel veel werk voor nodig. Kan of wil de staatssecretaris garanderen
dat het niet voorkomt dat vreemdelingen in bewaring verstoken blijven van
de benodigde medische zorg?
 Ik kom op het onderwerp van de vrijwilligers. Daar heeft de staatssecretaris
een redelijk kort briefje over geschreven. Naar mijn idee was dat naar aanleiding
van een vraag van de heer Van der Staaij en mevrouw Van Velzen bij de Justitiebegroting.
Zoals ik het briefje – en dat bedoel ik niet denigrerend – heb
gelezen, is het in ieder geval een erkenning van het waardevolle werk dat
vrijwilligers gaan doen. Als ik het goed begrijp, is het tevens een aankondiging
van een redelijk uitgebreide gespreksronde met verschillende vrijwilligersorganisaties
om te kijken hoe we elkaar meer tot een hand en een voet kunnen zijn. Ik heb
daar twee vragen bij. Wat verwacht de staatssecretaris precies van de gesprekken
die ze gaat voeren? Is er ook ruimte voor de vrijwilligersorganisaties om
zelf aan te geven waar zij behoefte aan hebben en waar zij denken dat zaken
beter kunnen? Het betreft natuurlijk wel mensen die heel erg betrokken zijn
bij de gedetineerden. Op die manier zien zij ook heel veel over hoe een en
ander gaat in zo’n instelling.
 Bij het laatste onderwerp, de gratieprocedure voor levenslanggestraften,
wil ik vrij lang stilstaan. Het is een ingewikkeld onderwerp en daarom heb
ik daar een aantal vragen over. De brief waarin de staatssecretaris ingaat
op de gratieprocedure en de wijzigingen in de tenuitvoerlegging van de levenslange
gevangenisstraf, heb ik met interesse gelezen. Het forum «Humane tenuitvoerlegging
van de levenslange gevangenisstraf» is bij de ChristenUnie op bezoek
is geweest, maar ik vermoed bij meer partijen achter deze tafel. Mijn fractie
vindt het een ingewikkeld ontwerp. Het is een moeilijke materie. Ik ben blij
dat de staatssecretaris op een meer op de doelgroep toegesneden wijze inhoud
gaat geven aan het verblijf van levenslanggestraften in een penitentiaire
inrichting. Ook levenslange gevangenisstraf moet immers humaan ten uitvoer
worden gelegd. Dat voor elke levenslanggestrafte een persoonlijk detentieplan
wordt opgesteld, is dan ook een goede stap. Kan de staatssecretaris aangeven
wat daarbij mogelijk is om te komen tot een zinvolle dagbesteding?
 Ook voor de fractie van de ChristenUnie geldt dat levenslang in beginsel
levenslang is. Om te kunnen spreken van een humane bejegening, moet er volgens
het Europees Hof voor de Rechten van de Mens niet alleen juridisch maar ook
feitelijk enig perspectief op vrijheid zijn. De staatssecretaris stelt zich
op het standpunt dat de mogelijkheid van gratie een veroordeelde een voldoende
perspectief biedt op vrijlating. Toch roept de brief van de staatssecretaris
op dit punt nog wel een aantal vragen op. De staatssecretaris stelt dat met
het in 2005 verhogen van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf van
20 naar 30 jaar het verschil met levenslang minder groot is geworden. Volgens
haar maakt de rechter meer dan voorheen een weloverwogen keuze voor een levenslange
gevangenisstraf. Wat betekent dit echter voor de groep van levenslanggestraften
die vóór deze wetswijziging onherroepelijk veroordeeld zijn?
Klopt het dat dit 27 van de 28 onherroepelijk veroordeelden betreft? Was een
en ander dan minder weloverwogen, omdat de keuze ging tussen een straf van
feitelijk 13,4 jaar – 20 jaar met strafvermindering, zoals we dat toen
nog hadden – en levenslang? Graag ontvang ik daar een toelichting op.
 Verder zou ik de staatssecretaris willen vragen op welke wijze in de ons
omringende landen met de tenuitvoerlegging van levenslang wordt omgegaan.
Ik maak even een uitstapje naar een heel andere, maar toch enigszins vergelijkbare
situatie. Vanochtend hadden we een debat over de fusietoets in het onderwijs
en daar gaan we vanavond nog even mee door. Daarin kwam de vraag aan de orde
of in plaats van de minister niet een onafhankelijke instantie zou moeten
toetsen. In dit geval ging het erom of scholen mogen samengaan. Om het risico
van politieke motivatie te beperken, zal de minister zich volgens
dit wetsvoorstel in alle gevallen laten adviseren door een onafhankelijke
commissie. Waar de minister voornemens is af te wijken van dit advies zal
hij dit slechts gemotiveerd kunnen doen. Daarenboven staat een bezwaar- en
beroepsmogelijkheid open voor de belanghebbenden die zich niet kunnen vinden
in de beslissing van de minister. Het betreffen stuk voor stuk waarborgen
die bij de gratieverlening op dit moment ontbreken. Ik begrijp dan ook wel
dat het forum «Humane tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf»
de vraag opwerpt of de positie van degene die de beslissing neemt niet politiek
te kwetsbaar is. Graag ontvang ik daar een reactie op van de staatssecretaris.
 Het is, zoals gezegd, een moeilijk ontwerp. De ChristenUnie-fractie heeft
het er uitgebreid over gehad. Er kwamen daar best wel wat emoties los. Voor
mijn fractie is haar geloof daarin ook een heel belangrijke leidraad. Het
is een moeilijke vraag over hoe je humaan moet omgaan met mensen die een samenleving
zo veel kwaad hebben aangedaan. Zij moeten hun verantwoordelijkheid nemen
en daarmee hun straf dragen. Door al die emoties heen staat de ChristenUnie-fractie
voor de vraag hoe ook met deze mensen op een menselijke manier om moet worden
gegaan. Het forum «Humane tenuitvoerlegging van de levenslange gevangenisstraf»
heeft de vraag neergelegd om een toetsmoment te doen, ik meen met 20 jaar.
Ik ben er nog niet helemaal van overtuigd of dat het beste idee is. Ik kan
mij echter wel voorstellen dat – als er na 20 jaar zo’n moment
aankomt – de gedetineerde iets heeft om naartoe te leven. Diegene heeft
dan op zijn minst iets om zijn best voor te doen en om verbetering te tonen
binnen de beperkte mogelijkheden die hij heeft in een gevangenis. Ik neem
aan dat niet de bedoeling is dat levenslang 20 jaar wordt en dat daarmee de
kans heel groot is dat je na 20 jaar van je straf af bent. Het toetsmoment
kan sec ontzettend veel betekenen voor zo’n gedetineerde. Zou de staatssecretaris
dat voorstel van het forum toch nog eens een keer goed willen bekijken om
een goed debat in de Kamer op dat onderwerp mogelijk te maken? Ik zou heel
graag willen dat de staatssecretaris het beschouwt, maar ook bespreekt met
een aantal instellingen. Dat kan de Raad van Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
zijn, de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak, maar ook heel expliciet
een organisatie als Slachtofferhulp Nederland. Die heeft er immers ook alle
belang bij. Ik wil daar graag een reactie op van de staatssecretaris.
 
 De heer Jager (CDA): Ik onderschrijf datgene
wat de heer Anker zei over de inzet van vrijwilligers binnen het gevangeniswezen.
Ik heb daar eigenlijk nog wel een vraag bij naar aanleiding van het volgende.
Vrijwilligers kunnen een belangrijke rol vervullen bij de overgang van de
detentie naar de samenleving. Met name de geestelijke verzorging speelt daarin
een heel nadrukkelijke rol. Daar hebben we wel eens vaker over gesproken.
Is de heer Anker het ook met mij eens dat goed vrijwilligersbeleid zo weinig
mogelijk of geen beleid is? Dat is juist ook om die vrijwilligers die ruimte
te geven. Je moet hen niet gaan afrekenen op allerlei prestatie-indicatoren.
Die mensen doen het immers vrijwillig. Kan de heer Anker deze mening met mij
delen?
 
 De heer Anker (ChristenUnie): De Kamer is
heel erg goed in het bedenken van regel, maar dat moet zij proberen zo min
mogelijk te doen. Dat is altijd een bijzondere opmerking binnen de vaste commissie
voor Justitie. Ik ben dat van harte eens met de heer Jager. Ik hoor echter
ook vaak, dat er veel goede of enthousiaste ideeën leven onder vrijwilligers.
Laatstgenoemden vinden het heel moeilijk om die ideeën kwijt te kunnen.
Regels en verordeningen zijn dan het meest verkeerde wat je kan doen. Ik zou
het echter heel fijn vinden als die mensen ook dat enthousiasme kwijt kunnen
en niet telkens de deksel op de neus krijgen, waardoor ze langzamerhand wat
teleurgesteld raken. Dat was mijn intentie.
 
 De heer Teeven (VVD): Ik heb die stukken van
het forum ook gelezen. Ik heb ook met Slachtofferhulp gesproken. We hebben
in Nederland natuurlijk een rechter die die levenslange gevangenisstraf uitspreekt.
Is de heer Anker ervoor dat we naast die rechter een tweede onafhankelijke
instantie die toets laten doen? Bij gratieverzoeken wordt, behalve het Openbaar
Ministerie, ook de rechter om advies gevraagd. Het betreft dan de rechter
die de straf heeft uitgesproken en daar dan ook wat van moet vinden. Die procedure
is natuurlijk verankerd. De heer Anker geeft aan dat het voor zijn fractie
nog niet vaststaat, maar dat er wel wat voor te zeggen is. Zo vat ik zijn
betoog een beetje op. Dan creëer je dus naast die rechter, die die straf
heeft uitgesproken en ook toetst bij gratie, nog een instituut. Zouden we
dat nou wel moeten doen? Zouden we het niet gewoon bij de rechter moeten laten –
ook als het gaat om dat gratieverzoek – en daarmee basta? In die zin
spreekt het standpunt van de staatssecretaris mij tot nu toe meer aan dan
het betoog van de heer Anker.
 
 De heer Anker (ChristenUnie): Ik begrijp dat
wel. Het was misschien wel wat verwarrend dat ik die fusietoets erbij haalde.
Ik zal dat niet meer doen. De kritiek van het forum is dat de minister uiteindelijk
de knoop moet doorhakken. We hebben niet heel veel ervaring met gratieverzoeken
op dit moment. Althans, niet met gratieverzoeken die zijn toegewezen. Ik sta
er heel erg open voor de wijze waarop dat soort dingen zouden moeten worden
gedaan. Ik kan mij voorstellen dat het niet verstandig is om daar weer een
aparte club op te zetten. Ik denk dat de rechter daar een belangrijke rol
in speelt, al is het maar omdat de rechter in eerste instantie de straf ook
heeft uitgesproken. Ik ga daar een heel eind met de heer Teeven in mee. Tegelijkertijd
moeten we wel tegemoet komen aan het bezwaar, dat – omdat het gratieverzoek
uiteindelijk bij de minister ligt – het altijd wel een zweem houdt van
enige politieke willekeur. Daar moeten we volgens mij ook voorzichtig mee
zijn. Daar wil ik vooral van af. We zijn er echter nog lang niet aan toe om
te bekijken hoe we dat precies gaan doen. Ik vind het eerst belangrijk dat
het principe van dit idee, dat het forum «Humane tenuitvoerlegging van
levenslange gevangenisstraf» ons heeft aangedragen, iets meer voldragen
tot ons komt en dat we het daar eens goed over kunnen hebben. Daarom wil ik
ook heel graag formeel de reacties van een aantal belanghebbendenorganisaties.
 
 Mevrouw Bouwmeester (PvdA): Ik wil eerst graag
een compliment maken aan mijn collega van de ChristenUnie voor de manier waarop
hij dit heel ingewikkelde en zware onderwerp benoemt. Tegelijkertijd zegt
hij dat we niet in een soort pavlovreactie moeten schieten, maar dat we daar
een goed, rustig debat over moeten voeren. Het gaat hier immers over mensen
die iets heel ergs hebben gedaan en straf verdienen. Het blijven echter ook
mensen die op een humane manier ergens moeten verblijven. Toch heb ik een
vraag en ik hoop dat de heer Anker daar in algemene termen op kan antwoorden.
Hij heeft de optie geopperd waarbij sprake is van een apart instituut dat
daarover beslist. Het is ingewikkeld als de minister dat moet doen. Wie zou
dat dan moeten doen? Vindt de heer Anker dan niet dat ook het slachtoffer
daar eventueel een rol in zou kunnen spelen?
 
 De heer Anker (ChristenUnie): We hebben vreselijke
debatten moeten voeren over mensen als Saban B. Toen hebben we het er ook
over gehad dat het heel belangrijk zou zijn dat de eventuele risico’s
die slachtoffers lopen worden meegenomen. Tegelijkertijd voeren wij hier ook
heel voorzichtige debatten over de positie van de slachtoffers in het strafproces.
Het is goed dat uiteindelijk een slachtoffer niet de straf uitspreekt, maar
dat een onafhankelijke rechter dat doet. Ik denk wel dat de belangen van slachtoffers
enorm zwaar moeten worden meegewogen. Dat ben ik van harte eens met mevrouw
Bouwmeester. Het kan betekenen dat het slachtoffer – als
dat nog in leven is – gehoord moet worden. Ik denk dus wel dat daar
absoluut een belangrijke rol is weggelegd. Het forum geeft zelf ook aan dat
er risico-inventarisatie moet worden gedaan. Er moet rekening worden gehouden
met hetgeen je de samenleving aandoet als zo’n persoon weer terug zou
komen. Ik zeg ook helemaal niet dat die mensen terug zouden moeten komen in
de samenleving. Voor henzelf zou het echter wel heel veel betekenen als daar
een heel kleine mogelijkheid toe is.
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Ik ben het volledig
eens met de heer Anker dat we op een later moment misschien verder over dit
onderwerp moeten doorpraten, misschien met nog wat meer informatie en een
iets uitgebreidere brief van de staatssecretaris. Het Hof heeft besloten dat
het beleid zoals het in Nederland gevoerd wordt wel degelijk aan de Europeesrechtelijke
verdragen voldoet. Maar is het gratiebeleid de facto ook gratiebeleid? Is
de heer Anker het met mij eens dat de staatssecretaris specifiek moet bekijken
of dat gratiebeleid in concreto openingen biedt tot gratie?
 
 De heer Anker (ChristenUnie): De klacht van
onder andere ook het forum is dat het er enigszins op lijkt dat het gratiebeleid
in Nederland op slot zit. Een reden zou kunnen zijn dat een en ander politiek
heel erg kwetsbaar wordt op het moment dat je de minister daarvoor in positie
brengt. Ik vind het prima als de staatssecretaris daarnaar kijkt: dat lijkt
mij heel goed. Het gaat er uiteindelijk om dat we niet de situatie krijgen
waarin mensen zeggen: «Het maakt me niet uit of ik nog eet of drink.
Ik ben min of meer al dood. Laat mij hier maar liggen.» Dat zijn de
verhalen die het forum mijn fractie vertelt. Ik vind dat wel heel heftige
verhalen. Ik ben het ook wel met de heer Teeven eens dat je moet voorkomen
dat je tegen zo’n gevangenisstraf aanloopt. Ik heb ook duidelijk gezegd
dat je verantwoordelijkheid voor je daden moet dragen. In sommige gevallen
betekent dat ook, dat je een levenslange gevangenisstraf te verduren hebt.
Ook wij zijn als samenleving en beschaving geroepen om op een humane manier
met deze mensen om te gaan.
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Uit het antwoord
van de heer Anker blijkt dat hij eigenlijk af wil van het gratiebeleid –
of dat hij daar in ieder geval over denkt – aangezien het per definitie
gekoppeld is aan de persoon van de staatssecretaris of de minister.
 
 De heer Anker (ChristenUnie): Je zou moeten
kijken of je dat gratiebeleid aan iemand anders zou kunnen geven of dat je
het in ieder geval onafhankelijker zou kunnen maken van politieke winden die
er waaien.
 
 De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter.
Ik wil voor de verandering beginnen met de vrijwilligersbrief. De brief van
de staatssecretaris is ook een uitwerking van een toezegging aan mevrouw Van
Velzen en mij bij een eerdere Justitiebegroting om nog eens goed te kijken
naar de positie van vrijwilligers. We zouden daar overigens eind 2009 een
gedragen beleidsvisie voor krijgen. Dat is kennelijk iets uitgesteld. Ik begreep
uit circulerende data dat een en ander voor de zomer rond zou zijn. Ik ontvang
daar graag nog even een bevestiging van de staatssecretaris op.
 Het spreekt de SGP aan dat de staatssecretaris zegt: «Ik wil dit
nader uitwerken, juist ook in overleg en in gesprek met organisaties die dit
belangrijke vrijwilligerswerk doen.» Die aanpak juicht mijn fractie
toe. Ik zou er ook nadrukkelijk voor willen pleiten – volgens mij is
dat nu al de praktijk – om ook bijzonder oog te hebben voor organisaties
die een duidelijk maatschappelijke achterban hebben. Dat vind ik namelijk
juist de kracht van die vrijwilligersorganisaties. Het zijn geen «statelijke»
organisaties, maar organisaties die ook gedragen en gesteund worden vanuit
de maatschappij. Het heeft ook echt een meerwaarde om dat op
deze manier te doen. Wat mij betreft gaat het bij die rol van vrijwilligerswerk
niet alleen om het terugdringen van recidive. Die vrijwilligersorganisaties
zouden daar ook meer instrumenteel een rol in kunnen vervullen. Daarnaast
is er ook een intrinsieke waarde, namelijk de betrokkenheid van de samenleving
op die tenuitvoerlegging en uiteindelijk ook die terugkeer in die samenleving.
Dat heeft ook nog een zelfstandige waarde, die wat mij betreft ook in die
beleidsvisie aan de orde zou kunnen komen.
 Ik proef nog wel een punt van spanning in de brief die we nu hebben. Aan
de ene kant wordt gezegd dat het beleid dat wij voorstaan betekent dat een
professionaliseringsslag van die vrijwilligersorganisaties nodig is. Aan de
andere kant wordt gezegd dat het in de subsidievoorzieningen alleen maar om
de directe gelden voor vrijwilligers zou moeten gaan. Wat is dan de financiële
last, die de professionalisering van die organisaties tot gevolg kan hebben?
Hoe gaan we daarmee om?
 Ik ga wat breder in op de modernisering gevangeniswezen. Ik hoorde geluiden
vanuit Exodus dat bepaalde projecten waar ook vrijwilligers bij betrokken
zijn, soms tijdelijk stopgezet moeten worden. Een voorbeeld is het project
waarbij kinderen van gedetineerden op bezoek gaan bij hun ouders. Het betreft
een tijdelijke stop, waarna een en ander in het najaar vanuit een soort nulsituatie
breed wordt uitgerold over allerlei inrichtingen. Ik kan mij daar beleidsmatig
iets bij voorstellen. Uit de praktijk krijgen we wel het signaal dat het enigszins
demotiverend werkt voor de betrokken vrijwilligers. Die moet je dan wel vasthouden,
beetpakken en terugvinden in de toekomst. Graag ontvang ik nog een reactie
op dat punt.
 Ten aanzien van arbeid stelde de staatssecretaris in december 2008 nog
dat werkgevers in toenemende mate geïnteresseerd zijn in goed opgeleide
ex-gedetineerden. Door de crisis is de vraag of dat niet wat al te rooskleurig
is. Zal deze groep niet eerder buiten schot vallen? Is hier niet nog een extra
inspanning voor nodig?
 De realisatie van de regionale plaatsing voor preventief gehechten en
korten langverblijvenden duurt al bijna drie jaar. Is daar niet een zekere
versnelling in te bewerkstelligen? Ten aanzien van verslavingsbegeleidingsafdelingen
is al een aantal kritische vragen gesteld, waar ik me graag bij aansluit.
Een plan op maat klinkt heel mooi, maar is nu ook echt de specifieke aandacht
voor verslaafde gedetineerden in de toekomst gewaarborgd?
 Ten aanzien van de tenuitvoerlegging van gevangenisstraffen is de SGP
warm voorstander van die persoonsgerichte benadering met een persoonlijk detentieplan.
Welke concrete mogelijkheden voor arbeid zijn er nu in dat kader? Daar is
het debat al meerdere keren over gevoerd. Mijn fractie meent dat er nog wel
een slag kan worden gemaakt, teneinde meer serieuze arbeid in gevangenissen
te laten verrichten.
 Het laatste punt betreft de levenslanggestraften. Mijn fractie heeft de
visie dat een levenslange gevangenisstraf een zeer ernstige straf is, waar
niet gering over moet worden gedacht. Het is een zeer ernstige straf voor
zeer ernstige delicten. Dat perspectief moet wat betreft de SGP voluit in
beeld blijven. Ook als wordt gesproken over humane tenuitvoerlegging, moeten
we ons realiseren dat het zeer ernstige delicten betreft, waardoor veelal
ook mensenlevens onherstelbaar vernietigd zijn. Ook nabestaanden hebben daar
in veel gevallen levenslang onder te lijden. Dat brede perspectief op humaniteit
is wat mijn fractie betreft geboden. De SGP vindt levenslange gevangenisstraf
geen inhumane straf. Ik denk dat zij dat ook eerlijk moet zeggen. Sinds de
afschaffing van de doodstraf in 1870 is het eigenlijk al een omstreden straf
geweest in ons strafrecht. Velen hebben gezegd dat het op zichzelf al een
inhumane straf is. Dat standpunt deelt mijn fractie niet. Zij vindt het een
straf, die – hoe ernstig ook – gepast kan zijn voor zeer ernstige
delicten. De SGP heeft ook niet de behoefte om daar verder een soort uitholling
in te bewerkstelligen. Wat dat betreftsteunt mijn fractie ook
de beleidslijn van de staatssecretaris. We hebben de gratieprocedure als ventiel,
ingeval heel bijzondere situaties ontstaan, waarin we ons afvragen of daar
nog wel de onverkorte tenuitvoerlegging van de gevangenisstraf verantwoord
kan worden geacht. De SGP-fractie heeft geen behoefte aan een aanpassing van
dit stelsel in de sfeer van een tussentijdse toetsing. Om echt perspectief
te bieden moet je er wel een royale invulling aan geven. Anders is het enkel
weer een dode mus. Is dat dan niet sluipenderwijs een te grote aantasting
van deze straf, die zeer bewust door de rechter wordt opgelegd? Zeker in het
licht van de mogelijkheid van 30 jaar gevangenisstraf is het ook een bewuste
keuze van de rechter. Dat geldt zeker voor de toekomstige situaties.
 
 De heer Jager (CDA): Over dit laatste punt
heb ik geen vraag. Ik vind dat de heer Van der Staaij daar een keurige duiding
over geeft. Ten aanzien van het puntje arbeid gaf de heer Van der Staaij aan
dat werkgevers eind 2008 nog voldoende belangstelling hadden. Dat zou wellicht
nu wel wat kunnen tanen door de crisis. Is de heer Van der Staaij het met
mij eens dat – mede gelet ook op de ontwikkelingen die zich op dit moment
voordoen, waarbij bedrijven soms werkgelegenheid verplaatsen naar lagelonenlanden –
er juist dan voor DJI kansen liggen om daarop in te spelen? Het werk vloeit
dan niet weg, maar kan wellicht voor dit land behouden blijven ingeval straks
betere tijden aanbreken. Via dit soort wegen, waarbij mensen werken aan re-integratie
op het gebied van arbeid, zouden we met werk voor de lage lonenlanden daarop
kunnen inspelen.
 
 De heer Van der Staaij (SGP): Dat lijkt mij
een buitengewoon zinvolle suggestie.
 
 Mevrouw Bouwmeester (PvdA): Voorzitter. Er
staat vandaag een aantal brieven op de agenda over het gevangeniswezen. Mijn
fractie zou graag willen beginnen met het maken van een compliment aan de
staatssecretaris over de voortgang die is geboekt. Mijn fractie is in het
verleden altijd heel kritisch geweest en dat blijft zij uiteraard nog steeds.
Als we kijken naar waar we vandaan komen en naar de volgende voortgangsrapportage
die nu voor ons ligt, ziet het er gewoon heel goed uit. Voor de PvdA geldt
dat een straf in de gevangenis altijd dient als vergelding. Tegelijkertijd
is het een periode om te investeren in mensen, met als doel dat zij na detentie
weer als fatsoenlijk burger aan de slag kunnen. Mijn fractie zegt daarom altijd: «Uit
de bak is aan de bak.» Zij schrijft mensen namelijk niet af. Ze laat
hen niet over aan hun lot. De PvdA investeert in hen, zodat ze – als
ze uit de gevangenis komen – weer gewoon mee kunnen doen. Dat verkleint
de kans op recidive en vergroot de kans op een veilig Nederland. Daar staat
de PvdA voor. Dat is ook het uitgangspunt voor modernisering gevangeniswezen.
Vandaar geef ik het compliment.
 Vorige week kwam het bericht naar buiten dat kinderen die iets strafrechtelijks
hebben gedaan en een Halt-afdoening krijgen, hun excuus moeten aanbieden aan
het slachtoffer. Dat klinkt mooi en het schijnt ook nog eens effect te hebben.
Geldt dit ook voor volwassenen?
 Dan kom ik concreet op het punt over modernisering gevangeniswezen. De
eerste klap is een daalder waard. Op het moment dat een gedetineerde binnenkomt,
vindt een screening plaats op basis van het instrument RISc. Er wordt bekeken
wat de belemmeringen van iemand zijn en wat er met iemand gedaan moet worden
om ervoor te zorgen dat hij er weer goed uitkomt. We hebben het al een aantal
keren over RISc gehad. Het instrument schijnt niet helemaal goed toepasbaar
te zijn op met name heel ingewikkelde gedetineerden, die zowel een verslaving
als psychische problemen hebben. Het is juist heel belangrijk om met hen in
detentie aan de slag te gaan. Welke vorderingen zijn er nu gemaakt bij de
doorontwikkeling van de RISc?
 Vervolgens wordt een hoop gezegd over een programma op maat. Dat geldt
zowel voor zorg als voor werk tijdens detentie. De PvdA vindt dat toch een
beetje ingewikkeld. Er is niet heel veel ruimte voor het dagprogramma. De
allerergste groep gaat naar de PPC’s. Iemand die niet tot deze groep
behoort, maar wel een verslavingsprobleem, een psychisch probleem, of een
combinatie daarvan heeft, zit in een reguliere gevangenis. Daar gaan we wat
aan doen. Wij bieden deze persoon onderwijs en werk, opdat hij na detentie
weer aan de slag kan. Stel je nou een heel complexe gedetineerde voor, die
niet in een PPC zit. Is er dan wel voldoende tijd, ruimte en mogelijkheid
om met zo’n persoon aan de slag te gaan? Graag ontvang ik daarop een
reactie van de staatssecretaris.
 Voor iemand die uit de gevangenis komt, hebben we dat plan van aanpak
nazorg. Alle gemeenten moeten daarmee aan de slag. Wat is nu de stand van
zaken? Zijn alle gemeenten voortvarend aan de slag in het veiligheidshuis?
Wat gebeurt er met de gedetineerde die tijdens detentie heel gemotiveerd is,
maar bij buitenkomst denkt: «Ik vind het wel weer goed zo»? Als
geen sprake is van verplichte nazorg, hoeft iemand hier geen gebruik van te
maken. Het zou heel jammer zijn als iemand daardoor vervalt. Heeft de staatssecretaris
die signalen ook gekregen en wat kunnen we mogelijkerwijs doen om deze mensen
gemotiveerd te houden? Onlangs hoorde ik een verhaal -dat is overigens niet
maatgevend – waarin de hele wereld zei: «Deze persoon valt uit
het programma en het gaat mis». Vervolgens ging het ook mis en deze
persoon zit dan ook weer in detentie. Graag ontvang ik een reactie of de staatssecretaris
dat signaal vaker krijgt.
 Nou is er een geweldige pilot in Lelystad gestart, waarbij gedetineerden
tijdens detentie al aan het werk gingen. Toen ze uit detentie kwamen, was
er wat onduidelijkheid of ze een baan hadden of niet. Dat had te maken met
een bedrijf dat al dan niet failliet was. Hoe staat het nu met deze gedetineerden
en zijn ze nog steeds standaard aan het werk? Op welke manier wordt dit goede
voorbeeld – als het ook daadwerkelijk nog een goed voorbeeld is –
voortgezet in de rest van het land?
 Dan kom ik op de verslavingsafdeling. De heel zware gevallen komen op
een aparte zorgafdeling. Dat lijkt mij ook zeer noodzakelijk. De minder zware
gevallen krijgen in detentie hulp. Wordt er nou ook een gradatie aangebracht?
Mijn fractie heeft nu het idee dat de meest ingewikkelde mensen goed worden
geholpen en dat zij die daaronder zitten over één kam worden
geschoren. Wordt er onderscheid gemaakt en op welke manier worden die programma’s
dan aangeboden in detentie?
 Ik heb nog een heel specifieke vraag over de jongvolwassenenafdeling.
Deze personen zijn te oud voor een jeugdinrichting, maar vaak volwassen genoeg
om iets heel ergs te doen, waardoor zij in de gevangenis komen. Als we hen
tussen zware delinquenten zetten, kunnen zij zich vaak niet staande houden.
Deze mensen worden nu op een speciale zorgafdeling gezet. Die zorgafdelingen
worden echter weer afgeschaft. Heeft de staatssecretaris ook signalen dat
deze heel kwetsbare mensen een beetje tussen wal en schip dreigen te raken?
 Dan ga ik over op het masterplan celcapaciteit. Is de rust wedergekeerd
nu de gemeenschappelijke ondernemingsraad heeft ingestemd? Hoe staat het met
het perspectief op vervangend werk voor met name mensen in de kwetsbare regio’s?
Over de halfopen inrichtingen is veel onduidelijkheid ontstaan. Voor met name
langgestraften vormen deze een heel belangrijk regime, doordat zij stapsgewijs
weer naar buiten kunnen gaan. Ik ben er afgelopen zomer ook geweest. Toen
is zelfs voor me gekookt. Ze konden overigens heel lekker koken. Die mensen
vertelden hoe een en ander dan gaat, hoe zij langzaam naar buiten gaan, en
hoe hard ze dat eigenlijk nodig hebben. Wordt het regime nou afgeschaft? Of
gaat een aantal afdelingen dicht, omdat die mensen vanwege leegstand gewoon
compacter bij elkaar worden gezet?
 Tot slot ga ik in op levenslang. Mijn fractie heeft hier nog geen besluit
over genomen. Zij heeft het ook nog in beraad. Een persoon die levenslang krijgt, heeft iets heel ergs gedaan en wordt daarvoor gestraft.
De rechter is degene die dat besluit. Tegelijkertijd vindt de PvdA wel dat
alle personen humaan behandeld moeten worden, ook al zitten zij heel erg lang.
Mijn fractie wil ook de argumenten van het comité goed afwegen. Zij
zou daar graag in een breder debat en vooral ook in alle rust over spreken.
Daarbij is het voor de PvdA in ieder geval belangrijk, dat ook het slachtoffer
hier een rol in heeft.
 
 Mevrouw Van Velzen (SP): Ik ben blij dat mevrouw
Bouwmeester lekker heeft gegeten in een halfopen inrichting. Zij heeft echter
ook tegen een motie gestemd waarmee een poging werd gedaan om te voorkomen
dat een aantal van die halfopen inrichtingen gesloten werd. Hoe heeft zij
dat daar dan uitgelegd? Is zij van mening veranderd? Gaan we alsnog proberen
om die inrichtingen, waar goed werk verricht wordt en waar mensen een zinnige
fasering hebben tussen detentie en vrijheid, open te houden?
 
 Mevrouw Bouwmeester (PvdA): In het vorige
overleg dat wij hierover hebben gehad met de staatssecretaris heb ik precies
dezelfde vraag gesteld. Voegt de staatssecretaris nou mensen samen of schaft
zij een regime af? Toen was haar antwoord: «Nee, wij schaffen niet een
regime af, maar wij voegen mensen samen. Er zijn immers cellen over, waardoor
wij een en ander efficiënter kunnen uitvoeren.» Dat was ook de
reden dat de motie van mevrouw Van Velzen overbodig was. Dat antwoord heb
ik toen ook gegeven. Als de staatssecretaris het inderdaad belangrijk vindt
dat die langgestraften fasegewijs naar buiten gaan, en als zij die halfopen
inrichtingen wil openhouden, zie ik geen reden om nog een motie in te dienen.
Laten we het antwoord van de staatssecretaris afwachten. Dan kan mevrouw Van
Velzen mij deze vraag in de tweede termijn nog eens stellen.
 
 Mevrouw Van Velzen (SP): De Kamer heeft een
aantal brieven gehad van de staatssecretaris, waarin zij aangeeft dat je vanuit
de gevangenis er ook een soort halfopen regime op na kunt houden. Daar heeft
mevrouw Bouwmeester inderdaad de vorige keer vragen over gesteld. Daar zij
opnieuw die vragen stelt, is er blijkbaar bij haar enige reden tot ongerustheid.
Ik vraag mij af waar mevrouw Bouwmeester – naast het stellen van vragen –
naartoe wil. Is zij ontevreden over de uitleg van de staatssecretaris in het
vorige debat? Vindt zij dat die inrichtingen open moeten blijven? Of stelt
zij gewoon vragen om vragen te stellen?
 
 Mevrouw Bouwmeester (PvdA): De onduidelijkheid
die hierover is ontstaan, wil ik wegnemen. Die vraag heeft mevrouw Van Velzen
ook gesteld. Ik stel hem dus gewoon nog een keer. Het doel is het overeind
houden van het regime. Dat betekent dat mensen die langgestraft zijn fasegewijs
naar buiten gaan. Moeten we, zoals mevrouw Van Velzen zegt, dat nou per se
doen op de wijze zoals dat nu gaat, oftewel door vast te houden aan wat we
hebben? Nee, het is prima als een en ander – bijvoorbeeld vanuit de
reguliere gevangenis – op een andere manier effectiever en efficiënter
kan, met hetzelfde effect. Het hoogste doel is niet om vast te houden aan
hetgeen we al hebben. Effectiviteit is het hoogste doel.
 
 De heer Teeven (VVD): Mevrouw Bouwmeester
meent dat wij in alle rust moeten spreken over die levenslanggestraften en
de wijze waarop we met die levenslange straf omgaan. Zij woont net als ik
ook wel eens de bijeenkomsten bij van nabestaanden van slachtoffers van zeer
ernstige delicten. Is mevrouw Bouwmeester het met mij eens dat we eigenlijk
de rust moeten laten bij slachtoffers en nabestaanden van slachtoffers, en
dat we die discussie vooral niet – en dus ook niet in alle rust –
moeten openbreken?
 
 Mevrouw Bouwmeester (PvdA): Nee.
 
 De heer Teeven (VVD): Hoe kan mevrouw Bouwmeester
dan tegen die nabestaanden van slachtoffers zeggen: «Wij streven er
als Kamer ook naar dat u in alle rust toekomt aan de verwerking van het u
aangedane leed»? Ik denk dat een politieke fractie op een gegeven moment
wel een keuze moet maken. Of zij doet een concessie en gaat ook iets doen
aan levenslanggestraften, of zij zegt net als de VVD-fractie dat zij die discussie
helemaal niet wil hebben en dat zij de deur voor discussie dichtgooit.
 
 Mevrouw Bouwmeester (PvdA): De PvdA-fractie
heeft een en ander nog in beraad. Zij vindt het wel belangrijk om het in alle
rust te bespreken. Zij vindt het belangrijk dat het slachtoffer daar ook absoluut
een positie in krijgt. Onze fracties verschillen daarover van mening.
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Ik wilde nog
even een vraag stellen over die verslavingszorg in de gevangenissen. Mij was
namelijk niet geheel duidelijk wat nu het standpunt is van mevrouw Bouwmeester.
Zij vraagt aan de staatssecretaris of er een gradatie plaatsvindt. Vindt zij
nu net als de CDA-fractie dat er iets dergelijks als de verslavingsbegeleidingsafdelingen
moet overblijven?
 
 Mevrouw Bouwmeester (PvdA): Mijn fractie vindt
het belangrijk dat iedereen die in de gevangenis zit er beter uitkomt dan
dat hij erin gaat. Voor de meest ingewikkelde mensen blijft de PPC open. Daaronder
zit nog een heel grote groep mensen. «De gedetineerde» of «de
verslaafde» bestaat niet. Ik heb de staatssecretaris gevraagd of daarin
gradaties bekend zijn en of zij de hulp daarop aanpast. Het hoogste doel van
de PvdA is dat met al die mensen die vastzitten en geen kant op kunnen aan
de slag wordt gegaan, opdat ze er ook beter uitkomen. Die garantie wil ik
van de staatssecretaris hebben. Hoe dat georganiseerd wordt, is voor mijn
fractie absoluut geen doel op zich. Als het maar gebeurt.
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Eerlijk gezegd
vind ik dit enigszins een dooddoener. Iedereen achter deze tafel vindt dat
gedetineerden er beter uit moeten komen dan dat ze er ingingen. Vindt mevrouw
Bouwmeester dat er bijvoorbeeld afdelingen moeten bestaan die totaal gegarandeerd
drugsvrij zijn? Moet er sprake zijn van begeleiding? Zou er sprake kunnen
zijn van het bij elkaar plaatsen, ook van deze matig verslaafden, op een afdeling?
De CDA-fractie brengt een en ander wel naar voren.
 
 Mevrouw Bouwmeester (PvdA): Voor mijn fractie
is het hoogste doel de effectiviteit. Dat betekent dus behandeling op maat.
De PvdA wil überhaupt dat die gevangenissen drugsvrij zijn, maar kan
dat helaas niet garanderen. Bij behandeling op maat kan niet gezegd worden
dat iemand dus op afdeling A of afdeling B moet zitten. Het gaat er wel om
dat je iets biedt wat bij de behoefte van mensen aansluit. Daar gaat het om
en daarop wil ik graag een antwoord van de staatssecretaris. Mijn fractie
is er niet van overtuigd dat een en ander alleen maar kan worden bereikt door
de verslavingsafdeling. Sterker nog, 60% tot 70% van de gedetineerden
is verslaafd en heeft vaak een psychisch probleem. Als je het op die manier
beredeneert, dan zou je die grote groep op zo’n afdeling moeten zetten.
Dat werkt ook niet. Je moet naar iedereen kijken en niet naar een kleine groep.
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Voorzitter. Er
staan een heleboel brieven op de agenda vandaag. Ik zal ze enigszins staccato
behandelen. Enkele vragen die ik wilde stellen zijn reeds uitgebreid naar
voren gebracht door mijn collega’s. De eerste brief die vandaag op de
agenda staat, is de brief over de medische zorg in de penitentiaire inrichtingen.
Ik moet zeggen dat er een flinke slag gemaakt is sinds het tumult
in met name 1994, toen de Nationale ombudsman een heel kritisch rapport uitbracht.
Dat is dus een hele tijd geleden. De inspectie is redelijk positief. Het grootschalige
project dat sinds 2003 is gestart, heeft ook vruchten afgeworpen. Mijn fractie
meent niet dat we er al zijn, zeker gezien de veiligheidsrisico’s bij
de avond-, nacht- en weekenddiensten. Ik heb het dan over de digitalisering
van de medische zorg, maar ook over het feit dat piw’ers zonder al te
veel kennis blijkbaar medicijnen uitdelen en dergelijke. Dat zijn natuurlijk
zaken die niet moeten kunnen. Er is sprake van een plan van aanpak dat de
geconstateerde veiligheidsrisico’s moet oppakken. Zou de staatssecretaris
samen met de minister een tijdschema kunnen aanleveren, waardoor de Kamer
weet hoe de verschillende plannen van aanpak uitgevoerd zullen worden? Ik
vond dit bijvoorbeeld wel een ernstig risico.
 Over de tweede brief op de agenda zal ik iets korter zijn. Deze gaat over
de rechtspositie van arrestanten in het gevangeniswezen. Ik moet zeggen dat
het rapport van de Inspectie voor de Sanctietoepassing (ISt) eigenlijk behoorlijk
kritisch was. De staatssecretaris reageerde daarop in haar brief alsof zij
de kat uit de boom keek. De inspectie concludeert dat er nog steeds geen beleidsuitgangspunten
ten grondslag liggen aan het gevangenisregime voor deze doelgroep, dat er
geen ondersteuning wordt geboden, en dat er een zorgvuldiger en selectiever
plaatsingsbeleid zou moeten zijn. De beheers- en veiligheidsrisico’s
worden eigenlijk niet door heldere regels ondervangen, maar vooral door het
feit dat de piw’ers en de PI’s een zekere routine kennen. Het
ontbreekt überhaupt aan heldere uitgangspunten. Ik vind dat nogal vergaande
conclusies. De staatssecretaris lijkt daar niet concreet op in te gaan. Er
gebeurt wel het een en ander. Er wordt geïnformeerd, er worden overleggen
gepland, er wordt gezegd dat strikter onderscheiden zal worden naar kort-
en langverblijvenden in de inrichtingen. Die heldere regels, waar de aanbevelingen
om vragen, heb ik in de brief niet aangetroffen. Ik zou de staatssecretaris
toch om een nadere toelichting willen vragen.
 Op het punt van de commissies van toezicht worden enkel heel goede stappen
gezet. Het lijkt mij heel goed, dat een zekere uniformiteit tot stand wordt
gebracht. Ik wacht het wetsvoorstel met alle verbeteringen die de staatssecretaris
heeft toegezegd gewoon af. De Kamer zal het debat over deze commissies van
toezicht, die binnen de PI’s een heel belangrijke rol spelen, dan verder
voeren. Een punt is wel de positie van de gedetineerden en de bekendheid met
hun rechten. Dat is ook een onderdeel van de brief van de staatssecretaris.
Het blijft een probleem om iedereen te bereiken en het blijft een probleem
om mensen ook te informeren over hun rechten. Wat wordt nou precies op dat
gebied gedaan? Er wordt een brochure gemaakt. Dat zal allemaal wel. Een en
ander is toch nog een groot probleem, zeker gezien de variatie en het feit
dat een behoorlijk deel van de gedetineerden niet-gealfabetiseerd is. Er is
sprake van anderstaligheid. Ik zou graag van de staatssecretaris wat meer
willen horen op dit specifieke punt.
 Er zijn heel veel vragen te stellen over het plan modernisering gevangeniswezen.
GroenLinks steunt de staatssecretaris in de ambitie dat het doel het best
bereikt wordt met een persoonsgerichte aanpak op basis van een levensloopbenadering.
Ik moet zeggen dat mij nog steeds te veel signalen bereiken die zorgwekkend
zijn. Ik noem het capaciteitsprobleem. Ik noem het feit – en dat vind
ik toch echt een ernstig probleem – dat open en halfopen inrichtingen
dreigen te verdwijnen, waardoor wachtlijsten ontstaan. Juist voor de resocialisatie
en re-integratie, die wij allen zo ontzettend belangrijk vinden, zijn die
essentieel. Ik kan mij best iets voorstellen bij het feit dat met meer interne
vrijheid binnen gevangenissen ook het een en ander georganiseerd kan worden.
In hoeverre dat het uiteindelijke effect van halfopen en open inrichtingen
benadert, is mij niet duidelijk. Alleen het feit dat intern meer vrijheid
is, is wat mij betreft als argumentatie onvoldoende. Ik zou daar
van de staatssecretaris toch meer over willen horen.
 Dan ga ik in op de dagprogrammering. Ik moet zeggen dat de staatssecretaris
en minister Hirsch Ballin daar steviger op inzetten dan hun voorganger, de
heer Donner. Laat ik daar helder in zijn. Er is een behoorlijke breuk met
het verleden. Als ik echter zie wat de uitgangspunten zijn van het plan modernisering
gevangeniswezen en de uiteindelijke concrete antwoorden, dan blijft het mij
gewoonweg te vaag. Ik kijk bijvoorbeeld naar het onderwijs. Dat is essentieel
voor die resocialisatie en re-integratie, en überhaupt voor de orde en
veiligheid binnen het gevangeniswezen. Ik lees dat er ruim 65 fte aan onderwijskrachten
is. Dat klinkt niet als heel veel als ik zie hoeveel PI’s daarvan gebruikmaken
en met hoeveel gedetineerden we te maken hebben. Ik zou dus ook van de staatssecretaris
een concreter antwoord willen horen. Misschien kan ze daar een schriftelijke
beantwoording op geven. Hoe moet ik die 65 fte onderverdelen over die PI’s
en over die gedetineerden? Waar hebben we het dan precies over?
 Verslavingszorg is een van de problemen die vandaag op de agenda staan.
Dat is wat mij betreft terecht. Ik heb toch de indruk dat we met het badwater
ook het kind weggooien. Mijn fractie heeft nooit gezegd dat de verslavingsbegeleidingsafdelingen
per definitie moeten blijven bestaan. Als we nu overgaan tot het laten verdwijnen
ervan – dat lijkt het geval te zijn – zonder dat er ook maar iets
voor terugkomt wat enigszins dezelfde effecten heeft, maak ik mij wel grote
zorgen. Het lijkt mij heel logisch ingeval je verslaafden wilt beïnvloeden.
Dat wil de staatssecretaris. Het gaat om een brede gradatie in verslaafden.
Voor de ernstig gestoorde verslaafden zijn er specifieke plekken. Als we de
groep daaronder – de «gematigd» verslaafden of hoe we hen
ook moeten noemen – willen aanpakken, lijkt mij dat het samenplaatsen
soms heel logisch en zinnig kan zijn. Als het gaat om het gegarandeerd drugsvrij
maken, kunnen bijvoorbeeld urinecontroles daarin heel logisch zijn. Gedetineerden
die geplaatst worden met niet-verslaafden, die op gewone afdelingen zitten,
zullen misschien moeilijker aankloppen met de mededeling: «Ik voel me
onder druk gezet. Ik zie dat er om mij heen gebruikt wordt. Ik ben verslaafd
en wil daar niet aan meedoen. Hoe ga ik daar echter mee verder?» Dat
zijn wel concrete voorbeelden die uit het veld naar voren worden gebracht
en die mij, net als andere fracties, zorgen baren. Graag ontvang ik een concreet
antwoord van de staatssecretaris op dit punt.
 Ik heb nog één vraag over een van de belangrijkste punten
van de agenda: de gratieprocedure en de levenslange gevangenisstraf. De staatssecretaris
schrijft in haar brief dat – met het in 2005 verhogen van het maximum
van de tijdelijke gevangenisstraf van 20 naar 30 jaar – de rechter meer
dan voorheen een weloverwogen keuze maakt voor een levenslange gevangenisstraf.
Hoe verhoudt zij dat dan tot het feit dat 27 van de 28 levenslanggestraften
gestraft werden vóór dat deze wetswijziging ingevoerd werd?
Wil de staatssecretaris onderzoek doen naar in hoeverre de facto inderdaad
sprake is van gratiebeleid? Dat is wat mijn fractie betreft wel een punt van
zorg, afgezien van het feit dat levenslanggestraften niet voor niets gestraft
zijn.
 
 Mevrouw Bouwmeester (PvdA): Ik heb een vraag
over de verslavingsafdeling. Mevrouw Azough gaf aan dat mensen die erg verslaafd
zijn onder druk gezet kunnen worden om te gebruiken. Derhalve zouden ze naar
een aparte verslavingsafdeling moeten. Is het niet veel logischer dat –
als je weet dat mensen elkaar aan de drugs helpen – je dat probleem
in eerste instantie aanpakt? Vervolgens kunnen we kijken op welke manier we
de betreffende verslaafde het beste kunnen helpen.
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Ik begrijp de
vraag van mevrouw Bouwmeester niet helemaal. Alle druk die in een gevangenis
of op een afdeling kan bestaan, moet aangepakt worden. Ik heb
de indruk dat we vanuit de realiteit moeten denken. De realiteit is nu eenmaal
zo, dat verslaafden zich soms onder druk gezet voelen – door minder
of niet-verslaafden die wel gebruiken – om te gebruiken. Ze zitten op
een afdeling die niet drugsvrij is. Dat vormt sowieso de druk. Daarover gaat
mijn zorg.
 
 Mevrouw Bouwmeester (PvdA): Mevrouw Azough
accepteert wel heel makkelijk dat er nou eenmaal drugs in de gevangenis zijn,
dat mensen elkaar daar onder druk zetten, en dat dat heel vervelend is. Zij
geeft aan dat we – in plaats van het probleem bij de kern aan te pakken
en de afdeling drugsvrij te maken – beter iemand van die afdeling kunnen
afhalen en hem ergens moeten neerzetten in de wetenschap dat de rest ook nog
gebruikt en gewoon vrolijk verder gaat. Is mevrouw Azough dan niet van mening
dat daar dus veel en veel meer aan gedaan moet worden? Natuurlijk weten we
dat in gevangenissen ook gebruikt wordt. Mevrouw Azough denkt: «Ga maar
vrolijk verder. We plaatsen die mensen wel ergens anders.» Dat lijkt
de PvdA echt de verkeerde volgorde.
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Het gebruik van
spookbeelden is de PvdA niet vreemd, helaas ook niet in dit debat. Natuurlijk
moet de staatssecretaris gebruikmaken van drugshonden, een slang en diverse
andere maatregelen om ervoor te zorgen dat de afdelingen zo drugsvrij mogelijk
zijn. We weten echter dat op die VBA’s gebruikgemaakt wordt van urinecontroles
en van veel strengere controles. Daardoor is de garantie op drugsvrije afdelingen
veel groter. Ik ga toch uit van de realiteit. Dat geldt blijkbaar niet voor
de PvdA-fractie, die in een soort dromenland verkeert. De realiteit is helaas –
ook op al die andere afdelingen – dat nog steeds drugs gebruikt worden
en dat dat heel moeilijk is tegen te gaan.
 
 De heer Teeven (VVD): Mevrouw Azough gaat
uit van de realiteit. Hoe komt zij aan de wetenschap dat er na 2005 nog maar één
keer een levenslange gevangenisstraf is uitgesproken?
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Ik heb het over
onherroepelijk gestraften. Daar vraag ik de staatssecretaris ook naar. Als
de heer Teeven het antwoord al heeft uit zijn alwetende kennis, wil ik het
natuurlijk graag horen. Ik kan me best voorstellen dat hij het antwoord veel
beter weet. Ik heb aan de staatssecretaris gevraagd in hoeverre het klopt
dat 27 van de 28 mensen die nu onherroepelijk gestraft zijn – en voor
2005 berecht waren – niet voldoen aan de motivatie van de staatssecretaris,
namelijk dat de rechter een betere, meer weloverwogen keuze kan maken. Er
is nu immers sprake van de mogelijkheid van een straf van 30 jaar in plaats
van enkel 20 jaar, zoals voor 2005 het geval was. Dat is een vraag aan de
staatssecretaris.
 
 De heer Teeven (VVD): Ik stel vast dat mevrouw
Azough in ieder geval uit dromenland is gekomen en dat zij de vraag nu wat
duidelijker heeft gesteld dan in eerste instantie.
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Als het woordje «onherroepelijk»
het verschil maakt, dan ben ik verheugd dat de heer Teeven zo blij mag zijn.
 
 Staatssecretaris Albayrak: Voorzitter. Ik
dank de Kamer ook vooral voor de opmerkingen die zij gemaakt heeft over de
voortgang die wordt opgemerkt, als het gaat om het plan het gevangeniswezen
te moderniseren. De Kamer is daar kritisch over geweest. Mede dankzij de constructieve
en af en toe kritische bijdragen van de zijde van de Kamer ben onder meer
ik de afgelopen jaren erg gaan kijken naar hoe we ook tussentijdse resultaten
zichtbaar kunnen maken. We werken uitdrukkelijk aan dat hoofddoel van een
veiliger Nederland middels minder recidive. Alles wat zowel de minister
als ik doen vanuit het opleggen van straffen, de vervolging, maar ook vanuit
de tenuitvoerlegging van straffen en de nazorg, heeft uitdrukkelijk tot doel
om mensen ervan te weerhouden dat zij mogelijk de fout ingaan, oftewel preventie.
Tevens willen we voorkomen dat mensen die al de fout in zijn gegaan dat nog
eens herhalen. In dat kader weten we gewoon dat het meten van recidive jaren
kost. De echte effecten van beleid zien we pas vijf, zes, zeven jaar later.
Als we echt de effecten van recidive willen meten, wordt door wetenschappers
zeven jaar als norm genomen. We hebben recent laten zien dat we onder deze
kabinetsperiode een omkering van de trend van een hoog recidivepercentage
inmiddels te pakken hebben. Dat is winst. Ik ben blij dat ik – uitdrukkelijk
op de wens van de Kamer – ook tussentijdse, meetbare resultaten heb
benoemd. Ik heb dus inderdaad een voortgangsrapportage kunnen schrijven, waarin
niet alleen die indicatoren, maar ook de inmiddels geboekte resultaten op
al die punten benoemd zijn.
 Al terugblikkend kan ik zeggen dat we in 2009 inderdaad heel belangrijke
stappen hebben gezet om richting dat einddoel te gaan. We zijn er echter nog
lang niet. Veel van de producten die we hadden benoemd zijn inmiddels gerealiseerd.
Nu komen we in de fase van uitvoering en toepassing van die producten. De
Kamer heeft in de uitvoerige rapportage kunnen lezen wat de stand van zaken
is en welke producten het betreft. Ik zal ze derhalve hier niet allemaal nalopen.
Belangrijk is dat er een visie en een strategisch kader is opgesteld voor
de modernisering van het gevangeniswezen, waarmee in ieder geval de koers
voor de komende jaren vastligt en duidelijk is. Heel belangrijk is dat uitdrukkelijk
in de procedure is gezocht naar het maximale draagvlak. Ik ben het absoluut
met de heer Teeven eens dat we nooit een draagvlak van 100% krijgen.
Het gaat immers soms ook om persoonlijke belangen, zoals banen et cetera.
Die discussies heeft de regering ook met de Kamer gevoerd. Dat heel veel mensen –
met name de leden van de SP-fractie – in het uitstekende contact hun
persoonlijke frustraties en meningen uiten, is mij ook niet vreemd. Dat zal
ook altijd onderdeel van deze werkelijkheid blijven en dat is goed. Ik heb
daar ook helemaal geen bezwaren tegen, voor zover ik daarover zou kunnen gaan.
Dat een en ander ook middels het onderzoek van de SP gebundeld is, vind ik
waardevol. Ik heb daar oprecht ook een reactie op proberen te geven. Het onderzoek
van mevrouw Van Velzen is echter niet representatief, gelet op de aard van
de vragen en de selectie van mensen die reageert. Ik kan niet overzien of
het een representatieve steekproef is van alle mensen en alle meningen. Ik
heb daar derhalve vraagtekens bij. We hebben het draagvlak maximaal gezocht
door bij het bepalen van zowel de visie als ook het strategisch kader in nauw
overleg te werken met het veld, de ketenpartners en de groepsondernemingsraad
gevangeniswezen (GOR-GW). Die zijn hier uitdrukkelijk in gekend. Daarmee durf
ik te concluderen dat sprake is van een maximaal gedragen visie. Ook bij de
verdere uitwerkingen en implementatie is het mijn bedoeling om een ontwikkelbenadering
en een participatieve aanpak te volgen. Dat heeft er in ieder toe geleid dat
er een convenant ligt met de GOR-GW over de implementatie van het programma
modernisering gevangeniswezen. Dat betekent voor mij in ieder geval dat zowel
leidinggevenden als ook medewerkers worden betrokken bij de implementatie
van het programma. Natuurlijk is dat belangrijk voor het draagvlak. Dat is
een van de redenen geweest om deze route te volgen. Ik doe het uitdrukkelijk
ook, omdat hun kennis, ervaring en expertise niet gemist mag worden in het
ontwikkelen van welke plannen dan ook voor deze sector. Als je daar geen gebruik
van zou maken, zet je jezelf op een achterstand. Vandaar dat ik ook uitdrukkelijk
de inhoudelijke inbreng als argument heb genoemd voor het volgen van deze
benadering. Op basis van het MGW (programma Modernisering Gevangeniswezen)
is het masterplan tot stand gekomen. Dat kennen de woordvoerders ook. Ik zie
dat de ophoging van de reservecapaciteit tot 13,8% ons in ieder geval
enorm veel flexibiliteit heeft gebracht. Bij de vragen betreffende
capaciteit zal ik daar nog iets over zeggen.
 Er werd kort en indirect ergens aan gerefereerd door de heer Teeven. Dat
biedt mij de kans om de stand van zaken van het verdrag met België –
de tenuitvoerlegging daarvan en de overdracht van de gevangenis in Tilburg
aan de Belgen – hier met de woordvoerders te delen. Gisteren is in de
Eerste Kamer het debat geweest over het verdrag. Het Belgisch parlement was
reeds akkoord gegaan. Wij wachtten nog op de behandeling in de Eerste Kamer.
Dat heeft gisteren plaatsgevonden en ook de Eerste Kamer heeft ingestemd met
het verdrag. Dat betekent dat – omdat we al enige tijd bezig waren met
de planning en de selectie van de gedetineerden die overgebracht zullen worden –
vanaf ongeveer 2 februari 2010 de eerste Belgische gedetineerden geplaatst
zullen worden. De laatste informatie is dat er zo’n 400 van de 500 reeds
geselecteerd zijn. Het betreft voor een belangrijk deel ook mensen die vrijwillig
hebben aangegeven dat ze in Nederland gedetineerd willen zijn. Vrijwilligheid
is niet een uitgangspunt. Mensen zullen ook via aanwijzing uiteindelijk in
Tilburg terechtkomen. Op 5 februari 2010 is de officiële overdracht,
waarbij zowel ik als de minister van Justitie van Nederland en de minister
van Justitie van België aanwezig zullen zijn. Nogmaals dank aan de Tweede
Kamer voor de zeer coöperatieve en snelle agendering van dit onderwerp.
 
 Mevrouw Van Velzen (SP): Ik weet dat de staatssecretaris
de enquête die de SP onder het gevangenispersoneel heeft gehouden niet
representatief vindt. Ik vraag haar wel om eens mee te denken. Voordat ik
die enquête ging uitvoeren, heb ik haar toestemming gevraagd om rechtstreeks
het gevangenispersoneel te benaderen. Dat heeft zij mij toen geweigerd. Hoe
kan ik dan representatief onderzoek doen? Dat zal de staatssecretaris toch
echt zelf moeten doen. Zij geeft nu aan dat mijn onderzoek niet klopt. Dan
ligt toch bij haar de bal om te laten zien dat het helemaal anders ligt? Ik
denk dat als zij zo overtuigd is van het draagvlak voor het huidige beleid –
ook onder de bezuinigingen en het tekort aan personeel – zij ook met
een eigen onderzoek kan aantonen dat ik het helemaal verkeerd heb. Als de
staatssecretaris dat echter niet doet, dan blijft toch die schijn hangen dat
ik wel degelijk gelijk heb met dit onderzoek? Ik daag de staatssecretaris
uit om zelf een onderzoek uit te voeren om te laten zien dat een en ander
niet klopt. Zij heeft toegang tot het personeel, ik niet.
 
 Staatssecretaris Albayrak: Zeker. Wat nog
belangrijker is, is dat de onafhankelijke Inspectie voor de Sanctietoepassing
toegang heeft tot het personeel. Op vele momenten en op vele deelonderwerpen
wordt onderzoek gedaan. Er worden zeer gedetailleerde vragen gesteld, ook
op de punten die mevrouw Van Velzen in haar enquête aanhaalt. Impliciet –
nu vrij expliciet – geeft laatstgenoemde toe dat haar onderzoek niet
representatief is, omdat haar manier van onderzoeken ook geen representatief
onderzoek kan opleveren. Ik noem een paar voorbeelden. We hebben zowel onder
het personeel als onder gedetineerden vele onderzoeken, die soms ook periodiek
terugkomen. We hebben de BASAM-enquête onder het personeel en de gedetineerdensurvey.
De Kamer kent deze allemaal wel en gebruikt deze ook altijd in het debat.
Deze leveren deelresultaten op die aan de hand van wetenschappelijk erkende
methodes worden verkregen. Justitie spendeert heel veel aandacht en ook financiële
middelen aan het periodiek toetsen van het welbevinden en de situatie. We
hebben de agressieonderzoeken gehad en we hebben de inspectierapporten, die
op al die deelonderwerpen ook de stand van zaken laten zien. Mevrouw Van Velzen
hoeft mij echt niet te vertellen dat Justitie geen beeld heeft van wat er
onder gedetineerden en personeel leeft.
 
 Mevrouw Van Velzen (SP): Zo wordt het natuurlijk
wel een jij-bak. Op het moment dat je representatief onderzoek wilt doen,
moet je een aselecte steekproef kunnen doen. Zolang ik geen toegang
heb tot het personeel van de staatssecretaris kan ik geen aselecte steekproef
doen. De staatssecretaris zorgt er zelf voor dat mijn onderzoek uiteraard
nooit wetenschappelijk gezien representatief kan zijn. Zij geeft allerlei
onderzoeken aan. Deze zijn én niet recent én niet allesomvattend.
Het is mijns inziens juist goed om het personeel direct om zijn mening te
vragen. Ik daag de staatssecretaris uit om mij te laten zien wanneer het ministerie,
via welke instantie dan ook, rechtstreeks en in groten getale het personeel
heeft aangesproken. Ik gaf de staatssecretaris aan dat ik 500 mensen heb ondervraagd.
Dat doen die inspecties niet. Ik wil daar graag een reactie op.
 
 Staatssecretaris Albayrak: Met alle respect,
maar het is niet de functie van mevrouw Van Velzen als parlementariër
om representatief onderzoek onder het gevangenispersoneel te doen. Zij moet
dat gewoon daar laten waar het hoort en er parlementair toezicht op uitoefenen
middels de brieven die ik de Kamer stuur en de debatten die wij met elkaar
voeren. Als mevrouw Van Velzen denkt dat de informatie die zij van mij krijgt
niet klopt en als zij het nodig vindt haar antennes uit te steken onder het
personeel, heb ik haar gezegd dat ik geen bezwaar heb tegen de wijze waarop
zij dat doet. Mensen reageren ook pro-actief, omdat zij hen daartoe uitnodigt.
Mevrouw van Velzen heeft die goede contacten. Laat haar daar vooral gebruik
van maken. Dat doet zij ook. Ik zal de opmerkingen die haar bereiken van een
zo goed en integer mogelijk antwoord voorzien.
 Dan ga ik in op het MGW in het algemeen en de vraag van de heer Jager
over beveiliging op maat. Er is onderzoek gedaan naar de beveiliging. Interne
en externe vrijheden worden daarbij onderscheiden. Aanpassing van de fysieke
infrastructuur acht ik – gelet op de aanwezige overcapaciteit –
niet wenselijk. In het onderzoek wordt bezien welke mogelijkheden er zijn
om in de huidige penitentiaire inrichtingen meer interne vrijheden en bewegingsvrijheid
aan gedetineerden toe te staan. Uitgangspunt daarbij is in hoeverre de eigen
verantwoordelijkheid van de gedetineerden gestimuleerd kan worden. Hoe kunnen
gedetineerden zich op een veilige en verantwoorde wijze door de inrichtingen
verplaatsen? Alle uitgangspunten worden door middel van pilots onder het programma
modernisering gevangeniswezen getoetst. Die pilots zijn nog niet gestart.
We hebben al wel afspraken gemaakt met de GOR-GW over de opzet van de pilots.
We zullen bijvoorbeeld ook kijken naar de personeelsbezetting. Het personeel
is dus uitdrukkelijk betrokken bij het opzetten van deze pilots. Het hele
traject rond het terugdringen van agressie en geweld en de pilot beveiliging
op maat zie ik als twee gescheiden onderwerpen. In de derde voortgangsrapportage
zal ik de Kamer informeren over de pilot beveiliging op maat. Eind 2010 worden
de resultaten van het plan van aanpak agressie en geweld nogmaals gemeten.
Ik zal de Kamer ook die resultaten geven.
 De heer Teeven vroeg hoe ik nou reageer op de overcapaciteit in de tbs-klinieken,
waardoor de PPC’s mogelijk niet meer nodig zouden zijn. Met alle respect:
het is de rechter die oordeelt of iemand volledig, verminderd, dan wel totaal
niet toerekeningsvatbaar is. Op basis daarvan wordt het vonnis uitgesproken.
Iemand die, ondanks een psychische stoornis, toerekeningsvatbaar een daad
heeft begaan, komt in de gevangenis. Dan is een tbs-maatregel niet de geëigende
route om iemand via een behandeling recidivevrij of zo veel mogelijk recidivevrij
te maken. Die PPC’s hebben dus een eigenstandige functie. Er is een
populatie in het gevangeniswezen – dat heeft de commissie-Visser toen
ook uitdrukkelijk vastgesteld – die zorgbehoeftig is, ondanks het feit
dat zij volledigheid toerekeningsvatbaar was. Voor die groep zullen die PPC’s
gewoon nodig blijven. Wij hebben het gehad over de ernstig verslaafde mensen
met een comorbide problematiek, zoals zwakzinnigheid, psychische stoornissen
et cetera. Voor hen zullen de PPC’s nodig blijven. Het capaciteitsvraagstuk
in de tbs-sector ga ik niet op deze manier verbinden met hetgeen
wij nu om heel goede, eigenstandige redenen aan het creëren zijn in het
gevangeniswezen. Die PPC’s op die vijf locaties zijn er. Het aantal
is weliswaar door de nieuwe prognoses minder dan we hadden voorzien. Ik geloof
dat ik er inmiddels twee zelf geopend heb.
 Op het advies als zodanig zal ik nog met een schriftelijke reactie komen,
omdat een aantal woordvoerders daar wat uitgebreider naar vroeg. Dan kan ik
wat uitgebreider zeggen waarom het leggen van deze verbanden op dit moment
door mij niet als uitgangspunt wordt gekozen.
 Dan ga ik verder met het personeel in de PI’s. Mevrouw Van Velzen
en mevrouw Azough vroegen naar onderwijs. We hebben eigenlijk al een paar
keer gesproken over de voornemens op het gebied van onderwijs. Het vormt een
belangrijk onderdeel van het programma MGW. We hebben een plan van aanpak
voor het onderwijs in de inrichtingen gemaakt. Er zijn wat mij betreft geen
pilots nodig om op dit moment te kijken hoe we dat effectiever kunnen maken.
Er is op dit moment voldoende personeel om het onderwijs ook in de nieuwe
vorm te organiseren. Het nieuwe aanbod verschilt uitdrukkelijk per doelgroep.
Zo is het programma MGW ook bedoeld. Dat onderscheid wordt uitdrukkelijk gemaakt
naast de persoonsgerichte aanpak en de detentie- en resocialisatieplannen.
Voor de preventief gehechten zijn de onderwijsmogelijkheden per definitie
beperkt. Enkel voortzetting van trajecten die er voor detentie al waren proberen
we maximaal te realiseren. Voor de kortgestraften is er basiseducatie, als
ze daar behoefte aan hebben. Zij kunnen dus geen hoger onderwijs volgen met
een meerjarig programma. Dat werkt gewoon niet. De langgestraften krijgen
basiseducatie en beroepsgericht onderwijs met ook zo’n groot mogelijke
aansluiting op onderwijsmogelijkheden na detentie. Dat geldt overigens voor
de hele groep. In het kader van de nazorg wordt getracht dat gedetineerden
hetgeen zij in de gevangenis zijn gestart zo veel mogelijk afmaken nadat zij
vrijkomen. We werken met de reguliere onderwijscertificaten – en niet
met een soort bajescertificaat – waarmee mensen ook na de gevangenis
aan de slag kunnen. Dat lijkt triviaal, maar het is heel erg belangrijk dat
behaalde diploma’s als zodanig herkenbaar zijn. Dat is allemaal zeer
relevant voor de resocialisatie.
 Dan ga ik in op het dagprogramma. Mevrouw Van Velzen en anderen maken
zich zorgen over het dagprogramma en de terugval in mogelijkheden voor arbeid
en onderwijs. Wij hebben het dagprogramma in alle vestigingen nu zo aangepast
dat alle basisactiviteiten overal worden gevolgd. We zijn nu goed op weg met
die landelijke gelijkschakeling. Er is voor gekozen om het dagprogramma op
alle locaties terug te brengen. Overigens is dat niet nieuw. Ik heb mevrouw
Van Velzen ook uitdrukkelijk in het vorige debat al gezegd dat we teruggaan
naar de basis – een soort nulpunt voor alle inrichtingen en locaties –
van waaruit een en ander tot september wordt uitgebouwd naar ook een avond-
en weekendprogramma. Die uitbreiding zit derhalve in de lijn. De rechtactiviteiten
worden overal gegarandeerd. Arbeid en onderwijs worden hierdoor niet aangetast.
Sommige vestigingen hadden echter wel meer mogelijkheden en deden in de praktijk
meer met recreatie en sport. Daarin hebben we op plekken een terugval gezien.
Wij gaan natuurlijk – bijvoorbeeld naar aanleiding van het debat over
vrouwen in detentie – ons eigen doel nu niet van risico’s voorzien
als het gaat om resocialisatie. Als er plekken zijn waar nu maatwerk wordt
gegeven met extra voorzieningen – ook als het gaat om bezoekuren et
cetera – zullen wij dat handhaven. Die mogelijkheid hebben we in ieder
geval in de vrouweninrichtingen gecreëerd. De woordvoerders verwezen
ook naar het advies van de RSJ. Het was de wens van zowel de RSJ als de ISt
om die positie, rechten, vrijheden en kansen van gedetineerden, en de uitvoering
daarvan, per locatie zo veel mogelijk gelijk te laten zijn. Ik denk dat dat
het grootste winstpunt is van deze aanpak.
 Hoe wordt de nazorg concreet gerealiseerd? Als er één onderwerp
is waarvan we niet alleen die tussentijdse indicatoren hebben benoemd, maar
dat ook heeft geleid tot heel veel producten die we nu al zichtbaar kunnen
maken, is het wel het plan van aanpak nazorg. Het project wordt op Justitie
echt fantastisch geleid. Er is sprake van heel korte verbindingen met het
lokale bestuur. Er zijn trainingen geweest om de gemeentelijke contactpersonen
gebruik te laten maken van het digitaal platform. Zo kunnen zij maximaal bijdragen
aan de informatievoorziening over de datum waarop een inwoner van de gemeente
vrijkomt en over diens behoeften. Hoe wordt daarin voorzien en hoe is een
en ander voorbereid op de vijf leefgebieden: inkomen en werk, identiteitspapieren,
huisvesting, schulden en zorg. Ik zie nu een werkelijkheid ontstaan, die het
afgesproken samenwerkingsmodel al tot uitvoering gaat brengen. Het gemeenteblad
komt erop. Dat was nog niet helemaal voor elkaar in DPAN. Op het digitaal
platform moet niet enkel informatie van de screening van de inrichting staan,
maar ook alle informatie die de gemeente over zo’n persoon heeft. Dan
kan je maximaal met elkaar communiceren. De afspraken en het geld –
6 mln. voor dit jaar en 6 mln. voor volgend jaar – zijn er teneinde
de coördinatie in de gemeenten ook echt te laten slagen. Bij de oplegging
van de straf wordt rekening gehouden met wat de meest geschikte straf is.
Er wordt derhalve geen onvoorwaardelijke straf opgelegd als een voorwaardelijke
straf beter is om de problemen weg te nemen. Dat geldt met name voor de kortgestraften.
Tijdens de detentie vindt dus eerst die screening plaats. Op basis daarvan
worden de detentie- en re-integratieplannen per persoon gemaakt. Die aansluiting
op de gemeenten daarna is van cruciaal belang en gaat ook echt werken. Ik
ben daar persoonlijk van overtuigd, omdat we een en ander het afgelopen jaar
hebben gebruikt om een landelijk dekkend netwerk van veiligheidshuizen op
te zetten. Dat heeft in geresulteerd in 45 stuks, die we bijna allemaal zelf
hebben geopend. Die veiligheidshuizen spelen ook een heel belangrijke rol,
omdat alle partners die een aandeel hebben in die resocialisatie en de nazorg
daarbij zijn aangehaakt. Er zijn dus echt casusbesprekingen, waarin alle mensen
stuk voor stuk langs die organisaties worden gelegd om te kijken wie nu wat
doet. Er vallen zo min mogelijk gaten. Die gaten vormden met name de reden,
waarom de resocialisatie niet slaagde. We zitten eigenlijk nu in de fase «veiligheidshuizen
next generation». Naast de zorg- en justitieorganisaties – justitie,
politie et cetera – die van nature in dat veiligheidshuis zitten, worden
nu ook woningbouwcorporaties en andere partners die ook een stukje van de
puzzel in handen hebben er maximaal bij gehaald.
 Mevrouw Bouwmeester informeert naar de stand van zaken rond de RISc. Ik
ben het met haar eens dat het belangrijk is om dat instrument optimaal te
maken, door ook te leren van het feit dat het voor sommige doelgroepen gewoon
niet functioneert. Het is een instrument dat de kans van recidive inschat
door criminogene factoren te meten. Als we goed kijken naar de leefstijl,
motivatie, persoonlijkheid, persoonlijkheidsstoornissen en responsiviteit,
kunnen we maximaal inschatten met welke gedragsinterventies we de kans op
risico het kleinst maken. Als op basis van de RISc blijkt dat sprake is van
een lager IQ – dat blijft echt de meest lastige groep – zal een
afgestemde interventie moeten worden aangeboden, zoals de CoVa Plus. Een en
ander loopt nu al redelijk. We hebben de afgelopen periode vooral gewerkt
aan het verbeteren van dit instrument en met name van de indicatiestellingen
middels RISc. Die herziene RISc-indicatiestelling is nu bijna gereed. We streven
ernaar dit voorjaar de drie reclasseringsorganisaties deze nieuwe indicatiestelling
breed te laten implementeren. De herziening ziet met name toe op het beter
indiceren van de juiste bijzondere voorwaarden, zodat het advies van de reclasseringsorganisaties
op dat niveau wordt verbeterd. Dat geschiedt in combinatie met een advies
over het juiste niveau van reclasseringstoezicht. Er is onlangs een WODC-rapport
verschenen over de voorspellende waarde van de RISc. Dat zullen
we vooral ook gebruiken bij de verdere ontwikkeling van dit instrument.
 Mevrouw Bouwmeester informeerde naar de pilot arbeidstoeleiding in Lelystad.
We hebben daar eerder met de Kamer over gesproken. Op enig moment hadden we
zorgen over het bedrijf dat was uitgezocht om mensen in dienst te nemen. Daar
waren afspraken mee. De economische crisis had echter gevolgen voor dit bedrijf.
In nauwe samenwerking met de gemeente en met het Centrum voor Werk en Inkomen
et cetera is een ander bedrijf gevonden dat die afspraken heeft overgenomen.
Dat leidt er in ieder geval toe dat de pilot wat mij betreft echt succesvol
is. Van de 60 deelnemers zijn er inmiddels 9 al succesvol naar werk begeleid.
Twaalf deelnemers zijn gestart aan een opleiding tot stukadoor met baangarantie.
Bij het verlaten van de inrichting, zullen zij – als alles meezit –
een baan hebben. Van die twaalf deelnemers zijn er inmiddels al vijf na hun
detentie aan het werk. Zes personen zijn nog bezig met de opleiding en één
persoon is gerecidiveerd. Dat betekent dat in totaal veertien ex-gedetineerden
al succesvol naar werk zijn begeleid. Het heeft mij ertoe doen besluiten om
dit ook op andere plaatsen te gaan beproeven. Ik meen dat we op een zestal
andere plekken nu ook gaan starten met deze wijze van samenwerking met gemeenten
en bedrijven. Het streven is dat zo veel mogelijk mensen de gevangenis verlaten
met een baangarantie.
 Ik kom bij de vragen over de zeer beperkt beveiligde inrichtingen (ZBBI’s)
en de beperkt beveiligde inrichtingen (BBI’s). Een groot aantal woordvoerders
heeft zorgen over wat daar nu precies aan de hand is. Mevrouw Van Velzen begon
er nogmaals over en mevrouw Bouwmeester vond dat er onduidelijkheid is gerezen
na mijn vorige antwoord. Zij vraagt wat daar nu allemaal van waar is. Eigenlijk
staat mijn antwoord van toen nog steeds. Ik wil die verwarring ook wegnemen.
We hebben gekozen voor het uitgangspunt regionalisering. Er is meer behoefte
aan zeer beperkt beveiligde inrichtingen en beperkt beveiligde inrichtingen,
dan aan zeer hoog beveiligde inrichtingen. De inrichtingen die we nu hebben –
beperkt en zeer beperkt beveiligd – staan gewoon op de verkeerde plekken.
Dat heb ik de Kamer uitgelegd. Die locaties zullen moeten sluiten als het
uitgangspunt regionalisering is. Dat betekent – gelet op de gebouwelijke
situatie en het feit dat er geen geld is om een en ander plat te gooien en
opnieuw te bouwen – dat we zullen moeten roeien met de riemen die we
hebben. De sterk of gemiddeld beveiligde inrichtingen gaan dienst doen voor
deze mensen – onder een regime van open en halfopen inrichtingen –
in het kader de detentiefasering en het terugbrengen van recidive. Mensen
slapen op de inrichting, maar mogen overdag buiten werken et cetera. Dat gaan
we dus op de locaties doen die we hebben. Dat is echt meer dan dat er intern
af en toe wat celdeuren openstaan en mensen wat meer bewegingsvrijheid hebben.
Dat betekent ook dat af en toe die deur naar buiten meer openstaat om mensen
naar hun werk te laten gaan et cetera. In de uitvoering voorzie ik ook geen
problemen. We zitten natuurlijk wel in de fase, waarin al deze plannen nog
in uitvoering zijn. We hebben derhalve nog niet alles gebracht op de capaciteit
zoals met de Kamer is afgesproken middels het masterplan detentiecapaciteit.
Daar wordt hard aan gewerkt.
 
 De heer Jager (CDA): De staatssecretaris maakte
een opmerking over meer vrijheid voor de gedetineerden. Ik ben het met haar
eens. Rondom die veiligheid, agressie en dergelijke komt aan het einde van
het jaar nog een monitoring en een tussenrapportage van de stand van zaken.
Ik kan me wel voorstellen dat we wel oog hebben voor de onderlinge samenhang
en dat dus geen vrijheid wordt gegund op het moment dat daarmee eventueel
de veiligheid van het personeel in het gedrang komt.
 De staatssecretaris noemde even het «veiligheidshuis new generation».
Ik kan mij voorstellen dat we op enig moment een soort rapportage krijgen
over de voortgang rondom de veiligheidshuizen, omdat deze door de regering
nieuw zijn ingezet. Dan kunnen we daarover eens met elkaar van gedachten wisselen.
Zou de staatssecretaris dat samen met de minister kunnen bewerkstelligen?
 
 Staatssecretaris Albayrak: Ik kan me niets
anders voorstellen dan dat die rapportage er zeer binnenkort aankomt. We hebben
niet in elke stad een veiligheidshuis. Veel veiligheidshuizen hebben ook een
regionale functie. Het is heel mooi om te zien hoe soms de kleinere gemeenten
zo veel mogelijk worden aangehaakt bij een veiligheidshuis in een bepaalde
stad. We zullen met heel veel plezier die rapportage aan de Kamer doen toekomen
in het kader van het project «Veiligheid begint bij Voorkomen».
Dat is, zoals de Kamer weet, de grote koepel: het regeringsprogramma.
 Houden wij oog voor de veiligheid tijdens het uitvoeren van een ander
regime? Natuurlijk. Wij moeten echter niet vergeten dat het hier gedetineerden
betreft met een specifiek profiel. Als zij in die detentiefasering zitten,
is het risico voor zowel de interne als externe veiligheid al sterk afgenomen.
Of het risico was sowieso al minder aanwezig.
 
 De heer Teeven (VVD): Ik begrijp de uitleg
van de staatssecretaris over die tbs-inrichtingen en die PPC’s. Ik heb
het verhaal dat via de media mijn fractie bereikte zo gezien, dat tbs-inrichtingen
soms verschillende paviljoens hebben. Je zou kunnen zeggen dat er in een aantal
tbs-inrichtingen een overschot aan plaatsen is. Dat zou dus ook kunnen betekenen
dat je enkele paviljoens straks leeg hebt staan, omdat er gewoon overschot
is aan plaatsen. Althans, dat is de verwachting op dit moment. Tussen ontoerekeningsvatbaar
en toerekeningsvatbaar zit natuurlijk ook nog een tussencategorie: gedeeltelijk
toerekeningsvatbaar. Die zou je natuurlijk onder een apart regime wel in zo’n
leegstaand paviljoen van een tbs-inrichting kunnen plaatsen. Ik heb begrepen
dat dat het verhaal was.
 
 Staatssecretaris Albayrak: Ik hoop niet dat
de heer Teeven weer voor de Fokkensregeling staat te pleiten. Die discussie
hebben we net gehad.
 
 De heer Teeven (VVD): Nee, dat heeft niets
met Fokkens te maken. Het gaat hier gewoon om leegstaande paviljoens in tbs-inrichtingen,
hetgeen de verwachting is. Daar kun je personeel allemaal laten afvloeien,
omdat je overschot hebt aan capaciteit. Je kunt ook kijken hoe je de paviljoens
met een ander regime kunt bevolken. Het is een beetje vooruitkijken, net als
met die Belgen. Dan moet de staatssecretaris niet in 2012 tegen de VVD zeggen
dat het een goed plan was.
 
 Staatssecretaris Albayrak: Nee, ook die vergelijking
gaat niet op. Een heel praktisch punt is dat we de PPC’s al hebben.
We hebben de voorzieningen, de gebouwen, de mensen, de contracten met de ggz
et cetera. Als ik zou zeggen: «Er is daar capaciteit en er zijn paviljoenen
die we kunnen gebruiken», zou ik elders een gat moet laten vallen en
daar mensen moeten ontslaan. Tevens zou ik gebouwen moeten afstoten en vleugels
van gebouwen leeg moeten laten staan. De PPC’s functioneren al. Ik heb
ze geopend; ze zijn er. Een en ander zou gewoon een gebouwelijke verplaatsing
betekenen. Ik hoor de heer Teeven niet pleiten voor een tbs-behandeling voor
deze mensen. Het betreft echt het plaatsen van mensen waar nu gebouwen zijn.
Overigens komen we op een later moment met alle woordvoerders over de tbs-capaciteit
te spreken.
 
 Mevrouw Van Velzen (SP): Ik ga ervan uit dat
we nog een tweede termijn hebben.
 
 De voorzitter: Daar probeer ik ook echt heen
te leiden.
 
 Mevrouw Van Velzen (SP): Ten aanzien van die
tbs-plaatsen adviseert de RSJ heel duidelijk om tbs’ers niet langer
in de gevangenisvleugels, maar in de klinieken te plaatsen. Zij raadt aan
om dat zo snel mogelijk te doen.
 
 Staatssecretaris Albayrak: Ik zal daar uitgebreid
schriftelijk op reageren. Het advies staat nu niet op de agenda.
 
 Mevrouw Van Velzen (SP): Ik zie dat de RSJ
aangeeft dat de behandeling van tbs’ers in gevangenissen gewoon minderwaardig
is ten opzichte van die in tbs-klinieken. Waarom reageert de staatssecretaris,
die het advies gelezen heeft, daar niet gewoon op?
 
 Staatssecretaris Albayrak: Dat doe ik wel.
Dit is een eerste reactie. De Kamer krijgt nog een uitgebreide schriftelijke
reactie. De rechter gaat over die strafoplegging. De problematiek van de passanten
hebben we zo goed als opgelost. Als tbs’ers die direct in de maatregel
geplaatst moeten worden – omdat ze geen combinatie hebben gekregen van
een gevangenisstraf en tbs-maatregel – daar nog steeds in groten getale
zitten, had mevrouw Van Velzen een punt gehad. Zij had dan kunnen zeggen: «U
hebt daar plek. Waarom plaatst u ze niet meteen daar?» De passantenproblematiek
is echter inmiddels opgelost.
 
 Mevrouw Bouwmeester (PvdA): Als de staatssecretaris
dan toch die brief aan de Kamer stuurt, zou zij daarin dan ook de plaatsing
van vrouwelijke tbs’ers willen meenemen? Dat scheen ook een probleem
te zijn. Als de staatssecretaris dat in de brief meeneemt, slaan we twee vliegen
in één klap.
 
 Staatssecretaris Albayrak: De heer Teeven
en mevrouw Van Velzen hebben schriftelijke vragen gesteld over de capaciteit.
Die heb ik inmiddels beantwoord. Er is een penitentiaire landkaart gemaakt,
die gebaseerd is op het masterplan dat met de Kamer is overeengekomen. Die
landkaart is een eerste stap naar een meer vraaggestuurde capaciteitstoedeling.
Dat verhaal over regionalisering et cetera kent de Kamer inmiddels wel. We
hebben het laatste kwartaal van 2009 vooral gebruikt om de herbestemming daar
waar mogelijk al te realiseren. Door de tijdelijke krapte in die detentiecapaciteit
heb ik in ieder besloten geval om een en ander wat meer te temporiseren. Daar
was ook ruimte voor. De verwachting is dat de herbestemmingen in de eerste
week van februari zijn afgerond. De Kamer zal zich wellicht afvragen, waar
die tijdelijke krapte in die detentiecapaciteit voorkomt. Wij hebben hier
toch over een overschot van cellen gesproken? De Kamer moet zich realiseren
dat wij die discussie natuurlijk hebben op basis van de PMJ-ramingen (Prognosemodel
Justitiële ketens), het rekenmodel et cetera.
 Die tijdelijke krapte eind vorig jaar had te maken met de latere oplevering
van de cellen, waaraan gewerkt werd vanwege de brandveiligheid, en de frictieleegstand.
Een en ander heeft enige, weliswaar geringe, vertraging opgelopen. Die frictieleegstand
betreft tijdelijk onderhoud, of bijvoorbeeld het feit dat er plaatsen zijn
voor vrouwelijke gedetineerden, terwijl er mannen moeten worden geplaatst.
We hadden heel veel plekken voor detentiefasering. De plaatsing en de selectie
van de gedetineerden voor die plekken liep niet heel erg hard. Daar hebben
we aan getrokken, waardoor het nu inmiddels wel hard loopt. Het betrof dus
een tijdelijk capaciteitstekort, dat heeft gemaakt dat we – ondanks
het masterplan en de modernisering gevangeniswezen – even maximaal beheersmatig
hebben moeten passen en meten om die frictie weg te nemen. Ik wil graag de
uitspraak doen dat ik onder deze omstandigheden geen heenzendingen op basis
van krapte voorzie. We zijn nog lang niet toe aan het gebruiken van de mogelijkheden
en de flexibiliteit die we met de nieuwe plannen hebben ingevoerd. De meerpersoonscellen
gebruiken we voor één persoon. Daar zit heel veel
groei in van zeker nog een paar honderd cellen. We hebben natuurlijk ook de
buffercapaciteit van 13,8%, de strategische reserve die we niet volledig
benutten. Volgens mij benutten we deze nu voor circa 170 van de 500 cellen.
Die cijfers zijn ook niet zo relevant. De Kamer moet van mij aannemen dat
we niet zullen toekomen aan het heenzenden van veroordeelde gevangenen.
 
 De heer Teeven (VVD): Dat sluit de staatssecretaris
uit?
 
 Staatssecretaris Albayrak: Jazeker. Op het
moment dat we dat voorzien, heb ik de ruimte om maatregelen ter voorkoming
te treffen. Dat betreft dus de inzet van de strategische reservecapaciteit
en het meerpersoonsgebruik van cellen die daarvoor geschikt zijn, maar nu
voor één persoon worden gebruikt. Ik citeer voor de volledigheid: «571
plaatsen strategische reserve, waarvan er nu 179 in gebruik zijn.»
 Bijna alle woordvoerders hebben aandacht gevraagd voor de VBA’s
in de gevangenissen. Ik heb in het vorige debat dat we hierover hadden gezegd
dat ik de nieuwe situatie een vooruitgang vind ten opzichte van de oude situatie
met die speciale afdelingen. Dat baseer ik op twee werkelijkheden: het samenspel
van maatregelen die er nieuw gekomen zijn, en vooral ook de ervaringen met
de VBA’s. Er wordt hier een beeld neergezet alsof de VBA een soort wondermiddel
was om gemotiveerde verslaafden ook aan een oplossing, structuur en traject
te helpen. De werkelijkheid is dat de locatie in Vught de enige goed functionerende
VBA in het land is die echt structureel gevuld is. Die heeft zichzelf in de
markt gezet. Daarom hebben we ook besloten om de PPC daar te positioneren,
zodat ISD’ers die 100% verslaafd zijn daar een plek krijgen.
Op alle andere locaties waren de VBA’s maar maximaal voor de helft gevuld.
Ik denk dat we nu naar een situatie gaan waarin de basiszorg voor alle verslaafde
gedetineerden verbeteringen kent. Aan de hand van een persoonsgerichte aanpak
worden detentieplannen gemaakt. Een uitgangspunt daarbij is de motivering
van verslaafden om mee te werken aan behandeltrajecten, het afkicken en drugsvrij
blijven. In de basis wordt het voor iedereen beter. Indien meer zorg nodig
is, kan de extra zorgvoorziening een alternatief zijn. Deze vormt geen vervanging
van die VBA’s, maar is bedoeld voor alle gedetineerden die kwetsbaar
en zorgbehoeftig zijn. Als het een echt zwaar geval betreft, waar de combinatie
met andere stoornissen en dergelijke aanwezig is, zit je al snel in de PPC.
 Het kabinet heeft in het voortraject bij de oplegging van een straf mogelijkheden
gecreëerd. We hoeven bij verslaafden niet langer te kiezen voor een gevangenisstraf,
maar we kunnen ook een voorwaardelijke sanctie opleggen. Daarbij kan de behandeling
van de verslaving een van de voorwaarden zijn. Een en ander kan een reden
voor een voorwaardelijke schorsing zijn, bijvoorbeeld van voorlopig gehechten
et cetera. Helemaal aan het eind – als mensen in een detentiefasering
zitten – heeft het kabinet ook de mogelijkheden om die verslaving persoonsgericht
te adresseren. Als op basis van de indicatie wordt gezegd dat detentie op
dat moment niet geschikt is om een verslaafde te helpen, en dat hij of zij
beter af is in een intramurale of extramurale voorziening van de ggz, hebben
wij gedurende dit hele traject de mogelijkheid om een en ander zo uit te voeren.
Zowel verticaal als horizontaal hebben we een veel betere benadering van die
individuele verslaafden in de strafrechtketen.
 Ik had de Kamer beloofd dat we er ook op zouden inzetten dat veel meer
verslaafden worden toegeleid naar zorg in een voorwaardelijk kader. Daar liggen
we op schema. De doelstelling voor 2009 was om een en ander voor 4000 verslaafden
te realiseren. De stand van zaken in november 2009 was 3800 verslaafden. De
prognose is dat we over het hele jaar – als alle cijfers bekend zijn –
boven de 4000 uitkomen. Ook de inkoop van de plekken gaat goed, zeker als
het gaat om de zeer complexe groep van verslaafden die kampt met psychiatrische
problemen en verstandelijke beperkingen. Dat aanbod was er nog
niet en daar zat het grootste knelpunt. Ik kan met enige trots en tevredenheid
hier zeggen, dat zorgaanbieders dit gat hebben erkend. Inmiddels wordt voor
deze plekken ook gericht ingekocht bij gecontracteerde ggz-instellingen. Ik
vind het echt een heel belangrijke stap, omdat deze capaciteit er nu is gekomen
voor die persoonsgericht aanpak en zorg.
 De heer Jager en de heer Anker hebben geïnformeerd naar de vrijwilligers.
De heer Van der Staaij vraagt hier ook consequent aandacht voor en draagt
ideeën aan. Dank daarvoor. Ik ben het met laatstgenoemde eens als hij
zo hartstochtelijk spreekt over het belang van het vrijwilligerswerk voor
gedetineerden in relationele zin. Het heeft echter ook een zeer grote relevantie
voor de succesvolle resocialisatie en de aansluiting op nazorgtrajecten. Ik
heb daar heel veel waardering en respect voor. Daarom hebben we maximaal de
ruimte gezocht om – ondanks financiële beperkingen – de mogelijkheden
die we al hebben open te houden en om, daar waar mogelijk, ook meer perspectief
te bieden. Waar het echter aan ontbreekt, is een expliciet en een door alle
vrijwilligersorganisaties gedragen beleid. Ik vind het erg belangrijk dat
het karakter en de inhoud van dat beleid ook in goede samenspraak met die
vrijwilligersorganisaties met een maatschappelijke, vaak religieuze, achtergrond
tot stand komen. Deze organisaties hebben in dit hele traject een belangrijke
rol en inbreng. Zij hebben zelf ook aangegeven daar veel behoefte aan te hebben
en zijn erg blij met deze betrokkenheid. De aspecten van professionalisering
zullen ook in de beleidsvisie aan bod komen. We zullen vooral bekijken op
welke wijze de vrijwilligers zo goed mogelijk kunnen worden toegerust, opdat
zij maximaal kunnen worden ingezet en met de doelen bezig kunnen zijn. Die
vraag speelt overigens veel breder in het vrijwilligerswerk. Het vormen van
selectie- en deskundigheidsbevordering is daar steeds gebruikelijker. Naar
aanleiding van gesprekken met onder meer Humanitas weet ik dat bij de organisaties
en vrijwilligers grote behoefte bestaat aan het tot stand te brengen van deze
professionalisering. We zullen in juni 2010 de uitgewerkte beleidsvisie gereed
hebben. Die zal dan snel naar de Kamer komen.
 Er zijn vele adviezen over de levenslange gevangenisstraf. De woordvoerders
refereerden aan de werkgroep. Ik refereer zelf ook aan het RSJ-advies op dit
punt: de levenslange gevangenisstraf, de praktijk van het gebruik van de gratiemogelijkheid
et cetera. In beginsel is levenslang echt levenslang. Dat uitgangspunt heeft
de regering voor ogen gehad toen zij de Kamer deze brief schreef. Dat heeft
inderdaad te maken met een combinatie van de ernst van het gepleegde delict
en het risico op herhaling. Het heeft echter uitdrukkelijk te maken met de
positie van slachtoffers. We hebben daar in Nederland gelukkig niet alleen
met woorden aandacht voor. We geven die positie van slachtoffers veel vaker
een rol bij de keuzes die we uiteindelijk maken. Een en ander heeft hier ook
echt meegespeeld. Het is aan de rechter om een keuze te maken tussen een maximale
gevangenisstraf of een nevenstraf. Daarbij worden al deze elementen gewogen.
Als ik de jurisprudentie bekijk, vind ik dat de rechters hier weloverwogen
keuzes in maken. De verhoging in 2005 van de maximum tijdelijke gevangenisstraf
naar 30 jaar heeft daar een extra mogelijkheid in gecreëerd, zodat die
afweging nog zorgvuldiger kan worden gemaakt. Desondanks kan er in sommige
gevallen een aanleiding zijn voor het maken van een uitzondering. Personen
en omstandigheden kunnen door de jaren heen veranderen. Dat betekent dat in
ieder geval de gratiemogelijkheid door ons als een reële mogelijkheid
open wordt gehouden. Dat betekent dat op basis van een individueel verzoek
er gekeken zal worden naar de echt individuele omstandigheden van het geval.
Dan kan worden besloten tot verandering van de straf of zelfs kwijtschelding
van de straf. Dat laatste is een paar maanden geleden geschied bij een man
met een terminale ziekte, die enkele maanden na zijn vrijlating ook is overleden.
Het betrof een medisch advies, waar gratie werd verleend. In dat geval is inderdaad de ziekte, het medisch advies en ook de positie van de familieleden
van de gedetineerde leidend geweest. Het is een voorbeeld van hoe bij individuele
omstandigheden tot een gratie besloten kan worden. De leeftijd van de langgestrafte
kan hier meespelen, maar ook de medische inclusief psychische toestand of
het recidiverisico. Het is echt bij uitstek een individuele toets die we doen,
waarbij dit alles tegen elkaar wordt afgewogen. Het belang van de slachtoffers
wordt nadrukkelijker dan voorheen bij dat oordeel betrokken.
 Ik vind het niet juist om in zijn algemeenheid te zeggen dat de gestraften
na tien, vijftien of twintig jaar een minder groot gevaar zouden vormen voor
de samenleving. Die stelling gaat volgens mij niet op. Die individuele beoordeling
dient te geschieden en maakt de gratie een veel bruikbaarder instrument, waarmee
die belangen ook maximaal tegen elkaar kunnen worden afgewogen. Dat beleid
wordt ook ondersteund door de rechtspraak. De Hoge Raad heeft nog in juni
2009 een uitspraak gedaan, waarbij deze route ook is bekeken. Er wordt gezegd
dat deze niet in strijd is met Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.
Ik denk dat het goed is om geen standaardbeleid voor te schrijven en geen
standaard periodieke toetsing in acht te nemen. Het standpunt dat wij hebben
ingenomen is aan de Kamer bekend en daarop hebben de woordvoerders vandaag
gereageerd.
 In Nederland nemen we wel een uitzonderingspositie in door er niet voor
te kiezen om een levenslanggestrafte in aanmerking te laten komen voor voorwaardelijke
invrijheidsstelling. Doordat wij ook niet op vaste momenten toetsen –
na bijvoorbeeld vijftien of twintig jaar – zitten we in een uitzonderingspositie.
De gratie is voor ons de enige weg. In Europese landen waar de mogelijkheden
ruimer zijn, zien we vaak dat bij die toets uiteindelijk niet wordt besloten
tot een beëindiging of andere omzetting van de gevangenisstraf. Ik denk
dat ook in die landen de aard van het delict en de andere belangen gewoon
goed worden bekeken. Ten aanzien van het regime waaronder levenslanggestraften
geplaatst worden, vind ik het echt een goede ontwikkeling dat we bekijken
of concentratie wenselijk wordt geacht door de levenslanggestraften zelf en
in welke vorm een en ander zou moeten gebeuren. We geven er in principe de
voorkeur aan om ze samen te plaatsen. Alleen als het niet op prijs wordt gesteld,
zal ervan worden afgeweken. We zijn bezig met een inventarisatie onder de
levenslanggestraften. Daar zijn we nog niet volledig mee klaar. Ik denk dat
we ongeveer in februari de resultaten zullen hebben. Dan zal ik een beslissing
nemen over hoe, waar en per wanneer we die luwte-afdelingen zullen inrichten.
Ik heb locaties bezocht waar levenslanggestraften zitten. Daar is sprake van
een situatie waarin iemand er bijvoorbeeld voor kiest om helemaal niets meer
te doen en om niet langer deel ten nemen aan activiteiten et cetera. Dat kan
een persoonlijke keuze zijn, maar soms wordt deze ook ingegeven door contacten
met andere gedetineerden met een ander perspectief. Mensen kunnen dat psychisch
gewoon niet aan. Ik denk dat die luwte-afdelingen kunnen helpen en dat daar
ook echt behoefte aan is. Ik vind het voor het personeel ook geen goed uitgangspunt
dat mensen onder deze omstandigheden ervoor kiezen om systematisch geïsoleerd
op hun cel te blijven. We komen hier nog nader op terug als de inventarisatie
klaar is.
 De heer Teeven had het over de volgprocedure: de risico-inschatting. Ik
denk dat het goed is om eerst een standpunt in te nemen over het samenplaatsen.
Daarna zullen we starten met het inzetten van de volgprocedure. Daartoe worden
de mogelijkheden verkend. We hadden eerst het penitentiaire selectiecentrum,
dat de taak had om de volgprocedure uit te voeren. Dat is verdwenen in het
kader van de oprichting van de PPC’s. Ik denk dat het goed is om periodiek
wel in beeld te brengen wat nou de ontwikkelingen en de risico’s zijn.
Al was het maar dat – wanneer een gratieverzoek wordt gedaan –
je een dossier hebt opgebouwd. Je kunt dan ook terugblikken en zeggen hoe
die risico-ontwikkeling is geweest. Het vergt niet heel veel
om dat te doen. Het is geen voorparkeren op een mogelijk later besluit om
alsnog die periodieke toets in te voeren. Dat is althans geen beweegreden
voor dit kabinet. Over volgende kabinetten kan ik niet spreken. Het biedt
ons inzichten die in meerdere opzichten bruikbaar zijn.
 Dan ga ik verder met de cijfers. Er was even wat onduidelijkheid over
27 van de 28 levenslanggestraften. Er zou nog maar één onherroepelijk
veroordeelde zijn die levenslang heeft gekregen. We hadden niet alle informatie
direct paraat. Ik kan hier mogelijk nog op terugkomen. We denken nu te weten
dat dat in ieder geval niet klopt, en dat er na 1 januari 2005 nog veertien
onherroepelijk veroordeelde levenslanggestraften zijn bijgekomen. Laat de
Kamer daar maar van uitgaan. Als dit bij nader onderzoek op het departement
anders blijkt te zijn, zal ik de Kamer dat schriftelijk melden.
 
 De heer Anker (ChristenUnie): Nogmaals, ik
heb niet gezegd dat er na zoveel jaar – bijvoorbeeld twintig jaar –
moet worden gezegd dat het dan wel klaar is. Het gaat om het effect van een
toetsmoment. De gedetineerde moet het perspectief hebben dat hij een moment
heeft om naartoe te werken. Daar gaat het mij specifiek om en niet om gratie
of om de vraag of mensen dan maar gewoon de straat op moeten. Kan de staatssecretaris
aangeven – zij heeft immers een beetje om zich heen gekeken in Europa –
wat het effect is van de toetsmomenten die daar dus wel zijn? Hebben deze
effect op het perspectief voor zo’n gedetineerde en ook op de manier
waarop hij zich tijdens detentie gedraagt?
 
 Staatssecretaris Albayrak: Nee, dat overzicht
heb ik zo niet. Ik vind het in dit verband ook niet zo relevant, daar wij
voor een ander uitgangspunt kiezen. Die toetsmomenten zijn voor ons geen indicator
om op enig moment het perspectief dat iemand zou kunnen hebben te realiseren.
Wij kiezen immers niet voor dat perspectief. Ik denk dat we ten aanzien van
een zinvolle dagbesteding maximaal rekening kunnen houden met het feit dat
iemand levenslang gestraft is. Door die luwte-afdelingen kunnen we daar een
humane tenuitvoerlegging aan geven en mensen uit dat isolement halen. Ik denk
dat er ook voorbeelden zijn van levenslanggestraften, die – ondanks
het feit dat ze geen perspectief hebben – wel heel actief en zinvol
invulling geven aan hun leven in een inrichting.
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Ik had nog een
vraag over het feit dat de Hoge Raad heeft aangegeven dat in ieder geval ook
sprake moet zijn van een de facto gratiebeleid. De staatssecretaris geeft
aan dat dat er ook gewoon is. Laten we daarvan uitgaan. Het is wel een van
de issues waarover in ieder geval het forum en de RSJ enige twijfels hebben.
Ik vind een en ander derhalve lastig te beoordelen. Ik weet dat er inderdaad
vorig jaar een gratieverzoek is ingewilligd voor iemand die terminaal ziek
was. Bij het kortgeding dat toen door de Staat is aangespannen, werd gezegd: «Als
er sprake is van nog één à twee weken te leven, dan mag
het ingaan.» Kan de secretaris wat meer zeggen over mogelijke omstandigheden
die niet van toepassing zijn, bijvoorbeeld als het niet gaat over terminale
ziekte? Zijn er andere omstandigheden denkbaar waarbij gratieverzoeken ook
ingewilligd zouden kunnen worden?
 
 Staatssecretaris Albayrak: Ik heb gezegd dat
de specifieke omstandigheden van elk individueel geval dat zich voordoet zullen
worden gewogen. Naast de medische situatie heb ik zelf al een aantal elementen
genoemd. Er kan sprake zijn van psychische gronden, maar altijd in combinatie
met het recidiverisico. De leeftijd van iemand kan een rol spelen, of de positie
van het slachtoffer. Ik heb al een rijtje genoemd van hetgeen zo in mij opkwam.
Het zullen altijd omstandigheden zijn die zeer specifiek en zeer individueel
bepaald zijn.
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Ik had informatie
gekregen dat van de 28 onherroepelijk veroordeelden er slechts 1 onder de
nieuwe wetgeving berecht was, derhalve met de mogelijkheid dat er ook 30 jaar
gegeven kon worden. Dat klopt dus absoluut niet?
 
 Staatssecretaris Albayrak: Nee. Volgens die
definitie zou sprake zijn van 14 personen. Als dat niet klopt, kom ik er schriftelijk
op terug.
 Er is nog een aantal vragen gesteld over de medische diensten, het IGZ-rapport.
De heer Jager vraagt of er straks 24 uur per dag de facto een arts aanwezig
is in de inrichting. Of zal enkel sprake zijn van telefonische bereikbaarheid?
Op alle locaties is er een avond-, nacht- en weekendregeling. Er is een contractregeling
over bereik en beschikbaarheid met huisartsen of de GGD in de regio. Deze
sluit zo veel mogelijk aan op de AMW-regelingen buiten de inrichting. Het
is niet de bedoeling dat er 7 keer 24 uur een arts in de inrichting aanwezig
is. Het gaat derhalve om de maximale bereikbaarheid van de arts. De medische
dienst is aanwezig tijdens kantooruren. Om de toegang van de gedetineerden
tot de huisartsenzorg te optimaliseren hebben we de directe telefoonregeling
georganiseerd op alle locaties. Dat is echt een verbetering. Hier is op diverse
locaties al positieve ervaring mee opgedaan. De gedetineerde kaart zijn gezondsheidsklacht
direct aan bij de triagist of de dienstdoende huisarts. Dat is vergelijkbaar
met de situatie buiten de inrichting. Wat mij betreft hoeft de piw’er
geen inschatting te maken van de ernst van de klacht van de gedetineerde.
Dat geschiedt nu dus door middel van een telefonische triage door een bekwaam
triagist of de huisarts zelf. De inzet is om de toegang tot zorg ook tijdens
de avond, nacht en het weekend optimaal te laten verlopen.
 Dan het punt van de piw’ers die medicijnen uitdelen. Het kennisniveau
van degenen die medicijnen mogen uitdelen in een inrichting hoort gelijk te
zijn aan het kennisniveau van mensen die dit doen in een verzorgingshuis.
Het gaat om een basisniveau dat nodig is om een en ander op een verantwoorde
manier te kunnen doen, oftewel kennis van medicatie. Dat is vooral ook om
op dat moment alert te zijn op de gezondheidssituatie van degene aan wie die
medicatie wordt verstrekt. Het gaat er dus niet alleen om wat je geeft, maar
ook aan wie je geeft en in welke toestand deze persoon verkeert. Daarover
bestaat geen verschil van mening tussen de IGZ en ons. Lokaal worden er door
de medische diensten in samenwerking met de apothekers ook voorlichtingsbijeenkomsten
georganiseerd voor de piw’ers. Daar is die training ook aanwezig. Landelijk
hebben we inmiddels gesproken met het opleidingsinstituut over het ontwikkelen
van een specifieke module «medicatie uitdelen» in de basisopleiding
voor piw’ers. Daar wordt dus ook maximaal in geïnvesteerd. Die
module gaat ook over kennis van bijwerkingen et cetera.
 De heer Anker vraagt hoe de situatie is in de gevangenissen die niet zijn
geïnspecteerd. We hebben eerst een inventarisatie gehad bij alle medische
diensten. Daarna zijn er zestien geselecteerd die het minst scoorden. Daarmee
is de IGZ verder gegaan. Een en ander was dus wel op basis van een eerste
inventarisatie bij alle medische diensten. De plannen van aanpak voor die
zestien medische diensten zijn ook door de IGZ goedgekeurd, hetgeen ik van
groot belang vind.
 Dan de situatie op het gebied van de medische zorg en de vreemdelingenbewaring.
Ik neem aan dat de heer Anker niet tevreden was met het antwoord dat ik heb
gegeven in het uitgebreide debat over vreemdelingenbewaring. Ik zal het niet
helemaal herhalen. De IGZ heeft het rapport uitgebracht naar aanleiding van
een onderzoek van medische diensten in de vreemdelingenbewaring. Daar is dus
ook specifiek naar gekeken. Dat onderzoek zend ik zo spoedig mogelijk –
als het lukt nog deze maand – met mijn beleidsreactie naar de Kamer.
Het betreft niet dit rapport, maar een afzonderlijk IGZ-onderzoek naar medische
diensten in de vreemdelingenbewaring.
 Ik kan afsluiten met een vraag van mevrouw Azough op het punt van de rechtspositie
van arrestanten. Zij vraagt naar de situatie rond de plaatsing van arrestanten
na het ISt-rapport. Zij vraagt of ik het rapport wel serieus neem, gelet op
de reactie. Ik vat dit op als een bijna retorische vraag. Het plaatsingsproces
als zodanig is nog geëvalueerd. Ik heb in mijn beleidsreactie van 17 augustus
2009 geschreven dat het plaatsingsproces periodiek zal worden geëvalueerd
en – afhankelijk van de uitkomsten – zal worden bijgesteld. Dat
lijkt me een concrete toezegging die ook afhankelijk van de evaluatie tot
die bijstelling zal leiden. Mevrouw Azough begrijpt waarschijnlijk wel dat
ik daar nu niet op vooruit kan lopen. Afhankelijk van de stand van zaken van
de implementatie van het masterplan zal medio 2010 met de ketenpartners worden
bepaald wanneer we de eerste evaluatie gaan doen. Ik verwacht dat het in ieder
geval nog in de tweede helft van 2010 zal gebeuren. Het aantal arrestanten
dat binnen de regio is geplaatst, laat over 2009 een lichte daling zien van
74% in januari tot 67% aan het eind van het jaar. Zowel het
rapport, de conclusies, als ook de aanbevelingen van de ISt zijn zeer serieus
genomen en worden langs deze weg in de praktijk uitgevoerd.
 
 De heer Jager (CDA): Voorzitter. Ik ben blij
met de toezegging van de staatssecretaris dat we met elkaar nader zouden kunnen
spreken over de veiligheidshuizen binnen dat grote raamwerk dat zij heeft
geduid.
 Dan even over de VBA’s. De staatssecretaris gaf aan dat andere locaties
maximaal voor de helft gevuld zijn. Ik kan mij voorstellen dat je daarin wat
flexibel bent. Als bij wijze van spreken een halve afdeling gevuld is, kan
je gaan werken met scheidingswanden, waardoor de anderen er niet meer bij
geplaatst worden. Dan voorkom je dat soort problemen. De staatssecretaris
gaf aan dat je tijdens detentie ook kunt faseren. We hebben toch ook de voorwaardelijke
invrijheidstelling gekregen? We hebben niet meer de vervroegde invrijheidstelling.
Na tweederde deel van de gevangenisstraf hebben we die eenderde mogelijkheid
om die ten volle te benutten.
 De verschillende instanties hebben gevraagd om beleid ten aanzien van
de vrijwilligers. Ik ga ervan uit dat de staatssecretaris daarmee geen prestatie-indicatoren
bedoelt, maar dat er wel afspraken kunnen worden gemaakt. In die zin kan ik
mij daar wel iets bij voorstellen. Ik zie dan ook met belangstelling uit naar
die notitie in juni.
 Ik ben het volledig eens met levenslang, zoals de staatssecretaris dat
heeft omschreven. Ten aanzien van de medicatie heeft de secretaris dat nu
uitstekend beantwoord. Dat heeft wat mij betreft een stuk onduidelijk weggehaald.
 
 De heer Teeven (VVD): Voorzitter. Ik dank
de staatssecretaris voor haar duidelijke antwoorden. De VVD-fractie is het
geheel eens met het standpunt van de staatssecretaris over levenslang. Zij
kan zich volledig vinden in de wijze waarop zij een en ander heeft verwoord.
De VVD is ook blij met het feit dat de staatssecretaris heenzendingen uitsluit.
Dat betekent dat ze iets meer vertrouwen heeft in de prognoses dan ik in eerste
instantie. Mijn fractie houdt de zorgen nog wel over die capaciteit bij een
plotselinge toename. Misschien moeten capaciteit en instroom een beetje naar
elkaar toe groeien. Dat ziet de VVD wel gebeuren. Ik denk dat we nu op de
goede weg zijn om de zaken te bespreken. Ik wil de staatssecretaris ook bedanken
voor de open wijze waarop ze richting de Kamer communiceert.
 
 Mevrouw Van Velzen (SP): Voorzitter. Ik dank
de staatssecretaris eveneens voor de heldere antwoorden, met name ten aanzien
van de garantie dat er geen heenzendingen zullen zijn. Dat soort taferelen
willen we natuurlijk niet meer zien.
 De staatssecretaris gaf aan dat zij nog terugkomt op het RSJ-advies over
tbs en gevangenissen. Wanneer zal dat zijn? Ik denk dat wel enige haast geboden
is. Over het dagprogramma heeft de staatssecretaris in het vorige
debat tegen mij gezegd: «Mevrouw Van Velzen deed het voorkomen alsof
nu op alle plekken iedereen terug moet naar het minimum en dat we van daaruit
weer moeten gaan opbouwen. Dat klopt niet, want ook dit is weer maatwerk per
inrichting.» Ik begrijp nu dat we toch terug moeten naar het minimum.
De RSJ waarschuwt daarvoor en adviseert een en ander te heroverwegen. Ik zou
toch een iets meer inhoudelijke reactie willen hebben van de staatssecretaris.
 Op mijn kritische vragen over 2 piw’ers op 24 gedetineerden heb
ik geen antwoord gehoord. Klopt dat? Kan de staatssecretaris daar alsnog op
ingaan? Tevens heb ik een vraag gesteld over de wachtlijsten bij plaatsing
in open en halfopen inrichtingen. Ik heb de staatssecretaris wel veel horen
zeggen over hoe een en ander allemaal gaat werken, maar ik heb niets gehoord
over wachtlijsten. Daar wil ik graag helderheid over.
 
 De heer Anker (ChristenUnie): Voorzitter.
Ik ben blij met de toezegging over het rapport inzake die vreemdelingenbewaringen
dat eraan komt. Ik was inderdaad even in de veronderstelling dat de brief
van de IGZ die we nu voorligt, daar al over handelde.
 Tevens zie ik uit naar de brief over de vrijwilligers.
 Ten aanzien van de levenslanggestraften vind ik dat de staatssecretaris
wel snel reageert. Zij geeft aan dat de regering heeft gekozen voor dit systeem
en dat zij daarom niet kijkt naar het andere systeem. Ongeacht de vraag wat
de staatssecretaris vindt van hetgeen het voorstel met een levenslanggestrafte
doet, geeft zij daarin wel een behoorlijk stevig stuk kritiek. Het huidige
stelsel voor levenslanggestraften zou geen enkel perspectief bieden. Een aantal
zou er superslecht aan toe zijn, daar zij het nut er niet van inzien om iets
te gaan doen. Er wordt een aantal verbeteringen voorgesteld. Dat vind ik prima.
Nogmaals, ik zit ook niet te wachten op heenzendingen, omdat we het na twintig
jaar allemaal wel welletjes vinden. Dat kan absoluut niet de bedoeling zijn.
Ik zou graag willen dat de staatssecretaris ook op die kritiek reageert. Dat
doet ze eigenlijk niet. Ze verdedigt het systeem dat ze nu heeft. Mevrouw
Azough zegt ook heel terecht dat iets de moeite waard moet zijn om wat van
je leven te maken, ook al zit je achter de deur. Dat zou dus ook het gratiebeleid
kunnen zijn. Ik zou het heel fijn vinden als de staatssecretaris de Kamer
toch eens wil aangeven hoe dat gratiebeleid er nu in de praktijk uitziet.
We kennen dat ene geval van die man die thuis mocht overlijden. Dat kan ook
heel humaan zijn. Zou de staatssecretaris de Kamer daarover een brief kunnen
sturen met wat meer inzicht? Er is gekeken naar hoe het in het buitenland
gaat. Ik zou toch ook graag willen weten wat de effecten zijn van zo’n
toetsmoment, zoals het forum voorstelt. Hoe werkt dat dan in het buitenland?
Het gaat de ChristenUnie niet om het hele systeem. We moeten echter proberen
humane behandeling voor alle gevangenen te bewerkstelligen.
 
 De heer Van der Staaij (SGP): Voorzitter.
Ik dank de staatssecretaris voor de duidelijke beantwoording. We moeten er
echter wel waken dat we niet af en toe in een geheimtaal vervallen. Daar dacht
ik even aan toen de staatssecretaris aangaf, dat we in plaats van VBA’s
PPC-achtige voorzieningen krijgen, waarin ISD’ers een plek krijgen.
 Ten aanzien van de vrijwilligers wil ik de staatssecretaris bedanken voor
de aankondiging dat die uitgewerkte beleidsvisie klaar is. Daar ziet de SGP
naar uit.
 Op het punt van de levenslanggestraften steun ik toch wel de benadering
zoals deze ook in de brief uiteen is gezet en door de staatssecretaris is
verwoord. Enerzijds is sprake van een persoonsgerichte benadering tijdens
de detentie. Anderzijds impliceert het de keuze voor het gratie-instrument
in plaats van een periodieke toetsing. Het probleem is wat de SGP betreft
wel dat, hoe meer perspectief je op vrijheid biedt, hoe minder levenslang
levenslang op een gegeven moment wordt. Het zijn wel communicerende
vaten. Ik vind de huidige benadering dat levenslang ook echt levenslang is
met voor uitzonderlijke situaties het gratie-instrument eigenlijk wel de goede
balans. Ik heb geen behoefte om daar veranderingen in aan te brengen.
 
 Mevrouw Bouwmeester (PvdA): Voorzitter. Ik
dank de staatssecretaris voor haar heldere antwoorden. In de eerste plaats
ben ik erg blij met de opmerking dat de pilots met betrekking tot werk tijdens
en na detentie geslaagd zijn. In de tweede plaats is de PvdA bijzonder blij
dat deze pilot wordt uitgebreid, omdat werk nu eenmaal het beste re-integratiemiddel
is. Ook ben ik blij met de toezegging dat verslavingszorg voor mensen in detentie
gewoon voortgang vindt, hetzij op een andere manier. Er wordt wel vastgehouden
aan het doel en dat is waar het de PvdA om ging.
 Ik heb één vraag nog niet beantwoord gekregen. Is er nog
speciale aandacht voor de jongvolwassenenafdeling? Wordt vanuit Justitie in
ieder geval bijgehouden hoe het met deze groep gaat?
 De tweede vraag gaat over tbs’ers in de gevangenis. Daarvan heeft
de staatssecretaris al gezegd dat er een brief komt over het tekort van behandelplekken
voor vrouwelijke tbs’ers. Ik zou daar graag nog één punt
aan willen toevoegen. We zien nu gebeuren dat mensen, die mogelijkerwijs een
tbs-waardig delict plegen en niet meewerken aan een onderzoek bij het Pieter
Baan Centrum, soms geen tbs krijgen en alsnog in de gevangenis komen. Het
probleem is daarmee niet opgelost, waardoor de samenleving onveilig wordt.
De staatssecretaris had de toezegging gedaan dat zij met een aantal mensen
om tafel zou gaan zitten. De vaste commissie voor Justitie zou ook nog op
werkbezoek gaan. Wat is de stand van zaken? Als de staatssecretaris daar nu
niet op kan antwoorden, zou zij daar dan in de brief op willen terugkomen?
 
 Mevrouw Azough (GroenLinks): Voorzitter. Het
is niet alleen een uitdaging voor de staatssecretaris om heerlijk helder Hollands
te spreken, maar ook voor de Kamer. Ik dank de staatssecretaris voor haar
antwoorden. Ze was zeker helder over de medische zorg en verslavingszorg.
Als het gaat om verslavingszorg ben ik wel benieuwd in hoeverre de ambities
van de staatssecretaris en de Kamer ook straks in realiteit zullen terugkomen.
Daar houd ik nog wel een slag om de arm.
 Wat betreft de levenslanggestraften en hun positie ben ik blij dat de
staatssecretaris maatregelen neemt. Zij laat die detentie humaner zijn, doordat
zij luwte-afdelingen creëert. Daarnaast worden er toch dagprogramma’s
gecreëerd die toegesneden zijn op de positie van deze gedetineerden.
Ik ben ook niet per se voorstander van een standaard toetsmoment. Daar heb
ik ook mijn twijfels over. Het is echter wel zo dat de Hoge Raad heel duidelijk
heeft aangegeven dat het gratiebeleid als zodanig absoluut voldoet aan de
EVRM. Het moet niet allen de jure een gratiebeleid zijn, maar ook de facto.
Daar heb ik nog mijn vragen bij. Ik zou dus ook willen aansluiten bij de heer
Anker. Ik denk dat dat centraal moet staan. Er zijn twee andere landen die
gratiebeleid toepassen. Misschien kan de staatssecretaris een en ander laten
terugkomen in een brief, waarin zij dat gratiebeleid als onderdeel van het
beleid voor levenslanggestraften wat nader toelicht. Wellicht kan zij een
en ander ook in contrast zetten tot die twee andere landen – in ieder
geval Finland -die ook gratiebeleid toepassen.
 
 Staatssecretaris Albayrak: De heer Jager en
de heer Teeven wil ik bedanken voor hun opmerkingen. Er zal inderdaad geen
sprake zijn van heenzendingen. Gezien de capaciteitsontwikkeling en de plannen
die we hebben gemaakt, is dat niet de verwachting. De Belgen krijgen we ook
nog wel geplaatst. Ik zei net dat ze op 2 februari komen. Misschien had
ik ermee moeten beginnen dat we ook nog plek voor hen hebben.
 Mevrouw Van Velzen vraagt of ik nog iets uitgebreider kan zijn over het
dagprogramma. Ik dacht dat ik het daar al vrij uitvoerig over had gehad. Wat
de RSJ zegt, gaat wel heel erg naar een nul- of basisoptie. Ik wil een en
ander bij dezen nogmaals rechtzetten. Veel inrichtingen voldoen op dit moment
al aan de vastgestelde productspecificaties. Dat betekent dat in een gevangenis
een dagprogramma van 45 uur inclusief arbeid wordt aangeboden. Er waren enkele
inrichtingen die op dit moment meer basisactiviteiten aanbieden dan afgesproken.
Zij vinden daar blijkbaar de ruimte voor. Een en ander is op het gebied van
bezoek en recreatie. Bij de vrouwen kan in ieder geval – om nog iets
concreter te zijn – het bezoek in het weekend gewoon door blijven gaan.
In de BBI’s met kleine cellen blijft het avondprogramma gehandhaafd.
We hebben wel zo veel mogelijk maatwerk proberen te leveren bij locaties die
incidenteel een betere voorziening hadden. Dat is geschied zonder af te doen
aan dat hoofddoel om terug te gaan naar de basis, van waaruit vervolgens een
uitbreiding wordt gemaakt naar een avond- en weekendprogramma.
 Dan ga ik verder met de 2 piw’ers per 24 gedetineerden. Mevrouw
Van Velzen zei dat het personeel een wat andere waarneming heeft dan ik, als
ik zeg dat een en ander in principe op orde is. Met de personele vulling hebben
we landelijk geen problemen, maar regionaal wel. De uitdaging blijft om met
name in de Randstad die vulling en personeelsratio op orde te houden. Dat
is niet alleen vanwege de vacatures, maar ook vanwege een hoger ziekteverzuim.
Dat heeft onder meer te maken met bejegening, positie personeel en werkbeleving.
Ik vind het ontzettend belangrijk dat we onder de modernisering gevangeniswezen
hebben gekozen voor een cultuuromslag in de invulling van de functie van piw’er.
Laatstgenoemde is niet degene die de sleutel naar links of naar rechts omdraait.
Hij gaat echt actief met zo’n gedetineerde aan de slag en kan ook een
andere begeleiding van die gedetineerde bewerkstelligen. Als ik het personeel
spreek, verneem ik dat daar ook veel behoefte aan is. Het is een veel meer
gewaardeerde manier van werken voor de medewerkers.
 
 Mevrouw Van Velzen (SP): Ik ben benieuwd of
de staatssecretaris een ambitie heeft, een streven, om daadwerkelijk voor
iedereen die 2 piw’ers op 24 gedetineerden te realiseren. Natuurlijk
zullen er altijd wel wat kleine verschillen zijn. Wanneer denkt zij dat die
norm grosso modo voor iedereen gaat gelden?
 
 Staatssecretaris Albayrak: Het plan dat we
daarvoor hebben is natuurlijk het masterplan. Daarbij kijken we met die regionale
spreiding en het sluiten van locaties ook maximaal naar gefaseerde, zorgvuldige
overgang van werknemers. Het blijft echter moeilijk om iemand van buiten de
Randstad te vragen om naar Amsterdam of Rotterdam te verhuizen, omdat daar
vacatures zijn. Het blijft puzzelen met beschikbaar personeel en beschikbare
capaciteit. We willen ook zo veel mogelijk ervaring bij ons houden. Dat heb
ik de Kamer ook toegezegd. We slagen er tot nu toe redelijk goed in om via
de sociale plannen die we hebben boventallig personeel een realistisch alternatief
te bieden met maximaal een uur reisafstand. Dat hebben we zo met de Kamer
afgesproken. Als die afstand wat langer wordt en die frictie er is, wordt
de uitdaging snel groter. We zetten daarom niet alleen in op uitvoering van
dit onderdeel van het masterplan. Wij doen dat echter ook op die andere belangrijke
onderdelen, waardoor het ziekteverzuim omlaag zal gaan. Daarvoor investeren
we nog het meest in het middenmanagement. Voor de kerst was ik – conform
afgesproken met de Kamer – in de PI Overamstel, de Bijlmer. Ik heb daar
uitgebreid gesproken met het personeel en met vertegenwoordigers van het personeel.
Je merkt dat het middenmanagement cruciaal is voor die cultuuromslag. De afstand
tussen de piw’er en de directeur is echt te groot. De eerste omslag
moet komen bij de middenmanagers, afdelingshoofden en groepsleiders. We investeren
nu maximaal in leiderschap middels het programma «leiding
geven als professie». Dat is derhalve een multistrategie die op enig
moment ook zichtbare resultaten zal bieden in de vorm van bijvoorbeeld een
lager ziekteverzuim.
 Dan ga ik verder met de wachtlijsten ZBBI. De open regimes zijn inmiddels
weer gevuld. Een en ander stelt hoge eisen aan het capaciteitsmanagement.
Er zijn op dit moment geen wachtlijsten, maar soms wel wachtenden door frictie
in vraag en aanbod. Dat is dan incidenteel.
 De heer Anker vraagt mij eigenlijk om nader onderzoek te doen –
zowel in Europees als nationaal verband – naar de onderbouwing van het
standpunt dat de regering heeft ingenomen. Dat zou enigszins inhouden dat
het paard achter de wagen wordt gespannen. We hebben natuurlijk op basis van
adviezen, eigen onderzoek, ervaringen en ontwikkelingen in de jurisprudentie
bekeken welk standpunt dit kabinet moest innemen. Dat standpunt heeft de Kamer
inmiddels gekregen. Ik heb er derhalve ook niet zo veel behoefte aan om nu
nieuw onderzoek uit te zetten naar de ervaring met tussentijdse evaluaties
of met de gratieprocedure in andere landen. Dat brengt mij immers niet op
een ander standpunt. Ik vind het wel belangrijk – zo vat ik de essentie
van de vraag van mevrouw Azough op – dat er een standpunt wordt ingenomen
door dit kabinet. Volgens mij hebben wij dat middels de brief ook al expliciet
gedaan. De gratie is voor ons niet alleen een theoretische mogelijkheid. Het
zal in de praktijk ook tot gratie leiden als er een samenspel van omstandigheden
is dat maakt dat de gratie verleend moet worden. Het is een toevalligheid.
Er was in Nederland heel lang – ik meen 26 jaar – geen gratie
toegepast. Dit kabinet heeft echter het standpunt dat het geen theoretische
mogelijkheid mag zijn. Elk gratieverzoek zal integer en zorgvuldig tot die
belangenafweging moeten leiden. Een en ander resulteert uiteindelijk in het
besluit van de minister van Justitie over wel of niet verlenen van gratie.
 
 De heer Anker (ChristenUnie): De staatssecretaris
zegt dat zij informatie heeft dat ze zaken in het buitenland heeft uitgezocht.
De ChristenUnie heeft die informatie niet. Ik zou die graag willen hebben.
 
 Staatssecretaris Albayrak: Mijn aarzeling
is een beetje om over al dit soort detailpunten brieven naar de Kamer te schrijven.
Laatstgenoemde bespreekt die dan weer in de procedurevergadering en geeft
aan dat bij een verzameldebat nog een keer te doen. Ik loop niet weg voor
debatten, maar volgens mij is een en ander niet zo veel. Er is geen uitgebreid
rapport, geen uitgebreide analyse en geen vergelijking van die praktijk in
de andere landen. Voor de Kamer is belangrijk dat we dit standpunt nu hebben
kunnen nemen op basis van de ons ter beschikking staande informatie. Dat standpunt
is hier nu onderwerp van gesprek.
 De heer Van der Staaij wees op de vele afkortingen. VBA staat voor verslavingsbegeleidingafdeling,
PPC voor penitentiair psychiatrisch centrum en ISD voor inrichting stelselmatige
daders. Heb ik een en ander zo rechtgezet? Ik kan mij voorstellen dat het
voor de luisteraar soms wel erg snel gaat met de afkortingen die ook in combinatie
worden gebruikt. Dank aan de heer Van der Staaij voor de suggestie om voortaan
de volledige, enigszins lange termen uit te spreken.
 Ik heb inderdaad niet geantwoord op de vraag van mevrouw Bouwmeester over
de jongvolwassenen. Wij hebben onder de modernisering gevangeniswezen gekozen
voor een nieuwe doelgroepenindeling. Daarbij zijn de specifieke afdelingen
voor jong volwassenen, die niet echt succesvol bleken, afgeschaft. Die biologische
leeftijd kun je amper gebruiken om groepen mee in te delen en trajecten voor
aan te bieden. Je moet middels het maatwerk, die persoonsgerichte aanpak,
veel meer gaan zitten op de individuele behoefte. Dat geldt ook voor jongvolwassenen
in geval van de psychologische ontwikkeling, de opvoedingsondersteuning en
de toegeleiding naar werk. Dat kunnen de specifieke benaderingen zijn. Wij
zagen geen meerwaarde in het als zodanig bij elkaar zetten van
de jong volwassenen in het gevangeniswezen. Ik kan wel zeggen – dat
is niet meer dan een piepklein tipje van de sluier – dat we de jongvolwassenen
wel weer bekijken in relatie tot de capaciteitsontwikkeling in de jeugdinrichtingen.
Daar zal de Kamer binnenkort veel meer informatie over krijgen.
 Dan ga ik in op het ontbreken van de Pro Justitiarapportage, hetgeen vaak
leidt tot een plaatsing in de gevangenis. Er is dan namelijk geen oordeel
gegeven over de relatie delict en een psychische stoornis. Daar zal ik op
een later moment op terugkomen. Ik weet nu even niet precies wat ik in de
pijplijn heb, maar ik denk dat het goed is om dat sowieso schriftelijk te
doen.
 Naar aanleiding van de gesprekken met de NIFP is het wellicht goed is
als laatstgenoemde een keer aan de Kamer een presentatie geeft over hoe zij
met een en ander in de praktijk omgaat. Ik hoop dat de commissie dat nog een
keer oppakt.
 Het punt van mevrouw Azough over de gratie heb ik denk ik voldoende beantwoord.
 
 De voorzitter: Daarmee zijn we aan het einde
van dit overleg gekomen. Ik zal niet over heenzending spreken, maar ieder
kan nu zijns of haars weegs gaan.
 
 
 
 Samenstelling:
 Leden: De Wit (SP), Van der Staaij (SGP), Arib (PvdA), ondervoorzitter,
De Pater-van der Meer (CDA), voorzitter, Çörüz (CDA), Joldersma
(CDA), Gerkens (SP), Van Haersma Buma (CDA), Van Velzen (SP), Van Vroonhoven-Kok
(CDA), De Krom (VVD), Azough (GroenLinks), Timmer (PvdA), Griffith (VVD),
Teeven (VVD), Verdonk (Verdonk), De Roon (PVV), Roemer (SP), Pechtold (D66),
Heerts (PvdA), Thieme (PvdD), Kuiken (PvdA), Bouwmeester (PvdA), Van Toorenburg
(CDA) en Anker (ChristenUnie).
 Plv. leden: Langkamp (SP), Van der Vlies (SGP), Besselink (PvdA), Aasted-Madsen-van
Stiphout (CDA), Jager (CDA), Jonker (CDA), Leijten (SP), Sterk (CDA), Ulenbelt
(SP), Jan de Vries (CDA), Weekers (VVD), Van Gent (GroenLinks), Dijsselbloem
(PvdA), Dezentjé Hamming-Bluemink (VVD), Van Miltenburg (VVD), Zijlstra
(VVD), Fritsma (PVV), Karabulut (SP) Koşer Kaya (D66), Gill’ard
(PvdA), Ouwehand (PvdD), Spekman (PvdA), Bouchibti (PvdA), Smilde (CDA) en
Slob (ChristenUnie).