Opsporing en vervolging oorlogsmisdrijven; Lijst van vragen en antwoorden over o.a. het plan van aanpak oorlogsmisdrijven
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28317, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

27-06-2002

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2001-2002

28317 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaam123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28317Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 50 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 317Opsporing en vervolging oorlogsmisdrijvennr. 2LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDENVastgesteld 19 juni 2002De vaste commissie voor Justitie1 heeft de
volgende vragen over de brief van de minister van Justitie van 3 april
2002 inzake plan van aanpak oorlogsmisdrijven en reactie op het onderzoeksrapport
«Evaluatie van het Nationaal Opsporingsteam voor Oorlogsmisdrijven»
(28 317, nr. 1). De minister heeft de vragen beantwoord bij brief
van 18 juni 2002. Vragen en antwoorden zijn hieronder afgedrukt.De fungerend voorzitter van de commissie,DittrichDe griffier voor deze lijst,Bregman1Welke doelstellingen heeft het NOVO-team thans geformuleerd?Als doel wordt gesteld tactisch opsporingsonderzoek te verrichten naar
vier clusters van personen met een geschatte doorlooptijd van circa anderhalf
jaar. Voorts geldt als doel dat alle nieuwe 1F dossiers en aangiften binnen
een maand adequaat worden onderzocht en beoordeeld op aanknopingspunten voor
het verkrijgen van enige vorm van bewijs, alsmede samenhang met reeds aanwezige
en onderzochte dossiers. Deze doelstellingen zijn terug te vinden in paragraaf 8
van het plan van aanpak (TK, 2001–2002, 28 317, p. 13–15).2Wat is de actuele stand van zaken rondom de vestiging
van het Internationaal Strafhof in Den Haag?Voor de actuele stand van zaken rondom de de vestiging van het Internationaal
Strafhof in Den Haag verwijs ik u naar de Voortgangsnotitie van mijn ambtgenoot
van Buitenlandse Zaken van 4 april 2002 (TK, 2001–2002, 28 000
V, nr. 53) en de beantwoording van de vragen die de Kamer naar aanleiding
van deze notitie heeft gesteld bij zijn brief van 17 mei 2002.3Op welke wijze archiveert en beoordeelt de Dienst Recherche
Onderzoeken (DRO) beschikbare mediaberichten voor zo ver dat in het belang
kan zijn voor het opsporingsonderzoek naar oorlogsmisdrijven?De Dienst Recherche Onderzoeken archiveert en beoordeelt in eerste aanleg
met name de onderzoeksgerelateerde mediaberichten. Archiveren vindt enerzijds
plaats door digitaliseren en anderzijds door het opnemen van de relevante
informatie in het onderzoeksdossier. De mediaberichten worden beoordeeld op
relevantie in het kader van het opsporingsonderzoek.4Hoe verhouden de door de Nationale Ombudsman geconstateerde
tekortkomingen bij de IND omtrent de afhandeling van 1F zaken (zoals de inachtneming
van termijnen en registratie van gegevens) zich tot de doelstellingen van
het onderhavige plan van aanpak voor het NOVO team en WOS?De IND streeft ernaar de beslistermijnen zo kort mogelijk te houden. Per
1 januari 2003 is een tweede 1F unit operationeel die onder meer gericht
zal werken aan het wegwerken van de achterstanden, waardoor de gemiddelde
behandelduur afneemt. Dit is tevens van belang omdat verkorte behandelduur
een van de factoren is die de kans op succesvolle strafrechtelijke vervolging
kan doen toenemen. Hierbij worden echter wel enkele kanttekeningen geplaatst.
Ten eerste vereist de 1F procedure zorgvuldig en nauwgezet onderzoek door
de IND, dat op gespannen voet kan komen te staan met de snelle afhandeling
van het asielverzoek. Bovendien ziet het merendeel van de zaken bij de 1F
unit van de IND op handelingen die in een (ver) verleden zijn geschied: de
meeste van oorlogsmisdaden verdachte vreemdelingen verlaten het land van herkomst
pas na een machtswisseling die hen in een andere positie plaatst.5Wat is in de nieuwe opzet de verhouding tussen het
NOVO-team en het WOS-team anders dan die tussen OM en KLPD?Het plan van aanpak voorziet niet in een andere verhouding tussen het
NOVO-team en het WOS-team, dan die tussen het KLPD en het OM waarvan zij deel
uitmaken. Wel is er voor gekozen om het gezag over alle onderdelen van de
Dienst Recherche Onderzoeken bij het Landelijk Parket te leggen. Dat betekent
dat het gezag over het NOVO-team verhuist van het parket Arnhem naar het Landelijk
Parket.6De onderzoekers constateren dat de WOS en het NOVO-team
enigszins tegenstrijdige doelstellingen hebben. Grof gesteld, wil de WOS enkel
waterdichte zaken om de kans op veroordeling zo hoog mogelijk te maken, terwijl
het NOVO-team zo veel mogelijk proces verbalen en vervolgingen wil. Zal dit
niet een blijvend probleem zijn in de afwerking van de 1F zaken, gezien het
feit dat de leiding langs dezelfde lijnen is opgesplitst, het OM en de KLPD.
Zal dit de voortgang niet belemmeren?Het is evident dat succesvolle opsporing en vervolging gebaat zijn bij
een eenduidige taakopvatting van politie en Justitie. Inmiddels zijn gemeenschappelijk
concrete doelstellingen en de gewenste werkwijze bepaald. Dit is verwerkt
in het plan van aanpak. Hoeveel verdachten uiteindelijk voor de rechter kunnen
worden gebracht, is afhankelijk van wat de vier onderzoeken aan bewijs opleveren.
Daarbij is het geenszins zo dat het OM op voorhand ieder procesrisico wil
uitsluiten. Echter, het OM moet ingevolge het Wetboek van Strafvordering ook
waken voor lichtvaardige vervolging. Waar in een zaak naar het oordeel van
het OM onvoldoende wettig en overtuigend bewijs aanwezig is, mag het een dergelijke
zaak niet voor de rechter brengen. Ook de opsporingsinstanties zijn aan deze
en andere regels van het Wetboek van Strafvordering gebonden. Een tegenstelling
als in de vraag gesuggereerd, bestaat dan ook niet.7Voor welke landen waar oorlogsmisdadigers vandaan komen
wordt, behalve Afghanistan, binnen het KLPD uitgebreide kennis opgedaan?Op dit moment is landenkennis binnen het KLPD slechts beperkt aanwezig.
Het aantrekken van andersoortige expertise zoals historici, politicologen
en antropologen, alsmede uitbouw van de samenwerking met (non)-gouvernementele
organisaties, strekt ertoe die kennis te ontsluiten. Het opbouwen van landenkennis
zal sterk worden gestuurd door de behoefte in individuele opsporingsonderzoeken.8Is er een computerprogramma/database voor de uitwisseling
van informatie tussen het ministerie van Buitenlandse Zaken, de IND, het KLPD.
het OM, de BVD en de MID? Zo neen, denkt de minister niet dat de informatieoverdracht
tussen de verschillende instanties met zo'n computerprogramma sneller en beter
zou kunnen verlopen?Er zijn vooralsnog geen plannen om tot een gemeenschappelijke database
te komen. De verschillende in de vraag genoemde instanties verzamelen informatie
die typisch gericht is op de uitoefening van hun eigen taak; en wettelijke
regelingen inzake de omgang met persoonsgegevens (met name de Wet op de politieregisters
en de Wet bescherming persoonsgegevens) stellen beperkingen aan het uitwisselen
van informatie. Het maken van zo'n database is om die reden, zo al noodzakelijk,
een zeer complexe en tijdrovende aangelegenheid. Het plan van aanpak voorziet
wel in nauwere samenwerking tussen de genoemde organisaties, waarbij door
middel van contactpersonen informatie kan worden overgedragen. De inschatting
is dat het gewenste effect van betere informatie-uitwisseling
langs deze weg efficiënter zal kunnen worden bereikt dan via pogingen
een gemeenschappelijke database op te zetten.9De minister bericht dat de mogelijkheden om via internationale
rechtshulp bewijs te vergaren beperkt zijn. Kan de minister in dit verband
aangeven welke rol hij weggelegd ziet voor Nederlandse ambtenaren in het buitenland
en het ministerie van Buitenlandse zaken om informatie over oorlogsmisdrijven
te verstrekken en het tot stand brengen van effectieve vervolging van oorlogsmisdadigers?In de brieven van de Minister van Justitie mede namens de Minister van
Buitenlandse Zaken van 18 november 1999 en 12 april 2000 (TK, 1999–2000,
26 262, nr. 6 en nr. 8) is deze kwestie uitvoerig aan de orde
geweest. Aanvullend daarop kan worden opgemerkt dat Nederlandse ambtenaren
in het buitenland en medewerkers van het Ministerie van Buitenlandse zaken
belast zijn met het verzamelen en controleren van informatie ten behoeve van
asielaanvragen in Nederland. Zij maken daartoe gebruik van uitgebreide netwerken
in de landen waarin zij zijn gestationeerd. Deze netwerken zijn waardevol
voor het vergaren van informatie over oorlogsmisdrijven en staan eveneens
ten dienste van het NOVO-team. Daarnaast spelen de ambtenaren een belangrijke
rol bij het leggen van contacten met de autoriteiten en het begeleiden van
door het NOVO-team ingediende rechtshulpverzoeken.10Wat is de omvang van de huidige werkvoorraad 1F-zaken?De voorraad potentiële 1F zaken bij de IND, genoemd in het plan van
aanpak voor het NOVO-team, bedroeg 1330 zaken. De voorraad bestaat inmiddels
uit 1300 zaken. Bij het KLPD zijn per 29 mei 218 1F dossiers met betrekking
tot Afghanistan aanwezig waarvan er 212 beoordeeld zijn, en 16 1F dossiers
met betrekking tot overige landen waarvan er 7 beoordeeld zijn.11Welke problemen voorziet de minister in de toekomst
voor de opsporingsteams al dan niet op basis van de bevindingen van de onderzoekers
en op welke manier denkt hij deze problemen aan te pakken?De meeste actiepunten uit het plan van aanpak zien op de door de onderzoekers
geconstateerde tekortkomingen. Voor de toekomst is vooral de continuïteit
van het opsporingsteam een zorg. Deskundigheid berust niet alleen op opleiding,
maar voor een belangrijk deel ook op ervaring. Dit probleem wordt aangepakt
door opgedane kennis en deskundigheid beter te documenteren en door gericht
personeelsbeleid.12Kan de minister aangeven in hoeverre Nederland in samenwerking
met andere Europese landen kan voldoen om gestructureerd internationaal onderzoek
naar oorlogsmisdrijven te verrichten en waar de huidige knelpunten liggen?
Ziet de minister in dit verband mogelijkheden om financiële ondersteuning
te vragen bij de VN en de Europese Commissie of het betrekken van de diensten
van Europol? Kan inzicht gegeven worden in hoe succesvol andere Europese landen
zijn bij het opsporen, vervolgen en daadwerkelijk berechten van oorlogsmisdadigers?Voor zover het eerste deel van deze vraag betrekking heeft op de aanbeveling
van de onderzoekers de vervolging van internationale misdrijven, begaan in
één land, te concentreren in één staat, zij verwezen
naar de kanttekeningen die in het plan van aanpak, op p. 5
en 6, onder punt 4.2m bij die aanbeveling zijn gemaakt. Voor zover het de
versterking van de coördinatie bij opsporing en vervolging van verdachten
van oorlogsmisdrijven tussen de lid-staten betreft, zij gewezen op het Europees
netwerk van aanspreekpunten inzake personen die verantwoordelijk zijn voor
genocide, misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven, dat op voorstel
van Nederland tot stand zal worden gebracht (zie in dit verband ook de antwoorden
op de vragen 25, 26 en 29).Voornaamste knelpunt blijft dat internationale rechtshulp met landen waarin
de oorlogsmisdrijven plaatsvonden veelal niet mogelijk is.Het antwoord op het tweede gedeelte van de vraag is ontkennend. Gezien
de benarde financiële situatie van de Verenigde Naties ligt een verzoek
om financiële steun vanuit Nederland alleen op praktische gronden al
niet erg in de rede, nog daargelaten of de nationale opsporing en vervolging
van verdachten van oorlogsmisdrijven is aan te merken als een specifieke VN-aangelegenheid.
Financiële ondersteuning door de Commissie ligt eveneens minder voor
de hand, gezien het feit dat de opsporing en vervolging van verdachten van
oorlogsmisdrijven geen zaak van de EU als zodanig is maar één
die primair tot de verantwoordelijkheid van haar lid-staten behoort. Europol
heeft overigens geen taak op dit punt.Voor het antwoord op de derde vraag zij verwezen naar hoofdstuk 5 van
het onderzoeksrappport, waarin de ervaringen van België, Canada, Duitsland,
Denemarken en Italië op dit vlak, alsmede die van de ad-hoc tribunalen
voor voormalig Joegoslavië en Ruanda uitvoerig zijn beschreven en geanalyseerd.13Aan welke condities met name is niet voldaan om de
voorwaarden te scheppen voor kansrijk onderzoek (bladzijde 3)?Het plan van aanpak voorziet in een betere vervulling van alle besproken
condities. Daarmee is de basis aanwezig voor kansrijke opsporing en vervolging,
al moet worden gewaakt – zo leert ook de internationale vergelijking
uit het evaluatierapport – voor te hoge verwachtingen. De omstandigheden
waaronder het bewijs van oorlogsmisdrijven moet worden geleverd, blijven lastig.14Kan de minister nader ingaan op de voorziene bewijsproblemen
rondom individuele command responsibility?Problemen worden vooral voorzien ten aanzien van het leveren van het strafrechtelijk
bewijs van zodanige omstandigheden dat daaruit geconcludeerd kan worden dat
degene die leiding geeft, heeft nagelaten te voorkomen dat zijn ondergeschikten
strafbare feiten pleegden, terwijl hij wel de mogelijkheden daartoe had.15Wat doet de minister op dit moment om voor de Nederlandse
situatie een no safe haven policy te voorkomen? In hoeveel zaken stelt het
openbaar ministerie strafvervolging in waar sprake was van een afwijzing van
het asielverzoek op grond van artikel 1F Vluchtelingenverdrag?Binnen de asielprocedure wordt getoetst aan artikel 1F van het Vluchtelingenverdrag,
de zogenaamde exclusion clause. Als artikel 1F Vluchtelingenverdrag van toepassing
is, wordt de vreemdeling uitgesloten van de werking van het Vluchtelingenverdrag
en van overige vormen van vreemdelingenrechtelijke bescherming. Dit leidt
ertoe dat de opvang wordt beëindigd en dat de vreemdeling
is uitgesloten van door de overheid gefinancierde faciliteiten. Tevens rust
op de vreemdeling de rechtsplicht Nederland te verlaten.Het OM heeft op dit moment nog geen strafvervolging kunnen instellen in
een zogenoemde 1F-zaak. Zoals vermeld in het plan van aanpak is inmiddels
wel een tactisch opsporingsonderzoek gestart in twee clusters van 1F-zaken
(totaal 16 dossiers).16Volgens de onderzoekers kan het gebrek aan vervolging
niet verklaard worden uit belemmeringen in de Nederlandse wetgeving. Dat betekent
dat er zaken ten onrechte niet vervolgd zijn. Worden al deze zaken opnieuw
actief onderzocht op het moment dat het NOVO-team beter functioneert? Zo neen,
waarom niet?Uit het ontbreken van belemmeringen in de Nederlandse wetgeving mag niet
worden geconcludeerd dat het rondkrijgen van strafrechtelijk bewijs een eenvoudige
zaak is. De onderzoekers waarschuwen ook tegen te hoge verwachtingen. Zelfs
bij een ideaal opgezette opsporing en vervolging zal het niet altijd tot vervolging
of zelfs veroordeling kunnen komen. In de door het NOVO-team in de periode
van 1998 tot en met juli 2001 onderzochte zaken is er geen sprake van dat
ten onrechte geen vervolging werd ingesteld. De zaken werden opgelegd wegens
gebrek aan bewijs. Herbeoordeling van deze zaken is derhalve niet aan de orde. 17Opgemerkt wordt dat de werkzaamheden van het team scherper
aan doelstellingen behoren te worden verbonden (bladzijde 4) Hoe moet dat
worden afgezet tegen de huidige praktijk?In het verleden waren de algemene doelstellingen niet geoperationaliseerd.
Thans wordt de beoordelingstermijn van nieuwe 1F-dossiers op een maand gesteld.
Dat bleek in de afgelopen maanden, waarin met de nieuwe werkwijze is geëxperimenteerd,
haalbaar te zijn. Voorts lopen er thans twee tactische onderzoeken naar clusters
van 1F-dossiers. Dat is verhoogd naar vier onderzoeken, waarvoor de formatie
wordt uitgebreid.18Waar verblijven de personen naar wie onderzoek naar
oorlogsmisdrijven op grond van 1F-dossiers gedaan wordt of tegen wie aangifte
gedaan wordt? Wordt er rekening gehouden met het feit dat zij mogelijk gevluchte
slachtoffers van deze misdrijven tegen kunnen komen?Een asielzoeker die wordt verdacht van oorlogsmisdrijven verblijft in
de reguliere opvang tot er een onherroepelijke beslissing is genomen in het
kader van het 1F onderzoek. Als besloten wordt artikel 1F toe te passen, is
de vreemdeling uitgesloten van het Vluchtelingenverdrag en van overige vormen
van bescherming en wordt hem aangezegd Nederland te verlaten. Vier weken na
de definitieve beschikking bestaat er voor de vreemdeling geen recht meer
op opvang.In de regel is bij plaatsing in een opvangcentrum voorshands niet uit
te sluiten dat oorlogsmisdadigers en slachtoffers in dezelfde voorziening
worden opgevangen. Het COA kan in deze situatie op verzoek van de vreemdeling
overgaan tot herplaatsing van hemzelf danwel van de verdachte.19Is informatie verkregen van getuigen via het toetsen
van hypothesen, voldoende bewijsmateriaal om een verdachte te veroordelen?
Zo neen, welk ander bewijs is vereist om tot een daadwerkelijke
veroordeling te komen?Om in een strafzaak tot een veroordeling te komen, zijn alle ingevolge
het Wetboek van Strafvordering toegelaten wettige bewijsmiddelen bruikbaar.
Tot dusver wordt internationaal gezien veelvuldig van getuigenbewijs gebruik
gemaakt. Op termijn kan mogelijk ook documentenbewijs een belangrijke rol
gaan spelen. In het plan van aanpak wordt beschreven dat ongeacht de specifieke
bewijsmiddelen het essentieel is voor het opsporingsonderzoek de context waarin
het oorlogsmisdrijf is gepleegd goed te kennen. Dat geeft richting aan het
speuren naar bewijsstukken alsook bij het toetsen van tot dusver opgedane
kennis en vermoedens bij het horen van getuigen en verdachten.Ten overvloede vermelden wij overigens dat een strafrechtelijke veroordeling
niet vereist is om te komen tot een afwijzing van een asielverzoek op grond
van artikel 1F.20Welke bevoegdheden krijgen de deskundigen die als Bijzonder
Opsporingsambtenaar aan het rechercheteam zullen worden verbonden? Vereist
deze status een speciale cursus zo ja welke?De buitengewoon opsporingsambtenaar, verbonden aan het rechercheteam,
krijgt nagenoeg dezelfde opsporingsbevoegdheid als de algemeen opsporingsambtenaar.
De buitengewoon opsporingsambtenaar krijgt in beginsel een interne cursus
aangeboden die wordt afgesloten met een toets.21Waarom is de ontsluiting van informatie – zoals
hechte samenwerking met de IND en gebruikmaking van een technisch hulpmiddel
als Zylab – niet eerder op gang gekomen?De prioriteit lag voor het NOVO-team bij de verbetering van de interne
werkprocessen. De mogelijkheden tot verbetering van de samenwerking met de
IND zijn als actiepunten benoemd in het plan van aanpak.22Hoe denkt de minister de documentatiefunctie in te
vullen zodat voor de verschillende diensten gemakkelijk informatie ontsloten
kan worden? Welke bronnen liggen ten grondslag aan dit archief?De documentatiefunctie zal zich in eerste aanleg richten op het gestructureerd
digitaliseren en archiveren van beschikbare informatie. De bronnen die ten
grondslag liggen aan dit archief zijn relevante literatuur, open bronnen informatie
zoals mediaberichten, internet, maar ook beschikbare informatie vanuit min
of meer professionele archieven die inmiddels zijn gelokaliseerd met betrekking
tot Afghanistan. In deze archieven is documentatie, video- en foto materiaal
aanwezig over Afghanistan in de periode 1978–1992. Dit materiaal kan
mogelijk een bijdrage leveren aan het onderzoek als zogenaamd documentenbewijs.23Hoe kan de samenwerking tussen de IND en het NOVO-team
worden verbeterd? Kan de minister de huidige werkdruk bij de IND betrekken
bij de beantwoording van deze vraag?Er is regulier contact tussen de IND, het WOS-team en het NOVO-team. De
samenwerking tussen de IND en het NOVO-team, die onder andere is gericht op
kennisopbouw, wordt verbeterd door betere informatievoorziening
over en weer en door een aanspreekpunt bij de IND voor het KLPD en voor het
KLPD bij de IND aan te stellen. Aan de werkdruk van de IND wordt gewerkt:
er komt een tweede 1F unit, die gaat werken aan het gericht afhandelen van
de achterstanden.24Zal binnen de KLPD voldoende ruimte en gelegenheid
bestaan om als volwaardige en min of meer zelfstandige eenheid te functioneren?De Dienst Recherche Onderzoeken (DRO) legt zich toe op een achttal resultaatgebieden.
De opsporing van oorlogsmisdrijven is een van de acht resultaatgebieden. Aan
ieder resultaatgebied is in de dagelijkse praktijk een vaste kern van rechercheurs
uit de verschillende units toegewezen. Als dat nodig is, kan in overleg tussen
het Openbaar Ministerie en de Dienst worden afgesproken dat er onderling bijstand
wordt verleend. Op deze wijze wordt bereikt dat de vaste kern aan rechercheurs
expertise kan ontwikkelen op een resultaatgebied, maar dat bij onvoorziene
omstandigheden gevolg kan worden gegeven aan de prioriteitstelling door het
Openbaar Ministerie. Voorts zoekt het KLPD/DRO bij de werving en selectie
naar medewerkers die ambiëren voor langere tijd aan het onderwerp verbonden
te zijn. Dat laatste wordt gestimuleerd door in medewerkers te investeren,
bijvoorbeeld door het aanbieden van specifieke opleidingen. Zo wordt bijvoorbeeld
in nauwe samenwerking met de Stichting Politie Vormingscentrum en de Nederlandse
Politie Academie, voor de rechercheurs een op maat gesneden cursus «oorlogsmisdrijven»
ontwikkeld. Deze cursus richt zich op specifieke (inter-)nationale wetgeving,
landenkennis, cultuurkennis en conflictkennis. Omdat op dit moment een belangrijk
deel van het werk zich concentreert op oorlogsmisdrijven die zijn begaan in
Afghanistan in de periode van het communistisch regime 1978–1992, is
de inhoud van deze cursus hierop toegesneden. Voorts wordt bijzondere aandacht
gegeven aan een goede begeleiding van de individuele medewerker door middel
van planning van een persoonlijke loopbaanontwikkeling. En ten slotte wordt
de aandacht voor oorlogsmisdrijven nadrukkelijk verankerd in de resultaatafspraken
met het Landelijk Parket.25Welke concrete afspraken zullen worden gemaakt in EU-verband
ten aanzien van de informatie die door de aanspreekpunten oorlogsmisdrijven
over en weer zullen worden geleverd?Het besluit inzake de aanspreekpunten voorziet in het instellen van een
netwerk van aanspreekpunten, zodat die onderling in concrete gevallen gericht
informatie kunnen vragen en uitwisselen. Als dat netwerk eenmaal gecreëerd
is, is het aan de direct betrokkenen om van geval tot geval concrete afspraken
te maken over de informatie die zij over en weer leveren.26Hoe staan de landen binnen de EU tegenover het initiatief
van Nederland om te komen tot de instelling van een aanspreekpunt per lidstaat?
Wanneer zou dit gerealiseerd kunnen zijn?De landen binnen de EU staan positief tegenover het initiatief van Nederland
om te komen tot de instelling van een aanspreekpunt per lidstaat, wat mag
blijken uit het feit dat, zoals de Minister van Justitie de Kamer bij brief
van 7 mei 2002 (kamerstukken II, 2001–2002, 23 490, nr. 235,
p. 5) heeft laten weten, in het Comité van permanente vertegenwoordigers
inmiddels overeenstemming over het Nederlandse voorstel is bereikt. Zodra
het voorstel, na finalisering van de tekst door de juristen-linguïsten, door de Raad is aanvaard, hebben de lidstaten volgens artikel 4 van
het voorstel een jaar de tijd om een aanspreekpunt aan te wijzen.27Hoe denkt de minister te komen tot een betere internationale
samenwerking en welke termijn hanteert hij hiervoor? Ziet de minister naast
het aanspreekpunt per lidstaat mogelijkheden om reguliere landenrapportages
in te stellen, zodat er een actuele stroom van informatie beschikbaar komt?De genoemde internationale samenwerking heeft onder meer tot doel te komen
tot een zo goed mogelijke informatiepositie. Deze dient te worden bereikt
langs de wegen als genoemd op pagina's 5 en 6 van het plan van aanpak. Daarbij
wordt zo goed mogelijk gebruik gemaakt van de ambtsberichten van het ministerie
van Buitenlandse Zaken, zoals vermeld op pagina 30 van het evaluatierapport.
Op de pagina's 5 en 6 van het plan van aanpak is ook aangegeven dat via non-gouvernementele
organisaties belangrijke informatie zal kunnen worden ontsloten (netwerkvorming).
Daarnaast zullen ook andere informatiebronnen, zoals archieven, worden benut.
Tot slot zal gestimuleerd worden dat mensen vrijwillig informatie verschaffen
en zal de bereikbaarheid en toegankelijkheid worden verbeterd in de vorm van
een aanspreekpunt bij het Openbaar Ministerie.Wellicht zal in de toekomst op basis van het in onderzoek nemen van »situaties»
door het Internationaal Strafhof meer gericht eigen onderzoek kunnen worden
verricht ten aanzien van personen afkomstig uit dergelijke «situaties».28Hoe wordt de toegang voor het NOVO-team tot de informatie
en bronnen van het ministerie van Buitenlandse Zaken verbeterd?Het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft uit hoofde van zijn bestuurlijke
taak inzake asiel- en migratiezaken veel informatie beschikbaar over oorlogsmisdrijven.
Inmiddels zijn schriftelijke afspraken gemaakt over intensivering van samenwerking
en uitwisseling van informatie. Op basis van de gemaakte afspraken wordt er
in de opsporingsonderzoeken concreet samengewerkt en informatie uitgewisseld.Uit hoofde van zijn algemene rapportagetaken heeft het Ministerie van
Buitenlandse Zaken veel informatie beschikbaar waaruit bij gericht onderzoek
wellicht in voorkomende gevallen aanwijzingen voor oorlogsmisdrijven zouden
kunnen worden gedestilleerd.29Op welke wijze wordt voorzien in coördinatie tussen
de op Nederlands initiatief bepleite aanspreekpunten per lidstaat?Voor de coördinatie tussen de aanspreekpunten geldt, net als voor
het maken van concrete afspraken als bedoeld in vraag 25, dat dit van geval
tot geval kan variëren. Het (ontwerp-)besluit voorziet zelf niet in coördinatie,
maar creëert slechts een kader waarbinnen de uitvoerende autoriteiten
hun onderzoeken van geval tot geval kunnen coördineren.30Wanneer moet het (dit jaar op te stellen) voorlichtingsplan
om mensen te stimuleren vrijwillig informatie te verschaffen, in werking treden?Het voorlichtingsplan moet eind dit jaar gereed zijn, waarna het aansluitend
in uitvoering zal worden genomen.31Hoe denkt de minister mensen te stimuleren om vrijwillig
informatie te verschaffen over oorlogsmisdaden en oorlogsmisdadigers? Kan
de minister aangeven hoe hij denkt over de mogelijkheid om aan slachtoffers
van een verdachte oorlogsmisdadiger die in Nederland berecht wordt een verblijfsvergunning
te verlenen?Onbekenheid met een strafrechtelijke procedure in Nederland, alsmede onvoldoende
vertrouwen in de daarbij betrokken autoriteiten, kan reden zijn voor slachtoffers
en andere getuigen om niet vrijwillig met informatie naar voren te komen.
Het plan van aanpak beoogt daarom ook een betere herkenbaarheid en toegankelijkheid
van het opsporings- en vervolgingsteam. Waar het gaat om het bevorderen van
vertrouwen in de Nederlandse rechtsstaat volstaat het inrichten van een informatiepunt
niet. Dat geldt mutatis mutandis ook voor het antwoord op de vraag wat het
precies betekent om medewerking aan een strafrechtelijke procedure in ons
land te verlenen. Daarvoor is actieve voorlichting geboden, met name toegespitst
op in Nederland verblijvende gemeenschappen uit (voormalige) oorlogsgebieden.
In overleg met vertegenwoordigers uit die gemeenschappen alsook hulpverleningsinstanties
zal worden bekeken wat er op dit vlak nodig en mogelijk is.Een slachtoffer van een oorlogsmisdrijf kan in aanmerking komen voor een
verblijfsvergunning asiel.32Op welke wijze voorziet de minister dat in asielprocedures
relevante informatie over vermeende oorlogsmisdaden gebruikt wordt? Ziet de
minister daarin de noodzaak, afhankelijk van de omstandigheden, asielzoekers
die als getuigen beschikbaar moeten zijn een status te verlenen?Krachtens de Vreemdelingencirculaire (Vc C3/10.15) wordt in zaken van
vreemdelingen die een asielverzoek hebben ingediend en die kunnen getuigen
over in het land van herkomst begane oorlogsmisdrijven en/of misdrijven tegen
de menselijkheid, de vreemdeling door de IND om toestemming gevraagd het dossier
door te zenden naar de officier van Justitie die is belast met de vervolging
van oorlogsmisdadigers.De mogelijkheid om asielzoekers die als getuigen, al dan niet ook zijnde
slachtoffer, voor het strafrechtelijk onderzoek beschikbaar moeten zijn een
tijdelijke status te gaan verlenen (indien hun niet reeds op grond van hun
asielrelaas een verblijfsvergunning is verleend), wordt momenteel nader onderzocht.
Daarbij wordt opgemerkt dat een eventuele status faciliterend doch niet belonend
zal kunnen zijn voor mogelijke getuigen.33Op welke manier wordt er nu in de opsporingsonderzoeken
concreet samengewerkt met het ministerie van Buitenlandse Zaken? Is inmiddels
ervaring opgedaan met het doen van aangiften van strafbare feiten door ambtenaren
van het ministerie van Buitenlandse Zaken op basis van artikel 162 van het
wetboek van Strafvordering?De samenwerking tussen het NOVO-team en het Ministerie van Buitenlandse
Zaken is de afgelopen maanden geintensiveerd. Het Ministerie van Buitenlandse
Zaken levert op verzoek informatie die het uit hoofde van zijn asiel- en migratietaken
heeft vergaard aan het NOVO-team, ondersteunt het team bij de indiening en
afwikkeling van rechtshulpverzoeken aan het buitenland en stelt zijn netwerken
ter beschikking aan het team.Bij het OM zijn geen aangiften van ambtenaren van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken binnengekomen.34Wordt de typologie van het Joegoslavië Tribunaal
ook gebruikt voor het Internationaal Strafhof?Dat het Internationaal Strafhof bij de structurering van zijn rechercheproces
dezelfde typologie zal gaan gebruiken als het Joegoslaviëtribunaal is
op zich wel voorstelbaar, maar het betreft een beslissing die uiteindelijk
door het Strafhof zelf zal moeten worden genomen.35Wordt in de «chain of command»-strategie
ook gekeken of er in het buitenland personen met dezelfde achtergrond / werkzaamheden
onderzocht zijn?Het zoeken naar personen die in deze «chain of command» strategie
als getuigen of verdachten aangemerkt zouden kunnen worden, vindt plaats op
nationaal en internationaal niveau. In relatie tot de opsporingsonderzoeken
wordt met relevante internationale opsporingspartners overleg gepleegd over
personen die als getuige of verdachte van belang kunnen zijn in de «chain
of command» strategie.36Welke problemen voorziet de minister in het feit dat
de Verenigde Staten het Internationaal Strafhof niet erkennen en dus niet
hun medewerking hieraan zullen verlenen?Of en op welke wijze het Strafhof problemen zal ondervinden van het feit
dat de Verenigde Staten het Strafhof niet erkennen en daaraan geen medewerking
zullen verlenen, valt niet te voorspellen. Wel kan worden aangenomen dat de
consequenties van de Amerikaanse houding van geval tot geval verschillend
zullen zijn. Het besluit van de VS heeft geen directe gevolgen voor de voorbereiding
van het Hof. Daarbij zijn immers formeel alleen de verdragspartijen betrokken.
Ook financieel zijn er geen onmiddellijke gevolgen; de begroting van het Hof
wordt gedragen door de verdragspartijen. Toch is het vanzelfsprekend zo, dat
de participatie van de VS zeer ten goede zou komen aan het functioneren van
het Hof. De regering hoopt derhalve dat de VS het belsluit om niet mee te
doen aan het Hof zullen heroverwegen.37Kan de minister aangeven in hoeverre de kans bestaat
dat er in de toekomst een verschil zal ontstaan tussen de strafmaat voor personen
veroordeeld onder de huidige wetgeving en personen veroordeeld onder de WIM
voor hetzelfde misdrijf? Zo ja, hoe groot kunnen de verschillen zijn?Wat betreft de strafmaat brengt de WIM geen grote wijzigingen in de situatie
onder de huidige wetgeving voor dezelfde misdrijven. Uitzondering daarop is
het misdrijf foltering. Daarvoor kent de Uitvoeringswet folteringverdrag (behalve
in gevallen van foltering, de dood ten gevolge hebbende) een maximumstraf
van vijftien jaren of geldboete van de vijfde categorie, terwijl de WIM beoogt
in alle gevallen van foltering, ook wanneer zij geen dodelijk gevolg hebben
gehad, levenslange gevangenisstraf of tijdelijke van twintig jaren mogelijk
te maken. Voor dit misdrijf is het derhalve mogelijk dat er als gevolg van
de invoering van de WIM in de toekomst een verschil in strafmaat ontstaat.38Is er nog een kans dat één van de zes
niet afgelegde 1F-dossiers tot een proces leidt?Ja. Op zich is het ontbreken van samenhang van deze zes 1F-dossiers met
andere dossiers geen blokkade voor verder tactisch opsporingsonderzoek. De
in het plan van aanpak gekozen strategie om vier clusters van 1F-dossiers
nader te onderzoeken heeft op de korte termijn evenwel meer kans van slagen.39In hoeverre is te garanderen dat de KLPD met betrekking
tot het ISH uitsluitend voor de Nederlandse strafvordering actief zal zijn
en niet ingezet zal worden voor buitenlandse zaken?Het Nederlandse recht voorziet niet in een bevoegdheidsgrondslag voor
extra-territoriale opsporingshandelingen verricht door Nederlandse opsporingsambtenaren.
Zo Nederlandse politiemensen dan ook al zouden worden uitgeleend aan het Strafhof
voor het verrichten van opsporingshandelingen in het buitenland, zal dat derhalve
dienen te geschieden onder gezag en verantwoordelijkheid van het Strafhof
en binnen de grenzen van de bevoegdheden die het Strafhof heeft. Voor een
uitvoeriger beschouwing over de mogelijke inzet van het NOVO-team ten behoeve
van het Strafhof zij verwezen naar de nota naar aanleiding van het verslag
over de Uitvoeringswet Internationaal Strafhof onder punt 5 (TK, 2001–2002,
28 098, R 1704, nr. 6).40Waarom bestaat er bij de IND een voorraad van ruim
1330 1F-dossiers en is het aantal zaken bij het NOVO-team veel lager?De voorraad bij de IND betreft «potentiële» 1F-dossiers.
In deze dossiers dient de 1F unit van de IND een nader onderzoek in te stellen
om te beoordelen of artikel 1F van het Vluchtelingenverdrag van toepassing
is op betrokkenen. Dit is in ongeveer 70 procent van de dossiers het geval.
Pas wanneer daadwerkelijk tot toepassing van artikel 1F is beschikt, worden
deze zaken gemeld bij het OM. Het OM toetst of Nederland in deze zaken rechtsmacht
heeft en er sprake is van een verdachte. Door deze OM toets vallen wederom
een aantal zaken af. De resterende zaken worden vervolgens doorgestuurd naar
het NOVO-team.41Welke criteria hanteert de IND om te bepalen dat er
sprake is van een 1F-dossier?Een indicatie dat artikel 1F mogelijk van toepassing is, vormen in ieder
geval verklaringen van betrokkene of informatie uit andere bron. Voorts is
iedere functie waarbij er ernstige redenen zijn om ter veronderstellen dat
betrokkene in verband kan worden gebracht met betrokkenheid bij schendingen
van mensenrechten, in beginsel een indicatie dat artikel 1F van toepassing
kan zijn. Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan functies bij een onderdeel
van een regerings- of overheidsorgaan, bijvoorbeeld voor een onderdeel van
het leger, de veiligheidsdienst of de politie. Tevens vormt grond voor ernstige
redenen om te veronderstellen dat betrokkene in verband kan worden gebracht
met IF-handelingen een functie bij een terroristische organisatie die volgens
gezaghebbende en vrij toegankelijke rapportages op systematische wijze en/of
op grote schaal misdrijven als bedoeld in artikel 1F heeft gepleegd in de
periode dat betrokkene daar werkzaam was.42Wat is de reden dat in ten hoogste 70% van de potentiële
1F-dossiers tot toepassing van artikel 1F wordt beschikt? Oordeelt de IND
te snel dat er sprake is van een 1F-dossier?Voor ieder dossier geldt dat bij gebleken 1F indicaties, het dossier wordt
doorgestuurd naar de 1F unit van de IND. Reden daarvoor is gelegen in de aard
van deze zaken die met zich brengt dat in deze zaken in de regel nader onderzoek
is vereist, al dan niet door het Ministerie van Buitenlandse Zaken. In het
licht van de bewijslast die is vereist om tot toepassing van art. 1F te komen,
is bovendien doorgaans een aanvullend nader gehoor nodig door een gespecialiseerde
medewerker. Dit is in overeenstemming met het gestelde in de brief van de
Staatssecretaris van Justitie van 28 november 1997 aan uw Kamer (TK,
1997–1998, 19 637, nr. 295).43Kan de minister garanderen dat alle nieuwe 1F-dossiers
en aangiften binnen 1 maand adequaat zullen worden onderzocht en beoordeeld?Ja. Het plan van aanpak voorziet in uitbreiding van formatie, waarmee
de werkwijze om binnen een maand een quick scan uit te voeren alsmede naar
samenhang met reeds aanwezige en onderzochte dossiers te zoeken, kan worden
gerealiseerd.44Is de tweede Officier van Justitie inmiddels aangesteld?Ja, per 1 juni 2002.45Hoeveel budget komt er bij het KLPD beschikbaar voor
het incidenteel inhuren van vooral wetenschappelijke deskundigheid?Op jaarbasis is bij de Dienst Recherche Onderzoeken van het KLPD € 40 000
beschikbaar voor het inhuren van externe deskundigheid.46Wanneer zijn er genoeg resultaten van opsporingsonderzoeken
geboekt om te concluderen wat haalbaar is ten aanzien van de opsporing en
vervolging van oorlogsmisdadigers?De verwachting is dat hierover na circa drie jaar op grond van ervaringen
met de nieuwe aanpak onderbouwde uitspraken kunnen worden gedaan. Naar verwachting
zullen de eerste vier tactische onderzoeken naar de clusters van 1F-dossiers
na ongeveer anderhalf jaar zijn afgerond. Dat zal meer zicht geven op de noodzakelijke
doorlooptijd en inzet van middelen, alsmede wat dit aan mogelijkheden tot
vervolging biedt. In de volgende periode kan dan ervaring worden opgedaan
met de vervolging, alsmede een tweede groep tactische onderzoeken. Mede hierom
is een nieuwe externe evaluatie over drie jaar gepland.47Is de minister van mening dat de omvang van het opsporingsprojectteam,
ook na uitbreiding, wel in verhouding staat tot de hoeveelheid te behandelen
zaken? De minister geeft aan dat met de nieuwe formatie niet alle clusters
onderzocht kunnen worden en dat het niet reëel zou zijn om de organisatie
nog meer uit te breiden. Tevens wil de minister drie jaar wachten op de resultaten
van dit plan van aanpak. Slechts als deze succesvol zijn, wil de minister
uitbreiden. Echter, wanneer nu reeds meer mensen op de verschillende clusters
worden gezet, kunnen meerdere zaken tegelijk worden onderzocht, met meer kans
op succes. Bovendien heeft Nederland sinds 1995 te maken met een onderbezet
opsporingsteam, dus degelijke uitbreiding heeft al te lang op zich laten wachten
en dient nu aan de orde te zijn. Te meer met het oog op de internationale
geloofwaardigheid van Nederland met betrekking tot het daadwerkelijk opsporen en vervolgen van oorlogsmisdadigers, nu ook het kabinet naar
aanleiding van het NIOD-rapport zijn verantwoordelijkheid heeft genomen. Ook
als uiteindelijk voor een andere aanpak wordt besloten, omdat het voorliggende
plan van aanpak niet blijkt te voldoen, is de beschikbare kwalitatieve en
kwantitatieve capaciteit op dat moment reeds verzekerd. Ziet de minister om
deze redenen kans om in de komende drie jaren meer mensen voor het team te
werven en op te leiden? Zo neen, waarom niet?Op dit moment zijn er geen concrete aanwijzingen dat een verdere uitbreiding
van de formatie geboden is. De voorziene uitbreiding biedt ruimte voor het
aantrekken van andersoortige expertise, het uitbouwen van netwerken en het
draaien van een viertal forse opsporingsonderzoeken. Deze manier van werken
moet zich bewijzen. Deskundigheid en ervaring moeten worden opgebouwd en nieuwe
wegen verkend. Afhankelijk van welke mogelijkheden zich voordoen, kan aan
verdere groei worden gedacht. De onderzoekers waarschuwen in dit verband wel
voor het formuleren van te hoge ambities. Zelfs bij een optimaal ingericht
opsporings- en vervolgingsteam moet blijken of het werkelijk tot veroordelingen
bij de rechter kan komen. Naar verwachting kunnen hier over drie jaar onderbouwde
uitspraken over worden gedaan. Dan staat ook een nieuw extern evaluatieonderzoek
gepland (zie ook vraag 46). Om er voor te zorgen dat er tijdig wordt gereageerd
op de verschillende ervaringen van het opsporings- en vervolgingsteam, zal
de implementatie van dit plan van aanpak worden gevolgd door een begeleidingscommissie.
Mocht tussentijds blijken dat er meer mogelijk dan zich thans laat aanzien,
dan kan dit via de reguliere kanalen onder mijn aandacht worden gebracht.48Wanneer verwacht de minister dat de formaties van het
NOVO-team en het WOS-team op volle sterkte zullen zijn?Er is inmiddels een begin gemaakt met de werving en selectie. Het streven
en de verwachting is dat het WOS-team en NOVO-team op 1 januari 2003
volledig op sterkte zijn.XNoot1Samenstelling:Leden: Van de Camp (CDA), Van Heemst (PvdA), Dittrich (D66), Fng. Voorzitter,
Kamp (VVD), Vos (GroenLinks), Rouvoet (ChristenUnie), B. M. De Vries
(VVD), Van Blerck-Woerdman (VVD), De Wit (SP), Nicolaï (VVD), Arib (PvdA),
Rietkerk (CDA), Halsema (GroenLinks), Albayrak (PvdA), Eurlings (CDA), Cörüz
(CDA), Janssen van Raaij (LPF), Teeven (LN), Wolfsen (PvdA), J. M. De
Vries (CDA), Van Haersma Buma (CDA), Schonewille (LPF), Stuger (LPF), Van
Vroonhoven-Kok (CDA), Varela (LPF).Plv. leden: Ross-van Dorp (CDA), Vacature (PvdA), Th. C. De
Graaf (D66), Vacature (VVD), Azough (GroenLinks), Van der Staaij (SGP), Vacature
(VVD), Vacature (VVD), Lazrak (SP), Vacature (VVD), Vacature (PvdA), De Pater-van
der Meer (CDA), Karimi (GroenLinks), Vacature (PvdA), Aasted-Madsen-van Stiphout
(CDA), Jager (CDA), Wiersma (LPF), Jense (LN), Vacature (PvdA), Vacature (CDA),
Vacature (CDA), Van As (LPF), Zeroual (LPF), Joldersma (CDA), Eerdmans (LPF). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28317-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl