Vaststelling begroting Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 2009; Brief van de Minister en Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-24 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31700-XV, nr. 66

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

16-06-2009

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

31700-XV nr. 66

05-06-2009

 

 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31700-XVToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 232 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 700 XVVaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 2009nr. 66BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEIDAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 5 juni 2009Het kabinet heeft in het aanvullend beleidsakkoord aangegeven dat de AOW-gerechtigde
leeftijd zal worden verhoogd van 65 naar 67 jaar (rekening houdend met zware
beroepen). Aanleiding om deze keuze nu te maken, zijn de verslechtering van
de houdbaarheid van de overheidsfinanciën als gevolg van de financiële
crisis en de economische gevolgen daarvan.In het debat over het aanvullend beleidskader heeft het kabinet gehoor
gegeven aan de wens van de Tweede Kamer om een toelichting op en een verkenning
van de mogelijke invullingen van de verhoging van de pensioenleeftijd. Het
kabinet heeft toegezegd omstreeks mei hierover een notitie uit te brengen.
Met voorliggende notitie wordt aan die toezegging voldaan.Het kabinet is zich er van bewust dat het zich, in het kader van het overleg
met sociale partners over het sociaal akkoord, tevens bereid heeft verklaard
om de SER in de gelegenheid te stellen voor 1 oktober 2009 een alternatief
voor de verhoging van de pensioenleeftijd aan te reiken. De SER is daartoe
inmiddels uitgenodigd.De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,J. P. H. DonnerDe staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,J. KlijnsmaAOW-notitie1. InleidingHet kabinet heeft in het aanvullend beleidsakkoord gekozen voor een pakket
van houdbaarheidsmaatregelen waaronder het voornemen om de AOW-gerechtigde
leeftijd te verhogen van 65 naar 67 jaar. Aanleiding om deze keuze nu te maken,
is de verslechtering van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën als
gevolg van de financiële crisis en de economische gevolgen daarvan. De
keuze moet echter mede geplaatst worden tegen de achtergrond van de demografische
veranderingen in de afgelopen vijftig jaren en de noodzaak om ook voor toekomstige
generaties een solide stelsel van publieke voorzieningen, sociale zekerheid
en de zorg voor de oude dag zeker te stellen. Als gevolg van de vergrijzing
zullen niet alleen de pensioenlasten toenemen maar daarnaast ook de zorgkosten,
terwijl de beroepsbevolking vanaf 2010 krimpt. Het gaat dan ook niet
alleen om het zekerstellen van de AOW, maar meer in het algemeen om het zekerstellen
voor de toekomst van de wezenlijke aspecten van de verzorgingsstaat.Deze notitie is bedoeld als toelichting op de achtergronden van de keuze
voor verhoging van de AOW-gerechtigde leeftijd en op de mogelijke invulling
daarvan. Eerst worden de demografische ontwikkelingen – vergrijzing
en ontgroening – geschetst en de gevolgen van de crisis, die tot een
beslissing over verhoging van de pensioenleeftijd nopen. Vervolgens wordt
gemotiveerd waarom het kabinet gelet op de verschillende mogelijkheden kiest
voor verhoging van de pensioenleeftijd als het meest aanvaardbare alternatief.
Die keuze sluit aan bij een bredere maatschappelijke ontwikkeling. Het centrale
deel van de notitie schetst de mogelijke invullingen van een verhoging van
de pensioenleeftijd en de wijze waarop deze verhoging geleidelijk ingevoerd
kan worden. Tenslotte wordt ingegaan op de mogelijke maatregelen ten aanzien
van zware beroepen en flankerend beleid ter ondersteuning van langer werken.Het kabinet is zich er van bewust dat het zich in het overleg met sociale
partners over het sociaal akkoord bereid heeft verklaard om de Sociaal-Economische
Raad (SER) in de gelegenheid te stellen voor 1 oktober 2009 een alternatief
voor de verhoging van de pensioenleeftijd aan te reiken, dat een zwaarwegende
rol heeft in de definitieve besluitvorming. De SER is daartoe inmiddels uitgenodigd.
Deze notitie is geen miskenning van die uitnodiging. In het debat over het
aanvullend beleidskader heeft de Tweede Kamer evenwel gevraagd om een toelichting
op en een verkenning van de mogelijke invullingen van de verhoging van de
pensioenleeftijd. Het kabinet heeft dit toegezegd en met voorliggende notitie
wordt daaraan voldaan. Dat verklaart ook dat tevens wordt ingegaan op varianten
en alternatieven voor een verhoging van de pensioenleeftijd die niet passen
binnen de beslissing daarover van het kabinet.2. De verzorgingsstaat onder drukDe discussie over verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd richt
de aandacht onvermijdelijk op de Algemene Ouderdomswet en de zorg voor ouderen.
Die verhoging is echter slechts een concreet aspect van een bredere inzet,
want het gaat om meer. Uiteindelijk raakt dit ook aan de houdbaarheid van
het geheel van voorzieningen, zekerheid en zorg dat we de verzorgingsstaat
noemen. Het Nederlandse stelsel is breed van opzet en voorziet in investeringen
in menselijke ontplooiing, bescherming tegen bestaansrisico’s, evenals
zorg en bescherming tegen armoede, arbeidsongeschiktheid en de lasten van
ouderdom. Het stelsel van publieke voorzieningen, sociale zekerheid, zorg
en pensioenen is opgebouwd in een periode van economische en demografische
groei (naoorlogse geboortegolf). Zowel het grote aantal betalenden
als de groeiende welvaart maakten de ontwikkeling van steeds betere voorzieningen
mogelijk. Het stelsel berust op solidariteit tussen verschillende groepen
in de samenleving: tussen werkenden en niet-werkenden, tussen jongere generaties
en oudere, tussen wie mogelijkheden heeft en wie beperkingen kent. Nederlanders
hechten aan dit stelsel; uit enquêtes blijkt dat zij ook voor de toekomst
wensen vast te houden aan een solidair en activerend stelsel.De houdbaarheid op lange termijn van dit stelsel komt geleidelijk onder
druk te staan door maatschappelijke ontwikkelingen zoals vergrijzing en ontgroening.
De gevolgen van de huidige crisis voor de economie en de overheidsfinanciën
brengen deze ontwikkelingen in een stroomversnelling.2.1 Demografische ontwikkelingen: vergrijzing en
ontgroeningSinds het einde van de negentiende eeuw stijgt de gemiddelde leeftijd
van de bevolking als gevolg van verbetering van de volksgezondheid, de welvaart
en de hygiëne. Het is een grote verworvenheid van onze maatschappij dat
wij massaal en in goede gezondheid steeds hogere leeftijden bereiken. Er is
daarbij sprake van een dubbel proces; meer kinderen bereiken een volwassen
leeftijd en mensen leven langer. In eerste instantie heeft dat tot een snelle
groei van de bevolking geleid. Een groei die afneemt als vervolgens de gezinsgrootte
kleiner wordt omdat een groter aantal kinderen de jeugd overleeft. Daardoor
verschuift de verhouding tussen ouderen en jongeren, waarbij het aantal jongeren
relatief afneemt: de ontgroening. Die verschuiving is in een stroomversnelling
geraakt toen eind jaren zestig de gemiddelde gezinsgrootte in Nederland in
enkele jaren sterk is teruggelopen. Het geboortecijfer is in Nederland tussen
1965 en 1985 gehalveerd van 3 naar 1,5. Inmiddels is het gemiddeld aantal
kinderen per vrouw weer licht gestegen naar 1,7 in 2000 waarna een stabilisatie
is ingetreden. Vergrijzing en ontgroening zijn samenhangende verschijnselen
die zich in de hele geïndustrialiseerde wereld voordoen. Zo heeft Nederland
een geboortecijfer dat zelfs iets boven het Europees gemiddelde ligt.Figuur 1: Resterende levensverwachting als iemand 65 jaar
wordtVoor de AOW is het relevant om te kijken hoe lang mensen nog te leven
hebben op het moment dat ze 65 worden. Deze (resterende) levensverwachting
is gemiddeld genomen sinds de start van de AOW in 1957 opgelopen met ongeveer
een kwart tot circa negentien jaar. In het jaar 2050 zal de levensverwachting
verder gestegen zijn naar ongeveer tweeëntwintig jaar (zie figuur 1).
Iemand die in 2050 in de AOW komt, heeft dan een levensverwachting
die zeven jaar hoger is dan iemand die in 1957 in de AOW kwam.In de komende jaren versterken de demografische gevolgen van de naoorlogse
geboortegolf en de forse daling van de bevolkingsgroei sinds het eind van
de jaren zestig elkaar. Vijftig jaar geleden was nog sprake van een sterke
bevolkingsgroei, waarbij elke generatie omvangrijker was dan de vorige. Voor
de financiering van de verzorgingsstaat, in het bijzonder de AOW, was dat
gunstig, omdat de lasten over steeds meer schouders verdeeld konden worden.
Sinds de jaren zeventig zijn de geboortecijfers sterk gedaald, zelfs tot onder
het niveau dat nodig is om de bevolking op lange termijn constant te houden1. Bij dit geboortepatroon werkt de vormgeving van de AOW
averechts en stijgen de lasten voor de werkenden juist extra snel (zij het
dat deze door de maximering van de premie sinds 1997 thans mede bij de belastingbetaler
in het algemeen terecht komen). De grafieken van figuur 2 illustreren dit
effect.Figuur 2: Leeftijdsopbouw bevolking in 2009 en 2040Onder invloed van ontgroening en stijgende levensverwachting zal de beroepsbevolking
vanaf 2010 kleiner worden, terwijl het aantal 65-plussers naar verhouding
snel toeneemt. Tegenover één AOW-gerechtigde stonden in 1957
nog ruim zes mensen in de leeftijd van 20 tot 64 jaar. Inmiddels is de verhouding één
op vier, en op het hoogtepunt van de vergrijzing zal de verhouding bijna één
op twee zijn. Dat betekent dus dat de grijze druk – de verhouding tussen
65-plussers en de potentiële beroepsbevolking – oploopt tot 50%.
Dit is drie keer zo hoog als in de tijd dat de AOW werd ingevoerd. Bovendien
moet de potentiële beroepsbevolking daarnaast ook de voorzieningen en
lasten dragen voor een ander deel van de bevolking – opgroeiende kinderen –
dat ook gelijk is aan de helft van de beroepsbevolking. Voor ieder potentieel
lid van de beroepsbevolking staat er dan één persoon die niet
tot de beroepsbevolking behoort.2.2. De crisis als katalysatorVorig jaar waarschuwde de commissie Arbeidsparticipatie nog voor de gevolgen
van de ontgroening voor de beschikbare hoeveelheid arbeidskrachten. Deze commissie
concludeerde dat in dat kader de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd
onvermijdelijk zou zijn. Op dat moment leek het nog mogelijk eerst alle aandacht
te richten op het stimuleren van mensen om door te werken tot de pensioengerechtigde
leeftijd. Vandaar dat het kabinet in de reactie op het rapport van de commissie
Arbeidsparticipatie concludeerde dat de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd nog niet aan de orde was en dat eerst ingezet moest worden
op het bevorderen van doorwerken tot 65.Wat toen evenwel nog vooral een bedreiging leek van de Amerikaanse markt,
is sindsdien een wereldwijde financiële crisis geworden, met ingrijpende
economische gevolgen. Sinds de zomer van vorig jaar wordt ook de Nederlandse
economie daar ernstig door getroffen. Voor het zo goed mogelijk opvangen van
deze tegenwind waren forse ingrepen noodzakelijk. Geld bestemd voor de toekomst
is noodgedwongen hier en nu gebruikt, hetgeen zich vertaalt in een oplopende
staatsschuld. Ook de kwetsbaarheid van het systeem van pensioenfondsen en
kapitaalgedekte aanvullende pensioenen is in de huidige economische crisis
duidelijk geworden. De vergrijzing komt daar nog overheen. Dit noopt ons tot
keuzes hoe we ons stelsel van collectieve voorzieningen voor de lange termijn
houdbaar kunnen maken.3. Waarom de AOW-leeftijd verhogen als oplossing?3.1. Verschillende oplossingsrichtingenEconomische en maatschappelijke ontwikkelingen zetten het stelsel van
collectieve voorzieningen thans versneld onder druk. Dit vraagt om een antwoord.
Verschillende oplossingen en oplossingsrichtingen zijn daarbij denkbaar. Grofweg
vallen die uiteen in drie hoofdcategorieën: 1. aanpassen van de vergrijzingsgerelateerde
instituties, 2. een breder draagvlak scheppen door hogere participatie en
langer doorwerken, en 3. sparen door middel van hogere lasten of lagere uitgaven1. Aanpassing vergrijzingsgerelateerde institutiesDoor aanpassing van de vergrijzingsgerelateerde instituties wordt een
oplossing gezocht daar waar de groei van de collectieve uitgaven zich het
meest pregnant zal doen voelen. Als gevolg van de vergrijzing zullen de kosten
van de AOW en de zorg het hardst stijgen, beide met ruim 4% van het
Bruto Binnenlands Product (BBP). De AOW-uitgaven lopen snel op: in geld van
nu van € 27 miljard naar bijna € 50 miljard in 2040. Dit
wordt gefinancierd met een omslagstelsel. Sinds 1997 zijn de premies echter
gemaximaliseerd waardoor de AOW in toenemende mate ook wordt gefinancierd
uit de algemene middelen.2. Breder draagvlak door meer mensen aan het werk
te krijgenEerder in 2006 adviseerde de SER het kabinet reeds om de gevolgen van
de demografische veranderingen op te vangen door de arbeidsparticipatie te
verhogen. Verhogen van de arbeidsparticipatie leidt zowel tot meer inkomsten
van de staat (door hogere premie- en belastingafdrachten) als tot beperking
van de uitgaven (door minder uitkeringen). De lasten worden daardoor over
meer schouders verdeeld en meer mensen zijn in staat «op eigen economische
benen» een bestaan op te bouwen. Verhoging van de arbeidsparticipatie
beperkt de noodzaak van verhoging van de lasten en kan een vergaande versobering
van de collectieve voorzieningen voorkomen. Ook komt het tegemoet aan de stijgende
vraag naar arbeid in onder meer zorg en onderwijs.Willen we het draagvlak onder ons stelsel van publieke voorzieningen substantieel
versterken, dan kunnen we niet langer vooral op de groep van 20–64 jarigen
rekenen, omdat deze in de komende jaren steeds kleiner zal worden.3. Sparen door hogere lasten of lagere uitgavenEen derde mogelijkheid is om te sparen voor later. Dit kan door te bezuinigen
op collectieve uitgaven of door de belasting- en premiedruk te laten toenemen.Gegeven de absolute en relatieve afname van het aantal werkenden, zal
een zekere lastenverzwaring vermoedelijk onvermijdelijk zijn, ook zonder dat
we daarvoor kiezen als oplossing voor de financiering van de stijgende lasten
van AOW en andere voorzieningen. Maar wanneer de oplossing van het houdbaarheidsprobleem
vooral wordt gezocht in oplopende belastingen en premies, dan doet dit de
economie en de werkgelegenheid geen goed. Het tast de concurrentiepositie
aan, waardoor het economisch draagvlak van collectieve voorzieningen kwetsbaarder
wordt en maakt «niet participeren» aantrekkelijker.Zou het oplopende houdbaarheidstekort geheel worden afgewenteld op de
belasting- en premiebetaler, dan zouden de belastingen en premies substantieel
moeten stijgen. Het aandeel van de collectieve sector in het geheel van de
economie neemt daardoor toe. De lastendruk is nu reeds 39% en dit zal
als gevolg van de huidige economische neergang vermoedelijk stijgen, ook los
van de extra lasten van de vergrijzing. Een aanpak die het oplopende houdbaarheidstekort
vooral afwentelt op de belastingen premiebetaler is daarom niet wenselijk.
In het aanvullend beleidskader is vanuit dezelfde gedachte afgesproken dat
in de jaren van herstel de lasten per saldo niet zullen worden verzwaard.Beperking van collectieve uitgaven, door bijvoorbeeld het verminderen
van de rechten en aanspraken op basis van het stelsel van collectieve voorzieningen
en zekerheid, is een alternatief voor het verhogen van belastingen en premies.
Nu zal het steeds nodig zijn om het stelsel van voorzieningen en sociale zekerheid
te bezien op verbetering, doelmatigheid en vermindering van lasten. Maar dit
kan niet onbeperkt doorgaan, want het beperken van rechten en zekerheid kan
de beschermende waarde van het stelsel aantasten. Een toekomstbestendig stelsel
van collectieve voorzieningen vormt een belangrijke voorwaarde om als samenleving
de effecten van globalisering en technologische ontwikkelingen met vertrouwen
op te vangen en tegelijkertijd optimaal te kunnen profiteren van kansen die
de economische ontwikkeling biedt.3.2. Verhoging pensioenleeftijd meest aanvaardbare
oplossingHet verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd is niet de enige maatregel
die het kabinet voorstelt met het oog op de houdbaarheid en het is ook niet
de enig denkbare oplossing daarvan. Het is ook geen gemakkelijke maatregel
voor velen die er niet op zitten te wachten om nog twee jaar door te werken.
Alles afwegende is het echter naar de mening van het kabinet, gelet op de
gevolgen van de andere oplossingsrichtingen, wel een evenwichtige en een meer
aanvaardbare oplossing dan het eenzijdig verhogen van lasten of beperken van
aanspraken. Verhoging van de pensioenleeftijd draagt bij aan ieder van de
drie genoemde oplossingsrichtingen. Het past een van de vergrijzingsgerelateerde
instituties aan, het beperkt de collectieve lasten en draagt bij aan de arbeidsparticipatie,
waardoor het een versterking is van de Nederlandse economie. Bovendien biedt
het een aanknopingspunt dat bij kan dragen aan de oplossing van de problematiek
van de pensioenfondsen.Verhoging van de pensioenleeftijd ligt in het verlengde van eerdere adviezen
van zowel de SER als de commissie Arbeidsparticipatie. In antwoord op laatstgenoemd
advies heeft het kabinet vorig jaar nog aangegeven dat een leeftijdsverhoging
welhaast onvermijdelijk was, maar dat alles in het werk zou worden gesteld
om dat in de lopende kabinetsperiode te vermijden. Nieuw is echter dat de
crisis en de economische en financiële gevolgen daarvan sneller dan tot
dusver gedacht nopen tot een beslissing.3.2.1. Houdbaarheidseffecten verhoging AOW-leeftijdVerhoging van de pensioengerechtigde leeftijd heeft diverse effecten die
gevolgen hebben voor de overheidsfinanciën. Het Centraal Planbureau (CPB)
verwacht van verhoging van de AOW-leeftijd naar 67 jaar een verbetering van
de houdbaarheid van 0,7% BBP. In geld van nu gaat het dan om ongeveer € 4
miljard. Verhoging van de AOW-leeftijd levert dus een belangrijke bijdrage
aan de houdbaarheid van de overheidsfinanciën. De 0,7% BBP is
een saldo van besparingen en besparingsverliezen:• Bij een AOW-leeftijd naar 67 jaar dalen de AOW-uitgaven met 0,7%
BBP.• Een deel van die uitgavendaling (0,2% BBP) vloeit echter
weg vanwege hogere uitgaven aan andere sociale zekerheidsregelingen zoals
de WIA, de WW en de WWB. Ook neemt het CPB aan dat vervroegde uittredingsregelingen,
zoals de regelingen voor functioneel leeftijdsontslag bij de overheid, kostenneutraal
met twee jaar opschuiven.• In de tweede plaats stijgen de belastinginkomsten van de overheid
met 0,2% BBP. Het CPB gaat er hierbij vanuit dat de pensioenleeftijd
in de tweede pijler meeschuift en dat het Witteveenkader wordt aangepast,
zodat de fiscale facilitering van pensioensparen afneemt.• In de derde plaats is er een werkgelegenheidseffect omdat mensen
langer doorwerken; dit wordt eveneens op 0,2% BBP geraamd.• Tenslotte heeft de wijze van invoering van de leeftijdverhoging
een effect. Hoe eerder en sneller de invoering, des te groter het houdbaarheidseffect.
Het CPB heeft de 0,7% (om modeltechnische redenen) berekend op basis
van een verhoging in twee stappen van één jaar, in 2015 en 2025,
wat ongeveer gelijk is aan een verhoging van de AOW-leeftijd naar 67 jaar
ineens in 2020, dus met tien jaar uitstel. Bij deze aanname valt het houdbaarheidseffect
0,1% lager uit.Het saldo van de bovengenoemde factoren is afgerond 0,7%.13.2.2. Verhoging pensioenleeftijd en arbeidsparticipatieVan belang is ook dat het verhogen van de pensioenleeftijd bijdraagt aan
de arbeidsparticipatie. Iedere bijdrage daaraan zal nodig zijn want er zullen
in de toekomst steeds minder mensen zijn om de publieke voorzieningen, de
zorg en de economie aan de gang te houden. Tegenover het groeiend aantal ouderen
dat zorg nodig heeft staan steeds minder mensen die deze zorg verzekeren.
Ook andere publieke voorzieningen zoals onderwijs, openbare veiligheid en
bestuur, maar ook sectoren van de economie waarvan we afhankelijk zullen zijn
voor ons inkomen, worden geconfronteerd door een arbeidstekort als gevolg
van de vergrijzing.Verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd zal er niet automatisch
toe leiden dat alle ouderen twee jaar langer zullen werken. Daarom gaat deze
notitie aan het slot in op begeleidende maatregelen die een voortgaande groei
van de arbeidsparticipatie van ouderen kunnen ondersteunen. Op dit moment
is het evenwel zo dat bij een pensioengerechtigde leeftijd van 65 jaar de
leeftijd waarop mensen gemiddeld feitelijk ophouden met werken net onder de
62 jaar ligt. Ook wordt gewezen op de afnemende kansen van ouderen van meer
dan 50 jaar bij het vinden van een baan, zoals ook de CPB-studie Rethinking Retirement2 laat zien.De arbeidsmarkt voor ouderen functioneert slecht. Het kabinet heeft met
het oog daarop reeds diverse maatregelen getroffen (premiekorting ouderen,
passende arbeid, doorwerkbonus). Maar oudere werkzoekenden zijn ook niet kansloos;
de eerder genoemde CPB-studie laat dat zien. Om daarom zonder meer op basis
van het huidig beeld van die participatie en van de arbeidsmarktpositie van
ouderen te concluderen dat hun participatie niet verder zal groeien, miskent
de opvallende groei van arbeidsparticipatie van ouderen in de afgelopen jaren.
In de afgelopen tien jaren is de feitelijke uittreedleeftijd met twee jaren
gestegen. De uitkomsten van de recente arbeidsmarktenquête rechtvaardigen
de veronderstelling dat deze ook verder zal stijgen. Het aantal mensen dat
door werkt dan wel er van uitgaat door te zullen werken neemt nog steeds toe.Het huidig beeld van arbeidsparticipatie van ouderen wordt mede beïnvloed
door de grote groep ouderen die in de jaren negentig vervroegd is gestopt
met werken en door de lage participatie van vrouwen in die generatie. De sterk
uiteenlopende cijfers voor ouderenparticipatie in de leeftijdsgroep 55–60
jaar en 60–65 jaar wijzen daarop. Het niveau wordt voorts beïnvloed
door nog bestaande mogelijkheden van vervroegde pensionering en door de pensioenleeftijd.Het CPB heeft het effect op participatie onderzocht, zich daarbij baserend
op een groot aantal internationale studies. In bijna al die studies gaat het
om ramingen vooraf. Dat komt omdat nog maar heel weinig landen al echt begonnen
zijn met het verhogen van de pensioenleeftijd. Het eerste onderzoek naar een
land dat al wel begonnen is, de Verenigde Staten, suggereert echter dat het
werkgelegenheidseffect aanmerkelijk groter kan uitvallen dan waar de onderzoeken
tot nu toe op wezen1. Dit wordt toegewezen aan
het sociaal-culturele norm-effect. De pensioenleeftijd werkt als een mentale«richtleeftijd».
Het CPB heeft hiermee dan ook rekening gehouden in haar berekeningen.3.3. Aanpassing pensioenrichtleeftijd in tweede en
derde pijlerDe AOW is weliswaar de basis van het Nederlandse pensioenstelsel, maar
dat pensioenstelsel berust op twee andere pijlers, te weten verplichte aanvullende
pensioenen als onderdeel van het arbeidscontract (tweede pijler) en vrijwillige
aanvullende pensioenen (derde pijler). De pensioenen in de tweede pijler zijn
aan de AOW gekoppeld in die zin dat daarin wordt verondersteld dat mensen
ook een AOW-inkomen hebben. Ook in de wettelijke ruimte voor fiscaal gefaciliteerde
pensioenopbouw in de tweede pijler – het zogenaamde Witteveenkader -speelt
de AOW een rol. De fiscale facilitering voor aanvullende pensioenen zal ook
in de toekomst op logische wijze aangesloten moeten blijven op de basisvoorziening
AOW.3.3.1 Aanpassing WitteveenkaderHet Witteveenkader bestaat uit drie bouwstenen. In de eerste plaats geldt
een maximaal opbouwpercentage; dit is 2% per jaar voor eindloonregelingen
en 2,25% per jaar voor de thans veel voorkomende middelloonregelingen.
Verder is in het fiscale kader als uitgangspunt een pensioenrichtleeftijd
van 65 jaar van toepassing, gelijk aan de huidige AOW-leeftijd. Ten derde
dient in de ruimte voor pensioenopbouw rekening gehouden te worden met de
AOW-uitkering. Deze drie elementen zorgen ervoor dat werknemers in aanvulling
op de AOW-uitkering bij een volledig dienstverband een pensioen moeten kunnen
opbouwen dat aansluit bij het laatstverdiende, of het gemiddeld tijdens hun
loopbaan verdiende inkomen.De koppeling van de fiscale facilitering voor aanvullende pensioenen op
de AOW is naar de mening van het kabinet ook in de toekomst wenselijk. Aansluiting van de pensioenrichtleeftijd in de tweede pijler op de
AOW-leeftijd heeft ook tot gevolg dat de te verwachten stijging van de uittreedleeftijd
evenwichtiger wordt verdeeld over de verschillende inkomensgroepen. Zou alleen
de AOW-leeftijd worden verhoogd, dan zouden vooral de mogelijkheden van lagere
inkomensgroepen om – fiscaal gefaciliteerd – te sparen voor vervroegde
uittreding worden beperkt. Hun oudedagsvoorziening bestaat – ten opzichte
van hoge inkomensgroepen – immers voor een groter deel uit de AOW-uitkering.Uitgangspunt voor het kabinet is dat op de nieuwe pensioenleeftijd een
gelijk pensioen behaald kan worden als thans op 65-jarige leeftijd. Naast
een verhoging van de pensioenrichtleeftijd in de tweede pijler van 65 naar
67 jaar zullen daarom ook de fiscaal gefaciliteerde maximale jaarlijkse opbouwpercentages
worden aangepast. Immers om hetzelfde pensioen te bereiken zijn twee extra
opbouwjaren tussen 65 en 67 jaar beschikbaar. In de voorgaande berekening
van de effecten van verhoging van de pensioenleeftijd op de overheidsfinanciën
is hier dan ook van uitgegaan.Dit alles pleit er voor dat de aanpassing van de pensioenrichtleeftijd
in het tweede pijler pensioen ook geldt voor de opbouw van oudedagsvoorziening
in de derde pijler (lijfrenten). Het maximum van de jaarlijkse premieaftrek
voor de opbouw van inkomensvoorzieningen in de derde pijler is een afgeleide
van de fiscale ruimte die geldt voor aanvullende pensioenen. Indien de fiscale
ruimte voor aanvullende pensioenen gebaseerd wordt op een pensioenleeftijd
van 67 jaar, dan ligt voor de hand ook de premieaftrek in de derde pijler
op die leeftijd te richten. Op deze wijze dragen mensen die in de derde pijler
hun pensioen opbouwen op een evenwichtige manier bij aan de gevolgen van de
verhoging van de pensioenleeftijd. Gegeven dat de tweede en derde pijler tot
op zekere hoogte als communicerende vaten functioneren1, is een aanpassing van het maximum van de jaarlijkse premieaftrek
in de derde pijler nodig om de houdbaarheidswinst te kunnen waarborgen.3.3.2 Mogelijke doorwerking pensioenleeftijd voor
pensioenfondsenEen verhoging van de AOW-leeftijd leidt overigens niet vanzelf tot een
betere dekkingsgraad van pensioenfondsen.De berekeningen van het CPB2 gaan er van uit
dat de vermindering van de pensioenopbouw kostendekkend plaatsvindt, wat betekent
dat de pensioenpremie daalt. Gelet op de dekkingsproblematiek van de pensioenfondsen
als gevolg van dalende beurskoersen en dalende rente, is echter ook een andere
reactie mogelijk. Denkbaar is dat de opbouw wordt versoberd zonder de premie
te verlagen. Dit zou de dekkingsgraad van de pensioenfondsen op termijn verbeteren.
Indien voorts besloten zou worden om de reeds opgebouwde pensioenrechten van
actieve deelnemers aan te passen aan de nieuwe pensioenleeftijd in de AOW,
dan zou de dekkingsgraad van pensioenfondsen zelfs met gemiddeld circa 5%
kunnen verbeteren. Dit effect verschilt overigens naar gelang de opbouw van
het deelnemersbestand van een fonds. Bij een relatief jong deelnemersbestand
(veel werkenden) kan deze verbetering nog wat hoger uitpakken, bij een pensioenfonds
met veel gepensioneerden zal de verbetering echter kleiner zijn.De verantwoordelijkheid voor de beslissing over deze aanpassing van pensioenregelingen
ligt evenwel primair bij sociale partners.3.4 Verhoging pensioenleeftijd en maatschappelijke
ontwikkelingVerhoging van de AOW-leeftijd is niet alleen de minst onaantrekkelijke optie om bedreiging van publieke voorzieningen, sociale zekerheid,
zorg en pensioenen het hoofd te bieden, het is ook een ontwikkeling die aansluit
bij de werkelijkheid van een gestegen levensverwachting, bij het veranderende
karakter van arbeid en bij veranderende maatschappelijke patronen van persoonlijke
voorkeur van mensen.Al ten tijde van de aanvaarding van de huidige AOW werd gedacht aan de
verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd als mogelijk gevolg van de vergrijzing.
Op de tegenwerping dat mensen dan het gevoel zouden hebben dat hen zo pensioen
zou worden ontnomen waarvoor zij premie hebben betaald, stelde de regering
dat er geen sprake is van een staatsgarantie. Dat is sindsdien niet alleen
formeel juist gebleken, maar ook materieel. De AOW die 65-plussers nu ontvangen
is een substantieel ander en hoger pensioen dan dat van hun ouders. Verondersteld
werd indertijd dat de meeste jongeren al op vijftienjarige leeftijd werk zouden
zoeken, hetgeen al lang niet meer zo is. Het werkzame leven is ook overigens
wezenlijk korter geworden. Bovendien kunnen mensen nu gemiddeld meer dan een
kwart langer van de AOW genieten dan in 1957. Wie in de komende jaren met
pensioen gaat heeft bovendien met meer andere premiebetalers voor het pensioen
betaald dan premiebetalers in de toekomst.3.4.1 Gezonder, veiliger en korter werkenMensen van nu leven niet alleen langer, zij leven ook langer gezond en
actief. Hoewel hierover nog niet zo’n lange cijferhistorie bestaat,
blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) dat de
levensverwachting in door de mensen zelf als goed ervaren gezondheid tussen
1981 en 2007 is gestegen met vijf jaar voor mannen en een jaar voor vrouwen.
De levensverwachting zonder lichamelijke beperkingen is in dezelfde periode
gestegen met bijna zes jaar voor zowel mannen als vrouwen.Dit is de vrucht van voorschriften en publieke voorzieningen gericht op
verbetering van de volksgezondheid en van gezond en veilig werken. De zware
arbeid die een groot deel van de beroepsbevolking vijftig jaren geleden nog
verrichtte, komt in die vorm veel minder voor als gevolg van verbeterde technieken
die de voortdurende verscherping van de normen van de arbeidsbescherming mogelijk
maakten. Er zijn nog steeds werkzaamheden die het lichaam zwaar belasten en
die niet onderdoen voor de zware arbeid van eertijd, maar het is een snel
afnemend verschijnsel. De groei van een diensteneconomie heeft daar in niet
geringe mate aan bijgedragen. Een steeds groter deel van de arbeid is administratief
werk, dat weliswaar andere vormen van belasting met zich meebrengt, maar niet
meer zware fysieke arbeid in de klassieke betekenis oplevert. Hetgeen onverlet
laat dat de nieuwe beroepen die zijn ontstaan niet hun eigen belasting en
spanning met zich meebrengen.Sinds de invoering van de AOW zijn we gemiddeld ook korter gaan werken
door een kortere werkweek en meer vakantie en verlofdagen. Tezamen hebben
die tot gevolg dat we thans per levensweek 40% minder werken dan vijftig
jaren geleden. In totaal is het aantal gewerkte uren per levensweek gedaald
van 25 naar 16 uur.3.4.2 Groeiende bereidheid tot doorwerkenHoewel veel ouderen eerder ophouden met werken en het genoeg vinden, is
het een feit dat ouderen de laatste jaren om verschillende redenen weer steeds
vaker en langer door werken. In het voorgaande is reeds gewezen op het belang
van een grotere participatie van ouderen. Steeds meer mensen
willen ook op latere leeftijd participeren. Dat heeft op zijn beurt weer een
gunstig effect te hebben op de gezondheid van mensen omdat langer werken mensen
prikkelt om langer scherp en actief te blijven. Extra participatie heeft bovendien
een duidelijke sociale functie. Meedoen op de arbeidsmarkt zorgt voor betrokkenheid
tussen mensen, stimuleert emancipatie en draagt bij aan integratie tussen
verschillende bevolkingsgroepen. Hetgeen niet wil zeggen dat werken de enige
manier is om dit te realiseren. Arbeid is steeds minder een last die men draagt
om een inkomen te verwerven. Naast een bron van inkomsten, is het voor veel
mensen een wijze waarop zij eigen mogelijkheden realiseren, nieuwe kennis
en ervaring opdoen en sociaal en maatschappelijk betrokken blijven.De mogelijkheden om te participeren zijn groter geworden. Er is meer aandacht
voor de combinatie van arbeid en zorg, er is meer aandacht voor de preventie
van ziekte en arbeidsongeschiktheid, en er is meer aandacht voor goede arbeidsomstandigheden.
Internationale onderzoeken bevestigen deze trend: mensen die langer doorwerken,
leven langer, ook als wordt gecorrigeerd voor verschillen in gezondheid die
de reden kunnen zijn om vervroegd uit te treden.De bereidheid om door te werken wordt als eerste zichtbaar in de stijgende
participatiegraad onder ouderen; ook na 65 jaar. De bereidheid berust op uiteenlopende
motieven, waarbij vermoedelijk onder meer het afschaffen van VUT-regelingen
en de aanwezigheid van een onvolledige AOW-opbouw van bijvoorbeeld migranten
een rol spelen, maar ook de wens tot het aanvullen van de uitkeringen van
VUT en AOW. Het aantal mannen tussen de 65 en 74 jaar dat werkt, is gestegen
van 7% in 1997 naar meer dan 12% in 2005 en 2006. Uit de Nationale
Enquête Arbeidsomstandigheden blijkt voorts dat de bereidheid onder
werknemers om dóór te blijven werken tot het 65e levensjaar
wederom is toegenomen. Sinds 2005 is die bereidheid gegroeid van 21%
tot 36%. Binnen alle leeftijdsgroepen is sprake van een toename zij
het dat er verschillen zijn tussen sectoren. In de bouw wil een kwart van
de werknemers doorwerken, terwijl in de agrarische sectoren de animo ruim
boven de 40% ligt en in de horeca, de zakelijke dienstverlening, de
cultuursector en het onderwijs rond de 40%.3.5 Verhoging van de pensioenleeftijd in andere landenDe keuze voor verhoging van de pensioenleeftijd sluit eveneens aan bij
ontwikkelingen elders in Europa. Vergrijzing is ook geen typisch Nederlands
vraagstuk. Vrijwel alle westerse landen worstelen hier ook mee en in veel
gevallen is het probleem op lange termijn daar nog nijpender. In sommige landen
komt de verhouding tussen werkenden en gepensioneerden bijvoorbeeld nog verder
uit het lood te liggen dan in Nederland. Dit speelt bijvoorbeeld een rol in
een aantal Zuid-Europese landen, die een zeer laag geboortecijfer kennen.
Ook hebben veel landen nog een pensioensysteem dat vrijwel volledig op omslagbasis
is gefinancierd. Nederland heeft via de aanvullende pensioenen meer kapitaal
opgebouwd dan vrijwel elk ander buitenland. Veel landen zijn Nederland dan
ook al voorgegaan met het nemen van maatregelen om de overheidsfinanciën
beheersbaar te houden.Zo heeft de meerderheid van de OECD-leden inmiddels hervormingen in het
pensioensysteem doorgevoerd. Soms gaat het daarbij om een systeemwijziging,
zoals de overgang van een defined benefit systeem
met een vaste pensioenhoogte en variabele premie naar een zogenaamd defined contribution systeem met een vaste premie en een
variabele pensioenhoogte. Vaker gaat het om aanpassingen binnen een bestaand
pensioensysteem. Vrijwel alle landen die hervormen, veranderen ook de pensioenleeftijd of schrappen de mogelijkheid dat vrouwen eerder met
pensioen mogen dan mannen. De tabel in de bijlage geeft een overzicht van
een aantal landen dat een hervorming van de pensioenleeftijd heeft doorgevoerd.Enkele landen verdienen hier bijzondere aandacht vanwege de vergelijkbare
situatie met Nederland. Noorwegen heeft de AOW-leeftijd tot 67 jaar verhoogd.
Bij 67 jaar ontstaat in Noorwegen recht op een volledige AOW, maar de Noren
mogen ook eerder (vanaf 62 jaar) of later (tot 70 jaar) met pensioen.
Dat pensioen wordt dan op actuarieel neutrale wijze gekort of opgehoogd. Bovendien
stijgt de pensioenleeftijd in Noorwegen mee met toekomstige stijgingen van
de levensverwachting. Ook Zweden heeft een flexibel pensioen ingebouwd met
een spilleeftijd van 65 jaar en de mogelijkheid om eerder vanaf 61 jaar
met een actuariële korting met pensioen te gaan of na 65 jaar met actuarieel
verhoogd pensioen te gaan. Zweden is daarnaast overgestapt op het defined
contribution systeem, waarbij de uitkering niet gegarandeerd is, maar daalt
als de levensverwachting stijgt. Om een zelfde uitkeringsniveau te bereiken
als oudere generaties, moet dan dus langer worden doorgewerkt. De Zweedse
hervorming werd al in de jaren ’90 doorgevoerd, toen Zweden met grote
economische problemen kampte als gevolg van een bankencrisis. Ook Frankrijk
kent een soortgelijke koppeling van pensioenniveau aan levensverwachting.
Duitsland en Engeland hebben gekozen voor een stapsgewijze verhoging van de
pensioenleeftijd naar 67 onderscheidenlijk 68 jaar. Ook in de Verenigde Staten
gaat de pensioenleeftijd omhoog naar 67 jaar, binnen een systeem van flexibele
pensionering tegen actuariële kortingen en ophogingen.4. Varianten verhogen AOW-leeftijdDe keuze om de pensioengerechtigde leeftijd te verhogen is één.
Daarmee is echter nog niets gezegd over de concrete invulling daarvan en of
het daarbij alleen gaat om het invullen van een andere pensioenleeftijd –
67 in plaats van 65 – of dat ook andere elementen aan de orde zijn.
In het debat over verhoging van de AOW-leeftijd zijn al diverse aspecten en
bijkomende elementen genoemd die ook een plaats zouden kunnen vinden in de
AOW-regeling (zware beroepen, pensioenleeftijd na 40 jaren arbeid). Ook als
het alleen om een wijziging van de pensioenleeftijd gaat, kan dat niet van
de ene op de andere dag worden ingevoerd. De wijze waarop en de termijn waarin
de verhoging wordt ingevoerd is dan ook een wezenlijk aspect van de verhoging.4.1 Vaste of flexibele pensioenleeftijdOp dit moment kent de AOW een vaste leeftijd waarop het recht op pensioen
ontstaat. De keuze voor een vaste, bepaalde pensioenleeftijd vloeit voort
uit het oogmerk van de algemene ouderdomsvoorziening. Doel was om het groeiend
aantal ouderen een zekere bron van inkomen te bieden. Uitgangspunt was een
zoveel mogelijk voor iedereen gelijk recht op basisinkomen te scheppen, onafhankelijk
van inkomen, vermogen of verleden en de vraag of men werkelijk ophield met
werk. Het pensioen zou uitsluitend afhankelijk moeten zijn van het aantal
jaren dat men in Nederland woonde en premieplichtig was. Voor een nader onderscheid
binnen de groep ouderen was vanuit die optiek geen aanleiding. Daarom werden
destijds voorstellen voor een pensioenleeftijd naar levensverwachting of naar
eigen keuze, die toen ter tafel lagen, afgewezen.Het grote niet te onderschatten voordeel van de keuze voor een vaste pensioenleeftijd
is de transparantie en voorspelbaarheid van de pensioenvoorziening (iedereen
weet waar hij aan toe is) en de betrekkelijke eenvoud van de toepassing daarvan,
die een betrouwbare uitvoering mogelijk maakt. De AOW is in de
loop van de tijd op verschillende punten aangepast aan veranderende (geïndividualiseerde)
leefpatronen en deze ontwikkeling zet zich voort. Zo zal in 2015 de AOW-partnertoeslag
worden afgeschaft. Verder is de hoogte van het pensioen geleidelijk opgetrokken
naar wat als een algemeen aanvaardbaar minimum wordt beschouwd teneinde te
voorkomen dat AOW’ers naast de AOW ook nog op de bijstand zouden zijn
aangewezen. Bij alle aanpassingen is de AOW echter een voorziening gebleven
waarbij het pensioen voorspelbaar vanaf het bereiken van de pensioengerechtigde
leeftijd naar ouderen wordt overgemaakt.Het belangrijkste knelpunt dat in de loop van de tijd is gebleken is wellicht
dat in een samenleving met grote groepen immigranten en een groeiende groep
mensen die voor korte of lange tijd buitenslands verblijven, er ook steeds
meer ouderen zijn die niet lang genoeg in Nederland hebben gewoond om een
recht op een volledige AOW op te bouwen. Daardoor moet er alsnog een beperkt
aantal ouderen naast de AOW ook een beroep doen op bijstand.4.2 Flexibele pensioenleeftijdInmiddels zijn er diverse voorstellen naar voren geschoven om, al dan
niet in het kader van een verhoging van de pensioenleeftijd, te komen tot
een flexibele pensioenleeftijd. Daarbij zijn dan weer verschillende varianten
denkbaar. De pensioenleeftijd kan afhankelijk gemaakt worden van de levensverwachting, van het arbeidsverleden, of van eigen keuze.4.2.1 Koppeling aan levensverwachtingEen vaste pensioenleeftijd heeft tot gevolg dat als mensen gemiddeld langer
leven de lengte van het pensioen ook geleidelijk zal oplopen, waardoor de
kosten zullen stijgen. Ook een verhoging van de pensioenleeftijd naar 67 compenseert
slechts ongeveer de helft van de gestegen levensverwachting sinds 1957. De
levensverwachting zal naar verwachting ook verder blijven toenemen. Om die
reden wordt wel voorgesteld om in het kader van verhoging van de AOW-leeftijd
naar 67 jaar te overwegen de AOW-leeftijd glijdend te koppelen aan de levensverwachting.
Een dergelijke koppeling versterkt op den duur de houdbaarheid van de AOW.Een koppeling van de pensioenleeftijd aan de levensverwachting kan langs
twee lijnen. Er kan gekozen worden voor een stelselmatige verhoging jaar op
jaar van de pensioenleeftijd met een bepaalde termijn. Zo werd ten tijde van
de totstandkoming van de AOW voorgesteld om te kiezen voor een jaarlijkse
verhoging met zeven weken. De commissie Arbeidsparticipatie stelde vorig jaar
voor om de invoeringsystematiek van een maand per jaar ook voort te zetten
na het bereiken van de leeftijd van 67. Duidelijk zal zijn dat indien in de
toekomst blijkt dat de levensverwachting niet verder stijgt, ook de verdere
groei van de pensioenleeftijd stopt.Een tweede benadering is om de stijging van de pensioenleeftijd te koppelen
aan de feitelijke ontwikkeling van de levensverwachting. Als de levensverwachting
met een jaar stijgt, stijgt de AOW-leeftijd ook met een jaar. Feitelijk houdt
dit in dat de duur van het AOW-pensioen gelijk blijft. Zweden hanteert een
dergelijk systeem door het totale pensioenbedrag dat iemand gaat ontvangen
vast te zetten. Als de levensverwachting daar een jaar is gestegen, kunnen
mensen het pensioen een jaar later laten ingaan of er voor kiezen een lager
pensioen te ontvangen voor de rest van het leven. Een variant hierop is om
niet de duur van de AOW, maar de verhouding tussen de duur van het gemiddeld
werkzame leven en de duur van de AOW gelijk te houden. Als mensen gemiddeld
een jaar ouder worden, zal de AOW-leeftijd met minder dan een jaar stijgen1. Ook in deze benadering zou het logisch
moment van invoering zijn het tijdstip waarop de AOW-leeftijd voor iedereen
op 67 jaar ligt; dat wil zeggen aan het eind van de invoerings- of overgangstermijn.4.2.2 Koppeling aan de duur van het werkzame levenOp dit moment berust de opbouw van het AOW-recht op ingezetenschap. Ieder
die 50 jaar in Nederland woont tussen de leeftijd van 15 en 65 jaar bouwt
een volledig AOW-pensioen op. In het debat over de AOW is evenwel geopperd
om het recht op AOW te koppelen aan het aantal gewerkte jaren of het aantal
jaren dat een bepaald inkomen is verkregen. In de meest vergaande voorstellen
wordt de verzekering voor de AOW op basis van ingezetenschap vervangen door
een verzekering op basis van gewerkte jaren of verkregen inkomen.Het tot dusver meest uitgewerkte voorstel op dit punt is het voorstel
dat door (de fractie van) GroenLinks is gepubliceerd (www.groenlinks.nl, 17 april
2009). Het voorstel van GroenLinks koppelt de opbouw van AOW-rechten aan het
arbeidsverleden. Een volledig AOW-recht ontstaat in dit voorstel als mensen
veertig jaar hebben gewerkt en tenminste 63 jaar oud zijn. Verlofregelingen
en uitkeringsrechten tellen daarbij mee als relevant arbeidsverleden. Voor
ieder jaar dat men tussen de leeftijd van 18 en 65 meer dan 70% van
het minimumloon verdient, wordt een AOW-recht van 1/40 opgebouwd. Indien men
minder verdient wordt het op te bouwen AOW-recht naar rato verkleind. Dit
leidt tot een flexibele AOW-leeftijd. GroenLinks geeft aan met dit alternatief
de economische zelfstandigheid en de arbeidsparticipatie van met name vrouwen
te versterken. Dit leidt tot een toename van de arbeidsparticipatie. GroenLinks
stelt daarbij dat lager opgeleiden die doorgaans vroeg beginnen met werken
en vaak ook in zwaardere beroepen werken in het GroenLinks-voorstel vanaf 63
jaar volledige AOW krijgen. Deze nieuwe systematiek zou alleen moeten gaan
gelden voor wie na 2011 18 jaar wordt en dus pas vanaf 2056 ingaan. Het
volledige effect van het plan wordt bereikt na ongeveer tachtig jaar, dus
rond 2090.Strikt genomen strekt het voorstel van GroenLinks niet in de eerste plaats
tot verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd, maar tot een fundamentele
verandering van grondslag van de AOW. Het recht op een AOW-pensioen wordt
daarbij niet meer opgebouwd op basis van ingezetenschap, maar op basis van
participatie en de opbouwperiode zou niet meer vijftig jaren zijn, maar veertig
jaren. Praktisch zal het voorstel voor wie aaneengesloten werkt vermoedelijk
leiden tot verlaging van de pensioengerechtigde leeftijd.Het voorstel van GroenLinks is slechts een mogelijke invulling van de
koppeling van de pensioenleeftijd aan het arbeidsverleden, maar het biedt
een aanknopingspunt voor bespreking van de verschillende aspecten van een
dergelijke koppeling. Daarmee wordt tevens voldaan aan het verzoek van de
Tweede Kamer om commentaar te geven op de voorstellen, zonder dat dit overigens
een definitief oordeel daarover inhoudt.Grote aantrekkelijkheid van een koppeling aan het arbeidsverleden is het
effect daarvan op de arbeidsparticipatie. Mede met het oog daarop schat het
CPB het houdbaarheidseffect van het voorstel op 0,6% BBP. Dit is het
gevolg van enerzijds de sterke prikkel tot participatie en anderzijds de besparing
op de AOW-uitkering bij wie niet veertig jaren heeft gewerkt.In het algemeen vergen alle voorstellen die de pensioenleeftijd koppelen
aan het arbeidsverleden, een lange inlooptijd. Voor de toepassing daarvan
is een nauwkeurige en eenduidige definitie nodig van wat het relevante arbeidsverleden is en een ondubbelzinnige registratie daarvan. Die
ontbreken thans. Dus moet daar eerst mee begonnen worden voor wie nu voor
het eerst gaat werken. Implicatie daarvan is dat een verhoging gekoppeld aan
het arbeidsverleden pas na het hoogtepunt van de vergrijzing effectief wordt.
Zo zal het effect van het voorstel van GroenLinks op de AOW pas merkbaar worden
vanaf 2056 dus na de piek van de vergrijzing. Om die reden is het houdbaarheidseffect
daarvan kleiner dan de totale jaarlijkse besparing die na tachtig jaar uiteindelijk
op 1,1% BBP uitkomt.Koppeling van de AOW-leeftijd aan het arbeidsverleden roeptpraktische en fundamentele vragen op.
De praktische vragen betreffen de wijze hoe daarin omgegaan moet worden met
arbeidsbeperkingen en -ongeschiktheden; hoe om te gaan met deeltijdwerk en
parttime banen die bijvoorbeeld studenten verrichten naast hun studie; hoe
om te gaan met het tijdelijk of permanent niet verwijtbaar verlies van arbeid.
Dit alles zal nauwkeurig geregistreerd moeten worden omdat het rechtsrelevant
zal zijn voor het recht op en/of de hoogte van het pensioen. Ook de duiding
en registratie van werkzaamheden verricht als zelfstandige vragen aandacht.
De opgave voor de inkomensbelasting zou daarbij een rol moeten spelen. Dit
zal gegeven de groei van het aantal zelfstandigen zonder personeel, een steeds
grotere groep betreffen.Koppeling van de AOW aan het arbeidsverleden roept echter vooral fundamentele
vragen op. Opbouw van de AOW op basis van arbeidsverleden in plaats van ingezetenschap
houdt in dat de AOW van een volksverzekering in een werknemersverzekering
(een werkgerelateerde voorziening) verandert. Mensen die al dan niet tijdelijk
geen baan hebben -vanwege studie, vrijwilligerswerk, mantelzorg, zorg voor
de opvoeding van kinderen of om andere reden- bouwen geen volledige AOW op.
Zij zullen dan eventueel, geheel of in aanvulling op hun onvolledige AOW,
te zijner tijd voor hun inkomen aangewezen zijn op de bijstand, met bijbehorende
inkomens- en vermogenstoets. Een ander effect kan zijn dat de onvermijdelijke
perioden van conjuncturele neergang en recessie en zeker een ernstige recessie
zoals de huidige, dan sterker doorwerken in het pensioen.Als ook de AOW een arbeidsgerelateerd pensioen wordt, kan zelfs de vraag
gesteld worden waarom nog langer een deel van het pensioen via omslag gefinancierd
wordt en een ander deel via kapitaalopbouw. Is er dan nog grond voor het onderscheid
tussen de eerste en de tweede pijler? De AOW zou alleen nog betekenis hebben
voor zelfstandigen. Bij wie arbeid in loondienst verricht, kan de oudedagsvoorziening
geheel onderdeel gaan vormen van de arbeidsovereenkomst.Voorts rijst de vraag of in een arbeidsgerelateerde AOW nog een leeftijdsgrens
kan gelden. Het voorstel van GroenLinks stelt naast de eis van veertig jaren
arbeidsparticipatie ook een minimumleeftijd van 63 jaar. De vraag rijst waar
dit op berust. Iemand is vanaf 18 jaar volwassen en in staat om volledig
te werken. Waarom zou dan iemand die op zijn 58ste veertig jaren heeft gewerkt
niet met pensioen mogen, terwijl iemand die op zijn 63ste veertig jaren heeft
gewerkt dit wel mag? Voor leeftijdsonderscheid dient een objectieve rechtvaardiging
te bestaan, waarbij het doel van het onderscheid legitiem moet zijn en het
gehanteerde middel – de pensioenleeftijd – passend en noodzakelijk.Tenslotte rijst de vraag of een arbeidsgerelateerde AOW verenigbaar is
met een maximumpensioenleeftijd of een leeftijdsontslag, indien de pensioenopbouw
nog niet is afgerond en betrokkene bereid en in staat is om door te werken.
Gedwongen ontslag bij het bereiken van een bepaalde leeftijd
voordat de pensioenopbouw is afgerond, ontneemt de werknemer immers de mogelijkheid
van een volledig pensioen4.3 Combinaties van een vaste en flexibele pensioenleeftijdHet is niet alleen mogelijk om de pensioenopbouw geheel te koppelen aan
andere criteria dan thans, er zijn echter ook combinaties denkbaar. Binnen
een AOW die, zoals thans, opgebouwd wordt op basis van het ingezetenschap,
zou het recht op pensioen ook nog op andere wijze kunnen ontstaan.4.3.1 Vaste pensioenleeftijd en arbeidsverledenHet is denkbaar dat binnen een AOW-regeling zoals de bestaande, het recht
op AOW ook ontstaat na 45 gewerkte jaren. Daarbij kan dan nog gekozen worden
of dit alleen kan dienen om een eventueel gat in de opbouw van de AOW te dekken,
of dat dit ook recht op vervroegd pensioen zou kunnen geven. In het laatste
geval wordt de pensioenleeftijd variabel. De AOW behoudt dan het karakter
van een volksverzekering maar biedt tegelijk aan werknemers die vroeg zijn
begonnen met werken een bijzondere mogelijkheid om een tekort aan opbouw af
te dekken, dan wel om eerder met pensioen te gaan. Een dergelijke regeling
heeft in tegenstelling tot een volledige koppeling aan het arbeidsverleden
niet het gevolg dat mensen zonder arbeidsverleden of met een te kort arbeidsverleden,
geen of geen volledige AOW opbouwen. Keerzijde is dat een dergelijke regeling
een geringere prikkel biedt om de arbeidsmarkt te betreden.Een dergelijke combinatie biedt een veel geringere prikkel tot arbeidsparticipatie
dan een volledige koppeling aan het arbeidsverleden. Alleen wie via het arbeidsjarencriterium
eerder recht krijgt op een AOW-uitkering dan via het ingezetenencriterium
zal zich extra inspannen op de arbeidsmarkt. Een dergelijke regeling kan daardoor
zelfs leiden tot een gemiddelde verlaging van de pensioengerechtigde leeftijd
in plaats van een verhoging. Daarmee biedt ze geen oplossing voor de problematiek
die aanleiding is om tot verhoging te besluiten. Gegeven dat werktijden in
de afgelopen decennia eerder korter zijn geworden dan langer, is het de vraag
of een combinatievariant in voldoende mate kan bijdragen aan een oplossing
voor het probleem waar we nu voor staan.De eerder genoemde praktische vragen rond de koppeling van de AOW aan
het arbeidsverleden, gelden overigens ook voor een combinatievariant. De definitie
van het pensioenrelevante arbeidsverleden en de registratie daarvan zijn eveneens
essentieel voor deze variant. Omdat een registratie voor het verleden ontbreekt,
zou een combinatievariant alleen voor komende generaties kunnen worden ingevuld
en pas vanaf 2055 volledig kunnen ingaan.4.3.2 Flexibilisering naar keuzeKoppeling van de pensioenleeftijd aan externe gegevens, zoals levensverwachting
of arbeidsverleden, is niet de enige mogelijkheid. Flexibilisering op basis
van eigen voorkeur van toekomstig pensionaris is ook denkbaar. Een optie die
al bij de totstandkoming van de AOW werd overwogen.Mensen de volledige vrijheid geven om zelf het ingangstijdstip van de
AOW te bepalen is vergaand. Het verdraagt zich minder goed met het karakter
van de AOW als verplichte collectieve verzekering en met het oogmerk daarvan –
ouderen een zeker inkomen bieden waardoor zij niet op de bijstand zijn aangewezen.
Het verzekeringskarakter van de AOW verdraagt zich minder goed
met een volledige vrijheid om zelf de aanvang daarvan en daarmee ook de mogelijke
looptijd te kunnen bepalen. Indien gekozen wordt voor een AOW op een eerdere
leeftijd dan de algemene pensioenleeftijd, dan zal de hoogte van het pensioen
navenant moeten worden aangepast. Dit kan betekenen dat gepensioneerden kunnen
kiezen voor een pensioen dat lager is dan de bijstandsgrens om vervolgens
een beroep te doen op de bijstand als aanvulling.Tenslotte zou de vrije keuze om het recht op een (deel) AOW in te laten
gaan voor de pensioengerechtigde leeftijd, de participatiedoelstelling, die
onder meer aan de verhoging van de pensioenleeftijd ten grondslag ligt, kunnen
ondergraven.4.3.3 Flexibilisering rond een vaste pensioenleeftijdDeze bedenkingen bij een volledige vrijheid om de ingang van het pensioen
te kiezen, spelen niet bij een flexibilisering op basis van eigen voorkeur
gekoppeld aan een vaste pensioenleeftijd als spilleeftijd. Dit is wat wordt
voorgesteld in het wetsvoorstel flexibilisering AOW1. Dat voorstel maakt het mogelijk om het tijdstip waarop de AOW ingaat
naar een later tijdstip te schuiven, waarbij de AOW over de resterende periode
navenant hoger zou zijn. Onderdeel van het voorstel is ook om een deeltijd-AOW
mogelijk te maken. Dat wil zeggen dat mensen niet alleen kunnen kiezen om
de AOW als geheel op een later tijdstip te laten ingaan, maar ook om dit te
doen voor een deel van de AOW. Hierdoor kan men er voor kiezen om na het bereiken
van de pensioenleeftijd minder te gaan werken en het inkomen aan te vullen
met een deel van de AOW. Beide mogelijkheden sluiten aan op de behoefte bij
ouderen om het werkzaam leven niet abrupt van de ene op de andere dag af te
bouwen, maar meer geleidelijk.Aan die mogelijkheid zal behoefte blijven bestaan, ook als de pensioenleeftijd
wordt verhoogd naar 67 jaar. 67 jaar is evenmin als 65 jaar een fysieke grens
waarna werken onmogelijk is, integendeel. Ook nu al werkt een deel van de
werknemers door, niet alleen na 65 maar ook na 67. De bereidheid om door te
werken blijkt juist toe te nemen naarmate mensen meer mogelijkheden hebben
om het werkzame leven later of geleidelijk af te bouwen.In het kader van de verhoging van de AOW-leeftijd naar 67 jaar is een
nog verdergaande flexibilisering denkbaar. Men zou ook al voor het bereiken
van de pensioenleeftijd geleidelijk minder moeten kunnen gaan werken. Zo zou
bij het bereiken van het 65ste levensjaar de mogelijkheid geboden kunnen worden
om vrijwillig een dag AOW op te nemen en vanaf het 66ste twee dagen. Uiteraard
zal dan de hoogte van het pensioen bij gebruikmaking van die mogelijkheid
per jaar lager zijn dan een volledige AOW bij 67 jaar. Deze verlaging zou
dan actuarieel neutraal plaats moeten vinden en gelden voor de totale looptijd
van het pensioen. Mensen zouden die verlaging later weer kunnen compenseren
door het restant van de AOW later dan 67 jaar in te laten gaan; bijvoorbeeld
bij 67 neemt men drie dagen AOW en bij 68 vier dagen. Ook hier geldt echter
dat het niet mogelijk moet zijn dat het pensioen lager wordt dan de bijstandnorm
waardoor aanvullend aanspraak zou moeten worden gemaakt op bijstand.Met deeltijd-AOW kan iemand, gelet op zijn fysieke en financiële
mogelijkheden en wensen, maatschappelijk zinvol blijven participeren. Door
meer vrijheidsgraden in de AOW in te bouwen, zou de AOW beter aan kunnen sluiten
op het feitelijke arbeidspatroon van mensen in aanloop naar de pensioengerechtigde
leeftijd. Bij eventuele vormgeving van het eerder ingaan van deeltijd-AOW
zal eenvoud en een goede en betrouwbare uitvoering een belangrijke
voorwaarde zijn. Dit geldt ook voor de samenhang met de overige regelingen
van de sociale zekerheid en de fiscaliteit.4.5 Invoeringspad of overgangstermijnHet is niet de bedoeling van het kabinet om de verhoging van de pensioengerechtigde
leeftijd van 65 jaar naar 67 jaar zonder enige overgang in te voeren. Van
ouderen die vlak voor het pensioen staan kan niet worden verwacht dat zij
plotseling twee jaren langer moeten werken. Ook werkgevers die in hun personeelsbeleid
rekening hebben gehouden met het vertrek van de ouderen kunnen niet van de
ene op de andere dag hun planning omgooien. Omgekeerd is het ook de vraag
of de verhoging pas in moet gaan voor wie pas na de invoering 18 jaar wordt
en begint met werken. Uit peilingen blijkt dat het overgrote deel van de jongeren
dat nu al werkt verwacht langer door te zullen werken.4.5.1 Stapsgewijze invoeringNoch de wetsgeschiedenis noch de rechtsgeschiedenis vormen een beletsel
om de vastgestelde pensioenleeftijd te wijzigen. Bij de invoering van de AOW
gold zij gelijk voor iedereen, of men nu een leven lang premie had betaald
of niet. Er is dan ook geen reden om een verhoging alleen in te laten gaan
voor wie pas na de wijziging beginnen met premiebetaling. Er is evenmin reden
om een verhoging met onmiddellijke ingang voor iedereen in te voeren. Het
ligt voor de hand een verhoging van de pensioenleeftijd geleidelijk plaats
te laten vinden voor de oudere werknemers. De verhoging van de pensioenleeftijd
in de Bondsrepubliek Duitsland is een voorbeeld van die geleidelijke invoering.
Vanaf 2012 zal daar de pensioenleeftijd over een periode van 18 jaren
geleidelijk in stappen van een tot twee maanden per jaar worden verhoogd naar
67. De commissie Arbeidsparticipatie stelde eveneens een geleidelijk invoeringspad
van een maand per jaar voor.Er zijn andere stappen en invoeringsmechanismen denkbaar. De stappen zouden
groter kunnen zijn, bijvoorbeeld twaalf stappen van twee maanden, of acht
van een kwartaal. Het is denkbaar om bij voorbeeld de oudste groep werknemers,
zeg die van 60 tot 65 jaar, geheel van de verhoging uit te zonderen. Bij grotere
stappen is het denkbaar om deze niet per jaar, maar per twee of drie jaren
te nemen; vier stappen van een half jaar of twee van een jaar, maar dan om
de twee of drie jaren. Het CPB gaat in zijn houdbaarheidsberekeningen om modeltechnische
redenen uit van twee stappen van een heel jaar (in 2015 en 2025). Kleine stappen
bieden werknemers en werkgevers meer tijd om zich voor te bereiden maar de
invoering duurt langer, is (uitvoeringstechnisch) complexer en zal minder
soelaas bieden voor het groeiend demografische knelpunt tot 2040. Bovendien
komen de lasten van vergrijzing meer bij jongeren te liggen.Ook is een invoering met verschillende snelheden denkbaar. Dit zou er
bijvoorbeeld op neer kunnen komen dat in een eerste periode van zeg drie jaren
er niets verandert. In een tweede periode van drie jaren gaat de AOW-leeftijd
met een maand per jaar omhoog. In een derde periode van zeg vijf jaren geschiedt
dit met twee maanden per jaar en in een laatste periode met drie maanden per
jaar1. Gevolg van een dergelijke aanpak zou zijn
dat er voor de oudste groep werknemers van 63 jaar en ouder niets verandert,
voor de leeftijdsgroep van 60 tot en met 62 jaar wordt de pensioenleeftijd
hooguit drie maanden later, voor leeftijdsgroep van 55 tot 60 is dat hooguit
13 maanden, terwijl wie bij invoering 50 jaar is geconfronteerd wordt met
de verhoging tot 67 jaar. Dit doet zowel recht aan de behoefte aan voortvarendheid
als aan de behoefte om op de verhoging te kunnen anticiperen,
maar ook aan het grotere aanpassingsvermogen van jongeren ten opzichte van
ouderen.4.5.2 Invoering en overgangLos van de stappen waarin dit geschiedt, zijn er twee verschillende methoden
van verhoging: een geleidelijke invoering waarbij de pensioenleeftijd in stappen
omhoog gaat of een onmiddellijke invoering met een overgangstermijn voor ouderen
boven een bepaalde leeftijd. Voor de wijze waarop de verhoging ouderen raakt
hoeft dit onderscheid geen verschil te maken. Een aanpak zoals die van een
verhoging van een maand per jaar, kan ook gerealiseerd worden in het kader
van een overgangsregeling. De pensioengerechtigde leeftijd gaat dan met onmiddellijke
ingang naar 67 jaar, maar als gevolg van de overgangsregeling hoeven ouderen
die op het moment van invoering 64 jaar zijn slechts een maand langer te werken,
die van 63 slechts twee maanden, en zo verder terug tot 41 jaar. Voor ieder
van de mechanismen van invoering is er zo een spiegelbeeldige overgangsregeling.Kiezen voor geleidelijke invoering of onmiddellijke invoering met een
geleidelijke overgangstermijn heeft evenwel andere effecten. Invoering ineens
met een overgangsperiode heeft tot gevolg dat vanaf de datum van invoering
iedereen in beginsel mag doorwerken tot de nieuwe pensioenleeftijd, ongeacht
of iemand onder de overgangsregeling valt of niet. Bepalingen over leeftijdsontslag
zullen aangesloten moeten worden op de nieuwe pensioenleeftijd. De problematiek
van het arbeidsregime bij doorwerken tussen 65 en 67 jaar is daarmee in een
keer geregeld. Dit kan aanmerkelijke gevolgen hebben voor zowel werkgevers
als werknemers.Geleidelijke invoering of invoering ineens zijn de twee uiterste mogelijkheden.
Het kabinet zal nader bezien welke vorm van invoering praktisch mogelijk en
wenselijk is, waarbij zo nodig ook een combinatie van beide uitersten bezien
zal worden. Invoering ineens heeft het praktische voordeel dat dit de aanpassing
in tal van andere regelingen eenvoudiger maakt. Een geleidelijke invoering
betekent dat over een kortere of langere periode jaarlijks aanpassingen plaats
moeten vinden in wetgeving die aansluit op de AOW-leeftijd, bijvoorbeeld in
de sociale zekerheid, de levensloopregeling, de belastingwetgeving en de regeling
van aanvullende pensioenen.4.5.3 Invoering en aanpassing WitteveenkaderDe wijze waarop de wijziging van de pensioenrichtleeftijd van het Witteveenkader
zal worden vormgegeven hangt uiteraard samen met de invoering van de leeftijdsverhoging
van de AOW. Vanuit die optiek is invoering in een zo beperkt mogelijk aantal
stappen wenselijk. Invoering ineens voor alle leeftijdscategorieën is
dan de meest aantrekkelijke methode. Dit beperkt de uitvoeringslasten voor
pensioenuitvoerders en daarmee ook voor de Belastingdienst.4.5.4 Doorwerking in de sociale- en andere wetgevingDe AOW is een fundamenteel onderdeel van de Nederlandse sociale zekerheid
voor de oude dag. Dit fundamentele karakter van de AOW blijkt ook uit het
feit dat hier in tal van wettelijke en andere regels op aangesloten wordt.
Een verandering van de AOW-leeftijd heeft dan ook gevolgen in tal van andere
regelingen.Bij de voorbereiding van een concreet voorstel tot verhoging zal uiteraard
precies geïdentificeerd moeten worden op welke andere plaatsen in de wetgeving dit gevolgen heeft en welke wisselwerking dit kan hebben
met andere beleidsterreinen. Op dit moment is dat nog niet mogelijk omdat
het nog te vroeg is voor een concrete invulling van de beoogde verhoging en
de concrete wijze van invoering. Dat laat onverlet dat wel aan te geven valt
op welke terreinen van wetgeving en beleid er eventueel gevolgen zijn.Verhoging van de AOW-leeftijd heeft in de eerste plaats tot gevolg dat
het bereik van de sociale zekerheidswetgeving en de arbeidswetgeving wordt
uitgebreid. In veel gevallen gaat dit vanzelf omdat de wetgeving van toepassing
is op arbeid in loondienst of arbeidscontracten. Het werknemerschap wordt
eenvoudig in de tijd uitgebreid. Nu zijn alle werknemers jonger dan 65 jaar
via de werknemersverzekeringen (WW, WAO/WIA en ZW) verzekerd. Als deze leeftijd
opschuift naar 67 jaar, dan zullen vermoedelijk meer mensen van deze regelingen
gebruikmaken. Tegelijkertijd zal ook de grondslag verbreden omdat mensen langer
doorwerken. Hetzelfde geldt voor aanpalende voorzieningen zoals de WWB, de
Wajong en de WSW.Hoewel de verandering van de pensioenleeftijd in veel gevallen automatisch
zal doorwerken in de sociale zekerheidswetgeving, zal de wetgeving echter
ook op tal van plaatsen moeten worden aangepast waar direct of indirect wordt
verwezen naar de pensioenleeftijd. In het vorige hoofdstuk is al geschetst
dat daarbij van belang is of de wetgever kiest voor een geleidelijke verhoging
of voor een onmiddellijke verhoging met een overgangstermijn.In aansluiting daarop zal de belastingwetgeving moeten worden aangepast.
In het bijzonder zal ook moeten worden bezien hoe de regeling voor de recent
ingevoerde doorwerkbonus en de premievrijstelling voor ouderen moeten worden
aangepast.Een ander terrein waarop de verhoging van de pensioenleeftijd gevolgen
zal hebben voor de wet- en regelgeving is het terrein van de leeftijdgebonden
regelingen, in het bijzonder het terrein van het leeftijdontslag, waarbij
het in de rede ligt dat het kabinet hiermee in principe op dezelfde wijze
omgaat als met de AOW-leeftijd. Zoals gezegd is de leeftijd van 65 jaar in
de loop van de tijd een juridische en culturele waterscheiding geworden. De
Nederlandse wetgeving kent geen algemene regel voor leeftijdontslag op 65-jarige
leeftijd. Slechts voor een beperkt aantal beroepen (bijvoorbeeld hoogleraren
en notarissen) dwingt de wet tot ontslag. In diverse overheidssectoren (zoals
defensie, politie, brandweer, ambulancepersoneel) komen evenwel regelingen
voor die voorzien in een eerdere uittreedleeftijd dan 65 jaar. Een verhoging
van de AOW-leeftijd heeft consequenties voor sectorale regelingen zoals de
regelingen van (functioneel) leeftijdsontslag, bovenwettelijke WW-regelingen
en bovenwettelijke arbeidsongeschiktheidsregelingen, waaronder de daaraan
gerelateerde kosten.De wetgeving schrijft slechts in een beperkt aantal gevallen dwingend
een leeftijd voor. Cao’s en arbeidsovereenkomsten bevatten dergelijke
bepalingen des te meer. De cao’s zullen in ieder geval moeten worden
aangepast aan de wijziging van de pensioenleeftijd. Strikt genomen heeft een
wijziging van de AOW-leeftijd slechts direct gevolg in een private overeenkomst
indien daarin niet een concrete leeftijd wordt genoemd, maar in het algemeen
wordt verwezen naar de AOW-gerechtigde leeftijd. Cao’s zullen echter
moeten worden aangepast aan de gewijzigde pensioenleeftijd omdat zij anders
moeilijk algemeen verbindend kunnen worden verklaard. Een bijkomend aspect
is dat leeftijdsdiscriminatie vermoedelijk mee zal ontwikkelen met de wijziging
van de pensioenleeftijd. De rechtspraak aanvaardt een leeftijdgebonden
ontslagbepaling wanneer die aansluit bij een algemene pensioenleeftijd, ook
al ligt die in verschillende landen op verschillend niveau.5. Zware beroepen en langer doorwerkenIn het voorgaande is geschetst, hoe bij invoering rekening kan worden
gehouden met oudere werknemers, zodat die niet abrupt met een hogere pensioenleeftijd
worden geconfronteerd. Drie bijzondere vraagstukken rond de verhoging van
de pensioenleeftijd verdienen echter nadere aandacht. In de eerste plaats
moet er aandacht zijn voor mensen in zware beroepen. Het is niet uitgesloten
dat er werknemers zijn die al jaren zeer zware arbeid verrichten en die door
de verhoging geconfronteerd zouden worden met een onverwachte verlenging daarvan.
Waar dit blijkt zou daarvoor een oplossing gevonden moeten worden die tevens
aanknopingspunt biedt voor een structurele aanpak van deze zware arbeid zodat
voorkomen wordt dat mensen voortijdig versleten raken. In de tweede plaats
zijn er voormalige werknemers die om reden van werkloosheid, arbeidsongeschiktheid
of andere redenen een uitkering hebben, maar van wie niet verwacht kan en
mag worden dat zij bij verhoging van de pensioenleeftijd in staat zullen zijn
om langer te werken. Tenslotte is er het algemene vraagstuk van het functioneren
van de arbeidsmarkt voor ouderen en de kansen van ouderen om bij verhoging
van de pensioenleeftijd ook daadwerkelijk door te werken. Die drie vraagstukken
komen hier achtereenvolgens aan de orde.5.1 AOW-leeftijd en zware beroepenZware arbeid is in de loop van de achterliggende jaren van karakter veranderd
als gevolg van mechanisering, technische verbeteringen en een voortgaande
verbetering van arbeidsomstandigheden. Toch zijn er onder de groep ouderen
die mogelijk geraakt worden door de verhoging van de AOW-leeftijd, nog steeds
werknemers die al lange jaren zware arbeid hebben verricht en van wie niet
verwacht mag worden dat zij langer dan hun 65ste jaar doorwerken. In het aanvullend
beleidsakkoord heeft het kabinet aangegeven daarmee rekening te houden.Bepaalde beroepen kennen nu al de mogelijkheid van functioneel leeftijdsontslag.
Dat houdt in die gevallen niet primair verband met de lengte van de diensttijd.
Ook wanneer men het beroep slechts enkele jaren heeft uitgeoefend vindt ontslag
plaats. Wanneer echter gesproken wordt over zware beroepen en verhoging van
de AOW-leeftijd, dan gaat het om mensen die te lang zware fysieke arbeid hebben
moeten verrichten waardoor zij voortijdig versleten raken zodat van hen niet
verwacht mag worden dat zij bij verhoging van de AOW-leeftijd nog langer doorwerken.Er is in de afgelopen decennia reeds meermalen bezien of aanvullend beleid
nodig is met betrekking tot zware beroepen en om welke beroepen het daarbij
gaat. Tot nu toe is steeds geconcludeerd dat deze problematiek adequaat aangepakt
kan worden binnen het algemene kader van de Arbeidsomstandighedenwet en andere
relevante wetten, zoals de WIA. Uitgangspunt van de wetgever is dat bij arbeid
in het algemeen en zware beroepen in het bijzonder voorkomen moet worden dat
werknemers zodanige zware arbeid verrichten dat zij voortijdig versleten raken;
ze eerder met pensioen sturen omdat zij versleten zijn, is geen bevredigende
oplossing. Die aanpak is ook succesvol: steeds minder mensen verrichten jaren
achtereen zware arbeid.De primaire verantwoordelijkheid om te voorkomen dat bepaalde arbeid inhoudt
dat werknemers voortijdig fysiek versleten zijn, rust bij werkgevers en werknemers
in een bedrijf en sociale partners in een bedrijfstak. Zij kunnen door de
inrichting van de arbeid, het personeelsbeleid, de algemene compenserende
arbeidsvoorwaarden de belasting van een zwaar beroep verminderen. Zoals de
SER nog onlangs unaniem heeft geadviseerd1 is
goed loopbaanbeleid hierbij cruciaal. De SER pleit ervoor om bij zware beroepen
met goed loopbaanbeleid te voorkomen dat werknemers uitvallen met gezondheidsklachten
vanwege hun werk. In navolging van initiatieven in de bouwsector worden thans
op sectoraal of brancheniveau loopbaantrajecten ontwikkeld om werknemers na
een aantal jaren naar een andere, minder zware functie te begeleiden.Dit structurele beleid helpt natuurlijk niet voor de oudere werknemers
in zware beroepen die in de afgelopen jaren te weinig mobiel zijn geweest
en waar te weinig in is geïnvesteerd en die straks langer moeten doorwerken
terwijl ze daar niet toe in staat zijn. Voor deze groep acht het kabinet een
regeling denkbaar die aansluit op het eerder genoemde uitgangspunt. In die
situatie is dit daarmee niet in strijd. Immers verhoging van de AOW-leeftijd
is een verandering waar werknemers, noch bedrijven, noch sectoren zich op
voor hebben kunnen bereiden. De regeling zou kunnen inhouden dat de verhoging
van de AOW-leeftijd geen gevolgen heeft voor werknemers, die bij moment van
invoering ouder zijn dan een bepaalde leeftijd, mits deze mensen tot het moment
dat zij 65 jaar worden een zwaar beroep uitoefenen, en dat dan al veertig
jaren doen. Een dergelijke regeling biedt bovendien een goed aanknopingspunt
om opnieuw het verschijnsel zware arbeid te overwegen. Uitgangspunt is daarbij
de (financiële) verantwoordelijkheid van sociale partners.Een regeling veronderstelt uiteraard dat duidelijk is wat zware beroepen
zijn. Een algemeen, objectief criterium is daarbij niet mogelijk. Dit is eerder
geprobeerd, onder andere in het kader van de Wet VUT, Pensioen en Levensloop.
Of een beroep zwaar is kan niet afhangen van de vraag of de aanvrager het
als zwaar ervaart, maar vergt een oordeel of de werkzaamheden als zodanig
als zwaar moeten worden aangemerkt. Dat oordeel over de «zwaarte»
van werkzaamheden zou primair moeten liggen bij de sociale partners. Ook omdat
dit oordeel in aansluiting op eerder genoemd uitgangspunt gevolgen moet hebben
voor bedoelde werkzaamheden en de werknemers die deze verrichten. Indien immers
wordt vastgesteld dat het werk in een sector zodanig van aard is dat mensen
daardoor vroegtijdig lichamelijk verslijten, dan zouden werkgevers, de sector
en sociale partners, al dan niet op basis van aanvullende regels inzake arbeidsomstandigheden,
maatregelen moeten treffen om dit in de toekomst te voorkomen.Dit zou kunnen inhouden dat een sector een beroep als zwaar kan aanmelden,
nadat sociale partners hebben vastgesteld om welke werkzaamheden het gaat.
Bij de aanmelding zou de betrokken sector tegelijk moeten aangeven voor de
aangewezen zware beroepen hoe via arbeidsomstandigheden, loopbaanbeleid of
eventueel specifiek aanvullend pensioen, verder de gevolgen zullen worden
opvangen dat werknemers in een situatie komen dat zij voortijdig zijn versleten.
Dat geldt ook voor wie op het moment van de verhoging van de AOW-leeftijd
jonger is dan 55 jaar. Die werknemers hebben immers nog tenminste tien jaren
de tijd om deze om te schakelen naar minder zware arbeid. Zo ontstaat een
gezamenlijke verantwoordelijkheid voor overheid en sociale partners om te
komen tot een adequate aanpak van zowel de overgangsproblematiek als het structurele
vraagstuk van zware beroepen.De aanwijzing van bepaalde werkzaamheden als een zwaar beroep zal uiteraard
moeten worden aangevuld met een individuele toets, waarbij gekeken wordt of
iemand inderdaad langdurig het zware beroep heeft vervuld. Nader zal nog moeten
worden ingevuld hoe lang en hoe intensief mensen een zwaar beroep moeten hebben
uitgeoefend om in aanmerking te komen voor AOW bij 65. Hoe moet worden omgegaan
met perioden van inactiviteit gedurende die periode, of van inzet op eventueel «lichtere»
werkzaamheden? Wat dient het geval te zijn indien een werknemer in een zwaar
beroep vlak voor ommekomst van de termijn wordt ontslagen of dat het werk
verdwijnt? Uiteraard moeten bij het verder uitwerken van een dergelijke regeling
de uitvoerbaarheid en de kosten van de uitvoering worden meegewogen.5.2 Verhoging AOW-leeftijd en gedwongen werkloosheidEen tweede probleem bij de verhoging van de pensioenleeftijd betreft personen
die onvrijwillig hun werk verloren hebben en geen ander werk kunnen vinden
en die er in inkomen op achteruit zouden kunnen gaan omdat de pensioengerechtigde
leeftijd later komt. Het gaat hier derhalve om een overgangsprobleem. Dit
kan worden opgelost met een tijdelijke overgangsmaatregel voor bepaalde personen,
die niet langer hoeft te duren dan dat deze personen langer na hun 65ste door
zouden moeten werken. Een dergelijke overgangsmaatregel kan samengaan met
een geleidelijk ingroeipad naar een hogere AOW-leeftijd. Het gaat hierbij
om een beperkte groep mensen die op het moment van de verhoging werkloos zijn.
Hoe groot deze groep is en hoe dit het beste kan worden opgelost, kan derhalve
pas precies worden vastgesteld wanneer duidelijk is op welke wijze de invoering
en overgang van de verhoging van de pensioenleeftijd geregeld wordt.5.3 Langer doorwerken mogelijk makenGrotere arbeidsparticipatie van ouderen is een van de beoogde effecten
van een verhoging van de pensioenleeftijd. Die verhoging is een noodzakelijke
voorwaarde, maar het is geen voldoende voorwaarde. De recente studie van het
CPB Rethinking Retirement laat zoals aangegeven
zien dat de arbeidsmarktpositie van ouderen die een nieuwe baan zoeken, slecht
is. Ook de commissie Arbeidsparticipatie wees hierop. De arbeidsmarktpositie
van ouderen is evenwel slechts een aspect; afnemende bereidheid om in de inzetbaarheid
van ouderen te investeren is een ander. Tenslotte is de mate waarin tegemoet
gekomen kan worden aan de wens van ouderen naar een geleidelijke afbouw van
hun werkzame leven, een derde aspect. Op deze drie aspecten wordt hier nader
ingegaan.5.3.1 Arbeidsmarkt voor ouderenHet beeld dat ouderen geheel kansloos zijn bij het vinden van werk is
een te simpele voorstelling van zaken. Oudere werklozen vinden nog steeds
werk. Ouderen maken ook niet een disproportioneel deel uit van de werklozen.
Dit komt mede omdat ouderen zich minder dan jongeren aanbieden. De arbeidsparticipatie
van ouderen stijgt in de afgelopen jaren gestaag ondanks de vermeende belemmeringen.
Aannemelijk is dat dit het gevolg is van de groeiende bereidheid om door te
werken op de plaats die men heeft; het aandeel ouderen in de bedrijven stijgt,
maar men wisselt op die oudere leeftijd veel minder van baan.Feit is dat ouderen een kleinere kans hebben om werk te vinden dan andere
leeftijdsgroepen. Zoals het CPB onlangs vaststelde in de studie Rethinking Retirement functioneert de arbeidsmarkt van ouderen niet
goed. Het is daarom vooral zaak om de kansen van werkloze ouderen te verbeteren door de prikkels voor werkgevers en werknemers te versterken.
Het kabinet heeft eind 2008 al een premiekorting geïntroduceerd van€ 6500
gedurende drie jaar voor werkgevers die een oudere uitkeringsgerechtigde boven
de 50 jaar in dienst nemen. Ook hoeven ze minder premie te betalen als ze
ouderen van boven de 62 jaar in dienst houden. Doorwerken tot en na 65 jaar
wordt eveneens aantrekkelijker gemaakt door het introduceren van een substantiële
doorwerkbonus.In het licht van de CPB-studie Rethinking Retirement1 en van het eerdere rapport van de Regiegroep Grijs Werkt2 zal het kabinet
bezien welke aanvullende maatregelen mogelijk zijn. Daarbij is duidelijk dat
de perspectieven op de arbeidsmarkt op dit moment minder zijn vanwege de economische
gevolgen van de financiële crisis. Maar het blijft desondanks wenselijk
om de beeldvorming over oudere werknemers te verbeteren door bekendheid te
geven aan goede ervaringen daarmee en met hun kwaliteiten (ervaring, deskundigheid,
overzicht). Hierbij past het genereren van meer aandacht voor het tegengaan
van leeftijdsdiscriminatie bij werving en selectie.5.3.2 Ouderen kunnen langer doorwerkenBlijvende uitdaging in de komende jaren is om het werkzame leven zo te
organiseren dat het risico op gezondheidsproblemen beperkt blijft. Wisselingen
tussen functies en investeringen in brede inzetbaarheid dragen daaraan bij.
Dit is voor ouderen niet anders. Het op peil houden van de inzetbaarheid is
daarbij wezenlijk. Dat geldt ook voor de bereidheid en mogelijkheden om op
oudere leeftijd van werkzaamheden te wisselen. Werkgever en werknemer zijn
in de eerste plaats met elkaar verantwoordelijk om daarover afspraken te maken.
Het kabinet wil dit versterken door de invoering van een wettelijke wederzijdse
scholingsplicht in de arbeidsovereenkomst zoals aangekondigd in het aanvullend
beleidskader.Langer door blijven werken en daarbij gezond blijven vergt leeftijdsbewust
personeelsbeleid. Ouderen moeten een succesvolle overstap kunnen blijven maken
naar een andere functie, bij de eigen werkgever of elders. Inzetbaarheid bepaalt
dus ook de mogelijkheden om langer door te werken. Bij oudere werknemers moet
daarnaast rekening gehouden worden met de kans dat die in de privé-situatie
worden geconfronteerd met zorgtaken, bijvoorbeeld vanwege de gezondheidstoestand
van een partner. In de Beleidsverkenning modernisering regelingen voor verlof
en arbeidstijden, die het kabinet op 19 november 2008 de Tweede Kamer
heeft aangeboden (Kamerstukken 2008–2009, 26 447, nr. 42), zijn
mogelijkheden verkend om het huidige stelsel meer tegemoet te laten komen
aan de behoeften van werknemers om het arbeidspatroon te laten aansluiten
op hun zorgtaken. Het kabinet vindt het daarbij vooral van belang dat werknemers
meer flexibiliteit kunnen aanbrengen in de omvang van hun werkweek, bijvoorbeeld
door een periode van korter werken af te wisselen met een periode waarin de
niet-gewerkte uren worden gecompenseerd, en, voor zover dat binnen de arbeidsorganisatie
of de functie mogelijk is, de arbeidstijden aan te passen of het werk voor
een gedeelte thuis te verrichten. Na de afronding van de consultatie bij maatschappelijke
organisatie zal het kabinet de in de Beleidsverkenning geschetste mogelijkheden
dit najaar nader uitwerken.5.3.3 Meer ruimte voor afbouwVerhoging van de AOW-gerechtigde leeftijd laat onverlet dat ouderen een
mogelijkheid moeten hebben om het werkzame leven geleidelijk af te bouwen.
Daartoe moeten belemmeringen voor doorwerken na 65 jaar nu al weg worden genomen.
Mensen die langer willen doorwerken moeten daartoe de gelegenheid
krijgen. De notitie «Men is zo oud als men zich voelt» (28 mei 2008; TK 29 544, nr. 152), noemt een aantal maatregelen
dat op korte termijn effect kan hebben voor deze groep. Doel is een cultuuromslag
te bereiken waardoor 65 jaar niet meer gezien wordt als vast en definitief
eindpunt van het werkzame leven, maar langer doorwerken normaal wordt gevonden.Veel ouderen willen ook wel door blijven werken, maar dan met een minder
grote arbeidsdruk. Een verruimde mogelijkheid tot afbouw van het werkzame
leven is daarom in het voordeel van de samenleving, de arbeidsparticipatie
en de ouderen zelf. Het kabinet heeft daartoe op 18 november 2008 het wetsvoorstel flexibilisering AOW aangeboden aan de
Tweede Kamer. Dit wetsvoorstel geeft mensen de mogelijkheid om de AOW geheel
of gedeeltelijk maximaal vijf jaar later in te laten gaan, onder gelijktijdige
verhoging van de AOW. Het werkelijk ingaan van de AOW kan daardoor –
meer dan nu – een individuele keuze zijn, gebaseerd op individuele wensen
en mogelijkheden.Langer doorwerken (ook na 65 jaar) is nu al aantrekkelijk omdat het aanvullend
pensioen bij uitstel actuarieel wordt verhoogd. Deze aantrekkelijkheid wordt
versterkt door, in lijn daarmee, ook de AOW te flexibiliseren. Meer flexibiliteit
in de AOW betekent dat burgers zelf kunnen bepalen wanneer en hoe de AOW ingaat.
Maatwerk is daarbij het sleutelwoord. Daarbij gaat het niet alleen om flexibiliteit
om in één keer te kunnen stoppen met werken, maar ook de mogelijkheid
om vanaf de gebruikelijke pensioengerechtigde leeftijd geleidelijk minder
dagen te gaan werken. Dit zorgt bovendien voor een meer gelijkmatige ontwikkeling
van het besteedbare inkomen bij de overgang van het actieve naar het post-actieve
leven. Momenteel biedt de AOW geen ruimte voor een individuele invulling die
gebaseerd is op de fysieke en financiële mogelijkheden en wensen van
de 65-plusser.LandenLeeftijd eerste pijler pensioeningangseisenNieuw systeemKoppeling levensver-wachting1grijze druk2Effectieve pensioen leeftijd3jaar besluit-vormingperiode invoeringFlex leeftijdenZware beroepen regelingDuitslandNa 1964 geboren
67 jaar, daarvoor vanaf 65 jaar.5 jaar verzekerd.ja4verband50,4%62,1 jaar2005, 20072012–202963–67 jaar5neeBelgië65 jaar, maar
uitzonderingen (b.v. vroegpensioen)45 jaar (44
jaar vrouwen) voor volledig staatspensioenKleine aanpassingnee46,9%59,6 jaarrecentrecentneejas6Denemarken65 jaar (tussen
2024 en 2027 verhoogd naar 67 jaar)40 jaar ingezetenschap
voor vol pensioenjaja744,6%63,5 jaar20062024–202760–70nee ZwedenFlexibel van 61
tot 67 jaar40 jaar in Zweden wonen89jaja47,2%65, 7 jaar1999reeds ingevoerd61–67nee VK65 voor mannen en 60
jaar voor vrouwen. Toekomst: 68 jaar.30 jaar premie
betaald vanaf 2010ja10nee37,8%63,2 jaar20072024–2046onbeperktnee Noorwegen67 jaarVoor een volledig pensioen 40 jaar deelname!jaja45,2%64,2 jaar2007vanaf 201062–67 (wordt 70)nee VSVoor vol pensioen 65
jaar en 10 maanden, geboren na 1960 67 jaar40
kwartalen premie betalen. deelsnee32,2%64,6 jaarrecent2007–202762–70 jaar11nee Oostenrijk65 jaar, vrouwen
62 jaar.300 maanden premie betalen. janee54,0%58,9 jaar. recent2004–2017onbeperktja12 Frankrijk60 jaar, bij
65 gegarandeerd vol pensioen160 kwartalen premie
betalen13kleine aanpassing14verband1544,6%58,7 jaar2007200770 jaarja171 Bij toename levensverwachting dient men langer door
te werken om hetzelfde pensioen te genieten of men dient een lager pensioen
te accepteren. Hierdoor gebalanceerde houdbaarheid staatsfinanciering (zie
ook noot 8).2 geprojecteerd voor 2040 bron: OECD naar United Nations
(2003), World Population Prospects: The 2002 Revisions (Medium variant), New
York. % 65-plussers als deel van 14/64 jarigen populatie.3 http://www.oecd.org/dataoecd/3/2/39371 .902.xls, huidige
effectieve uittredingstijd leeftijd voor mannen, bron: OECD estimates derived
from the European and national labour force surveys.4 De leeftijd zal langzaam verhoogd worden tot 67 jaar
van 2012 tot 2029. Men begint met pensioengerechtigden die in 1947 geboren
zijn. Eerst wordt er met één maand per jaar verhoogd. Daarna
met twee maanden per jaar. Geboren na 1964 is pensioengerechtigde leeftijd
altijd 67 jaar. In 2005 koppeling hoogte pensioen gekoppeld aan levenverwachting.5 Na 45 jaar werken mag ook met (vol-) pensioen. 65–62
(met actuariële korting) jaar voor gehandicapten. Langdurige werkelozen
moeten met 63 jaar met pensioen met actuariële korting.6 Na 45 jaar werken recht op vol pensioen. Brugpensioen
bij 60 jaar mogelijk bij ontslag door werkgever. Is eigenlijk geen pensioen
maar een soort uitkering zonder vermogenstoets tot aan de pensioengerechtigde
leeftijd. CAO aanvulling door werkgever verplicht. Ambtenaren zijn uitgesloten.
Voor zware beroepen brugpensioen mogelijk vanaf 56 jaar (wordt opgehoogd
tot 58 jaar).7 De pensioenleeftijd wordt geïndexeerd vanaf de
gemiddelde levensverwachting van 60 jaar beginnende in 2025.8 eerste pijler inkomensafhankelijk.9 De belangrijkste verandering was dat de jaarlijkse uitkering
nu afhankelijk werd van het individueel gespaarde pensioenkapitaal gedeeld
door de resterende levensverwachting op moment van uittreding. Het demografisch
en return-on-investment risico wordt neergelegd bij de verzekerde in plaats
van de verzekeraar (defined contribution system, in plaats van defined benefit
system)10 Het staatspensioen zal verhoogd worden met drie jaar
tijd. Dit gebeurd in etappes met één jaar per 10 jaar (dus verhoging
van 65 tot 66 jaar tussen 2024 en 2026; tweede van 66 tot 67 tussen 2034 en
2036 etc.). Vanaf 2012 wordt in de tweede pijler meer opgebouwd en deelname
verplicht gesteld.11 Eerder mogelijk met korting op volledig pensioen.12Voor zware beroepen is een pensioen mogelijk vanaf 60
jaar. Er wordt gewerkt met een limitatieve lijst van beroepen met uitgebreide
kwalificatie-eisen.13 O.a. Vrouwen krijgen per kind 2 jaar extra premieopbouw
en bij een gehandicapt kind 4 jaar extra premieopbouw.14 Gefragmenteerd systeem per sector. De minimaal deelname
eis in jaren voor verschillende sectoren is wel gelijk getrokken.15 Een commissie beoordeelt of indien de levensverwachting
vanaf 60 jaar toeneemt de opbouwperiode verlengd zou moeten worden. De
regering kan dit vervolgens overnemen. In 2008 is de opbouwperiode voor het
eerst verlengd van 40 naar 41 jaar in 2012.16 per beroepsgroep geregeld.XNoot1Bij een geboortecijfer van ongeveer 2,1 kind per vrouw blijft de bevolkingsomvang
op termijn stabiel. De afgelopen decennia lag het geboortecijfer in Nederland
rond de 1,7 kind per vrouw.XNoot1Alle bedragen zijn afgerond op één cijfer achter de komma.
Het totale effect valt door afrondingsverschillen een tiende punt lager uit
dan de optelling van de afzonderlijke afgeronde bedragen.XNoot2http://www.cpb.nl/nl/pub/cpbreeksen/bijzonder/80/XNoot1Dit effect is gebaseerd op drie jaargangen mensen die resp. 2, 4 en 6
maanden langer door moesten werken om een volledig pensioenrecht te verkrijgen.
Hun feitelijke uittreedleeftijd steeg met ongeveer de helft, dus resp. 1,
2 en 3 maanden.XNoot1De hoogte van de maximaal toegestane jaarlijkse premieaftrek in de derde
pijler wordt beperkt door het in dat jaar opgebouwde pensioen in de tweede
pijler. Omgekeerd geldt dat – indien het maximum van de jaarlijkse premieaftrek
niet wordt gewijzigd – een aanpassing van de pensioenopbouw in de tweede
pijler de mogelijkheden voor het opbouwen van een oudedagsvoorziening in de
derde pijler vergroot.XNoot2CPB-memorandum 1/2009/01 d.d. 13 februari 2009.XNoot1Wanneer bijvoorbeeld oorspronkelijk tegenover 45 jaar werken, 15 pensioen
genieten stond, dan leidt de stijging van de levensverwachting met 1 jaar
bij een gelijkblijvende verhouding tot 45 jaar werken en 15¼ jaar pensioen.XNoot1Wetsvoorstel Wijziging van de Algemene Ouderdomswet in verband met opname
van de mogelijkheid om op verzoek van de pensioengerechtigde het ouderdomspensioen
geheel of ten dele op een later tijdstip te laten ingaan; Kamerstukken II
2008/09, 31 774.XNoot1Waarbij de verhoging in dit voorbeeld in de laatste stap 2 maanden is,
zodat de verhoging in totaal 24 maanden omvat.XNoot1SER-advies over preventie en gezondheid van werknemers, 17 april
2009.XNoot1http://www.cpb.nl/nl/pub/cpbreeksen/bijzonder/80/XNoot2http://www.senior-power.nl/img/homepage/Zeg_eens_B_def.pdf 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31700-XV-66.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl