Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het Nieuwe Burgerlijk Wetboek, eerste gedeelte (wijziging boek 4); Verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 19981999-17141, nr. 120b

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

03-05-1999

Eerste Kamer der Staten-Generaal

1998-1999

17141 nr. 120b

27-04-1999

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Testeervrijheid2. Aansluiting tussen afdeling 4.2A.1 en afdeling 4.2A.23. Veranderende relatiepatronen4. Afdeling 4.2A.15. Legitieme portie6. Overige vragenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 17141Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 47 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
17 141Invoeringswet Boek 4 en Titel 3 van Boek 7 van het nieuwe Burgerlijk
Wetboek, eerste gedeelte (wijziging van Boek 4)nr. 120bVERSLAG VAN DE BIJZONDERE COMMISSIE VOOR DE HERZIENING VAN HET BURGERLIJK
WETBOEK1Vastgesteld 27 april 1999De memorie van antwoord gaf de leden van de commissie aanleiding tot het
maken van de volgende opmerkingen en het stellen van de volgende vragen. 1. TesteervrijheidMet belangstelling heeft de commissie kennis genomen van de beschouwingen
omtrent de testeervrijheid en de rechten van de langstlevende krachtens afdeling
4.2A.2 in de memorie van antwoord. Niettemin heeft de commissie de behoefte
nog een aantal vragen te stellen.Naar aanleiding van de vragen van de commissie of de testeervrijheid van
de gehuwde Nederlander in het wetsvoorstel. met name door een aantal bepalingen
uit afdeling 4.2A.2 niet te zeer wordt ingeperkt, antwoordt de minister dat
zulks zijns inziens niet het geval is.In de memorie van antwoord wordt deze zienswijze in hoofdzaak gebaseerd
op de volgende argumenten.a. De wettelijke rechten ten behoeve van de langstlevende echtgenoot zoals
geregeld in afdeling 4.2A.2 zijn een uitvloeisel van de verzorgingsgedachte
ten aanzien van de langstlevende echtgenoot zoals die sedert het arrest De
Visser/Harms (HR 30 november 1945, NJ 1946, 62) in de jurisprudentie in ons
recht is erkend. Het wetsvoorstel sluit aan bij die ontwikkeling in de jurisprudentie;b. de kantonrechter kan op grond van artikel 4.2A.2.5 het vruchtgebruik
van de langstlevende zowel op de woning als op de inboedel (4.2A.2.2) en ook
op de andere goederen (4.2A.2 3) beëindigen voorzover die echtgenoot
daaraan voor zijn verzorging geen behoefte heeft; na aanpassing van het voorstel
zal de rechter – op verzoek van de erfgenamen – ook kunnen bepalen
dat de langstlevende echtgenoot geen aanspraak heeft op het vruchtgebruik
voordat het is gevestigd;c. het begrip verzorgingsbehoefte in afdeling 4.2A.2 dient – anders
dan de toelichting op artikel 4.2A.2.5 in de vijfde nota van wijziging –
Kamerstukken II, 17 141, nr. 21, blz. 24 aangaf – beperkt te worden
opgevat. Het gaat bij de bepaling daarvan niet zo zeer om het onder alle
omstandigheden ongestoord kunnen voortzetten van het leefpatroon van voorheen.
maar om een passende voorziening.Ieder van bovenvermelde argumenten uit de memorie van antwoord geeft de
commissie aanleiding tot nadere vragen1. Moet wat betreft het sub a vermelde argument, indien gelezen in verband
met het sub c gestelde, niet worden geconstateerd dat sprake is van een zekere
tegenstrijdigheid in de memorie van antwoord? Enerzijds wordt immers gesteld
dat de wettelijke rechten van afdeling 4.2A.2 ten behoeve van de langstlevende
echtgenoot aansluiten bij de jurisprudentie inzake de verzorging van de langstlevende
echtgenoot (memorie van antwoord. blz. 2), anderzijds wordt aangegeven dat –
juist op andere wijze dan in de bestaande jurisprudentie waar dit begrip steeds
ruim is opgevat – het begrip verzorgingsbehoefte in artikel 4.2A.2.5
beperkt moet worden opgevat (memorie van antwoord, blz. 3.)2. Daarnaast constateert de commissie wat betreft het sub a gestelde dat
in het voorlopig verslag (blzz. 4 t/m 6) gebaseerd op een aantal aldaar gesignaleerde
ontwikkelingen, te weten: de individualiseringstendens van de laatste decennia,
de toenemende vermogensvorming in het bijzonder bij de gehuwde vrouw en de
ingrijpende wijzigingen in de relatievorming, nu juist een ombuigen van de
maatschappelijke ontwikkeling geschetst is.De commissie vroeg zich af of/op grond daarvan niet moet worden geconstateerd
dat het voorstel, met name de dwingendrechtelijke rechten van de langstlevende
echtgenoot in afdeling 4.2A.2, – anders dan bij de maatschappelijke
situatie ten tijde van het De Visser/Harms-arrest – juist niet aansluit op de recentere maatschappelijke ontwikkelingen?3. Moet wat betreft het argument sub b, dat de kantonrechter het wettelijk
vruchtgebruik ook ten aanzien van woning en inboedel als bedoeld in artikel
4.2A.2.2 op grond van artikel 4.2A.2.5 kan beëindigen, niet worden geconstateerd
dat dit niet aansluit bij de redactie van artikel 4.2A.2.2 waarin het vruchtgebruik
op huis en inboedel steeds aan de langstlevende wordt toegekend indien deze
«tengevolge van uiterste wilsbeschikkingen van de erflater niet of niet
enig rechthebbende is». Dient laatstgemeld artikel niet te worden aangepast
indien de minister van mening is dat artikel 4.2A.2.5 ook doelt op het vruchtgebruik
op die goederen, nu de memorie van antwoord de rechter niet bindt?4. Ziet de minister bij het sub b vermelde argument niet over het hoofd
dat het feit dat de kantonrechter op vordering van een hoofdgerechtigde het
vruchtgebruik van de langstlevende eventueel kan beperken of beëindigen
weinig met het beginsel van testeervrijheid van doen heeft? De commissie wees
in het voorlopig verslag (blz. 2) reeds kort op de inhoud en achtergrond van
dit beginsel dat de erfrechtelijke pendant vormt van het beginsel van de contractsvrijheid.
Over dit laatste beginsel merkt Asser-Hartkamp 4-11 (1997) nr. 34 het volgende
op: Dit beginsel komt hier op neer dat men in het algemeen naar vrije verkiezing
overeenkomsten mag aangaan. Dit kan omvatten dat het een ieder vrij staat,
al dan niet een overeenkomst aan te gaan; een overeenkomst aan te gaan met
wie men wil; de inhoud, de werking en de voorwaarden van een overeenkomst
naar eigen inzicht te bepalen, deze al dan niet aan een vorm te
binden en aan de bepalingen van een gekozen wetgeving te onderwerpen.Het beginsel van de contractsvrijheid is slechts ten dele in de wet verwoord
(artikel 6:248 lid 1), maar ons gehele privaatrecht is daarop gegrond. Moet in het licht van het vorenstaande niet worden geconstateerd dat
vergaand dwingend recht zoals neergelegd in afdeling 4.2A.2, ook al kan de
kantonrechter via art. 4.2A.2.5 die dwingende rechten soms beperken, op een
essentieel punt in strijd komt met een grondbeginsel van ons privaatrecht?5. Wat betreft het argument sub c uit de memorie van antwoord vroeg de
commissie zich af of de minister zich realiseert dat er thans een tegenstrijdige
toelichting bestaat ten aanzien van het begrip «verzorgingsbehoefte»
uit artikel 4.2A.2.5 en dat zeker in dit licht bezien – nog afgezien
van het feit dat de toelichting de rechter niet bindt – het de vraag
is of de rechter de in de memorie van antwoord gegeven beperkte uitleg van
het begrip verzorgingsbehoefte zal volgen, nu hij sedert het arrest De Visser/Harms
gewend is aan dit begrip een ruime uitleg te geven?Verdient het niet de voorkeur om de wettelijke rechten van de langstlevende
echtgenoot als uitvloeisel van de beperkt op te vatten verzorgingsbehoefte in de wet sterk te beperken, nu de minister zèlf erkent dat de
wettelijke rechten van de langstlevende echtgenoot in dit licht eng dienen
te worden opgevat.Naast vorenstaande vragen naar aanleiding van het gestelde in de memorie
van antwoord op de eerdere vragen van de commissie inzake de testeervrijheid,
vroeg de commissie zich af of de minister zich voldoende de reikwijdte van
zijn voorstellen op het gebied van de wettelijke rechten realiseerde? De commissie
wijst erop dat de omvang van de nalatenschappen van eerststervende echtgenoten
in ongeveer 77% van de gevallen waarschijnlijk niet meer dan f 50 000,–
bedraagt (zie Van Mourik, Erfrecht, 6e druk, p. 4). In dit licht bezien meent
de commissie nog steeds dat – mede gelet op de waarde van de gemiddelde
woning, indien die deel uitmaakt van de nalatenschap – in het overgrote
deel van de gevallen dat een gehuwde persoon komt te overlijden deze in feite
geen enkele testeervrijheid meer heeft. De commissie wijst erop dat de problematiek
van het onterven van echtgenoten, zoals reeds eerder in het voorlopig verslag
werd aangegeven, geen rechtvaardiging voor de hier bedoelde regeling in afdeling
4.2A.2 vormt, aangezien deze problematiek in de praktijk – behoudens
in bijzondere situaties – niet voorkomt, zoals ook in de memorie van
antwoord (blz. 2) wordt erkend. Juist daarom vroeg de commissie zich echter
ernstig af of de minister voldoende beseft wat de ingrijpende gevolgen van
de regeling zijn. Zo zal naar het oordeel van de commissie bij iedere making
ten aanzien van enig goed aan een ander dan de langstlevende echtgenoot, bijvoorbeeld
een kind of kerkgenootschap of zgn. «goed doel» de boedelnotaris
na het overlijden de toestemming nodig hebben van de langstlevende echtgenoot
om tot uitkering over te kunnen gaan.Juist bij de hierboven bedoelde, in overgrote hoeveelheid in omvang bescheiden,
nalatenschappen zal de langstlevende echtgenoot met succes zo'n uitkering
van de desbetreffende making met een beroep op de wettelijke rechten van afdeling
4.2A.2 kunnen weigeren. Degene ten behoeve van wie de making strekte zou dan
steeds een vordering bij de kantonrechter als bedoeld in artikel 4.2A.2.5
moeten instellen, hetgeen – gelet op de omvang van de meeste nalatenschappen –
weinig kans op succes zal hebben. 6. Deelt de minister – gelet op het vorenstaande – de visie
van de commissie dat:a. de bovengeschetste situatie onwenselijk is, aangezien zij voor de verzorging
van de langstlevende niet nodig is omdat volledige ontervingen nauwelijks
voorkomen en de dwingendrechtelijke regeling derhalve een onnodige en ernstige
frustratie van het beginsel van de testeervrijheid vormt?b. vorenbedoelde regeling tot een forse extra belasting van de rechterlijke
macht kan leiden?In de memorie van antwoord wordt een beroep gedaan op artikel 1:81 om
te verdedigen dat het redelijk is dat een testament dat door een erflater
tijdens een echtscheidingsprocedure is opgemaakt om zijn echtgenoot te onterven,
door de andere echtgenoot gefrustreerd kan worden met een beroep op de wettelijke
rechten van afdeling 4.2A.2.7. De commissie vroeg zich af of de minister zich hierbij het volgende
voldoende realiseert en vernam gaarne in dit verband een reactie op de navolgende
punten:a. dat zijn zienswijze haaks staat op de huidige praktijk waarin de hier
bedoelde ontervingstestamenten reeds jarenlang tijdens echtscheidingsprocedures
veelvuldig worden gemaakt en bovendien in zgn. langstlevende testamenten vrij
wel bij wijze van standaardclausule een bepaling van de volgende inhoud wordt
opgenomen:«De hiervoor ten behoeve van mijn echtgenote gemaakte beschikkingen
gelden niet ingeval ten tijde van mijn overlijden een procedure strekkend
tot echtscheiding aanhangig is dan wel een procedure strekkend tot scheiding
van tafel en bed aanhangig is of reeds heeft geleid tot een zodanige scheiding,
in welk geval ik mijn echtgenote uitsluit als erfgename in mijn nalatenschap.»b. dat artikel 1:81 zijn werking verliest bij beëindiging van het
huwelijk, terwijl de hier bedoelde testamenten juist rechtshandelingen zijn
met werking na de ontbinding van het huwelijk door overlijden, zodat artikel
1:81 BW – evenals bij het einde van het huwelijk door echtscheiding –
geen grondslag kan vormen voor een reallocatie van vermogen en derhalve ook
niet voor de vestiging van een beperkt goederenrechtelijk recht van vruchtgebruik
(zie mede HR 4 december 1987, NJ 1988, 678, Van Duijvendijk-Brand (T&C
BW) art. 81, aant. 1 en E. A. A. Luijten, in Klaassen-Eggens-Luijten,
Huwelijksgoederen- en erfrecht, Tweede gedeelte: erfrecht, 10e dr. 1989, p.
26).c. dat ook het Belgisch Burgerlijk Wetboek dat – kort gezegd –
de langstlevende sinds enige tijd een vruchtgebruik toekent ten aanzien van
de helft van de nalatenschap van de eerststervende echtgenoot de mogelijkheid
schept dit recht bij testament aan de laatstlevende te ontnemen, indien –
kort gezegd – de echtgenoten ten tijde van het overlijden meer dan zes
maanden gescheiden leefden (zie artikel 915 bis BBW);d. dat ook de deling/verrekening van een vermogensvermeerdering bij het
wettelijk deelgenootschap en bij de meeste contractuele verrekeningstelsels
bij het einde van het huwelijk geschiedt naar de waarde van het eindvermogen
per de datum van indiening van het verzoekschrift tot echtscheiding respectievelijk
scheiding van tafel en bed (zie artikel 1:136 lid 2 BW)?De commissie vroeg zich wat betreft het beginsel der testeervrijheid tenslotte
af of ook in bredere samenhang met het huwelijksvermogensrecht bezien, de
wettelijke rechten ten behoeve van de langstlevende echtgenoot niet als een
ernstige inbreuk op dit beginsel, wat betreft het huwelijksvermogensrecht
in samenhang met het beginsel der contractsvrijheid, moeten worden gekarakteriseerd.
De commissie wijst in dit verband op de volgende – niets aan duidelijkheid
te wensen overlatende – passage uit het handboek inzake het huwelijksvermogensrecht
van E. A. A. Luijten over het stelsel van de uitsluiting van iedere
gemeenschap van goederen (Klaassen-Eggens-Luijten, Huwelijksvermogensrecht
en erfrecht eerste gedeelte, 11e druk 1994, p 280):Ondanks de daarop soms gehoorde kritiek maakt dit contractuele keuzestelsel
een belangrijk deel uit van de in de rechtspraktijk gekozen huwelijksvoorwaarden.
Dit is ook begrijpelijk nu dit stelsel vaak wenselijk is ingeval het om een
tweede of verder huwelijk gaat van één der echtgenoten of van
beiden en één hunner of beiden één of meer afstammelingen
uit een eerder huwelijk heeft (hebben), terwijl er vermogen van enige betekenis
aanwezig is. Juist door de keuze van dit stelsel wordt dan – tezamen
met de inhoud van testamentaire beschikkingen – bevorderd, dat het vermogen
via de lijnen der erfopvolging op de gewenste plaats belandt. Het is de contractsvrijheid
in het huwelijksvermogensrecht, die dit mede mogelijk maakt.8. Ziet de minister er niet aan voorbij dat, juist in een tijd van een
grote toename van het aantal echtscheidingen (zie voorlopig verslag blz. 5/6)
de autonomie van partijen zoals die hier te lande op dit gebied steeds gegolden
heeft en uit voormelde passage blijkt, door de regeling van de wettelijke
rechten ernstig geweld wordt aangedaan?9. Constateert de minister bovendien geen kloof met de in de praktijk
immens populaire uitsluitingsclausules krachtens artikel 1:94, eerste lid
die er – kort gezegd – in resulteren dat geërfd of geschonken
vermogen steeds in de eigen familie blijft, hetgeen volgens het voorstel –
zelfs in een geval van overlijden tijdens een echtscheidingsprocedure –
door de wettelijke rechten van afdeling 4.2A.2 kan worden gefrustreerd? In
dit verband moge de commissie speciaal nog aandacht vragen voor het arrest
HR 21 november 1980, NJ 1981, 193 waarin de Hoge Raad besliste dat de wil
van de erflater die zo'n privé clausule maakte zelfs prevaleert boven
de wil van beide echtgenoten die de waarde van de krachtens
een uitsluitingsclausule eerder van die erflater in privé verkregen
goederen tussen hen beiden zouden willen verdelen op grond van hun huwelijkse
voorwaarden.10. De commissie vroeg zich tenslotte af of in de memorie van antwoord
bij de beantwoording van vraag 4 uit het voorlopig verslag er niet volkomen
aan voorbij gezien wordt dat de meeste langstlevenden als vruchtgebruiker
in de praktijk nauwelijks zullen beseffen wat een recht van vruchtgebruik
precies inhoudt («men blijft in de spullen»)? Voorts vroeg de
commissie zich af of de minister zich realiseert dat de gevolgen van eventuele
vervreemding door de vruchtgebruiker in beginsel eerst na diens overlijden
naar voren zullen treden? 2. Aansluiting tussen afdeling 4.2A.1 en afdeling 4.2A.2De commissie heeft met belangstelling kennis genomen van de heldere antwoorden
op vraag 7 en 8 uit het voorlopig verslag. Zij betwijfelt echter of de opvatting
dat het wilsrecht op goederen uit de nalatenschap van de eerstoverleden ouder
van een kind krachtens artikel 4.2A.1.8 voorgaat boven het vruchtgebruik van
afdeling 4.2A.2 voor de stiefouder valt af te leiden uit de i n de memorie
van antwoord genoemde artikelen 4.2A.2.2, tweede lid, 4.2A.2.4,eerste lid
en 4.2A.1.11, zesde lid. eerste zin. Bovendien wordt naar de mening van de
commissie ten onrechte een beroep gedaan op artikel 3:298 omdat het recht
op levering van goederen in het in artikel 4.2A.1.8 bedoelde geval
dat het kind het wilsrecht daartoe na het overlijden van zijn langstlevende
ouder instelt eerst ontstaat bij het instellen van die vordering, terwijl
de stiefouder niet een recht op levering heeft maar een hem uit hoofde van
de wet toekomend eigensoortig recht van vruchtgebruik. Bovendien kent art.
3:298 aan het slot een zinsnede die voor de rechter wellicht juist in de hier
bedoelde gevallen aanleiding vormt de hoofdregel van het artikel niet toe
te passen.11. Vreest de minister niet dat de rechter in voorkomende gevallen tot
een andere conclusie zal komen dan in de antwoorden op de vragen 7 en 8 zoals
neergelegd in de memorie van antwoord op blzz. 9 en 10? Verdient een explicitering
van de wet in dit verband niet de voorkeur?Indien het antwoord van de minister op vorenbedoelde vragen 7 en 8 door
de rechter zou worden gevolgd leidt dit tot een fors risico voor gehuwden
in die zin dat zij de langstlevende hunner opzadelen met de kans dat een eventuele
nieuwe partner goederen moet uitkeren aan de kinderen uit het eerdere
huwelijk, wellicht – mede in het licht van de ingrijpende zaaksvervangingsregeling
en bewijsvermoeden van artikel 4.2A.1.12, eerste lid – ten detrimente
van eigen kinderen.12. Vreest de minister niet dat in dit licht massaal bij testament zal
worden overgegaan tot het uitsluiten van de zgn. wilsrechten van afdeling
4.2A.2.1 krachtens het bepaalde in artikel 4.2A.1.12, zevende lid? Staat zulks
niet op gespannen voet met een belangrijke reden voor de invoering van dit
nieuwe erfrecht, te weten het beperken van de noodzaak tot het maken van zgn.
langstlevende testamenten? Bereiken de minister in dit verband ook reeds geluiden
uit de praktijk dat men zelfs nu al – bij voorbaat – overgaat
tot de uitsluiting van de vorenbedoelde wilsrechten? 3. Veranderende relatiepatronenIn de memorie van antwoord wordt sub 11 opgemerkt dat ondanks een toename
van het aantal echtscheidingen zeer velen nog belang hechten aan het huwelijk
en na een echtscheiding opnieuw een huwelijk aangaan. Velen zouden menen dat
het huwelijk de lotsverbondenheid tussen de partners tot uitdrukking brengt.De commissie wijst erop dat zij nooit ontkend heeft dat ook thans nog
zeer velen een of meer keren in het huwelijk treden. Zij vroeg zich echter
af of de inhoud en strekking van de elfde vraag uit het voorlopig verslag
voor de minister genoeg duidelijk is geworden. Deze kwam erop neer dat de
aard van het huwelijk dat verschillende soorten partijen aangaan – anders
wellicht dan in het verleden – zozeer kan verschillen dat het ongewenst
is dat de wetgever hier uitvoerige dwingendrechtelijke regels in de zin van
afdeling 4.2A.2 aan verbindt. De commissie moge verwijzen naar de verschillende
soorten huwelijk die zij in voormelde elfde vraag bij wijze van voorbeeld
geschetst heeft.13. Is de minister met de commissie van oordeel dat gelet op de uiteenlopende
aard van de huwelijkse relaties die men thans met elkaar aangaat en die –
zeker in een multiculturele samenleving die Nederland nu voor een groot deel
is geworden – eerder zal toe- dan afnemen het ongewenst is om uitgebreide
dwingendrechtelijke regels zoals neergelegd in afdeling 4.2A.2 op te nemen?1 Realiseert de minister zich in dit verband dat het beroep
op de lotsverbondenheid tussen huwelijkspartners dat in de memorie van antwoord
wordt gedaan slechts een bepaalde visie op het huwelijk weergeeft, doch dat
de huidige wet en de jurisprudentie ook geheel andere visies toelaten. Is
het in dit verband niet veelzeggend dat het huwelijksvermogensrecht
zèlf grotendeels van regelend recht is? Heeft de minister in dit verband
niet over het hoofd gezien dat artikel 1:81 zèlfs tijdens het huwelijk
op vermogensrechtelijk gebied niet noodzakelijkerwijs lotsverbondenheid impliceert
nu men buiten iedere gemeenschap van goederen kan huwen?14. Ziet de minister, in de eerste plaats wanneer hij op blz. 6 van de
memorie van antwoord artikel 1:81 BW en artikel 1:157, tweede lid BW met elkaar
op één lijn stelt en in de tweede plaats wanneer hij sub 11
van genoemde memorie de lotsverbondenheid en artikel 1:157 BW in één
adem noemt, niet over het hoofd dat bij een einde van het huwelijk –
zowel door echtscheiding als door overlijden – de andere partner steeds
aanspraken heeft op verzorging door inkomen,te weten alimentatie
respectievelijk pensioen, maar deze wetsartikelen en uitgangspunten niet betreffen
de vermogensrechtelijke verdeling respectievelijk afrekening? Is ook in dit
licht bezien een zo groot mogelijke testeervrijheid – welk beginsel
immers handelt over makingen ten aanzien van het vermogen – tussen de
echtgenoten, corresponderende met de contractsvrijheid in het huwelijksvermogensrecht
die zelfs tijdens het huwelijk een uitsluiting van iedere gemeenschap mogelijk
maakt, niet geïndiceerd?15. Deelt de minister met de commissie niet het oordeel dat het wijs beleid
zou zijn van de overheid – zeker in een land als het onze met zovele
uiteenlopende gezindten, rechtsovertuigingen en culturele achtergronden en
zeker bij het vormgeven van het erfrecht voor de 21e eeuw – om zich
zo veel mogelijk te onthouden van dwingendrechtelijke regels die ingrijpen
in de persoonlijke levenssfeer en autonomie van gehuwden, waaronder bij uitstek
de zelfstandige bepaling door ieder van zijn uiterste wil? 4. Afdeling 4.2A.1De commissie is bij de beantwoording van vraag 16 uit het voorlopig verslag
de volgende passage opgevallen die betrekking heeft op het standpunt van de
minister inzake het handhaven van het naar het oordeel van de commissie te
vergaande bewijsvermoeden van artikel 4.2A.1.12, eerste lid:Desgewenst kan de stiefouder bij het aangaan van het huwelijk een boedelbeschrijving
van zijn of haar eigen goederen opstellen, waardoor het bewijsvermoeden zelfs
geheel kan worden uitgeschakeld. In hun commentaar op de vijfde nota van wijziging
in WPNR (1997) 6268 hebben prof. mr. E. A. A. Luijten, prof. mr.
M. J. A. van Mourik en de Commissie Erfrecht met betrekking tot
de gecombineerde werking van de zaaksvervanging en de bewijslastverdeling
er op gewezen dat zonder die regeling het toekennen van het wilsrecht spoedig
kan leiden tot het geven van een lege huls, hetzij omdat het aan de erflater
toebehorende goed wordt vervreemd, hetzij omdat het kind niet kan bewijzen
dat het goed aan de erflater bij zijn overlijden toebehoorde of tot zijn ontbonden
huwelijksgemeenschap behoorde.16. Wordt er in de eerst geciteerde volzin uit de memorie van antwoord
ten aanzien van vraag 16 niet aan voorbij gezien dat een eenzijdig opgestelde
boedelbeschrijving nooit het bewijsvermoeden van artikel 4.2A.1.12 opzij kan
zetten (vgl. ook E. A. A. Luijten, M. J. A. van Mourik
en de Commissie Erfrecht, Het nieuwe langstlevende erfrecht, WPNR 6260 (1997),
p. 300)?17. Raakt het geciteerde commentaar van de auteurs van voormeld artikel uit het WPNR niet duidelijk de achilleshiel van afdeling 4.2A.1, te
weten: de combinatie van een wettelijke verdeling ten behoeve van de langstlevende
met wilsrechten voor de kinderen die slechts door een zeer ingrijpend, niet
in het stelsel van het burgerlijk wetboek passend (zie voorlopig verslag vraag
16), bewijsvermoeden inhoud kunnen krijgen en die derhalve – zo voegt
de commissie toe – nu de minister aan dit bewijsvermoeden vasthoudt
ter bescherming van een eventuele nieuwe partner van een langstlevende echtgenoot
waarschijnlijk eveneens tot een veelvuldige uitsluiting van de wilsrechten
in testamenten zullen leiden (zie ook hiervoor vraag 12)?Naar aanleiding van de beantwoording van vraag 19 vroeg de commissie zich
af of de minister zich realiseert dat indien men de wilsrechten niet uitsluit
de langstlevende ook door het instellen van de wilsrechten als bedoeld in
artikel 4.2A.1.7 of 4.2A.1.9 waarschijnlijk krachtens de geldleningsbepalingen
geconfronteerd zal worden met de opeisbaarheid van de op de woning rustende
hypothecaire geldlening, terwijl de langstlevende het vruchtgebruik dat hij
zich waarschijnlijk zal voorbehouden op grond van artikel 4.2A.1.11, vijfde
lid niet met een nieuwe hypotheek kan bezwaren, zoals terecht in de memorie
van antwoord wordt opgemerkt. Vele langstlevende echtgenoten zullen hierdoor
in financiële problemen kunnen geraken.18. Deelt de minister dit oordeel alsmede de conclusie dat ook dit gezichtspunt
ertoe leidt dat gehuwden steeds testamenten zullen gaan maken waarin de wilsrechten
van de kinderen worden uitgesloten?19. Kan de minister in het verlengde van de vorige vraag aangeven wat
er met een op de echtelijke woning rustende hypotheek en daardoor gedekte
geldlening zal geschieden indien de langstlevende het recht van vruchtgebruik
in een geval als bedoeld in artikel 4.2A.2.2 wil vestigen en wie in een dergelijk
geval de aflossing van de hypothecaire geldlening dient te voldoen?Bij de beantwoording van vraag 21 uit het voorlopig verslag noemt de minister
vier voordelen die de wettelijke verdeling van afdeling 4.2A.1 zijns inziens
zou hebben boven de huidige testamentaire ouderlijke boedelverdeling.20. De leden van de PvdA-fractie vroegen zich naar aanleiding van de door
de minister genoemde voordelen af of de minister bij de beantwoording van
gemelde vraag niet een aantal zaken over het hoofd ziet. Zo vroegen zij zich
af of de minister, wanneer hij wijst op het gevaar van het huidige artikel
4:1169 BW, niet de beslissing van de Hoge Raad in het arrest HR 10 mei 1996,
N.J 1996, 692 miskent waarin het toepassingsbereik van art. 4:1169 sterk is
beperkt? Voorts vroegen zij zich af of de minister, wanneer hij stelt dat
schulden van de nalatenschap bij de wettelijke verdeling niet langer verhaalbaar
zijn op eigen goederen van de kinderen, thans gevallen in de praktijk bekend
zijn – bijvoorbeeld blijkens jurisprudentie – waarin deze problematiek
bij de huidige ouderlijke boedelverdeling daadwerkelijk blijkt te spelen?
Eveneens vroegen zij zich af of de minister niet over het hoofd ziet dat ook
nu reeds testamentaire ouderlijke boedelverdelingen binnen een bepaalde tijd
ongedaan gemaakt kunnen worden op grond van het arrest HR 17 januari 1996,
BNB 1996, 112? Tenslotte vroegen zij zich nog af of een voordeel van de huidige
testamentaire ouderlijke boedelverdeling – indien de erflater daarvoor
gekozen heeft – niet gelegen is in haar eenvoud, omdat men bij die constructie
nooit verzeild raakt in vragen van zaaksvervanging en bewijsvermoedens als
bedoeld in art. 4.2A.1.12, eerste lid? 5. Legitieme portieHet viel de commissie op dat er in die zin een zekere tegenstrijdigheid
leek te zitten in de memorie van antwoord dat gesteld wordt dat enerzijds
de regeling van de legitieme portie omvangrijk en gecompliceerd lijkt te zijn
en wordt erkend dat de regels van toerekening ingewikkeld zijn, maar anderzijds
wordt opgemerkt dat van diverse zijden geluiden zouden zijn te vernemen dat
de regeling technisch goed in elkaar zit en in de praktijk goed hanteerbaar
lijkt. Vervolgens geven de vragen 26, 27 en 32 uit het voorlopig verslag inzake
de legitieme portie de minister echter in een zeer laat stadium van het wetgevingsproces
aanleiding tot herstelbepalingen in de aanpassingswet toe te zeggen.21. Deelt de minister met de commissie de zienswijze dat het erfrecht,
inclusief de legitieme regeling, gelet op de aard van het rechtsgebied dat
immers iedere burger raakt, ook begrijpelijk moet zijn voor de gemiddelde
burger en zeker voor de gemiddelde jurist? Betwijfelt de minister niet –
met de commissie – of hieraan is voldaan?De commissie constateert dat de minister vasthoudt aan het – met
name wat betreft de tweede volzin – zeer ingrijpende artikel 4.3.3.11b.22. Moet deze volzin, naast het gestelde in de zesde nota van wijziging,
(nr. 26, blz. 19) niet in die zin in de wet zelf nader worden uitgewerkt dat
onder de bedoelde levensgezel geen naaste familieleden zoals een broer, zus
of kind worden begrepen om te voorkomen dat de legitieme portie iedere reële
betekenis gaat ontberen? Vreest de minister niet dat de rechter wellicht ook
de hier genoemde familieleden onder het bereik van artikel 4.3.3.11b tweede
volzin laat vallen indien aan de daar gestelde vereisten is voldaan, temeer
nu het begrip «gemeenschappelijke huishouding» in artikel 24,
tweede lid Successiewet wèl betrekking kan hebben op de hier bedoelde
personen?23. Realiseert de minister zich dat de tweede volzin van artikel 4.3.3.11b
in de praktijk een aanzienlijke beperking van het recht van legitimarissen
inhoudt, omdat naar huidig recht het door hem op blz. 19/20 van de memorie
van antwoord geschetste resultaat tussen samenwoners slechts valt te bereiken
door middel van een verblijvingsbeding? Zo'n beding is echter een onderdeel
van een samenlevingscontract en werkt mitsdien bij het overlijden van beide
partijen en kan slechts worden gemaakt ten aanzien van gemeenschappelijke
goederen. Door de hier bedoelde bepaling bestaat in de toekomst de mogelijkheid
dat een erflater vlak voor zijn overlijden zijn vermogen geheel eenzijdig doet toekomen aan een derde. Vreest de minister niet dat gelet op dit
verschil met het huidige recht de legitieme portie een zodanige geringe betekenis
krijgt dat hij beter – mede gelet op de omvang en gecompliceerdheid
van de regeling – kan worden geschrapt?24. Kan de minister ter verduidelijking van de volgorde en omvang van
de vele dwingendrechtelijke rechten in het wetsvoorstel een gemotiveerde oplossing
geven van het volgende geval uitgaande van het feit dat ieder zo veel mogelijk
zijn rechten wil uitoefenen? Hierbij wil de commissie er op wijzen dat dit
geval er slechts één is van de talloze denkbare casusposities
in de praktijk waarmee het notariaat wordt geconfronteerd.Gesteld dat een gehuwde man (58 jaar) een onderneming drijft en gehuwd
is in gemeenschap van goederen. Zijn echtgenote is 55 jaar oud en zij hebben
drie kinderen, te weten een zoon (23 jaar) en twee – studerende –
dochters (19 respectievelijk 17 jaar). De zoon werkt al jaren mee
in de zaak tegen een zeer lage beloning, maar is de beoogde bedrijfsopvolger.
Zeer recent is met hem een summier firmacontract aangegaan waarin –
voorzover hier relevant – is overeengekomen dat bij overlijden van een
van de firmanten de onderneming zal verblijven aan de ander tegen de boekwaarde.
De huwelijksrelatie verslechtert en de man gaat een nieuwe relatie aan met
een jonge vrouw (28 jaar). Hij gaat met laatstgenoemde samenwonen in een flat
die zij huurt en begint een echtscheidingsprocedure. Door het voeren van o.a.
het pensioenverweer door de echtgenote (artikel 1:153, eerste lid) duurt de
echtscheidingsprocedure lange tijd. Tijdens deze procedure wordt uit de nieuwe
relatie een kind geboren dat door de man wordt erkend. Inmiddels is de man
een notariële samenlevingsovereenkomst met zijn partner aangegaan en
heeft haar tevens bij testament tot zijn enige erfgenaam benoemd onder de
bepaling dat de vorderingen van de drie legitimarissen geboren uit zijn voormelde
huwelijk eerst opeisbaar zijn na het overlijden van zijn nieuwe partner. Daarnaast
heeft hij aan zijn favoriete plaatselijke voetbalclub een bedrag groot f 15 000,–
gelegateerd en aan zijn jongste kind een lijfrente die f 2000,–
per jaar moet opleveren tot het bereiken van de 21 jarige leeftijd. Vervolgens
openbaart zich bij de man een ernstige ziekte waaraan hij komt te overlijden.
Ten tijde van zijn overlijden is het huwelijk nog niet ontbonden door echtscheiding.
Bij overlijden bedraagt de omvang van de gemeenschap van goederen f 1 500 000,–.
De gemeenschap is grofweg samengesteld als volgt: –
echtelijke woningf 900 000,–– hypotheekschuld (waarvan uit een overlijdensrisicoverzekering
op naam van de echtgenote als begunstigde die haar rechten heeft gecedeerd
aan de hypotheekbank voor f 300 000,– wordt afgelost)f 500 000,–– inboedelf 50 000,– –
spaargeld en effectenf 250 000,– –
waarde onderneming (incl. bedrijfspand) in het economisch verkeerf 500 000,–(– boekwaarde ondernemingf 250 000,–)Naast voormelde gemeenschapsgoederen had de man nog een privévermogen
van f 100 000,–, dat hij van zijn ouders had geërfd onder
een uitsluitingsclausule als bedoeld in artikel 1:94, eerste lid. Dit bedrag
heeft hij kort voor zijn overlijden geschonken aan zijn nieuwe partner Daarnaast
heeft de man – die van jongs af aan een enthousiast voetballer in de
plaatselijke club was – gedurende de laatste tien jaren ieder jaar een
gift van f 5 000,– aan die club gedaan. 6. Overige vragenIn de memorie van antwoord ten aanzien van vraag 37 wordt gesteld dat
een uitvoerige en gecompliceerde regeling inzake het bewind – die eerder
sneuvelde bij de operatie «Stofkam» ten aanzien van het nieuwe
vermo- gensrecht – te prefereren valt boven een aanpak die de wetgever
eerder zelf verkoos bij het vruchtgebruik- bewind van artikel 3:204 BW op
grond van een beroep op een korte passage bij Asser-Van der Ploeg-Perrick
nr. 599b.25. Zijn de minister – bijvoorbeeld blijkens rechterlijke uitspraken
daaromtrent – in de praktijk daadwerkelijke problemen met de regeling
van het vruchtgebruikbewind van artikel 3:204 BW bekend?De minister verwacht blijkens zijn antwoord op vraag 41 geen sterke toename
van het beroep op de rechter ten gevolge van de open normen die op diverse
plaatsen zijn opgenomen in het wetsvoorstel. 26. In aansluiting op dit antwoord vroeg de commissie zich af of de minister
heeft kennisgenomen van de inventarisatie van 75 wetsartikelen die een beroep
op de rechter mogelijk maken door L. C. A. Verstappen in het Handboek
Nieuw Erfrecht, 1998, p. 298 e.v.? Beroep op «de rechter» blijkens
een aantal gevallen genoemd in de memorie van antwoord (zie bijv. de vragen
18 en 39) zijn daarin niet meegenomen. Vreest de minister met de invoering
van het wetsvoorstel geen grote toename van het beroep op de rechter op een
gebied waarin zulks juist onder het huidige recht bijzonder weinig plaatsvindt?
Is de rechterlijke macht voor al deze nieuwe taken voldoende toegerust?27. In aansluiting op de vorige vraag vroeg de commissie zich af of de
minister zich realiseert dat met name door de wettelijke rechten in afdeling
4.2A.2, vooral de rechten bedoeld in de artikelen 4.2A.2.3, 4.2A.2.6, 4.2A.2.7
en 4.2A.2.9, geen enkele nalatenschap volgens het versterferfrecht –
indien partijen van mening over de omvang van hun rechten blijven verschillen –
nog zonder hulp van de rechter kan worden opgelost, omdat de omvang van die
wettelijke rechten niet te kwantificeren valt, zoals thans steeds wel het
geval is in het versterferfrecht dat immers eenvoudig een aanspraak op een
bepaald evenredig deel (breukdeel) van de nalatenschap geeft?28. Heeft de minister kennisgenomen van de artikelen van A. J. H.
Pleysier inzake het versterferfecht van halfbroers en halfzusters en van F. W. J. M.
Schols over het zelfde onderwerp in WPNR 6313 en 6314 (1998), p. 308 en p.
323 e.v. respectievelijk WPNR 6340 (1999) p. 2 e.v.? Dient artikel 4.2.3 in
het licht van deze artikelen geen aanpassing te ondergaan om iedere onduidelijkheid
op het gebied van het versterferfrecht wat dit betreft te voorkomen?29. Wordt in het wetsvoorstel bij de talloze gestelde termijnen er niet
aan voorbijgegaan dat deze in de praktijk niet haalbaar zijn omdat veelal
eerst informatie moet worden verzameld en soms erfgenamen worden opgespoord
alvorens ze iets kunnen verklaren? Men zie in dit verband bij wijze van voorbeeld
de termijnen vermeld in art. 4.3.3.8ab, 4.3.3.8b en 4.3.3.8g.30. Signaleert de minister ook dat, behoudens de «Nijmeegse school»,1 de ontvangst van het wetsvoorstel in wetenschappelijke
kring overwegend negatief is, omdat het – kort gezegd –
te ver zou doorschieten bij de verzorging van de langstlevende en te ingewikkeld
is? Te noemen zijn in dit verband de artikelen van:– J. de Boer, De hangmat van de langstlevende, NJB 1997, p. 1380
e.v.– S. N. van Opstall, De langstlevende alles en de kinderen de rest,
R. M. Themis 1997, p. 313 e.v.– Gr. van der Burght en E. W. J. Ebben, De eerste Kamer
en het wetsvoorstel erfecht, WrNR 6349 en 6350 (1999), p. 197 resp. p. 214.Meent de minister niet dat deze kritiek reden is (gedeelten van) het voorstel
nog eens te heroverwegen en om aan een operatie «Stofkam», zoals
die destijds vóór de invoering van het nieuwe vermogensrecht
in 1992 heeft plaatsgevonden, uitvoering te geven?31. Kan de minister al iets meedelen omtrent het oordeel van de Raad van
State inzake het overgangsrecht ten aanzien van het wetsvoorstel alsmede het
ontwerp voor titel 7.3 inzake de schenking? Vertrouwende, dat deze vragen tijdig zullen worden beantwoord, acht de
commissie de openbare beraadslaging over het onderhavige wetsvoorstel voldoende
voorbereid. De voorzitter van de bijzondere commissie,Heijne MakkreelDe bijzondere griffier van de commissie,Huijgen XNoot1Samenstelling: Heijne Makkreel (VVD) (voorzitter), Michiels van Kessenich-Hoogendam
(CDA), Holdijk (SGP), Vrisekoop (D66), Le Poole (PvdA).XNoot1Men zie in dit verband bijvoorbeeld over de grote rol die bloedverwantschap
nog speelt in het erfrecht bij Marokkanen: S. W. E. Rutten, Erven
naar Marokkaans recht, diss. Maastricht 1997.XNoot1Men zie M. J. A. van Mourik, De meeslepende avonturen van de
langstlevende echtgenoot (IV), NJB 1997, p. 893 e.v. en L. C. A.
Verstappen, het Voorlopige Verslag van de Eerste Kamer op het wetsvoorstel
erfrecht, WPNR 6349 (19999), p. 189 e.v.. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-19981999-17141-120b.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl