Wijziging van het Wetboek van Strafrecht houdende de invoering van minimumstraffen voor moord en doodslag; Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30659, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

22-08-2006

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

30659 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamALGEMEENInleiding en overzicht indeling memorie van toelichtingAlgemeenArtikelsgewijze toelichting1 Het probleem2 De oorzaak3 De oplossing: minimumstraffen voor moord, doodslag,
gekwalificeerde doodslag en doodslag met terroristisch oogmerk3.1 De delicten waarvoor minimumstraffen komen te
gelden3.2 De hoogte van de minimumstraffen3.2.1 Minimumstraffen voor moord en doodslag in Duitsland,
Engeland, Wales, België en Frankrijk3.2.2 Maximumstraffen voor moord en doodslag in het
huidige Wetboek van Strafrecht3.2.3 De opinie van de Nederlandse bevolking over
het strafklimaat in Nederland3.2.4 De hoogte van minimumstraffen4 Doel van invoering minimumstraffen4.1 Betere bescherming van het recht op leven als
hoogste rechtsgoed4.2 Vergeldingsfunctie straffen wordt in ere hersteld4.3 Langer beschermen van samenleving tegen zware
misdadigers4.4 Meer rechtszekerheid voor slachtoffer, meer rechtszekerheid
en rechtseenheid voor dader5 Minimumstraffen in internationaal perspectief5.1 Engeland en Wales5.2 Duitsland5.3 Frankrijk5.4 België5.5 Minimumstraffen en de Europese Unie5.7 Conclusie rechtsvergelijkend onderzoek6 Het opleggen van minimumstraffen in de systematiek
van het Wetboek van Strafrecht6.1 De plaats van minimumstraffen in het beslissingsmodel
van 348/350 Strafvordering6.2 Minimumstraffen en de geschreven en ongeschreven
strafuitsluitingsgronden6.3 Minimumstraffen en de (enigszins) verminderde
ontoerekeningsvatbaarheid6.4 Minimumstraffen en de niet verontschuldigbare
noodtoestand6.5 Minimumstraffen en de onvoltooide moord, doodslag,
gekwalificeerde doodslag en doodslag met terroristisch oogmerk6.5.1 Poging6.5.2 Voorbereiding6.5.3 Samenspanning6.6 Minimumstraffen en deelneming aan (gekwalificeerde)
moord en doodslag6.6.1 Medepleger6.6.2 Doen pleger6.6.3 Uitlokker6.6.4 Deelneming aan onvoltooide delicten waarvoor
minimumstraffen gelden6.7 Medeplichtigheid bij/tot (gekwalificeerde) moord
en doodslag6.8 Minimumstraffen en de meerdaadse samenloop6.9 Minimumstraffen en geldboetes voor moord en doodslag6.10 Minimumstraffen en het rechterlijk pardon van
artikel 9a WvSr6.11 Minimumstraffen en de levensberoving op verzoek
(euthanasie)6.12 Minimumstraffen en de strafverminderingsgrond
voor de criminele getuige6.13 Minimumstraffen en het sanctiestelsel in het
jeugdstrafrecht6.13.1 Minimumstraffen buiten werking bij jeugdigen
ouder dan 12 maar jonger dan 166.13.2 Minimumstraffen van toepassing bij berechting
jeugdige daders volgens volwassenenrecht6.13.3 Minimumstraffen en de strafverminderende omstandigheden
van artikel 50 Wetboek van Strafrecht6.14 Minimumstraffen en de strafvermindering na ernstig
verzuim in het voorbereidend onderzoek6.15 Minimumstraffen en het proportionaliteitsbeginsel7 De executie van minimumstraffen7.1 Minimumstraffen en aftrek van voorarrest7.2 Minimumstraffen en de voorwaardelijke veroordeling7.3 Minimumstraffen en voorwaardelijke/vervroegde
invrijheidsstelling7.4 De executie van straffen voor moord en (gekwalificeerde)
doodslag opgelegd in combinatie met tbs met verpleging van overheidswege7.5 Straffen en het penitentiair programma8 Minimumstraffen: gevolgen voor werkwijze rechtsprekende
macht en het Openbaar Ministerie8.2 Minimumstraffen en de rechtsprekende macht8.3 Minimumstraffen en het Openbaar Ministerie8.3.1 Minimumstraffen en sepot8.3.2 Minimumstraffen in het requisitoirARTIKELSGEWIJZE TOELICHTINGArtikel I, onderdeel AArtikelen I, onderdeel B, en IIArtikel I, onderdeel CArtikel I, onderdelen D, en EArtikel I, onderdeel FArtikel I, onderdeel GArtikel I, onderdelen H tot en met J
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30659Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 95 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 659Voorstel van wet van het lid Eerdmans tot wijziging van het Wetboek
van Strafrecht houdende de invoering van minimumstraffen voor moord en doodslagnr. 3MEMORIE VAN TOELICHTINGALGEMEENInleiding en overzicht indeling memorie van toelichtingDit wetsvoorstel beoogt de introductie in het Wetboek van Strafrecht van
bijzondere minimumstraffen voor een aantal zware levensdelicten. Op basis
van overwegingen die in deze memorie van toelichting nader zullen worden uiteengezet/toegelicht
wordt de straftoemetingsvrijheid van de Nederlandse rechter ingevolge dit
wetsvoorstel met betrekking tot de delicten doodslag, gekwalificeerde doodslag,
doodslag met terroristisch oogmerk en moord beperkt tot een bandbreedte tussen
het nieuwe strafminimum en het oude, nu reeds in de wet vastgelegde, strafmaximum.De invoering van minimumstraffen in het Nederlandse strafrecht heeft zowel
gevolgen voor de wetsystematiek van het opleggen en executeren van straffen
zoals neergelegd in het Wetboek van Strafrecht alsook voor de onderlinge verhouding
tussen wetgever, rechtsprekende macht en het Openbaar Ministerie. In deze
memorie van toelichting zullen deze gevolgen uitgebreid worden besproken.
Daarbij zal tevens aandacht worden besteed aan de reeds bestaande systemen
van minimumstraffen in de ons omringende rechtsstaten, en de voor- en nadelen
van deze systemen.Voor de leesbaarheid en overzichtelijkheid een inhoudsopgave:Algemeen1. Het probleem2. De oorzaak3. De oplossing: minimumstraffen voor doodslag, gekwalificeerde doodslag,
doodslag met terroristisch oogmerk en moord4. Doel van invoering minimumstraffen5. Minimumstraffen in internationaal perspectief6. Het opleggen van minimumstraffen in de systematiek van het Wetboek
van Strafrecht7. De executie van minimumstraffen in de systematiek van het Wetboek van
Strafrecht8. Minimumstraffen: gevolgen voor rechterlijke macht en Openbaar Ministerie Artikelsgewijze toelichting1 Het probleemErnstige misdrijven als de moord op de docent Hans van Wieren begin 2004,
op Maja Bradaric, Marianne Vaatstra en Nienke Kleiss zorgen bij burgers voor
gevoelens van grote onveiligheid en angst. Deze gevoelens zijn illustratief
voor de waarde die de samenleving hecht aan het geschonden rechtsgoed; het
recht op leven. Zij worden vervolgens niet verzwakt maar versterkt door de
te lichte straf waarmee deze daden vergolden worden en de wetenschap dat een
veroordeelde crimineel in Nederland nooit zijn hele straf uitzit. Een te lichte
wijze waarop de Nederlandse rechtsstaat ernstige misdrijven sanctioneert,
ondergraaft het vertrouwen van burgers in die rechtsstaat.In de Nederlandse strafwet vindt het geschokte rechtsgevoel en de waarde
van het aangetaste rechtsgoed vertaling in de door de democratisch gekozen
wetgever bepaalde maximumstraf. Deze maximumstraf vormt voor de onafhankelijke
rechter het richtsnoer aan de hand waarvan deze bepaalt of en hoeveel straf
de normovertreder zal worden opgelegd. Het doel van straf is drieledig. Ten
eerste wordt de dader verwijderd uit de samenleving waardoor deze gedurende
de tijd van zijn detentie geen gevaar meer kan vormen voor de samenleving
en ook in de toekomst weerhouden wordt van het opnieuw plegen van strafbare
feiten (speciale preventie). Ten tweede wordt met het opleggen van straf het
signaal naar de samenleving gezonden dat het bestrafte gedrag niet wordt getolereerd,
de zogenaamde generale preventie. Ten derde vindt er met de strafoplegging
genoegdoening plaats naar het slachtoffer of de nabestaanden en dient de opgelegde
straf aan het geschokte rechtsgevoel van de samenleving als geheel tegemoet
te komen.Deze functies komen voort uit de absolute en relatieve theorieën
over straffen zoals die zich sinds het ontstaan van het strafrecht hebben
ontwikkeld. De absolute theorie over straffen schrijft voor dat de overheid
het zwaard niet tevergeefs mag dragen. De daad moet daarom centraal staan
in het strafproces, niet de dader. Voor het Nederlands wetboek van strafrecht
van 1886 is deze filosofie een van de fundamenten geweest. In de jaren vijftig,
zestig en zeventig van de vorige eeuw kwam er een nieuwe stroming op, die
de nadruk legde op straffen als middel om misdrijven in de toekomst te kunnen
voorkomen. De aanhangers van deze relatieve theorie, waarvan de Duitse strafrechtsgeleerde
P.J.A. Feuerbach als een van de grondleggers geldt, gaan uit van de psychologische
dwang die een burger afhoudt van het plegen van een misdaad als hij weet dat
een adequate straf zal volgen. Zowel de speciale preventie, gericht op de
crimineel in kwestie, als de generale preventie, gericht op de samenleving,
staan centraal in deze theorie. De tegenstellingen tussen de absolute en relatieve
theorie over straffen zijn in de tweede helft van de negentiende eeuw overbrugd
in de verenigingstheoriën waarin zowel de repressieve als de preventieve
functie van straffen werd erkend.Alhoewel de drie voornoemde functies van straf ook in Nederland als zodanig
erkend worden, is de vergeldingsfunctie van straf in ons strafproces in de
loop der tijd naar de achtergrond verdwenen. Het meest pregnant komt dat naar
voren in de discussie over de vraag of straffen werkt. Die vraag wordt, onder
verwijzing naar het feit dat veel gestraften bij terugkeer in de samenleving
vaak opnieuw de fout ingaan, vrijwel altijd negatief beantwoord. Ter onderbouwing
wordt slechts gelet op het recidivecijfer. Aan het eigenstandige karakter
van straf als straf, als een vorm van boetedoening voor aangedaan leed, wordt
geen recht gedaan: de vraag of de daad, gelet op het geschonden rechtsgoed,
door de opgelegde straf afdoende vergolden is, of de norm door
de straf voldoende beschermd en hersteld is, wordt niet of nauwelijks gesteld
en al helemaal niet beantwoord. Althans niet door de juridische professionals
die de straffen eisen, uitspreken of zich er, ten behoeve van hun cliënt,
tegen verdedigen (kijk bijvoorbeeld naar: VPRO-documentaire over Misdaad en
Straf).De veronachtzaming van de vergeldingsfunctie van straffen heeft grote
gevolgen. Als straffen niet afdoende vergelding vormen dan kunnen zij ook
niet geacht worden de «relatieve», preventieve functies naar behoren
te vervullen. Immer, is het rechtsgoed niet afdoende vergolden dan zal daar
een normrelativerend effect van uitgaan voor de gehele samenleving. De door
rechters uitgesproken straffen maken immers aan burgers duidelijk wat wel
en wat niet in welke mate wordt getolereerd. Het gevolg is dat de drempel
om tot een misdrijf te komen lager wordt en de generaal-preventieve werking
afneemt. Pregnant voorbeeld hiervan mag zijn de moordenaar Humphrey Ludwigs
die in zijn het boek «Onder dwang» van Humphrey Ludwigs het volgende
optekende over de moord op zijn vriendin: «Ik had
van tevoren goed over die moord nagedacht. Ik wist dat ik rekening moest houden
met vier à vijf jaar gevangenisstraf, maar dat was het me waard.»
Het hoeft geen betoog dat lichte sancties voor zware delicten de veroordeelde
zelf ook niet afschrikken om weer een misdaad te plegen; bovendien kunnen
zij dat ook sneller weer doen.Het ultieme gevolg van deze tekortkomingen is een afnemend vertrouwen
van burgers in hun rechtsstaat.De situatie zoals die zich in Nederland op dit moment voordoet rechtvaardigt
deze conclusie.De overgrote meerderheid van de Nederlandse burgers is namelijk van oordeel
dat de straffen die door Nederlandse rechters worden opgelegd onvoldoende
vergelding vormen voor het aangedane leed. Zo blijkt uit onderzoek van het
Sociaal Cultureel Planbureau naar de visie van Nederlanders op de toekomst
van ons land dat bijna 100 procent van de bevolking de straffen voor geweldsdelicten
nu te laag vindt (SCP, In het Zicht van de Toekomst, 2004).Deze burgers hebben gelijk. Onderzoek naar de straffen die in Nederland
worden opgelegd voor de meest ernstige delicten die ons Wetboek van Strafrecht
kent, moord en doodslag, moet tot de conclusie leiden dat deze straffen falen
in het dienen van alle drie de functies. Er is sprake van onrechtvaardig lichte
straffen voor ernstige delicten. Onderzoek van het weekblad Elsevier en het
Nederlands studiecentrum voor Criminaliteit en Rechtshandhaving over de periode
1992–2001 wees uit dat veroordeelden voor doodslag in Nederland gemiddeld
6,5 jaar celstraf kregen opgelegd en veroordeelden voor moord gemiddeld 8,5
jaar. Degenen die wegens moord en doodslag werden veroordeeld tot alleen een
gevangenisstraf kregen gemiddeld 7 jaar, veroordeelden aan wie ook tbs werd
opgelegd 5,7 jaar.Deze cijfers komen overeen met de resultaten van eigen onderzoek van indiener,
verricht naar de strafoplegging door rechters in 127 moordzaken en 119 doodslagzaken
in de periode januari 2003 tot en met mei 2005. Daarbij is gekeken naar de
enkelvoudige moord- en doodslagzaken, waarbij de dader één slachtoffer
had gemaakt en verder geen zware strafbare feiten had begaan, zoals verkrachting,
ontvoering of poging tot moord. Uit het onderzoek blijkt dat de Nederlandse
rechter in deze periode voor moord een gemiddelde celstraf oplegde van 10
jaar en 5 maanden. Met aftrek van de vervroegde invrijheidsstelling en het
een jaar durende penitentiair programma (PP), waarin de gedetineerde vanuit een halfopen inrichting al met weekendverlof mag, komt de effectieve
celstraf voor een moordenaar in Nederland daarmee uit op niet meer dan 6,5
jaar aan één stuk. Voor doodslag komt de opgelegde celstraf
uit op een gemiddelde van 6 jaar en zes maanden. Trekt men daar de automatische
invrijheidsstelling en het PP vanaf, dan blijft voor doodslag nog 3 jaar en
drie maanden aan effectieve celstraf over.Bij veel burgers zorgen de in hun ogen te lage straffen voor een gebrek
aan vertrouwen in en steun voor de Nederlandse rechtsstaat als geheel (Onderzoek
Trouw, 14 januari 2004). European Value Studies laten zien dat in 1981
65% en in 1999 nog maar 48% van de Nederlandse burgers vertrouwen
had in de rechtspraak. Deze meting toont verder aan dat een meerderheid van
de bevolking zelfs «niet veel of helemaal geen vertrouwen» heeft
in het Nederlandse rechtssysteem: 51% (uitgezonderd politie). Op België
na, was de daling van het vertrouwen nergens in de EU zo sterk als in Nederland.De indiener acht de daling van het vertrouwen van burgers in de rechtsstaat
bijzonder verontrustend en gevaarlijk. Een rechtsstaat die het vertrouwen
geniet van steeds minder burgers is een rechtsstaat die het risico loopt de
democratische legitimiteit te verliezen en daarmee het predikaat rechtsstaat
an sich. Vooral in Nederland, waar die legitimiteit bij gebrek aan lekenrechtspraak
of andere vorm van inmenging van burgers niet op andere wijze is verzekerd,
is dit risico levensgroot aanwezig. Het probleem van de te lage straffen is
dus nijpend, doet afbreuk aan onze rechtsstaat en vraagt om een structurele
oplossing. Om die oplossing te vinden is het eerst noodzaak om de oorzaak
te identificeren.2 De oorzaakHet vaststellen van de normovertreding en het opleggen van straf aan de
normovertreder geschiedt in Nederland door de onafhankelijke rechter. In ons
strafrechtelijk systeem komt de rechter na het positief beantwoorden van de
vraag of het tenlastegelegde feit is bewezen, of het bewezenverklaarde en
de verdachte strafbaar is, toe aan de vraag welke straf moet worden opgelegd.
De rechterlijke vrijheid bij de straftoemeting is in Nederland bijzonder groot
(Corstens, Het Nederlands Strafprocesrecht, p. 223). Deze vrijheid komt voort
uit een Nederlandse juridische traditie van groot vertrouwen in de rechterlijke
macht. Het is op basis van dit vertrouwen dat ons juridisch systeem voor wat
betreft de strafoplegging na 1886, het jaar waarin het huidige wetboek van
strafrecht werd ingevoerd, is gebouwd (Mevis).Voor 1886 kende ons land een strafrechtelijk systeem dat gemodelleerd
was naar de Franse Code Pénal van 1810, waarbij de straffen gebonden
waren aan speciale maxima en minima. Dit systeem was in Frankrijk nog voorafgegaan
door een systeem van vaste straffen waarbij de rechter geen enkele vrijheid
kende. Met het systeem van het wetboek van 1886 werd losgekomen van de Franse
invloed. Met dit wetboek, dat nog steeds geldt, werd een groot vertrouwen
uitgesproken in de Nederlandse rechterlijke macht en het Openbaar Ministerie.
De waarde van de te beschermen rechtsgoederen werd slechts tot uitdrukking
gebracht in specifieke strafmaxima. Een ondergrens van betekenis is daarbij
niet aangegeven, op het verwaarloosbare minimum van één dag
hechtenis van artikel 10 lid 2 Sr. na. Deze ondergrens werd door minister
Modderman in 1886 verdedigd met de woorden: «Gelijk
men bij het stellen van het maximum het oog moet vestigen op het zwaarste
geval, zoo moet men ook omgekeerd bij het stellen van het minimum denken aan
het ligtste geval. Indien er nu maar één geval ware, waarin
zelfs moord met een dag gevangenisstraf zou behooren gestraft
te worden dan is reeds daardoor dat minimum geregtvaardigd.»Met de invoeging van het artikel 9a Sr. in 1983 dat veroordeling zonder
strafoplegging mogelijk maakte is het minimum van minister Modderman feitelijk
een dode letter geworden. Het gaat aldus niet te ver om te concluderen dat
de Nederlandse rechter feitelijk totale vrijheid heeft bij zijn oordeel over
de strafmaat, waarbij hij voor de wijze waarop hij van deze vrijheid gebruik
maakt geen verantwoording van betekenis af te leggen. Persoonlijke omstandigheden
als een moeilijke jeugd of getoonde spijt kunnen naar eigen goeddunken door
de rechter worden toegepast om de op te leggen straf te matigen; een heel
verschil met bijvoorbeeld Duitsland waarin de persoonlijke strafverminderingsgronden
zowel naar aard als in mindering te brengen straf zeer secuur zijn vastgelegd
in de strafwet.Tak heeft in dit verband opgemerkt dat Nederlandse strafvonnissen vaak
nauwelijks inzicht verschaffen in de overwegingen die aan de strafoplegging
ten grondslag liggen (Trema De Roos, 37). Artikel 359 lid 5 van het Wetboek
van Strafvordering bepaalt slechts dat het vonnis in bijzonder de redenen
opgeeft die de straf hebben bepaald. Corstens concludeert dat ondanks deze «mooie
woorden» rechters de door hen opgelegde straffen motiveren met standaardoverwegingen
als «dat de na te melden straf in overeenstemming is met de aard der
gepleegde feiten en de ter terechtzitting gebleken feiten.» (Corstens,
p. 688). Per 1 februari 2006 is een wet (Kamerstuk 29 255) in werking
getreden waarmee een verzwaring van de motiveringsplicht voor de rechter is
vastgelegd indien deze afwijkt, niet alleen van door de verdachte maar ook
door de officier van justitie ingenomen standpunten. Het is vooralsnog onduidelijk
of deze verzwaarde motiveringsplicht voor rechters die ten nadele van het
OM afwijken van de strafeis in de praktijk tot een betere motivering van vonnissen
leidt.Het project PROMIS gericht op een verbetering van de motivering van strafvonnissen
lijkt voort te komen uit hetzelfde uitgangspunt (website Raad voor de Rechtspraak:
Eindrapport Pilot Promis, 26 mei 2005): dit initiatief, dat deel uitmaakt
van het programma Strafsector 2006 van de Raad voor de Rechtspraak, beoogt
een verbetering van de strafmaat-motivering te bewerkstelligen. In het rapport
met bevindingen gaat vooral de aandacht uit naar het gemotiveerd weerleggen
van strafmaat-verweren die door de verdediging zijn gevoerd met een beroep
op het getoonde berouw van de dader in kwestie. Daarnaast worden in het rapport
persoonlijke omstandigheden van de verdachte als leeftijd, motief en getoond
berouw aangevoerd als strafverminderingsgronden die door de rechter duidelijk
weerlegd dan wel aanvaard moeten worden. Het gaat hier om niet-wettelijke
factoren die zijn vastgelegd en waarover ook volstrekt onduidelijk blijft
in welke mate deze zouden moeten leiden tot strafvermindering.3 De oplossing: minimumstraffen voor moord, doodslag,
gekwalificeerde doodslag en doodslag met terroristisch oogmerkTradities kunnen van grote waarde zijn voor een samenleving, maar zij
moeten ook kritisch beschouwd en zonodig herijkt kunnen worden. Zo ook de
traditie van de grote vrijheid van de Nederlandse rechter en het vertrouwen
van de wetgever in de rechter dat aan deze vrijheid ten grondslag ligt (zie
ook De Hullu, Materieel Strafrecht, p. 30). In de bovenstaande paragraaf is
ingegaan op de cijfers van verschillende enquêtes onder de bevolking
waaruit blijkt dat het vertrouwen in de Nederlandse rechtsstaat tanende is.
Vooral de hoogte van de opgelegde straffen, met name voor geweld, is een belangrijke
bron van onvrede. Treurigstemmend is ook de opvatting van diezelfde
meerderheid van de bevolking die niet gelooft dat er iets aan de strafmaat
zal veranderen; dit gebrek aan geloof dat de rechter ook hun oor bij hen te
luister leggen en niet alleen bij de dader, duidt naar de mening van de indiener
op een fundamenteel gebrek aan democratische legitimiteit van de Nederlandse
rechtspraak.Indiener meent op basis van deze gegevens dat het traditionele vertrouwen
in de Nederlandse rechter niet meer voldoet als basis voor de legitimiteit
van het Nederlandse strafrechtsysteem. Sterker nog, indiener meent dat een
te groot vertrouwen in rechters in de negentiende eeuw ten tijde van het opstellen
van het wetboek heeft geleid tot een gebrek aan vertrouwen in en legitimiteit
van de rechtsstaat in de 21e eeuw. Indiener acht daarom de tijd rijp dat de
wetgever op het gebied van de strafoplegging zijn verantwoordelijkheid neemt
op het terrein van de regels en begrenzingen van het materiële strafrecht
(de Hullu, p. 30).Zoals reeds eerder opgemerkt is er in Nederland sprake van afnemend vertrouwen
in de Nederlandse rechtsstaat, onder andere als gevolg van te lage straffen
voor ernstige misdrijven. De oorzaak voor deze te lage straffen ligt in de
te grote vrijheid van de Nederlandse strafrechter bij de straftoemeting. De
oplossing voor dit probleem moet volgens indiener dan ook gezocht worden in
een beperking van die vrijheid.3.1 De delicten waarvoor minimumstraffen komen te
geldenDit wetsvoorstel beoogt de invoering van minimumstraffen voor moord, doodslag,
gekwalificeerde doodslag (art 288 Sr) en doodslag met terroristisch oogmerk.
Het zijn deze levensdelicten, waarbij de dader opzettelijk, en in geval van
moord, na kalm en rustig beraad, vaak met grof geweld, het hoogste rechtsgoed,
te weten het recht op leven, aan een andere persoon ontneemt, die gelden als
de meest ernstige misdrijven die het Nederlandse Wetboek van Strafrecht kent.
De dader zorgt niet alleen voor onherstelbaar leed bij de nabestaanden van
het slachtoffer maar ook voor gevoelens van onveiligheid en geschoktheid in
de gehele samenleving.Gezien de aard van de delicten, de gevolgen ervan voor slachtoffers, de
nabestaanden van die slachtoffers en de samenleving als geheel verdienen de
strafbare daders van deze delicten een zware vrijheidsstraf. De wetgever heeft
dit met hoge maximumstraffen, en voor moord zelfs de hoogste maximumstraf,
duidelijk willen maken aan rechters en samenleving. Deze boodschap wordt door
de rechterlijke macht in Nederland echter niet (meer) goed begrepen; daders
van moord en doodslag worden door de Nederlandse rechters structureel te licht
bestraft, vaak nog ver onder de helft van het maximum. Deze omstandigheden
(aard en ernst van het delict, gevolgen voor slachtoffers, nabestaanden en
samenleving, en te lichte straffen) hebben indiener er toe bewogen juist voor
deze delicten minimumstraffen in te voeren.Het wetsvoorstel legt voor genoemde delicten een ondergrens in de op te
leggen straf aan, waarbij de grote vrijheid bij de straftoemeting door de
rechter wordt vervangen door een systeem van beperkte vrijheid binnen een
strafkader tussen minimum en maximum. Het algemene minimum van een dag van
minister Modderman wordt voor deze delicten vervangen door een bijzonder minimum.
Indiener verschilt fundamenteel van mening met minister Modderman (zie bovenvermeld
citaat) en stelt zich daarbij op het standpunt dat er geen gevallen denkbaar
zijn waarin een strafbare pleger van een moord of doodslag slechts met één
dag bestraft hoort te worden. 3.2 De hoogte van de minimumstraffenMet welke straf moet een gruwelijke daad als het wegnemen van een mensenleven
minimaal worden vergolden? De in dit wetsvoorstel vervatte minimumstraffen
zijn bepaald aan de hand van:– de minimumstraffen op vergelijkbare delicten in het buitenland– de maximumstraffen die voor deze delicten gelden– de opinie van de Nederlandse bevolking over het strafklimaat in
Nederland.3.2.1 Minimumstraffen voor moord en doodslag in Duitsland,
Engeland, Wales, België en FrankrijkZowel in Duitsland, Engeland, Wales en België geldt voor moord en
doodslag een minimumstraf van levenslang. In Frankrijk is de peine criminelle
voor moord en doodslag 10 jaar. Los van de mogelijke strafverminderingsgronden
en verschillen in executie van straffen geven deze hoge minimumstraffen weer
hoe strafwaardig de wetgever in deze landen het aantasten van het recht op
leven achten.3.2.2 Maximumstraffen voor moord en doodslag in het
huidige Wetboek van StrafrechtDe maximale tijdelijke gevangenisstraf voor moord, evenals voor gekwalificeerde
doodslag (288) en doodslag met terroristisch oogmerk, is sinds 1 januari
2006 gesteld op 30 jaar; het niet tijdelijke maximum op levenslang. Voor doodslag
geldt een tijdelijke maximumstraf van 15 jaar.3.2.3 De opinie van de Nederlandse bevolking over
het strafklimaat in NederlandReeds eerder is melding gemaakt van de ontevredenheid van de Nederlandse
bevolking met de door rechters opgelegde straffen voor ernstige delicten.
Deze onvrede richt zich logischerwijs ook en vooral op de straffen voor de
meest ernstige delicten, waarvoor minimumstraffen dienen te komen gelden.3.2.4 De hoogte van minimumstraffenIn dit wetsvoorstel wordt het strafkader voor moord, gekwalificeerde doodslag
(288 WvSr) en doodslag met terroristisch oogmerk (288a WvSr) bepaald door
het in te voeren bijzondere minimum van 15 jaar en het tijdelijke maximum
van 30 jaar of levenslang. De minimumstraf komt daarmee bruto vijf jaar te
liggen boven de straf die nu gemiddeld wordt opgelegd voor moord en netto
zeven jaar. Voor doodslag wordt de bandbreedte voor de straftoemeting ingevolge
dit wetsvoorstel bepaald door de minimumstraf van 10 jaar en de maximumstraf
van 15 jaar; bruto ruim 4 jaar en netto ruim 6 jaar boven de gemiddeld opgelegde
straf voor doodslag.4 Doel van invoering minimumstraffenIn het bovenstaande is aangegeven dat het wetsvoorstel minimumstraffen
uiteindelijk beoogt de legitimiteit en het vertrouwen van de Nederlandse samenleving
in onze rechtsstaat te versterken. Die legitimiteit en dat vertrouwen, zo
blijkt uit bovenvermelde enquêtes, zijn de laatste jaren ondergraven
door te lichte straffen voor moord en doodslag, opgelegd door een rechterlijke
macht die op het gebied van de straftoemeting een te grote en ongecontroleerde
vrijheid kent. Het invoeren van minimumstraffen door de democratisch gekozen
wetgever versterkt het democratisch gehalte van onze rechtsstaat die, anders
dan in veel van de ons omringende landen waar lekenrechters en minimumstraffen
zorgen voor de stem van de samenleving in de rechtszalen, verder geen enkele
inmenging door burgers kent. Het wetsvoorstel komt ten principale voort uit
de idee dat de democratisch gekozen wetgever als enige de bevoegdheid
bezit tot het maken van formele wetten, het strafbaar stellen van gedragingen
en het in abstracto bepalen van de strafmaat, en dat hij in die zin ook boven
de rechtsprekende en uitvoerende macht is verheven.4.1 Betere bescherming van het recht op leven als
hoogste rechtsgoedTen eerste wordt de waarde van het rechtsgoed dat in de relevante strafbepalingen
wordt beschermd, het recht op leven, door een minimumstraf beschermd tegen
verdere devaluatie. De minimumstraf voor moord en doodslag zorgt ervoor dat
de mate van straf meer wordt bepaald door de strafbare gedraging op zich en
het gevolg van die gedraging (het verlies van een mensenleven) en minder door
de achtergrond van de dader. Persoonlijke omstandigheden van de dader zullen
in meer beperkte mate een rol spelen bij het bepalen van de zwaarte van de
op te leggen straf. Is de schuld van de pleger en de strafbaarheid en wederrechtelijkheid
van het door hem gepleegde feit eenmaal vastgesteld, dan kunnen persoonlijke
omstandigheden nog slechts tot aan de minimumstraf leiden tot strafvermindering.
In zoverre draagt het wetsvoorstel bij tot normherstel en daarmee tot generale
preventie. Zo wordt duidelijk dat het opzettelijk een mens beroven van zijn
leven, tenzij gerechtvaardigd door een strafuitsluitingsgrond, altijd met
minimaal vijftien jaar wordt bestraft.4.2 Vergeldingsfunctie straffen wordt in ere hersteldMet het wetsvoorstel wordt de verguisde functie van straffen als instrument
van vergelding voor aangedaan leed weer in ere hersteld. Indiener zoekt hierbij
weer aansluiting bij de klassieke theorie van het strafrecht waarin de straf
de waarde van het geschonden rechtsgoed weergeeft.4.3 Langer beschermen van samenleving tegen zware
misdadigersTen derde draagt het wetsvoorstel er zorg voor dat gewelddadige misdadigers
gegarandeerd voor langere tijd worden opgesloten, hetgeen leidt tot langere
bescherming van de samenleving. Hiermee is het strafdoel van de speciale preventie
gediend.4.4 Meer rechtszekerheid voor slachtoffer, meer rechtszekerheid
en rechtseenheid voor daderHet wetsvoorstel minimumstraffen beoogt de rechtseenheid, de rechtsgelijkheid
voor daders en de rechtszekerheid voor slachtoffers te vergroten. Indiener
volgt daarbij de redenering zoals die in artikel 103 van de Duitse grondwet
is vastgelegd en stelt dat mensen niet alleen moeten weten wat strafbaar is
maar ook op de hoogte moeten zijn van welke «Strafe ihm fur den Fall
eines Verstosses gegen das Verbot droht.». Daarbij moet opgemerkt worden
dat de voorgestelde minimumstraffen geen terugkeer betekenen naar de situatie
van voor de code pénal van 1810 waarin voor elke delict vaste straffen
waren vastgesteld. Met het wetsvoorstel blijft de gedachte overeind, zij het
in beperktere mate dan in het huidige systeem, dat de mensen en de feiten
in elke strafzaak nu eenmaal telkens weer verschillen. De ene moord is, tot
op zekere hoogte, de andere niet. In elke zaak zal de straf die wordt opgelegd
mede gekleurd zijn door een persoonlijk gevoel van de rechter. Zijn of haar
gevoel voor de ernst van de daad, voor de persoon van de dader en voor de
omstandigheden waaronder de dader handelde, de persoonlijke invulling die
elke rechter geeft aan de beginselen van redelijkheid, billijkheid, subsidiariteit
en proportionaliteit zijn mede bepalend voor de hoogte van de straf. Voor
de stelling «zoveel rechters, zoveel straffen» is geen aanleiding
te vinden in de rechtspraktijk, maar uit onderzoek blijkt dat er wel degelijk
sprake is van ongelijkheid in straffen in vergelijkbare zaken
(Onderzoek Straftoemeting, Universiteit Leiden). Daarbij komt dat er onder
rechters vaak niet of nauwelijks overeenstemming bestaat over de doelen die
met straffen moeten worden nagestreefd (vaak zelfs niet binnen één
en dezelfde strafkamer!) een factor die ook bijdraagt aan de relatieve willekeur
in de straftoemeting. De voorgestelde minimumstraffen verkleinen voor een
moord en doodslag de bandbreedte waarbinnen rechters in de straftoemeting
hun persoonlijke gevoel tot uiting kunnen laten komen. Een afname van de willekeur
in het proces van straftoemeting leidt daarmee onherroepelijk tot een toename
van de rechtsgelijkheid voor daders en rechtszekerheid voor (de nabestaanden
van) slachtoffers. De moordenaar in Friesland zal evenals de moordenaar in
Zeeland minimaal vijftien jaar cel tegemoet kunnen zien. De nabestaanden van
een slachtoffer van een moordenaar kunnen er aan de andere kant op rekenen
dat de dader gegarandeerd voor 15 jaar wordt opgesloten.5 Minimumstraffen in internationaal perspectiefIn het bovenstaande is ingegaan op de doelen die volgens indiener met
dit wetsvoorstel gediend zijn. Alvorens in te gaan op de specifieke wijze
van implementatie van minimumstraffen in het Nederlandse Wetboek van Strafrecht
die indiener voorstaat zal nu eerst worden uiteengezet hoe minimumstraffen
in de rechtsstelsels van andere Westerse landen hun beslag hebben gekregen.Een aanzienlijk aantal West-Europese landen kent namelijk minimumstraffen.
Noorwegen, Denemarken, Zweden, Oostenrijk, Portugal, Spanje, Zwitserland,
Italië, Frankrijk, België, Duitsland, Engeland en Wales kennen alle
een systeem van minimumstraffen voor ernstige strafbare feiten en recidive.
Deze omstandigheid vormde voor de Tweede Kamer in 2001 reden om de Minister
van Justitie om een onderzoek te vragen naar de toepassing van minimumstraffen
in de lidstaten van de Europese Unie. Dit onderzoek is door de professoren
Van Kalmthout en Tak verricht en onder de titel «Ups en downs van de
minimumstraf» in 2003 gepubliceerd. In het onderzoek wordt aandacht
besteed aan de werking van minimumstraffen in Frankrijk, België, Duitsland,
Engeland en Wales. Vanwege de gelijkenis van het strafrechtelijk systeem van
deze landen met dat van Nederland werd een vergelijking met deze vier/vijf
landen het meest voor de hand liggend geacht.In deze paragraaf waarin de internationale rechtsvergelijking met betrekking
tot minimumstraffen centraal staat is door indiener het onderzoek van Tak
en Van Kalmthout als belangrijkste bron gehanteerd. Verder wordt ook kort
aandacht besteed aan de voorstellen van instellingen van de Europese Unie
om te komen tot Europese minimumstraffen.5.1 Engeland en WalesMet de Crime Sentences Act is in 1997 op instigatie van minister Michael
Howard in Engeland en Wales een systeem van minimumstraffen ingevoerd. De
redenen voor invoering van minimumstraffen komen overeen met de beweegreden
van indiener om minimumstraffen ook in Nederland in te voeren. Zo stelde minister
van Justitie Michael Howard bij de verdediging van het wetsvoorstel dat minimumstraffen
nodig waren omdat criminelen te snel vrijkwamen en dit een verkeerd signaal
naar de samenleving en de criminelen was. Howard voorzag het wetsvoorstel
van een motto waar indiener het van harte mee eens is: «If you don’t want the time, don’t do the crime».
Het Engelse systeem is gebaseerd op het Amerikaanse «Three Strikes and
you’re out»-syteem en kent drie minimumstraffen: – Levenslang geldt als minimumstraf
voor moord en een tweede veroordeling voor enkele zeer ernstige misdrijven,
onder andere doodslag, opzettelijk veroorzaken van lichamelijk letsel etc.– Zeven jaar geldt als minimum voor
een derde veroordeling voor handel in harddrugs– Drie jaar geldt als minimum voor een
derde veroordeling voor woninginbraak.Wanneer sprake is van uitzonderlijke omstandigheden kan de rechter afzien
van een levenslange gevangenisstraf, bijvoorbeeld indien de dader geen significant
risico oplevert voor de samenleving, hetgeen bij een moordenaar niet vaak
het geval zal zijn. Bij de tijdelijke minimumstraffen kan de rechter een straf
onder het minimum opleggen indien het opleggen van een minimumstraf onder
alle omstandigheden onrechtvaardig zouden doen zijn. Dan heeft de rechter
ten volle een straftoemetingsvrijheid; een situatie die in het Nederlandse
systeem vergelijkbaar is met de aanwezigheid van bijzondere strafuitsluitingsgronden
als noodweer en overmacht en die ook binnen het kader van dit wetsvoorstel
blijft bestaan.Tak en Fiselier concluderen dat in Engeland, met zijn rijke variatie aan
sanctievormen en sanctiemodaliteiten, de minimumstraf betekenis heeft omdat
het toepassingsgebied van de strafminima beperkt is tot de categorie allerzwaarste
misdrijven, waarvoor het brede scala aan alternatieve en niet-vrijheidsbenemende
sancties in principe niet bedoeld is.5.2 DuitslandDuitsland kent sinds de invoering van het Reichsstrafgesetzbuch van 1871
voor meer dan honderd misdrijven een of meer bijzondere minimumstraffen. Ons
buurland kent acht categorieën minimumstraffen: levenslang, tien jaar,
vijf jaar, drie jaar, twee jaar, een jaar, zes maanden en drie maanden.. Deze
minimumstraffen gelden in Duitsland voor het grootste deel voor (zeer) ernstige
of door het gevolg gekwalificeerde misdrijven. Als minimumstraf voor moord
geldt bijvoorbeeld de levenslange gevangenisstraf.De strafmaat voor deze misdrijven wordt door de rechter bepaald aan de
hand van minimumstraf en maximumstraf. Binnen dat kader geldt voor de rechter
vrijheid van straftoemeting. Voor elk van de categorieën minimumstraffen
is er in geval van een wettelijke strafverminderingsgrond, zoals niet verontschuldigbare
noodtoestand, door de wet een lagere minimumstraf aangegeven, bij levenslang
(de minimumstraf voor moord) bijvoorbeeld gesteld op drie jaar. De rechter
moet in dit geval eerst op grond van algemene straftoemetingsoverwegingen
nagaan of van die mogelijkheid gebruik gemaakt moet worden. Maatgevend voor
die beslissing is of de abstracte facultatieve grond voor strafvermindering
in het concrete geval zo te waarderen is dat een verlaging van de minimumstraf
te verdedigen valt.Ook zijn er in het Duitse systeem nog de strafkaderbepalende omstandigheden.
Deze omstandigheden zijn naast de obligatoire en facultatieve strafverminderingsgronden
bepalend voor het strafkader, bedoeld wordt o.a. vrijwillige terugtred bij
een aantal delicten of geringe schuld of bijdrage aan een bepaald delict.
De rechter is dan niet gebonden aan het bijzondere strafminimum maar hij kan
dan de algemene minimumstraf (één maand: art 38 StGB ) of in
plaats van een vrijheidsstraf een geldboete opleggen. Voor de straftoemeting binnen het strafkader
tussen minimum- en maximumstraf is artikel 46 van het Strafgesetzbuch maatgevend.
Dit artikel geeft de gronden waarop de rechter bij zijn beslissing rekening
moet houden. Volgens dit artikel moet de rechter bij het bepalen van de gerechte
straf kijken naar de mate van schuld, de beweegredenen van de dader en het
gedrag van de dader na het plegen van het strafbaar feit.Tak en Fiselier concluderen in hun onderzoek dat de strafminima voor de
dagelijkse praktijk van straftoemeting in Duitsland van wezenlijke betekenis
zijn. Het bijzondere minimum en het maximum van de straf bepalen het strafkader
waarbinnen de rechter de op te leggen straf moet bepalen. De Duitse strafrechter
heeft, net als zijn collega in Frankrijk, België, Engeland en de VS,
een veel beperkter bewegingsvrijheid dan zijn collega in Nederland.De werking en betekenis van de minimumstraf van levenslang voor moord
en ernstige gevallen van doodslag in Duitsland is voor dit wetsvoorstel van
grote betekenis. Deze minimumstraf is meer dwingend en kent geen regeling
voor minder ernstige gevallen. De Duitse rechter heeft bovendien niet de vrijheid
om met de criteria van artikel 46 Stgb. in de hand de straf te richten naar
de schuld van de verdachte. Schuldverminderende omstandigheden zijn uitgesloten.
Dit systeem heeft ertoe geleid dat in 2001 driekwart van de 171 verdachten
voor moord werden veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf. Achttien
verdachten kregen een straf opgelegd van 10 tot vijftien jaar, de overige
straffen varieerden van 10 tot drie jaar (bron: Tak, boek Ups and Downs). Omdat in sommige gevallen de minimumstraf levenslang
als disproportioneel wordt ervaren, wordt uitgeweken naar een ander strafkader
waarbinnen voor verminderingsgronden wordt gekozen. Voor andere jaren bieden
de statistieken van veroordelingen voor moord eenzelfde beeld. Het systeem
van minimumstraffen in Duitsland loopt nog steeds goed en men wil ook aan
het systeem blijven vasthouden.5.3 FrankrijkFrankrijk geldt als de bakermat van het stelsel van minimumstraffen. In
reactie op de willekeur, de onbepaaldheid en de onvoorzienbaarheid van straffen
tijdens het Ancien Regime werd met de Code Penal van 1791 een nieuw strafrechtelijk
systeem ingericht. In dit nieuwe letterlijk en figuurlijk revolutionaire systeem
werd een stelsel van vaste straffen ingevoerd, waar door de rechter met geen
mogelijkheid aan te tornen viel. Dit systeem werd met de Code Napoleon van
1810 verruild voor een systeem van maximum en minimum straffen waarbij de
rechter de vrijheid kreeg om tussen de bandbreedte van deze twee ijkpunten
te straffen.Ook dit systeem is weer ettelijke malen aangepast om uiteindelijk in 1994
de laatste wijziging te ondergaan. Na de laatste wijziging van het wetboek
van strafrecht in 1994 kent Frankrijk voor ernstige misdrijven straffen met
een minimumduur van tien jaar (de peines criminelles): het gaat hier onder
andere om delicten als moord en doodslag, verkrachting, afpersing met geweld
met dodelijke afloop en terroristische misdrijven. Minimumstraffen voor minder
ernstige delicten (de délits en de contraventions) werden met de invoering
van het bijna compleet nieuwe wetboek van strafrecht in 1994 uit het wetboek
gehaald. Daarbij moet aangetekend worden dat als tegenwicht voor het wegvallen
van de minimumstraffen bij de lichtere misdrijven bij de invoering van de
nieuwe Code Penal wel de maximumstraffen voor een groot aantal delicten aanzienlijk
werden verhoogd en de toepassingscriteria voor strafverhoging bij recidive
aanzienlijk verruimd. Bij de zogenaamde peines criminelles, zware
misdrijven als moord en doodslag, heeft de Franse wetgever die vrijheid van
de rechter beperkt gehouden door voor deze delicten een minimumstraf van 10
jaar vast te stellen. De juryrechtbank is echter niet verplicht deze peine criminelle op te leggen, het staat de rechtbank
vrij om in plaats van de straf op crimes, een peine correctionelle op te leggen. Daarbij gelden weer
wel vastgestelde minima:• Voor crimes bedreigd met een levenslange
gevangenisstraf: 2 jaar• Voor crimes bedreigd met een tijdelijke
vrijheidstraf: 1 jaar.Voor 23 commune en 3 politieke misdaden (deze delicten worden als crime bestempeld, o.a. moord, leiding geven aan een crimineel
georganiseerd verband etc.) gelden dus als absoluut minimum een gevangenisstraf
van 2 jaar en levenslang als maximum. De 37 overige misdaden (crimes met tijdelijke vrijheidstraffen als maximum) kennen een absoluut
minimum van één jaar met als maximum de per delict gestelde
maxima. Het systeem van minimumstraffen heeft in Frankrijk, ondanks de wettelijke «ontsnappingsmogelijkheden»
een significante betekenis. Zo kreeg in 2001 bijna de helft van de 3262 veroordeelde
zware misdadigers een minimumstraf van gemiddeld 14,6 jaar opgelegd.5.4 BelgiëHet Belgische strafrecht is zeer sterk daadgericht. De Belgische strafwet
staat ook na de laatste wijziging van 1996 nog steeds sterk in het teken van
de klassieke, en door indiener van dit wetsvoorstel hooggehouden strafdoelen
als vergelding, afschrikking en generale preventie. Het Belgische strafrechtelijk
systeem kent daarbij, net als het Nederlandse, de nodige overeenkomsten met
de Franse Code Pénal. Ook in België wordt met betrekking tot strafbare
feiten onderscheid gemaakt tussen crimes (misdrijven), wanbedrijven (délits)
en overtredingen (contraventions). De Belgische strafwet kent drie daarmee
corresponderende soorten straffen: de peines criminelles, de peines correctionelles
en de peines contraventionelles.Levenslang, een peine criminelle, als minimumstraf geldt voor een groot
aantal misdrijven waaronder moord, doodslag, roofmoord, oudermoord en vergiftiging.
De tijdelijke vrijheidsstraf voor commune delicten bedraagt minimaal vijf
en maximaal dertig jaar. De zwaarste tijdelijke minimumstraf is twintig jaar
(met een maximum van dertig jaar), de lichtste vijf jaar (met een maximum
van 10 jaar). De Belgische strafwet kent daarnaast een zeer gecompliceerd
systeem van strafverminderende en strafverschonende omstandigheden en sanctiemodaliteiten
dat wel een relativerende invloed heeft op de uiteindelijke uitwerking in
de praktijk van de minimumstraffen. Het aannemen van deze gronden door de
rechter kan leiden tot het verlagen van de minimumstraf: zo wordt bij de aanname
van een strafverzachtende omstandigheid de levenslange minimumstraf verlaagd
naar een tijdelijke gevangenisstraf van minimaal vijf jaar.5.5 Minimumstraffen en de Europese UnieDe discussie over de invoering van minimumstraffen in Europees verband
is vooral gevoerd naar aanleiding van het Verdrag van Amsterdam en de daarin
verwoorde ambities voor het vergroten van de veiligheid van de Europese burger.
In het kader van deze discussie is ook het onderwerp minimumstraffen veelvuldig
aan bod gekomen, hetgeen na lezing van voorgaande paragrafen geen verwondering
hoeft te wekken. Het zijn deze ontwikkelingen die de huidige minister van
Justitie tijdens het debat over de begroting van het Ministerie van Justitie
in 2002 aanleiding gaven tot de uitspraak (NRC 7/11/2002): «We
zitten in Europa niet in een positie om ons te isoleren op het punt van de
minimumstraffen».Vooral op het gebied van de georganiseerde criminaliteit en terrorismebestrijding
worden pogingen ondernomen om te komen tot harmonisatie van de straffen. Vanuit
een ideaal van harmonisatie van het Europese strafrecht en een streven naar
Europese rechtsgelijkheid en rechtszekerheid zijn in Europees verband onder
andere afspraken vastgelegd over de minimale maximumstraf voor het lidmaatschap
van een terroristische organisatie. Nog dit jaar heeft Eurocommissaris Frattini
een voorstel gelanceerd in het kader waarvan in alle EU-lidstaten minimumstraffen
moeten worden ingevoerd om de georganiseerde misdaad te bestrijden. Leden
van criminele bendes zouden minimaal vijf jaar cel moeten krijgen, leiders
kunnen volgens het voorstel van Frattini bij veroordeling waar dan ook in
de EU een minimumstraf van tien jaar tegemoet zien.Verder verdient vermelding dat het Europees Parlement zo in 2001 voorstellen
heeft aangenomen waarin de lidstaten wordt aangespoord minimumstraffen in
te voeren voor de invoer, uitvoer, aankoop en verkoop van kinderporno.5.7 Conclusie rechtsvergelijkend onderzoekDe praktijk van minimumstraffen in de onderzochte EU-lidstaten geeft een
wisselend beeld te zien. In Engeland en Wales zijn minimumstraffen zeer recent
ingevoerd om recidiverende criminelen langer op te kunnen sluiten, in België
staan ze nog wel in de wet maar hebben ze geringe praktische betekenis, in
Duitsland functioneren ze sinds lange tijd zonder probleem en zijn de minimumstraffen,
getuige de straffen voor moord, van wezenlijke betekenis voor de dagelijkse
praktijk van de straftoemeting. In Frankrijk gelden, ondanks verscheidene
aanpassingen, nog steeds minimumstraffen voor ernstige delicten.Er is uit dit wisselende beeld geen eenduidig positieve dan wel negatieve
conclusie te trekken voor wat betreft invoering van minimumstraffen in Nederland.
Belangrijk is wel dat in de landen waar de minimumstraf aan betekenis heeft
ingeboet deze afwaardering vooral tot stand is gekomen onder invloed van het
gevoel van de bevolking dat de betreffende minimumstraffen onrechtvaardig
hoge straffen opleverden (Tak). Gelet op de verscheidene onderzoeken onder
de Nederlandse bevolking is in ons land juist een tegengestelde beweging onder
de bevolking te zien, hetgeen in Nederland volgens indiener een tegengestelde
beweging in strafrechtelijk opzicht logisch maakt. Indiener zoekt met dit
wetsvoorstel aansluiting bij het recent tot stand gekomen Engelse model van
minimumstraffen. De punitieve benadering van het strafrecht die voormalig
Minister Howard aanleiding gaf minimumstraffen in te voeren voor een beperkt
aantal geweldsdelicten stemt een op een overeen met de benadering van indiener.
In de onderstaande paragrafen, waarin specifiek wordt ingegaan op de vraag
hoe de voorgestelde minimumstraffen in de huidige systematiek van het Wetboek
van Strafrecht geplaatst kunnen worden ingepast, wordt daarbij impliciet getracht
de moeilijkheden met minimumstraffen zoals die uit de ervaringen in de praktijk
van de onderzochte landen naar boven zijn gekomen, te vermijden.Teneinde minimumstraffen niet alleen van papier te laten zijn maar ook
in de praktijk hun waarde te laten hebben wordt met dit wetsvoorstel een systeem
van minimumstraffen bepleit waarin wel ruimte is voor individuele strafverminderende
en strafuitsluitende omstandigheden, maar deze ruimte wel beperkt is. Niet
gekozen wordt aldus voor het Duitse systeem met een uitgebreid stelsel van
wettelijke strafverminderingsgronden; ook niet gekozen wordt
dus voor het Amerikaanse systeem van mandatory sentences waarbij voor de rechter
geen mogelijkheid is geschapen om van de minimumstraf af te wijken.6 Het opleggen van minimumstraffen in de systematiek
van het Wetboek van StrafrechtHet voorstel resulteert in de invoering van een strafkader van minimum-
en maximumstraf voor moord en doodslag waar de strafrechter bij het bepalen
van de straf aan gebonden is. In deze paragraaf wordt uiteengezet hoe de voorgestelde
wetswijziging in de bestaande systeem van het Wetboek van Strafrecht en Strafvordering
kan worden ingevoerd. Uiteengezet zal worden waar het wetsvoorstel botst met
huidige bepalingen in het Wetboek van Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering
en waar dat zal moeten leiden tot aanpassingen van die bepalingen. Eveneens
wordt ingegaan op een aantal onderwerpen waar de invoering van minimumstraffen
geen gevolgen voor zal hebben, maar die voor de volledigheid en duidelijkheid
toch bespreking verdienen.6.1 De plaats van minimumstraffen in het beslissingsmodel
van 348/350 StrafvorderingDe invoering van de voorgestelde minimumstraffen voor moord en doodslag
heeft, voor wat betreft het gerechtelijk beslissingsmodel van 348/350 Wetboek
van Strafvordering, implicaties voor de beantwoording van de laatste hoofdvraag
van artikel 350 van het Wetboek van Strafvordering. De vragen van 350 Sv,
die de rechter langs moet lopen wil hij tot een uitspraak kunnen komen, kunnen
als volgt worden weergegeven:1. Is de daad zoals die is tenlastegelegd bewezen?2. Voldoet de daad zoals die is tenlastegelegd aan een delictsomschrijving
(bv. art 287 WvSr, doodslag/289, moord)?3. Is de daad zoals die ten laste is gelegd wederrechtelijk?4. Is de daad zoals die ten laste is gelegd aan de schuld te wijten (strafbaarheid
van dader)?5. Welke straf moet worden opgelegd?Ingevolge de minimumstraffen die in dit wetsvoorstel worden voorgesteld
wordt de rechter in geval van moord en doodslag beperkt in zijn vrijheid bij
de beantwoording van de laatste vraag. Nadat is bewezen dat verdachte de moord
heeft begaan (vraag 1 en 2), deze moord niet door een beroep op bijvoorbeeld
noodweer gerechtvaardigd wordt (vraag 3), de verdachte zich niet kan beroepen
op een schulduitsluitingsgrond als noodweerexces, overmacht of ontoerekeningsvatbaarheid
(vraag 4), komt de rechter toe aan de vraag naar de op te leggen straf. Waar
de rechter voorheen volledige vrijheid had om een straf tussen het algemene
minimum van een dag gevangenisstraf en het voor moord en doodslag geldende
maximum op te leggen, daar moet de rechter ingevolge dit wetsvoorstel de verdachte
die hij schuldig heeft bevonden aan moord of doodslag veroordelen tot een
gevangenisstraf die voor moord ligt binnen de bandbreedte van het voorgestelde
minimum van 15 en het maximum van 30 jaar/levenslang (vraag 5).De nieuwe stap in het model van 350 kan het beste worden gevat in de vorm
van een nieuw toe te voegen vraag 5a, die nog voor de vraag naar de hoogte
van de straf moet worden beantwoord, en als volgt kan worden gesteld: Geldt
er voor de daad zoals die ten laste is gelegd een minimumstraf? 6.2 Minimumstraffen en de geschreven en ongeschreven
strafuitsluitingsgrondenAan de hand van de vragen van artikel 350 van het Wetboek van Strafvordering
moet de rechter beslissen of het ten laste gelegde is bewezen, of het ten
laste gelegde voldoet aan een delictsomschrijving, of er daarbij sprake is
van een strafbaar feit en of de dader ook schuld treft. Pas nadat de rechter
deze vragen heeft beantwoord kan hij toekomen aan het opleggen van een straf.Dit betekent dat toepassing door de rechter van de wettelijke strafuitsluitingsgronden
als ontoerekenbaarheid (39 Sr., hier zal nader op worden ingegaan in paragraaf 5.1.2),
noodweer (41 Sr.), noodweerexces (41 lid 2 Sr.), psychisch overmacht (40 Sr.),
noodtoestand (40 Sr.), ambtelijk bevel (43 Sr.), wettelijk voorschrift (42
Sr.), en de buitenwettelijke schulduitsluitingsgrond afwezigheid van alle
schuld (avas) onverkort kan plaatsvinden. Een vrouw die zich tegen een overvaller
heeft verdedigd als gevolg waarvan de overvaller de dood vindt, en wordt vervolgd
voor doodslag kan zich nog steeds beroepen op noodweer. Indien de rechter
dit beroep aanvaard kan hij de vrouw nog steeds ontslaan van alle rechtsvervolging:
de uitspraak die in zo’n geval nu ook zou volgen.Hetzelfde geldt voor een geslaagd beroep op de schulduitsluitingsgrond
psychisch overmacht. Een vrouw die na jarenlange mishandeling door haar man
een mes pakt en haar echtgenoot doodsteekt kan, indien de omstandigheden van
het geval duiden op psychisch overmacht, door rechter ook na aanname van dit
wetsvoorstel worden ontslagen van alle rechtsvervolging. De vrouw treft immers
geen schuld waardoor de rechter niet toekomt aan de beantwoording van de vraag
naar de op te leggen straf.Het onverminderd van kracht blijven van de strafuitsluitingsgronden zal
de effectiviteit van het wetsvoorstel voor minimumstraffen echter allerminst
ondermijnen. De Nederlandse rechter aanvaard namelijk slechts zeer zelden
een beroep op een strafuitsluitingsgrond (De Hullu, p. 283). Is eenmaal de
tenlastegelegde moord of doodslag bewezen, dan volgt in de overgrote meerderheid
van de strafzaken ook daadwerkelijk strafoplegging.6.3 Minimumstraffen en de (enigszins) verminderde
ontoerekeningsvatbaarheidIn artikel 39 is de strafuitsluitingsgrond ontoerekeningsvatbaarheid opgenomen.
Nadat is vastgesteld dat het tenlastegelegde is bewezen, gekwalificeerd kan
worden als een delict en wederrechtelijk moet worden geacht kan de ontoerekeningsvatbaarheid
van de dader diens schuld uitsluiten. Indien de rechter meent dat de dader
wegens gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van zijn geestvermogens
volledig ontoerekeningsvatbaar moet worden geacht wordt de dader ontslagen
van alle rechtsvervolging en wordt tbs gelast, indien het een strafbaar feit
betreft waarop naar de wettelijke omschrijving een gevangenisstraf van meer
dan vier jaren is gesteld. Als voorbeeld mag gelden de uitspraak van de rechtbank
Rotterdam waarin de rechtbank ten aanzien van een inwoner uit Vlaardingen
die zijn moeder onder invloed van psychotische waandenkbeelden op gruwelijke
wijze om het leven had gebracht tbs gelastte na hem te hebben ontslagen van
alle rechtsvervolging (LJN: AU4190).Gezien hetgeen in het voorgaande is gesteld over de plaats van minimumstraffen
in het beslissingsmodel van 348/350 van het Wetboek van Strafvordering mag
duidelijk zijn dat volledige ontoerekeningsvatbaarheid, ook in
het geval er voor het strafbare feit minimumstraffen gelden, leidt tot ontslag
van alle rechtsvervolging.Indien de rechter de dader echter niet geheel maar slechts verminderd
of licht verminderd toerekeningsvatbaar acht is hij wel gebonden aan de geldende
minimumstraffen. De vraag naar de schuld van de verdachte kan dan immer niet
(geheel) ontkennend worden beantwoord, en waar schuld is, dienen de minimumstraffen
onverkort te gelden. De rechter kan de mate waarin toerekenbaarheid verminderd
moet worden geacht dan in de straf tot uiting laten komen, maar dan wel binnen
de bandbreedte van minimum- en maximumstraf.6.4 Minimumstraffen en de niet verontschuldigbare
noodtoestandIn het wetsvoorstel wordt een specifieke strafverminderingsgrond toegevoegd
aan het Wetboek van Strafrecht. Met deze strafverminderingsgrond in de hand
kan de rechter in zaken waarbij de dader na jarenlange mishandeling door de
partner deze om het leven heeft gebracht (het zogeheten «Battered Women
Syndrome» hetgeen door de rechtspraak niet als een situatie van overmacht
wordt geaccepteerd en dus niet tot schulduitsluiting kan leiden) tot het vaststellen
van een straf onder het minimum uitkomen. Overigens meent indiener dat met
de toevoeging van deze strafverminderingsgrond, gezien het feit dat dit soort
zaken zich zelden voordoet, de doelstelling van het wetsvoorstel, gericht
op vergelding door adequate bestraffing van brute moorden, niet wordt ondergraven.Indiener wil benadrukken dat een dergelijke daad, gepleegd vanuit niet
gerechtvaardigd noodweer, niet verontschuldigbaar noodweer-exces of overmacht,
nog steeds wel als strafwaardig moet worden gezien; het wetsvoorstel introduceert
dan ook een strafverminderingsgrond en geen nieuwe strafuitsluitingsgrond
die kan leiden tot ontslag van alle rechtsvervolging of vrijspraak.6.5 Minimumstraffen en de onvoltooide moord, doodslag,
gekwalificeerde doodslag en doodslag met terroristisch oogmerk6.5.1 PogingDe verminderde strafwaardigheid van het onvoltooide delict wordt in het
Wetboek van Strafrecht in artikel 45 Sr. tot uitdrukking gebracht in een verlaging
van de maximumstraf met een derde. Voor poging tot doodslag is zodoende de
maximumstraf gesteld op 10 jaar. Voor poging tot moord, een delict waarvoor
indien voltooid, de levenslange gevangenisstraf als maximum geldt, is het
maximum ingevolge artikel 45 lid 3 beperkt tot 15 jaar.Met het wetsvoorstel minimumstraffen voor moord en doodslag worden niet
tevens minimumstraffen ingevoerd voor de onvoltooide delictsvorm. Het rechtsgoed
dat dit wetsvoorstel beoogt te beschermen en te vergelden is het menselijk
leven; uit onderzoek van indiener is gebleken dat dit rechtsgoed door te lage
straffen op moord en doodslag niet afdoende beschermd wordt. Bij poging tot
moord en doodslag kan niet gesproken worden van een fundamentele en definitieve
aantasting van het rechtsgoed/menselijk leven, derhalve is ook een minimumstraf
niet geboden en kan het bestaande verlaagde maximum als bovengrens blijven
functioneren.6.5.2 VoorbereidingIn artikel 46 van het Wetboek van Strafrecht is de voorbereiding strafbaar
gesteld van misdrijven waarop een gevangenisstraf is gesteld van acht jaar
of meer. Voorbereiding van voornoemde misdrijven kan worden bestraft met een
gevangenisstraf die niet meer bedraagt dan de helft van de maximumstraf
van het voltooide misdrijf. Ook de voorbereiding van de misdrijven moord en
doodslag is derhalve strafbaar.Zoals eerder gesteld beoogt indiener met de voorgestelde minimumstraffen
de onomkeerbare, opzettelijke aantasting door moord en doodslag van het menselijk
leven te beschermen en te vergelden. Indiener meent dat bij de voorbereiding
van de misdrijven moord en doodslag van een dergelijke fundamentele/onomkeerbare
aantasting nog geen sprake is. De invoering van een minimumstraf voor de onvoltooide
delictsvorm van voorbereiding van moord en doodslag acht indiener dan ook
niet geboden.Dit alles neemt niet weg dat de zogeheten vrijwillige terugtred-bepaling
van artikel 46b, die bepaalt dat van poging en voorbereiding van bedoelde
misdrijven geen sprake is indien het misdrijf niet is voltooid tengevolge
van omstandigheden van de wil van de dader afhankelijk, in stand blijft.6.5.3 SamenspanningIngevolge artikel 96 jo. 289a van het Wetboek van Strafrecht is samenspanning
tot moord en doodslag met een terroristisch oogmerk strafbaar. Om reeds in
het bovenstaande, in het kader van de bespreking van de andere onvoltooide
delictsvormen vermelde redenen, acht de indiener ook wat betreft de samenspanning
tot moord, doodslag, gekwalificeerde doodslag en doodslag met terroristisch
oogmerk invoering van minimumstraffen niet geboden.6.6 Minimumstraffen en deelneming aan (gekwalificeerde)
moord en doodslagVolgens artikel 47 van het Wetboek van Strafrecht worden als daders van
een strafbaar feit gezien zij die het feit plegen, doen plegen, medeplegen
of het feit uitlokken. Indiener kiest in dit wetsvoorstel hetzelfde uitgangspunt
als reeds vervat in voornoemd artikel van het Wetboek van Strafrecht. De minimumstraffen
voor moord en doodslag gelden dientengevolge niet alleen voor de pleger maar
voor alle categorieën daders te weten de medepleger, de doen pleger en
de uitlokker van moord en doodslag. De mate waarin zij schuld dragen aan het
delict, met andere woorden de vraag naar de proportionering van de straf kan
dan worden bepaald binnen de bandbreedte van minimumstraf en maximumstraf.6.6.1 MedeplegerDe medepleger van de moord kan degene zijn die samen met een andere (mede)pleger
op het dodelijke slachtoffer heeft ingeschopt, het misdrijf met andere woorden
gezamenlijk heeft uitgevoerd. Medepleger kan ook zijn degene die de moord
of doodslag achter de schermen heeft gepland, de zogenaamde auctor intellectualis (HR Containerdiefstal). Beide soorten medeplegers
zijn volgens indiener niet minder strafbaar dan de moordenaar of doodslagpleger
die het delict alleen uitvoert.6.6.2 Doen plegerBij de doen pleger van moord en doodslag moet gedacht worden aan de dader
die een ander als instrument gebruikt om de moord en/of doodslag te plegen.
De doen pleger laat de ander een delict uitvoeren waarvoor die ander zelf
niet kan worden gestraft; de doen pleger pleegt het delict door middel van een ander. De ander is door de doen pleger als een
werktuig gebruikt en moet worden geacht zonder «opzet, schuld of toerekenbaarheid»
te hebben gehandeld. De doen pleger als auctor intellectualis van moord of
doodslag is volgens indiener niet minder strafbaar dan de eenzame moordenaar
danwel doodslagpleger, zodat ook voor de doen pleger dezelfde minimumstraf
komt te gelden. 6.6.3 UitlokkerIngevolge artikel 47 lid 1 onder 2 van het Wetboek van Strafrecht is ook
degene die een strafbaar feit uitlokt strafbaar. De uitlokker kan worden omschreven
als iemand die een ander beweegt tot het plegen van een strafbaar feit, waarbij
voor dat feit ook de uitgelokte zelf kan worden gestraft. Het verschil met
de in het bovenstaande genoemde andere vormen van deelneming is dat de uitlokker
in principe zelf niet participeert in de uitvoering van het delict: uitlokkers
zijn de zuiver «intellectuele daders».Uitlokkers zijn echter wel daders die opzettelijk de ander aanzetten tot
het plegen van een strafbaar feit waarbij dit feit ook is gevolgd of een strafbare
poging daartoe is ondernomen. Ten aanzien van uitlokking komen derhalve onverkort
dezelfde minimumstraffen te gelden zoals die voor de andere vormen van deelneming
komen te gelden.6.6.4 Deelneming aan onvoltooide delicten waarvoor
minimumstraffen geldenMet betrekking tot de deelneming (medeplegers, doen plegers, uitlokkers)
van het onvoltooide delict kan het volgende worden opgemerkt. Zoals eerder
vermeld komen ingevolge dit wetsvoorstel ten aanzien van de daders van een
onvoltooide (gekwalificeerde) moord en doodslag geen minimumstraffen te gelden.
Dit uitgangspunt komt evenzeer te gelden voor de daders (medeplegers, doen
plegers, uitlokkers) genoemd in artikel 47 Wetboek van Strafrecht: ten aanzien
van de uitlokking van poging tot moord, of de deelneming aan de voorbereiding
van doodslag gelden geen minimumstraffen.6.7 Medeplichtigheid bij/tot (gekwalificeerde) moord
en doodslagVan medeplichtigheid, strafbaar gesteld in artikel 48 van het Wetboek
van Strafrecht, is sprake als iemand hulp verleent bij een misdrijf dat door
een ander wordt gepleegd. De medeplichtige is behulpzaam tijdens of voorafgaand
aan het misdrijf. Het opzet van de medeplichtige is niet alleen gericht op
het behulpzaam zijn bij het plegen van een misdrijf, maar ook gericht zijn
op het misdrijf ten aanzien waarvan hulp wordt verleend.Medeplichtigen worden in de systematiek van het Wetboek van strafrecht
niet als daders beschouwd en verschillen daarin van de medepleger, de doen
pleger en de uitlokker. Medeplichtigheid wordt dientengevolge ook als minder
strafwaardig gezien dan de andere vormen van deelneming (checken): artikel
49 lid 1 van het Wetboek van Strafrecht bepaalt dat het maximum van de hoofdstraffen
bij medeplichtigheid aan een misdrijf met een derde wordt verminderd.Indiener volgt in dit wetsvoorstel de systematiek van het Wetboek van
Strafrecht en de daaraan ten grondslag liggende redenering dat medeplichtigheid
niet als daderschap kan worden gekwalificeerd en dientengevolge ook als minder
strafwaardig dient te worden beschouwd. De minimumstraffen op (gekwalificeerde)
moord en doodslag worden in dit wetsvoorstel derhalve, in lijn met de bepaling
van artikel 49 lid 1 van het Wetboek van Strafrecht, ten aanzien van de medeplichtige
eveneens met eenderde verminderd.6.8 Minimumstraffen en de meerdaadse samenloopDe artikelen 57 tot en met 62 van het Wetboek van Strafrecht beperken
het optellen van straffen indien er sprake is van het plegen van feiten die
als op zichzelf staande handelingen moeten worden beschouwd en meer dan één
misdrijf opleveren; gesproken wordt dan van misdrijven gepleegd in «meerdaadse
samenloop». Bij meerdere strafbare feiten die niet als een voortgezette
handeling kunnen worden gezien en waarop (on)gelijksoortige hoofdstraffen
(zie artikel 9 Wetboek van Strafrecht) zijn gesteld, kan de maximumstraf maximaal
oplopen tot eenderde boven het hoogste strafmaximum. Dit wetsvoorstel beoogt
geen wijziging van het systeem van beperkte cumulatie; wel voorziet het wetsvoorstel
in beperkte cumulatie van de minimumstraffen. Indien in meerdaadse samenloop
misdrijven worden begaan waarop telkens een minimumgevangenisstraf is gesteld,
cumuleren deze minimumstraffen, in lijn met de maximale gevangenisstraffen,
beperkt: de minimumstraf bedraagt dan de termijn van het hoogste minimum,
vermeerderd met een derde. Zodoende wordt aansluiting gezocht bij het bestaande
systeem van het Wetboek van Strafrecht. Indien in meerdaadse samenloop twee
moorden worden begaan door dezelfde dader, dan beloopt de minimumgevangenisstraf
bij gelijktijdige berechting dus twintig jaar; indien in meerdaadse samenloop
twee doodslagen worden gepleegd door dezelfde dader, dan beloopt de minimumgevangenisstraf
bij gelijktijdige berechting vijftien jaar.6.9 Minimumstraffen en geldboetes voor moord en doodslagIn het Wetboek van Strafrecht zijn zowel voor het delict doodslag, gekwalificeerde
doodslag, doodslag met terroristisch oogmerk en moord geldboetes van de vijfde
categorie (ten hoogste 45 000 euro) opgenomen als mogelijk bijkomende
(ingevolge artikel 9 lid 3 Wetboek van Strafrecht) of alternatieve straf.Zoals eerder reeds gesteld beoogt dit wetsvoorstel zeker te stellen dat
aan de strafbare dader van een strafbare moord dan wel (gekwalificeerde) doodslag
dan wel doodslag met terroristisch oogmerk tenminste een gevangenisstraf van een aantal jaren wordt opgelegd. Het opleggen
van geldboetes als straf naast de gevangenisstraf is natuurlijk niet in strijd
met dit doel, geldboetes als alternatieve sanctie wel!6.10 Minimumstraffen en het rechterlijk pardon van
artikel 9a WvSrArtikel 9a van het Wetboek van strafrecht geeft de rechter de mogelijkheid
om «in verband met de geringe ernst van het feit, de persoonlijkheid
van de dader of de omstandigheden waaronder het feit is begaan, dan wel die
zich nadien hebben voorgedaan» in het vonnis te bepalen dat geen straf
of maatregel zal worden opgelegd. Dit artikel is ingevoegd bij de Wet Vermogenssancties
(inwerking getreden 1983) en regelt voor het gehele strafrecht het zogenaamde
rechterlijk pardon. Als omstandigheden waaraan gedacht kan worden noemt Tekst
en Commentaar het intreden van een ongeneeslijke ziekte bij de verdachte of
het overlijden van een naast familielid dat slachtoffer was van het door de
verdachte begane culpoos delict (vergelijk het onopzettelijk overrijden van
een kind).Indiener ziet in het rechterlijk pardon het sluitstuk van de ontwikkeling
naar totale vrijheid van de Nederlandse strafrechter bij de straftoemeting
zoals die zich vanaf de totstandkoming van het wetboek in 1886 heeft voltrokken.
Een van de redenen die ten grondslag liggen aan dit wetsvoorstel is juist
het keren van die ontwikkeling door het beperken van de vrijheid van die rechter
bij het bepalen van de straf voor twee van de meest ernstige delicten die
ons strafrecht kent. De minimumstraffen voor moord en doodslag die dit wetsvoorstel
behelst dienen voor de rechter dan ook echte minima te vormen; het rechterlijk
pardon heeft in deze visie van het strafrecht dan ook geen plaats. Heeft de
rechter de toepasselijkheid van de wettelijke en buitenwettelijke strafuitsluitingsgronden
uitgesloten dan zijn moord en moordenaar strafbaar. Uitgesloten moet worden
dat de dader in kwestie alsnog via de weg van artikel 9a zijn gerechte minimumstraf
kan ontlopen. Ingevolge de minimumstraffen van dit wetsvoorstel
dient artikel 9a strafrecht voor wat betreft moord en doodslag buiten toepassing
te blijven.6.11 Minimumstraffen en de levensberoving op verzoek
(euthanasie)Met betrekking tot de verhouding tussen minimumstraffen voor moord en
doodslag en de levensberoving op verzoek moet het volgende opgemerkt worden.
Op dit moment is de levensberoving op verzoek, mits begaan door een arts die
voldoet aan de zorgvuldigheidseisen zoals neergelegd in de Wet toetsing levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding en hiervan mededeling doet aan de gemeentelijke
lijkschouwer overeenkomstig artikel 7, tweede lid, van de Wet op de Lijkbezorging,
ingevolge artikel 293 lid 2 van het Wetboek van Strafrecht niet strafbaar.
Echter, de arts die niet voldoet aan deze zorgvuldigheidseisen wordt ingevolge
het eerste lid van artikel 293 gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste
twaalf jaren of geldboete van de vijfde categorie.Indiener meent dat het niet geboden is ook met betrekking tot de levensberoving
op verzoek zonder dat aan voornoemde zorgvuldigheideisen is voldaan over te
gaan tot de invoering van minimumstraffen. Het karakter van dit strafbare
feit verschilt immers wezenlijk van moord en doodslag daar er sprake moet
zijn/ van een uitdrukkelijk en ernstig verlangen bij degene die van het leven
beroofd wordt. Voor de volledigheid moet ook opgemerkt worden dat het invoeren
van minimumstraffen voor (gekwalificeerde) moord en doodslag geen gevolgen
heeft voor de rechterlijke vrijheid bij de bestraffing van de levensberoving
op verzoek zoals strafbaar gesteld in het eerste lid van artikel 293 Wetboek
van Strafrecht.6.12 Minimumstraffen en de strafverminderingsgrond
voor de criminele getuigeIngevolge artikel 44a van het Wetboek van Strafrecht kan de rechter de
straf verminderen van een getuige uit het criminele milieu, die in ruil voor
zijn getuigenis informatie over een strafbaar feit aan het Openbaar Ministerie
heeft kenbaar gemaakt. De grondslag voor de strafvermindering is de belangrijke
bijdrage die de getuige (tevens verdachte) levert in een strafzaak tegen een
andere verdachte. De medewerking van de getuige aan de waarheidsvinding dient
te worden aangemerkt als een strafverlichtende omstandigheid met een vastgestelde
maximale reductie van max. eenderde. Het wetsartikel 44a (in lid 2a) bevat
hiermee de enige algemene strafverlichtingsgrond van het Wetboek van Strafrecht.Deze strafverlichtingsgrond dient naar de mening van indiener ook door
te werken in de minimumstraffen die gelden ten aanzien van de misdrijven waarvoor
minimumstraffen komen te gelden.6.13 Minimumstraffen en het sanctiestelsel in het
jeugdstrafrechtIn titel VIIIa van Boek 1 van het wetboek van strafrecht zijn bepalingen
opgenomen die voorzien in een specifiek sanctiestelsel voor personen/daders
ouder dan 12 maar jonger dan 18 jaar. Met betrekking tot straffen voor jeugdigen
is een gemeenschappelijk kenmerk van de hoofdstraffen voor jeugdigen dat zij
veel lichter zijn dan voor volwassenen.6.13.1 Minimumstraffen buiten werking bij jeugdigen
ouder dan 12 maar jonger dan 16In artikel 77i wordt bepaald dat de maximale duur van jeugddetentie voor
beneden-zestienjarigen twaalf en voor zestien- en zeventienjarigen vierentwintig maanden bedraagt. De in de strafbepalingen opgenomen sanctienorm
wordt hiermee buiten toepassing verklaard.Indiener wenst met de voorgestelde invoering van minimumstraffen voor
moord en doodslag geen einde te maken aan het specifieke sanctiestelsel voor
jeugdige daders (zie echter paragraaf 5.7.2).De maximering van de sanctieduur zoals vastgelegd in artikel 77i dient
dan ook in stand te blijven voor wat betreft de delicten (gekwalificeerde)
moord en doodslag waarvoor de in dit wetsvoorstel neergelegde minimumstraffen
komen te gelden.6.13.2 Minimumstraffen van toepassing bij berechting
jeugdige daders volgens volwassenenrechtIngevolge artikel 77b van het Wetboek van Strafrecht kan de rechter, gezien
de ernst van het feit, de persoonlijkheid van de dader of de omstandigheden
waaronder het feit is begaan, de jeugdige die ouder is dan 16 maar jonger
dan 18 bestraffen volgens het volwassenenrecht. Een voorbeeld hiervan vormt
de bestraffing van de moordenaar van de docent Hans van Wieren, Murat D.,
die voor de moord een straf opgelegd kreeg van vijf jaar en tbs met dwangverpleging.Invoering van minimumstraffen voor (gekwalificeerde) moord en doodslag
in het sanctiearsenaal voor volwassenen impliceert dat een rechter die voor
de bestraffing van een jeugdige dader op basis van artikel 77b wil putten
uit het volwassenenrecht en dientengevolge de artikelen 77g tot en met 77gg
(die zien op de beperking van de straf voor jeugdigen tot maximaal 24 maanden
en de rechter onder andere de mogelijkheid geven deze straf op elk moment
voorwaardelijk te beëindigen) buiten toepassing laat, ook gebonden is
aan deze minimumstraffen.Onverkorte toepassing van de minimumstraffen op jeugdigen ouder dan zestien
maar jonger dan achttien achten indieners echter niet op de plaats.6.13.3 Minimumstraffen en de strafverminderende omstandigheden
van artikel 50 Wetboek van StrafrechtIn het bovenstaande is weergegeven dat de Nederlandse rechter alleen door
het in de wet genoemde strafmaximum wordt beperkt in zijn vrijheid bij het
bepalen van de strafmaat. Artikel 50 van het Wetboek van Strafrecht geeft
de rechter daarbij impliciet de wettelijke mogelijkheid om bij het bepalen
van de strafmaat de persoonlijke omstandigheden van de dader of de medeplichtige
mee te wegen.De mate waarin de persoonlijke omstandigheden van de dader door de rechter
kunnen worden meegewogen wordt met de invoering van minimumstraffen voor moord
en doodslag ontegenzeggelijk beperkt. Zoals reeds eerder opgemerkt blijft
de rechter echter binnen de bandbreedte van minimum en maximum vrij om naar
eigen inzicht strafverminderende omstandigheden mee te wegen. Met betrekking
tot de wettelijke en buitenwettelijke strafuitsluitingsgronden is al eerder
opgemerkt dat deze, ook in het systeem van bijzondere minimumstraffen, hun
geldigheid blijven behouden en onverkort kunnen leiden tot ontslag van alle
rechtsvervolging.6.14 Minimumstraffen en de strafvermindering na ernstig
verzuim in het voorbereidend onderzoekArtikel 359a van het Wetboek van Strafvordering bepaalt dat bij ernstige
fouten in het opsporingsonderzoek de rechter kan bepalen dat de hoogte van
de straf in verhouding tot de ernst van het verzuim zal worden verlaagd indien
het door het verzuim veroorzaakte nadeel langs deze weg kan worden
gecompenseerd. Indiener meent dat een dergelijk vormverzuim, bijvoorbeeld
onrechtmatig verkregen bewijs, kan worden gecompenseerd binnen de bandbreedte
van minimum en maximumstraf. Indien immers het vormverzuim zeer ernstig is
kan de rechter er ook voor kiezen het resultaat uit het onderzoek uit te sluiten
van bewijs; een gevolg hiervan kan zijn dat de verdachte, wegens gebrek aan
bewijs, wordt vrijgesproken.6.15 Minimumstraffen en het proportionaliteitsbeginselEen belangrijk beginsel van het Nederlandse strafrecht is de proportionering
van de straf naar de mate van schuld. Indiener meent dat er ook na invoering
van dit wetsvoorstel voldoende ruimte blijft bestaan voor toepassing door
de rechter van dit beginsel. Zijn er geen gronden waarop de rechter kan besluiten
een beroep op een strafuitsluitingsgrond te honoreren, dan komt de vraag naar
de mate van straf aan de orde. Binnen de bandbreedte van minimum en maximum,
voor moord tussen 15 en 30 jaar, voor doodslag tussen 10 en 15 jaar, kan de
rechter naar believen rekening houden met persoonlijke strafverlichtende omstandigheden
zoals mate van schuld, spijt en ongelukkige jeugd. Het wetsvoorstel laat dus
voldoende ruimte voor de rechter om zijn oordeel over de strafmaat te proportioneren
naar de mate van schuld van de dader. Bij een grote mate van schuld/verwijtbaarheid
kan de rechter een straf opleggen die dicht bij de maximumstraf ligt. Bij
de lichtst denkbare mate van schuld heeft de rechter de vrijheid om een straf
op te leggen die dicht in de buurt van het minimum ligt. Tevens kan de rechter
rekening houden met de specifieke omstandigheden waaronder het strafbare feit
tot stand is gekomen: is veel geweld gepleegd bij het begaan van de doodslag
of moord dan ligt het in de rede voor de rechter om een straf op te leggen
die dichter bij het maximum dan het minimum ligt.7 De executie van minimumstraffenHet Wetboek van Strafrecht en aanverwante wetten als de Penitentiaire
beginselenwet kennen een aantal bepalingen die betrekking hebben op de executie
van de gevangenisstraf. In deze paragraaf zal worden besproken in hoeverre
deze bepalingen gevolgen hebben voor de executie van minimumstraffen en welke
wijzigingen noodzakelijk zijn om te verzekeren dat de voorgestelde minimumstraffen
ook in de praktijk minimumstraffen zullen zijn. Uitgangspunt daarbij is dat
de straf, op of boven het minimum, die de dader van moord en doodslag heeft
gekregen ook volledig en onverkort ten uitvoer zal moeten worden gelegd.7.1 Minimumstraffen en aftrek van voorarrestIngevolge artikel 27 van het Wetboek van Strafrecht beveelt de rechter,
indien hij een gevangenisstraf oplegt, dat «de tijd die door de veroordeelde
vóór de tenuitvoerlegging van de uitspraak in verzekering, in
voorlopige hechtenis, in een psychiatrisch ziekenhuis of een inrichting voor
klinische observatie bestemd ingevolge een bevel tot observatie of in detentie
in het buitenland ingevolge een Nederlands verzoek om uitlevering of om overlevering
is doorgebracht», bij de uitvoering van die straf geheel in mindering
zal worden gebracht.De bevoegdheid tot aftrek die de rechter in artikel 27 is toebedeeld is
niet discretionair: de rechter is er met andere woorden toe verplicht. Indiener
ziet in de aftrek van o.a. voorarrest van de opgelegde minimumstraf geen bezwaar
daar de veroordeelde de afgetrokken tijdsperiode ook in onvrijheid heeft moeten
doorbrengen; deze tijdsperiode kan dan ook zonder moeite als
een deel van de tenuitvoerlegging van de opgelegde minimumstraf worden beschouwd.7.2 Minimumstraffen en de voorwaardelijke veroordelingUit de bepaling van artikel 14a Sr volgt dat een voorwaardelijke straf
slechts door de rechter opgelegd kan worden ingeval van een veroordeling tot
een celstraf van maximaal vier jaar. Gezien het feit dat de in dit wetsvoorstel
vervatte minimumstraffen deze termijn overschrijden kan er geen sprake zijn
van het voorwaardelijk opleggen van een deel van de minimumstraf, daar deze
straf het maximum genoemd in lid 2 van artikel 14a ruimschoots overstijgt.
Het deels voorwaardelijk opleggen van een deel van de minimumstraf voor moord
en doodslag behoort voor de rechter dus niet tot de mogelijkheden.7.3 Minimumstraffen en voorwaardelijke/vervroegde
invrijheidsstellingTen aanzien van de delicten waarvoor ingevolge dit wetsvoorstel minimumstraffen
worden ingevoerd, dient de vervroegde/voorwaardelijke invrijheidsstelling
buiten toepassing te blijven. Zoals reeds eerder gesteld zijn de minimumstraffen
van dit wetsvoorstel ook echt minimumstraffen: het onderhavige wetsvoorstel
dient in geen enkel opzicht als symboolwetgeving te worden beschouwd.De mogelijkheid dat een tot 15 jaar cel veroordeelde moordenaar vrijkomt
na 10 jaar van zij straf te hebben uitgezeten wordt in dit wetsvoorstel daarom
uitgesloten.7.4 De executie van straffen voor moord en (gekwalificeerde)
doodslag opgelegd in combinatie met tbs met verpleging van overheidswegeIn het bovenstaande is reeds gesteld dat ten aanzien van de dader die
slechts gedeeltelijk ontoerekeningsvatbaar wordt verklaard en daarnaast gevangenisstraf
krijgt opgelegd, de minimumstraffen voor moord en (gekwalificeerde) doodslag
onverkort van kracht zijn.Dit roept de vraag op hoe de tenuitvoerlegging van de gevangenisstraf
er uit dient te zien, mede gelet op voornoemd artikel 42 van het besluit Penitentiaire
maatregel. Dit artikel bepaalt dat de plaatsing in een tbs-instelling van
een veroordeelde tot gevangenisstraf die tevens de maatregel van terbeschikkingstelling
met verpleging van overheidswege is opgelegd, in beginsel geschiedt nadat
eenderde van de opgelegde vrijheidsstraf ten uitvoer is gelegd.Vanuit het uitgangspunt dat de opgelegde straffen voor moord en (gekwalificeerde)
doodslag (zowel op het minimum als daarboven) ten volle ten uitvoer dienen
te worden gelegd stelt indiener dat de veroordeelde aan wie een combinatiestraf
is opgelegd (tbs en gevangenisstraf) deze gevangenisstraf eerst volledig dient
uit te zitten alvorens voor overplaatsing naar een tbs-kliniek in aanmerking
te kunnen komen. Artikel 42 van het besluit Penitentiaire maatregel zal dan
ook, bij inwerkingtreding van dit wetsvoorstel, herzien dienen te worden.7.5 Straffen en het penitentiair programmaHet penitentiair programma is volgens artikel 4 van de Penitentiaire beginselenwet «een
samenstel van activiteiten waaraan wordt deelgenomen door personen ter verdere
tenuitvoerlegging van de aan hen opgelegde vrijheidsstraf of voorlopige hechtenis
in aansluiting op hun verblijf in een inrichting en dat als zodanig door Onze
Minister is erkend. De deelnemer aan een penitentiair programma
kan onder elektronisch toezicht worden gesteld».Het penitentiair programma moet dus worden beschouwd als een deel van
uitvoering van de opgelegde vrijheidsstraf, maar wel een deel waarin de veroordeelde
wordt voorbereid op een terugkeer in de samenleving. De veroordeelde moet
in het kader van het penitentiair programma gedurende een bepaalde periode,
minimaal 26 uur per week, deelnemen aan bepaalde activiteiten die gericht
zijn op die terugkeer. Deze activiteiten bestaan in de regel uit het aanleren
van bepaalde sociale vaardigheden, het volgen van onderwijs en het vergroten
van de kans op werk na afloop van de vrijheidsstraf in het algemeen.Indiener is van mening dat de veroordeelde voor moord en (gekwalificeerde)
doodslag, aan wie een straf op of boven het minimum is opgelegd, het penitentiair
programma (dat onverkort geldt als een tenuitvoerlegging van de vrijheidsstraf)
onder dezelfde voorwaarden als andere veroordeelden moet kunnen volgen. Meer
in het bijzonder betekent dit dat een veroordeelde voor moord en gekwalificeerde
doodslag ook in het stelsel van bijzondere minimumstraffen ingevolge artikel
4 lid 2 onder b van de Penitentiaire Beginselenwet een jaar voor het einde
van zijn straf aan een penitentiair programma kan deelnemen. Daarbij moet
wel rekening worden gehouden met het feit dat de vervroegde/voorwaardelijke
invrijheidsstelling met betrekking tot de veroordeelde voor moord en (gekwalificeerde)
doodslag wordt uitgesloten; deelname aan een penitentiair programma zal pas
kunnen aanvangen tegen het einde van de opgelegde straf, zonder aftrek van
voorwaardelijke/vervroegde invrijheidsstelling.8 Minimumstraffen: gevolgen voor werkwijze rechtsprekende
macht en het Openbaar MinisterieIn de juridische literatuur is over het principe van de minimumstraffen
als zodanig opgemerkt dat het verregaande consequenties heeft voor het Nederlandse
Wetboek van Strafrecht en de verhouding tussen wetgever en rechterlijke macht.
Daar staat tegenover dat de regelgeving in Frankrijk, Engeland en Wales laten
zien dat de invoering van een minimumstraf voor een beperkt aantal delicten,
zoals met dit wetsvoorstel wordt beoogd, geen grote legislatieve consequenties
hoeft te hebben (TAK, 155); dit wetsvoorstel toont dat ook aan.De invoering van bijzondere minimumstraffen verandert echter wel het karakter
van de verhouding tussen wetgever en de zittende en staande magistratuur.
De officier van justitie die in een individuele zaak de inhoud van zijn requisitoir
in alle vrijheid kan bepalen zal die vrijheid voor wat betreft de strafeis
jegens een verdachte van moord en (gekwalificeerde) doodslag beperkt zien;
net als voor de rechter gelden voor de officier, indien er sprake is van een
strafbare daad en dader, minimumstraffen die hij bij het bepalen van de straf
in acht moet nemen.In deze paragraaf zal worden uiteengezet waar deze fundamentele beperking
botst en overeenkomsten vertoon met de huidige werkwijze van OM en rechtsprekende
macht. Eveneens wordt dieper ingegaan op de aspecten van het wetsvoorstel
die een verandering teweegbrengen in de verhouding tussen de wetgevende, rechtsprekende
en uitvoerende macht.8.2 Minimumstraffen en de rechtsprekende machtZoals gesteld leidt de invoering van minimumstraffen tot een beperking
van de rechterlijke vrijheid bij het bepalen van de op te leggen straf. Het
is de vraag in hoeverre het principe van de scheiding der machten
zich met een dergelijke inmenging door de wetgever op het terrein van de rechtsprekende
macht verdraagt.Daarover moet in de eerste plaats opgemerkt worden dat de wetgever door
het stellen van tijdelijke maximumvrijheidsstraffen de vrijheid die de rechter
heeft om bij het bepalen van een straf ten volle rekening te houden met de
mate van schuld van de dader onder alle denkbare omstandigheden van het geval
nu al heeft beperkt door maximumstraffen vast te leggen. Ook al ziet een rechter
daartoe aanleiding, bijvoorbeeld vanwege de geschoktheid van de rechtsorde
of de gevoelens van de nabestaanden van het slachtoffer, zijn vrijheid bij
het opleggen van een straf voor zware mishandeling die de dood tot gevolg
heeft is beperkt, want gebonden aan een maximum van tien jaar. De invoering
van een beperking aan de onderkant is derhalve geen principiële wijziging
van het systeem van het Wetboek van Strafrecht te noemen, evenzeer niet te
karakteriseren als een fundamentele wijziging in de verhouding tussen wetgever
en rechter, maar veeleer als een uitoefening van de wetgever van de hem als
enige rechtsstatelijke macht toekomende bevoegdheid tot het normeren en sanctioneren
van strafbare feiten.Het is die bevoegdheid waarvan de Nederlandse wetgever bij de totstandkoming
van het Wetboek van Strafrecht van 1886, door alleen maximumstraffen te bepalen,
uiterst terughoudend gebruik heeft gemaakt. De indiener meent tè terughoudend.
Door de volledige vrijheid van de rechter bij de sanctietoepassing onder de
maximumstraf is de waardering door de wetgever van de waarde van het rechtsgoed
die tot uiting komt in dat maximum in de praktijk feitelijk een dode letter
geworden; de straffen voor moord en doodslag, die vaak ver onder het strafmaximum
liggen, tonen dit ook aan.Ook rechters zelf hebben de behoefte gevoeld de grote vrijheid die hen
wat betreft straftoemeting door de wetgever is toebedeeld te reguleren, zo
leren althans de straforiëntatiepunten die door rechters op dit moment
al gehanteerd worden. Deze oriëntatiepunten vormen richtlijnen die rechters
toepassen bij het bepalen van de straf op veel voorkomende delicten. Ze worden
vastgesteld door de voorzitters van strafsectoren van rechtbanken en hoven
(Trema, november 2003, nr.3) zelf, zonder inmenging van de wetgevende macht.
Voor het toebrengen van zeer zwaar lichamelijk letsel met behulp van een wapen
wordt op basis van deze richtlijn een straf opgelegd van 18 maanden cel, hetgeen
overigens niet minder dan 6 en een half jaar ligt onder de maximumstraf. Wat
er ook zij van het rechtsstatelijke karakter van dit schaduwwetboek, het bestaan
ervan geeft aan dat ook de rechters behoefte hebben aan houvast bij de straftoemeting.
De oriëntatiepunten voor straftoemeting worden door de rechtsprekende
macht bovendien gezien als een belangrijk instrument om de rechtseenheid in
Nederland te bevorderen.In de voorgaande paragrafen heeft indiener beargumenteerd dat de voorgestelde
minimumstraffen de Nederlandse rechter voor wat betreft de bestraffing van
genoemde zeer ernstige misdrijven de rechtseenheid, de rechtszekerheid voor
slachtoffers en de rechtsgelijkheid voor daders zullen bevorderen. De voorgestelde
minimumstraffen zullen net als de door rechters zelf opgestelde oriëntatiepunten
voor rechters dus de functie kunnen vervullen die het Wetboek van Strafrecht
nu niet vervult. Het grote voordeel van de door de wetgever vastgestelde minimumstraffen
is dat deze rechtsstatelijk zuiver zijn, waar de door de rechtsprekende macht
vastgestelde oriëntatiepunten elke wettelijke basis ontberen en dat dus
niet zijn. Indiener wil daarbij niet afdoen aan het beginsel van onafhankelijke rechtspraak
dat met zich meebrengt dat de vaststelling van de normovertreding door de
rechter geschiedt. Bij de straftoemeting zullen rechters binnen de bandbreedte
tussen minimum- en maximumstraf de vrijheid hebben om strafverminderende omstandigheden
toe te passen. Rechters zullen niet zoals in het Franse post-revolutionaire
systeem van de Code Penal van 1791 verworden tot «la bouche qui prononce les paroles de la loi; des etres inanimes qui n’en
peuvent moderer ni la force ni la rigueur», zoals Montesqieu
verwoordde in zijn «De l’esprit des lois».
De specifieke omstandigheden van een zaak zullen door de rechter dus ook na
de invoering van dit wetsvoorstel voldoende recht kunnen worden gedaan. De
indiener onderschrijft dat het recht op behoorlijke rechtspraak meebrengt
dat de vaststelling van de normovertreding door de rechter geschiedt én
dat deze voldoende ruimte heeft gekregen bij de bepaling van de op te leggen
sanctie.8.3 Minimumstraffen en het Openbaar Ministerie8.3.1 Minimumstraffen en sepotDe invoering van bijzondere minimumstraffen voor moord, (gekwalificeerde)
doodslag en doodslag met terroristisch oogmerk, roept de vraag op of het Openbaar
Ministerie van vervolging af zal mogen zien indien het meent dat daarvoor
voldoende redenen bestaan. Deze zogenaamde sepot-bevoegdheid van het Openbaar
Ministerie vindt zijn basis in artikel 167, tweede lid, van het Wetboek van
Strafvordering.De invoering van bijzondere minimumstraffen kan tot de conclusie leiden
dat de wetgever van mening is dat door deze delicten de rechtsorde zo zeer
wordt aangetast dat van opsporing en vervolging niet mag worden afgezien.
De indiener stelt zich op het standpunt dat het opportuniteitsbeginsel van
het OM onverminderd van kracht blijft. In die zin zal het OM desgewenst van
vervolging mogen afzien. Wel is het zo dat het OM in dit geval geacht moet
worden het één en ander nader te motiveren. Bovendien kan het
slachtoffer een procedure starten bij het Hof en trachten alsnog vervolging
af te dwingen.8.3.2 Minimumstraffen in het requisitoirAls eenmaal tot vervolging van een verdachte wordt overgegaan en de officier
in zijn requisitoir een strafeis uitspreekt dan zal hij bij afwezigheid van
strafuitsluitingsgronden, in het geval van moord, (gekwalificeerde) doodslag
en doodslag met terroristisch oogmerk, tenminste de wettelijk voorgeschreven
minimumstraf moeten vorderen. De te vorderen minimumstraf is te beschouwen
als een wettelijke verplichtende requireerinstructies zoals die nu al door
officieren van justitie worden gebruikt bij het bepalen van de strafeis.Op de vraag in hoeverre met de invoering van minimumstraffen een inbreuk
wordt gemaakt op de onafhankelijkheid van het Openbaar Ministerie: die inbreuk
is niet groter dan de inbreuk op de onafhankelijkheid van de zittende magistratuur.
Daarbij moet worden opgemerkt dat het OM als staande magistratuur niet over
dezelfde mate van onafhankelijkheid beschikt als de zittende magistratuur.
Het Openbaar Ministerie behoort immers niet tot de rechtsprekende macht uit
de Trias politica maar is onderdeel van de uitvoerende macht: het openbaar
ministerie spreekt geen recht, maar eist recht. Bij het eisen van recht voert het OM daarmee de wetten
uit zoals die door de wetgever zijn vastgesteld.In de Nederlandse grondwet is dit verschil in positie en onafhankelijkheid
tussen rechters en officieren van justitie duidelijk tot uiting gebracht in
artikel 117. Deze bepaling spreekt alleen expliciet over de onafhankelijkheid van de zittende magistratuur, zijnde de rechters. Dit impliceert
dat de staande magistratuur wèl in een afhankelijke positie ten opzichte
van de uitvoerende macht verkeert. Zo veel spreekt ook uit de Wet op Rechterlijke
Organisatie waarin een zogenaamde aanwijzingsbevoegdheid is opgenomen die
de Ministerie van Justitie jegens het OM kan uitoefenen om algemene en bijzondere
aanwijzingen te geven betreffende de uitoefening van de taken en bevoegdheden
van het openbaar ministerie.ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTINGArtikel I, onderdeel ADeze wijziging bewerkstelligt dat de rechter niet bevoegd is schuldigverklaring
zonder oplegging van straf uit te spreken in geval op het feit een minimumgevangenisstraf
is gesteld. De wijziging is toegelicht in paragraaf 6.10 van deze memorie.Artikelen I, onderdeel B, en IIIn geval op het feit een minimumgevangenisstraf is gesteld, wordt de vervroegde
invrijheidstelling uitgesloten. De gronden daarvoor zijn opgenomen in paragraaf 7.3
van deze memorie. Bij de Tweede Kamer is een wetsvoorstel ingediend dat ertoe
strekt de vervroegde invrijheidstelling om te vormen tot een voorwaardelijke
invrijheidstelling (Kamerstukken II 2005/06, 30 513, nr. 2). Ook de voorwaardelijke
invrijheidstelling wordt in geval op het feit een minimumstraf is gesteld,
uitgesloten. Er is alleen een samenloopbepaling nodig – opgenomen in
artikel II- voor het geval dat het wetsvoorstel inzake de voorwaardelijke
invrijheidstelling tot wet wordt verheven en in werking treedt nádat
het voorliggende wetsvoorstel in werking is getreden. In het omgekeerde geval –
het voorliggend wetsvoorstel wordt tot wet verheven en treedt in werking nádat
het wetvoorstel inzake de voorwaardelijke invrijheidstelling tot wet is verheven
en in werking is getreden – voorziet artikel I, onderdeel B. Zonder
de samenloopbepaling van artikel II zou het wetsvoorstel inzake de vervroegde
invrijheidstelling, indien het later inwerking treedt dan dit wetsvoorstel,
de in dit wetsvoorstel neergelegde uitsluiting van de vervroegde invrijheidstelling,
weer uit het wetboek lichten.Artikel I, onderdeel CDit onderdeel introduceert een strafverminderingsgrond die van toepassing
is op de misdrijven waarop een minimumgevangenisstraf is gesteld. Indien aan
de strafverminderingsgrond is voldaan wordt de minimumgevangenisstraf met
een derde verminderd. Dat is aan de orde wanneer de dader ten onrechte meent
dat hij in een noodweersituatie (een ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding
van lijf of goed waartegen verdedigen geboden is) of in een overmachtsituatie
verkeert, terwijl deze verkeerde veronderstelling niet verontschuldigbaar
is. Te denken valt aan personen die onder invloed van het battered women syndrome na jarenlang mishandeld te zijn door de partner,
deze om het leven brengen omdat zij ten onrechte menen dat zij zich tegen
die partner verdedigen moeten of dat zij tot het begaan van het misdrijf door
overmacht gedrongen waren. Indien deze verkeerde veronderstelling niet verontschuldigbaar
is, is de dader strafbaar doch wordt de op het feit gestelde minimumgevangenisstraf
met een derde verminderd. Is deze verkeerde veronderstelling verontschuldigbaar,
dan is sprake van een vorm van verontschuldigbare dwaling die strafuitsluitend
werkt (afwezigheid van alle schuld). Omdat de dader dan niet strafbaar is,
kan hem vanzelfsprekend ook geen straf worden opgelegd. De bepaling is geïnspireerd
op artikel 35, tweede lid, van het Duitse Strafgesetzbuch. Voorgesteld wordt de strafverminderingsgrond op te nemen in Titel IIIa
van Boek I, getiteld: «Gronden voor vermindering van de straf».
Artikel 44a, dat handelt over strafvermindering in geval van een toezegging
aan een getuige, behoeft overigens niet te worden aangepast. De onvoorwaardelijke
vrijheidsstraf waarover artikel 44a, tweede lid, spreekt beloopt bij de misdrijven
waarop dit wetsvoorstel betrekking heeft ten minste de op die misdrijven gestelde
minimumgevangenisstraf. Die onvoorwaardelijke vrijheidsstraf kan, in de gevallen
waarop artikel 44a betrekking heeft, met maximaal een derde worden verminderd.
Dat volgt reeds uit artikel 44a, tweede lid. Uit het onderlinge verband tussen
de op het misdrijf gestelde minimumgevangenisstraf en het bepaalde in artikel
44a, tweede lid, volgt overigens in voldoende mate dat de rechter niet bevoegd
is om in plaats van de minimaal voorgeschreven gevangenisstraf een andere
sanctie op te leggen.Artikel I, onderdelen D, en EIn paragraaf 6.5 van deze memorie is reeds aangegeven waarom de minimumgevangenisstraf
niet van toepassing is bij poging tot of voorbereiding van het misdrijf waarop
deze is gesteld.Artikel I, onderdeel FIn paragraaf 6.7 van deze memorie is reeds aangegeven waarom de minimumgevangenisstraf
bij medeplichtigen van het misdrijf waarop zij is gesteld, met een derde worden
verminderd.Artikel I, onderdeel GIndien in meerdaadse samenloop misdrijven worden begaan waarop telkens
een minimumgevangenisstraf is gesteld, cumuleren deze minimumstraffen, in
lijn met de maximale gevangenisstraffen, beperkt. In zoverre wordt aansluiting
gezocht bij het bestaande systeem van het Wetboek van Strafrecht. Indien in
meerdaadse samenloop twee moorden worden begaan door dezelfde dader, dan beloopt
de minimumgevangenisstraf bij gelijktijdige berechting dus twintig jaar.Artikel I, onderdelen H tot en met JDeze onderdelen voegen aan de misdrijven waarop dit wetsvoorstel betrekking
heeft minimumgevangenisstraffen toe. In paragraaf 6.9 van deze memorie
is hier al op ingegaan. Door de in onderdeel J opgenomen wijziging wordt bewerkstelligd
dat een geldboete niet in de plaats kan worden gesteld van de minimumgevangenisstraf.
Wel kan de rechter net als thans naast de (minimum) gevangenisstraf een geldboete
opleggen.Eerdmans 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30659-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl