Energierapport 2002; Notitie "Schoon Fossiel"
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28241, nr. 6

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

03-10-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

28241 nr. 6

22-09-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamOndertekeningLichaamBELEIDSNOTITIE SCHOON FOSSIELInhoudsopgave 1 Inleiding en werkwijze2 Afbakening schoon fossielAlle milieuverstorende stoffen of alleen broeikasgassen?Alle broeikasgassen of alleen CO2?Alle koolstofhoudende stoffen die (kunnen) leiden tot
uitstoot van CO2 of uitsluitend fossiele stoffen?Alleen energiedragers of ook andere processen waar CO2 bij vrijkomt?De gehele keten of alleen om het eindgebruik?«Zo weinig mogelijk CO2-uitstoot»
of «geen CO2-uitstoot»?3 Plaatsbepaling schoon fossiel in het beleid3.1 Huidig beleid – nationaal3.2 Beleidskansen schoon fossiel3.3 Stimulering3.4 Internationaal3.5 Juridische contextOnshoreOffshore4 Maatschappelijk krachtenveld4.1 Politiek en overheid4.2 Marktpartijen4.3 Natuur- en Milieuorganisaties4.4 Consument en Burger4.5 Conclusies5 Inventarisatie kansrijke opties schoon fossiel5.1 Schoon fossiele voorzieningsketens5.2 Het potentieel voor CO2-opslag in NederlandTabel 5.1 opslagcapaciteit gekoppeld aan beschikbaarheid
van CO2-puntbronnen 5.3 Concepten en fasering van realisatieFiguur 5.1, schoon fossiele concepten en fasering van
realisatie5.4 Kosten en potentieel in perspectiefTabel 5.2, schoon fossiel reductiepotentieel en kosten Tabel 5.3, hernieuwbaar reductiepotentieel en kosten15.5 Voorwaarden en kansen5.6 Technologische uitdagingenTabel 5.4: rangschikking van relevante schoonfossiele
technologieopties 5.7 Kennispositie Nederland6 ConclusiesKorte termijn (Kyoto)Middellange en lange termijn (Post-Kyoto)VoorzieningszekerheidPotentie NederlandKansrijke opties voor NederlandRol marktpartijenNu al beginnen met voorbereidenCommunicatieJuridischOverheidsstimuleringLijst met afkortingen BIJLAGE Inventarisatie instrumentering Schoon Fossiel1. MEP2. REB3. EIA4. VAMIL/MIA5. CO2-reductieplan6. CRUST7. CO2-emissiehandel8. Energietransitie9. Zesde Kaderprogramma van de EU
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28241Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 121 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 241Energierapport 2002nr. 6BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKENAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 22 september 2003In het Energierapport 2002 (Kamerstukken II 2001–2002, 28 241,
nr. 2) is u onder meer een beleidsnotitie over klimaatneutrale (fossiele)
energiedragers toegezegd.Thans doe ik u bedoelde notitie onder de titel «Schoon Fossiel»,
mede namens de Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer, toekomen.Het laat zich aanzien dat de Kyoto-doelstelling met het huidige beleid
kan worden gehaald en dat de inzet van schoon fossiel daarvoor niet nodig
is. Op langere termijn kan dat anders zijn: een verdere verscherping van emissiedoelen
in de periode na Kyoto is denkbaar. In dat verband is te verwachten dat de
behoefte aan nieuwe oplossingen zoals schoon fossiele toepassingen, zal toenemen
om de uitstoot van CO2 substantieel te reduceren. Juist omdat de
Nederlandse omstandigheden potentiële kansen bieden voor schoon fossiel
is het wenselijk om op dat gebied nu al te beginnen met voorbereidende activiteiten,
zoals demonstratieprojecten.Aansluitend hierop bericht ik u dat ik in het kader van een Europese aanbesteding
aan GdF (Gaz de France) Production Nederland B.V. (GdF) opdracht heb gegeven
tot uitvoering van het project CRUST (CO2 Reuse Through Underground
Storage). Daarmee wordt één van de beleidsvoornemens zoals opgenomen
in de Uitvoeringsnota Klimaatbeleid (Kamerstukken II 1998–1999, 26 603,
nr. 2) uitgevoerd.Het uiteindelijke doel van CRUST is na te gaan of ondergrondse CO2-opslag een aantrekkelijke, haalbare en veilige technologie kan zijn.
GdF zal uitgaan van bestaande faciliteiten op een productieplatform in de
Noordzee waar nu al CO2 wordt afgescheiden.In plaats van dit 95% zuivere CO2 in de atmosfeer te lozen
zal het worden opgeslagen in een uitgeproduceerd reservoir nabij het platform;
daarbij gaat het op jaarbasis om circa 22 000 ton CO2. Rondom dit experimentele project zal een uitgebreid meet- en monitoringsprogramma
worden uitgevoerd.Alhoewel bescheiden van schaal beschouw ik dit project van bijzonder belang
gelet op het grote opslagvolume voor CO2 dat Nederland ter beschikking
heeft.Daadwerkelijke opslag van CO2 in het kader van CRUST zal naar
verwachting in mei 2004 starten.De Minister van Economische Zaken,L. J. Brinkhorst BELEIDSNOTITIE SCHOON FOSSIELInhoudsopgave 1Inleiding en werkwijze4   2Afbakening schoon fossiel4   3Plaatsbepaling schoon fossiel in het beleid53.1Huidig beleid – nationaal53.2Beleidskansen schoon fossiel63.3Stimulering7 3.4Internationaal83.5Juridische context9    4Maatschappelijk krachtenveld104.1Politiek en overheid104.2Marktpartijen10 4.3Natuur- en milieuorganisaties10 4.4Consument en burger114.5Conclusies11    5Inventarisatie kansrijke opties schoon fossiel115.1Schoon fossiele voorzieningsketens12 5.2Het potentieel voor CO2-opslag
in Nederland12 5.3Concepten en fasering van realisatie13 5.4Kosten en potentieel in perspectief15 5.5Voorwaarden en kansen165.6Technologische uitdagingen17 5.7Kennispositie Nederland18    6Conclusies18   Lijst met afkortingen22    Bijlage: Inventarisatie
instrumentering Schoon Fossiel 241 Inleiding en werkwijzeIn deze beleidsnotitie wordt aangegeven:a) Wat de kansen, bedreigingen en perspectieven op de korte en langere
termijn zijn voor klimaatneutrale fossiele energiedragers (technisch, financieel/economisch,
geologisch, planologisch, juridisch en maatschappelijk);b) Welke beleidsconclusies hieraan verbonden kunnen worden;c) Wat de inzet van het kabinet voor de periode 2003 – 2005 zou
kunnen zijn;d) Wat er in de periode 2005 – 2010 globaal zou moeten gebeuren.Daarbij is de volgende aanpak gehanteerd, die ook als zodanig is terug
te vinden in deze notitie:– Afbakening van het begrip schoon fossiel ten behoeve van deze
notitie;– Inventarisatie van de huidige stand van zaken van schoon fossiel
in het beleid, waaronder de plaats van schoon fossiel in bestaande beleidsdocumenten
en in de uitvoering van het klimaatbeleid, stimuleringsprogramma's, de status
van schoon fossiel in andere landen, de juridische context etc.;– Inventarisatie van het krachtenveld van schoon fossiel op basis
van literatuur en waar nodig aanvullende interviews met maatschappelijke actoren;– Een uitvoerige inventarisatie naar kansrijke schoonfossiele opties,
uitbesteed aan NOVEM.2 Afbakening schoon fossielHet begrip schoon fossiel kan nationaal noch internationaal rekenen op
een eenduidige afbakening of definitie. Onderstaand is stapsgewijs nagegaan
hoe het begrip binnen het kader van deze notitie het best kan worden afgebakend.Alle milieuverstorende stoffen of alleen broeikasgassen?Meestal wordt met schoon fossiel gedoeld op het klimaatneutraal maken
van energiedragers die een fossiele oorsprong hebben. Sommigen, waaronder
de AER, wijzen erop dat schoon fossiel óók andere emissies betreft
zoals die van verzurende en toxische stoffen. Er zijn echter goede redenen
om deze andere milieuverstorende stoffen hier niet mee te nemen. De ontwikkeling
van zowel het beleid als de stand der techniek tussen de bestrijding van de
«conventionele» emissies en de emissiereductie van broeikasgassen,
en CO2 in het bijzonder, kent grote onderlinge verschillen. Emissies
van verzurende en toxische stoffen zijn reeds jaren geïnstrumenteerd
als gevolg van internationaal beleid (zoals EU-richtlijnen) en nationale regelgeving
(wetgeving, AMvB's, de NeR). Technieken die deze emissies tegengaan zijn veelal
uitontwikkeld, betrouwbaar en redelijkerwijs betaalbaar. Het bestrijden van
broeikasgasemissies staat in termen van beleid en techniek echter nog in de
kinderschoenen. Mede om die reden beperken we ons in het kader van deze beleidsnotitie
tot broeikasgassen. Bepaalde schoonfossiel-technieken leiden overigens automatisch
tot reductie van andere emissies (meelift-effect).Alle broeikasgassen of alleen CO2?De emissies van andere broeikasgassen dan CO2 zijn een gevolg
van specifieke en veelal industriële processen of toepassingen. De bestrijding
van deze emissies omvat een verscheidenheid aan technieken en vereist een
toegesneden maatvoering. De aanpak van deze categorie broeikasgassen valt
binnen het programma ROB (Reductie Overige Broeikasgassen) en kan dus buiten
beschouwing blijven. Alle koolstofhoudende stoffen die (kunnen) leiden tot
uitstoot van CO2 of uitsluitend fossiele stoffen?In het algemeen zal het gaan om fossiele stoffen, maar andere koolstofhoudende
stoffen die (kunnen) leiden tot uitstoot van CO2 (zoals biomassa)
zijn niet uitgesloten, omdat het vanuit het perspectief van het klimaat/milieu
niet uitmaakt waar de CO2 vandaan komt.Alleen energiedragers of ook andere processen waar CO2 bij vrijkomt?In het algemeen zal het gaan om energiedragers, maar er is vanuit milieuoogpunt
geen reden om andere bronnen/processen uit te sluiten. Bovendien zijn er juist
in Nederland een aantal chemische processen waarbij grote en geconcentreerde
CO2-stromen vrijkomen.De gehele keten of alleen om het eindgebruik?Het gaat daarbij om de gehele keten, omdat in de hele keten CO2
kan vrijkomen.«Zo weinig mogelijk CO2-uitstoot»
of «geen CO2-uitstoot»?Het gaat om zo weinig mogelijk CO2-uitstoot, omdat geen CO2-uitstoot onnodig beperkend is.Samengevat wordt in het kader van deze beleidsnotitie het begrip schoon
fossiel als volgt afgebakend:De winning, het transport en het omzetten van koolstofhoudende
stoffen in energie en/of andere stoffen, zodanig dat daarbij zo weinig mogelijk
uitstoot van CO2 naar de atmosfeer plaatsvindt.3 Plaatsbepaling schoon fossiel in het beleid3.1 Huidig beleid – nationaalSchoon fossiel (SF) is één van de drie pijlers waarop het
Nederlandse klimaatbeleid is gebaseerd. Het is echter nog een fictieve pijler;
de uitwerking ontbreekt grotendeels. Dit is als volgt te verklaren:– SF is niet nodig voor het halen van de Kyoto-doelstelling. Dat
betekent dat voor het korte termijn energie- en klimaatbeleid redelijkerwijs
geen beroep hoeft te worden gedaan op CO2-opslag als binnenlandse
maatregel, zoals opgenomen in het reservepakket van de Uitvoeringsnota Klimaatbeleid.– Er is geen marktvraag, waardoor CO2 niets opbrengt.
Marktpartijen zullen de rekening dus bij de overheid leggen. Een systeem van
emissiehandel kan ertoe leiden dat CO2 een marktwaarde krijgt,
maar de verwachte marktprijzen per ton CO2 zullen voorlopig waarschijnlijk
veel lager zijn dan de kostprijs van schoon fossiel.– Ook proefprojecten vereisen reeds aanzienlijke investeringen,
bijvoorbeeld in boringen, pijpleidingen en compressie voor CO2-transport
en hardware om CO2 te injecteren.– SF staat nog in de kinderschoenen; praktijkervaringen met op zich
bekende technieken zijn (wereldwijd) nog zeer gering.– Er is op dit moment nog geen integrale beleidsvisie op schoon
fossiel, laat staan een samenhangend beleidskader. Wel is in de MEP-regeling
een budget van € 23 mln. geïndiceerd voor de levering van klimaatneutrale
fossiele elektriciteit aan het net, maar over de effectiviteit van dit instrument
zal pas over een paar jaar een eerste oordeel kunnen worden gegeven.Er zijn op dit moment dus onvoldoende autonome prikkels waardoor schoon
fossiel tot ontwikkeling komt. Schoon fossiel als oplossingsrichting is daarnaast
in de (Nederlandse) praktijk technisch nog onbewezen. Wel moet
worden bedacht dat CO2-opslag als reservemaatregel in het klimaatbeleid
is opgenomen en dat bij tegenvallende ontwikkelingen binnen het basispakket
CO2-opslag nadrukkelijk in beeld kan komen voor de korte termijn.3.2 Beleidskansen schoon fossielNiettemin zijn er ontwikkelingen waardoor schoon fossiel op iets langere
termijn van groot belang kan worden.– Fossiele energiebronnen zullen wereldwijd, dus ook in Nederland,
nog vele tientallen jaren worden gebruikt. Op basis van het huidige nationale
energiebeleid is het aandeel fossiele energie in 2020 nog circa 90%.– Energiebesparing en duurzame energie zullen nog lang een bescheiden
rol spelen. Het aandeel duurzaam zal zeer geleidelijk in de tijd toenemen;
scenario's van multinationals spreken van een wereldmarktaandeel fossiel van
nog ruim 60% in 2050, bij tenminste een verdubbeling van het totale energiegebruik.
Dus ook op de langere termijn lijkt fossiel een hoofdrol te blijven spelen.– De klimaatproblematiek neemt toe en zal bij een voortgezet internationaal
klimaatbeleid (post-Kyoto) vermoedelijk tot verdere restricties leiden op
de uitstoot van broeikasgassen.– Het invullen van post-Kyoto CO2-reductiedoelstellingen
zal naar verwachting veel moeilijker worden dan het halen van de Kyoto doelstellingen.
Het maatregelenpakket post Kyoto (dus in geval van aanscherping van doelstellingen)
zal over het algemeen flink duurder zijn dan het Kyoto pakket, waarin nog
zwaar wordt geleund op emissiereducties bij de overige broeikasgassen.– Lange termijn doelstellingen voor CO2-reductie in NMP4
zijn zeer vergaand en niet met conventioneel beleid op te vangen. Het is zeer
waarschijnlijk dat voor het halen van de lange termijn CO2-doelstelling
uit het NMP4 schoon fossiel de derde optie zal zijn naast de vertrouwde opties
energiebesparing en duurzame energie. Ook de AER bevestigt dit beeld in haar
advies «Post-Kyoto energiebeleid» van 24 januari 2002.– Indien in het transitieproject Nieuw Gas de optie klimaatneutrale
waterstof uit fossiele bronnen in beeld komt, zal hieraan CO2-afvang
en berging gekoppeld moeten zijn. Zeker in de eerste fase van een groter aandeel
waterstof in de gasvoorziening zal de productie van waterstof uit fossiele
bronnen relatief eenvoudig en op grote schaal mogelijk zijn tegen lagere kosten
dan de productie uit andere bronnen.– Schoon fossiel maakt het mogelijk binnen de restricties van een
stringenter wordende milieu- en klimaatpolitiek op verantwoorde wijze gebruik
te maken van álle beschikbare fossiele energiebronnen (waaronder ook
kolen) en draagt daarmee bij aan een vergroting van de voorzieningszekerheid.– Pre-combustion technologie maakt het tegelijkertijd mogelijk dat
klimaatneutraal waterstof wordt geleverd. In dit verband zijn de initiatieven
van president Bush (FutureGen1 ) en premier Blair
(White Paper on Energy2 ) toonaangevend. In beide
initiatieven wordt beoogd door toepassing van schoonfossiele technologie een
bijdrage te leveren aan het tegengaan van het klimaatprobleem, het vergroten
van de voorzieningszekerheid (met name het onafhankelijk worden van olie uit
het Midden Oosten) en de start van grootschalige en klimaatneutrale waterstofproductie
uit fossiele bronnen.Gezien het bovenstaande kan schoon fossiel een belangrijke rol gaan spelen
als tussenoplossing op de lange weg naar een duurzame energiehuishouding en
op die wijze ook bijdragen aan de voorzieningszekerheid. 3.3 StimuleringThans worden verschillende programma's en projecten uitgevoerd op het
gebied van schoon fossiel. OnderwerpAardToelichtingTijdOm vangFinanciering CRUSTHaalbaarheid en marktintroductieRegeling gericht
op uitvoering haalbaarheidsstudies en realisatie demonstratie van ondergrondse
CO2-opslag en hergebruik2002–2005€ 13,6 mln. (totaal)CO2-reductieplan       PIT:Nieuw Gas&Duurzaam RijnmondTransitie
naar een duurzame energiehuis-houdingBeide zijn
deelprojecten onder transitiemanagement. Er wordt gezocht naar marktpartijen
die bereid zijn innovatieve stappen te zetten gericht op inpassing van alternatief
gas en experimenten in Rijnmond gericht op bijvoorbeeld schoon fossiel.2002–2003 & verderAfhankelijk van keuzes binnen PIT PMBegroting
EZ       MEP:Regeling voor KNFESubsidieregelingOnderdeel
van de MEP-regeling. Geeft kWh-vergoeding voor klimaatneutraal opgewekte elektriciteit
uit fossiele energiebronnen. 2003- 2006€ 23 mln. per jaar geïndiceerdVia jaarlijks tarief voor afnemers      Programma schoon fossiel (via
Novem)Communicatie en cofinancieringProgramma gericht op cofinanciering diverse internationale
projecten met oogmerk kennisopbouw.1998–2005€ 1,7 mln. (totaal)Begroting VROM en EZ       GAVE (via Novem)Haalbaarheid en marktintroductieProgramma gericht op introductie van alternatieve
en klimaatneutrale vloeibare en gasvormige brandstoffen (bijvoorbeeld klimaatneutraal
waterstof uit fossiele brandstoffen) en demonstratie van ketens. 2001–2008Er is (nog)
géén schoon fossiel projectCO2-reductieplan       ECBM (via Novem)Onderzoek en haalbaarheid Betreft het bepalen potentieel van CO2
injectie in kolenlagen en CH4 winning.1999–2003€ 1,5 mln. (totaal)Begroting EZNWO/Novem Clean FossilHaalbaarheid en communicatieWetenschappelijk onderzoek naar: – haalbaarheid van CO2 injectie
in kolenlagen en CH4 winning, – communicatie en acceptatie CO2-opslag – systeemtechnische aspecten CO2-keten 2002–2005€ 1,2
mln.(totaal)Begroting EZ       ECN-Unit schoon fossielOverheidsbijdrageOnderzoekCO2 afvangtechnologieën, waterstof-productie technologie met
geïntegreerde CO2 afvangst, CO2 vastlegging in
alkalische reststoffen en «grootschalige» waterstof-opslag. NB: onderzoek en technologie ontwikkeling ten behoeve van ondergrondse
CO2-opslag is geen onderdeel van dit cluster.Doorlopend€ 0,9
mln. Per jaarBegroting EZ       TNO-NITGOverheidsbijdrage OnderzoekGeologisch
onderzoek rond ondergrondse CO2-berging gericht op potentieel,
risico's en monitoring.Doorlopend€ 0,1 mln.Per jaarBegroting
EZ      IEA- Greenhouse Gas R&DOnderzoek en communicatieBetreft internationale samenwerking gericht op onderzoek, kennisontwikkeling
en communicatie rond schoon fossiel.Doorlopend€ 0,1 mln.Per jaarBegroting VROMDaarnaast wordt het CATO-programma (CO2 capture, transport
and storage) mogelijk relevant. Het projectplan hiervoor is ingediend in het
kader van Bsik (voorheen ICES-KIS). De totale omvang bedraagt € 29,4
miljoen, waarvoor een overheidsbijdrage van € 12,7 miljoen wordt
gevraagd. 3.4 InternationaalToonaangevende landen/gebieden op het gebied van schoon fossiel zijn:– Verenigde Staten: De VS kent tientallen locaties met CO2-berging via enhanced oil recovery (op één geval na is
de CO2 afkomstig van natuurlijke bronnen), omvangrijke onderzoeksprogramma's
op het gebied van CO2-sequestratie, conversietechnieken, de waterstofeconomie
en brandstofcellen. Onlangs is $1 mld. beschikbaar gesteld voor schone kolentechniek
met waterstofproductie en CO2-berging. Daarnaast is op initiatief
van de VS in juni 2003 het «Carbon Sequestration Leadership Forum»
(CSLF) opgericht. Doel ervan is het bevorderen van de ontwikkeling van verbeterde
kosteneffectieve technologieën voor de afscheiding en afvangst van CO2 ten behoeve van het transport en de lange-termijn veilige opslag ervan.
Eén en ander is neergelegd in een niet-bindend «charter»
inzake CSLF dat tot op heden door dertien landen is ondertekend alsmede de
Europese Commissie.– Canada: Canada kent een vergelijkbare situatie als de VS op het
gebied van technologieontwikkeling met CO2-berging via enhanced
oil recovery; daarnaast wordt enhanced coalbed methane daadwerkelijk beproefd.– Noorwegen: In Noorwegen vindt daadwerkelijke CO2-berging
offshore plaats in een aquifer (Sleipner veld), daarnaast veel ontwikkelingen
rond CO2-afvangst bij energiecentrales.– Japan: Japan investeert met name in innovatieve technieken op
het gebied van waterstof, waterstofinfrastructuur en brandstofcellen.– Verenigd Koninkrijk: Het VK kan op korte termijn toonaangevend
worden, in het licht van het recente White Paper on Energy. Schoon fossiel
krijgt een belangrijke positie met het oog op de voorzieningszekerheid, verlenging
beschikbaarheid fossiele energie en tegelijkertijd tegengaan klimaatprobleem.
Accent ligt op schone kolentechnieken met CO2-sequestratie via
enhanced oil recovery.– Noordzee: In het noordelijk deel van de Noordzee worden EOR-projecten
ontwikkeld door met name Noorwegen, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk
waarbij circa 5 mln ton CO2/jaar ingekocht zal moeten worden.In toonaangevende landen spelen onderstaande factoren een positieve rol
in kennisontwikkeling en de daadwerkelijke toepassing van schoon fossiel:– Een beleidsmatige visie op het potentiële belang van schoon
fossiel voor de voorzieningszekerheid. Dit in het kader van het nationale
energiebeleid, als robuuste maatregel in het tegengaan van het klimaatprobleem
en als eerste opstap naar de realisatie van een waterstofeconomie op langere
termijn.– Instrumentering van CO2-beleid door middel van een
CO2-belasting voor niet-conventionele oplossingen zoals CO2-sequestatie (Noorwegen is momenteel het enige land dat een dergelijke
belasting heeft ingevoerd).– Een nationaal bepaalde portfolio van relatief eenvoudig en snel
te realiseren kansen, zoals die in Nederland bepaald worden door de beschikbaarheid
van geconcentreerd CO2, leegrakende gasvelden, een wijd vertakte
gasinfrastructuur en mogelijk methaanhoudende kolenlagen.– Een geïnteresseerd bedrijfsleven met een pro-actieve houding,
daartoe al dan niet aangezet door de overheid.– Een voldoende ontwikkelde, ondersteunde en (internationaal) aangesloten
kennisinfrastructuur. Als deze factoren worden afzet tegen de Nederlandse situatie dan zijn
de mogelijkheden en de kennisbasis aanwezig, maar verdient de beleidsmatige
visie en de betrokkenheid van het bedrijfsleven aandacht. 3.5 Juridische contextHet juridische kader van CO2-opslag bevat nog veel onduidelijkheden,
omdat het hier om een geheel nieuwe activiteit gaat. Een van de kernvragen
die speelt is of CO2 een afvalstof is of niet. Daarbij moet bovendien
onderscheid worden gemaakt tussen CO2 die bij winning vrijkomt
en weer wordt geïnjecteerd en CO2 die van elders komt en in
de ondergrond wordt opgeslagen. Bovendien gelden onshore en offshore verschillende
regimes. OnshoreHet opslaan van stoffen – waaronder CO2 – in de
ondergrond valt onder het regime van de nieuwe Mijnbouwwet, die per 1 januari
2003 van kracht is geworden en mede betrekking heeft op het continentaal plat.
Voor het opslaan van CO2 in de ondergrond op een diepte van meer
dan 100 meter is onder andere een opslagvergunning van de minister van Economische
Zaken benodigd. Er zijn 6 limitatieve gronden waarop zo'n opslagvergunning
kan worden geweigerd, waaronder «in het belang van de veiligheid».
Bovendien is de vergunninghouder verplicht alle maatregelen te nemen die redelijkerwijs
van hem gevergd kunnen worden om te voorkomen dat er o.a. nadelige gevolgen
voor het milieu optreden of de veiligheid wordt geschaad. Het laat zich niet
aanzien dat CO2-opslag bij voorbaat als onveilig zal worden aangemerkt.OffshoreWat betreft opslag van CO2 onder de Noordzee zijn twee verdragen
relevant: het Ospar-verdrag, de Londen Conventie 1972 (LC) en het protocol
bij de Londen Conventie 1972. De Wet verontreiniging zeewater geeft mede uitvoering
aan deze verdragen. Volgens deze verdragen is het storten van afval en andere
stoffen in de zee, inclusief de bodem en de ondergrond van de zee, verboden.
Onder bepaalde omstandigheden is hier echter een ontheffing mogelijk of geldt
het algemene verbod niet. Zo valt het storten van afval dat (on)middellijk
vrijkomt bij exploratie en exploitatie niet onder de LC. OSPAR daarentegen
stelt dat een ontheffing of vergunningstelsel nodig is voor lozingen en emissies
uit offshore bronnen. Het is dus geen uitgemaakte zaak of CO2-opslag
onder de Noordzeebodem in alle gevallen geoorloofd is. Internationaal komt
steeds meer aandacht voor dit onderwerp omdat veel landen geïnteresseerd
zijn in CO2-opslag in de zeebodem. De kans is daarom groot dat
dit onderwerp binnen niet al te lange tijd op de agenda van OSPAR zal verschijnen.Het Europese systeem van emissiehandel bevat op dit moment nog geen voorziening
die het mogelijk maakt om ondergrondse CO2-opslag mee te tellen
bij het behalen van doelstellingen. Nederland dient op dit punt nauw betrokken
te blijven bij de uitwerking van het systeem, om zo opname van schoon fossiel
te borgen.Andere juridische vraagstukken waar tot nu toe onvoldoende duidelijkheid
over bestaat zijn het lange termijn eigendomsvraagstuk van opgeslagen CO2 in de ondergrond en van lege gasvelden en de aansprakelijkheid. Er
kan worden geconcludeerd dat CO2-opslag juridisch gesproken een
nog redelijk onontgonnen terrein is en dat het van belang is om in de verschillende
discussies die hierover gevoerd worden nauw betrokken te blijven. 4 Maatschappelijk krachtenveldHet maatschappelijk krachtenveld is een niet te veronachtzamen factor
als het komt tot toepassing van schoon fossiel. Veel onderzoek dat tot nu
toe is uitgevoerd is vooral technisch van aard, hetgeen ook past bij het ontwikkelingsstadium
van schoon fossiel. Naast de techniek is het ook van belang om te weten hoe
de verschillende maatschappelijke actoren op schoon fossiel, een nieuwe en
onbekende techniek, reageren. Er zijn hierbij vier doelgroepen onderscheiden:
overheid/politiek, milieuorganisaties, marktpartijen en burgers/consumenten.4.1 Politiek en overheid– Er is op dit moment geen (maatschappelijke) beweging die schoon
fossiel tot een dossier maakt dat nadrukkelijk de aandacht heeft; wel pleit
bijvoorbeeld D66 in het verkiezingsprogramma voor opslag van CO2
in de bodem. Het onderwerp is wel in diverse beleidsnota's aan de TK aangestipt.– Binnen de rijksoverheid zijn de posities over schoon fossiel als
volgt:• enerzijds zijn er mogelijkheden gezien de lange weg naar een duurzame
energiehuishouding en de urgentie van de klimaatproblematiek. Schoon fossiel
kan een brugfunctie vervullen.• anderzijds bestaan er nog geen inherente prikkels bestaan voor
marktpartijen om schoon fossiel toe te passen. Kosten zouden dus vooral op
de overheid neerkomen.– Bij provincies en gemeenten is de kennis gering, met uitzondering
van die provincies en gemeenten die zijn betrokken bij de potentiële
proefprojecten van schoon fossiel. Deze laatste zijn in beginsel positief.4.2 Marktpartijen– Een aantal marktpartijen is geïnteresseerd in de mogelijkheden
van schoon fossiel. Op dit moment bestaan er echter geen prikkels (opbrengsten,
subsidies, belastingen, verplichtingen) die aanzienlijke investeringen in
(proef)projecten rechtvaardigen. Bovendien zijn bedrijven terughoudend zolang
er geen duidelijk overheidsbeleid is en zolang ze de mogelijke reactie van
de publieke opinie niet kunnen inschatten.– Anderzijds relativeren bedrijven het verschil tussen CO2-opslag en bijvoorbeeld gaswinning en gasopslag. Dat heeft immers ook
niet tot grote maatschappelijk onrust geleid.– Goed gerichte en directe communicatie met direct belanghebbenden
is nodig. Bedrijven zijn daar vaak goed voor geëquipeerd gezien hun ervaring.4.3 Natuur- en Milieuorganisaties– De visie op schoon fossiel is binnen de milieuorganisaties de
afgelopen vijf jaar sterk in ontwikkeling. Waren er hier vroeger vrijwel alleen
tegenstanders, inmiddels wordt de mogelijke noodzaak van schoon fossiel, in
het kader van klimaatproblematiek en de trage voortgang van energiebesparing
en duurzaam, onderkend. Een goed voorbeeld daarvan is het WNF dat in een recent
uitgebracht rapport «Power Switch» pleit voor de introductie van
een grootschalig onderzoeksprogramma naar de optie schoon fossiel. Randvoorwaarden
zijn dat er een duidelijke relatie moet zijn met de transitie naar een duurzame
energievoorziening, schoon fossiel niet ten koste mag gaan van de aandacht
voor duurzame energie en energiebesparing en dat het veilig moet zijn.– kennis over schoon fossiel is ook binnen de milieuorganisaties
beperkt tot zeer kleine kring, waarmee de mogelijke reactie van
buiten deze kring moeilijk ingeschat kan worden. De milieubeweging onderkent
de noodzaak tot verspreiding van kennis in de eigen organisatie, maar heeft
daartoe eigenlijk geen -financiëlemiddelen.4.4 Consument en BurgerHierover is vrijwel geen kennis beschikbaar. Wel is in het algemeen bekend
dat hoe geringer de kennis van zaken is over een onderwerp, hoe onvoorspelbaarder
de publieke meningvorming is. Er is overigens voldoende lopend onderzoek om
in 2005 een beter beeld te hebben van de meningen binnen de maatschappij.4.5 ConclusiesUit het onderzoek naar het maatschappelijk krachtenveld kunnen de volgende
conclusies worden getrokken:– Onze kennis over de mogelijke reactie van maatschappelijke actoren
op schoon fossiel is gering.– Bij alle doelgroepen is de kennis over schoon fossiel tot zeer
kleine kring beperkt.– Actoren blijken zich over het algemeen weinig zorgen te maken
over de risico's van toepassing van schoon fossiel. Daarbij worden echter
wel de volgende kanttekeningen gemaakt:• Zorgvuldige communicatie met alle direct belanghebbenden is essentieel.
Indien dit niet gebeurt bestaat een reëel risico dat de beeldvorming
«kantelt» op basis van incidenten.• Schoon fossiel moet zeer veilig zijn en er mag geen gevaar zijn
voor milieuvervuiling.• Schoon fossiel dient duidelijk in het kader van klimaatproblematiek,
gaswinning en waterstofeconomie te worden geplaatst, zodat het helder is waarom
het nodig is om CO2 op te slaan onder de grond.– Er zijn op dit moment voldoende lopende onderzoeken naar het krachtenveld
rond schoon fossiel om rond 2005 een helderder beeld te hebben van het krachtenveld.
Daarnaast is het noodzakelijk om bij demo/proefprojecten expliciet aandacht
te besteden aan communicatieaspecten om zo ook die leerervaring op te doen.– Tot die tijd is het van belang dat de kennis van schoon fossiel
bij NGO's groter wordt, ook op regionaal niveau. Veelal zullen de NGO's dat
zelf het beste kunnen doen, waarbij de overheid, als direct belanghebbende,
zou kunnen faciliteren als NGO's onvoldoende financiële draagkracht hebben
om dit zelf ter hand te nemen.– Het is niet gezegd dat de overheid zelf zorg moet dragen voor
de communicatie over schoon fossiel. In een aantal gevallen kunnen bedrijven
en milieubeweging die taken waarschijnlijk beter voor hun rekening nemen.– Het is niet nodig om heel Nederland over schoon fossiel te gaan
informeren; communicatie kan het beste gericht plaatsvinden rond concrete
projectinitiatieven.5 Inventarisatie kansrijke opties schoon fossielDoor Novem is een inventarisatie1 uitgevoerd
met als doel kansrijke schoonfossiele opties in kaart te brengen en de inhoudelijke
uitdagingen te identificeren. Hieruit komen onder andere de volgende conclusies
naar voren. 5.1 Schoon fossiele voorzieningsketensBij schoon fossiel gaat het om het emissievrij (met name kooldioxide)
maken van de totale fossiele voorzieningsketen. Om de emissie te vermijden
moet CO2 of koolstof ergens in de keten worden verwijderd (ontkolen),
en dan opgeborgen of hergebruikt. De schoonfossiele keten bestaat uit:– Winning: idealiter zouden fossiele brandstoffen bij de winning
uit hun ondergrondse reservoirs ontkoold moeten worden. Deze toepassing ligt
echter nog ver weg. Het dichtst hierbij komen concepten waarin er uiteindelijk
minstens zoveel koolstof terug het reservoir in gaat. In Nederland zou dat
kunnen door kooldioxide in gasvelden of aquifers op te bergen, of methaan
te winnen uit kolenlagen onder gelijktijdige CO2-injectie.– Preconversie: koolstof kan ook uit fossiele brandstoffen verwijderd
worden vóór de finale omzetting in bruikbare energie. Er vindt
dan productie van waterstof plaats die vervolgens aan eindgebruikers wordt
aangeboden als transportbrandstof en voor stationaire toepassingen. Bij dit
type ontkoling ontstaat in het algemeen ook CO2, die vervolgens
opgeborgen moet worden om het geheel klimaatneutraal te maken.– Conversie: schoonfossiele voorzieningsketens vergen vernieuwde
conversiesystemen. Voor waterstof zijn brandstofcellen nodig, en voor de conversie
van fossiele bronnen in finale energiedragers zónder CO2-uitstoot
zijn verschillende concepten zoals de nulemissiekolencentrale in ontwikkeling.– Postconversie: al dan niet geïntegreerd met het conversiesysteem
kan ook na de energieomzetting CO2-afscheiding plaatsvinden uit
rookgassen om die vervolgens op te bergen.– Infrastructuur: in de schoonfossiele voorzieningsketens is de
infrastructuur en het energiedistributiesysteem van enorm belang. Het moet
zijn toegesneden op nieuwe energiedragers zoals waterstof, en ook kan een
infrastructuur voor CO2-retourstromen noodzakelijk worden.– Gebruik: aan het eind van de keten vinden we het gebruik van finale
energiedragers zoals gas, elektriciteit en transportbrandstoffen. Gebruikers
krijgen te maken met nieuwe energiedragers, zoals waterstof, en nieuwe eindconversietechnieken,
zoals bijvoorbeeld brandstofcellen.Op welk moment de CO2 ook aan de voorzieningsketen onttrokken
is, zij zal altijd moeten worden opgeborgen of hergebruikt. In de onderstaande
paragraaf zijn een aantal goede vroege mogelijkheden voor opslag beschreven.5.2 Het potentieel voor CO2-opslag in NederlandNederland beschikt over voldoende capaciteit om grote hoeveelheden CO2 in de diepe ondergrond op te slaan, zie tabel 5.1. Vooral de vele
leegrakende gasvelden en beschikbare aquifers scheppen hiertoe kansen. Tabel 5.1 opslagcapaciteit gekoppeld aan beschikbaarheid
van CO2-puntbronnen  Aquifers (Mton)Gas-velden (Mton)Kolen-lagen
(Mton)Rotterdam20050–IJmond57080–Eemsmond25520–Slochteren106 500–Rest onshore226079054Peel––31 Zuid-Limburg––6Achterhoek––53 Zeeland––214Offshore600635–975–1 Slochteren en Eemsmond hebben overlap.2 Rest onshore ligt verspreid over Nederland en kan dicht bij
de andere gebieden liggen.N.B. de hierboven gepresenteerde getallen zijn indicaties en gebaseerd
op verschillende uitgangspunten.Uit de bovenstaande tabel blijkt dat Nederland onshore beschikt over een ondergrondse opslagcapaciteit van meer dan 10
Gton CO2. Dit is inclusief het Slochterengasveld. In drie gebieden
ligt de opslag van CO2 primair voor de hand namelijk Rotterdam,
de IJmond en de Eemsmond. In de periode vanaf 2010 zal hier voldoende
opslagcapaciteit vrijkomen om per jaar ruim 10 Mton CO2 tegen niet
al te hoge kosten op te slaan. De relatieve financiële aantrekkelijkheid
zit hem in het feit dat de opslagcapaciteit binnen een straal van 50 km van
forse CO2-puntbronnen ligt. De potentiële opslagcapaciteit
is weliswaar vele malen hoger maar vraagt om forse investeringen in infrastructuur
voor CO2-transport.Offshore bestaat er een geschatte bergingscapaciteit van meer dan 1,5–2
Gton CO2. In de meeste gevallen is offshore geen CO2
beschikbaar. Aanvoer vanaf land is nodig waardoor de kosten ten opzichte van
de onshore opties hoger zijn. Alleen CO2 rijke gasvelden zijn als
relatief goedkope offshore puntbronnen beschikbaar.De conclusie is daarom gerechtvaardigd dat juist de grote onshore en offshore
opbergcapaciteit het spoor schoon fossiel in het Nederlandse klimaatbeleid
van grote betekenis maakt.5.3 Concepten en fasering van realisatieVoor het totaal overzicht naar aanpak en fasering in de tijd zijn in figuur
5.1 een aantal concepten van een schoonfossiel systeem plus hergebruik tentatief
op een rij gezet. Figuur 5.1, schoon fossiele concepten en fasering van
realisatieHieruit zijn duidelijk vijf concepten te identificeren:1. CO2 -transport en opslag uit geconcentreerde stromen (CO2 >99 vol%): het ligt voor de hand om te beginnen met het concept bergen
van geconcentreerde CO2 geëmitteerd bij diverse chemische
processen. Het feit dat er in Nederland zo'n 3,5 Mton per jaar (1998)1 van dit type beschikbaar is schept relatief eenvoudige
mogelijkheden om snel CO2-transport- & opslagprojecten te realiseren.
Tegen niet al te hoge kosten van tussen de € 5 – 50 per ton
kan al een forse uitstoot vermeden worden. De meest voor de handliggende bergingslocaties
zijn de regio's Eemsmond, IJmond en Rotterdam. Dit type concept is binnen
0 tot 5 jaar realiseerbaar.2. CO2-afvangst, transport en opslag uit rookgassen (CO2: 4–21 vol%): in de volgende stap is het mogelijk om toe te werken
naar het concept van nulemissiecentrales. Dit kan door CO2 af te
vangen uit rookgassen of door innovatieve conversiesystemen die meteen een
geconcentreerde stroom opleveren. Voor berging zijn de regio's Eemsmond, IJmond
en Rotterdam het meest relevant. Een kostenintensieve CO2-infrastructuur
is nodig als de overige gebieden in aanmerking komen. In vergelijking met
het bovengenoemde concept (punt 1) zal het ketenonderdeel (i) CO2-afvangst
of (ii) innovaties aan het conversiesysteem extra kosten met zich meebrengen
van respectievelijk € 40 en € 40–80 per ton. Bestaat
de keten uit afvangst, transport en berging dan variëren de kosten mogelijk
tussen € 45–130 per ton CO22. Dit type concept lijkt in 5 tot 10 jaar realiseerbaar.3. Enhanced Coalbed Methane3: bij dit concept
is de toepasbaarheid nog in onderzoek is. Mogelijk zou een eerste project
met geconcentreerde CO2 in 3 – 8 jaar gerealiseerd kunnen
zijn. Kosten voor dit concept bedragen circa € 40 tot 80 per ton.4. Schoon fossiele waterstof: parallel aan de nulemissiecentrale neemt
in deze fase de uitwerking van het concept schoon fossiele waterstof een voorname
plaats in. De kosten van de geëmitteerde CO2-reststroom en het maken van waterstof bedragen circa € 45–100. Additioneel
is er echter een moeilijk te bepalen investering nodig in(i) waterstoftransport- en distributienetwerken en zijn(ii) nieuwe conversietechnieken bij eindgebruikers noodzakelijk. Dit resulteert
in een verdere kostenstijging tot mogelijk € 350 per ton voor de
gehele keten. Dit concept lijkt in 5 tot 15 jaar realiseerbaar.5. Kooldioxide infrastructuur: voor de langere termijn is het speculatieve
concept geschetst van een retourinfrastructuur voor diffuse CO2-bronnen.
Die bronnen vinden we bijvoorbeeld in de transportsector, in de gebouwde omgeving
en op bedrijventerreinen. Hierover is al wel nagedacht, maar voorlopig lijkt
geconcentreerde CO2-afvangst waarschijnlijker. Eindgebruikers zijn
dan voorzien van schoon fossiele waterstof, en elektriciteit uit fossiel gestookte
nulemissiecentrales1.Overigens gaat het steeds om opslag en/of hergebruik. Het hergebruik in Nederland kan op termijn oplopen tot 1,5–2
Mton per jaar. Daarbij is opgemerkt dat bijvoorbeeld agrarische bemesting
een vorm van uitgestelde emissie is. Na een jaar zal de koolstof toch weer
in de atmosfeer komen. Het is wel vermeden CO2 als het bijvoorbeeld
agrarische bemesting door gasverbranding vervangt.5.4 Kosten en potentieel in perspectiefIn de vorige paragraaf is een aantal schoon fossiel concepten in een mogelijke
tijdsvolgorde geplaatst. In aansluiting daarop zijn in onderstaande tabellen
indicaties gegeven voor het reductiepotentieel van schoonfossiele (tabel 5.2)
en hernieuwbare (tabel 5.3) opties met kosten.Tabel 5.2, schoon fossiel reductiepotentieel en kosten  DiversCO2-reductie(p.j.)Huidige Kosten (per ton)Kosten-reductie potentieel 2020Opmerkingen 1. CO2 -transport en
opslag uit geconcentreerde stromen (>99 vol%)Opslag in aquifers en gasvelden(1998)3 – 5 Mton20104–6 Mton€ 5 – 500%– Bergingsmoge-lijkheden zeer groot (Gton)- Kosten
vooral afhankelijk van CO2 infrastructuur 2a. CO2-afvangst, transport
en opslag uit rookgassen (4–21 vol%)Afstand <50km. 5 – 10 Mton€ 45–
9525%-50%– Kosten vooral afhankelijk van CO2 afscheiding en infrastructuur–
Rendementsverlies nu 20%> 2b. Innovatieve nulemissiecentrales3 centrales van 500 MWe11 Mton€ 95 – 145<25%– Concepten nog in ontwikkeling –
Rendementsverlies nu 20%>2c. CO2-afvangst, transport
en opslag uit rook/stook-gassen (4–21 vol%).Afstand >50km Grote installaties Middelgrote installaties 20 – 30 Mton 30 – 85
Mton € 95 – 145
 € 145 – 350 <25%
<10%– Kosten vooral afhankelijk van CO2 afscheiding en noodzakelijke vertakkingen in CO2 infrastructuur –
Rendementsverlies nu 20%>3. Enhanced Coal Bed MethaneEq. 0,5 109m3p.j. gasgeproduceerd0,5 Mton€ 40 – 80<10%–
Relevantie pas te bepalen na veldtest / demonstratie 4. Schoonfossiele waterstof5% van de gas- en brandstof voorziening10 Mton€ 45 – 350<50%– Kosten afhankelijk van aanpassingen
aan infrastructuur, energie distributiesystemen en gebruiksapparatuur. –
Rendementsverlies nu 20%-40% Agrarische bemestingMet >99 vol% Korte afstand0,2–0,5 Mton€ 5–100% Minerale verbindingenMet >99 vol% Korte afstand– € 60–100<50% Deze tabel illustreert de grote spreiding in de kosten van CO2-reductie
alsmede het soms forse reductiepotentieel van sommige CO2-reductieopties
dat binnen een paar decennia naar verwachting te realiseren is.Tabel 5.3, hernieuwbaar reductiepotentieel en kosten1 DiversCO2-reductie (p.j.)Maatschappelijke kosten 2010 (per ton) Wind op land1500 MWe1,1 Mton€ 30 Wind op zee2000 MWe2,1 Mton€ 50 Waterkracht66 MWe0,1 Mton PV200 MWe0,1 Mton€ 600Zonthermisch500 000 zonneboilers 1 PJth overig0,2 Mton€ 200 Warmtepompen en warmte/koude opslag8 PJ fossiel besp. 0,6 Mton€ 500Afval/biomassa100 PJ fossiel besp.7 Mton€ 10–200 BiobrandstoffenAandeel 6%1,1 Mton€ 100–2001 De duurzame energiegegevens zijn overgenomen van ECN («Duurzame
Energie en Ruimte», M. Menkveld, september 2002), in deze rapportage
niet verder geanalyseerd en dienen slechts als illustratie van de orde van
grootte van mogelijke CO2-reductie en maatschappelijke kosten.Deze tabel laat zien wat het CO2 reductiepotentieel is van
diverse hernieuwbare energieopties alsmede de orde van grootte van de geprognosticeerde
maatschappelijke kosten ervan in 2010. Zo laat deze tabel zien dat bijvoorbeeld
de geprognosticeerde maatschappelijke kosten van wind op land € 30
per ton CO2 zijn, terwijl tabel 5.2 laat zien dat de huidige kosten
voor CO2 transport en opslag uit geconcentreerde stromen (> 99
vol %) tussen de € 5 en de € 50 per ton CO2
liggen.5.5 Voorwaarden en kansenMogelijkheden voor de korte termijn, met name het opbergen van CO2 uit geconcentreerde puntbronnen in nabijgelegen gasvelden en aquifers,
ondervinden belemmeringen vanwege economische en financiële overwegingen.
Er moet algemeen of projectspecifiek waarde gecreëerd zijn alvorens het
opbergen van de CO2 vlucht zal nemen. Technologische barrières
met betrekking tot afvang, transport en injectie van CO2 zijn er
nauwelijks en onderzoek versnelt die projecten dus niet.Voor de middellange termijn, waaronder het opbergen van CO2
uit – minder CO2-geconcentreerde – grootschalige rook-
en stookgasproducenten in nabijgelegen gasvelden of aquifers, is met name
de CO2-afscheiding uit die gassen een aandachtspunt. Kosten en
energieverliezen daarvan zijn hoog en moeten fors omlaag. Hiervoor
zijn nog substantiële technische ontwikkelingen nodig.Meer in het algemeen heeft Nederland voor de middellange tot lange termijn
een goede positie. Onder meer door de goede grensoverschrijdende gasinfrastructuur
en het grote CO2-opslag potentieel kan berging in Nederland interessant
zijn voor onze omringende landen. Emissiehandel, heffingen en/of fiscaal beleid
kunnen financiële impulsen geven.Naarmate de penetratie van schoon fossiel in de energievoorziening omvangrijker
wordt, zal er sprake zijn van een toenemende en substantiële verandering
in de bestaande energie-infrastructuur. Feitelijk is dan sprake van een energietransitie:– De infrastructuur moet ingrijpend worden aangepast, bijvoorbeeld
met waterstof- en CO2-netwerken;– Opwekkingstechnologieën zullen veranderen, bijvoorbeeld in
oxyfuelcentrales en brandstofceltoepassing;– De energiesector en energiegebruikers zullen met andere energiebronnen
moeten leren omgaan.De nationale en internationale inspanningen die zich richten op onder
meer lange termijn veiligheidsvraagstukken, juridische aspecten en maatschappelijke
acceptatie rond CO2-afvangst, transport en berging zijn relatief
schaars. Deels is dat verklaarbaar, omdat die vraagstukken vaak locatie- en
projectspecifiek zijn. Enkele generieke vraagstukken verdienen echter meer
aandacht. Voor veiligheid is dat bijvoorbeeld een internationaal geaccepteerde
analysemethode. Op dit moment zijn er methoden voor risicoassessment in ontwikkeling.Uit de inventarisatie komt ook duidelijk naar voren dat de industrie vraagt
om lange termijn regelgeving en een protocol ten aanzien van ondergrondse
opslag. De regelgever moet daarin vastleggen en duidelijkheid verschaffen
wat zij precies onder een CO2-berging verstaat en waar deze aan
moet voldoen. Thans wordt nagegaan hoe daaraan binnen het huidige wettelijke
kader invulling kan worden gegeven.5.6 Technologische uitdagingenDe belangrijkste technologische uitdagingen voor wat betreft schoon fossiel
zijn in tabel 5.4 per ketenonderdeel gegroepeerd en gerangschikt1.Tabel 5.4: rangschikking van relevante schoonfossiele
technologieopties Ketenonderdeel1:-technologieoptieJaren voor technische introductieConversie: Schaalvergroting van brandstofcellen0–10 jaar Kostenverlaging (bijvoorbeeld door plaatsing in een
chemische omgeving) en efficiencyverbetering van de waterstofproductie (vergassing,
reforming en CO2 afvangst)5–10
jaar Ontwikkeling van nieuwe technologieën zoals
bijvoorbeeld ZEPP en oxyfuels5–15 jaarCO2 afvangst en scheiding
(post- en preconversie): Kostenreductie van meer dan 50%0–5 jaar Reductie van energieverlies van meer dan 50% (optimalisatie
als doel)0–5 jaar CO2 en H2
transport: Realisatie van kwaliteitsborging van gas0 jaar Garanderen van veiligheid0–5 jaar Aanpassing of vervanging van verbruiksapparatuur0–5 jaar Beheersen corrosie0–5
jaar Ontwikkeling infrastructuur. Kosten zijn hoog en
maatschappelijk veiligheid is essentieel5–10
jaar CO2 opslag en hergebruik: Kosteneffectief optimaliseren van commerciële
hergebruik opties0–5 jaar Uitvoeren opslag-demonstratie; aanvullend geologisch
onderzoek naar gasvelden (mixing, reactie, formatie, lekkages, injectiviteit),
aquifers en kolenlagen0–10 jaar Ontwikkelen nieuwe opslagtechnieken zoals mineralisatie>10 jaar Ontwikkelen nieuwe doorbraaktechnieken (EGR, ECBM,
etc.)>10 jaar1 De ketenonderdelen in de tabel 5.4 zijn in veel gevallen
niet los van elkaar te bezien. Om voldoende CO2 te kunnen opslaan,
moet er ook voldoende capaciteit zijn voor afvangst en transport.Deze tabel laat per ketenonderdeel zien hoeveel jaren het naar verwachting
duurt voordat sprake is van technische introductie van een bepaalde technologieoptie.5.7 Kennispositie NederlandDe Nederlandse kennispositie op een aantal schoon fossiel onderzoeksvelden
is redelijk tot goed. Dat blijkt onder meer uit het feit dat in een internationaal
competitieve omgeving opdrachten zijn verworven. Het gaat dan onder meer om
deskundigheid op het gebied van:– ondergrondse berging en reservoir gedrag door TNO-NITG en universiteiten;– CO2 afvangst door TNO-MEP, ECN en TU-Twente;– systeemanalyses door Ecofys, ECN en de Universiteit van Utrecht;– conversietechnieken door ECN;– ontwikkeling (gas)infrastructuur door Gastec en Gasunie research.In alle gevallen kan de impact en kosteneffectiviteit van onderzoek sterk
vergroot worden door internationale aansluiting. Een deel van eventueel in
te zetten binnenlandse beleidsmiddelen kan het best gebruikt worden om internationale
participaties mogelijk te maken met name voor:– IEA GHG annexen;– EU projecten onder het zesde kader programma;– participatie in het Carbon Capture Programme;– bilaterale samenwerking met onder andere de USA, Canada, Japan
en de landen rond de Noordzee.Het door VROM gefinancierde programma «Schoon Fossiel» heeft
de afgelopen drie jaar effectieve participatie in Europese programma's mogelijk
gemaakt. Het financiële instrumentarium van de Nederlandse overheid is
op dit moment versnipperd over een groot aantal subsidieregelingen zonder
samenhang zoals bijvoorbeeld loonbelastingmaatregelen (WBSO), generieke innovatie
& milieusubsidieregelingen (BIT, BTS, EET, etc.), GAVE, CRUST, ECBM, EOS
en de basisfinanciering onderzoeksinstellingen.6 ConclusiesKorte termijn (Kyoto)Er is geen probleem op korte termijn waarvoor schoon fossiel de oplossing
moet bieden. De Kyoto-doelstelling zal naar verwachting met huidig beleid
kunnen worden gehaald. Daarbij moet echter wel worden opgemerkt dat schoon
fossiel is opgenomen in het reservepakket van de Uitvoeringsnota
Klimaatbeleid en derhalve in beeld kan komen als er bij de uitvoering van
het reguliere maatregelenpakket tegenvallers optreden.Middellange en lange termijn (Post-Kyoto)Gezien de steeds sterker gevoelde urgentie van het klimaatprobleem ligt
een verdere verscherping van emissiedoelen in de periode na Kyoto voor de
hand. Aangezien Nederland in het huidige Kyoto-pakket sterk leunt op de overige
broeikasgassen en veel moeite heeft om juist de uitstoot van CO2
te reduceren zal behoefte bestaan aan nieuwe oplossingen en instrumenten.
Schoon fossiele toepassingen zijn dan niet alleen een kans, maar zeer waarschijnlijk
ook een noodzaak.Daarnaast zal in 2005 voor een aantal grote bedrijven een systeem van
emissiehandel van kracht worden. Afhankelijk van de ontwikkeling van de marktprijs
van een ton CO2 binnen dit systeem alsmede de (toekomstige) mogelijkheid
CO2-opslag binnen dat systeem te waarderen kan schoon fossiel een
interessante optie zijn voor bedrijven om onder hun «cap» te blijven.VoorzieningszekerheidSchoon fossiel maakt het mogelijk binnen een stringenter wordend klimaatbeleid
op verantwoorde wijze gebruik te maken van alle beschikbare fossiele energiebronnen
en draagt daarmee bij aan een vergroting van de voorzieningszekerheid. Enhanced
Coalbed Methane biedt bijvoorbeeld de mogelijkheid om de Nederlandse kolenlagen
nuttig aan te wenden. Zodoende kan schoon fossiel een belangrijke rol gaan
spelen als tussenoplossing op de lange weg naar een duurzame energiehuishouding
en op die wijze ook bijdragen aan de voorzieningszekerheid.Potentie NederlandDaarnaast heeft Nederland een aantal positieve omstandigheden voor toepassing
van schoon fossiel:– Nederland heeft in de ondergrond een enorm opslagpotentieel (gasvelden,
kolenlagen, aquifers);– Nederland beschikt over een uitstekende en wijdvertakte gasinfrastructuur
waarin waterstof kan worden bijgemengd;– De afstanden in Nederland zijn relatief kort, waardoor kosten
van CO2-transport relatief laag kunnen blijven;– De kosten van schoon fossiel per ton gereduceerde CO2
kunnen sterk variëren maar liggen gemiddeld in dezelfde orde van grootte
als de kosten van de meeste duurzame energie opties. Overigens moet hier de
kanttekening worden gemaakt dat het maatschappelijk draagvlak voor schoon
fossiel snel kan verdampen als het ten koste gaat van inspanningen op het
gebied van duurzame energie; voor de NGO's is dat een hard punt.Kansrijke opties voor NederlandDe volgende schoonfossiele opties zijn kansrijk (zowel technisch als financieel)
voor Nederland:– CO2-opslag in gasvelden onshore: beginnen met de eenvoudige
opties (CO2-rijke stromen met name in de chemie), en desgewenst
uit te breiden naar CO2-arme stromen. Hier dient de techniek (rookgasreiniging)
echter nog flink verbeterd te worden om de kosten op een acceptabel niveau
te krijgen.– CO2-opslag in gasvelden offshore: reductie van potentiële
risico's in geval er sprake zou zijn van weglekkend CO2, wel hogere
transportkosten. – Enhanced Coalbed Methane: levert klimaatneutraal aardgas op en
de kolenlagen kunnen veel CO2 bergen. Met deze techniek bestaat
echter wereldwijd nog amper ervaring.– Schoon fossiel als leverancier van klimaatneutraal waterstof en
toe te passen binnen de bestaande en wijdvertakte gasinfrastructuur. Het grote
energieverlies bij deze techniek is nog een belangrijk knelpunt; er moeten
nog grote technische verbeteringen worden bereikt.Rol marktpartijenMarktpartijen hebben interesse in schoon fossiel, maar gezien de omvang
van de benodigde investeringen, het ontbreken van een prikkel en het gebrek
aan opbrengsten zijn zij terughoudend. Op iets langere termijn kan schoon
fossiel, in een systeem van emissiehandel, heel interessant worden. Om daarop
voldoende voorbereid te zijn en gezien het belang van de klimaatproblematiek
is het wenselijk dat de overheid kaderscheppend optreedt voor marktpartijen.
Het gaat daarbij niet om grootschalige stimulering van schoon fossiel, maar
om gerichte stimulering van een aantal proefprojecten, waaruit leerervaringen
kunnen worden opgedaan die voor de verdere ontwikkeling van schoon fossiel
van belang zijn. De interesse in CRUST is een interessante graadmeter voor
de interesse van marktpartijen in schoon fossiel.Nu al beginnen met voorbereidenOm de vier bovengenoemde opties na 2010 te kunnen toepassen is het noodzakelijk
om op dit moment reeds een traject in te zetten ter voorbereiding van succesvolle
toepassing. Een dergelijk traject dient er als volgt uit te zien:– Zorgdragen voor meer afstemming van de huidige nationale inspanningen
en geldstromen, die nu nog zeer versnipperd zijn. Deze zullen zich moeten
richten op de kansrijke opties;– Kennisvergaring en -ontwikkeling via nationaal onderzoek, waarbij
aansluiting bij internationaal onderzoek de kosteneffectiviteit van het Nederlandse
kennispotentieel sterk vergroot;– Ondersteuning van enkele demonstratieprojecten, waarmee marktpartijen
de mogelijkheid wordt geboden om tenminste met de vier voor Nederland kansrijke
opties praktijkervaring op te doen. CRUST biedt hier aanknopingspunten voor.– Het onderdeel Klimaat Neutrale Fossiele Energiedragers (KNFE)
van de MEP in werking laten treden indien zich hiervoor projecten aandienen;– In 2006 een nader standpunt innemen over de wijze van instrumentering
van schoon fossiel, omdat:– de evaluatie van het klimaatbeleid in 2005 plaatsvindt;– de MEP dan zo lang operationeel is dat inmiddels conclusies moeten
kunnen worden getrokken uit het gebruik ervan door schoonfossiele toepassingen;– er meer zicht is op de invloed van emissiehandel, en de daarmee
te verwachten prijs per ton CO2-reductie; de eerste demo-ervaringen
(CRUST) kunnen worden meegewogen;– meer duidelijkheid zal bestaan over wat van de internationale
klimaatpolitiek gericht op post-Kyoto, mag worden verwacht;– er voldoende tijd resteert om te zorgen dat in het klimaatbeleid
na 2010 sprake is van een substantiële bijdrage van schoon fossiel;– het deelproject transitie Nieuw Gas tegen die tijd voldoende inzicht
zal bieden in het perspectief van de toepassing van waterstof uit fossiele
bronnen in de nabije toekomst.– Het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) zal in 2005
een Special Report publiceren over CO2-afvangst en opslag mede
ten behoeve van de voorbereiding van Fourth Assessment Report over klimaatverandering.
CO2-afvangst en opslag wordt door het IPCC erkend als een technologie
met grote potentie voor mitigatie van het klimaatprobleem. Het doel is een
volledig en uitgebalanceerd beeld te bieden van alle aspecten die bij deze
technologie een rol spelen. In het report zal worden ingegaan op de bronnen
van emissies, afvangst, transport, berging, hergebruik van CO2,
alsmede kosten en baten.CommunicatieCommunicatie is een belangrijk aandachtspunt bij alle activiteiten rond
schoon fossiel. De volgende inspanningen zijn nodig om schoon fossiel vanuit
communicatieperspectief voldoende af te dekken:– Gerichte communicatie met direct belanghebbenden. In eventuele
demoprojecten dient communicatie als apart aandachtspunt te worden meegenomen
om leerervaringen op te doen. Het reeds lopende communicatieonderzoek kan
voor input zorgen.– Het kennisniveau inzake Schoon Fossiel is soms te laag. Gezien
het belang dat de overheid heeft bij genuanceerde beeldvorming is facilitering
van kennisopbouw door de overheid wellicht wenselijk.– Het is van belang om schoon fossiel steeds te plaatsen in het
perspectief van transitie naar een duurzame energiehuishouding, de klimaatproblematiek
en de voorzieningszekerheid.JuridischHet juridische kader vormt niet onmiddellijk een belemmering voor schoonfossiele
technieken zoals CO2-opslag, maar is nog wel een grotendeels onontgonnen
terrein. Onshore biedt de mijnbouwwet aangrijpingspunten. De bestaande internationale
verdragen kunnen offshore wel een probleem vormen voor opslag van CO2 die van elders wordt aangevoerd, maar hierover vinden volop discussies
plaats, zowel interdepartementaal als ook internationaal. Ook zijn er andere
juridische aandachtspunten, zoals de aansprakelijkheid en het lange termijn
eigendomsvraagstuk. Het is van belang om nauw bij deze discussies betrokken
te blijven.OverheidsstimuleringIn de bijlage bij dit rapport is een overzicht gegeven van het huidige
instrumentarium dat in aanmerking kan komen voor de stimulering van schoon
fossiel.Grootschalige stimulering van schoon fossiel door de overheid is niet
aan de orde. Prikkels die bijvoorbeeld vanuit een systeem van emissiehandel
worden gegeven dienen marktpartijen er toe aan te zetten zelf schoon fossiel
als optie te overwegen, naast andere opties om CO2 uitstoot te
beperken. Wel kan de overheid een stimulerende rol spelen bij het uitvoeren
van proef / demonstratieprojecten, die ook aanzienlijke investeringen vergen.
De huidige financiële inspanningen zullen hiervoor beter gefocust en
op elkaar afgestemd moeten worden. Lijst met afkortingen AER: Algemene Energie
RaadAmvB: Algemene maatregel
van bestuurBIT: Bedrijfsgerichte
Internationale Technologieprogramma's Bsik: Besluit subsidies
investeringen kennisinfrastructuur BTS: Bedrijfsgerichte
Technologische SamenwerkingsprojectenCATO: CO2
capture, transport, and storageCH4: Methaan (aardgas) CO2: KooldioxideCRUST: CO2
reuse through underground storageECBM: Enhanced Coalbed
Methane EET: Economie, Ecologie
en Technologie EGR: Enhanced gas recoveryEOR: Enhanced oil recoveryEOS: Energieonderzoekstrategie EU: Europese UnieEZ: Economische Zaken GAVE: Gasvormige en vloeibare
klimaatneutrale energiedragers Gton of GT: 1.000.000.000.000
kilogram H2: Waterstof IEA GHG: International
Energy Agency Green House GasIPCC: Intergovernmental
Panel on Climate ChangeKvI: Klimaatverandering
& industrie km: KilometerKNFE: Klimaatneutrale
fossiele EnergiedragersKT: 1.000.000 kilogram kWe (kWh): KiloWatt elektriciteit
(kW uur) LC: Londen Conventie
1972m3: Kubieke
meter MEP: Milieukwaliteit
van de Elektriciteitsproductie MT-EP: Management Team
Elektriciteitsproductie Mton of MT: 1.000.000.000
kilogramMWe: Mega Watt elektrisch NGO: Niet-Gouvernementele
Organisatie NeR: Nederlandse emissierichtlijnenNETTO: Nieuwe Energie-efficiënte
Transformatie-, Transmissie- en Opslagtechnieken NIMBY: Not In My Back-Yard NECST: Nieuwe Energie
Conversie Systemen en Technologieën NMP4: Het vierde Nationaal
Milieubeleidsplan Novem: Nederlandse Organisatie
voor Energie en Milieu NWO: Nederlandse organisatie
voor wetenschappelijk onderzoek OSPAR-convention: The
Convention for the Protection of the Marine Environment of the North-East
Atlantic PIT: Project Implementatie
Transitiemanagement p.j.: Per jaar PJ(th): Peta Joule (elektrisch) Pm: Pro memorie p.t.: Per tonPV: Fotovoltaïsch ROB: Reductie overige
broeikasgassen SchoFo of SF: Schoon
fossielTK: Tweede Kamer TP: Transportbesparing VK: Verenigd KoninkrijkVROM: Ruimtelijke ordening,
volkshuisvesting, milieubeheer en rijkshuisvesting VS: Verenigde StatenWBSO: Wet Bevordering
Speur- en OntwikkelingswerkZEPP: Zero emission power
plantBIJLAGE Inventarisatie instrumentering Schoon FossielHierna wordt een inventarisatie gegeven van mogelijke -bestaande- instrumenten
om schoon fossiel te stimuleren. Alhoewel dit overzicht niet pretendeert uitputtend
te zijn, geeft het wel de interessantste opties weer.1. MEPDe MEP1 is bedoeld voor de stimulering van
de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie
en is per 1 juli 2003 in werking getreden. Deze wet voorziet ook in de bevordering
van KNFE, Klimaat Neutrale Fossiele Energiedragers, maar dan alleen de elektriciteit
die met behulp van KNFE wordt opgewekt.In de wet MEP is KNFE als volgt gedefinieerd:«v. klimaatneutrale elektriciteit: elektriciteit, opgewekt in een
productie-installatie waarin waterstof of elektriciteit wordt geproduceerd
uit fossiele energiedragers, waarbij de koolstof of kooldioxide die vrijkomt
bij het omzettingsproces, nuttig wordt toegepast of blijvend in de ondergrond
wordt opgeslagen, en waarvoor een bij ministeriële regeling omschreven
verklaring is verkregen;».In de praktijk zou het dus kunnen gaan om bevordering van ZEPP, Zero Emission
Power Plant, maar niet om opslag van CO2 in de ondergrond sec.
De wet voorziet in een maximale vergoeding van € 0,07/kWh.Gasproductie (waterstof) uit KNFE wordt -nu nog- niet gestimuleerd.In de MvT wordt een indicatieve MEP budgetverdeling
gegeven: van de € 258 mln in 2003 oplopend naar €316 mln in
2006 zou dan telkenjare zo'n € 23 mln naar elektriciteit uit KNFE
gaan. Het MEP-budget kent geen schotten; het is één grote «pot»
geld (egalisatiefonds) in beheer bij TenneT; aanvragen voor MEP-subsidie worden
afgehandeld op volgorde van binnenkomst. Ook in de tijd kent het geen schotten:
wat in het ene jaar tekort komt, wordt in het volgende jaar aangevuld.2. REBRegulerende Energie Belasting, onderdeel van de Wet belasting op milieugrondslag
(Wbm).Het gaat hier om een belasting op energie(dragers) zoals aardgas en elektriciteit
(36b) met daarop allerlei uitzonderingsbepalingen (lager of nihiltarief) ter
bevordering van een schoon milieu: 36i en 36o. Er ligt momenteel een motie
(Crone) om 36i af te schaffen.Artikel 36o is per 1 juli 2003 vervallen in verband met de invoering van
de MEP.3. EIAEnergie Investerings Aftrek. Fiscale maatregel in de sfeer van de VpB:
dan moet er dus wèl sprake zijn van winst.De energie-investeringsaftrek is een fiscale aftrekregeling die ondernemers
die investeren in energiebesparende bedrijfsmiddelen en duurzame energie,
een direct financieel voordeel biedt. Vijfenvijftig procent van de jaarinvesteringskosten
(aanschaf- en voortbrengingskosten) van deze bedrijfsmiddelen is, met een
maximum van € 103 mln per ondernemer/fiscale eenheid, aftrekbaar
van de fiscale winst over het kalenderjaar waarin het bedrijfsmiddel is aangeschaft.4. VAMIL/MIAGaat om willekeurige afschrijving van investeringen, bijvoorbeeld in één
keer in plaats van afschrijving gedurende een aantal jaren. Het levert dus
soort rentevoordeel op. Energie zit er thans niet in.Ondernemers die investeren in milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen kunnen
via de MIA tot 40 procent van het investeringsbedrag in mindering te
brengen op de fiscale winst. De hoogte van de aftrek hangt af van de milieueffecten
en van hoe gangbaar het bedrijfsmiddel is.De VAMIL biedt ondernemers die investeren in milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen
de mogelijkheid deze bedrijfsmiddelen willekeurig ofwel vrij af te schrijven.5. CO2-reductieplanHet CO2-reductieplan ondersteunt grootschalige investeringsprojecten
die een aanzienlijke bijdrage leveren aan de vermindering van de nationale
CO2-uitstoot. Duurzame projecten die voor het bedrijfsleven niet
rendabel genoeg zijn, trekt het CO2-reductieplan over de streep.
Richtsnoer bij de beoordeling van de projecten is een zo groot mogelijke CO2-reductie per subsidie-euro. Uiteindelijk moet met de investeringsprojecten
uit het CO2-reductieplan in 2010 een jaarlijkse reductie van vier
a vijf megaton CO2 bereikt worden. De Nederlandse overheid heeft
met dit CO2-reductieplan € 681 mln gereserveerd voor
de realisatie van het klimaatbeleid; hiervan is € 425 mln bestemd
voor de stimulering van investeringsprojecten.6. CRUSTIs ondergrondse opslag van CO2 haalbaar? Kan die opgeslagen
CO2 later worden teruggewonnen voor hergebruik? Met het project
CRUST (CO2 Re-use through Underground STorage) zoekt de Nederlandse
overheid naar antwoord op die vragen. Bedrijven die deze vragen willen onderzoeken,
kunnen hiervoor financiële ondersteuning krijgen van de Minister van
Economische Zaken. De aanpak en begeleiding van het project is door de ministeries
van EZ en VROM opgedragen aan het Projectbureau CO2 reductieplan.De overheid heeft in maart 2003 een Europese aanbesteding van € 3
mln gepubliceerd. Hiermee wil zij kennis verwerven uit het demonstratieproject
voor ondergrondse CO2-opslag. Geïnteresseerde bedrijven hebben
kunnen inschrijven voor de inrichting en het beheer van die opslag. Er is
momenteel in totaal circa € 9 mln beschikbaar voor het CRUST-programma.7. CO2-emissiehandelVooruitlopend op ratificatie door voldoende landen van het Kyoto-verdrag
is nu al sprake van handel in CO2-emissierechten door de Wereldbank
en Nederland; binnenkort doen ook Denemarken en Finland mee. Vooralsnog is
sprake van een handelsprijs van circa € 5/ton CO2.8. EnergietransitieEén van de in het NMP4 aangewezen transities is de transitie naar
een duurzame energiehuishouding. Momenteel wordt gewerkt aan het opstarten
van de transitie door middel van vier concrete deelprojecten. Twee daarvan
kunnen van belang zijn voor schoon fossiel: deelproject Nieuw Gas en Duurzaam
Rijnmond. In Nieuw Gas wordt onder meer gezocht naar toekomstige alternatieven
voor aardgas. Eén van de experimenten die door het team Nieuw Gas wordt
voorgesteld betreft bijmengen van waterstof in het aardgasnet. Schoon fossiel
is van toepassing indien klimaatneutraal waterstof uit fossiele energiebronnen
gewenst is. Het Rijnmondgebied is aangewezen als experimenteerruimte. Een
demonstratieproject op het vlak van schoon fossiel zou in dat gebied aan de
orde kunnen zijn; een keuze is nog niet gemaakt. Op de begroting van EZ is
circa € 35 mln gereserveerd voor circa tien of meer transitie-experimenten.9. Zesde Kaderprogramma van de EULoopt van 2002–2006 met een totaalbudget van € 17,5 mld,
waarvan € 2,21 mld ten behoeve van «sustainable development,
including energy», één van de zeven prioriteitsvelden
van het 6e KP. Daarin is onder meer ruimte voor «sequestration of CO2».Het gaat hier echter nadrukkelijk om een onderzoeksprogramma.XNoot1zie: http://www.netl.doe.gov/coalpower/ sequestration/futureGen/main.htmlXNoot2zie: http://www.dti.gov.uk/energy/ whitepaper/index.shtmlXNoot1Stuij ir. A.B., Dijk ir. J.W., Stollwerk ir. P., Schreurs ir. H., Schoon
Fossiel in Nederland: technologieopties voor CO2-afvangst, -opslag
en -hergebruik (Sittard, Novem, 28 april 2003).XNoot1In 2010 wordt 4 tot 6Mton geconcentreerde uitstoot per jaar verwacht (Optiedocument,
RIVM 1998).XNoot2Is de afstand groter dan 75km dan nemen de totale kosten toe tot 70–300
per ton voor dit concept i.v.m. infrastructurele benodigdheden.XNoot3CO2 berging in kolenlagen onder gelijktijdige productie van
methaan.XNoot1Kijkt men naar de gebruikers dan zijn een aantal technologieën wel
beschikbaar namelijk auto's en bussen op waterstof in Amsterdam.XNoot1De selectie in tabel 5.4. bevat reeds de top van schoon fossiele technologieopties
die potentie hebben voor Nederland.XNoot1voluit: Wijziging van de Elektriciteitswet 1998 ten behoeve van de stimulering
van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28241-6.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl