EG-implementatiewet Awgb; Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28770, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

03-02-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2002-2003

28770 nr. 3

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamALGEMEEN DEEL1. Inleiding2. De strekking en inhoud van de richtlijnen3. Wijze van implementatie in de Awgb4. Verhouding tot andere grondrechten5. De implementatie van de kaderrichtlijn voor de gronden
handicap en leeftijd6. Nieuwe richtlijnen met betrekking tot de grond geslacht7. Relatie met de evaluatie van de AwgbARTIKELSGEWIJZE TOELICHTINGARTIKEL IOnderdelen A, D, G, J, M (indeling in paragrafen)Onderdeel B (opdracht tot onderscheid)Onderdeel C (intimidatie)Onderdeel E, onder 1 (uitzondering voor objectief gerechtvaardigd
onderscheid)Onderdeel E, onder 2 (randvoorwaarden voorkeursbeleid)Onderdeel E, onderdeel 3 (wijziging van artikel 2, vierde
lid, van de Awgb)Onderdeel F (uitzondering voor onderscheid in bestaande
wetgeving)Onderdeel H, onder 1 en 2 (arbeidsbemiddeling)Onderdeel H, onder 3 en 4 (arbeidsomstandigheden)Onderdeel I (lidmaatschap van werkgevers- en werknemersorganisaties
en verenigingen van beroepsgenoten)Onderdeel K (toegang tot goederen en diensten; toevoeging
begrip loopbaanoriëntatie)Onderdeel L (geen rassendiscriminatie in de sociale bescherming,
met inbegrip van sociale zekerheid, en bij sociale voordelen)Onderdeel N (bescherming tegen victimisatie-ontslag bij
de arbeid)Onderdeel O (algemene bescherming tegen victimisatie)Onderdeel P (bewijslast)ARTIKEL IIARTIKEL IIIARTIKEL IVARTIKEL VOndertekeningBIJLAGE bij de memorie van toelichting: TRANSPONERINGSTABELLENI. Richtlijn nr. 2000/43/EG (anti-rassendiscriminatierichtlijn) II. Richtlijn nr. 2000/78/EG (kaderrichtlijn) III. Wijzigingen in de Awgb en het wetsvoorstel handicap 
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28770Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 69 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 770Wijziging van de Algemene wet gelijke behandeling en enkele andere wetten
ter uitvoering van richtlijn nr. 2000/43/EG en richtlijn nr. 2000/78/EG (EG-implementatiewet
Awgb)nr. 3MEMORIE VAN TOELICHTINGALGEMEEN DEEL1. InleidingDit wetsvoorstel strekt er in hoofdzaak toe twee EG-richtlijnen te implementeren
in de Algemene wet gelijke behandeling (Awgb) en in het wetsvoorstel gelijke
behandeling op grond van handicap of chronische ziekte (hierna: wetsvoorstel
handicap1). Het betreft richtlijn nr. 2000/43/EG
van de Raad van de Europese Gemeenschappen van 29 juni 2000 houdende
toepassing van het beginsel van gelijke behandeling van personen ongeacht
ras of etnische afstamming (PbEG L 180, hierna: anti-rassendiscriminatierichtlijn)
en richtlijn nr. 2000/78/EG van de Raad van de Europese Gemeenschappen
van 27 november 2000 tot instelling van een algemeen kader voor gelijke
behandeling in arbeid en beroep (PbEG L 303, hierna: kaderrichtlijn). Implementatie
van de kaderrichtlijn geschiedt daarnaast in het wetsvoorstel gelijke behandeling
op grond van leeftijd bij de arbeid, beroep en beroepsonderwijs (hierna het
wetsvoorstel leeftijd2).De richtlijnen hebben betrekking op gelijke behandeling op het terrein
van de arbeid in ruime zin en het beroepsonderwijs. De anti-rassendiscriminatierichtlijn
heeft bovendien betrekking op de sociale bescherming – met inbegrip
van sociale zekerheid en gezondheidszorg –, sociale voordelen, onderwijs
en de toegang tot en het aanbod van goederen en diensten die publiekelijk
beschikbaar zijn, met inbegrip van huisvesting.De onderhavige richtlijnen raken aan de Nederlandse wetgeving op het gebied
van gelijke behandeling. De algemene wet op dit gebied is de Awgb. Daarnaast
is er in Nederland wetgeving op het gebied van gelijke behandeling, onder
andere neergelegd in de Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen, het
Burgerlijk Wetboek en de Ambtenarenwet. Ook is, zoals hierboven is aangegeven,
specifieke wetgeving op het gebied van de gelijke behandeling in voorbereiding;
het wetsvoorstel handicap en het wetsvoorstel leeftijd. Zoals in deze memorie
nader zal worden toegelicht, behoeven de Awgb en het wetsvoorstel handicap
op een aantal onderdelen aanvulling dan wel aanpassing ter implementatie van
de beide richtlijnen. 2. De strekking en inhoud van de richtlijnenDe kaderrichtlijn heeft tot doel met betrekking tot arbeid en beroep een
algemeen kader te creëren voor de bestrijding van discriminatie op grond
van godsdienst of overtuiging, handicap, leeftijd of seksuele geaardheid zodat
in de lidstaten het beginsel van gelijke behandeling toegepast kan worden
bij het werken in loondienst of als zelfstandige. De anti-rassendiscriminatierichtlijn
heeft tot doel een kader te creëren voor de bestrijding van discriminatie
op grond van ras of etnische afstamming, zodat in de lidstaten het beginsel
van gelijke behandeling toegepast kan worden.De werkingssfeer van beide richtlijnen strekt zich uit tot zowel de overheidssector
als de particuliere sector. Een belangrijk verschil is echter dat de werkingssfeer
van de anti-rassendiscriminatierichtlijn aanzienlijk breder is dan die van
de kaderrichtlijn, omdat ook de sociale bescherming – met inbegrip van
sociale zekerheid en gezondheidszorg – , sociale voordelen, onderwijs,
de toegang tot en het aabod van goederen en diensten die publiekelijk beschikbaar
zijn, met inbegrip van huisvesting, onder de werking van de richtlijn vallen
(artikel 3, eerste lid, onderdelen e tot en met h, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn).Opgemerkt zij, dat de beide richtlijnen een minimumkader scheppen. Lidstaten
die wetgeving hebben of wensen vast te stellen die voorziet in een hoger beschermingsniveau
dan het niveau dat door de richtlijnen wordt gegarandeerd, zijn daar vrij
in. De uitvoering van de richtlijnen vormt echter onder geen beding een reden
voor de verlaging van het in de lidstaten reeds bestaande niveau van bescherming
tegen discriminatie op de door de richtlijnen bestreken terreinen (artikel
6 anti-rassendiscriminatierichtlijn en artikel 8 kaderrichtlijn).3. Wijze van implementatie in de AwgbDe implementatie van de kaderrrichtlijn en de anti-rassendiscriminatierichtlijn
heeft gevolgen voor de Awgb, het wetsvoorstel handicap en het wetsvoorstel
leeftijd. Voor een belangrijk deel betreft de implementatie onderwerpen die
de drie genoemde regelingen gemeen hebben, zoals het begrip discriminatie,
het lidmaatschap van en betrokkenheid bij bepaalde organisaties, de bewijslastverdeling,
positieve actie, victimisatie en sancties. In verband met de noodzaak tot
stroomlijning en afstemming van de gelijke behandelingsregelgeving zijn de
consequenties voor de Awgb en de genoemde wetsvoorstellen in hun onderlinge
samenhang bestudeerd. Een notitie omtrent de implementatie is daarvan het
resultaat.1 Die notitie vormt voor wat betreft
de gemeenschappelijke bepalingen het richtsnoer voor de implementatie in het
onderhavige wetsvoorstel. In deze memorie wordt het onderhavige wetsvoorstel
zelfstandig toegelicht, daarbij op onderdelen gebruikmakend van toelichtende
overwegingen uit de implementatienotitie.De richtlijnen vertonen een opvallende gelijkenis. Een aantal onderwerpen
wordt in de beide richtlijnen op identieke wijze geregeld. Er zijn uiteraard
ook verschillen, waarvan het belangrijkste verschil de ruimere werkingssfeer
van de anti-rassendiscriminatierichtlijn is.In de bijlage bij deze memorie is van beide richtlijnen aangegeven op
welke wijze de afzonderlijke artikelen en onderdelen daarvan in de Nederlandse
wetgeving worden geïmplementeerd en omgekeerd, uit welke richtlijnbepalingen
de wijzigingen van de wettelijke bepalingen voortvloeien (transponeringstabellen). Op een aantal onderdelen behoeft de Awgb aanpassing ter implementatie
van de beide richtlijnen. Deze aanpassingen betreffen een verbetering van
de wettelijke bescherming tegen discriminatie. Dit wetsvoorstel heeft een
relatief bescheiden strekking: het strekt in beginsel uitsluitend tot implementatie;
wel wordt bij de implementatie van de kaderrichtlijn geen onderscheid gemaakt
tussen de in die richtlijn vermelde gronden (godsdienst of overtuiging, handicap,
leeftijd of seksuele geaardheid) en de gronden die niet in deze richtlijn
worden vermeld, maar wel in de Awgb voorkomen (politieke gezindheid, geslacht,
nationaliteit en burgerlijke staat). De regering acht het wenselijk om de
elementen die de kaderrichtlijn toevoegt aan het wettelijk systeem tegen discriminatie,
ook in te voeren voor de gronden politieke gezindheid, geslacht, nationaliteit
en burgerlijke staat. Voorts wordt voorgesteld het verbod van intimidatie
niet te beperken tot de terreinen waarop de kaderrichtlijn van toepassing
is, maar dat verbod te laten gelden voor alle terreinen waarop de Awgb van
toepassing is. In zoverre, alsmede op een enkel overwegend wetstechnisch punt,
bevat het wetsvoorstel aanvullend «nationaal beleid». Op deze
manier wordt ten aanzien van alle in de Awgb genoemde non-discriminatiegronden
zoveel mogelijk op een gelijke wijze bescherming geboden tegen discriminatie.
Hiertegen pleit de regel, neergelegd in aanwijzing 337 van de Aanwijzingen
voor de regelgeving (Ar), dat bij implementatie geen andere regels worden
opgenomen dan die voor de implementatie noodzakelijk zijn. Het risico van
niet-tijdige implementatie is aanwezig als extra nationaal beleid wordt meegenomen.
Vóór deze verruiming van de strekking van het wetsvoorstel pleit
echter dat, gelet op de toegankelijkheid en uitvoerbaarheid van wetgeving,
een uniforme regeling voor alle non-discriminatiegronden die genoemd worden
in de Awgb voor het nationale beleid de voorkeur verdient. Op zich zou het
denkbaar zijn de implementatie en het bedoelde nationale beleid te splitsen
in twee afzonderlijke wetsvoorstellen. Deze twee wetsvoorstellen zouden dan
echter op zich een gecompliceerde onderlinge verhouding hebben. Bovendien
zou het de duidelijkheid en de toegankelijkheid van deze wetgeving niet ten
goede komen. Deze complexiteit en verminderde toegankelijkheid zouden op zich
weer kunnen leiden tot vertraging in het wetgevingsproces.Hoewel de anti-rassendiscriminatierichtlijn spreekt over discriminatie
op grond van «ras of etnische afstamming» wordt in de Nederlandse
wetgeving uitgegaan van het begrip «ras» als zodanig. Dat begrip
komt thans voor in artikel 1 van de Grondwet, de Awgb, de artikelen 137c t/m
137g en 429quater van het Wetboek van Strafrecht, de Wet bescherming persoonsgegevens
alsmede in een groot aantal andere formele wetten.1
Het begrip ras moet overeenkomstig het Internationaal Verdrag inzake de uitbanning
van elke vorm van rassendiscriminatie en vaste jurisprudentie ruim worden
uitgelegd en omvat tevens: huidskleur, afkomst of nationale of etnische afstamming.
Het (onder meer) in de Awgb voorkomende begrip «ras» dekt derhalve
volledig het in de anti-rassendiscriminatierichtlijn gebezigde begrip «etnische
afstamming». De regering geeft er daarnaast de voorkeur aan om ook vast
te houden aan de thans in de Awgb gebruikte begrippen «levensovertuiging»
en «hetero- of homoseksuele gerichtheid» in plaats van de in de
richtlijnen gebruikte termen«overtuiging» respectievelijk «seksuele
geaardheid». Met het begrip«overtuiging» wordt geen andere
hoedanigheid (of gedraging) bedoeld dan met het begrip «levensovertuiging».
Ten aanzien van het begrip«hetero- of homoseksuele gerichtheid»
kan worden opgemerkt dat het begrip ruimer is dan het begrip «seksuele
geaardheid», aangezien het begrip «gerichtheid» blijkens
de parlementaire geschiedenis van de Awgb ook de concrete uitingen van de
geaardheid omvat. Beide richtlijnen hanteren de begrippen directe en indirecte discriminatie;
deze begrippen hebben een negatieve lading. De bestaande wetgeving op het
terrein van de gelijke behandeling gaat uit van een verbod van onderscheid
op bepaalde terreinen, waarop (wettelijke) uitzonderingen mogelijk zijn. Die
wetssystematiek wordt met het onderhavige wetsvoorstel in stand gelaten.Sedert de totstandkoming van de gelijke behandelingswetgeving in de jaren
'70 is het beginsel van gelijke behandeling zoals dat is neergelegd in EG-richtlijnen
in de Nederlandse wetgeving uitgewerkt in een verbod van onderscheid, behoudens
specifieke uitzonderingen. Het communautaire recht verplicht niet tot het
overnemen van Europeesrechtelijke bewoordingen bij implementatie mits de volledige
toepassing van de richtlijn daadwerkelijk is verzekerd. De systematiek waarvoor
de Nederlandse wetgever heeft gekozen beoogt meer rechtszekerheid (en daarmee
een betere rechtsbescherming) te bieden. Het begrip «discriminatie»
leent zich wel voor het materiële strafrecht, waarin het een onmiskenbare
negatieve inhoud heeft die past bij het strafrecht. Uit de ervaring met het
bieden van wettelijke bescherming tegen discriminatie door het verbieden van
onderscheid, behoudens wettelijke uitzonderingen, blijkt dat een dergelijk
systeem goed werkt. Voor wat betreft de noodzaak om een correcte implementatie
te bewerkstelligen, zijn de regering geen uitspraken van het Hof van Justitie
van de EG of opvattingen van de Europese Commissie bekend, op basis waarvan
moet worden aangenomen dat het in Nederland bestaande wettelijk systeem niet
kan worden gehandhaafd. Daarnaast kan worden opgemerkt dat het gebruik van
het begrip onderscheid in de Nederlandse wetgeving in de praktijk niet tot
problemen heeft geleid. De regering acht het daarom onwenselijk om de bestaande
terminologie thans alleen voor de hier aan de orde zijnde non-discriminatiegronden
te heroverwegen.De herhaalde adviezen van de Raad van State om de richtlijnterminologie
over te nemen, hebben wel aanleiding gegeven voor het principebesluit dat
de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in overleg met meest
betrokken bewindspersonen zal bezien of en zo ja, wanneer nader onderzoek
wordt gedaan naar de opportuniteit van een andere terminologie. Daarbij dient
te worden bedacht dat een eventuele wijziging van de terminologie zich dient
uit te strekken tot de gehele gelijkebehandelingswetgeving en op dezelfde
datum in werking zal moeten treden. Een andere aanpak zou grote bezwaren ontmoeten
vanuit een oogpunt van consistentie, transparantie en inzichtelijkheid van
de wetgeving.4. Verhouding tot andere grondrechtenOver de verhouding van het beginsel van gelijke behandeling zoals neergelegd
in de anti-rassendiscriminatierichtlijn en de kaderrichtlijn en andere grondrechten,
zoals de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, de vrijheid van godsdienst
en levensovertuiging, de onderwijsvrijheid en de verenigingsvrijheid, zij
het volgende opgemerkt.Overeenkomstig artikel 6 EU is de Europese Unie gegrondvest op de beginselen
van vrijheid, democratie, eerbiediging van de rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden, en van de rechtsstaat, welke beginselen de lidstaten gemeen hebben,
en eerbiedigt de Unie de grondrechten, zoals die worden gewaarborgd door het
Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden (EVRM) en zoals die uit de gemeenschappelijke constitutionele tradities
van de lidstaten voortvloeien als algemene beginselen van het Gemeenschapsrecht.
Dit wordt expliciet gesteld in de overwegingen die zijn opgenomen in de anti-rassendiscriminatierichtlijn.
In de overwegingen die zijn opgenomen in de kaderrichtlijn wordt ook gesproken
over het belang dat deze fundamentele rechten en vrijheden worden
geëerbiedigd. De kaderrichtlijn stelt in overweging 5 expliciet dat die
richtlijn geen afbreuk doet aan de vrijheid van vereniging, met inbegrip van
het recht met anderen vakverenigingen op te richten en zich bij vakverenigingen
aan te sluiten voor de bescherming van zijn belangen. Het vorenstaande brengt
mee dat de beide richtlijnen moeten worden uitgelegd en geïmplementeerd
met inachtneming van de hiervoor aangegeven beginselen. Dit laat aan de lidstaten
de taak om bij de implementatie– maar wel binnen het kader van die richtlijnen –
een nadere afweging te maken van de verschillende, door verschillende grondrechten
beschermde, belangen.Omdat de richtlijnen beperkt zijn tot de werkingssfeer van het EG-Verdrag,
geldt het in artikel 8 EVRM neergelegde recht van een ieder op respect voor
zijn privé-leven, familie- en gezinsleven en zijn woning, onverkort.
Daarom wordt in dit wetsvoorstel de uitzondering gehandhaafd voor gevallen
waarin op grond van het privé-karakter van de omstandigheden waarop
de rechtsverhouding ziet, in redelijkheid eisen kunnen worden gesteld. Daarnaast
wordt de thans in artikel 7, eerste lid, onderdelen a tot en met d, van de
Awgb aangegeven afbakening van het maatschappelijk leven waarop dat artikel
van de Awgb van toepassing is, gehandhaafd. Het ondershands of anderszins
niet in het openbaar aanbieden van goederen of diensten door particulieren
valt aldus buiten de reikwijdte van de Awgb.5. De implementatie van de kaderrichtlijn voor de gronden
handicap en leeftijdDe implementatie van de kaderrichtlijn geschiedt via drie wetgevingstrajecten:
het wetsvoorstel wet handicap, het wetsvoorstel leeftijd en het onderhavige
voorstel tot wijziging van de Algemene wet gelijke behandeling. Het wetsvoorstel
gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte is momenteel
aanhangig bij de Eerste Kamer.1 Het wetsvoorstel
gelijke behandeling op grond van leeftijd bij de arbeid ligt al geruime tijd
gereed voor plenaire behandeling in de Tweede Kamer.2Zoals opgemerkt heeft de regering een notitie vastgesteld, die tot doel
heeft de noodzakelijke eenduidigheid en consistentie bij de implementatie
in de afzonderlijke wetsvoorstellen te bewerkstelligen.3In het nader rapport inzake deze implementatienotitie, werd een onderzoek
aangekondigd naar de mogelijkheid van een integrale regeling in de Awgb. Dit
voornemen is inmiddels achterhaald. De Tweede Kamer heeft in juli 2002 bij
de behandeling van het wetsvoorstel gelijke behandeling op grond van handicap
en chronische ziekte met algemene stemmen een motie Mosterd c.s.4 aangenomen, waarin wordt uitgesproken dat de gelijke behandeling van
gehandicapten en chronisch zieken op zo kort mogelijke termijn onder de Algemene
wet gelijke behandeling moet worden gebracht. Naar aanleiding van deze motie
heeft de Staatssecretaris van VWS, mede namens de meest betrokken bewindspersonen,
de Tweede Kamer bij brief van 11 december 20025
geïnformeerd over het tijdpad dat zal worden gevolgd om te komen tot
een integratiewet en over de condities die hierbij gelden. Kan aan die condities
worden voldaan, dan zou een voorstel voor een integratiewet bij benadering
een half jaar na vaststelling van het onderhavige wetsvoorstel en het wetsvoorstel
gelijke behandeling op grond van handicap en chronische ziekte bij de Raad
van State ter advisering aanhangig kunnen worden gemaakt. Staatssecretaris
Phoa van SZW heeft zich hierbij aangesloten en mede namens de meest betrokken
bewindspersonen, in een brief van 12 december 20026 aan de Tweede Kamer bericht dat voor het wetsvoorstel gelijke behandeling
op grond van leeftijd bij de arbeid hetzelfde wetgevingstraject
kan worden gevolgd, met inachtneming van vergelijkbare condities.Ten aanzien van de grond handicap vindt de implementatie van de kaderrichtlijn
overigens gefaseerd plaats. De eerste fase implementeert bepalingen die alleen
van toepassing zijn op de grond handicap. Deze fase maakt deel uit van het
bij de Eerste Kamer aanhangige wetsvoorstel handicap. De tweede fase omvat
de zogenoemde «gezamenlijke bepalingen», dat wil zeggen de bepalingen
die voor alle in de richtlijnen genoemde non-discriminatiegronden moeten gelden
(bijvoorbeeld de definitie van direct en indirect onderscheid, intimidatie,
de opdracht tot discriminatie, arbeidsomstandigheden, lidmaatschap van organisaties
in het kader van de arbeid en victimisatie). Deze fase krijgt gestalte in
artikel II van het onderhavige wetsvoorstel.6. Nieuwe richtlijnen met betrekking tot de grond geslachtDe door de richtlijnen bestreken gronden van discriminatie vallen samen
met de in artikel 13 EG vermelde gronden, met uitzondering van geslacht. Met
dat laatste is niet gezegd dat de grond geslacht minder aandacht van de communautaire
wetgever heeft gekregen, integendeel. De gelijkheid van mannen en vrouwen
wordt in artikel 2 EG expliciet genoemd als één van de doelstellingen
van de Gemeenschap en artikel 3, tweede lid, EG verplicht ernaar te streven
de ongelijkheden tussen mannen en vrouwen op te heffen en de gelijkheid van
mannen en vrouwen te bevorderen. De aangewezen rechtsgrond voor communautaire
wetgeving inzake gelijke kansen en gelijke behandeling van mannen en vrouwen
op het gebied van werkgelegenheid en beroep is artikel 141 EG.In dat kader zij verwezen naar de op 23 september 2002 tot stand gekomen
richtlijn 2002/73/EG1 tot herziening van richtlijn
76/207/EG betreffende de tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling
van mannen en vrouwen ten aanzien van de toegang tot het arbeidsproces, de
beroepsopleiding, de promotiekansen en de arbeidsvoorwaarden2. De herziening beoogt de wijzigingen te integreren die nodig zijn
geworden ingevolge artikel 141, derde lid, EG en de talrijke arresten die
het Europees Hof van Justitie over de oorspronkelijke richtlijn heeft gewezen.
In het licht van de jongste wetgeving op grond van artikel 13 EG tegen discriminatie
op andere gronden dan geslacht was er volgens de Europese Commissie ook behoefte
aan een actualisering van deze richtlijn, die sinds 25 jaar ongewijzigd van
kracht is geweest.Tenslotte heeft de Europese Commissie aangekondigd in 2003 te komen met
een voorstel voor een richtlijn (op basis van artikel 13 EG) inzake discriminatie
op grond van geslacht buiten de arbeid.Afhankelijk van de inhoud van deze richtlijnen zal bezien worden in hoeverre
aanpassing van de Nederlandse wetgeving nodig is. Aangezien met het onderhavige
wetsvoorstel de kaderrichtlijn voor alle in de Awgb opgenomen gronden wordt
geïmplementeerd, wordt die richtlijn ook – thans onverplicht –
voor de grond «geslacht» geïmplementeerd. Het is niet ondenkbaar
dat een groot deel van de elementen die de aangekondigde richtlijn inzake
discriminatie op grond van geslacht buiten de arbeid zal bevatten, thans met
dit wetsvoorstel reeds in de Awgb worden opgenomen.Voorts zal mogelijk ook in de komende kabinetsperiode de vraag moeten
worden beantwoord of samenvoeging van de Awgb en de Wgb al in de rede ligt,
zoals door de Raad van State aangegeven in zijn advies over de implementatienotitie.3 Er is immers een kans dat richtlijn 2002/73/EG en de hierboven genoemde aangekondigde artikel 13-richtlijn inzake discriminatie
op grond van geslacht buiten de arbeid een ontwikkeling in die richting zullen
bespoedigen.Vooralsnog blijft dus de verhouding tussen enerzijds de Awgb als algemene
regeling en anderzijds de Wet gelijke behandeling (en aanverwante regelgeving)
als lex specialis onverlet.7. Relatie met de evaluatie van de AwgbBij brief van 12 juli 2002 is de evaluatie van de Awgb «Zes jaar Algemene wet gelijke behandeling. Kabinetsstandpunt Evaluatie
Awgb (1994–2000)» aan beide Kamers der Staten-Generaal
aangeboden.1 Voor zover uit het kabinetsstandpunt
over de evaluatie voornemens tot aanpassing van de Awgb voortvloeien, zullen
deze in een afzonderlijk wetsvoorstel tot wijziging van de Awgb worden opgenomen.
Bij de voorbereiding van dat wetsvoorstel zal worden uitgegaan van de Awgb
zoals die wet zal komen te luiden ingevolge het onderhavige wetsvoorstel.
Naar verwachting zal dat wetsvoorstel in het voorjaar van 2003 in procedure
worden gebracht.2ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTINGARTIKEL IOnderdelen A, D, G, J, M (indeling in paragrafen)Ter gelegenheid van de implementatie wordt hoofdstuk 1 van de Awgb uitgebreid
en aangepast. Ter bevordering van de toegankelijkheid van hoofdstuk 1 wordt
voorgesteld het hoofdstuk in paragrafen in te delen. De desbetreffende onderdelen
in artikel I strekken tot een zodanige indeling. De opschriften van de paragrafen
zijn zodanig gekozen dat daarmee kort en bondig de algemene strekking of inhoud
van de desbetreffende paragraaf wordt aangeduid. Voor de duidelijkheid zij
opgemerkt dat aan de formulering van de opschriften geen rechtsgevolgen zijn
verbonden.Onderdeel B (opdracht tot onderscheid)De beide richtlijnen bepalen in artikel 2, vierde lid, dat het geven van
een opdracht tot discriminatie moet worden beschouwd als discriminatie in
de zin van deze richtlijnen. Een expliciete bepaling met betrekking tot het
geven van een opdracht tot verboden onderscheid ontbreekt in de Awgb. Het
begrip «onderscheid» zoals het thans in de Awgb wordt gebezigd,
omvat ook onderscheid dat via een ondergeschikte, stroman of tussenpersoon
wordt gemaakt. Onderscheid door anderen wordt overeenkomstig het algemene
leerstuk van de toerekening al aan de opdrachtgever toegerekend. Om buiten
twijfel te stellen dat de richtlijnen op dit punt volledig worden geïmplementeerd,
wordt voorgesteld artikel 1 aan te vullen met een expliciete bepaling ter
zake.Onderdeel C (intimidatie)De beide richtlijnen bepalen in artikel 2, derde lid, dat intimidatie
als een vorm van discriminatie in de zin van het eerste lid wordt beschouwd,
indien er sprake is van ongewenst gedrag dat met een van de in de richtlijnen
genoemde non-discriminatiegronden verband houdt, en tot doel of gevolg heeft
dat de waardigheid van een persoon wordt aangetast en een bedreigende, vijandige,
beledigende, vernederende of kwetsende omgeving wordt gecreëerd. Een
bepaling die intimidatie – ook wel discriminatoire bejegening
genoemd – verbiedt, ontbreekt thans in de Awgb. Ter implementatie van
de richtlijnen wordt in dit onderdeel derhalve voorgesteld een bepaling ter
zake op te nemen in het voorgestelde nieuwe artikel 1a. Deze bepaling heeft
betrekking op alle in de Awgb genoemde non-discriminatiegronden. Op intimidatie
als omschreven in artikel 1a, tweede lid, zijn de uitzonderingen van de Awgb
niet van toepassing.Hoewel de implementatie van de kaderrichtlijn op het punt van het intimidatieverbod
strikt genomen zou kunnen worden beperkt tot het terrein van de arbeid (in
ruime zin), wordt voorgesteld het verbod van intimidatie te laten gelden op
alle terreinen waarop de Awgb van toepassing is. De voorgestelde bepaling
ziet ook op de overige rechtsverhoudingen op sociaal-economisch terrein. Het
voorgestelde verbod van intimidatie ziet derhalve ook op intimidatie (van
leerlingen) in het onderwijs, in de gezondheidszorg en op het terrein van
het welzijn. Ook op die terreinen mag een zodanig verbod niet ontbreken.Onderdeel E, onder 1 (uitzondering voor objectief gerechtvaardigd
onderscheid)De anti-rassendiscriminatierichtlijn en de kaderrichtlijn verbieden indirecte
discriminatie tenzij deze objectief te rechtvaardigen is. In artikel 2, tweede
lid, van de beide richtlijnen zijn de toetsingscriteria die in de EG-rechtspraak
inzake indirecte discriminatie op grond van geslacht worden gehanteerd, geëxpliciteerd
met de formulering «(...) tenzij die bepaling, maatstaf of handelwijze
objectief wordt gerechtvaardigd door een legitiem doel en de middelen voor
het bereiken van dat doel passend en noodzakelijk zijn». In artikel
2, eerste lid, van de Awgb is het begrip «objectieve rechtvaardiging»
tot dusverre nog niet uitgewerkt. De regering heeft besloten om conform de
richtlijnen de hiervoor aangegeven toetsingscriteria van de Europese jurisprudentie
eveneens in artikel 2, eerste lid, van de Awgb thans vast te leggen.Onderdeel E, onder 2 (randvoorwaarden voorkeursbeleid)Artikel 7, eerste lid, van de kaderrichtlijn en artikel 5 van de anti-rassendiscriminatierichtlijn
bepalen dat het beginsel van gelijke behandeling niet belet dat een lidstaat,
om volledige gelijkheid in de praktijk te waarborgen, specifieke maatregelen
handhaaft of aanneemt om de nadelen verband houdende met één
van de in de richtlijnen genoemde non-discriminatiegronden te voorkomen of
te compenseren. De kaderrichtlijn en de anti-rassendiscriminatierichtlijn
staan derhalve positieve actie toe ten aanzien van alle non-discriminatiegronden
waarop de richtlijnen betrekking hebben, te weten: ras, godsdienst, overtuiging,
handicap, leeftijd en seksuele gerichtheid.Thans is alleen ten aanzien van vrouwen, personen behorend tot een bepaalde
etnische of culturele minderheidsgroep en personen met een handicap of chronische
ziekte sprake van een structurele achterstandspositie. Daarom bestaat er op
dit moment geen aanleiding artikel 2, derde lid, van de Awgb uit te breiden
voor de in de richtlijnen genoemde non-discriminatiegronden godsdienst, overtuiging
en seksuele gerichtheid.De Interdepartementale Commissie Europees Recht (ICER) heeft naar aanleiding
van de implementatienotitie geadviseerd om de bestaande nationale bepalingen
inzake voorkeursbeleid te vervangen door of aan te vullen met de eisen die
daaraan blijkens de richtlijnen worden gesteld en daarmee zoveel mogelijk
bij de bewoordingen van de Europese regelgeving aan te sluiten. Dat is een
lastige keuze. Eerst is de mogelijkheid bezien van vervanging.
Het voordeel daarvan is dat de bewoordingen van de richtlijnen kunnen worden
gevolgd. Het nadeel is dat dan in de Nederlandse bepalingen inzake voorkeursbeleid
niet meer expliciet het evenredigheidsvereiste wordt gesteld. Met de zinsnede
«en het onderscheid in een redelijke verhouding staat tot dat doel»
aan het slot van het derde lid van artikel 2 Awgb wordt thans immers –
ingevolge het uitdrukkelijke advies terzake van de Raad van State op het voorstel
voor de latere Algemene wet gelijke behandeling1 –
aangegeven dat het maken van een voorkeursonderscheid niet objectief gerechtvaardigd
kan worden geacht, wanneer daarbij het evenredigheidsbeginsel niet in acht
is genomen. De Raad van State verwees daarbij naar de jurisprudentie van het
Europese Hof voor de Rechten van de Mens aangaande artikel 14 van het Europees
Verdrag voor de Rechten van de Mens.Aan de andere kant valt te constateren dat het evenredigheidsvereiste
niet expliciet wordt genoemd in de betreffende richtlijnbepalingen. Een ander
aandachtspunt is dat de positieve actie op grond van geslacht haar basis vindt
in artikel 141, vierde lid, van het EG-Verdrag, terwijl de kaderrichtlijn
en de anti-rassendiscriminatierichtlijn artikel 13 van het EG-Verdrag als
grondslag hebben.Alles afwegende acht het kabinet het raadzaam de besluitvorming over de
uiteindelijke vormgeving van desbetreffende bepalingen voor te bereiden in
een aparte nota, waarin zo goed mogelijk wordt aangegeven welke vormen van
voorkeursbehandeling voor de onderscheiden doelgroepen zich verdragen met
artikel 141, vierde lid, EG-Verdrag, de genoemde richtlijnbepalingen en de
jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen. Daarnaast
zullen in de nota ook worden betrokken relevante mensenrechtenverdragen, waaronder
het VN-Vrouwenverdrag, en de jurisprudentie van de betrokken verdragsorganen.
De nota zal aangeven welke conclusies daaruit getrokken worden voor een eventuele
herziening van positieve actie-bepalingen in de Nederlandse wetgeving.Vooralsnog is voor het onderhavige wetsvoorstel de keuze gevallen op een
constructie, waarbij de randvoorwaarden zoals neergelegd in de richtlijnen, –
het moet een specifieke maatregel betreffen en de nadelen moeten verband houden
met de desbetreffende gronden – worden toegevoegd aan artikel 2, derde
lid. Daartoe is de bestaande tekst van het derde lid samengevoegd met de eisen
die de richtlijnen stellen.Artikel 2, derde lid, van de Awgb bevat thans de volgende eisen:– het onderscheid dient tot doel te hebben vrouwen of personen behorende
tot een bepaalde etnische of culturele minderheidsgroep een bevoorrechte positie
toe te kennen;– het onderscheid dient feitelijke ongelijkheden op te heffen of
te verminderen;– het onderscheid dient in een redelijke verhouding te staan tot
het aangegeven doel.De richtlijnen voegen daaraan toe dat de aangegeven uitzondering op het
beginsel van gelijke behandeling een specifieke maatregel moet betreffen, die ertoe strekt de nadelen die
verband houden met één van de in de richtlijnen genoemde non-discriminatiegronden
te voorkomen of te compenseren. In de voorgestelde nieuwe tekst zijn
deze aanvullende randvoorwaarden, geïncorporeerd. Deze uit de richtlijnen
afkomstige randvoorwaarden worden aan de bestaande tekst toegevoegd, zij het
dat geen gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheid om een uitzondering te
maken voor een maatregel «die ertoe strekt de nadelen die verband houden
met één van de in de richtlijnen genoemde non-discriminatiegronden
te voorkomen». Het voorkomen van nadelen,
waar thans nog geen nadelen (achterstanden) bestaan als nieuwe basis voor
voorkeursbeleid, acht de regering niet nodig of wenselijk. Onderdeel E, onderdeel 3 (wijziging van artikel 2, vierde
lid, van de Awgb)Het huidige artikel 2, vierde lid, Awgb, bepaalt dat het verbod van onderscheid
op grond van ras niet geldt in gevallen waarin «uiterlijke kenmerken
die samenhangen met het ras van een persoon bepalend zijn». In het wetsvoorstel
wordt deze bepaling aldus gewijzigd, dat het nieuwe onderdeel b van artikel
2, vierde lid, Awgb ten aanzien van beroepsactiviteiten de meer precieze bewoordingen
van de richtlijn volgt. De Awgb gaat hier zelfs verder, omdat gehandhaafd
blijft dat het zal moeten gaan om «uiterlijke kenmerken». Het
nieuwe onderdeel a betreft onderscheid op grond van ras buiten het terrein
van de arbeid. Deze uitzondering is niet voorzien in de richtlijn, maar het
kabinet is van mening dat ook buiten de sfeer van de arbeid een grondslag
moet worden geboden voor uitzonderingen in het zeer beperkte aantal gevallen,
waarin uiterlijke kenmerken die samenhangen met het ras, bepalend kunnen zijn.
Artikel 2 van het Besluit gelijke behandeling noemt deze onder c en d: de
deelname aan schoonheidswedstrijden voor zover met het ras van een persoon
samenhangende kenmerken van belang zijn in verband met het doel van de wedstrijd,
alsmede: het verlenen van diensten die uitsluitend kunnen worden verleend
aan personen met bepaalde uiterlijke kenmerken. Voorbeelden van dit laatste
zijn kappersdiensten voor personen met kroeshaar of huidverzorging voor personen
met een bepaald huidtype. Ook deze uitzonderingen komen door de nieuwe formulering
van artikel 2, vierde lid, onder a, Awgb onder het beslag te liggen van het
vereiste dat hun doel legitiem moet zijn en het vereiste evenredig is aan
dat doel.Onderdeel F (uitzondering voor onderscheid in bestaande
wetgeving)Dit onderdeel strekt ertoe uitvoering te geven aan artikel 16, onderdeel
a, van de kaderrichtlijn en artikel 14, onderdeel a, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn,
waarin is bepaald dat wetgeving in strijd met het beginsel van gelijke behandeling
moet worden afgeschaft. Artikel 4, onderdeel c, Awgb laat ieder onderscheid
dat wordt gemaakt op grond van voorafgaand aan de Awgb tot stand gekomen wetgeving
onverlet. De implementatie van deze bepalingen leidt ertoe dat artikel 4,
onderdeel c, Awgb niet in stand kan blijven. Overigens heeft de evaluatie
van de Awgb reeds geleid tot de slotsom dat de ongeclausuleerde uitsluiting
van voorafgaande wetgeving op grond van artikel 4, onderdeel c, van de Awgb
heroverweging behoeft.Wetgeving in strijd met het beginsel van gelijke behandeling is na de
Grondwetswijziging van 1983 niet meer tot stand gebracht. Bestaande wetgeving
is nadien ook zoveel mogelijk ontdaan van bepalingen die zich niet meer verdroegen
met het gelijkheidsbeginsel. Dit gebeurde in grote wetgevingsprojecten zoals
sinds 1978 de operatie «Anders Geregeld» (onderscheid naar geslacht
en burgerlijke staat)1, «Minderheid, minder
recht?» (onderscheid naar ras, woonplaats, enz.)2 en het project tot aanpassing van de wetgeving aan de gelijkstelling
van de vrijheid van godsdienst en van levensovertuiging in artikel 6 Grondwet
(het kabinetsstandpunt op het rapport «Overheid, godsdienst en levensovertuiging»)3.Dat in 1991, bij de indiening van het voorstel voor de latere Algemene
wet gelijke behandeling, niettemin behoefte werd gevoeld aan een bepaling
waarin onderscheid in anterieure wetgeving onverlet zou worden gelaten, vond
zijn grond in het gegeven dat toen nog enkele specifieke wetten van kracht
waren waarvan in discussie was of deze al dan niet op onderdelen op gespannen
voet stonden met het beginsel van gelijke behandeling. Gewezen werd bijvoorbeeld
op de regeling van het huwelijk in het BW (sedertdien aangepast aan het beginsel
van gelijke behandeling ongeacht geslacht of homo- of heteroseksuele gerichtheid),
de geestelijke verzorging in de toenmalige Beginselenwet Gevangeniswezen en
de Gevangenismaatregel (inmiddels vervangen door de ook op dat punt aan artikel
1 Grondwet aangepaste Penitentiaire Beginselenwet) en de Dienstplichtwet
en het Dienstplichtbesluit (inmiddels vervangen door de Kaderwet dienstplicht,
waarin de oproeping van dienstplichtigen is opgeschort). Voor de door de richtlijnen
genoemde gronden ras, godsdienst of overtuiging en seksuele geaardheid is
er dus geen aanleiding meer voor«schoonmaakoperaties». Voor de
gronden leeftijd en handicap zijn recent inventarisaties verricht. In de nota
van 4 april 2002 naar aanleiding van het verslag van de Tweede Kamer
op het wetsvoorstel gelijke behandeling op grond van leeftijd bij de arbeid1 is uitvoerig gerapporteerd over de stand van zaken met
de inventarisatie van leeftijdsgrenzen in de Nederlandse wet- en regelgeving.
Bij de voorbereiding van het wetsvoorstel gelijke behandeling op grond van
handicap of chronische ziekte is een inventarisatie verricht, die geen bepalingen
aan het licht heeft gebracht die ingevolge de kaderrichtlijn zouden moeten
worden gewijzigd.Onderdeel H, onder 1 en 2 (arbeidsbemiddeling)Hiermee wordt arbeidsbemiddeling (expliciet) onder de reikwijdte van artikel
5 Awgb gebracht. Dit is noodzakelijk aangezien arbeidsbemiddeling valt onder
de werkingssfeer van de richtlijnen (zie artikel 3, eerste lid, onderdelen
a, b en c, van beide richtlijnen). Deze uitbreiding sluit aan bij de wetsvoorstellen
leeftijd en handicap op dit punt. Het begrip «arbeidsbemiddeling»
heeft evenals in die wetsvoorstellen een ruime betekenis. Hieronder valt ook
het aanbieden van een werkervaringsplaats. Wat school- en beroepskeuze betreft,
kan worden opgemerkt dat artikel 7, eerste lid, onderscheid op die terreinen
verbiedt. Arbeidsbemiddeling omvat ook de dienstverlening in de uitoefening
van beroep of bedrijf ten behoeve van een werkgever, een werkzoekende, dan
wel beiden, inhoudende het behulpzaam zijn bij het zoeken van arbeidskrachten
onderscheidenlijk arbeidsgelegenheid, waarbij de totstandkoming van een arbeidsovereenkomst
naar burgerlijk recht dan wel een aanstelling tot ambtenaar wordt beoogd.
Ter zake kan worden gewezen op de desbetreffende omschrijving in de Wet allocatie
arbeidskrachten door intermediairs. Behalve activiteiten van uitzendbureaus
en andere intermediairs – voor zij niet reeds als werkgever aan het
wettelijk verbod van onderscheid zijn gebonden – valt ook het bevorderen
van de inschakeling in de arbeid, al dan niet door middel van scholing, van
werknemers die recht op uitkering hebben onder de reikwijdte van het begrip
arbeidsbemiddeling.Onderdeel H, onder 3 en 4 (arbeidsomstandigheden)De beide richtlijnen bepalen in artikel 3, eerste lid, onderdeel c, dat
zij van toepassing zijn op het terrein van werkgelegenheid en arbeidsvoorwaarden,
met inbegrip van ontslag en beloning. Hoewel dit niet uit de Nederlandse vertaling
op dit onderdeel blijkt, vallen ook de arbeidsomstandigheden onder de werkingssfeer
van de richtlijnen. De Engelse en de Franse vertaling maken deze nuancering
wel. Uit artikel 6, eerste lid, onderdeel a, van de kaderrichtlijn blijkt
overigens ook dat naast arbeidsvoorwaarden het terrein van de arbeidsomstandigheden
onder het bereik van de richtlijn valt. Er bestaat derhalve voldoende zekerheid
omtrent de reikwijdte van de richtlijnbepalingen en de daarmee samenhangende
implementatieplicht. De regering acht het noodzakelijk in het kader van de
implementatie het terrein van de arbeidsomstandigheden expliciet onder de
werkingssfeer van de wet te brengen door aanvulling van artikel 5 Awgb. Dit
onderdeel strekt daartoe.Onderdeel I (lidmaatschap van werkgevers- en werknemersorganisaties
en verenigingen van beroepsgenoten)De beide richtlijnen bepalen in artikel 3, eerste lid, onderdeel d, dat
het lidmaatschap van of de betrokkenheid bij een werkgevers-
of werknemersorganisatie of enige organisatie waarvan de leden een bepaald
beroep uitoefenen, waaronder de voordelen die deze organisaties bieden, onder
de werkingssfeer van de richtlijnen vallen.De bedoelde organisaties hebben veelal de rechtsvorm van een vereniging.
De richtlijnen doen op geen enkele wijze afbreuk aan het recht van een ieder
om een vereniging op te richten. In overweging 4 van de anti-rassendiscriminatierichtlijn
en in overweging 5 van de kaderrichtlijn wordt dit aangegeven. Het meest duidelijk
en uitgebreid is dat omschreven in de laatstgenoemde overweging: «Deze
richtlijn doet geen afbreuk aan de vrijheid van vereniging, met inbegrip van
het recht met anderen vakverenigingen op te richten en zich bij vakverenigingen
aan te sluiten voor de bescherming van zijn belangen.» Tegelijkertijd
vindt in de richtlijnen toch een afbakening plaats van de vrijheid van vereniging
ten opzichte van het beginsel van gelijke behandeling in die zin dat voor
het lidmaatschap van of de betrokkenheid bij werkgevers- of werknemersorganisaties
of organisaties van beroepsgenoten het recht op gelijke behandeling, ongeacht
ras, geslacht enz. zwaarder weegt.Ter implementatie van deze bepaling wordt voorgesteld deze uitbreiding
van het verbod van onderscheid op te nemen in een nieuw artikel 6a. Het verbod
van onderscheid ziet niet op de vrijheid om een vereniging op te richten die
een bepaald doel nastreeft of de belangen van een bepaalde doelgroep behartigt,
maar uitsluitend op (de toegang tot) het lidmaatschap en de voordelen die
voortvloeien uit een lidmaatschap.Werkgevers- of werknemersorganisaties of verenigingen van beroepsgenoten
behouden aldus de vrijheid om eisen te stellen, die gelet op het doel van
de desbetreffende organisatie of vereniging, nodig zijn voor de verwezenlijking
van haar grondslag, waarbij deze eisen niet mogen leiden tot onderscheid op
grond van het enkele feit van ras, geslacht enz. Werkgevers- en werknemersorganisaties
of verenigingen van beroepsgenoten op godsdienstige, levensbeschouwelijke
of politieke grondslag kunnen die grondslag een rol laten spelen bij de toelating
tot het lidmaatschap of de deelname aan de activiteiten van de betrokken organisatie.
Het tweede lid strekt ertoe om het mogelijk te maken dat bedoelde organisaties
of verenigingen mogen eisen dat hun leden de godsdienstige, levensbeschouwelijke
dan wel politieke grondslag onderschrijven. Zou de wetgever deze voorzieningen
niet treffen, dan zouden bijvoorbeeld christelijke werkgeversverenigingen,
islamitische winkeliersorganisaties, communistische vakbonden of sociaal-liberale
bestuurdersverenigingen niet meer van hun leden kunnen verlangen dat deze
de grondslag onderschrijven. De wenselijkheid van het voorgestelde tweede
lid vloeit daarom voort uit dezelfde overwegingen als die ten grondslag liggen
aan het bestaande tweede lid van artikel 5 Awgb. De regering meent dat met
deze uitzondering ook recht wordt gedaan aan het bepaalde in artikel 2 van
Verdrag Nr. 87 van de Internationale Arbeidsorganisatie op grond waarvan
werknemers en werkgevers, zonder enig onderscheid, het recht hebben om zonder
voorafgaande toestemming organisaties op te richten van hun eigen keuze, alsmede
het recht daarvan lid te worden, op geen andere voorwaarde dan dat zij zich
naar de statuten van die organisaties zullen gedragen.1 Voor de goede orde zal de regering de Internationale Arbeidsorganisatie
(IAO) verzoeken te bevestigen dat de hier gegeven interpretatie in overeenstemming
is met Verdrag nr. 87.Voor het stellen van eisen die leiden tot onderscheid op grond van het
enkele feit van ras, geslacht, nationaliteit, hetero- of homoseksuele gerichtheid
of burgerlijke staat, acht de regering geen ruimte aanwezig. De (beperkte)
reikwijdte van de in het tweede lid aangegeven uitzondering kan
echter wel mogelijk gevolgen hebben voor eventueel bestaande werkgeversof
werknemersorganisaties die zijn georganiseerd op basis van nationaliteit.
Die organisaties zullen hun grondslag, althans de toepassing daarvan waarbij
onderscheid wordt gemaakt op grond van nationaliteit, moeten aanpassen in
het licht van de voorgestelde bepaling. Overigens zij hierover opgemerkt dat
dit niet zonder meer voortvloeit uit de implementatie van de beide richtlijnen,
maar veeleer het gevolg is van de wens om de elementen die de kaderrichtlijn
toevoegt aan het wettelijk systeem tegen discriminatie, niet alleen in te
voeren voor de door de richtlijnen bestreken gronden, maar ook voor de andere
in de Awgb opgenomen gronden (waaronder de grond nationaliteit).De voorgestelde uitbreiding van de reikwijdte van de Awgb tot een beperkt
deel van het verenigingsleven vloeit voort uit de verplichting de richtlijnen
op dit punt te implementeren. Hiermee wordt geen uitspraak gedaan over de
mogelijkheid of wenselijkheid om die reikwijdte verder uit te breiden tot
andere soorten verenigingen. De regering heeft geen concrete voornemens het
Nederlandse verenigingsleven op dit punt te reguleren.Onderdeel K (toegang tot goederen en diensten; toevoeging
begrip loopbaanoriëntatie)Artikel 3, eerste lid, onderdeel h, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn
bepaalt dat de richtlijn naast het «aanbod» ook van toepassing
is op de «toegang tot» goederen en diensten die publiekelijk beschikbaar
zijn, met inbegrip van huisvesting. Bij de «toegang tot» goederen
en diensten valt te denken aan de activiteiten van intermediaire bedrijven
en (overheids)organisaties, die bemiddelen en informeren terzake van het aanbod
van dergelijke goederen en diensten. Daarbij kan worden gedacht aan advisering
over de keuze van reizen, verzekeringen, hypotheken, enz. in de gevallen waarin
de adviesontvangende partij overweegt overeenkomsten terzake met een of meer
derde partijen aan te gaan. Vooropgesteld wordt dat artikel 7 het gehele terrein
van goederen en diensten omvat. Er mag derhalve worden aangenomen dat met
een ruime uitleg van het bestaande artikel 7, eerste lid, dat van toepassing
is op alle goederen en diensten die publiekelijk beschikbaar zijn, ook onderscheid
op grond van ras «bij de toegang» tot de bedoelde goederen en
diensten thans is verboden.Dit blijkt echter niet expliciet uit de bestaande
tekst van artikel 7, eerste lid. Omdat de anti-rassendiscriminatierichtlijn
daartoe noopt, is aanscherping van de bestaande tekst van artikel 7, eerste
lid, dan ook noodzakelijk ten aanzien van de grond ras. Nu niet kan worden
ingezien dat op dit punt een wezenlijk verschil kan worden gemaakt tussen
de bescherming tegen discriminatie op grond van ras en de bescherming tegen
discriminatie op een van de andere gronden, wordt artikel 7, eerste lid, op
dit punt voor alle in de Awgb opgenomen gronden verruimd. Daartoe strekt het
onderhavige onderdeel.Overeenkomstig de wijze waarop het begrip «beroepskeuzevoorlichting»
in artikel 3, eerste lid, onderdeel b, van de kaderrichtlijn is geïmplementeerd
in het wetsvoorstel gelijke behandeling op grond van handicap en chronische
ziekte en het wetsvoorstel gelijke behandeling op grond van leeftijd bij de
arbeid is het algemene begrip «het geven van advies of voorlichting
over school- of beroepskeuze» aangevuld met het algemene begrip «loopbaanoriëntatie».
De wetgever gaat hiermee wat verder dan de richtlijn, omdat het verbod van
onderscheid aldus niet alleen geldt voor de voorlichting die betrekking heeft
op de keuze voor een bepaald beroep of een bepaalde school, maar ook voor
de soort opleidingen of cursussen die iemand wordt aanbevolen te volgen teneinde
een bepaald beroep of een bepaalde functie te kunnen uitoefenen. Onderdeel L (geen rassendiscriminatie in de sociale bescherming,
met inbegrip van sociale zekerheid, en bij sociale voordelen)Dit onderdeel geeft uitvoering aan artikel 3, eerste lid, onderdelen e
en f, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn. Die onderdelen van de richtlijn
bepalen dat binnen de grenzen van de aan de Gemeenschap verleende bevoegdheden,
de anti-rassendiscriminatierichtlijn zowel in de overheidssector als in de
particuliere sector, met inbegrip van overheidsinstanties, op alle personen
van toepassing is met betrekking tot «sociale bescherming, met inbegrip
van sociale zekerheid en gezondheidszorg» en «sociale voordelen».
Deze omschrijving in de richtlijn gaat de bestaande reikwijdte van de Awgb
te buiten. De terreinen die worden beoogd met de begrippen «sociale
bescherming» en «sociale voordelen» in de richtlijn, omvatten
meer dan de terreinen die worden bestreken door de bestaande artikelen 5 tot
en met 7 van de Awgb. Om die reden wordt voorgesteld artikel 3, eerste lid,
onderdelen e en f, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn te implementeren
door voor de non-discriminatiegrond ras de reikwijdte van het verbod op onderscheid
uit te breiden met een aantal terreinen. Daartoe strekt de voorgestelde invoeging
van een nieuw artikel 7a. Er wordt met het onderhavige wetsvoorstel niet voorgesteld
deze bepaling voor de andere non-discriminatiegronden te laten gelden, aangezien
een zodanig omvangrijke uitbreiding het bestek van het onderhavige wetsvoorstel –
dat in beginsel uitsluitend strekt tot implementatie van de richtlijnen –
te buiten gaat.In artikel 7a is bepaald dat onderscheid op grond van ras verboden is
bij sociale bescherming, daaronder begrepen sociale zekerheid, en sociale
voordelen. De in het eerste lid gehanteerde begrippen «sociale bescherming»
, «sociale zekerheid», en «sociale voordelen» zijn
overgenomen uit de richtlijn. Voor de interpretatie van deze begrippen wordt
aangesloten bij hetgeen daaronder in de richtlijn wordt verstaan. Het eerste
lid overlapt daardoor gedeeltelijk artikel 7. Om die reden wordt in het eerste
lid aangegeven dat artikel 7 onverminderd geldt.Het begrip sociale bescherming is niet nader gedefinieerd in de richtlijn
of in andere Europese regelgeving. Het wordt wel gehanteerd in diverse andere
Europese documenten, zoals de resolutie van de Raad ter bestrijding van sociale
uitsluiting en de aanbeveling van de Raad inzake gemeenschappelijke criteria
met betrekking tot toereikende inkomsten en prestaties in de stelsels van
sociale bescherming.1 Daaruit blijkt dat «sociale
bescherming» een zeer ruim (container)begrip is. Onder sociale bescherming
moet in ieder geval worden verstaan: de bestrijding van armoede en sociale
uitsluiting ter bevordering van sociale integratie en solidariteit met de
armste en meest kwetsbare personen in de samenleving. Tot sociale bescherming
behoren bijvoorbeeld alle aspecten van gezondheidszorg, welzijn en sociale
zekerheid. Ook de sociale voorzieningen vallen onder het begrip «sociale
bescherming». Op sociale voorzieningen kan, indien aan de voorwaarden
wordt voldaan, een beroep worden gedaan zonder dat er een verband bestaat
tussen de hoogte van de te betalen premie en het risico van het wegvallen
van inkomen. Hieronder vallen de bijstandsregelingen, die zowel algemeen kunnen
zijn (bijvoorbeeld de Algemene bijstandswet), als voor bijzondere groepen
bedoeld kunnen zijn (bijvoorbeeld de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk
arbeidsongeschikte werkloze werknemers). Onder sociale voorzieningen worden
tevens regelingen zoals de Wet voorzieningen gehandicapten en de Wet sociale
werkvoorziening begrepen. Het ontwerp van een stelsel van sociale bescherming
en het bieden van sociale bescherming vallen onder de verantwoordelijkheid
van de lidstaten. Het niveau van sociale bescherming verschilt van lidstaat
tot lidstaat. In Nederland richt sociale bescherming zich op verschillende
terreinen. Inhet Nationaal Actieplan ter bestrijding van armoede
en sociale uitsluiting 2001 formuleert de overheid een aantal beleidsopgaven,
onder meer op het terrein van arbeidsparticipatie, inkomen, huisvesting, onderwijs,
zorg, ICT, openbaar vervoer, inburgering, dakloosheid en huiselijk geweld.Onder het begrip sociale zekerheid dienen de wettelijke sociale verzekeringen
te worden verstaan. In Nederland is dit een combinatie van werknemersverzekeringen
en volksverzekeringen. Deze verzekeringen dekken het risico van het wegvallen
van inkomen als gevolg van werkloosheid, ziekte, arbeidsongeschiktheid, ouderdom
en overlijden. Daarnaast valt hieronder tevens de kinderbijslag.De definitie van het begrip sociale voordelen, die het Europese Hof van
Justitie aan dit begrip geeft in het kader van de Verordening betreffende
het vrije verkeer van werknemers (1612/68), is ook van toepassing ten aanzien
van de onderhavige richtlijn1 Op basis van de
jurisprudentie van het Hof kunnen sociale voordelen worden gedefinieerd als
voordelen van economische of culturele aard die binnen de lidstaten worden
toegekend door zowel overheids- als particuliere instellingen. Voorbeelden
zijn onder meer studiefinanciering, korting bij reizen per openbaar vervoer,
gereduceerde toegangsprijzen voor culturele of andere evenementen. Bij sociale
voordelen, verleend door particuliere instellingen, kan worden gedacht aan
gereduceerde toegangsprijzen, verstrekt door bioscopen of theaters. Hoewel
het eerste lid niet beperkt is tot het handelen van de overheid, zijn overheidsinstellingen
als het de sociale zekerheid betreft wel de belangrijkste normadressaat. De
specificiteit van het bepaalde in artikel 3, eerste lid, onderdelen e en f,
van de anti-rassendiscriminatierichtlijn brengt met zich, dat de Nederlandse
wetgever niet kan volstaan met een verwijzing naar de toepasselijkheid van
de Algemene wet bestuursrecht (Awb).Voor de goede orde zij opgemerkt dat hiermee nog niet ten principale is
gekozen voor het onder de Awgb gaan brengen van alle eenzijdige, publiekrechtelijke
rechtshandelingen. Naar aanleiding van adviezen van de Commissie gelijke behandeling
en commentaren van diverse niet-gouvernementele organisaties op een in september
2001 voor commentaar voorgelegd concept-kabinetsstandpunt inzake de evaluatie
van de Algemene wet gelijke behandeling, is het kabinet voornemens nader onderzoek
te doen naar de opportuniteit van het onder de Awgb en andere gelijkebehandelingswetgeving
brengen van (meer) vormen van eenzijdig overheidshandelen. Op de uitkomsten
van dat onderzoek, waarin o.a. aandacht moet worden besteed aan de verhouding
tot de Algemene wet bestuursrecht, wil het kabinet niet vooruitlopen.Voor de duidelijkheid zij opgemerkt dat de algemene uitzonderingen van
artikel 2 ook gelden ten aanzien van artikel 7a. Zo is de in artikel 2 opgenomen
algemene uitzondering voor voorkeursbeleid van toepassing op de sociale bescherming,
de sociale zekerheid en de sociale voordelen. In hoeverre behoefte zal bestaan
aan voorkeursbeleid op die terreinen, kan thans niet worden overzien. De regering
is niet voornemens bij de uitvoering van de wettelijke sociale zekerheid aan
uitvoeringsorganisaties de bevoegdheid te geven tot het voeren van voorkeursbeleid.
Op het verbod van onderscheid op grond van ras zijn in het voorgestelde artikel
7a geen specifieke uitzonderingen geformuleerd.
Gelet op de hiervoor geschetste reikwijdte van het eerste lid, wordt ook een
specifieke uitzondering voor rechtsverhoudingen met een privé-karakter –
vergelijkbaar met de bestaande uitzondering in artikel 7, derde lid –
niet nodig geacht.Aangezien de richtlijn op het punt van de betekenis van de begrippen «sociale
bescherming» en «sociale voordelen» voor de rechtspraktijk
slechts een relatief beperkte duidelijkheid biedt, wordt in het nieuwe tweede
lid voorgesteld de mogelijkheid te openen om deze terreinen bij algemene maatregel
van bestuur te omschrijven. Deze delegatiebepaling ziet op de
mogelijkheid om de rechtszekerheid op dit punt te verhogen. Afhankelijk van
de verdere rechtsontwikkeling en de behoeften van de praktijk zal van de voorgestelde
omschrijvingsbevoegdheid gebruik kunnen worden gemaakt.Onderdeel N (bescherming tegen victimisatie-ontslag bij
de arbeid)Artikel 11 van de kaderrichtlijn verplicht tot bescherming van werknemers
tegen ontslag of enige andere nadelige behandeling waarmee de werkgever reageert
op een klacht binnen de onderneming of op een procedure gericht op het doen
naleven van het beginsel van gelijke behandeling. Deze victimisatiebepaling
heeft betrekking op zowel de gediscrimineerde werknemer als andere werknemers
die bijvoorbeeld optreden als getuige. De beide richtlijnen bieden niet alleen
bescherming tegen ontslag, maar ook tegen «andere nadelige behandeling
of nadelige gevolgen».In de Awgb is de bescherming tegen victimisatie-ontslag door de werkgever
thans neergelegd in artikel 8, eerste lid. Deze bepaling biedt de gediscrimineerde
werknemer bescherming tegen ontslag wegens de omstandigheid dat hij in of
buiten rechte een beroep heeft gedaan op artikel 5 Awgb. Het bestaande artikel
voorziet echter niet in de bescherming van andere werknemers. Gelet op de
inhoud van de richtlijn op dit punt is het noodzakelijk dat in de Awgb een
ruimere bepaling inzake victimisatie-ontslag (door de werkgever) wordt opgenomen.
Het onderhavige onderdeel strekt daartoe.Onderdeel O (algemene bescherming tegen victimisatie)Artikel 11 van de kaderrichtlijn en artikel 9 van de anti-rassendiscriminatierichtlijn
verplichten de lidstaten om de nodige maatregelen om personen te beschermen
tegen een nadelige behandeling of nadelige gevolgen als reactie op een klacht
of op een procedure gericht op het doen naleven van het beginsel van gelijke
behandeling. In dit onderdeel wordt ter uitvoering van die bepalingen voorgesteld
een algemene bepaling inzake victimisatie in de
Awgb op te nemen. Met het onderhavige onderdeel wordt een nieuw artikel 8a
voorgesteld, dat in aanvulling op de specifieke bescherming die artikel 8
Awgb biedt, voorziet in een algemene bescherming tegen victimisatie.Effectuering van deze bepaling kan op de gebruikelijke wijze langs privaatrechtelijke
weg plaatsvinden, dan wel via de bestuursrechtelijke weg voor zover het gaat
om handelen van een bestuursorgaan.Onderdeel P (bewijslast)Artikel 10 van de kaderrichtlijn en artikel 8 van de anti-rassendiscriminatierichtlijn
verplichten de lidstaten om in hun rechtssysteem maatregelen op te nemen om
ervoor te zorgen dat, wanneer personen zich door niet-toepassing te hunnen
aanzien van het beginsel van gelijke behandeling benadeeld achten, voor de
rechter of een andere bevoegde instantie feiten aanvoeren die directe of indirecte
discriminatie kunnen doen vermoeden, de verweerder dient te bewijzen dat het
beginsel van gelijke behandeling niet werd geschonden. Deze verplichting is
niet van toepassing op strafzaken. De bepalingen inzake de verdeling van de
bewijslast in de kaderrichtlijn en de anti-rassendiscriminatierichtlijn zijn
grotendeels gelijk aan die in de EG-richtlijn inzake de bewijslast in gevallen
van discriminatie op grond van geslacht (richtlijn 97/80/EG). Deze richtlijn
is bij de wet van 13 december 2000 geïmplementeerd in de Nederlandse
wetgeving.1 Gezien het belang van uniformiteit
in wet- en regelgeving wordt thans voorgesteld ter implementatie van de kaderrichtlijn
en de anti-rassen-discriminatierichtlijn aan te sluiten bij bedoelde
wet van 13 december 2000.Ter uitvoering van artikel 10, vierde lid van de kaderrichtlijn en artikel
8, vierde lid van de anti-rassendiscriminatierichtlijn, zal de regeling inzake
de verdeling van de bewijslast ook gelden voor groepsacties als bedoeld in
artikel 3:305a BW en artikel 1:2, derde lid van de Algemene wet bestuursrecht.
Hiermee wordt ook de verdeling van de bewijslast met betrekking tot discriminatiezaken
bij de bestuursrechter (o.a. in ambtenarenzaken) wettelijk geregeld.In aansluiting bij de bedoelde wet van 13 december 2000 zal geen
gebruik worden gemaakt van de mogelijkheid die de richtlijnen bieden om procedures,
waarbij het onderzoek van de feiten geschiedt door de rechtbank of de bevoegde
instantie, uit te zonderen.ARTIKEL IIDe kaderrichtlijn bevat een aantal bepalingen die gelijkelijk voor alle
gronden gelden. Met dit artikel worden die «gemeenschappelijke bepalingen»
uit de richtlijn ook geïmplementeerd in het in dit artikel bedoelde voorstel
voor een Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte.
Er is gekozen voor een implementatie in twee fasen bij dat wetsvoorstel. De
bepalingen uit de richtlijn die alleen op dit wetsvoorstel betrekking hebben,
zijn direct in het wetsvoorstel geïmplementeerd. De zogenaamde «gemeenschappelijke
bepalingen», worden conform de implementatienotitie, door middel van
het onderhavige wetsvoorstel geïmplementeerd. Hierbij gaat het om bepalingen
inzake de definitie van (indirect) onderscheid, intimidatie, de opdracht tot
discriminatie, arbeidsomstandigheden, lidmaatschap van organisaties in het
kader van de arbeid en bescherming tegen victimisatie. Belangrijke reden voor
deze gefaseerde aanpak is de wens van de Tweede Kamer om met voorrang een
wet Gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte tot stand
te brengen.1 Voorts is als uitgangspunt genomen
dat de implementatie van de gemeenschappelijke bepalingen in de Awgb leidend
is. Om die reden is ervoor gekozen in het onderhavige wetsvoorstel op te nemen
de tot implementatie van die gemeenschappelijke bepalingen strekkende aanvullingen
van de voorgestelde Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische
ziekte. Het onderhavige artikel strekt daartoe.De implementatie van de gemeenschappelijke bepalingen in de voorgestelde
Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte, betekent
vooral een uitbreiding van de door het wetsvoorstel geboden bescherming .
Het gaat veelal om aanvullingen op de reeds geboden bescherming en niet om
een andere invulling van de reeds gegeven norm.Omdat het gaat om implementatie van de gemeenschappelijke bepalingen en
de desbetreffende bepalingen in de afzonderlijke onderdelen van artikel I
reeds zijn toegelicht, wordt hier volstaan met verwijzing naar die onderdelen.Onderdeel A van artikel II is toegelicht in onderdeel B van artikel I.Onderdeel B van artikel II in onderdeel C van artikel I.Onderdeel C, onder 1, van artikel II is toegelicht in onderdeel E, onder
2, van artikel I. Onderdeel C, onder 2, van artikel II is toegelicht in onderdeel
E, onder 1 van artikel I.Onderdeel D van artikel II is toegelicht in onderdeel H, onder 4, van
artikel I. Onderdeel E van artikel II is toegelicht in onderdeel I van artikel I.
Het tweede en derde lid van het voorgestelde artikel 6a van de Awgb zijn overigens
niet in artikel II overgenomen, omdat die bepalingen op onderscheid op grond
van handicap op chronische ziekte niet van toepassing zijn.Voor de toelichting van onderdeel F van artikel II wordt verwezen naar
de toelichting op onderdeel O van artikel I.Onderdeel G van artikel II is, ten slotte, toegelicht in onderdeel P van
artikel I en wel met betrekking tot het voorgestelde tweede lid van artikel
10 van de Awgb.ARTIKEL IIIDit artikel betreft een technische aanpassing van de Wet bescherming persoonsgegevens.
In artikel 18 van de Wet bescherming persoonsgegevens zijn voorschriften gegeven
voor het verwerken van rasgegevens in het kader van het voeren van een voorkeursbeleid
voor bepaalde minderheidsgroeperingen. Die bepaling is ontleend aan artikel
2, derde lid, van de Awgb.1 Nu die bepaling ingevolge
het desbetreffende onderdeel van artikel I wordt aangepast, behoeft artikel
18 van de Wet bescherming persoonsgegevens overeenkomstige aanpassing. Het
onderhavige artikel strekt daartoe. De eventuele aanpassing van de andere
formele wetsbepalingen waarin een vergelijkbare formulering inzake voorkeursbeleid
is opgenomen – zie artikel 646, vierde lid, van Boek 7 van het Burgerlijk
Wetboek Boek en artikel 5, eerste lid, van de Wet gelijke behandeling van
mannen en vrouwen – zal worden bezien bij de implementatie van de in
paragraaf 5 van deze memorie bedoelde richtlijn 2002/73/EG tot herziening
van richtlijn 76/207/EEG inzake gelijke behandeling van mannen en vrouwen
in het arbeidsproces.ARTIKEL IVDe implementatietermijn van richtlijn 2000/43/EG loopt af op 19 juli
2003. Voor richtlijn 2000/78/EG geldt een implementatietermijn die afloopt
op 2 december 2003. Het vorenstaande leidt ertoe dat de voorgestelde
wet uiterlijk op 19 juli 2003 in werking dient te treden. Aangezien het
wetsvoorstel op de aangegeven punten verder gaat dan de richtlijnen strikt
genomen voorschrijven, is bij dit wetsvoorstel geen sprake van een uitzondering
als bedoel in artikel 7, onderdeel e, van de Tijdelijke referendumwet (uitzondering
voor wetten die uitsluitend strekken tot uitvoering van verdragen of besluiten
van volkenrechtelijke organisaties). Om die reden wordt voorgesteld dat bij
de inwerkingtreding zo nodig artikel 16 van die wet kan worden toegepast om
tijdige implementatie te bewerkstelligen. ARTIKEL VHoewel het onderhavige wetsvoorstel een wijzigingswet betreft, ligt het
in de rede de voorgestelde wet een citeertitel te geven, aangezien te verwachten
valt dat de wet veelvuldig zal worden aangehaald.De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,J. W. RemkesDe Minister van Justitie,J. P. H. DonnerDe Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,K. L. PhoaDe Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen,M. J. A. van der HoevenDe Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,C. I. J. M. Ross-Van Dorp BIJLAGE bij de memorie van toelichting: TRANSPONERINGSTABELLEN1I. Richtlijn nr. 2000/43/EG (anti-rassendiscriminatierichtlijn) Artikel 1 (omschrijving doel richtlijn)Deze bepaling betreft uitsluitend de doelstelling van de richtlijn
en behoeft als zodanig geen implementatie. Artikel 2, eerste lid (definitie beginsel gelijke
behandeling)Zie artikel 1 Awgb. Artikel 2, tweede lid (directe en indirecte discriminatie)Zie artikel 1 Awgb, in samenhang met artikel 2,
eerste lid, Awgb. Artikel 2, derde lid (intimidatie)Nieuw artikel 1a Awgb. Artikel 2, vierde lid (opdracht tot discriminatie)Toegevoegd aan artikel 1, onderdeel a, Awgb.Artikel 3, eerste lid, onderdeel a (toegang tot arbeid)Zie de onderdelen a, b (nieuw), c, d en g van
artikel 5, eerste lid, Awgb en artikel 6 Awgb. Artikel 3, eerste lid, onderdeel b (toegang tot beroepskeuzevoorlichting
en beroepsopleiding)Zie artikel 5, eerste lid,
onderdeel f, Awgb en artikel 7, eerste lid, onderdeel c, Awgb.Artikel 3, eerste lid, onderdeel c (werkgelegenheid
en arbeidsvoorwaarden)Zie de onderdelen c en e
van artikel 5, eerste lid, Awgb. Artikel 3, eerste lid, onderdeel d (lidmaatschap
werkgeversof werknemersorganisatie)Nieuw artikel
6a Awgb.Artikel 3, eerste lid, onderdeel e (sociale bescherming,
sociale zekerheid en gezondheidszorg)Nieuw artikel
7a Awgb en het artikel 7 Awgb. Artikel 3, eerste lid, onderdeel f (sociale voordelen)Nieuw artikel 7a Awgb. Artikel 3, eerste lid, onderdeel g (onderwijs)Zie artikel 7, eerste lid, Awgb. Artikel 3, eerste lid, onderdeel h (toegang tot en
aanbod van goederen en diensten) Zie artikel 7,
eerste lid, waaraan middels het onderhavige wetsvoorstel de «toegang»
tot goederen en diensten wordt toegevoegd. Artikel 3, tweede lid (grond nationaliteit valt niet
onder werkingssfeer)Deze bepaling betreft een
uitzondering en behoeft als zodanig geen implementatie. Artikel 4 (wezenlijke en bepalende beroepsvereisten)Behoeft geen wetswijziging; is geregeld in artikel
2 Besluit gelijke behandeling. De in de implementatienotitie (blz. 13) aangegeven
aanvulling van artikel 2, vierde lid, van de Awgb is niet opgenomen, aangezien
die bepaling niet is beperkt tot specifieke beroepsactiviteiten of de context
waarin deze worden uitgevoerd. Artikel 5 (positieve acties)Aan derde lid van artikel 2 Awgb zijn de randvoorwaarden uit artikel 5 van
de richtlijn toegevoegd. Artikel 6 (minimumvereisten)Behoeft geen implementatie. Artikel 7, eerste lid (verdediging van rechten)Hierin wordt voorzien door het Nederlandse stelsel van
toegang tot de rechter en de bestuursrechtelijke rechtsbescherming.Artikel 7, tweede lid (collectieve actie)Hierin wordt voorzien door artikel 305a (en verder) van
het Burgerlijk Wetboek. Artikel 7, derde lid (termijn instelling rechtsvorderingen)Behoeft geen implementatie. Artikel 8 (bewijslast)Nieuw artikel 10 Awgb. Artikel 9 (bescherming tegen represailles)Nieuw artikel 8a Awgb en artikel 8 Awgb. Artikel 10 (verspreiding van informatie)Behoeft geen implementatie in de wet. Na de inwerkingtreding
zal hieraan uitvoering worden gegeven (d.m.v. voorlichting). Artikel 11 (sociale dialoog)Behoeft geen implementatie in de wetgeving. Artikel 12 (dialoog met niet-gouvernementele organisaties)Behoeft geen implementatie in de wetgeving. Artikel 13 (organen ter bevordering van gelijke behandeling)Hierin is voorzien door de instelling van de Commissie
gelijke behandeling en de overige bepaling van hoofdstuk 2 Awgb.Artikel 14 (naleving van de richtlijn)Behoeft geen implementatie. Artikel 4, onderdeel c, Awgb wordt
middels onderhavig wetsvoorstel geschrapt. Artikel 15 (sancties)Behoeft geen wetswijziging; met de huidige wettelijke sanctiemogelijkheden
wordt aan de richtlijnen voldaan (zie paragraaf 11 van de implementatienotitie).Artikel 16 (uitvoering en implementatie overlaten
aan sociale partners)Dit artikel bepaalt dat de
uitvoering van een gedeelte van de richtlijnen kan worden overgelaten aan
de sociale partners, indien zij daar gezamenlijk om verzoeken. Mede gezien
de opzet van de bestaande Nederlandse wetgeving op dit terrein en de uiteindelijke
verantwoordelijkheid voor de volledige implementatie die ook in dat geval
bij de lidstaten blijft berusten, is ervoor gekozen niet van deze mogelijkheid
gebruik te maken voor wat betreft de in de Awgb opgenomen gronden. Artikel 17 (verslag)Behoeft geen implementatie in de wetgeving. Artikel 18 (inwerkingtreding)Behoeft geen implementatie. Artikel 19 (adressaten)Behoeft geen implementatie.II. Richtlijn nr. 2000/78/EG (kaderrichtlijn) Artikel 1 (omschrijving doel richtlijn)Deze bepaling betreft uitsluitend de doelstelling van de richtlijn
en behoeft als zodanig geen implementatie. Artikel 2, eerste lid (definitie beginsel gelijke
behandeling)Zie artikel 1 Awgb (zie ook artikel
1 van de wetsvoorstellen leeftijd en handicap).Artikel 2, tweede lid (directe en indirecte discriminatie)Zie artikel 1 Awgb, in samenhang met artikel 2,
eerste lid, Awgb (zie ook artikel 1, eerste lid en artikel 7, eerste lid,
onderdeel c van het wetsvoorstel leeftijd en artikel 1 en artikel 2 van het
wetsvoorstel handicap). Artikel 2, derde lid (intimidatie)Nieuw artikel 1a Awgb en nieuw artikel 1a van het wetsvoorstel
handicap (zie ook artikel 2 van het wetsvoorstel leeftijd). Artikel 2, vierde lid (opdracht tot discriminatie)Toegevoegd aan artikel 1, onderdeel a, Awgb en
artikel 1, onderdeel a, van het wetsvoorstel handicap (zie ook artikel 1,
tweede lid, van het wetsvoorstel leeftijd) Artikel 2, vijfde lid (algemene uitzondering)Behoeft geen implementatie. Deze bepaling laat ruimte
voor de (algemene en specifieke) uitzonderingen in de Awgb, het wetsvoorstel
handicap en het wetsvoorstel leeftijd. Artikel 3, eerste lid, onderdeel a (toegang tot arbeid)Zie de onderdelen a, b (nieuw), c, d en g van
artikel 5, eerste lid, Awgb en artikel 6 Awgb (zie ook de onderdelen a, b,
c, d en g van artikel 4 en artikel 5 van het wetsvoorstel handicap en de onderdelen
a, b, c, d en g van artikel 3 en artikel 4 van het wetsvoorstel leeftijd). Artikel 3, eerste lid, onderdeel b (toegang tot beroepskeuzevoorlichting
en beroepsopleiding)Zie artikel 5, eerste lid,
onderdeel f Awgb en artikel 7, eerste lid, Awgb (zie ook onderdeel f van artikel
4 en artikel 6 van het wetsvoorstel handicap en onderdeel f van artikel 3
en artikel 5 van het wetsvoorstel leeftijd). Artikel 3, eerste lid, onderdeel c (werkgelegenheid
en arbeidsvoorwaarden)Zie de onderdelen c en e
van het huidige artikel 5, eerste lid, Awgb (zie ook de onderdelen b en e
van het wetsvoorstel handicap en de onderdelen c en e van het wetsvoorstel
leeftijd) Artikel 3, eerste lid, onderdeel d (lidmaatschap
werkgeversof werknemersorganisatie)Nieuw artikel
6a Awgb en nieuw artikel 5a van het wetsvoorstel handicap (zie ook artikel
6 van het wetsvoorstel leeftijd) Artikel 3, tweede lid (grond nationaliteit valt niet
onder werkingssfeer)Deze bepaling betreft een
uitzondering behoeft als zodanig geen implementatie.
Niettemin worden de elementen uit de kaderrichtlijn die nieuw zijn ten opzichte
van de huidige Nederlandse gelijkebehandelingswetgeving ook ingevoerd voor
de grond nationaliteit. Artikel 3, derde lid (uitkeringen, stelsels sociale
zekerheid en sociale bescherming vallen niet onder werkingssfeer)Behoeft geen implementatie. Artikel 3, vierde lid (uitzondering voor strijdkrachten,
m.b.t. gronden handicap en leeftijd)Behoeft geen
implementatie. Artikel 4, eerste lid (wezenlijke beroepsvereisten)Zie artikel 5, tweede en derde lid Awgb (zie ook
artikel 3, tweede lid, van het wetsvoorstel handicap en artikel 7, eerste
lid, onderdeel c, van het wetsvoorstel leeftijd).Artikel 4, tweede lid (uitzondering voor godsdienstige
of overtuigingsgrondslag)Behoeft geen implementatie.
Deze bepaling laat ruimte voor de huidige uitzonderingen neergelegd in het
tweede lid van het huidige artikel 5 van de Awgb. Artikel 5 (redelijke aanpassingen voor gehandicapten)Zie artikel 2 van het wetsvoorstel handicap. Artikel 6 (rechtvaardiging van verschillen in behandeling
op grond van leeftijd)Zie artikel 7 van het wetsvoorstel
leeftijd.Artikel 7, eerste lid (positieve acties)Aan het derde lid van artikel 2 Awgb en aan artikel 3,
eerste lid, onderdeel c van het wetsvoorstel handicap zijn de randvoorwaarden
uit artikel 7 van de richtlijn toegevoegd. Artikel 7, tweede lid (maatregelen voor personen
met een handicap)Zie artikel 3, eerste lid, onderdelen
a en b van het wetsvoorstel handicap. Artikel 8 (minimumvereisten)Behoeft geen implementatie. Artikel 9, eerste lid (verdediging van rechten)Hierin wordt voorzien door het Nederlandse stelsel van
toegang tot de rechter en de bestuursrechtelijke rechtsbescherming. Artikel 9, tweede lid (collectieve actie)Hierin wordt voorzien door artikel 305a (en verder) van
het Burgerlijk Wetboek. Artikel 9, derde lid (termijnen instelling rechtsvorderingen)Behoeft geen implementatie.Artikel 10 (bewijslast)Nieuw artikel 10 Awgb en nieuw derde lid van artikel 8 van het wetsvoorstel
handicap (zie ook artikel 12 van het wetsvoorstelleeftijd). Artikel 11 (bescherming tegen represailles)Nieuw artikel 8a Awgb en artikel 8 Awgb. Nieuw artikel
7a van het wetsvoorstel handicap (zie ook artikel 7 van het wetsvoorstel handicap
en artikelen 10 en 11 van het wetsvoorstel leeftijd). Artikel 12 (verspreiding van informatie)Behoeft geen implementatie in de wet. Na de inwerkingtreding
zal hieraan uitvoering worden gegeven (d.m.v. voorlichting). Artikel 13 (sociale dialoog)Behoeft geen implementatie in de wetgeving. Artikel 14 (dialoog met niet-gouvernementele organisaties)Behoeft geen implementatie in de wetgeving. Artikel 15 (bijzondere bepaling m.b.t Noord-Ierland)Behoeft geen implementatie, aangezien deze bepaling
uitsluitend is gericht tot Noord-Ierland. Artikel 16 (naleving van de richtlijn)Behoeft geen implementatie. Het huidige artikel 4, onderdeel
c, Awgb wordt middels onderhavig wetsvoorstel geschrapt. Artikel 17 (sancties)Behoeft geen wetswijziging; met de huidige wettelijke sanctiemogelijkheden
wordt aan de richtlijnen voldaan (zie paragraaf 11 van de implementatienotitie). Artikel 18 (implementatie overlaten aan sociale partners)Dit artikel bepaalt dat de uitvoering van een
gedeelte van de richtlijnen kan worden overgelaten aan de sociale partners,
indien zij daar gezamenlijk om verzoeken. Mede gezien de opzet van de bestaande
Nederlandse wetgeving op dit terrein en de uiteindelijke verantwoordelijkheid
voor de volledige implementatie die ook in dat geval bij de lidstaten blijft
berusten, is ervoor gekozen niet van deze mogelijkheid gebruik te maken voor
wat betreft de in de Awgb opgenomen gronden. Artikel 19 (verslag)Behoeft geen implementatie in de wetgeving. Artikel 20 (inwerkingtreding)Behoeft geen implementatie. Artikel 21 (adressaten)Behoeft geen implementatie.III. Wijzigingen in de Awgb en het wetsvoorstel handicap Artikel I, onderdelen A, D, G, J en M (paragraafaanduiding).Vloeit niet voort uit de richtlijnen maar is opgenomen
uit het oogpunt van de toegankelijkheid van de wet.Artikel I, onderdeel B; wijziging artikel 1, onderdeel
a Awgb (opdracht tot onderscheid). Artikelen 2,
vierde lid, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn en de kaderrichtlijn. Artikel I, onderdeel C;  nieuw artikel 1a Awgb (intimidatie)Artikelen 2, derde lid, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn
en de kaderrichtlijn. Artikel I, onderdeel E, onder 1;  wijziging artikel 2, eerste lid Awgb (uitzondering
voor objectief gerechtvaardigd onderscheid)Artikelen
2, tweede lid, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn en de kaderrichtlijn. Artikel I, onderdeel E, onder 2;  wijziging artikel 2, derde lid Awgb (randvoorwaarden
voorkeursbeleid)Artikel 5 anti-rassendiscriminatierichtlijn. Artikel I, onderdeel E, onder 3; Wijziging artikel 2, vierde lid, Awgb (wezenlijke
en bepalende beroepsvereisten)Artikel 4 anti-rassendiscriminatierichtlijn.Artikel I, onderdeel F, onder 1 en 2; vervallen van
onderdeel c van artikel 4 Awgb (uitzondering voor onderscheid in bestaande
wetgeving)Artikel 14, onderdeel a, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn
en artikel 16, onderdeel a, van de kaderrichtlijn. Artikel I, onderdeel H, onder 1 en 2;  toevoeging van een nieuw onderdeel b aan artikel
5, eerste lid, Awgb (arbeidsbemiddeling)Artikelen
3, eerste lid, onderdelen a, b en c, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn
en de kaderrichtlijn. Artikel I, onderdeel H, onder 3 en 4; toevoeging van een nieuw onderdeel h aan artikel
5, eerste lid, Awgb (arbeidsomstandigheden)Artikelen
3, eerste lid, onderdeel c, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn en de
kaderrichtlijn.Artikel I, onderdeel I;  nieuw artikel 6a Awgb (lidmaatschap van werkgevers-
en werknemersorganisatiesArtikelen 3, eerste lid,
onderdeel d, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn en de kaderrichtlijn. Artikel I, onderdeel K;  wijziging artikel 7, eerste lid Awgb (toegang tot
goederen en diensten; toevoeging begrip loopbaanoriëntatie)Artikel 3, eerste lid, onderdeel h van de anti-rassendiscriminatierichtlijn;
artikelen 3, eerste lid, onderdeel b, van de anti-rassendiscriminatierichtlijn
en de kaderrichtlijn.Artikel I, onderdeel L;  nieuw artikel 7a (geen rassendiscriminatie in de
sociale bescherming, met inbegrip van sociale zekerheid, en bij sociale voordelen)Artikel 3, eerste lid, onderdelen e en f van de
anti-rassendiscriminatierichtlijn. Artikel I, onderdeel N;  aanvulling artikel 8 Awgb (bescherming tegen victimisatie-ontslag
bij de arbeid)Artikel 11 van de kaderrichtlijn. Artikel I, onderdeel O;  nieuw artikel 8a (algemene bescherming tegen victimisatie)Artikel 11 van de kaderrichtlijn en artikel 9
van de anti-rassendiscriminatierichtlijn.Artikel I, onderdeel P;  Nieuw artikel 10 Awgb (bewijslast)Artikel 10 van de kaderrichtlijn en artikel 8 van de anti-rassendiscriminatierichtlijn. Artikel II, onderdeel A; wijziging artikel 1, onderdeel a wetsvoorstel handicap
(opdracht tot onderscheid)Artikel 2, vierde lid,
van de kaderrichtlijn.Artikel II, onderdeel B;  nieuw artikel 1a (intimidatie)Artikel 2, derde lid, van de kaderrichtlijn.Artikel II, onderdeel C, onder 1;  wijziging artikel 3, eerste lid, onderdeel c wetsvoorstel
handicap (randvoorwaarden voorkeursbehandeling)Artikel 7, eerste lid, van de kaderrichtlijn.Artikel II, onderdeel C, onder 2;  wijziging artikel 3, tweede lid, wetsvoorstel handicap
(uitzondering voor objectief gerechtvaardigd onderscheid)Artikel 2, tweede lid, van de kaderrichtlijn.Artikel II, onderdeel D;  toevoeging van een nieuw onderdeel h aan artikel
4, eerste lid, wetsvoorstel handicap (arbeidsomstandigheden)Artikel 3, eerste lid, onderdeel c, van de kaderrichtlijn. Artikel II, onderdeel E; nieuw artikel 5a wetsvoorstel handicap (lidmaatschap
van werkgevers- en werknemersorganisatiesArtikel
3, eerste lid, onderdeel d, van de kaderrichtlijn; Artikel II, onderdeel F; nieuw artikel 7a wetsvoorstel handicap (algemene
bescherming tegen victimisatie)Artikel 11 van
de kaderrichtlijn. Artikel II, onderdeel G;  nieuw derde lid artikel 8 wetsvoorstel handicap (bewijslast)Artikel 10 van de kaderrichtlijn.XNoot1Zie Kamerstukken II 2001/02, 28 169, nrs. 1–3.XNoot2Zie Kamerstukken II 2001/02, 28 170, nrs. 1–3.XNoot1Zie Kamerstukken II 2001/02, 28 187, nrs. 1–3 (Implementatie
van richtlijnen inzake gelijke behandeling).XNoot1De artikelen 552l, 552s en 552y van het Wetboek van Strafvordering, artikel
16 van de Wet bescherming persoonsgegevens, artikel 5 van de Wet politieregisters,
artikel 5 van de Rijkswet administratieve bijstand douane, artikel 10 van
de Uitleveringswet, artikel 1 van de Uitvoeringswet genocideverdrag, artikel
1 van Wet op de collectieve arbeidsovereenkomst, artikel 5 van de Wet overdracht
tenuitvoerlegging strafvonnissen en artikel 2 van de Wet uitkeringen vervolgingsslachtoffers
1940–1945.XNoot1Kamerstukken I 2001/02, 28 169.XNoot2Kamerstukken II 2001/02, 28 170.XNoot3Kamerstukken II 2001/02, 28 187.XNoot4Kamerstukken II 2001/02, 28 169, nr. 23.XNoot5Kamerstukken II 2002/03, 2819, nr. 30.XNoot6Kenmerk: AV/IR/02/96 716.XNoot1Richtlijn 2002/73/EG van het Europees Parlement en de Raad van 23 september
2002 tot wijziging van Richtlijn 76/207/EEG van de Raad betreffende de tenuitvoerlegging
van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en vrouwen ten aanzien
van de toegang tot het arbeidsproces, de beroepsopleiding en de promotiekansen,
en ten aanzien van de arbeidsvoorwaarden (Publicatieblad Nr. L 269
van 05/10/2002, pp. 0015–0020). Zie over de voorbereiding ook: Kamerstukken
II 2000/01, 22 112, nr. 170, blz. 8–9.XNoot2Richtlijn 76/207/EEG van de Raad van 9 februari 1976 betreffende
de tenuitvoerlegging van het beginsel van gelijke behandeling van mannen en
vrouwen ten aanzien van de toegang tot het arbeidsproces, de beroepsopleiding
en de promotiekansen en ten aanzien van de arbeidsvoorwaarden (Publicatieblad
Nr. L 039 van 14/02/1976, pp. 0040–0042).XNoot3Zie Kamerstukken II 2001/02, 28 187, A, blz. 2. Het rapport
«Gelijke behandeling: regels en realiteit» (SDU, 1999), geschreven
in het kader van de evaluatie (1994–2000) van de Algemene wet gelijke
behandeling, komt tot een andersluidende conclusie: de Wet gelijke behandeling
van mannen en vrouwen is zo nauw verbonden met het EG-recht en tevens zo specifiek-technisch,
dat opname in de Awgb niet aangewezen is.XNoot1Kamerstukken II 2001/02, 24 841, nr. 1.XNoot2Kamerstukken II 2002/03, 28 481, nr. 2.XNoot1Kamerstukken II 1990/91, 22 014, B, onderdeel 6.XNoot1Kamerstukken II, 15 401.XNoot2Kamerstukken II, 16 102, nr. 128.XNoot3Kamerstukken II, 20 686, nr. 1.XNoot1Kamerstukken II 2001/02, 28 170, nr. 5.XNoot1Art. 2 van dit ILO-verdrag luidt: Workers and employers, without distinction
whatsoever, shall have the right to establish and, subject only to the rules
of the organisation concerned, to join organisations of their own choosing
without previous authorisation. Zie voorts artikel 11 EVRM en artikel 22 van
het Internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (IVBPR).XNoot1Resolutie van de Raad en de Ministers van Sociale Zaken, in het kader
van de Raad bijeen, van 29 september 1989 ter bestrijding van sociale
uitsluiting (89/C277/01). Overige bronnen: Aanbeveling van de Raad van 24 juni
1992 inzake gemeenschappelijke criteria met betrekking tot toereikende inkomsten
en prestaties in de stelsels van sociale bescherming (92/441/EG); Hoofddoelstellingen
van de Europese Raad tijdens de top van Nice in december 2000; Nationaal Actieplan
ter bestrijding van armoede en sociale uitsluiting, Ministerie van SZW, juni
2001.XNoot1Volgens vaste jurisprudentie van het Hof (over de verordening 1612/68)
omvat «het begrip sociale voordelen alle voordelen die, al dan niet
verbonden aan een arbeidsovereenkomst, in het algemeen aan nationale werknemers
worden toegekend, voornamelijk op grond van hun objectieve hoedanigheid van
werknemer of enkel wegens het feit dat zij ingezetenen zijn, en waarvan de
uitbreiding tot werknemers die onderdaan van een andere lidstaat zijn, dus
geschikt lijkt om hun mobiliteit binnen de Gemeenschap te vergemakkelijken.»
Jurisprudentie bijvoorbeeld: HvJ 12 juli 1984, zaak C-261/83 (Castelli);
HvJ 27 maart 1985, zaak C-249/83 (Hoecxk).XNoot1Wet van 12 december 2000 tot wijziging van de Wet gelijke behandeling
van mannen en vrouwen en van Titel 10 van het Burgerlijk Wetboek ter uitvoering
van de EG-richtlijn inzake de bewijslast in gevallen van discriminatie op
grond van geslacht, Stb. 635.XNoot1Kamerstukken II 2000/01, 24 170, nr. 63.XNoot1Zie: Kamerstukken II 1997/98, 25 892, nr. 3, blz. 105.XNoot1In de transponeringstabellen wordt verwezen naar (onderdelen van) artikelen
van de Awgb zoals deze komen te luiden na inwerkingtreding van onderhavig
wetsvoorstel. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28770-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl