Rijksbegroting van het ministerie van Buitenlandse Zaken voor het jaar 1997; Verslag algemeen overleg op 17 oktober 1996 over Indonesië, China en Taiwan
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25000-V, nr. 54

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

23-12-1996

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25000-V nr. 54

12-12-1996

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamIndonesiëHet antwoord van de ministerChina en TaiwanOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25000-VToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 50 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 000 VVaststelling van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van
het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 1997nr. 54VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 12 december 1996De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken1
heeft op 17 oktober 1996 overleg gevoerd met minister Van Mierlo van Buitenlandse
Zaken over:– Indonesië (BuZa 96-102, BuZa 96-250, BuZa 96-375,
24 400 V, nr. 47);– China en Taiwan (BuZa 96-329).Van het overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. IndonesiëDe heer Van den Bos (D66) stelde vast dat het Nobelprijscomité
de Nobelprijs voor de vrede aan bisschop Belo en de heer Horta toekent om
Oost-Timor aan de dreigende vergetelheid te ontrukken. Het is goed dat deze
kwestie weer in de internationale schijnwerpers wordt geplaatst. Vooral bisschop
Belo hamert voortdurend op tolerantie, dialoog en geweldloosheid en toekenning
van de prijs moet worden beschouwd als een onderstreping van deze drie belangrijke
elementen. Aandacht voor Oost-Timor is nodig omdat de situatie daar buitengewoon
slecht is. Volgens Amnesty International (AI) is marteling van politieke gevangenen
aan de orde van de dag. Tientallen mensen zijn buitenrechtelijk geëxecuteerd
en doelmatig toezicht is onmogelijk omdat mensenrechtenorganisaties de toegang
tot Oost-Timor wordt ontzegd. In de onderhandelingen tussen Portugal en Indonesië
zit geen vooruitgang en zolang dat voortduurt, blijft deze kwestie een zware
belasting voor de relatie tussen Indonesië en de EU en eigenlijk ook
de rest van de wereld. Hoe denkt de minister over het idee om bij de eerstkomende
sessie een internationale bemiddelbaar aan te stellen die wat vaart in de
onderhandelingen kan brengen? Welke conclusies trekt de EU uit de toekenning
van de Nobelprijzen voor de vrede aan Belo en Horta?De reactie van de regering op de toekenning van de Nobelprijzen stemde
de heer Van den Bos niet bepaald tot vreugde. Als mensen met een dubbele tong
spreken, ontstaat al gauw een plaatsvervangend gevoel van gene, maar als de
regering dat doet, ontstaat de neiging om paars schaamrood op de kaken te
krijgen. Minister Pronk is een heel goede minister voor Ontwikkelingssamenwerking,
maar hij moet nu eindelijk eens ophouden met het spelen van «ministertje»
van Buitenlandse Zaken. De minister van Buitenlandse Zaken behoort de enige
te zijn die namens de regering reageert op dit soort zaken! De fractie van
D66 maakt zich grote zorgen over de recente ontwikkelingen in Indonesië. Gelukkig
kan de Nationale commissie voor de mensenrechten in Indonesië blijkbaar
haar werk naar behoren doen, gegeven de in het openbaar getrokken conclusie
dat de Indonesische regering en het veiligheidsapparaat nadrukkelijk betrokken
worden bij de kwestie-Megawati en gefaald hebben in hun rol van onpartijdig
toezichthouder. AI stelt vast dat de Indonesische autoriteiten een sfeer van
angst en intimidatie creëren waarin journalisten, mensenrechtenactivisten
en anderen bang zijn om details over mensenrechtenschendingen te publiceren.
Ziet de minister mogelijkheden om in EU-verband en vooral ook in samenwerking
met de VS op enigerlei wijze een positieve invloed uit te oefenen op de ontwikkelingen
in Indonesië? De heer Van den Bos realiseerde zich overigens dat dit
gezien de hardnekkigheid van de Indonesische regering niet gemakkelijk zal
zijn. Hoe verklaart de minister dat de VS verder gaan in hun kritiek op Indonesië
dan de EU?Hoe beoordeelt de minister thans de mensenrechtensituatie in Irian Jaya?
Beschikt hij inmiddels over meer betrouwbare informatie? Ook vroeg de heer
Van den Bos of de regering contacten met Papoeaorganisaties in Nederland onderhoudt.
Zo ja, is de regering bereid deze contacten te intensiveren?Concluderend merkte de heer Van den Bos op van mening te zijn dat de internationale
druk op Indonesië moet worden opgevoerd, zich daarbij realiserend dat
het zeer moeilijk zal zijn om Soeharto te overtuigen. Wellicht dat het beter
is op de langere termijn te opereren. In ieder geval moeten de democratische
krachten in Indonesië zoveel mogelijk worden gesteund. Wat dit betreft
zou wellicht kunnen worden gedacht aan de mogelijkheid dat het parlement mevrouw
Megawati uitnodigt. Voor de langere termijn zijn de perspectieven gunstiger
dan voor de korte termijn, vooral ook omdat Indonesië steeds meer een
kritische en zelfbewuste middenklasse krijgt. Hopelijk zal deze bevolkingsgroep
in staat zijn de overgang naar een open en meer democratische samenleving
te verwezenlijken.Mevrouw Dijksma (PvdA) stelde vast dat zich vorige week in
Indonesië enkele belangrijke ontwikkelingen hebben voorgedaan. In de
eerste plaats werd op 11 oktober twee kopstukken van het Oost-Timorese verzet
tot groot ongenoegen van de Indonesische regering de Nobelprijs voor de vrede
toegekend. In de tweede plaats kwam op 12 oktober het eindrapport uit van
de Indonesische nationale mensenrechtencommissie over de rellen in Jakarta
van na 27 juli.Deelt de minister de mening van de PvdA-fractie dat de Nobelprijzen interessant
en welverdiend zijn? Waarom is hij blijkens persmeldingen van mening dat deze
toekenning geen politieke gevolgen mag hebben? Wil hij bevorderen dat de twee
laureaten in Nederland een lezing komen houden? Wellicht dat dit verzoek kan
worden gekoppeld aan de suggestie van de heer Van den Bos om mevrouw Megawati
uit te nodigen. Kan de minister berichten bevestigen dat bij de rellen van
27 juli wellicht meer dan 100 mensen om het leven zijn gekomen?In het algemeen heeft de PvdA-fractie de indruk dat de regering onvoldoende
duidelijk reageert op de zeer ernstige ontwikkelingen in Indonesië. Mevrouw
Dijksma refereerde hierbij aan de volgende ontwikkelingen:– Oost-Timorezen bezetten de Nederlandse ambassade; vervolgens dringen
tegendemonstranten met hulp van de autoriteiten met veel geweld het terrein
binnen;– onafhankelijkheidsstrijders op Irian Jaya gijzelen een groep mensen,
waaronder twee Nederlanders. Deze actie is met geweld beëindigd;– op het Molukse eiland Yamdena wordt de status van beschermd gebied
stelselmatig met voeten getreden door concessies te verlenen aan houtkapbedrijven.
Op het verzet daartegen is gereageerd met een schending van de
fundamentele mensenrechten van de inheemse bevolking;– de Indonesische autoriteiten roepen een buitengewoon congres van
de legale oppositiepartij PDI bijeen teneinde partijleider Soekarnoputri uit
haar functie te zetten. Na de vele onlusten die hierop volgen vinden tal van
arrestaties plaats, waaronder die van vakbondsleider Pakpahan.Aanvankelijk vreesde de PvdA-fractie dat de Nederlandse regering steeds
op incidenten reageerde zonder dat er een duidelijke visie aan ten grondslag
lag. Nadien ontstond de indruk dat de regering zelfs niet wilde reageren op
ernstige gebeurtenissen. Naar aanleiding van bedoelde ontwikkelingen stelde
mevrouw Dijksma de volgende vragen:– de gijzelingsactie op Irian Jaya heeft alweer enige maanden geleden
plaatsgevonden. Kan de minister de huidige situatie op Irian Jaya schetsen?– In welke omstandigheden verkeert Pakpahan op dit moment? Hoe beoordeelt
de minister het optreden van de Indonesische autoriteiten in dezen en wat
heeft de Nederlandse regering in deze kwestie ondernomen?De Nederlandse regering lijkt de mensenrechten slechts marginaal aan de
orde te stellen in de contacten met Indonesië. De nadruk lijkt te liggen
op de economische betrekkingen. Natuurlijk heeft het mensenrechtenbeleid een
wisselwerking met het beleid inzake de internationale handel en het internationale
milieubeleid. Vorig jaar zijn bij het staatsbezoek aan Indonesië de economische
betrekkingen geïntensiveerd. Dat zal wellicht de mogelijkheden voor beïnvloeding
door Nederland ten goede komen, maar voorshands is van een dergelijke invloed
vooral gebleken via de rol van de consumenten. De terugtrekking van Heineken
uit Birma was in de eerste plaats een gevolg van consumentenacties; parlement
en regering hebben daarin nagenoeg geen rol gespeeld. Of wenst de regering
in dergelijke kwesties geen invloed uit te oefenen?In bepaalde gevallen is er een verband tussen mensenrechten en internationaal
milieubeleid. Dat komt bijvoorbeeld naar voren bij de houtkap op het Molukse
eiland Yamdena en de goud- en kopermijnen van Freeport Indonesia op Irian
Jaya. De milieuproblemen ter plaatse hebben vele ongeregeldheden opgeroepen.
Minister Van Mierlo heeft gerapporteerd dat op Irian Jaya een nieuwe organisatie,
waarin ook vertegenwoordigers van de lokale bevolking zitting hebben, de betrokkenheid
van die lokale bevolking bij Freeport zal bevorderen. Inmiddels heeft AI gerapporteerd
dat het planbureau in Jakarta de ene na de andere gemaakte afspraak van tafel
veegt en dat de stammenraad de aanpak afwijst. Op welke wijze wil de regering
in deze en vergelijkbare kwesties een rol spelen?Het optreden in internationaal verband is niet altijd een kwestie van
zichtbaar beleid. Ondertussen moet echter wel geconstateerd worden dat bij
tal van gebeurtenissen in Indonesië de reactie van de Nederlandse regering
nauwelijks hoorbaar was. Dat kán betekenen dat de regering stille diplomatie
beschouwt als wondermiddel voor alle mensenrechtenproblemen. Als het echter
deze eenzijdige overtuiging is die achter het regeringsbeleid schuilt, dan
wil de PvdA-fractie kwijt dat zij deze overtuiging niet deelt. Soms is spreken
zilver en zwijgen fout.Westerse bemoeienis met mensenrechten in het buitenland wordt soms afgedaan
als betweterij en neokolonialisme. Een dergelijke klacht hoort men echter
niet van de slachtoffers in Indonesië. Wie goed naar hen luistert, weet
dat zij vaak hun hoop vestigen op bemoeienis van elders. Als Nederland het
EU-voorzitterschap op zich neemt, ligt er een kans om een vredesplan voor
Oost-Timor een stap verder te brengen. Hoe oordeelt de minister hierover?Nu de herijking gestalte heeft gekregen, wilde mevrouw Dijksma de minister
ten slotte vragen om een fundamentele notitie over mensenrechten en handel.
Mensenrechten vormen niet het enige doel van internationale betrekkingen,
maar dienen daarvan wel een belangrijk onderdeel uit te maken. De PvdA-fractie
ziet graag dat de regering deze gedachte in woord en in daad uitdraagt.De heer Marijnissen (SP) stelde vast dat het regime-Soeharto
op 27 juli jl. en de weken daarna weer eens heeft getoond waartoe het in staat
is. Nota bene een door de regering zelf ingestelde commissie concludeert dat
de regering en het veiligheidsapparaat nadrukkelijk waren betrokken bij de
kwestie en dat ze hebben gefaald in de rol van onpartijdig toezichthouder.
De regering koos partij voor Suryadi en tegen Megawati. Het regime heeft slechts
drie politieke partijen toegelaten, maar als een dictator kan interveniëren
in de interne gang van zaken in een van die politieke partijen, bestaat zelfs
de schijn van democratie niet meer. Er is in Indonesië geen vakbondsvrijheid,
Pakpahan zit nog steeds vast, de pers is gemuilkorfd, er is een demonstratieverbod
en na een vreedzame demonstratie moeten veel doden, vermisten en gevangenen
worden geteld. Ten slotte is er sprake van grote maatschappelijke ongelijkheid
en corruptie en een wrede onderdrukking van de Oost-Timorezen.Het Nobelprijscomité is over de dam, nu minister Van Mierlo nog!
De heer Marijnissen vond de reactie van de minister op de prijstoekenning
aan Horta en Belo buitengewoon zuur; het deed hem het ergste vrezen voor de
gevolgen die de regering eraan verbindt. Sinds het buitenlandse beleid is
herijkt, lijken mensenrechten geen rol van betekenis meer te spelen. Eventuele
kritiek wordt geuit via de EU, lekker anoniem en zonder risico's voor de economische
belangen van het Nederlandse bedrijfsleven. Voor de rest vraagt Nederland
aan Alatas wat hij daar nu allemaal van vindt en dat is het dan! De SP-fractie
vindt dat deze houding van de regering moet veranderen. Langzamerhand begint
ook het binnenlands verzet in Indonesië vorm te krijgen. Nu is het moment
aangebroken voor Nederland om een signaal af te geven tegen het regime van
Soeharto en voor de oppositie, die weliswaar breed geschakeerd is maar in
de persoon van Megawati een symbool heeft gekregen. Is de minister bereid,
in enigerlei vorm – al was het maar in morele zin – steun te verlenen
aan de oppositie? Zo nee, waarom niet? Zo ja, hoe en wanneer? De heer Marijnissen
sloot zich aan bij de suggestie van de heer Van den Bos om mevrouw Megawati
uit te nodigen voor een bezoek aan het parlement en sprak de hoop uit dat
ook de minister bereid zal zijn om haar te ontvangen. Is de minister verder
bereid zich actief in te zetten voor de vrijlating van Pakpahan? En wat gaat
hij nu eindelijk echt eens doen voor de Oost-Timorezen? Het leek de heer Marijnissen
dat het Nederlandse EU-voorzitterschap een goed moment is om nieuwe impulsen
te geven aan het «overleg» over Oost-Timor.Het zijn met name de landen van de EU die wapens leveren aan het regime
van Indonesië. Valt er op dit terrein nog een initiatief van de minister
van Buitenlandse Zaken te verwachten? De heer Marijnissen wees erop dat het
EP in een tijdsbestek van twee jaar al vijf resoluties heeft aangenomen waarin
de EU-lidstaten wordt opgeroepen af te zien van die wapenleveranties. Is het
overigens waar dat de RDM onderzeeërs wil verkopen aan Indonesië?
Zo ja, hoe oordeelt de minister hierover? Ten slotte vroeg de heer Marijnissen waarom het regime van Botha en De
Klerk wel kon worden geboycot (waarbij ook een rol was weggelegd voor de Nederlandse
overheid) en steun kon worden gegeven worden aan de Zuid-Afrikaanse oppositie,
terwijl dit alles niet mogelijk blijkt als het om Indonesië gaat.De heer Van Middelkoop (GPV) stelde vast dat het feit dat een
bisschop de Nobelprijs voor de vrede heeft gekregen vooral ook betekent dat
de politiek er niet in is geslaagd de spanningen tussen Portugal en Indonesië
en ook op Oost-Timor zelf te verminderen. Al te vaak staan politici dan vooraan
om door middel van zeer uitbundige felicitaties ook iets van de
glorie mee te krijgen. Dat geldt overigens niet voor minister Van Mierlo.
De heer Van Middelkoop zei prijs te stellen op een uiteenzetting van de minister
over de formele positie van Nederland en de EU ten aanzien van Oost-Timor.
Erkennende dat er een speciale relatie is tussen Nederland en Indonesië,
leek het hem dat in de eerste plaats een rol is weggelegd voor de EU, die
dan wel een duidelijke positie moet kiezen.De heer Van Middelkoop vond het voorbarig en ook wat gemakkelijk om nu
al mevrouw Megawati uit te nodigen voor een bezoek aan het Nederlandse parlement.
Ook hij constateerde dat er sprake is van een structurele schending van de
vakbondsrechten in Indonesië. Wordt er ook actie ondernomen via bijvoorbeeld
de ILO? Zo ja, welke impulsen daartoe zijn vanuit Nederland gekomen?De heer Van Middelkoop sloot zich aan bij de vragen van mevrouw Dijksma
over de Molukken. Hopelijk zal er ooit een moment komen waarop de politieke
aspiraties van Molukkers een plaats krijgen op de diverse agenda's.Uit de antwoorden van minister Pronk over verwikkelingen rond de kopermijn
PT Freeport Indonesia blijkt dat er nog rapporten zullen verschijnen over
de milieueffecten van investeringen van Freeport en over de sociale gevolgen
ervan. De heer Van Middelkoop stelde er prijs op die rapporten te zijner tijd
te ontvangen, al was het maar om het mogelijke effect op de bereidheid om
investeringsgaranties te geven te kunnen vaststellen.De minister schrijft dat de berichtgeving over de mensenrechtensituatie
in Irian Jaya schaars en moeilijk te toetsen is. Dat mag waar zijn, maar Nederland
heeft dat natuurlijk voor een deel ook zelf in de hand. vijftien jaar geleden
is door de Kamerleden Verbrugh en Van Rossum een motie ingediend waarin aan
minister Van der Klaauw werd gevraagd een onderzoek in te stellen naar de
situatie van de mensenrechten op Irian Jaya en dat onderzoek in een breed
kader te plaatsen. Dat heeft uiteindelijk geresulteerd in een nota van de
minister en de heer Van Middelkoop vroeg of minister Van Mierlo bereid is
hetzelfde te doen. Er is immers op dit terrein de afgelopen jaren heel weinig
gebeurd en het leek hem ongewenst om weer een brief van de minister te krijgen
waarin staat dat de informatie schaars en bovendien moeilijk te toetsen is.De heer Hendriks herinnerde eraan dat sinds de soevereiniteitsoverdracht
in december 1949 heel goed is samengewerkt met de toenmalige Verenigde Staten
van Indonesië. Mede op grond daarvan vroeg hij of de minister bereid
is na te gaan of samen met Portugal en Indonesië kan worden gesproken
over structurele problemen in laatstgenoemd land. Hij memoreerde in dit verband
de spanningen op Oost-Timor, mensenrechten en de Molukken. Ziet de minister
enigerlei mogelijkheid om tot een dialoog over deze problemen te geraken?Mevrouw Van Ardenne (CDA) vroeg allereerst hoe het is afgelopen
met degenen die hebben meegedaan aan de bezetting van de Nederlandse ambassade.
Is de minister bereid aan te dringen op het bekend maken van hun verblijfplaatsen
en op het vrijlaten van de politieke gevangenen? De Indonesische regering
heeft een vrijgeleide toegezegd voor Oost-Timorese jongeren om naar Portugal
te vertrekken, maar sindsdien is het stil gebleven. Zijn er inmiddels afspraken
gemaakt om te voorkomen dat de Indonesische veiligheidstroepen in de toekomst
op dezelfde wijze te werk gaan?De EU dient inderdaad een actievere rol te spelen als het gaat om het
vlot trekken van het overleg tussen Portugal en Indonesië over Oost-Timor.
De situatie dient te worden genormaliseerd en er dient een einde te worden
gemaakt aan de onduidelijke status van Oost-Timor zelf. Denkt de minister
dat het Nederlandse EU-voorzitterschap in dezen een faciliterende
rol kan spelen? Mevrouw Van Ardenne had niet de indruk dat de Indonesische
regering haar toezegging om het aantal bataljons op Oost-Timor te verminderen
gestand heeft gedaan. Het rapport van de hoge commissaris voor de mensenrechten
Jos Ayala Lasso is zeer kritisch op dit punt in het bijzonder en de mensenrechten
in het algemeen. Hoe oordeelt de minister over dit rapport? Het is goed dat
Indonesië heeft toegezegd, nauwer te zullen gaan samenwerken met het
Mensenrechtencentrum van de VN, maar wordt deze toezegging wél gestand
gedaan?Het was mevrouw Van Ardenne opgevallen dat er bij de gijzeling op Irian
Jaya afspraken konden worden gemaakt met het Indonesische leger om geen geweld
te gebruiken. Kennelijk kan ook in conflictsituaties op een redelijke wijze
onderhandeld worden met Indonesische autoriteiten, maar tegelijkertijd moet
worden vastgesteld dat het geweld van de politie jegens burgers op Oost-Timor
en Irian Jaya toeneemt.Mevrouw Van Ardenne sloot zich aan bij de vragen over de verwikkelingen
rond de PDI. Het is op zich positief dat de Indonesische mensenrechtencommissie
een rapport heeft kunnen uitbrengen waarin kritiek wordt geleverd op de Indonesische
autoriteiten en de politie. Dat rapport liegt er bepaald niet om als het gaat
om de rol die de veiligheidstroepen hebben gespeeld. Het leek haar dat naast
stille diplomatie het druk uitoefenen in EU-verband effectiever is dan wanneer
Nederland op eigen houtje aandringt op een verbetering van de mensenrechtensituatie
in Indonesië, ook al is er nog steeds sprake van een bijzondere relatie
met Indonesië.Ten slotte sloot mevrouw Van Ardenne zich aan bij de vragen van mevrouw
Dijksma over de situatie op Yamdena. Zij sprak de hoop uit dat de minister
de ontwikkelingen aldaar nauwgezet volgt en vroeg welke rol Nederland dan
wel de in EU denkt te spelen. Ook kon zij zich vinden in het verzoek van de
heer Van Middelkoop met betrekking tot een breed opgezette nota over Irian
Jaya, waarin in ieder geval aandacht wordt besteed aan de economische, ecologische
en politiek-sociale ontwikkelingen.De heer Hessing (VVD) constateerde dat naar aanleiding van
enkele incidenten in Indonesië op een nogal fragmentarische wijze over
Indonesië wordt gesproken, terwijl de herijkingsoperatie er nu juist
toe moeten leiden dat ontwikkelingen meer in hun samenhang worden bekeken.
Hopelijk zal de regering op redelijk korte termijn de integrale landenbeleidsdocumenten
naar de Kamer kunnen sturen. Hij deelde overigens de alreeds geuite verontwaardiging
over bedoelde incidenten. De belangrijkste vraag in dit stadium is op welke
wijze het meest effectief druk kan worden uitgeoefend op de Indonesische regering.
Hij meende dat dialoog en samenwerking de meest geëigende middelen zijn
en in ieder geval niet het verwijtende vingertje. Denkt de minister dat de
weg van de EU het meest effectief is? Of moet eerder worden gedacht aan de
VN of de ASEAN? Het leek de heer Hessing dat in de eerste plaats de middenklasse
in Indonesië moet worden aangesproken. Het is van groot belang dat dit
maatschappijsegement, dat een grote emancipatoire invloed kan uitoefenen,
sociaal-economisch wordt ondersteund en versterkt. Hoe staat het met de implementatie
van de tijdens het bezoek aan Indonesië afgesproken economische samenwerking?
Denkt de minister dat in dit verband een bijdrage kan worden geleverd aan
de verbetering van de mensenrechtensituatie? De heer Hessing benadrukte dat
er geen symboolbeleid mag worden gevoerd, want zoiets wordt al gauw contraproductief.
Immers, mede door de woorden van minister Pronk over de mensenrechtensituatie
in Indonesië wordt Nederland nu gedwongen een toontje lager te zingen.
Er dient in dit stadium veel meer gebruik te worden gemaakt van andere mechanismen
en in dit verband dient te worden gedacht aan activiteiten van bedrijfsleven, vakbewegingen, actiegroepen, kerken e.d. Het zal met andere woorden
meer de samenleving zelf moeten zijn die signalen afgeeft. Het antwoord van de ministerDe minister benadrukte onder verwijzing naar zijn onlangs gehouden
speech tijdens de algemene vergadering van de VN dat Nederland met kracht
het beginsel van de universaliteit van de mensenrechten onderschrijft, ook
al bestaan er grote culturele verschillen tussen de volkeren. Het verwijt
dat de regering zich kennelijk minder betrokken voelt bij de mensenrechtenproblematiek
wees hij met kracht van de hand. Het leek hem dat daarvan geen enkel voorbeeld
kan worden gegeven. Wel gaf hij toe dat als gevolg van bepaalde mondiale ontwikkelingen
de methode is veranderd. Vroeger kon Nederland onverbloemd kritiek uiten op
landen waar het met de mensenrechtensituatie net zo slecht gesteld was als
met de economie. Het dreigen met het stopzetten van het kleinste project kon
al invloed hebben. Dat ligt tegenwoordig anders; veelal gaat het om sterke
economieën die ongetwijfeld nog sterker zullen worden. Hoe juist de terechtwijzingen
ook kunnen zijn, tegenwoordig springen de aangesproken landen daar totaal
anders mee om. Dat is geen reden om niets meer te zeggen, maar het is wel
een reden om er anders mee om te gaan. In de eerste plaats dient gezocht te
worden naar het meest effectieve instrument en dan moet vooral gedacht worden
aan activiteiten van internationale organisaties die ook enige macht hebben.
Tegelijkertijd moet worden vastgesteld dat de invloed van een land als de
Verenigde Staten in een organisatie als de GATT vele malen groter is dan die
van Nederland en dus ook dat dreigementen van de VS om in het kader van de
GATT actie te ondernemen met het oog op de slechte mensenrechtensituatie in
Indonesië vele malen effectiever zijn.Sinds september – maar het had eigenlijk veel eerder moeten gebeuren –
is er een directie ten departemente die zich enkel en alleen bezighoudt met
de mensenrechten, zowel in praktische als in filosofische zin. Die kennis
kunnen de regiodirecties dan gebruiken voor hun dagelijks beleid. Het vervolg
op de huidige mensenrechtennotitie zal volledig door de nieuwe mensenrechtendirectie
worden gemaakt. Het spreekt voor zich dat ernaar gestreefd wordt die vervolgnotitie
zo snel mogelijk uit te brengen.De minister stelde verder vast dat ten aanzien van sommige landen de stille
diplomatie beter werkt dan de openlijke diplomatie. Uiteraard is het de opdracht
van parlementariërs om in een algemeen overleg als dit misstanden openlijk
aan de kaak te stellen, maar men moet zich wel realiseren dat een minister
een wezenlijk andere verantwoordelijkheid heeft. Hij moet met de wensen en
verlangens van het parlement zo prudent en ook zo effectief mogelijk omspringen.
Wat dat betreft dient het parlement enig vertrouwen te hebben in die minister.
Als het dat niet heeft, is het mensenrechtenbeleid belangrijk genoeg om de
minister weg te sturen. Als het dat wel doet, moet het in de nieuwe situatie
accepteren dat aan het mensenrechtenbeleid niet altijd vorm en inhoud kan
worden gegeven op een wijze die het parlement het liefste ziet. In die zien
moet ook het commentaar op de toekenning van de Nobelprijzen worden beoordeeld.
In ieder geval moet worden vastgesteld dat het almaar openlijk aan de kaak
stellen van vermeende misstanden zeer ineffectief is. Soms dient luidop te
worden gesproken en soms dient stille diplomatie te worden bedreven. In het
laatste geval kunnen terechte gevoelens van verontwaardiging bij velen in
Nederland niet direct worden bevredigd.De bewindsman benadrukte dat als het gaat om het naar buiten brengen van
het regeringsstandpunt de regering met één mond spreekt. Het
is alleen de minister van Buitenlandse Zaken die gerechtigd is om dat standpunt
te verwoorden. Dat laat uiteraard onverlet dat minister Pronk en anderen desgevraagd
hun eigen persoonlijk oordeel moeten kunnen geven. De kans is overigens niet
gering dat minister Pronk, als hij minister van Buitenlandse Zaken
was geweest, zich in andere bewoordingen had uitgelaten. De minister zei van
mening te zijn dat het Nobelprijscomité door zijn keuze getuigt van
zijn onafhankelijke positie. Het leek hem echter niet voor de hand te liggen
om een oordeel uit te spreken over de keuze van het comité of naar
aanleiding van de toekenning van de prijs direct krachtig stelling te nemen
tegen het beleid van de Indonesische regering. Bovendien dient bedacht te
worden dat Nederland in zijn hoedanigheid van EU-voorzitter wel eens een belangrijk
rol zou kunnen spelen namens de EU. Het leek de minister zeer gewenst dat
de EU de bemiddelende rol van de VN bij het zoeken naar een oplossing nadrukkelijker
gaat steunen. Dit alles was reden om nogal voorzichtig te reageren op de toekenning
van de vredesprijzen, maar de bewindsman wilde er nog wel op wijzen dat hij
aan zijn reactie de opmerking had toegevoegd dat deze toekenning de kwestie
Oost-Timor wel weer opnieuw op de agenda zet. Dit is een minder vrijblijvende
opmerking dan op het eerste gezicht lijkt. Aan alle uitspraken in VN- of EU-verband
ligt overigens het gegeven ten grondslag dat afgezien van Indonesië zelf
geen enkel land ter wereld de annexatie van Oost-Timor erkent.Voorts merkte de minister op dat hij diverse malen en marge van diverse
(internationale) bijeenkomsten met minister Alatas heeft gesproken over onderwerpen
die ook tijdens dit algemeen overleg aan de orde zijn gesteld. Multilaterale
druk is echter effectiever, ook al kan het absoluut niet gelden als vervanger
van bilaterale acties. Beide vormen van beïnvloeding kunnen aanvullend
naast elkaar worden gebruikt. Het is een volstrekt onterechte simplificatie
van de feiten als men stelt dat de Nederlandse regering zich verschuilt achter
de multilaterale kaders en geen eigen beleid wenst te voeren.De minister ging vervolgens in het kort in op de bevindingen van het rapport
van de Indonesische nationale mensenrechtencommissie. De stand van zaken op
10 oktober was: 23 vermisten, 149 gewonden, 5 doden, 126 personen in hechtenis
en 10 personen in voorarrest. Er zijn geen martelingen en doden als gevolg
van geweerschoten door politie of leger geconstateerd. Verder stelde de commissie
vast dat de autoriteiten medeverantwoordelijk zijn voor de rellen. De minister
zei de geuite zorgen over de mensenrechtensituatie in Indonesië volstrekt
te delen, maar constateerde tegelijkertijd dat het feit dat de commissie tot
zulke vergaande uitspraken kon komen natuurlijk ook iets zegt. Aan de Nederlandse
ambassadeur is verzocht het rapport en ook de reactie van de Indonesische
regering nauwkeurig te beoordelen.Op 5 augustus jl. is in Jakarta een EU-demarche afgegeven waarin verontrusting
wordt uitgesproken over de gebeurtenissen rond de PDI. Daarin is o.a. informatie
gevraagd over de gesteldheid en verblijfplaats van de gearresteerden, de duur
van de detentie, de grondslag van hun arrestatie en de te volgen rechtsgang.
Dit laatste wordt nauwkeurig gevolgd door de ambassadeurs van EU-landen. Voorts
is bezorgdheid uitgesproken over de arrestatie van en de aanklacht tegen vakbondsleider
Pakpahan. Er is aangedrongen op opheldering over de redenen van arrestatie
en op informatie over het verdere verloop van zijn zaak. Onder andere op aandringen
van de EU heeft medische controle van de heer Pakpahan plaatsgevonden en het
rapport wijst uit dat hij redelijk wordt behandeld. De EU heeft een beroep
gedaan op de Indonesische autoriteiten om bij handhaving van de orde democratische
rechten als vrijheid van vergadering en meningsuiting te respecteren en universele
rechten van de mens in acht te nemen. In de raaadswerkgroep in Brussel is
onlangs afgesproken om de ambassadeurs in Jakarta te verzoeken een rapport
te maken over de situatie in Indonesië in het licht van de komende verkiezingen.
Dat rapport wordt binnenkort verwacht.De bewindsman zegde toe over Irian Jaya een rapport met brede strekking
naar de Kamer te zullen sturen. Hij wees er echter op dat het gaat om een
zeer veraf gelegen en ontoegankelijk gebied. Als er al berichten
komen, arriveren ze met grote vertraging. Die spaarzame berichten bevestigen
overigens dat er schendingen zijn van mensenrechten bij de gouden kopermijn
van Freeport Indonesia. Het staat vast dat deze dochteronderneming van een
Amerikaans bedrijf schade berokkent aan het plaatselijk milieu, aan de jachtgronden
van de plaatselijke bevolking en aan de stroomafwaarts gelegen sagobossen
van het Kamorovolk. De berichten luiden dat de desbetreffende Papoeavolkeren
tot dusverre vrijwel geen compensatie hebben ontvangen voor de onteigening
van hun gronden en voor de aan het leefmilieu toegebrachte schade. Daarnaast
is er in deze en andere delen van Irian Jaya sprake van toenemende etnische
spanningen tussen de oorspronkelijke Papoeabevolking en immigranten uit andere
delen van de Indonesische archipel. Naar aanleiding van aanhoudende berichten
over standrechtelijke executies, martelingen en verdwijningen hebben zowel
de Indonesische mensenrechtencommissie als de militaire autoriteiten een onderzoek
ingesteld. Volgens de commissie zouden bij verschillende incidenten ten minste
zestien personen zijn gedood, terwijl vier personen worden vermist. Eind januari
heeft de militaire rechtbank te Jayapura een viertal militairen veroordeeld
in verband met een incident in 1995, waarbij drie burgers zouden zijn gedood.In de tweede week van maart 1996 hebben zich in het gebied rond de goud-
en kopermijn ernstige ongeregeldheden voorgedaan waarbij volgens onbevestigde
berichten enige doden vielen. Naar verluidt zouden die ongeregeldheden vooral
het gevolg zijn van onvrede onder de lokale bevolking over de aantasting van
het milieu en de Papoeacultuur. Een week later deden zich nabij de hoofdstad
Jayapura ongeregeldheden voor, waarbij ten minste drie personen de dood vonden
en meerdere mensen ernstig gewond raakten. Na de onlusten heeft de nationale
mensenrechtencommissie verschillende malen Irian Jaya bezocht en een onafhankelijk
en nauwgezet oordeel gegeven over de ontwikkelingen aldaar. Naar aanleiding
van die ongeregeldheden hebben er besprekingen plaatsgevonden tussen Freeport,
overheid en de lokale bevolking. Overeengekomen is dat een nieuwe organisatie
in het leven wordt geroepen, bestaande uit vertegenwoordigers van overheidsinstellingen,
Freeport, NGO's en de lokale bevolking. Het is de bedoeling dat deze organisatie
met Freeportgelden de ontwikkeling en de betrokkenheid van de lokale bevolking
bevordert. De komende tien jaar zal hiertoe 1% van de jaarlijkse omzet (15
mln. dollar) worden gereserveerd. In deze periode dient het aantal lokale
werknemers zich te verviervoudigen. Naar verluidt is het plan door ten minste
twee stammen in de regio afgewezen; zij hebben een schadeclaim ingediend bij
de Amerikaanse rechtbank van ongeveer 6 mld. dollar.De minister meende al met al dat nog steeds gesproken moet worden van
een zeer onbevredigende situatie in Irian Jaya. Nederland overweegt om zelf
een onderzoek te laten instellen als de ambassadeurs van de EU-lidstaten in
Jakarta daar niet in slagen.De Nederlandse vakbonden zijn zeer actief in het aan de orde stellen van
schending van de vakbondsrechten in Indonesië en krijgen daarbij alle
functionele hulp van het ministerie, zolang er geen sprake is van contraproductieve
effecten. De vakbonden hebben uiteraard een eigen strategie en beleid. Hetzelfde
geldt voor de ILO, die eveneens zeer actief is.Van de Oost-Timorezen die hebben meegedaan aan de bezetting van de Nederlandse
ambassade zijn er drie in Portugal terechtgekomen. De rest is huiswaarts gekeerd.
De minister sprak de hoop uit dat het Indonesië zal lukken om herhaling
van dit soort incidenten te voorkomen. Alatas heeft toegezegd de desbetreffende
ministeries ertoe te zullen bewegen maatregelen te treffen die dergelijke
incidenten kunnen voorkomen. Het is overigens nog maar de vraag of het de
Indonesische autoriteiten kwalijk kan worden genomen dat zij uiteindelijk
toch tot actie zijn overgegaan. In zo'n proces komt er immers
een moment waarop de autoriteiten hun eigen verantwoordelijkheid nemen. Dat
er bij de gijzeling in Irian Jaya wel kon worden afgesproken dat er geen geweld
zou worden gebruikt, heeft uiteraard van doen met het feit dat ook andere
landen als Indonesië als belanghebbende konden worden gekenmerkt. De
minister kon zich overigens geheel vinden in de mening van mevrouw Van Ardenne
dat in binnenlandse politieke aangelegenheden geen (buitenproportioneel) militair
geweld dient te worden aangewend.De minister zegde toe de nog niet beantwoorde vragen (onder andere die
over Yamdena) schriftelijk te zullen beantwoorden. China en TaiwanDe heer Hessing (VVD) dankte de minister voor de heldere notitie
over de verhouding tussen beide landen. Welke rol kan de EU spelen, eventueel
in samenwerking met de Verenigde Staten, om de huidige stabiele verhouding
te behouden en zo mogelijk te versterken? Nederland zou in ieder geval moeten
blijven streven naar goede verhoudingen met beide landen. Het leek de heer
Hessing dienstig als de minister aangaf wat Nederland in dezen moet doen en
laten.Mevrouw Van Ardenne (CDA) stelde vast dat in de brief van de
minister geen duidelijkheid wordt geschapen over de Nederlandse positie ten
aanzien van Taiwan. De bewindsman is de mening toegedaan dat op basis van
volkenrechtelijke gronden met Taiwan alleen maar economische en culturele
relaties kunnen worden onderhouden. Het Taiwan Economic and Cultural Office
(TECO) heeft toegang tot een aantal departementen, maar mevrouw Van Ardenne
had de indruk dat die toegang niet met veel enthousiasme wordt verleend. Bovendien
vond zij dat het TECO ook toegang zal moeten hebben tot het ministerie van
Buitenlandse Zaken.De posities van beide landen worden in de brief helder geschetst. Nu Taiwan
geen lid mag worden van de VN, blijft het ook verstoken van toegang tot de
afgeleide organisaties van de VN. Mevrouw Van Ardenne wilde in dit overleg
niet een pleidooi houden voor directe toelating van Taiwan tot de VN, maar
vroeg zich wel af hoe dient te worden omgegaan met de begrijpelijke vraag
van Taiwan. Hoe lang kan dit land nog buiten de internationale gemeenschap
worden gehouden?De heer Hendriks verwees naar een resolutie van het Europese
Parlement waarin wordt uitgesproken dat Taiwan de gelegenheid moet worden
geboden te participeren in internationale instellingen. Hij vroeg naar het
oordeel van de minister hierover.De heer Van Middelkoop (GPV) vond dat Taiwan zoveel mogelijk
moet worden bijgestaan naar het vinden van een weg in de internationale wereld
en dat Nederland zich niet al te terughoudend moet opstellen als Taiwan politieke
contacten zoekt. Hij vond het buitengewoon onbevredigend dat er wel politieke
contacten zijn met een communistische dictatuur en niet met een land als Taiwan
waar een vorm van democratie bestaat.In 1984 is een joint communiqué afgesproken tussen Nederland en
China waarvan de kern is dat Nederland geen onderzeeboten aan Taiwan zal verkopen
en de volkenrechtelijke positie van China niet zal schenden. Daar zou tegenover
staan dat China de economische relaties met Nederland zou opwaarderen. Is
wel eens overwogen, zich van dat communiqué te ontdoen?De heer Lilipaly (PvdA) zei enige sympathie te hebben voor
Taiwan gezien de democratische ontwikkelingen en de mensenrechtensituatie
aldaar. Men gaat de goede kant op, maar dat kan helaas niet van China worden gezegd. Hij verwees in dit verband naar de snelrechtcampagnes
en de wijze waarop China omgaat met Tibet. Heeft de regering in enigerlei
verband actie ondernomen om die praktijken aan de orde te stellen?De brief laat aan duidelijkheid niets te wensen over als het gaat om de
verhouding tussen China en Taiwan. De posities van beide landen zijn zodanig
dat op korte termijn geen oplossing mag worden verwacht van deze kwestie.
Nu er al op grote schaal handel wordt gedreven met Taiwan, moet dit land eigenlijk
wat ruimhartiger worden behandeld. Dat zou in ieder geval moeten gelden voor
de vertegenwoordigers van dit land in Nederland. Waarom zouden zij niet eens
een overleg kunnen voeren met de staatssecretaris van Economische Zaken, die
de buitenlandse handel in haar portefeuille heeft? De heer Lilipaly kon zich
zelfs voorstellen dat zij een handelsmissie naar Taiwan leidt en hij vroeg
naar het oordeel van de minister hierover. Ten slotte vond hij dat dan ook
met hogere ambtenaren moet worden gesproken dan nu gebeurt.De heer Van den Bos (D66) zei zich te kunnen vinden in de brief
van de minister. Hij juichte de democratische ontwikkelingen in Taiwan toe
en kon zich de frustraties van de Taiwanese regering goed voorstellen nu dit
land nog steeds niet kan participeren in de internationale gemeenschap. Hij
vreesde dat werkelijke veranderingen in de relatie tussen China en Taiwan
moeten wachten op een nieuwe politieke generatie in China en het moment waarop
de economische en politieke contacten met het Westen hun democratische uitwerking
op het Chinese politieke systeem zullen hebben.De minister stemde in grote lijnen in met de opvattingen van
de commissieleden. Het feit dat Taiwan niet wordt erkend als zelfstandige
staat heeft uiteraard alles van doen met de positie van een machtig land als
China dat nog steeds een één-China-politiek voorstaat. Dat China
aan een groot aantal andere landen de wet voorschrijft als het gaat om het
vorm en inhoud geven aan de relatie met Taiwan is inderdaad zeer onbevredigend,
maar in de huidige situatie valt daar weinig aan te doen. In dat licht moet
ook de resolutie van het EP, waarin wordt uitgesproken dat Taiwan lid zou
moeten worden van de VN, worden beoordeeld. In het algemeen worden de reacties
van andere landen op deze politiek gekenmerkt door zeer subtiele verschillen
en een debrouillerende opstelling. Elk land heeft zo zijn eigen manieren om
contacten te onderhouden met Taiwan. Nederland wijkt absoluut niet af van
de «gemiddelde» houding van andere EU-lidstaten en zit wat de
intensiteit van de contacten betreft daar zelfs boven. Nederland en bijvoorbeeld
Duitsland handelen in dezen gelijk. Alle landen sturen wel eens bewindslieden
of hoge ambtenaren naar Taiwan, maar die bezoeken dragen dan een privé-karakter.
Dankzij de herijking kan overigens een substantiële verbetering worden
aangebracht in de verhouding met Taiwan. De Taiwanese vertegenwoordiger kan
nu op Buitenlandse Zaken worden ontvangen omdat de economische component van
de relaties met dat land op dat departement wordt behartigd. Vroeger vonden
die contacten plaats op Economische Zaken en de waarde van deze verandering
moet niet worden onderschat. De Taiwanese vertegenwoordiger treedt dan in
contact met de regiodirecteur. Op deze manier vindt Taiwan zijn weg in de
wereld en kennelijk niet helemaal zonder succes. De minister zei desgevraagd
dat de opstelling van Nederland en vele andere landen wordt gekenmerkt door
een hoge mate van opportunisme. Een andere mogelijkheid is er niet want voorkomen
moet worden dat China het gevoel wordt gegeven dat de één-China-politiek
wordt verlaten.Aan het adres van de heer Lilipaly merkte de bewindsman op dat ook de
regering zeer verontrust is over de mensenrechtensituatie in China; onlangs
is een groot deel van een overleg met de Chinese minister van Buitenlandse
Zaken aan dit onderwerp gewijd. Dezelfde zorgen heeft de regering
over de mensenrechtensituatie in Tibet. Nederland hoopt, met inachtneming
van het standpunt dat Tibet deel uitmaakt van China, dat er op korte termijn
een dialoog zal ontstaan tussen de Dalai Lama en de Chinese regering over
een verbetering van de levensomstandigheden van het Tibetaanse volk. De minister
zei zeer binnenkort een gesprek te hebben met de Dalai Lama in zijn hoedanigheid
van geestelijk leider van de Tibetanen en van Nobelprijswinnaar. In het regiobeleidsdocument
met betrekking tot China en omstreken zal ruime aandacht worden besteed aan
de mensenrechtensituatie.De minister merkte ten slotte op dat Nederland zich wel kan bevrijden
van het joint communiqué van 1984, maar niet van de inhoud ervan. Hij
wenste geen afstand te nemen van de belangrijkste onderdelen van die overeenkomst:
Nederland levert met het oog op de één-China-politiek geen onderzeeboten
aan Taiwan en China intensiveert de economische relaties met Nederland. Hij
zegde overigens toe het verzoek van de heer Van Middelkoop nader te zullen
bezien. De voorzitter van de commissie,Van TraaDe griffier van de commissie,Janssen XNoot1Samenstelling: Leden: Beinema (CDA), Van der Linden (CDA), Blaauw (VVD),
Weisglas (VVD), Van Heemskerck Pillis-Duvekot (VVD), H. Vos (PvdA), Van Traa
(PvdA), voorzitter, Verspaget (PvdA), De Hoop Scheffer (CDA), Ybema (D66),
Apostolou (PvdA), Van Middelkoop (GPV), Valk (PvdA), Sipkes (GroenLinks),
Woltjer (PvdA), Hessing (VVD), Van den Bos (D66), Hoekema (D66), Marijnissen
(SP), Verhagen (CDA), Roethof (D66), Rouvoet (RPF), Van den Doel (VVD), R.
A. Meijer (groep-Nijpels) en De Haan (CDA). Plv. leden: Leers (CDA), Bremmer (CDA), Korthals (VVD), Van
der Stoel (VVD), Voûte-Droste (VVD), Van Nieuwenhoven (PvdA), Dijksma
(PvdA), Lilipaly (PvdA), Gabor (CDA), De Graaf (D66), Van Gijzel (PvdA), Van
den Berg (SGP), Houda (PvdA), Rosenmöller (GroenLinks), Van Oven (PvdA),
Hoogervorst (VVD), Dittrich (D66), Hillen (CDA), Van Ardenne-van der Hoeven
(CDA), Van Waning (D66), Leerkes (Unie 55+), Bolkestein (VVD) en Hendriks. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25000-V-54.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl