Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB); Verslag algemeen overleg gehouden op 12 oktober 2006
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-05 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30548, nr. 3

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

16-10-2006

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

30548 nr. 3

12-10-2006

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamDeel I: De evaluatie door de IOB van de sectorale benadering
1998–2005Vragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de ministerNadere gedachtewisselingDeel II: Het subsidiebeleidskaderVragen en opmerkingen uit de commissieAntwoord van de ministerToezeggingenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30548Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 54 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 548Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB)nr. 3VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 12 oktober 2006De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken1
heeft op 20 september 2006 overleg gevoerd met minister Van Ardenne-van
der Hoeven voor Ontwikkelingssamenwerking over:Deel I: De evaluatie door de IOB van de sectorale benadering
1998–2005– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
d.d. 26 april 2006 houdende de beleidsreactie van de minister op het
evaluatierapport van de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie
(IOB) Van projecthulp naar sectorsteun, evaluatie van de sectorale benadering
1998–2005 (30 548, nr. 1);– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
d.d. 1 juni 2006 houdende de beleidsreactie op de evaluatie van algemene
begrotingssteun aan zeven landen over de periode 1994–2004 (30 548,
nr. 2);– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
d.d. 8 juni 2006 houdende de reactie van de minister op het OESO/DAC
Development Cooperation Report 2005 (30 300-V, nr. 131);– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
d.d. 19 juni 2006 houdende informatie over de inspanningen met betrekking
tot resultaatmeting van ontwikkelingssamenwerking (29 234, nr. 50);– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
d.d. 28 juni 2006 houdende de reactie op het eindrapport van de evaluatie
van het thematische medefinancieringsprogramma (27 433, nr. 55);– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
d.d. 3 augustus 2006 inzake de resultaten van de evaluatie 2005 van het
Programma Samenwerking Opkomende Markten (30 300-V, nr. 145).Deel II: het subsidiebeleidskader– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
d.d. 4 mei 2006 ten geleide van het subsidiebeleidskader voor politieke
en interparlementaire samenwerking (27 433, nr. 53);– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking d.d. 20 juni 2006 houdende antwoorden op vragen van de commissie
over het subsidiebeleidskader voor politieke en interparlementaire samenwerking
(27 433, nr. 54);– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
d.d. 26 juni 2006 ten geleide van het subsidiekader voor de NCDO voor
de periode 2007–2010 (30 300-V, nr. 137);– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
d.d. 11 juli 2006 houdende de reactie op de motie-Karimi inzake maatschappijopbouw
in het Medefinancieringsstelsel en informatie over de ontwikkeling van een
beleidskader voor lokaal actieve ngo’s (27 433, nr. 57);– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
d.d. 1 september 2006 ten geleide van de vastgestelde subsidiekaders
voor respectievelijk politieke en interparlementaire samenwerking, PSO, SNV
en NCDO (27 433, nr. 58).Van dit overleg brengt de commissie bijgaand beknopt verslag uit. Deel I: De evaluatie door de IOB van de sectorale benadering
1998–2005Vragen en opmerkingen uit de commissieMevrouw Karimi (GroenLinks) vindt de conclusies
van het gedegen rapport van de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie
(IOB) schokkend, ook al heeft haar fractie deze conclusies voorzien toen de
regering de sectorale benadering introduceerde. De IOB stelt namelijk, net
als destijds de GroenLinks-fractie, dat de hulp onvoldoende terechtkomt bij
de allerarmsten in de ontwikkelingslanden. Is het daarom niet beter om meer
dan nu het geval is samen te werken met lokale in plaats van nationale overheden?De minister verdedigt zich tegen de kritiek van de IOB door erop te wijzen
dat de sectorale benadering een proces van lange adem is en men pas aan het
begin van dit proces staat. Is de minister het met haar eens dat zij op deze
manier de kritiek van de IOB eigenlijk omzeilt? Waarom gaat zij niet inhoudelijk
in op de conclusie dat er sterker ingezet moet worden op innovatieve projecten
als sectorhulp onmogelijk is?Terugkeer naar projecthulp is zo goed als onmogelijk. Dat neemt niet weg
dat op basis van de specifieke omstandigheden in een land besloten moet worden
om projecthulp of sectorhulp in te zetten. Deze differentiatie is essentieel
om bij belangrijke onderwerpen als reproductieve rechten en aids/hiv tegenwicht
te kunnen bieden aan het conservatieve beleid van de VS. Als het onmogelijk
is om deze problemen met sectorhulp aan te pakken, zal er voluit ingezet moeten
worden op projecthulp.Een belangrijke conclusie van de evaluatie is dat de ambassades over onvoldoende
personeel en middelen beschikken om de sectorale benadering handen en voeten
te geven. Zal de minister extra geld vrijmaken om de capaciteit van de ambassades
te vergroten en maatwerk per land mogelijk te maken?De evaluatie van het kanaal thematische medefinanciering (TMF) is mosterd
na de maaltijd, omdat de minister het nieuwe stelsel inmiddels al heeft ingevoerd,
dus nog voordat de resultaten van de evaluatie bekend waren. Verder bevat
de evaluatie veel nietszeggende conclusies die de vraag rechtvaardigen of
het nog wel nut heeft om de medefinancieringsorganisaties telkens weer met
dit soort evaluaties lastig te vallen.De evaluatie van het Programma Samenwerking Opkomende Markten (PSOM) laat
zien dat een derde van de projecten mislukt. Dat is een verbijsterend hoog
percentage en het is dan ook onbegrijpelijk dat de minister zich van deze
conclusie afmaakt met de opmerking dat met deze mislukte projecten slechts € 75 000
was gemoeid. Bovendien bleken de 22 bezochte projecten achter te lopen bij
de projectvoorstellen. Moet de minister haar opmerking eigenlijk
niet terugnemen dat het PSOM een kosteneffectief instrument is voor het creëren
van werkgelegenheid?De heer Szabó (VVD) vraagt of er inzicht
is in het moment waarop Nederland de sectorhulp aan de partnerlanden kan beëindigen
en, zo ja, of daarvoor dan al per land exitstrategieën zijn ontwikkeld.Het begrip «goed bestuur» is een belangrijk criterium in het
beleid van de minister. Een goede definitie van dit begrip ontbreekt echter.
Zal in de toekomst wel met een duidelijke definitie worden gewerkt en zal
daarin ook worden ingegaan op de corruptie-index van Transparency International?
Het is onaanvaardbaar dat Nederlandse partnerlanden jaar op jaar een diepe
onvoldoende scoren op deze index zonder dat dat leidt tot een verbetering
van het anticorruptiebeleid.De hulp concentreert zich op de sociale sectoren, wat heeft geleid tot
een vermindering van de economische hulp. In reactie daarop heeft de minister
besloten om 30 mln. extra uit te trekken voor economic government. Waaraan
zal dat geld precies worden uitgegeven?Uit de IOB-evaluatie blijkt dat het moeilijk is om de allerarmsten met
hulp te bereiken. Wat is daarvan de oorzaak en wat gaat de minister doen om
te voorkomen dat deze vernietigende conclusie bij een volgende evaluatie opnieuw
wordt getrokken? Zou het niet beter zijn dat Nederland zijn hulp concentreert
en met minder ontwikkelingslanden een hulprelatie aangaat?Een schokkende conclusie uit de IOB-evaluatie is dat het ownership te
wensen overlaat. Wat gaat de minister hieraan doen?Wat wordt precies bedoeld met de zinsnede in de IOB-evaluatie: «De
komende jaren dient de inzet gericht te zijn op versterking van de kwaliteit
van de dienstverlening en een betere doorvertaling van hervormingen op nationaal
niveau naar lokaal niveau. Van cruciaal belang daarbij is de sterke betrokkenheid
van bedrijven, ngo’s en andere actoren om samen met de overheid de inzet
werkelijk sectorbreed te maken»?In de reactie van de minister op de IOB-evaluatie wordt niet ingegaan
op de manier waarop in de sectorale benadering kan worden en wordt gereageerd
op grote veranderingen als de globalisering en de opkomst van China. Is de
minister bereid om dat alsnog te doen?Uit het OESO/DAC-rapport blijkt nog maar weer eens dat er nog steeds veel
landen zijn die niet voldoen aan de ODA-norm van 0,7%. Wat is de stand
van zaken en wat doen deze landen om hun achterstand in te halen?Het ministerie geeft relatief veel geld uit aan consultancy. Zijn hierover
precieze cijfers bekend?Volgens de minister wordt China zich steeds meer bewust van zijn mondiale
verantwoordelijkheden als grote speler op het terrein van hulp, handel en
investeringen. Wat verstaat zij precies onder «mondiale verantwoordelijkheden»
en verstaat China hieronder wel hetzelfde als de minister?De minister onderstreept het belang van lobbyen, bewustwording en draagvlakversterking,
maar hoeveel geld geven de TMF-organisaties hieraan uit?Ten slotte benadrukt de heer Szabó dat het PSOM wel degelijk een
kosteneffectief instrument is. Elke baan die door dit programma wordt gecreëerd,
draagt immers bij aan de duurzame ontwikkeling van ontwikkelingslanden. Verder
is een slagingspercentage van twee op de drie bedrijven helemaal niet slecht,
zeker niet als je dat percentage vergelijkt met dat van startende bedrijven
in Nederland. Kan de minister al zeggen of in de komende jaren meer geld zal
worden uitgetrokken voor het PSOM?Mevrouw Tjon-A-Ten (PvdA) merkt op dat uit
de enigszins korzelige reactie op de evaluatierapporten over de sectorale
benadering en de begrotingssteun blijkt dat de minister, in tegenstelling
tot de PvdA-fractie die aan de wieg stond van de sectorale benadering, niet
bereid is om lessen te trekken en gemaakte fouten te herstellen.
Waarom geeft zij niet ruiterlijk toe dat het sectorale beleid voor Suriname
is mislukt? Wat gaat zij overigens doen om het beleid voor Suriname te verbeteren?Het criterium van goed bestuur is niet zo gedefinieerd dat het echt van
nut kan zijn bij de keuze van landen die in aanmerking komen voor sectorhulp
en begrotingssteun. Waarom worden voor deze keuze geen gedegen analyses gemaakt
van de politieke situatie? Alleen aan de hand van dergelijke analyses kunnen
regering en parlement tot een afgewogen oordeel komen.Begrotingssteun brengt aanzienlijke risico’s met zich. De minister
stapt daar te gemakkelijk overheen. Zo tonen de ontwikkelingen in Rwanda en
Oeganda aan dat de minister ten onrechte stelt dat begrotingssteun een goed
middel is om te voorkomen dat ontwikkelingslanden in de fout gaan. Een effectieve
politieke dialoog is blijkbaar ook van andere factoren afhankelijk. Moet Nederland
wellicht strenger zijn? Is het door de gebrekkige internationale donorcoördinatie
eigenlijk niet onmogelijk om een effectieve dialoog aan te gaan?In het rapport «Een goede ontwikkeling» van de commissie-Koenders
staan voorstellen voor het verbeteren van de instrumenten voor ontwikkelingssamenwerking.
Zo stelt de commissie voor om sectorale steun niet aan nationale overheden
ter beschikking te stellen, maar aan voor goed bestuur vitale diensten als
het kadaster, de douane en de belastingdienst. Verder wil zij het bedrijfsleven
en het midden- en kleinbedrijf gerichter stimuleren via MFO-programma’s
en corruptie harder bestrijden. Is de minister bereid om te reageren op deze
voorstellen?Mevrouw Ferrier (CDA) merkt op dat de minister
terecht stelt dat begrotingssteun geen logisch voortvloeisel is van de ontwikkelingsrelatie.
Het is dan ook een omissie dat zij niet aangeeft aan de hand van welke criteria
zij beoordeelt of een land zich kwalificeert voor begrotingssteun. Verder
is het belangrijk dat de criteria die Nederland hanteert, door de andere EU-lidstaten
worden overgenomen. Op welke manier bevordert de minister die Europese afstemming?Regeringen die geen blijk geven van de politieke wil om corruptie structureel
aan te pakken, verdienen geen begrotingssteun. Is de minister het hiermee
eens en, zo ja, waar trekt zij dan precies de grens? Is het bijvoorbeeld niet
de hoogste tijd om Eritrea net als Oeganda te korten op de begrotingssteun?
Overigens dient corruptiebestrijding niet alleen een voorwaarde van hulp te
zijn, maar ook een doel.Niet alle landen waarmee Nederland een ontwikkelingsrelatie onderhoudt,
hebben voldoende opnamecapaciteit om volledig over te kunnen gaan op sectorhulp.
Zijn deze landen niet meer gebaat bij een mix van sectorale steun en projecthulp?
Zo ja, wanneer is het dan mogelijk om over te gaan tot een dergelijke mix?Voor landbouw en grote steden heeft Nederland geen sectorbeleid ontwikkeld.
Dat neemt niet weg dat Nederland landbouwsteun verleent aan Bolivia en Zambia
en een groot watersanitatieproject ondersteunt voor Nairobi. Op welke criteria
zijn de beslissingen om deze projecten te steunen gebaseerd?Het is de visie van het CDA dat effectieve armoedebestrijding alleen maar
mogelijk is als de regering zich niet beperkt tot steun van overheid tot overheid,
maar ook oog heeft voor de onmisbare rol van maatschappelijke organisaties,
het midden- en kleinbedrijf, kerken en vakbonden. Hoe beoordeelt de minister
deze visie? Als zij deze visie kan onderschrijven, waarom kiest zij dan vrijwel
uitsluitend voor sectorhulp en slechts zelden voor programmahulp? Overigens
is deze visie van het CDA ook een antwoord op de kritiek van de IOB dat de
Nederlandse hulp de allerarmsten onvoldoende bereikt.Vooral in Afrika, maar ook in bijvoorbeeld Suriname koopt China rechten
op op de exploitatie van grondstoffen, een handelswijze die niet altijd de structurele armoedebestrijding bevordert. Dat is zorgelijk en de zorgen
daarover worden niet weggenomen door de opmerking van de minister dat China
zich bewust is van zijn internationale rol. Is het niet beter om met China
duidelijke afspraken te maken over ontwikkelingsrelevante beleidsterreinen?
Als China daartoe niet bereid is, welke drukmiddelen staan de internationale
gemeenschap dan ter beschikking om het beleid van China bij te sturen?In het OESO/DAC-rapport staat dat op internationaal en nationaal niveau –
het geldt ook voor Nederland – te weinig aandacht wordt besteed aan
hoger en universitair onderwijs. Is deze conclusie voor de minister aanleiding
om haar beleid te veranderen of om meer geld ter beschikking te stellen voor
dit type onderwijs in ontwikkelingslanden?Ten slotte zegt mevrouw Ferrier dat er meer aandacht moet komen voor de
continuïteit van bedrijven die met PSOM-geld zijn opgestart. Als er geld
wordt geïnvesteerd in een bedrijf dat later niet levensvatbaar blijkt,
is alles immers voor niets geweest. Is het mogelijk om te garanderen dat een
bedrijf dat met PSOM-geld is opgericht, langere tijd blijft bestaan en structureel
meer arbeidsplaatsen oplevert?De heer Dittrich (D66) merkt op dat China
in ruil voor de exploitatie van grondstoffen, derdewereldlanden helpt bij
de aanleg van infrastructuur, zonder die kwetsbare landen daarover enig ownership
te gunnen. Dat leidt ertoe dat die infrastructuur niet of slecht aansluit
op de behoefte van het ontvangende land. Met het oog hierop zal de internationale
gemeenschap, bijvoorbeeld in de persoon van de OESO of de EU, moeten zoeken
naar een mogelijkheid om bij dit soort projecten samen te werken met China.
Op die manier kan ervoor worden gezorgd dat China hulp verleent op een manier
waarbij ontwikkelingslanden echt baat hebben.In de reactie van de minister op de IOB-evaluatie wordt niet ingegaan
op de rol van Europa. Dat is een omissie, want een meer coherent Europees
beleid voor ontwikkelingssamenwerking is voor alle betrokkenen van het grootste
belang.De effectiviteit van het Nederlandse beleid voor armoedebestrijding laat
volgens de IOB te wensen over. Het is dan ook belangrijk dat de minister de
kritiek en suggesties van de IOB ter harte neemt.De minister heeft in haar reactie op de IOB-evaluatie terecht opgemerkt
dat elke keer bezien moet worden of in een land dat niet voldoet aan het criterium
van goed bestuur, sectoren te vinden zijn die het verdienen om versterkt te
worden. Deze steun kan immers een uitwaaierend effect hebben en leiden tot
een verbetering van het bestuur van het hele land. Dit perspectief op een
betere toekomst mag de inwoners van deze landen niet onthouden worden.Een algemene beoordeling van de effecten van sectorhulp versus die van
projecthulp is onmogelijk, omdat de betrokken landen te veel van elkaar verschillen.
Verder is het inmiddels ook duidelijk dat een mix van projecthulp en sectorbeleid
niet op voorhand afgewezen zou moeten worden. Is het met het oog hierop niet
beter dat de Kamer in de toekomst met de regering over ontwikkelingssamenwerking
discussieert aan de hand van landenevaluaties of regiodocumenten?Ten slotte merkt de heer Dittrich op dat hij zich bij bezoeken aan ontwikkelingslanden
nogal eens verbaast over de dure consultancybureaus die worden ingevlogen
om regeringen bij te staan bij het opstellen van documenten en het uitvoeren
van evaluaties. Staan de kosten hiervan wel in verhouding tot het geld dat
daadwerkelijk wordt besteed aan de hulp aan de allerarmsten?Antwoord van de ministerDe minister merkt op dat na de invoering van
de sectorale benadering in 1999 nooit op een rigide manier afscheid is genomen
van projecthulp. In veertien landen wordt gewerkt met sectorbeleid en begrotingssteun,
maar in de overige partnerlanden zijn elementen van de oude projecthulp terug
te vinden. Zo wordt projecthulp gegeven om de vrouwenbeweging in een bepaald
land in stand te houden, vrouwen te helpen bij het starten van een bedrijf
en alfabetiseringscursussen te geven. Overigens is het natuurlijk wel de bedoeling
dat dergelijke projecten uiteindelijk worden opgenomen in een sectorbrede
benadering. Al met al wordt op dit moment, afhankelijk van de specifieke situatie
in een land en de Nederlandse mogelijkheden, gewerkt met alleen sectorhulp
of een modaliteitenmix van programma’s, projecten, sectorsteun en begrotingssteun.Of een land in aanmerking komt voor sectorsteun is afhankelijk van de
vraag of het voldoet aan de criteria. De duur van de ontwikkelingsrelatie
behoort daar nadrukkelijk niet bij, hetgeen betekent dat Bangladesh zeker
niet in aanmerking komt voor sectorsteun en begrotingssteun. Verder kan een
land gekort worden op de sectorsteun als zijn ontwikkeling op het terrein
van good governance na een goede start stagneert. Oeganda is hiervan een voorbeeld.
Met het oog hierop wordt van de landen waarmee Nederland een ontwikkelingsrelatie
onderhoudt, jaarlijks een track record opgesteld van de armoedebestrijding,
het macro-economische beleid, de privatisering en liberalisering, de openbare
financiën en de bereidheid om met de donorgemeenschap een dialoog aan
te gaan.Suriname heeft inmiddels vijf programma’s overlegd die in aanmerking
komen voor sectorsteun. Sectorsteun voor het Surinaamse milieubeleid is nog
steeds niet aan de orde, omdat Suriname geen sectorplan voor milieu heeft
ingediend. Overigens steunt Nederland wel projecten op het terrein van milieu.
Of en wanneer Suriname het punt zal bereiken dat het wel in aanmerking komt
voor sectorhulp voor milieu, is afhankelijk van de Surinaamse regering. Deze
regering zal haar verantwoordelijkheid moeten nemen en daarvoor een programma
moeten overleggen.De omslag in het Nederlandse beleid naar sector- en begrotingssteun vereist
een uitbreiding van de capaciteit van de ambassades. Zo zijn er meer fiscalisten,
financiële specialisten en macro-economen nodig. Om aan deze behoefte
te kunnen (blijven) voldoen is het Support Program for Institutional and Capacity
Development ontwikkeld.Het sectorale beleid is en blijft het organiserende principe van het Nederlandse
beleid voor ontwikkelingssamenwerking, niet in de laatste plaats omdat daardoor
sectoroverstijgende belangen in de beleidsdialoog met een partnerland kunnen
worden ingebracht. Die mogelijkheid zou er zeker niet zijn als Nederland zich
zou richten op kleine programma’s en projecten.Nederland dringt binnen de EU aan op versterking van het gezamenlijke
beleid voor de sectorale benadering. Daartoe is Nederland met zoveel mogelijk
Europese donoren in gesprek gegaan. In april 2006 is door de EU afgesproken
dat er landenbeleidsnotities zullen worden uitgebracht, waarin de stand van
zaken van de sectorale benadering in een bepaald land in kaart wordt gebracht.
Aan de hand van deze notities kan worden bepaald welke sectoren van een land
in aanmerking komen voor sectorsteun. Dat is een belangrijke stap voorwaarts,
omdat daardoor in ieder geval de steun van de Commissie en een aantal andere
lidstaten is gegarandeerd. Naast deze Europese landenbeleidsnotities zal de
regering blijven werken met de track records en de performance assistance
frameworks. In het kader van het vbtb-proces zal per land aangegeven worden
welke bedragen aan project- en sectorhulp worden besteed.Partnerlanden moeten niet alleen op nationaal niveau, maar ook op regionaal
en lokaal niveau over voldoende capaciteit beschikken om het sectorale beleid
te kunnen uitvoeren. De IOB constateert terecht dat daarnaar tot
nu toe onvoldoende aandacht is uitgegaan. In de komende tijd zal daarom worden
gewerkt aan capaciteitsversterking op lokaal en regionaal niveau.Een belangrijk voordeel van het sectorale beleid is dat er direct overleg
is met de betrokken ministers van de partnerlanden. Daardoor krijgt Nederland
namelijk beter zicht op de inkomsten en uitgaven van een ministerie en vervolgens
kan door die kennis meer dan in het verleden worden voorkomen dat geld verkeerd
wordt besteed of door corruptie verloren gaat. Zo heeft Suriname mede als
gevolg van deze directe gesprekken een begin gemaakt met het ontslaan van
ambtenaren van het ministerie van Volksgezondheid die wel op de loonlijst
staan maar geen werk verrichten.Donorcoördinatie dient plaats te vinden op het niveau van de ambassades.
Het is immers verreweg het beste om met andere donorlanden zo dicht mogelijk
op de praktijk te discussiëren over de vraag wie wat gaat doen. Nederland
werkt met het oog hierop aan versterking van de capaciteit van zijn ambassades.
De minister zegt dat zij de OESO heeft gevraagd om deze werkwijze bij de andere
OESO-landen te bepleiten.De minister zegt de kritiek van de IOB over het gebrek aan aandacht voor
economische sectoren niet geheel te begrijpen. Zoals uit de evaluatie blijkt,
is het PSOM namelijk een goed en kosteneffectief programma. Daar doet het
feit niets aan af dat een op de drie bedrijven het eerste jaar niet overleeft,
want zelfs in Nederland valt dit percentage hoger uit. Al met al is er alle
aanleiding om het PSOM uit te breiden. Dat zal allereerst gebeuren met Brazilië,
Midden-Amerika en Marokko.In het OESO/DAC-rapport valt na te lezen welke landen wel en welke niet
voldoen aan de ODA-norm van 0,7%. Lang niet alle EU-lidstaten voldoen
aan deze norm, maar dat laat onverlet dat zij zich verplicht hebben om in
2010 hun achterstand ingehaald te hebben. De minister merkt verder op dat
zij op verzoek van de VVD-fractie de gouverneur van de centrale bank van Israël
heeft aangesproken op het feit dat Israël, een lid van de Nederlandse
kiesgroep van de Wereldbank, zijn toch al lage percentage ontwikkelingshulp
heeft gehalveerd.De OESO en de Wereldbank zijn met China in discussie over het beleid van
dit land voor ontwikkelingslanden. Daarbij zal zeker ook worden ingegaan op
het dumpen door China van goedkoop textiel in Zuid-Afrika en de manier waarop
dit land tenders van de Wereldbank binnenhaalt. Verder zal China worden aangesproken
op het feit dat dit land leningen verstrekt aan ontwikkelingslanden, waarvan
de schuldkwijtschelding nog moet worden georganiseerd. Het gaat echter te
ver om te verwachten dat China als gevolg van deze discussies op stel en sprong
zijn beleid zal wijzigen.De evaluatie van de TMF is zeker geen mosterd na de maaltijd. De evaluatie
is afgerond voor de inwerkingtreding van het nieuwe beleidskader van het medefinancieringsstelsel
en had tot doel te onderzoeken of de TMF-organisaties een toegevoegde waarde
hebben. Dat hebben zij. Rest alleen nog de aanbeveling dat de wisselwerking
tussen ministerie en TMF-organisaties moet worden versterkt. In reactie daarop
zal de beleidsdialoog beter worden gestructureerd en klantvriendelijker worden
en zullen de monitoring en de evaluaties beter worden georganiseerd.Ten slotte benadrukt de minister dat de OESO ten onrechte stelt dat Nederland
niet genoeg aandacht heeft voor onderwijs. Deze kritiek zou hoogstens van
toepassing kunnen zijn op het hoger onderwijs. Maar daarbij is dan waarschijnlijk
geen rekening gehouden met het feit dat het budget voor hoger onderwijs in
de begroting voor 2007 bijna is verdubbeld.Nadere gedachtewisselingMevrouw Karimi (GroenLinks) wijst op de aanbeveling
van de IOB om een uniform beleidskader te hanteren voor de partnerlanden.
Wordt inmiddels met een dergelijk beleidskader gewerkt?Kan de minister toezeggen dat zij daadwerkelijk capaciteit gaat vrijmaken
voor de samenwerking met lokale en regionale overheden in de partnerlanden?
Zo ja, kan zij de Kamer hierover dan nog voor de begrotingsbehandeling schriftelijk
informeren?Ten slotte zegt zij dat het vooral de taak van de Europese Commissie is
om de economische sectoren te versterken. Nederland zal zich namelijk op de
sociale sectoren moeten blijven concentreren om de millenniumdoelstellingen
te kunnen helpen realiseren.De heer Szabó (VVD) vraagt de minister
in te gaan op de exitstrategieën. Hierover zal duidelijkheid moeten komen
om te voorkomen dat de sectorale benadering eindigt als een soort openeinderegeling.Volgens de IOB laat het ownership door de partnerlanden te wensen over.
Wat gaat de minister daaraan doen?Het is een goede zaak dat de minister Israël heeft aangesproken op
zijn verantwoordelijkheden. Zal zij dat ook doen bij de andere OESO-landen
die niet aan de ODA-norm voldoen?Hoeveel geld wordt in totaal uitgegeven door de TMF-organisaties aan lobbyen,
draagvlakversterking en bewustwording?Kan de minister al aangeven hoeveel extra geld het PSOM in de komende
jaren tegemoet mag zien?Mevrouw Tjon-A-Ten (PvdA) vraagt of door de
gebrekkige internationale coördinatie van donoren een effectieve dialoog
eigenlijk niet onmogelijk wordt.Mevrouw Ferrier (CDA) vraagt hoe China reageert
op de druk van de internationale gemeenschap. Als China niet of onvoldoende
reageert op die druk, welke instrumenten staan de internationale gemeenschap
dan nog ter beschikking?Welke mogelijkheden zijn er om op Europees niveau het beleid van de lidstaten
voor good governance en corruptiebestrijding af te stemmen?Ziet de minister mogelijkheden om andere landen ervan te overtuigen dat
er meer steun moet komen voor hoger en universitair onderwijs in ontwikkelingslanden?Brazilië wordt toegevoegd aan het PSOM, maar is dit land nog wel
een opkomende markt? Ten slotte vraagt zij in hoeverre de garantie op succes
een criterium is voor het toekennen van PSOM-gelden.De heer Dittrich (D66) wijst op de kritiek
van de IOB dat het geen goede zaak is dat de ambassades zowel betrokken zijn
bij de beleidsontwikkeling en de besteding van middelen als de evaluatie van
de effecten daarvan. Hoe beoordeelt de minister deze kritiek?De minister zegt dat het het beleid van het
ministerie is om tijdig met een partnerland in gesprek te gaan over de exitstrategie.
Op dit moment wordt met Vietnam gesproken over het voornemen van Nederland
om de ontwikkelingsrelatie aan te passen, nu Vietnam over enkele jaren een
middeninkomensland zal worden. Soortgelijke gesprekken worden ook met Suriname,
Kaapverdië en Sri Lanka gevoerd.Niet elk land waarmee Nederland een ontwikkelingsrelatie onderhoudt, voelt
de eigen verantwoordelijkheid voor het ownership van de programma’s
even sterk. Als Nederland vindt dat een land zijn verantwoordelijkheid onvoldoende
neemt, is dat niet onmiddellijk reden om de ontwikkelingsrelatie te verbreken.
Dat gebeurt alleen als er sprake is van evidente politieke onwil en er geen
voortgang wordt geboekt op het terrein van good governance.In 2005 is ongeveer 94 mln. uitgegeven aan draagvlakversterking en dergelijke.
De UNDP beveelt overigens aan om ongeveer 3% van het ODA-budget hieraan
te besteden. Dat percentage bedraagt in Nederland 2,5. De minister
zegt dat het ondoenlijk is om dit bedrag uit te splitsten over categorieën
als voorlichting en beïnvloeding.Voor het PSOM is 50 mln. op de begroting vrijgemaakt. Als blijkt dat voor
dit programma meer geld nodig is, zal daarin worden voorzien. De financiën
zijn dus geen beperking.Internationale coördinatie is onontbeerlijk voor de goede uitvoering
van het sectorale beleid en begrotingssteun. Die coördinatie is nog steeds
niet optimaal, niet in de laatste plaats door de opstelling van de VS en Japan.
Positief is wel dat de Afrikaanse Ontwikkelingsbank zich uit eigener beweging
heeft aangesloten bij de beleidsdialoog hierover.Het is zeker niet eenvoudig om China af te brengen van zijn huidige beleid
voor ontwikkelingslanden. Duidelijk is wel dat het publiekelijk uitoefenen
van druk de verkeerde methode is. Alleen door China ervan te overtuigen dat
het in zijn eigen belang is om aan te sluiten bij het gangbare beleid voor
armoedebestrijding, kan dit land in beweging worden gebracht. Organisaties
als de EU, de OESO en de Wereldbank zullen hierbij het voortouw moeten nemen.In de landenbeleidsnotities van de EU zal worden ingegaan op good governance
en corruptiebestrijding.Waarom andere landen (vooralsnog) geen extra financiële inspanning
wensen te leveren voor hoger onderwijs in ontwikkelingslanden, is niet geheel
duidelijk. Uit de onderwijsplannen die een aantal Afrikaanse landen heeft
overlegd op de onderwijsconferentie in Singapore, blijkt dat hiervoor in de
komende jaren vele miljarden nodig zijn. Gezien het belang van hoger en universitair
onderwijs is het te hopen dat in de nabije toekomst meer landen zich bereid
tonen om zich te verbinden aan het onderwijs in Afrika.Het lijnmanagement op de ambassades zal beter worden toegerust om evaluaties
uit te voeren. De IOB zal daarvoor een helpdesk in het leven roepen. Natuurlijk
zal ervoor zorg worden gedragen dat de evaluaties van de IOB, het lijnmanagement
en de ambassades op elkaar aansluiten.Er zal in de toekomst niet worden gewerkt met een uniform beleidskader
voor landen die sectorale hulp ontvangen. Daarvoor is de diversiteit aan partnerlanden
te groot.De minister zegt dat zij zich zal bezinnen op de beste manier om de capaciteit
van lokale en regionale overheden te versterken. Zij zegt toe dat zij de Kamer
hierover voor de begrotingsbehandeling zal informeren.Nederland heeft zich ervoor sterk gemaakt dat Europa zich richt op grote
thema’s als infrastructuur, water en energie. De zuidelijke lidstaten
waren echter van mening dat de Commissie zich ook bezig moet blijven houden
met gezondheidszorg en onderwijs. Wat de uitkomst van de discussie zal zijn,
is op dit moment niet te voorspellen.Deel II: Het subsidiebeleidskaderVragen en opmerkingen uit de commissieMevrouw Karimi (GroenLinks) herinnert eraan
dat zij haar motie over maatschappijopbouw (27 433, nr. 36) op 28 juni
2005 heeft ingediend. Aan de brief van de minister over maatschappijopbouw
is dus meer dan een jaar gewerkt en dan is het buitengewoon teleurstellend
dat zij slechts opsomt hoe de ngo’s aan maatschappijopbouw werken. Waarom
is bijvoorbeeld niet ingegaan op de vraag of de activiteiten van de ngo’s
wel leiden tot versterking van de civil society? Op het ministerie en bij
de betrokken ngo’s moet toch zeker voldoende intellectuele capaciteit
aanwezig zijn om op dit vraagstuk een visie te kunnen formuleren?Het Nederlands Instituut voor Meerpartijendemocratie (IMD) ondervindt
financiële problemen door de beperkte openstelling van het subsidiebeleidskader
voor politieke en interparlementaire samenwerking. Is het mogelijk
om dit subsidiebeleidskader alsnog open te stellen voor internationale parlementaire
netwerken als People’s Global Action?De minister heeft ervoor gekozen om de Nationale Commissie voor internationale
samenwerking en Duurzame Ontwikkeling (NCDO) dichtbij het ministerie te positioneren.
Daardoor ontstaat het gevaar dat de NCDO verwordt tot een overheidskantoor
voor voorlichting. De relatie met het ministerie wordt nog inniger, doordat
programmafinanciering een van haar taken wordt. COS Nederland maakt zich in
het bijzonder zorgen over zijn positie ten opzichte van de NCDO. Kan de minister
al die zorgen wegnemen?De heer Szabó (VVD) wijst erop dat
de NCDO in de komende kabinetsperiode een budget heeft van 400 mln. voor voorlichting
en draagvlakversterking. Dat is een enorm bedrag, zeker omdat uit de programma’s
van de politieke partijen blijkt dat het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking
onverminderd groot is. Is het niet mogelijk om dit budget te verlagen?De ngo’s moeten 25% van hun financiering uit de markt halen.
Om aan die eis te kunnen voldoen, vergroten zij hun reclameactiviteiten aanzienlijk.
Bestaat daardoor niet het gevaar dat de activiteiten van de ngo’s en
de NCDO elkaar gaan overlappen en dat men de activiteiten voor fondsenwerving
en voorlichting steeds meer vermengt?Ten slotte vraagt hij hoe de relatie tussen de NCDO en het ministerie
eruit zal gaan zien. Is het niet veel eenvoudiger om de voorlichtingstaak
van de NCDO onder te brengen bij het Directoraat-generaal Internationale Samenwerking
(DGIS) en de NCDO op te heffen?Mevrouw Tjon-A-Ten (PvdA) vraagt of het budget
van 50 mln. voor het subsidiebeleidskader voor politieke en interparlementaire
samenwerking voor de periode 2007/2010 groot genoeg is. Niet alleen het IMD
maar ook andere organisaties zullen immers een beroep doen op dit budget.
Verder zijn in de evaluatie van het IMD een aantal suggesties gedaan die ook
een flink deel van het budget zullen opslokken als ze worden uitgevoerd. Zij
benadrukt dat het een slechte zaak zou zijn als het IMD aanvragen zou moeten
afwijzen vanwege geldgebrek.De NCDO zal publieke samenwerkingsverbanden als het Nederlands Platform
Millenniumdoelen en het Platform Linkis niet langer steunen. Dat is echter
tegengesteld aan het streven van de minister om activiteiten beter op elkaar
af te stemmen en om particuliere initiatieven van burgers die op ontwikkelingssamenwerking
gerichte activiteiten willen ontplooien, te vergemakkelijken. De situatie
lijkt nog ernstiger te worden, doordat de NCDO activiteiten lijkt te willen
gaan starten die concurreren met deze publieke samenwerkingsverbanden. Hierdoor
moet bij burgers wel het negatieve beeld ontstaan dat (te) veel organisaties
niet bereid zijn om samen te werken op het terrein van ontwikkelingssamenwerking.De Evert Vermeer Stichting organiseert jaarlijks een Afrikadag, een algemeen
erkende publieksactiviteit. Het zal toch niet de bedoeling zijn van de minister
dat de NCDO als gevolg van de door haar ingezette koerswijziging niet langer
financieel kan bijdragen aan het organiseren van deze dag? Deze denominaties
overstijgende activiteit is immers juist erg goed om het draagvlak voor ontwikkelingssamenwerking
te vergroten.Waarom wordt er voor de periode 2007/2010 20 mln. minder gereserveerd
voor activiteiten om het draagvlak te vergroten? Is dat niet een verkeerde
keuze nu ontwikkelingssamenwerking ter discussie staat?De minister gebruikt in het kader van de draagvlakversterking de term «Nederlanders».
Verstaat zij daaronder ook de rijksgenoten op de Nederlandse Antillen en Aruba?Ten slotte vraagt zij of het ministerie van Buitenlandse Zaken een voorschot
neemt op een komende bezuiniging door taken van het ministerie naar
de NCDO over te hevelen en voor deze organisatie tegelijkertijd minder geld
te reserveren.Mevrouw Ferrier (CDA) noemt het een goede
ontwikkeling dat de mfo’s steeds vaker de rol vervullen van makelaar
tussen organisaties in Nederland en in ontwikkelingslanden. Daardoor zoekt
een groot aantal organisaties dat zich normaliter niet bezighoudt met ontwikkelingssamenwerking,
partnerschappen met evenknieën in ontwikkelingslanden. Daarbij valt te
denken aan kadasters, woningcorporaties, ziekenhuizen en beroepsorganisaties.
Is het mogelijk om een loket in het leven te roepen voor die makelaarsfunctie,
bijvoorbeeld een website van het ministerie met de titel www.maatschappijopbouw.nl?De NCDO ontvangt in de komende vier jaar 20 mln. minder subsidie dan zij
heeft aangevraagd. Kan de minister aangeven waarom zij geen aanleiding ziet
om de subsidie te verhogen? Moet de NCDO verder niet de opdracht krijgen om
de effecten van het regeringsbeleid voor ontwikkelingssamenwerking onder de
aandacht van het publiek te brengen en om publiekscampagnes te coördineren?Ten slotte vraagt zij of de NCDO in de toekomst ook activiteiten zal organiseren
die speciaal op de Nederlandse Antillen en Aruba gericht zijn.Antwoord van de ministerDe minister beaamt dat de reactie op de motie-Karimi
lang op zich heeft laten wachten. In de brief is een inventarisatie van de
activiteiten voor maatschappijontwikkeling opgenomen, omdat het ministerie
zich ervan wilde vergewissen dat bij de toekenning van de subsidies maatwerk
wordt geleverd. Deze inventarisatie was nodig en nuttig, maar dat neemt niet
weg dat er ook behoefte bestaat aan reflectie op het begrip «maatschappijopbouw»,
de verscheidenheid van de activiteiten op dit terrein en de mogelijkheden
voor samenwerking tussen overheid, middenveld en bedrijfsleven. Dat dit nog
niet is gedaan, is een gevolg van tijdgebrek. Overigens is dit wel overkomelijk,
omdat het bestaande beleidskader voor maatschappijopbouw nog steeds goed voldoet.Verder zijn de versnippering van activiteiten en het moment van vertrek
van ngo’s uit landen en gebieden problemen die blijvende aandacht vergen.
Wellicht kunnen de gevolgen hiervan worden ondervangen door de ethische code
die op dit moment wordt ontwikkeld. De minister zegt toe dat zij deze problematiek
in het overdrachtsdossier voor haar opvolger aan de orde zal stellen.Internationale organisaties kunnen geen aanspraak maken op subsidie uit
het beleidskader voor politieke en interparlementaire samenwerking. Het is
uit het oogpunt van efficiency overigens ook ongewenst om dit beleidskader
daarvoor open te stellen. De minister merkt verder op dat naast het IMD nog
twee organisaties een subsidieaanvraag hebben ingediend voor dit beleidskader.
Voor het subsidiebeleidskader voor politieke en interparlementaire samenwerking
is 50 mln. vrijgemaakt. Het is de verwachting dat het mogelijk is om dit bedrag
op een goede manier te verdelen over de drie organisaties die een subsidieaanvraag
hebben ingediend.De NCDO wordt in de nieuwe periode een zelfstandig bestuursorgaan met
als missie om het overheidsbeleid voor ontwikkelingssamenwerking over het
voetlicht te brengen en het draagvlak daarvoor te versterken. Daaraan is de
verfijning toegevoegd dat de regering graag zou zien dat de NCDO zich inspant
om de appreciatie van individuele burgers van het regeringsbeleid voor ontwikkelingssamenwerking
en de feiten van dit beleid dichter bij elkaar te brengen.Coördinatie van campagnes en voorlichtingsactiviteiten zijn geen
taak voor de NCDO. De daarvoor aangewezen organisatie is Partos, de branchevereniging
voor particuliere internationale samenwerking in Nederland. De
minister zegt dat zij de zorgen van de commissie hierover onder de aandacht
van Partos zal brengen.Het staat zowel de NCDO als het Nederlands Platform Millenniumdoelen vrij
om een website te openen over een onderwerp dat in hun ogen (meer) aandacht
verdient. Dat geldt ook voor de millenniumdoelen. De minister zegt dat het
niet aan haar is om daarop invloed uit te oefenen.De activiteiten van de NCDO en de regionale centra voor internationale
samenwerking, de zogenaamde COSsen overlapten elkaar steeds vaker, omdat de
NCDO ook regionale activiteiten ging organiseren. Om aan die overlapping een
einde te maken is met de NCDO afgesproken dat zij haar activiteiten met de
COSsen zal afstemmen. De COSsen zijn op regionaal en lokaal niveau van grote
betekenis en zij verdienen het daarom om in hun waarde te worden gelaten.
De afspraken met de NCDO zijn afdoende om problemen als in het recente verleden
te voorkomen.Aan de NCDO wordt minder dan 3% van het ODA-budget besteed, de
norm van het UNDP. Het budget van deze commissie is niet te hoog, gezien het
belang dat de bestrijding van onrechtvaardigheid en onrecht in de wereld op
de Nederlandse agenda blijven staan. Het verzoek van de NCDO om het budget
verder te verhogen bovenop de al geplande verhoging is niet gehonoreerd, omdat
het de inschatting van het ministerie is dat het toegezegde budget afdoende
is. De minister merkt verder op dat het niet doenlijk is om een onderscheid
te maken tussen activiteiten voor voorlichting en draagvlakversterking.Het is de NCDO toegestaan om op Aruba en in de Nederlandse Antillen te
werken aan draagkrachtversterking.De NCDO kan subsidies verlenen aan organisaties die geen subsidie ontvangen
in het kader van het MSF-beleidskader. Als de Evert Vermeer Stichting aan
deze voorwaarde voldoet, staat het de NCDO in principe vrij om deze stichting
een subsidie te verlenen voor het organiseren van de Afrikadag.ToezeggingenDe minister zal de Kamer informeren over de wijze waarop de Nederlandse
regering met lokale overheden wil samenwerken en de vraag of daarvoor capaciteitsversterking
noodzakelijk is.De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,Van AartsenDe griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,Van OortXNoot1Samenstelling:Leden: De Haan (CDA), Koenders (PvdA), Karimi (GroenLinks), Timmermans
(PvdA), ondervoorzitter, Van Bommel (SP), Albayrak (PvdA), Wilders (Groep
Wilders), Van Baalen (VVD), Van Aartsen (VVD), voorzitter, Van den Brink (LPF),
Herben (LPF), Ormel (CDA), Ferrier (CDA), Duyvendak (GroenLinks), Huizinga-Heringa
(ChristenUnie), Van Velzen (SP), De Nerée tot Babberich (CDA), Van
Dijk (CDA), Nawijn (groep Nawijn), Fierens (PvdA), Tjon-A-Ten (PvdA), Eijsink
(PvdA), Samsom (PvdA), Brinkel (CDA), Szabó (VVD), Jonker (CDA), Koşer
Kaya (D66), Nijs (VVD) en Van Schijndel (Groep Eerdmans/Van Schijndel).Plv. leden: Dijksma (PvdA), Vendrik (GroenLinks), Arib (PvdA), De Wit
(SP), Leerdam (PvdA), Van Miltenburg (VVD), Griffith (VVD), Varela (LPF),
Haverkamp (CDA), Rambocus (CDA), Halsema (GroenLinks), Van der Staaij (SGP),
Kant (SP), Eski (CDA), Çörüz (CDA), Wolfsen (PvdA), Waalkens
(PvdA), Dubbelboer (PvdA), Van Winsen (CDA), Veenendaal (VVD), Kortenhorst
(CDA), Snijder-Hazelhoff (VVD), Van Fessem (CDA) en Dittrich (D66). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30548-3.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl