Archieven Militaire Inlichtingendienst (MID); Rapport van de Werkgroep Onderzoek Archieven Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten "Beheren en beweren"
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-10 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25809, nr. 5

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

12-05-1998

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1997-1998

25809 nr. 5

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamHOOFDSTUK I 1. PROCEDURES EN WERKWIJZE 1.1. Inleiding1.2. Voorbereidende Werkgroep1.2.1. Werkwijze en gesprekspartners van de voorbereidende
Werkgroep1.3. Werkgroep Archieven 1.3.1. Instelling, taak, en samenstelling1.3.2. Ondersteuning van de Werkgroep1.3.3. Werkwijze en tussenrapportage1.3.4. De betrokkenheid van de departementen bij het onderzoek
en de afspraken ter handhaving van de geheimhouding1.4. De gevoerde gesprekken 1.4.1. Criteria voor de uitnodigingen1.4.2. Lijst van gehoorden1.5. Schriftelijke reacties 1.5.1. De voormalige minister van WVC, mevr. drs. H. d'Ancona1.5.2. De voormalige minister van Defensie, de heer A.L.
ter BeekHOOFDSTUK II 2. WET- REGELGEVING MET BETREKKING TOT ARCHIEFBESCHEIDEN;
TOEZICHT 2.1. Probleemstelling2.2. Archiefwetgeving 1918–19972.3. Regelgeving betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten2.4. Het begrip archiefbescheiden2.5. Vernietiging in de archiefwetgeving2.6. Vernietiging in IVD-wetgeving2.7. Rijksarchiefinspectie2.8 Commissie voor de inlichtingen- en veiligheidsdienstenHOOFDSTUK III 3. BEVINDINGEN VAN DE WERKGROEP 3.1. Het onderzoek bij de vier diensten; gemeenschappelijke
kenmerken3.2. Binnenlandse Veiligheidsdienst 3.2.0. Inleiding3.2.1. Decentrale dossiervorming3.2.2. Schoning en vernieting in het verleden2.2.3. Gebruik van microfilms en andere (veiligheids-)
kopieën3.3. Archiefbeheer Inlichtingendienst Buitenland (IDB) 3.3.0. Inleiding3.3.1. Archiefbeheer3.3.3. Pogingen om het archief te behouden3.4. Sectie Algemene Zaken of Inlichtingen/Operatiën3.5. Militaire Inlichtingendienst, MID3.5.0. Inleiding3.5.1. Specifieke regels voor de MID3.5.2. Rapportages MID-archieven vanaf 1990: vernietigd
of niet vernietigd3.5.3. Englandspiel3.5.4. «Het» Surinamedossier3.6. Diverse bijzondere bestanden 3.6.1. SOAN3.6.2. Kartotheek V-MännerHOOFDSTUK IV De openbaarheid van archiefbescheiden van de Inlichtingen-
en veiligheidsdienstenHOOFDSTUK V 5.1 Conclusies 1. Algemeen2. BVD3. IDB4. MID5. De Sectie Algemene Zaken («Gladio»)6. Toezicht5.2. Aanbevelingen A. Beleidsmatige aanbevelingenB. Technische aanbevelingenLIJST VAN BIJLAGENBIJLAGE 1BIJLAGE 2BIJLAGE 3Afspraken van de werkgroep archiefbeleid inlichtingen-
en veiligheidsdiensten en de Minister-President, minister van Algemene Zaken
mede namens de ministers van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, van Binnenlandse
Zaken en van DefensieBIJLAGE 4BIJLAGE 5BIJLAGE 6BIJLAGE 7BIJLAGE 8BIJLAGE 9BIJLAGE 10BIJLAGE 111, 2 en 34 en 56 en 78 en 910BIJLAGE 12BIJLAGE 13 MEMORANDUMBIJLAGE 14 BIJLAGE 15Antwoorden van de minister van Welzijn, Volksgezondheid
en Cultuur op vragen van de leden der Tweede Kamer Valk en StoffelenBIJLAGE 16
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25809Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 199 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 809Archieven Militaire Inlichtingendienst (MID)nr. 5RAPPORTHOOFDSTUK I5   1PROCEDURES
EN WERKWIJZE51.1.Inleiding5 1.2.Voorbereidende
Werkgroep6 1.2.1.Werkwijze en gesprekspartners van de voorbereidende
Werkgroep6 1.3.Werkgroep Archieven8 1.3.1.Instelling,
taak, en samenstelling8 1.3.2.Ondersteuning van de Werkgroep81.3.3.Werkwijze en tussenrapportage8 1.3.4.De
betrokkenheid van de departementen bij het onderzoek en de afspraken ter handhaving
van de geheimhouding9 1.4.De gevoerde gesprekken101.4.1.Criteria voor de uitnodigingen10 1.4.2.Lijst
van gehoorden11 1.5.Schriftelijke reacties13 1.5.1.De
voormalige minister van WVC, mevr. drs. H. d'Ancona13 1.5.2.De
voormalige minister van Defensie, de heer A.L. ter Beek13    HOOFDSTUK
II14   2.WET- REGELGEVING MET BETREKKING
TOT ARCHIEFBESCHEIDEN; TOEZICHT142.1.Probleemstelling142.2.Archiefwetgeving 1918–199714 2.3.Regelgeving
betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten14 2.4.Het
begrip archiefbescheiden15 2.5.Vernietiging in de archiefwetgeving162.6.Vernietiging in IVD-wetgeving17 2.7.Rijksarchiefinspectie182.8.Commissie voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten18   HOOFDSTUK III19   3.BEVINDINGEN
VAN DE WERKGROEP193.1.Het onderzoek bij de vier
diensten; gemeenschappelijke kenmerken19 3.2.Binnenlandse
Veiligheidsdienst193.2.0.Inleiding19 3.2.1.Decentrale
dossiervorming21 3.2.2.Schoning en vernieting in het verleden213.2.3.Gebruik van microfilms en andere (veiligheids-) kopieën223.3.Archiefbeheer Inlichtingendienst Buitenland (IDB)233.3.0.Inleiding23 3.3.1.Archiefbeheer233.3.3.Pogingen om het archief te behouden25 3.4.Sectie
Algemene Zaken of Inlichtingen/Operatiën29 3.5.Militaire
Inlichtingendienst, MID30 3.5.0Inleiding30 3.5.1.Specifieke
regels voor de MID31 3.5.2.Rapportages MID-archieven vanaf
1990: vernietigd of niet vernietigd32 3.5.3.Englandspiel343.5.4.«Het» Surinamedossier34 3.6.Diverse
bijzondere bestanden34 3.6.1.SOAN34 3.6.2.Kartotheek
V-Männer35    HOOFDSTUK IV36   De
openbaarheid van archiefbescheiden van de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten36   HOOFDSTUK V39   5.1.Conclusies395.2.Aanbevelingen41  A. Beleidsmatige aanbevelingen41 B. Technische aanbevelingen42HOOFDSTUK I 1. PROCEDURES EN WERKWIJZE 1.1. InleidingDe noodzaak voor een goed archiefbeheer bij de (Rijks)overheid is groot.
Niet alleen vormen archieven het papieren geheugen van de overheid –
en zonder geheugen kan niemand functioneren – ook zijn zij onmisbaar
als instrument van controle voor zowel de burger al de volksvertegenwoordiging.
In die zin is een verantwoord archiefbeleid dan ook een van de pijlers waarop
onze democratie rust. Daarnaast hebben archieven tevens een belangrijke rol
in het culturele leven, zoals zich dat uit in onderzoek naar de geschiedenis
van aspecten van onze samenleving. Zeker ook een onbelemmerde geschiedschrijving
is een belangrijke verworvenheid van onze democratie.Op woensdag 3 december 1997 verscheen in NRC-Handelsblad een artikel waarin
gewag werd gemaakt van het ernstig vermoeden dat er, alle voorafgaande toezeggingen
ten spijt, toch weer archieven van de inlichtingendiensten zouden zijn vernietigd.
Dit artikel vormde de aanleiding voor de voorzitter van de vaste Commissie
voor Binnenlandse Zaken om tijdens de regeling van werkzaamheden op donderdag
4 december namens de vaste Commissie de Kamer te verzoeken er bij de regering
op aan te dringen de Kamer op heel korte termijn hierover te informeren.De minister van Defensie heeft daarop de Kamer geïnformeerd bij brief
van 9 december 1997, met bijlagen (TK 25 809 nr. 1). Hij deelde daarin
o.a. mee:«Vastgesteld kan worden dat het archiefbeheer bij de MID nadrukkelijk
te wensen overlaat, mede gelet op de conclusies en aanbevelingen van de ingestelde
onderzoeken. Voorts kan worden vastgesteld dat een aantal bureaus/ afdelingen
bij de MID niet zorgvuldig heeft gehandeld en in strijd met de Archiefwet
archiefbescheiden heeft vernietigd, ook na de toezegging aan de Tweede Kamer
dat niet vernietigd zou worden totdat de selectielijst is vastgesteld. De
vernietiging van archiefbescheiden, na de periode 1987, betreft voornamelijk
archiefbescheiden zoals deze zijn opgenomen in het hoofdstuk Algemeen van
de Defensie Vernietigingslijst 1987. Daarnaast zijn ook originele archiefbescheiden
vernietigd. Essentiële informatie over het handelen van de MID op hoofdlijnen
is echter nog aanwezig.Ik heb opdracht gegeven geen documenten meer te vernietigen totdat
de selectielijst MID is vastgesteld. Het archiefbeheer bij de MID zal zo spoedig
mogelijk op een toereikend niveau worden gebracht. Gelet echter op de omvang
van de problematiek zal dit geruime tijd in beslag nemen. Ten slotte heb ik
een nader onderzoek gelast naar de omvang van de uitgevoerde vernietigingen.
Op korte termijn zal een uitgebreid plan van aanpak worden opgesteld in overleg
met deskundigen. Over beide onderwerpen zal ik de Tweede Kamer nader rapporteren.Daarnaast zal halfjaarlijks aan de Tweede kamer worden gerapporteerd
over de voortgang van het archiefbeheer bij de MID.»Over deze brief hebben de vaste Commissies voor Defensie, Binnenlandse
Zaken en voor OCW op 17 december 1997 een algemeen overleg gevoerd met de
ministers van Defensie en van Binnenlandse Zaken, en met staatssecretaris
Nuis van OCW. (Verslag TK 25 809 nr. 3) Naar aanleiding van
de uitkomsten van het Algemeen overleg doen de leden Valk en Hillen op 18
december 1998 een voorstel aan de drie betrokken commissies tot het instellen
van een Werkgroep voor het verrichten van nader onderzoek. (Bijlage 1.)Op 20 januari 1998 deelt de minister van Defensie de Kamer onder meer
mee de heer Dr. D. Engelen te belasten met een onderzoek naar de aard en de
omvang van vernietigde documenten alsmede met de vraag hoe deze vernietiging
heeft kunnen plaatsvinden. Parallel aan dit onderzoek is de Centrale Archief
Selectiedienst (CAS) begonnen met de inventarisatie en beschrijving op hoofdlijnen
van het MID-archief. Deze rapportages zullen in mei 1998 aan de Tweede Kamer
worden aangeboden. De heer Engelen zal voorts een institutioneel onderzoek
uitvoeren naar de MID. Dit onderzoek zal eind 1998 zijn afgerond. (TK 25 809
nr. 2) 1.2. Voorbereidende WerkgroepDe commissies besluiten naar aanleiding van het verzoek van de leden Valk
en Hillen op donderdag 18 december 1997 een voorbereidende Werkgroep in te
stellen die de volgende opdracht krijgt:onderzoeken op welke wijze vorm kan worden gegeven aan een nader
onderzoek van de Kamer naar het beheer van en het beleid met betrekking tot
de archieven van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten in ons land als mede
de wijze waarop de Kamer daarover werd ingelicht door de regering.De voorbereidende Werkgroep zal bestaan uit 5 leden, op donderdag
15 januari 1998 worden ingesteld, en vóór het aanstaande krokusreces
de commissies over zijn bevindingen rapporteren.De voorbereidende Werkgroep telt de volgende leden: Beinema (CDA),
Jeekel(D66), Luchtenveld (VVD), Sipkes (GroenLinks) en Valk (PvdA).1.2.1. Werkwijze en gesprekspartners van de voorbereidende
WerkgroepIn de vergadering van 20 januari heeft de voorbereidende Werkgroep gesproken
over de notities van de heer Valk en van de griffier over de onderzoeksopdracht,
en over de uitvoering daarvan.De voorbereidende Werkgroep besloot in die vergadering oriënterende
gesprekken te voeren met– de heer F.A.C. Kluiters, onderzoeker van en publicist over inlichtingen-
en veiligheidsdiensten;– de heer dr. C. Wiebes, politicoloog en universitair docent UvA;– de heer dr. B.G.J. de Graaff, historicus en universitair docent
EUR;– de heer dr. M.W. van Boven, Algemeen Rijksarchivaris;– de heer drs. A.G. de Vries, medewerker Rijksarchiefinspectie. Deze gesprekken hebben op 2 februari plaatsgevonden. Aansluitend heeft
de voorbereidende Werkgroep zich gebogen over de opdrachtformulering ten behoeve
van een vervolgonderzoek.Daartoe heeft de voorbereidende Werkgroep:– een inventarisatie gemaakt van de bij de Kamer aanwezige bescheiden
op het onderzoeksgebied;– een afbakening gemaakt van het onderzoeksgebied naar tijd en omvang; en verder voorstellen gedaan over– de onderzoeksmodaliteit; – de tijdsduur van het onderzoek;– het wenselijk aantal leden;– de bestaffing van de commissie; alsmede– een indicatie gegeven van de kosten;– een voorstel gedaan over de uit te nodigen personen.In de vergadering van 5 februari heeft de voorbereidende Werkgroep gesproken
over het op 3 februari rondgestuurde voorstel van de griffier en de stafmedewerker
alsmede de brief van mevrouw Sipkes, waarin zij een alternatief voorstel aan
de voorbereidende Werkgroep voorlegt.Een ruime meerderheid van de voorbereidende Werkgroep geeft er de voorkeur
aan een onderzoek uit te laten voeren door een vervolgWerkgroep waardoor snel
met de werkzaamheden kan worden begonnen. Bovendien heeft een onderzoek in
beslotenheid voorshands om praktische redenen de voorkeur. De voorbereidende
Werkgroep stelt evenwel voor dat de stenogrammen van de gesprekken bij de
rapportage openbaar worden gemaakt. De voorbereidende Werkgroep besluit in
haar advies aan de commissies de mogelijkheid open te laten in een tweede
ronde, indien die noodzakelijk zou zijn, gesprekken in het openbaar te voeren.
Zij verwacht dat de medewerking van de betrokken ministeries en gesprekspartners
zodanig zal zijn dat de vervolgWerkgroep geen extra bevoegdheden nodig zal
hebben.Het voorstel van mevrouw Sipkes wijkt op drie punten af van het voorstel
van de meerderheid van de voorbereidende Werkgroep. Zij wenst openbaarheid
vanaf het begin van het onderzoek. In de tweede plaats rechtvaardigt de tijdspanne
waarbinnen het onderzoek moet plaatsvinden naar haar mening nu slechts een
onderzoek met een voorbereidend karakter, dat kan worden afgerond vóór
het verkiezingsreces. Ná de verkiezingen kan de Kamer dan het onderzoek
voortzetten en de op dat moment beschikbaar komende bevindingen van de heer
Engelen bij het feitelijk onderzoek betrekken. Zij geeft de voorkeur aan een
onderzoekscommissie en aan maximale openheid ten aanzien van de gesprekken.Onderwerp van onderzoek zullen zijn de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
genoemd in de wet (MID en BVD), hun voorgangers, alsmede de IDB en het Samenwerkingsverband
I&O vanaf 1952 – het tijdstip van instelling van de Kamercommissie
voor de BVD – tot heden. Het wenselijk aantal leden wordt bepaald op 4 of 5. Op grond van bovenvermelde
bezwaren ziet de fractie van GroenLinks er van af deel te nemen in de werkzaamheden
van de Werkgroep, en zal daarom geen fractielid afvaardigen.De opdrachtverstrekkende commissies besluiten daarop door middel van een
convocatie de overige nog niet vertegenwoordigde fracties te verzoeken één
lid af te vaardigen om zitting te nemen in de Werkgroep.De overige fracties zien van deelneming af zodat het aantal leden voor
de Werkgroep op 4 blijft.De omschrijving van de onderzoeksopdracht aan de door de commissies in
te stellen Werkgroep dient als volgt te luiden:Een onderzoek te doen naar de wijze waarop het beheer van en het
beleid met betrekking tot de archieven van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
in ons land heeft plaatsgevonden, alsmede naar de wijze waarop de Kamer daarover
van regeringswege werd ingelicht. Daaronder dienen ook te worden begrepen
de archieven van het Samenwerkingsverband I & O (Gladio), alsmede de archivering
van een beperkt aantal specifieke dossiers, zoals die over het
«Englandspiel». De Werkgroep dient dit beheer en beleid te toetsen
aan de naleving van de op dat moment geldende Archiefwet en daarbij tevens
aandacht te besteden aan de toegankelijkheid van de archieven mede in het
kader van de Wet Openbaarheid van Bestuur. Aparte aandacht verdient de rol
van de commissie voor de Inlichtingenen Veiligheidsdiensten.Gezien het geraamde tijdsbeslag van in totaal 44 werkdagen stelt de voorbereidende
Werkgroep de commissies voor de Werkgroep de opdracht te geven het onderzoeksverslag
uiterlijk 18 mei 1998 aan de commissies aan te bieden. Begin april zal de
Werkgroep de commissies informeren over de voortgang van het onderzoek, over
de mogelijkheid vóór 18 mei 1998 te rapporteren, en indien nodig
voorstellen doen om het onderzoek in een nader te bepalen vorm na 18 mei voort
te zetten. 1.3. Werkgroep Archieven 1.3.1. Instelling, taak, en samenstellingOp 12 februari 1998 hebben de vaste Commissies voor Binnenlandse Zaken,
Defensie en OCW de bevindingen van de voorbereidende Werkgroep besproken en
vervolgens besloten tot de instelling van de Werkgroep Archieven conform het
voorstel van de voorbereidende Werkgroep.De taakopdracht aan de Werkgroep luidde zoals in de vorige paragraaf vermeld.De personele samenstelling luidde:drs. G. Valk (PvdA) (voorzitter)drs. M. Beinema (CDA)drs. J.F. Jeekel (D66)mr. R. Luchtenveld (VVD)Als griffier van de Werkgroep is drs. A.J.B. Hubert aangewezen.De Werkgroep heeft vervolgens onmiddellijk een aanvang gemaakt met haar
werkzaamheden. 1.3.2. Ondersteuning van de WerkgroepTer uitvoering van de haar opgedragen taak heeft de Werkgroep zich terstond
voorzien van deskundige vakspecialistische ondersteuning, in de persoon van
drs. A.J.M. den Teuling, Provinciaal archiefinspecteur in Drenthe, Friesland
en Groningen. De Werkgroep bepaalde haar keuze op de heer Den Teuling vanwege
zijn uitstekende reputatie en zijn onafhankelijke positie. De heer Den Teuling
werd bereid gevonden op zeer korte termijn zijn ervaring en deskundigheid
ten dienste van de Werkgroep te stellen. De Werkgroep heeft hem daarop belast
met de noodzakelijke specialistische onderzoeksactiviteiten. Voorts is de
Werkgroep bijgestaan door drs. F.M.J. Hendrickx, stafmedewerker van het Commissiebureau
Bestuur, door mw. A. Beijer voor documentaire ondersteuning, en door mw. H.
Hofland voor secretariële ondersteuning. 1.3.3. Werkwijze en tussenrapportageBinnen het kader van de onderzoeksopdracht heeft de Werkgroep, teneinde
greep te krijgen op het probleem, zich de volgende vragen gesteld. Hoe moest
het archiefbeheer zijn ? Hoe is het de facto geweest ? Waaruit zijn de verschillen,
die geconstateerd kunnen worden, te verklaren; welke oorzaken zijn daarvoor
aanwijsbaar en wie is daarvoor verantwoordelijk ? Welke lering
valt hieruit te trekken en welke consequenties heeft dat voor regels, procedures
en betrokkenen ? Op welke wijze is de Kamer hierover geïnformeerd ?Daartoe heeft de Werkgroep zich in de eerste plaats nader georiënteerd
door middel van de stukken die reeds bij de Kamer aanwezig waren zoals de
jaarlijkse Verslagen van de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten,
het dossier betreffende de Verwijdering en vernietiging van dossiers van de
Binnenlandse Veiligheidsdienst (TK 22 036), het dossier betreffende de
Inlichtingendienst Buitenland zoals zich dat gedurende enige jaren binnen
begrotingshoofdstuk III heeft gevormd (TK 22 800 III ev.), en de beantwoording
van een aantal schriftelijke vragen die in de loop der jaren over deze materie
zijn gesteld.Mede naar aanleiding van dit dossieronderzoek besloot de Werkgroep gesprekken
te voeren met gebruikers van archieven, archiefdeskundigen, archiefbeheerders
op verscheidene niveaus, ambtelijk verantwoordelijken zoals de (plv.) hoofden
van de inlichtingendiensten wier archieven object van onderzoek vormden, en
politiek verantwoordelijken en politiek betrokkenen.Voorts heeft de Werkgroep zich in de persoon van archiefinspecteur drs.
A.J.M. den Teuling ter plaatse, zo nodig in de archiefbewaarplaatsen zelf,
op de hoogte gesteld. Daartoe heeft de heer Den Teuling bewaarplaatsen van
de betrokken departementen bezocht en het Centraal Archief Selectiecentrum
(CAS) te Winschoten.Medio april kwam de Werkgroep tot de conclusie dat de voortgang van de
werkzaamheden tot op dat moment de verwachting wettigden dat het mogelijk
moest zijn het onderzoek af te ronden en dus een eindrapport aan de instellende
commissies uit te brengen in de eerste helft van mei. De Werkgroep achtte
het daarom niet zinvol en efficiënt een tussenrapportage uit te brengen.
De betrokken commissies zijn hiervan vervolgens mondeling op de hoogte gesteld.
Kort daarna heeft de Werkgroep meegedeeld op woensdag 13 mei 1998 haar eindrapport
te willen aanbieden aan de commissievoorzitters. 1.3.4. De betrokkenheid van de departementen bij het onderzoek
en de afspraken ter handhaving van de geheimhoudingHet behoorde niet tot de opdracht van de Werkgroep kennis te nemen van
de exacte inhoud van archiefdossiers. De Werkgroep diende slechts het bestaan,
de aan- of afwezigheid van archiefdossiers, vast te stellen.Het object van onderzoek van de Werkgroep leidde naar de mening van de
betrokken ministers er toe dat bijzondere voorwaarden vervuld dienden te zijn
vooraleer zij hun medewerking aan het onderzoek zouden kunnen geven.De medewerking van de bewindslieden en van hun departementen was op grond
van verscheidene factoren noodzakelijk. In de eerste plaats dienden de departementen
stukken aan de Werkgroep over te leggen voor het onderzoek. In de tweede plaats
kan de Werkgroep, op grond van art. 29 lid 2 RvO-TK, ambtenaren slechts horen
door tussenkomst van de minister (staatssecretaris) onder wiens verantwoordelijkheid
zij vallen. Naar de mening van de bewindslieden konden zowel de documenten
als de gesprekken informatie bevatten waaromtrent zij geheimhouding geboden
achten.Op grond van deze overwegingen heeft de Werkgroep zich bij brief van 17
februari 1998 tot de betrokken bewindslieden gewend met het verzoek ruimhartige
medewerking te verlenen aan het onderzoek door de Werkgroep. (Zie Bijlage
2.) Tevens verzocht de Werkgroep om de aanwijzing van een «gevolmachtigde»
of contactfunctionaris teneinde de contacten tussen de departementen en de
Werkgroep zo snel mogelijk te laten verlopen. Dit was wenselijk gezien de
korte tijd die de Werkgroep voor haar onderzoek ter beschikking stond.De Minister-President wees daarop de heer mr. G.P.I.M. Wuisman, departementaal
contactfunctionaris ten behoeve van de WOB, aan als contactpersoon voor Algemene
Zaken. De minister van Binnenlandse Zaken wees daartoe de heer mr. H. Soonius,
plv. kabinetschef van de BVD aan. De minister van Defensie stelde de heer
drs. G.A.Kuiper, hoofd van het Bureau SG, als contactpersoon aan. Staatssecretaris
Nuis van OCW stelde als contactpersoon dr. M.W. van Boven, Algemeen Rijksarchivaris,
aan. Met uitzondering van de heer Van Boven, woonden deze contactpersonen
alle voor hun minister relevant geachte gesprekken en bezoeken bij die door
of namens de Werkgroep plaatsvonden. Het gesprek met drs. A.G. de Vries, voormalig
rijksarchiefinspecteur en als zodanig vallend onder de politieke verantwoordelijkheid
van staatssecretaris Nuis van OCW, werd bijgewoond door de heer drs. H.J.A.H.G.
Metselaars, adviseur bestuurlijke ondersteuning van de Rijksarchiefdienst.
De inzage in het archief van de Commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten
werd bijgewoond door de griffier van die commissie, mr. D.B. van der Windt,
die de commissievoorzitter ook vergezelde bij het gesprek met de Werkgroep.In reactie op bovengenoemde brief van de Werkgroep deden de bewindslieden
de Werkgroep tevens een lijst met voorwaarden en afspraken over de behandeling
van materiaal van de inlichtingenen veiligheidsdiensten toekomen op basis
waarvan zij bereid waren tot medewerking aan het onderzoek van de Werkgroep.
Na overleg tussen de Werkgroep en de betrokken bewindslieden kon deze lijst
in aangepaste vorm worden vastgelegd op 6 april 1998. De vaststelling van
overeenstemming geschiedde bij brief van de Minister-President. (Zie Bijlage
3.) 1.4. De gevoerde gesprekken 1.4.1. Criteria voor de uitnodigingenDe Werkgroep voerde met een groot aantal personen gesprekken waarbij de
volgorde van de gesprekken overeenkomstig de hierboven reeds gememoreerde
volgorde was. Gepoogd is in eerste instantie zo veel mogelijk informatie te
verzamelen van archiefgebruikers en archiefdeskundigen die ieder op hun eigen
wijze «objectieve» informatie omtrent de archieven van de te onderzoeken
diensten zouden kunnen verschaffen. De gebruikers konden de Werkgroep attenderen
op de problemen die zij bij het gebruik van die archieven ervoeren, en op
de omissies in de archivering en in het archiveringsbeleid die zij vermoedden.
De deskundigen konden informeren over de eisen die aan goed archiefbeheer
mogen worden gesteld.Vervolgens is het beleidsmatige aspect van het archiefbeheer bij de betrokken
diensten aan de orde gesteld, de daadwerkelijke behandeling van de archieven,
en de ambtelijke en politieke verantwoordelijkheid daarvoor. Vanuit deze invalshoeken zijn de volgende gesprekken gevoerd. 1.4.2. Lijst van gehoorden– Dr. B.G.J. de Graaff, wetenschappelijk docent Erasmus universiteit
Rotterdam en wetenschappelijk ambtenaar bij het Instituut voor Nederlandse
Geschiedenis.26 februari 1998.De heer De Graaff geldt als bij uitstek deskundig archiefgebruiker op
het terrein van onderzoek van de Werkgroep.– Drs. A.G. de Vries, voormalig rijksarchiefinspecteur.27 februari 1998.De heer De Vries geldt als deskundige op het terrein van archiefbeheer
en heeft de archiefinspectie in 1996 bij het Ministerie van Algemene Zaken
uitgevoerd.– De heer F.A.C. Kluiters, onderzoeker en publicist.27 februari 1998.De heer Kluiters heeft een encyclopedisch overzicht over het bestaan en
het functioneren van de nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten gepubliceerd.– Prof. dr. F.C.J. Ketelaar, voormalig Algemeen Rijksarchivaris,
Hoofdinspecteur Rijksarchiefinspectie.9 maart 1998.De heer Ketelaar geldt als deskundige en was in zijn voormalige functie
betrokken bij de problematiek.– Dr. M.W. van Boven, Algemeen Rijksarchivaris.9 maart 1998.De heer Van Boven is door de Werkgroep gehoord als deskundige.– Mr. R. Vleugels, voorzitter van de Vereniging Voorkom Vernietiging.9 maart 1998.De heer Vleugels behartigt de juridische belangen van een groot aantal
personen dat inzage in dossiers van de onderzochte diensten heeft gevraagd.
De Werkgroep heeft hem daarom als betrokkene en deskundige gehoord.– De heer J. Wallage, voorzitter van de Commissie voor de Inlichtingen-
en veiligheidsdiensten.9 maart 1998.De Werkgroep heeft de heer Wallage gehoord als politiek betrokkene.– Drs. J. Riezenkamp, directeur-generaal Cultuur en Arbeidsvoorwaarden
van het ministerie van OCW.16 maart 1998.De Werkgroep beschouwt de heer Riezenkamp in diens vroegere functie van
DG Culturele Zaken van het voormalige departement van WVC als ambtelijk verantwoordelijke.– De heer R. Wielinga, plaatsvervangend hoofd van de MID.16 maart 1998.De Werkgroep beschouwt de heer Wielinga als plv.-hoofd MID, in het bijzonder
belast met de archieven, als eerste ambtelijk verantwoordelijke voor de MID-archieven. – Drs. K.M. Meulmeester, voormalig Hoofd-IDB.24 maart 1998.De Werkgroep beschouwt de heer Meulmeester als ambtelijk verantwoordelijke.– Mr. R.J. Hoekstra, voormalig secretaris-generaal van het ministerie
van Algemene Zaken.24 maart 1998.15 april 1998.De Werkgroep beschouwt de heer Hoekstra als eerste ambtelijk verantwoordelijke
voor het beleid met betrekking tot de archieven van de IDB.– Kol. R.R. Mulder, plv.hfd MID-KL– Ktz. R.P. Klop, plv.hfd MID-KM– Kol. mr. B.G.J. Werger, plv.hfd. MID-KLu27 maart 1998.De Werkgroep beschouwt de heren Mulder, Klop, en Werger als verantwoordelijken
voor de afzonderlijke archieven van de MID van de respectieve krijgsmachtonderdelen.– De heer J. Gelauf, directeur van het Defensie archieven-, registratie-,
en informatiecentrum (DARIC).27 maart 1998.De Werkgroep heeft de heer Gelauf gehoord als deskundige op het terrein
van de militaire archieven.– Mr. H. Soonius, plv. kabinetschef BVD.30 maart 1998.De Werkgroep heeft met de heer Soonius gesproken vanuit zijn positie als
deskundige en betrokkene bij het archiefbeheer van de BVD.– Drs. M. Beekhuis, voorm. plv. projectleider PIVOT Rijksarchiefdienst,
voorm. rijksarchiefinspecteur.30 maart 1998.De heer Beekhuis is deskundige en is betrokken geweest bij het beleid
en beheer ten aanzien van de archieven op het departement van Algemene Zaken.– De heer F.F.M. van den Kieboom, voorm. medewerker en beheerder
semi-statisch archief van het ministerie van Algemene Zaken, archivaris BVD.2 april 1998.De heer Van den Kieboom is deskundige ten aanzien van het feitelijk archiefbeheer
en -beleid bij BVD en IDB.– Drs. R.F.M. Lubbers, voormalig Minister-President, minister van
Algemene Zaken.15 april 1998.De heer Lubbers was politiek verantwoordelijk voor het beleid ten aanzien
van de IDB.– Mr. G.P.I.M. Wuisman, secretaris van de ministerraad, en contactfunctionaris
WOB van het ministerie van Algemene Zaken.15 april 1998.De heer Wuisman is ambtelijk verantwoordelijk voor de afhandeling van
WOB-verzoeken, o.a. met betrekking tot de IDB-archieven, op het departement
van Algemene Zaken. – De heer G.L. van den Hil, voorm. projectleider justitiële
afdeling IDB, medewerker coördinator I&V-diensten.15 april 1998.De heer Van den Hil was actief betrokken bij de opheffing van de IDB en
de behandeling van de archiefbescheiden op dat moment.– N.N.9 april 1998.Door dossieronderzoek en informatie uit de gesprekken werd de Werkgroep
geattendeerd op het bestaan van een voormalig archiefmedewerker van de IDB
die mogelijk waardevolle informatie aan de Werkgroep zou kunnen verschaffen.
De betrokkene gaf echter te kennen geen prijs te stellen op een uitnodiging
voor een gesprek met de Werkgroep. Om de waarde van zijn informatie voor het
onderzoek van de Werkgroep te kunnen vaststellen heeft de Werkgroep besloten
haar griffier en de onderzoeker, de heer Den Teuling, te machtigen een gesprek
met N.N. te voeren.Dit gesprek heeft plaatsgevonden op 9 april, in aanwezigheid van de heer
Van den Hil. Het leverde waardevolle informatie op over de concrete activiteiten
die zijn ontplooid rond de opheffing van de IDB. Omdat betrokkene niet gehoord
wilde worden heeft de Werkgroep besloten af te zien van verdere pogingen een
gesprek tot stand te brengen. 1.5. Schriftelijke reacties 1.5.1. De voormalige minister van WVC, mevr. drs. H. d'AnconaIn het bijzonder het gesprek met drs. J. Riezenkamp gaf de Werkgroep aanleiding
ook de toenmalige minister van WVC voor een gesprek uit te nodigen. Vanwege
het feit dat het om verschillende redenen moeilijk bleek op korte termijn
een gesprek te arrangeren en omdat de Werkgroep van mening was dat aan betrokkene
slechts enkele vragen behoefden te worden voorgelegd, heeft de Werkgroep na
ampele overweging besloten haar schriftelijk te horen.De aan haar voorgelegde vragen en de antwoorden die zij daarop aan de
Werkgroep heeft doen toekomen zijn neergelegd in bijlage 5 en 6. 1.5.2. De voormalige minister van Defensie, de heer A.L.
ter BeekMet de heer Ter Beek had de Werkgroep reeds geruime tijd tevoren een afspraak
gemaakt voor een gesprek op woensdag 15 april 1998. De heer Ter Beek zag zich
genoodzaakt deze afspraak op het laatste moment af te zeggen vanwege plotselinge
zwaarwegende verplichtingen ten behoeve van de provincie Drenthe. De Werkgroep
achtte zijn reden voor verhindering acceptabel.Daarop heeft de Werkgroep ook aan de heer Ter Beek voorgesteld een aantal
vragen zo spoedig mogelijk schriftelijk te beantwoorden. De correspondentie
met de heer Ter Beek is neergelegd in bijlage 7 en 8. HOOFDSTUK II 2. WET- REGELGEVING MET BETREKKING TOT ARCHIEFBESCHEIDEN;
TOEZICHT 2.1. ProbleemstellingIn de loop van het onderzoek is gebleken, dat er meermalen misverstanden
bij en tussen betrokkenen zijn geweest omtrent de toepasselijkheid van de
archiefwetgeving enerzijds en de wetgeving op het gebied van de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten anderzijds; gemakshalve is dat afgekort als IVD's.
In de discussie hierover kwam bovendien meermalen de vraag aan de orde, welke
informatie onder het archiefwettelijke begrip archiefbescheiden valt. De regelgeving
op het IVD-gebied bevat namelijk ook bepalingen omtrent de behandeling van
kopieën van archiefbescheiden en van documenten, die niet als archiefbescheiden
kunnen of behoeven worden aangemerkt. De probleemstelling betreft de gehele
periode 1945–1997, vandaar dat eerst een historisch overzicht wordt
gegeven van wet- en regelgeving; daarna worden de onderwerpen definitie archiefbescheiden
en vernietigingsregelingen besproken. 2.2. Archiefwetgeving 1918–1997Tot 1 mei 1968, de datum van invoering van de Archiefwet 1962 (Stb. 1968,
201, Stb. 1962, 313) was van kracht de Archiefwet 1918 (Stb. 378,
gewijzigd in 1928, Stb. 177). Het artikel in de Archiefwet 1918 dat de vernietiging
van archiefbescheiden regelde, is uitgewerkt bij Algemene Maatregel van Bestuur
van 1919 (Stb. 596), gewijzigd in 1929 (Stb. 316) en in 1948 (Stb. I 322);
deze laatste wijziging is niet relevant voor dit onderzoek. Het besluit in
de vorm, waarin het sinds 1929 gold, wordt verder aangeduid als KB1929.Vanaf 1 mei 1968 is de verscheidene malen gewijzigde Archiefwet 1962 van
kracht geweest met het Archiefbesluit als uitvoeringsbesluit (Stb. 1968, 200).
De wijzigingen zijn voor dit onderzoek niet relevant en worden dus niet behandeld.
Deze wetgeving is per 1 januari 1996 vervangen door de Archiefwet 1995 (Stb.
276) en het Archiefbesluit 1995 (Stb. 671). Waar in het hierna volgende gesproken
wordt over Archiefbesluit is bedoeld het besluit van 1968, dat geen jaartal
had in zijn citeertitel. De wijze waarop hierna te noemen vernietigingslijsten
moeten worden vastgesteld, ligt vast in het Besluit algemene richtlijnen vaststelling
vernietigingslijsten archiefbescheiden (Stb. 1972, 109). Dit besluit is eveneens
per 1 januari 1996 vervallen, de inhoud ervan is in het Archiefbesluit 1995
verwerkt.Voor de rijksdienst als geheel waren er beheersvoorschriften voor postbehandeling,
dossiervorming en vernietiging uit respectievelijk 1823, 1950 (Stb. K 425)
en 1980 (KB ASAR, Besluit algemene secretarieaangelegenheden rijksadministratie,
Stb. 182), eveneens vervallen per 1 januari 1996. 2.3. Regelgeving betreffende de Inlichtingen- en VeiligheidsdienstenWetgeving betreffende de IVD's als organisatie is niet gepubliceerd tot
het KB van 1972, houdende regeling van de taak, de organisatie, de werkwijze
en de samenwerking van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Stb. 437).
De Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten uit 1987 (Stb. 635) bevat
vernietigingsbepalingen, met name t.a.v. persoonsgegevens. Deze zijn gesteld
uit het oogpunt van privacybescherming, en niet uit het oog- punt van beveiliging
van geheimen. De beveiliging van geheimen is gere- geld in de Wet bescherming
staatsgeheimen 1951 (Stb. 92), gewijzigd 1967 (Stb. 377); deze
bevatten echter geen bepalingen omtrent het beheer van documenten.Dat is wel het geval met het Rubriceringsvoorschrift van 19491, het Beveiligingsvoorschrift-II 19612, in werking 1 november 1961, en de Aanwijzingen voor de beveiliging
van staatsgeheimen en vitale onderdelen bij de Rijksdienst, in werking 1 maart
1989.Op basis van de genoemde wet van 1987 zijn drie vrijwel gelijkluidende
privacyregelingen voor de drie IVD's vastgesteld in 19883. Deze zijn bij kamerstukken 20 385 nr. 7 overgelegd, gepubliceerd
in de Staatscourant van 4 juli 1988, nr. 126 en een dag nadien in werking
getreden.Voor NAVO-documenten gelden aparte regels. Deze liggen vast in een ongedateerde
publikatie (in deze vorm uit 1992), Beveiliging van NAVO-gegevens, gekenmerkt
MP (Ministeriële Publikatie) 10–10/2. De voorgaande editie was
MP 71–100, mogelijk dus uit 1971. De regeling treft de beveiliging van
gerubriceerde NAVO-gegevens, «ongeacht de vorm». Deze regeling
is een uitvoeringsregeling van het NAVO-verdrag. Daardoor zijn de archiefbescheiden
van een NAVO-orgaan afkomstig en Nederlandse documenten gericht aan een NAVO-orgaan
met de bedoeling dit document binnen de NAVO te distribueren aan het regime
van de Nederlandse wetgeving onttrokken; dit betreft alleen documenten die
enige vorm van rubricering hebben (artikel 10). Wanneer NAVO-documenten worden
gederubriceerd vallen zij dus wel onder de Nederlandse archiefwetgeving (her-
en derubricering staat in de art. 48–55). Vernietiging van NAVO-documenten
is verplicht, zodra deze niet meer relevant zijn (art. 73). Van de vernietiging
moet aantekening worden gehouden (art. 74). 2.4. Het begrip archiefbescheidenIn de Archiefwet 1918 werd dit begrip niet gedefinieerd, omdat men voldoende
achtte wat daarover in de vakliteratuur vanaf 1879 was terug te vinden. Overigens
was door het Besluit post- en archiefzaken rijksadministratie K425 en een
daaraan voorafgaand KB uit 1823 impliciet in deze omissie voorzien. Deze besluiten
regelden het geheel van procedures rond de post- en archiefzaken van de rijksoverheid.
De Archiefwet 1962 definieerde archiefbescheiden: bescheiden door de overheidsorganen
ontvangen of opgemaakt en naar hun aard bestemd daaronder te berusten. De
bestemming is objectief bepaald4, en niet afhankelijk
van het subjectief inzicht van degene die de bescheiden ontvangt of opmaakt.
Dit betekent dus dat ook een IVD niet het recht heeft om archiefbescheiden
onmiddellijk te vernietigen, tenzij hogere wetgeving daartoe verplicht. Het
zijn bescheiden, waarvan de inhoud zich uitdrukkelijk en terecht tot het ontvangende
overheidsorgaan richt, of bescheiden door het orgaan zelf opgemaakt om voor
zichzelf te dienen als schriftelijke neerslag van zijn handelingen. Het begrip
«schriftelijk» staat alleen in de MvT. Sinds een ministeriële
circulaire uit 1975 werden alle archiefbescheiden, ongeacht hun vorm onder
de definitie begrepen, wat in de Archiefwet 1995 uitdrukkelijk is opgenomen.
Dat was overigens in de lijn van dezelfde vakliteratuur en regelgeving waarvan
in de eerste alinea van deze paragraaf melding wordt gemaakt. Documenten zijn
archiefbescheiden als zij dat naar hun aard of functie binnen de overheidsadministratie
zijn.Ook fotomateriaal kan uit hoofde van een overheidsfunctie als archiefstuk
worden opgemaakt, en dus tot het archief behoren. Aan het orgaan geadresseerde
drukwerken behoren er niet toe, ook als hun inhoud wel betrekking heeft op
de taak van het orgaan. Slechts in het geval dat publikaties of gedeelten
daarvan als bijlage deel uitmaken van ontvangen of opgemaakte archiefbescheiden,
kunnen zij eveneens als archiefbescheiden worden aangemerkt. Ook langs geautomatiseerde
of andere nog minder gebruikelijke weg ontvangen bescheiden kunnen archiefbescheiden
zijn. Bijvoorbeeld: in de ontwerp-selectielijst voor de Militaire Inlichtingendienst
d.d. 22 februari 1998 wordt melding gemaakt van bescheiden verkregen uit het
ongericht ontvangen en opnemen van niet kabelgebonden telecommunicatie; als
zodanig zijn dit uiteraard geen archiefbescheiden. Alleen die documenten die
worden ontvangen of opgenomen én worden gebruikt voor nadere analyse
en bewerking worden als archiefbescheiden beschouwd.De archieven van de IVD's bestaan uit twee hoofdbestanddelen: de verkregen
inlichtingen, met gegevens omtrent de bronnen, waaruit de inlichtingen voortkomen
en het geheel van correspondentie-analyses en rapportages daaromheen. Uit
bovenstaande beschouwing moge blijken, dat beide onderdelen onder het archiefwettelijke
begrip archiefbescheiden vallen. 2.5. Vernietiging in de archiefwetgevingDe vernietiging was sinds het KB 1919 gebonden aan ofwel de machtiging
van de Algemene Rijksarchivaris (ARA) of in afwijking daarvan, van de vakminister
voor archiefzaken, toen Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, en de minister
van het departement waaronder het archief ressorteerde. Verder schreef het
KB het opmaken van een proces-verbaal door de beheerder voor. De vernietiging
werd dus per geval aangevraagd. Ter bevordering van een meer efficiënte
gang van zaken is bij KB 1929 de mogelijkheid geschapen, lijsten van categorieën
te vernietigen stukken te maken, die door iedere minister met medewerking
van de minister van OK&W zouden worden vastgesteld. De mogelijkheid tot
incidentele vernietiging met een machtiging van de Algemene Rijksarchivaris
bleef daarnaast bestaan. De Archiefwet 1918 benaderde het vernietigingsvraagstuk
nog als iets negatiefs. In principe werd vernietiging als uitzondering beschouwd.De invoering van de Archiefwet 1962 in 1968 veranderde daar in theorie
niet veel aan. De nieuwe wettelijke bepaling, dat de overheidsorganen hun
archiefbescheiden in goede en geordende staat moesten bewaren – in de
Archiefwet 1918 kwam die bepaling niet voor, omdat dat vanzelfsprekend werd
geacht – leidde echter al spoedig tot de beleidsopvatting dat selectieve
vernietiging deel zou uitmaken van normaal goed archiefbeheer: niet alleen
het efficiënt benutten van ruimte, maar vooral ook de toegankelijkheid
van het archief was gediend met de verwijdering van voor vernietiging in aanmerking
komende stukken. Vernietiging bleef echter een bevoegdheid en geen verplichting.In 1972 werd in het Besluit algemene richtlijnen vaststelling vernietigingslijsten
archiefbescheiden voor het eerst gedefinieerd aan welke inhoudelijke en procedurele
eisen een vernietigingslijst moest voldoen. In de plaats van de overeenstemming
tussen twee ministers kwam het zogenaamde driehoeksoverleg, waarin deskundigen
op het gebied van de archiefvorming, de Algemeen Rijksarchivaris en een deskundige
op het gebied van de taken van het desbetreffende overheidsorgaan dienden
te worden opgenomen.In 1991 bood de Algemene Rijksarchivaris de incidentele machtiging aan
zodanige voorwaarden dat in feite geen medewerking meer werd verleend aan
de verlening van machtiging voor incidentele vernietiging, en werd de vaststelling
van vernietigingslijsten in feite verplicht.1
De bevoegdheid tot het doen van die mededeling is niet aangevochten.In de Archiefwet 1995 is vernietiging, of liever selectieve bewaring in
goede, geordende en toegankelijke staat een wettelijke verplichting. Men dient
daarbij van een selectielijst gebruik te maken, die eveneens in een driehoeksoverleg
is opgemaakt. Zowel de vernietigingslijst sinds 1972, als de selectielijst
sinds 1996, moet rekening houden met de belangen van de overheidsorganen,
de rechtof bewijszoekenden en het historisch onderzoek. Met de Archiefwet 1995 werd de overbrengingstijd van 50 naar 20 jaar teruggebracht.De Archiefwet 1918 kende nog niet de mogelijkheid om archiefbescheiden
te vernietigen vóór het verstrijken van de bewaartermijn. Het
Archiefbesluit liet dat sinds 1968 toe, mits reprodukties waren gemaakt, veelal
op microfilm, die vervolgens bewaard dienden te blijven totdat de bewaartermijn
was verstreken. Aan de reproduktie op zich behoefden dus geen al te hoge eisen
te worden gesteld, evenmin als aan de condities waarin de reprodukties werden
bewaard.De Archiefwet 1995 laat reproduktie toe zelfs als de bescheiden voor blijvende
bewaring in aanmerking komen, maar verbindt daaraan stringente eisen, die
thans in ontwerp gereed zijn. De eisen betreffen de duurzaamheid van materialen
waarop en waarmee de bescheiden zijn opgemaakt, alsmede de procedures en de
bewaarcondities. Bestaande microfilms voldoen hieraan in het algemeen niet.Tenslotte bepaalde het Archiefbesluit, dat de Minister-President voor
geval van oorlog, oorlogsgevaar of andere buitengewone omstandigheden, regels
kon stellen voor de vernietiging van archiefbescheiden. In artikel 9, tweede
lid van de Archiefwet 1995 is deze bepaling overgenomen. Het is duidelijk
dat zich sinds 1945 in Nederland, meer speciaal in gebouwen en op terreinen
van IVD's, dergelijke omstandigheden niet hebben voorgedaan. 2.6. Vernietiging in IVD-wetgevingHet Rubriceringsvoorschrift 1949 bevat wel voorschriften omtrent documentenbeheer,
dus niet alleen archiefbescheiden, maar ook kopieën, drukwerk, geluidsbanden,
foto's etc. die niet als archiefbescheiden konden worden aangemerkt. Vernietiging
is daarin echter niet voorzien. Gezien de archiefwetgeving van dat moment,
die vernietiging immers als uitzondering beschouwde, is dat niet verwonderlijk.
Pas in het Beveiligingsvoorschrift-II 1961 zijn bepalingen omtrent vernietiging
opgenomen. Het betreft hier een procedurevoorschrift omtrent de wijze waarop
vernietiging plaats moet vinden of moet kunnen vinden. Inhoudelijk is slechts
vermeld, dat overtollige exemplaren van vertrouwelijk of hoger gerubriceerde
documenten dienen te worden vernietigd. Dat zijn dus geen archiefbescheiden.Het Beveiligingsvoorschrift-II 1961 is per 1 maart 1989 vervangen door
de Aanwijzingen voor de beveiliging van staatsgeheimen en vitale onderdelen
bij de Rijksdienst. Dit bevat dezelfde bepaling, en verruimt het begrip overtollige
exemplaren: ook de hulpmiddelen als klad- en carbonpapier, typemachinelint,
cassette, floppydisk enz. worden ertoe gerekend. Bovendien wordt nu het opmaken
voorgeschreven van een proces-verbaal van de vernietiging, evenals het vermelden
ervan door een aantekening op «het archiefexemplaar» van het betrokken
document. Dit archiefexemplaar is dus niet voor vernietiging aangewezen.De Wet op de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten uit 1987 bevat een bepaling,
nl. artikel 16, omtrent de vernietiging van gegevens, die nauwelijks ruimte
over schijnt te laten voor bewaring. Het betreft echter uitsluitend persoonsgegevens.
De verwijdering en vernietiging ervan moet in privacyregelingen nader worden
geregeld. Deze zijn sinds 5 juli 1988 van kracht. Daarin staat (art. 12 resp.
11, lid 4): de verwijderde gegevens worden vernietigd tenzij wettelijke regels
omtrent bewaring daaraan in de weg staan. Om deze reden zijn in de ontwerpen
selectielijsten opgesteld op basis van de archiefwetgeving, voor de BVD en
de MID deze persoonsgegevens inderdaad opgenomen. Uit het voorgaande moge blijken, dat de vernietigingsregels van de archiefwetgeving
in alle gevallen boven de regels voor de beveiliging gaan, uitgezonderd voor
NAVO-documenten en gevallen van buitengewone omstandigheden. 2.7. RijksarchiefinspectieHet toezicht op het beheer van de archiefbescheiden van de rijksorganen
is pas in de Archiefwet 1962 opgenomen. Tot de invoering van deze wet in 1968
had de Algemeen Rijksarchivaris dus geen inspectiebevoegdheid; sinds 1968
had hij die bevoegdheid wel, ook als het geheime archiefbescheiden betrof
en de ruimten waarin zij werden bewaard, en mits met inachtneming van beveiligingsvoorschriften.
Deze staan in het Beveiligingsvoorschrift-II, en zijn opvolger de Aanwijzingen
etc. uit 1987. Zij staan inspectie niet in de weg. Dwangdepot of bestuursdwang
bij onvolkomen beheer behoort pas sinds de Archiefwet 1995 tot de mogelijkheden
van het rijksarchieftoezicht. 2.8 Commissie voor de inlichtingen- en veiligheidsdienstenDe Werkgroep is in de gelegenheid gesteld kennis te nemen van hetgeen
op het gebied van archiefbeheer van de diensten aanwezig is in het archief
van deze Kamercommissie. Dit blijkt weinig te zijn. Ten aanzien van de MID
is inderdaad de toezegging genoteerd dat een vernietigingslijst zou worden
opgesteld. Niet is daarbij expliciet de toezegging genoteerd dat ondertussen
niets meer zou worden vernietigd; de toezegging dat gehandeld zou worden op
gelijke wijze als daarvoor bij de BVD hield slechts impliciet in dat er niet
vernietigd zou worden.Het jaarverslag van de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
over 1993 vermeldt daaromtrent (TK 23 956, nr. 1, blz. 1.):«Op 24 maart 1993 voerde de commissie (I&V) mondeling overleg
met de Minister van Defensie over het proces van verwijdering en vernietiging
van dossiers die zich bij de Militaire Inlichtingen Dienst (MID) bevinden.
De minister verklaarde dat de procedure geheel aansluit bij die van de BVD.
Ook de criteria voor de op te stellen concept-vernietigingslijst zijn overeenkomstig
de door de BVD gehanteerde criteria. De vernietiging zal in belangrijke mate
persoonsdossiers betreffen, waarvan 99% bestaat uit dossiers van militair
personeel.»HOOFDSTUK III 3. BEVINDINGEN VAN DE WERKGROEP 3.1. Het onderzoek bij de vier diensten; gemeenschappelijke
kenmerkenIn de taakstelling van de Werkgroep zijn vier organisaties en enkele dossiers
met name genoemd. De dossiers komen aan de orde onder de Militaire Inlichtingendienst.
In de loop van de verhoren en het onderzoek is gebleken dat de problematiek
bij de vier organisaties sterk uiteenliep; de chronologie van de problemen
geeft een min of meer logische volgorde aan. Achtereenvolgens zullen worden
behandeld de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD), de Inlichtingendienst Buitenland
(IDB), de Sectie Algemene Zaken (SAZ, ook I / O, «Gladio» in de
opdracht van de Werkgroep) en de Militaire Inlichtingendienst (MID) en hun
onderscheiden voorgangers. Voorts is een paragraaf gewijd aan enkele bijzondere
bestanden, die bij de gesprekken aan de orde zijn gekomen.Alle drie inlichtingendiensten en hun voorgangers hebben als administratieve
werkwijze, dat er een afdeling bestaat voor het verwerven van gegevens, en
één of meer afdelingen voor het verwerken ervan en eventueel
het ondernemen van acties naar buiten. Ook in de archiefvorming is dat weerspiegeld.
Het eerstgenoemde onderdeel is het zgn. bron-archief. Dit bestaat uit gegevens
omtrent de menselijke bronnen, die inlichtingen leveren; daarvan wordt een
verslag gemaakt, waarin de naam van de bron onder een codenaam voorkomt. Op
de codenamen is een register aanwezig, in de vorm van een kaartsysteem of
computerbestand. De bronnen en de verstrekte inlichtingen worden systematisch
gescheiden.De neerslag van de overige afdelingen bestaat uit stukken betreffende
organisatie van de dienst, in de ruimste zin, bijvoorbeeld ook het onderhouden
van contacten met andere inlichtingendiensten in binnen- en buitenland, en
analysedossiers gebaseerd op de gegevens in het bronarchief, rapportages aan
opdrachtgevers alsmede dossiers betreffende uit te voeren of uitgevoerde activiteiten.
Voor kenners onder de buitenstaanders is soms ook uit een analyserapport wel
af te leiden in welke richting men de bron moet zoeken. Voor zover de analyserapporten
buiten de dienst komen onttrekken zij zich aan de zeggenschap van de producerende
dienst. In dat opzicht is een verzoek om terugzending acceptabel, maar een
verzoek om vernietiging is in strijd met de archiefwetgeving. De vernietiging
van achterblijvende analyserapporten binnen de producerende dienst is echter
bovendien zinloos, uit het oogpunt van bronbescherming, omdat de dienst deze
gegevens in het bronarchief in veel nauwkeuriger – en dus voor de bron
gevaarlijkere vorm – bewaart.In de (ontwerp)selectielijsten voor de BVD en de MID wordt het bronarchief
grotendeels resp. geheel voor vernietiging aangewezen en juist van de overige
stukken – beleids- en politiek relevant een aanzienlijke selectie bewaard. 3.2. Binnenlandse Veiligheidsdienst 3.2.0. InleidingDe Binnenlandse Veiligheidsdienst en zijn voorgangers vanaf 1945 hadden
in hoofdzaak tot taak1. het verzamelen van gegevens over personen en organisaties die door
hun doelstelling of activiteiten aanleiding geven tot het ernstig vermoeden
dat zij een gevaar vormen voor de democratische rechtsorde, de veiligheid
of andere gewichtige belangen voor de Staat 2. het verrichten van veiligheidsonderzoeken en ter zake van de vervulling
van vertrouwensfuncties en3. het bevorderen van maatregelen ter beveiliging van onderdelen van de
overheid en het bedrijfsleven die van vitaal belang zijn voor de instandhouding
van het maatschappelijk leven.De sterkte van de dienst fluctueerde tussen de 600 à 700 personen. Op 14 maart 1991 heeft de Vaste Commissie voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
ingestemd met het instellen van een Commissie van Drie personen, die zich
zouden belasten met een onderzoek naar de verwijdering en vernietiging van
dossiers van de Binnenlandse Veiligheidsdienst. De aanleiding hiertoe was
het jaarverslag van de dienst, waarin onder meer melding werd gemaakt van
beleidsvoornemens ter zake. De Algemene Rijksarchivaris had in 1990 bovendien
in verband met deze voorgenomen vernietiging en met de totstandkoming van
nieuwe archiefwetgeving een inspectiebezoek gebracht aan de archieven van
de dienst.Aanvankelijk wilde de dienst opnieuw een incidentele vernietigingsprocedure
starten, maar na het overleg met de Algemene Rijksarchivaris is om principiële
redenen toch besloten een vernietigingslijst samen te stellen. De principiële
redenen zijn te vinden in een stuk van de Rijksarchiefdienst d.d. 16 juli
1991, de Richtlijnen incidentele vernietiging. Ook de Archiefraad had hieraan
het nodige bijgedragen. De contacten met de Rijksarchiefdienst zijn van het
begin af aan voorzover waarneembaar goed verlopen.Ongeveer gelijk met de procedure van de totstandkoming van de vernietigingslijst
nam ook de belangstelling van het publiek voor de vernietigingslijsten toe.
Dat publiek bestond uit particulieren, al dan niet verenigd in de Vereniging
Voorkom Vernietiging, die zich benadeeld achtten door de activiteiten van
de dienst, en historici. Vooral deze laatsten hebben deelgenomen aan de vakinhoudelijke
discussie, onder meer bij gelegenheid van gezamenlijk symposium, georganiseerd
door de Rijksarchiefdienst, met het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis
op 28 januari 1991.1Op 27 mei 19922 zegde de minister van Binnenlandse
Zaken aan de vaste Commissies voor Binnenlandse en voor Welzijn en Cultuur
toe, in elk geval tot eind 1993 nog niet tot vernietiging te zullen overgaan.
De Rechtbank van Den Haag had al eerder, op 29 november 1991 een verzoek tot
een verbod op vernietiging ingediend door de Vereniging Voorkom Vernietiging,
als overbodig afgewezen, en de Raad van State deed dat op 5 juni 1992. Toen
deze op16 juni 1994 twee leden van de Vereniging Voorkom Vernietiging toestond
gegevens betreffende hen bij de BVD in te zien, leidde dat tot verdere opschorting
van de vernietiging.De commissie, bestaande uit dr. G. Zoutendijk, prof. mr. J. de Ruiter
en mr. S. Miedema ving haar werkzaamheden op 20 augustus 1992 en sloot deze
af in november 1993. Het concept is besproken in de Vaste Commissie Inlichtingen
en Veiligheidsdiensten op 22 december 1993. De minister heeft 9 februari 1994
gereageerd, waarna het op 14 april 1994 opnieuw in de CIVD is besproken.3Het rapport is op 2 juni 1995 door de Vaste Commissie aan de Tweede Kamer
aangeboden. Het is een grondig en degelijk werkstuk. De Vaste Commissie van
de Tweede Kamer voor Binnenlandse Zaken en voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
heeft op 28 juni 1995 en 6 november 1995 over het rapport van de Commissie
van Drie en over de ontwerp-vernietigingslijst van de BVD gedebatteerd.
In dat debat is onder meer toegezegd, dat de selectie volgens de ontwerplijst
zou plaats vinden, maar alvorens tot de feitelijke vernietiging over te gaan
zou deze worden geëvalueerd.De Commissie van Drie heeft zich gezien haar opdracht geconcentreerd op
de verzamelingen persoonsgegevens. Deze vormen bij de BVD het hoofdbestanddeel
van wat in par. 3.1. als het bronarchief is aangeduid. De omvang van het statische
gedeelte van het archief is ongeveer 1200 strekkende meter. Hierbij is niet
meegerekend wat vooruitlopend op vernietiging op microfilm is gezet. Hoewel
deze verzamelingen in omvang het opvallendste deel vormt van de archiefbescheiden
van de dienst, heeft de Werkgroep ook getracht aan andere zaken aandacht te
schenken. 3.2.1. Decentrale dossiervormingIn het rapport van de Commissie van Drie wordt aandacht besteed aan zgn.
PA-dossiers. PA staat voor Persoonlijk Archief. Via een formele procedure
werden die onttrokken aan de centrale archiefvorming, en na verloop van tijd
weer teruggeboekt en teruggenomen. Na 1990 is deze procedure afgeschaft. Nagegaan
is, of zich naast deze formele procedure andere persoonlijke archiefvorming
buiten het centrale archiefvorming om heeft voorgedaan. Gebleken is dat deze
dienst een van de weinige rijksdiensten is waar de voortgangs- en afdoeningscontrole
volledig is uitgevoerd; van stukken die na een zekere tijd nog niet aan het
archief werden aangeboden werd een procesverbaal van vermissing opgemaakt.
Ook als vervolgens de stukken weer opdoken, werd dat in doorgehaalde vorm
bewaard.Vanaf 1991 werd het archief per directie (zes in getal) gedecentraliseerd.
De procedure PA werd toen niet meer nodig geacht. Met de invoering van een
geautomatiseerd documentair informatiesysteem in 1994 ontstond weer de behoefte
aan centralisatie; pas sinds medio 1997 is deze gerealiseerd in de vorm van
een centrale aansturing; de dynamische archieven zelf blijven wel per directie
gedecentraliseerd. De centrale aansturing blijkt ondermeer uit een overleg
van staffunctionarissen documentaire informatievoorziening; drie van de zes
directies hebben echter niet zo'n functionaris.1
De decentralisatie van de dossiervorming behoeft nog wel evaluatie. 3.2.2. Schoning en vernieting in het verledenIn aanvulling op de gegevens uit het rapport van de Commissie van Drie
is het volgende opgemerkt.1. Reeds in 1953 is het advies van de toenmalige Algemeen Rijksarchivaris
H. Hardenberg ingewonnen t.a.v. de voorgenomen vernietiging van dossiers in
de.07 en.08-groep organisatie en personeel). Deze heeft toen tot vernietiging
geadviseerd binnen een procedure van incidentele vernietiging. Stukken uit
deze groep vielen later onder de algemene vernietigingslijst van het ministerie
van Binnenlandse Zaken, nl. vanaf 1961.2. De vernietiging in 1956/57 bij gelegenheid van een verhuizing van de
BVD, gesignaleerd door de Commissie van Drie, is slechts uit de mondelinge
overlevering bekend. Met name stukken uit het archief van het BNV (1945–1949)
zijn toen vernietigd, of naar andere departementen overgegaan, met name justitie.
In 1995 is een overzicht gemaakt van deze verspreiding en sindsdien is deze
ook zoveel mogelijk teruggedraaid.3. Vanaf 1959 heeft regelmatige en goed gedocumenteerde vernietiging plaatsgevonden
op grond van de door de minister van Binnenlandse Zaken zelfstandig
vastgestelde vernietigingslijsten. Deze verschilt in vorm niet van andere
lijsten die wel volgens de wettelijke regels tot stand zijn gekomen. In de
stukken van de BVD wordt melding gemaakt van «een informeel overleg»
met de Algemeen Rijksarchivaris, Hardenberg. Stukken ter zake ontbreken echter
elders, en ook degene die sinds 1957 met vernietigingsaangelegenheden was
belast, de latere Algemeen Rijksarchivaris A.E.M. Ribberink1 heeft met grote stelligheid gezegd, zich niets te herinneren van dergelijk
overleg, hetzij met Hardenberg, hetzij toen, hetzij later (na 1968) met hemzelf.
Men kan zich echter afvragen of in 1958 wellicht gerefereerd is aan het advies
uit 19532. Maar ook als het overleg met de Algemeen
Rijksarchivaris wel heeft plaatsgevonden, dan nog had de lijst volgens de
toen geldende Archiefwet 1918 en het KB 1929 mede door de minister van Onderwijs,
Kunsten en Wetenschappen vastgesteld moeten worden. De Minister van Binnenlandse
Zaken heeft de dienst bij brief van 13 februari 1959, gemachtigd overeenkomstig
later goed te keuren lijsten archiefstukken te vernietigen3. De vernietigingslijsten voor het ministerie van Binnenlandse Zaken
zelf4 voldeden wel aan de wettelijke eisen. Voor
de BVD had de inhoud van de lijst ook in een normale vaststellingsprocedure
waarschijnlijk niet tot problemen aanleiding gegeven; bovendien was deze procedure
vóór 1968 niet openbaar.Bij de invoering van de Archiefwet 1962 in 1968 is bepaald dat bestaande
lijsten van kracht bleven. Dat gold uiteraard niet voor een niet langs legale
weg tot stand gekomen lijst. Naar de reden voor de handhaving van de illegale
toestand kan men slechts raden. De BVD achtte de dekking door het eigen ministerie
voldoende. In 1965 werd voor het eerst aan geschiedschrijving gedacht, een
signaal van een beginnende openheid5. De vernietiging is sinds eind jaren '50 goed gedocumenteerd. Bovendien
waren voorafgaand aan vernietiging, vele vernietigbaar geachte stukken gemicrofilmd,
in een werkwijze die de wet toen nog niet regelde.De dienst is zich wel bewust geweest van het feit dat de archiefwetgeving
van toepassing was. Dat bleek al in 1953 en ook uit de genoemde brief uit
1958; er is een notitie uit 1970, en ook in 1983 heeft de dienst naar aanleiding
van een advies van de toenmalige Archiefraad (nr. 251) gesteld de werking
van de archiefwetgeving voor de dienst normaal te achten. 2.2.3. Gebruik van microfilms en andere (veiligheids-)
kopieënVanaf 1953 is gebruik gemaakt van microfilms als veiligheidskopie; stukken
vanaf 1948 zijn toen gefilmd. Om een eventuele regering in ballingschap in
staat te stellen het bestand te gebruiken, werden de films gemiddeld elke
drie jaar geactualiseerd. Daar er dossier-gewijs werd verfilmd zouden de films
bij sequentiële verfilming (dus stukken op volgorde van binnenkomst)
anders niet bruikbaar zijn geweest. Vervangen films werden vernietigd, behalve
het deel dat bruikbaar was als vervanging van de in 1953 legaal en daarna
iets minder legaal vernietigde bestanddelen. Tot 1975 werd een kopie buiten
Nederland bewaard; daarna niet meer.Vanaf april 1964–1991 werden alle binnengekomen stukken sequentieel
verfilmd, waarbij geen toegang is vervaardigd. Deze verfilming betrof blijkbaar
niet de eigen produktie van de BVD zoals de uitgaande stukken. Na april 1991
is de microfilm èn het postregistratiesysteem vervangen door een beeldplaatsysteem.
Daarop fungeert een Agenda Registratiesysteem (AREG) als toegang. Anders dan de Commissie van Drie stelt (in 4.4) zijn gemicrofilmde bescheiden,
die voor bewaring in aanmerking kwamen, niet vernietigd, maar in de archiefruimte
geplaatst; daardoor kwam ruimte op de afdelingen vrij.Van de digitale informatiesystemen worden niet alleen de gebruikelijke,
elders te bewaren back-up's gemaakt, maar ook een periodiek bijgewerkt bestand,
dat zo nodig binnen enkele etmalen op COM-fiche kan worden gezet. 3.3. Archiefbeheer Inlichtingendienst Buitenland (IDB) 3.3.0. InleidingDe dienst is opgericht bij KB nr. 1 op 16 februari 1946 onder de naam
Buitenlandse Inlichtingendienst. In 1971 is de naam BID veranderd in IDB.
De Sectie Algemene Zaken heeft nooit onder het ministerie van Algemene Zaken
gefunctioneerd, de medewerkers zijn altijd door het Ministerie van Oorlog/Defensie
betaald, ook toen de sectie was gehuisvest bij de BID. De belangrijkste taak
van de BID/IDB was overigens het verzamelen van politieke en economische inlichtingen
in het buitenland alsmede contra-spionage. Vanaf het KB van 5 aug. 1972 (Stb.
437) was de dienst alleen belast met het inwinnen van gegevens betreffende
het buitenland. 3.3.1. ArchiefbeheerOnder 3.1 is de voornaamste verdeling van de twee typen dossiers gegeven:
het bronarchief (bij de IDB genaamd: operationele afdeling) en het secretariaat
en de verwerkende, analyserende afdeling anderzijds. De tweede groep werd
na afdoening als te vernietigen werkmateriaal beschouwd. Vanaf 1987 werd de
vernietiging van deze dossiers wel in processenverbaal vastgelegd; dat daarbij
de notie van wat archiefbescheiden waren ontbrak, blijkt o.m. uit het feit
dat ook andere documenten dan archiefbescheiden in deze p.v.'s zijn vermeld,
tot Staatscouranten toe.Ten aanzien van het bronarchief, bijgehouden door de operationele afdeling,
kende men bij de IDB vanaf 1967 de volgende werkwijze. Wanneer een bron ophield
gegevens te produceren, werden de dossiers betreffende die bron uit overwegingen
van ruimte besparing gemicrofilmd (op microfiches). De authentieke papieren
dossiers werden vervolgens vernietigd. Of in 1967 alles is gemicrofilmd wat
nog aanwezig was (vanaf 1946) of dat slechts een selectie van wat nog actueel
werd geacht, is niet duidelijk. Bij andere diensten werd wel volledig verfilmd.Alleen in 1968 werd van de vernietiging een procesverbaal opgemaakt, maar
later niet meer. In de ogen van de beheerders was nl. de vernietiging van
brondossiers, die op microfilms waren gezet geen vernietiging. De microfilms
(op briefkaartformaat) zijn opnametechnisch van matige kwaliteit, en waarschijnlijk
grotendeels op acetaatfilm gezet, in plaats van op het veel beter houdbare
polyester. De fiches zitten als gevolg van het gebruik vol met krasjes, stof
en vingerafdrukken.Toen begin 1992 duidelijk werd, dat de IDB zou worden opgeheven, betekende
dat, dat alle bronnen binnen afzienbare tijd zouden worden gesloten. De consequentie
was dus dat papieren brondossiers alle zouden worden vernietigd, en de laatste
archiefmedewerker heeft aldus planmatig, verdeeld over de maanden die nog
restten, de dossiers verwijderd en uiteraard met medeweten van de directeur
per bestelauto naar de Vuilverbranding in Dordrecht gebracht. Dit proces heeft
geduurd vanaf 1992 tot juni 1993 en is niet in processen verbaal
vastgelegd. «Er was immers niets vernietigd1.
De laatste inlichtingen die de dienst heeft gekregen zijn tussen de microfilms
gevouwen, omdat de microfilmcamera niet meer beschikbaar was. Dit betreft
de periode tot oktober 1993.Het beleidsmatig belangrijkste deel is echter niet het bronarchief maar
de activiteiten die de dienst met gebruikmaking van zijn bronnen ondernam.
De voornaamste activiteit was tot 1970 en vanaf 1976 het vervaardigen van
analyses (rapportages) t.b.v. afnemers. Vanaf circa 1987 bevorderde de dienst
dat de afnemers de rapporten binnen een jaar vernietigden of terugstuurden,
en men bewaarde ook zelf geen exemplaren. Uit het voorgaande is al gebleken,
dat de beide handelwijzen in strijd waren met de archiefwetgeving, en evenmin
door de IVD-wetgeving waren vereist. Het vernietigen van dossiers buiten het
bronarchief is doorgegaan tot 28 september 1992, voorzover gedocumenteerd.
Daarna zijn op 6 november de harde schijven van het postregistratiesysteem
en de financiële administratie vernietigd. Van het postregistratiesysteem
is een papieren uitdraai bewaard in chronologische volgorde; de mogelijkheid
tot terugzoeken op onderwerp is daarmee verdwenen. T.a.v. de financiële
administratie bestonden afspraken met de Rekenkamer. De vernietiging hiervan
is inderdaad te rechtvaardigen met de wettelijke plicht tot bronbescherming.Het diensthoofd de heer K. Meulmeester heeft tegenover de Werkgroep verklaard:
«Ik wist dat er een Archiefwet en een Archiefbesluit waren, maar in
mijn hele carrière heb ik slechts de visie vernomen, dat wat wij deden
gebaseerd was op de bepalingen van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten.
Juist het materiaal van het bronarchief moest naar mijn mening zo uitgebreid
mogelijk zijn, zodat gereconstrueerd kon worden wat er gebeurd was. Nooit
heb ik ervaren dat het beleid dat hierbij gevoerd werd, op gespannen voet
stond met bepaalde wetten».Voorts zijn de kasten en laden van vertrekkende medewerkers slechts door
henzelf leeggemaakt, eveneens voornamelijk vóór het einde van
1992. Op de zakken waarin de inhoud werd opgeslagen is steeksproefgewijs controle
uitgeoefend, echter alleen op het criterium of stukken tot het bronarchief
behoorden. Hierbij zijn dus waarschijnlijk nog wel archiefstukken verdwenen,
al is het merendeel toch documentatie en kladmateriaal geweest; de zakken
zijn afgevoerd met dezelfde bestelwagen en dezelfde bestemming als de brondossiers.
Vanaf de tweede helft 1992 functioneerde alleen nog een uit vijf personeelsleden
bestaande justitiële afdeling.De bewaarde analyse rapportages over maart 1992–oktober 1993 (zie
onder) hebben alleen met de activiteiten van deze afdeling te maken en betreffen
één regio. Of er in die periode ook nog andere rapportages gemaakt
zijn is niet duidelijk.In juni of november 1993 is de harde schijf met de toegang op het bronarchief
vernietigd. Naast deze schijf was en is er echter ook een kaartsysteem, waarmee
de verslagen met inlichtingen aan de bron gekoppeld zijn. De schijf vergemakkelijkte
het zoeken en bevatte weinig meer dan het kaartsysteem. De schijf bevatte
geen onderwerpsgewijze toegang. Naar aanleiding van een gerechtelijke procedure
heeft de huidige beheerder van het archief, het ministerie van Algemene Zaken,
zich verplicht om op het bestand van 700 000 opnamen uiterlijk eind 1998
een ingang op jaar en land te maken. Het betrof een procedure voor de Rechtbank
te Rotterdam, sector bestuursrecht, aangespannen door de heren De Graaff en
Wiebes, voorlopige voorziening d.d. 30 nov. 1995.2
Dit impliceert vanzelfsprekend niet dat het archief daarmee openbaar wordt. Het restant van het archief bestaat uit de restanten van het archief van
het secretariaat en de stafafdelingen die de analyses maakte, in totaal ongeveer
4 strekkende meter, en de microfiche-versie van het bronarchief, vermoedelijk
vanaf 1946. 700 000 opnamen komen overeen met ca. 150 meter papieren
dossiers. Voor een dienst die in de jaren tachtig nog circa 50 personeelsleden
kende1 is de 4 meter erg weinig. De omvang had
vermoedelijk circa 80 meter moeten zijn. Het archief is intussen door een
medewerker van het ministerie geïnventariseerd; uit de inventaris blijkt,
dat de dossiers vrijwel uitsluitend van na 1985 dateren. Er zijn slechts zeer
weinig oudere stukken. Van alle rubrieken, genoemd in het institutionele onderzoek
van D. Engelen komen wel wat stukken in de inventaris voor, uitgezonderd die
betreffende de «legal residents», inlichtingen-officieren met
diplomatieke status, die de dienst echter de laatste jaren niet meer tot zijn
beschikking had. Bij de opheffing van de IDB is de departementen gevraagd
na te gaan of er nog rapportages van de dienst in hun bezit waren, en deze
retour te zenden. Als gevolg daarvan zijn van twee departementen stukken terugontvangen.
De analyserapportages over maart 1992 – oktober 1993 hebben zoals gezegd
betrekking op één regio, wat in het kader van de afbouw van
de dienst verklaarbaar is.In de inspectierapporten van de Rijksarchiefdienst (Kamerstuk 24 400
III, nr. 8) van 22 sept. 1995 en 21 maart 1996 wordt melding gemaakt van enkele
categorieën stukken, die eerder nog aanwezig geweest zouden zijn en in
1996 niet meer: stukken gekenmerkt met CF, typische secretariaatsstukken,
personeelsdossiers en fotomateriaal. Stukken met het kenmerk CF en secretariaatsstukken
zoals correspondentie met buitenlandse inlichtingendiensten zijn wel aanwezig,
uiteraard slechts in beperkte mate. Er was wel een personeels- (tevens veiligheids-)
functionaris, maar de echte personeelsdossiers werden op het ministerie van
Algemene Zaken bijgehouden. Fotomateriaal zowel positief als negatief, werd
vrijwel uitsluitend voor de Marine Inlichtingendienst vervaardigd. Bij navraag
is gebleken dat het daar bewaard is.Voorts zijn enkele dossiers met lopende zaken door de laatste medewerkers
mee genomen naar de MID, afdeling Operatiën.Een belangrijk deel van de verzonden analyserapportages, namelijk over
de periode 1949 – 1962 bevond zich in het archief van de geadresseerde
C. Fock, (toen secretaris-generaal van het ministerie van Algemene Zaken),
dat onderdeel uitmaakt van het archief van het ministerie van Algemene Zaken.
Bij de inventarisatie van dit laatste archief is het archief Fock, evenals
enkele soortgelijke collecties in het algemene archief van Algemene Zaken
opgenomen, zodat de hierna te noemen inventaris Archief Fock vervallen is.
Bij de inventarisatie bleek, dat vele stukken die in de inventaris Fock als
niet aangetroffen worden vermeld, later elders in het archief van Algemene
Zaken waren opgeborgen, zonder vermelding van de nieuwe vindplaats.Ook na 1962 werd uiteraard aan Algemene Zaken gerapporteerd. Van de produktie
van analyserapporten tussen 1962 en 1970 resp. 1976 en 1992 is naar schatting
aldus in het archief van Algemene Zaken ca 15% bewaard. Aangenomen kan worden,
dat dit niet de onbelangrijkste rapporten geweest zijn. In het archief van
AZ komen ook veel andere zaken de BID/IDB betreffende voor, zowel organisatorische
als operationele. 3.3.3. Pogingen om het archief te behoudenVanaf 26 juni 1991 trachtten twee onderzoekers B. de Graaff en C. Wiebes
stukken ter inzage te krijgen uit het archief van het ministerie van Algemene
Zaken, en meer speciaal het archief van de IDB. Aanvankelijk ging
het daarbij vooral om stukken betreffende de arrestatie van twee agenten van
de BID (Reydon en De Jager) in de Sovjet Unie in 1961. Op 25 oktober 1991
deelde de Secretaris-Generaal van Algemene Zaken R.J. Hoekstra de onderzoekers
schriftelijk mede, dat dossiers van zaken die niet meer actueel zijn worden
vernietigd. Op 4 november 1991 vroegen zij de SG op welke wettelijke grondslag
deze vernietiging berustte en stelden zij ook de Algemeen Rijksarchivaris,
F.C.J. Ketelaar, op de hoogte. Door de SG is voor zover waarneembaar deze
brief nooit beantwoord. De ARA is met de SG gaan praten op 6 december 1991.
Volgens de SG in zijn eerste gesprek met de Werkgroep handelde dit gesprek
met Ketelaar over het begrip archiefbescheiden. Uiteraard zouden archiefbescheiden
in de zin van de wet volgens de wettelijke regels worden behandeld.1 Dit deelde de ARA ook aan de heren Wiebes en De Graaff
mee. De discussie tussen SG en ARA over het wettelijke begrip archiefbescheiden
spitste zich toe op de vraag of de analyserapportages, (waarvoor eigenmachtig
een vernietigingstermijn «zo spoedig mogelijk» was gesteld) aan
te merken waren als «bescheiden naar hun aard bestemd om te berusten»,
dus de archiefwettelijke definitie.De SG: «Mijn indruk van dat gesprek is dat ik toen niet ben gewezen
op een handelen in strijd met de Archiefwet. De feitelijke constatering was,
om het in mijn eigen woorden te zeggen, dat dossiers van zaken die niet meer
actueel zijn, worden vernietigd, maar dat als en voor zover er sprake zou
zijn van archiefbescheiden, vanzelfsprekend de Archiefwet en de daarop berustende
uitvoeringsregelingen van toepassing zouden zijn, als het gaat om vernietiging.
Het kan best zijn dat het in de geschiedenis nadien anders is gelopen, daar
ga ik niet over. Op dat moment heb ik dat niet opgevat als een waarschuwing
van de heer Ketelaar om op te houden met het vernietigen van die rapporten,
want dat is in strijd met de Archiefwet, maar voor zover het gaat om bescheiden
in de zin van de Archiefwet, wees dan wel alert; dan moet je handelen krachtens
de wet». In de perceptie van de ARA was dit vrijwel hetzelfde: «In
dat gesprek heb ik de verzekering gekregen dat, als er al vernietigd zou worden,
die vernietiging zou geschieden in overeenstemming met de regels van de Archiefwet.
De heer Hoekstra heeft op dat moment ongeveer hetzelfde gezegd als wat zijn
minister en onze Minister-President later nog een keer heeft gezegd in antwoord
op de Kamervragen van de leden Valk en Stoffelen: als er al vernietigd wordt,
gebeurt dat in het kader van de Archiefwet».Ook ten aanzien van andere onderdelen van Algemene Zaken dan de IDB was
er sprake van archiefbewerking en archiefselectie. De ARA meende er dan ook
vanuit te kunnen gaan, dat er na dat gesprek door de SG actie zou worden ondernomen
om ook voor de IDB, een vernietigingslijst tot stand te brengen, en dat er
dus in afwachting daarvan geen archiefbescheiden meer zouden worden vernietigd.De SG heeft die conclusie niet getrokken, maar slechts een algemeen verzoek
bespeurd om alertheid waar het om archiefbescheiden zou kunnen gaan. Hij heeft
bovendien het hoofd van de IDB over een en ander niet ingelicht. Daarnaast
heeft hij geen aanleiding gezien om uit te (laten) zoeken hoe de verhouding
tussen de archiefwetgeving en de wetgeving op het gebied van de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten precies lag.Op de vraag of de ARA niet doortastender had moeten optreden na december
1991 is door deze gesteld, dat werkelijke inspectie niet paste in het beleid
van WVC. Met het opstarten van het project invoering verkorting overbrengingstermijn
in het kader van de nieuwe archiefwetgeving was alle aandacht van de Rijksarchiefdienst,
gesteund door de minister van WVC gericht op het overbrengen van archieven
van rijksdiensten, en minder op inspectie.1 Echter naar het oordeel van de Werkgroep betekent dit bepaald niet
dat inspectie verboden was. Ook is er in het gesprek tussen SG en ARA kennelijk
geen systematische analyse geweest van de werkprocessen bij de IDB.Tussen december 1991 en tot eind 1992 is er dus aan het feitelijke beleid
t.a.v. de vernietiging bij de IDB niets veranderd. Eind 1992 was het grootste
deel van het secretariaatsarchief al vernietigd, (laatstelijk op 28 september
en 6 november) en de vernietiging van het originele bronarchief in volle gang.
Naar aanleiding van een artikel door De Graaff en Wiebes in NRC-Handelsblad
van 7 november 1992 stelden de Tweede Kamerleden Stoffelen en Valk op 11 november
1992 de minister van Algemene Zaken, Binnenlandse Zaken en Welzijn, Volksgezondheid
en Cultuur een aantal vragen2, waarvan de eerste
luidde: «1. Zijn of worden archieven van de Inlichtingendienst Buitenland
alsmede van zijn voorganger, de Buitenlandse Inlichtingendienst, vernietigd?»Alleen de minister van Algemene Zaken antwoordde daarop reeds op 18 november
met een even kort als stellig «nee». In het tweede gesprek met
de Werkgroep heeft de SG niet kunnen verklaren waarom hij de beide andere
ministeries niet in de beantwoording heeft betrokken. Of hij met het diensthoofd
specifiek over de beantwoording van de vragen heeft gesproken herinnerde hij
zich ook niet. Hij wist (eerste gesprek) ook niet van de vernietiging die
nog in september en de week tevoren had plaatsgevonden. De SG wist alleen
van de vernietiging van rapportages. Het antwoord «nee» berustte
dan ook zowel voor het verleden als het heden niet op waarheid. De toenmalige
Minister-President R.F.M. Lubbers heeft in zijn gesprek met de Werkgroep verklaard
dat hij de concept-beantwoording zonder na te vragen heeft ondertekend. Het
diensthoofd heeft schriftelijk aan de commissie verklaard, dat hij pas eind
1992 uitdrukkelijk opdracht heeft gekregen van de SG om niet meer te vernietigen.
Wat er toen nog aan rapportages over was is inderdaad bewaard, met de restanten
van de rest van het archief. De vernietiging van het originele bronarchief
is echter doorgegaan, ongetwijfeld omdat dit bij de aanwezigheid van microfilms
niet als vernietiging werd beschouwd.In april 1992 heeft de medewerker van de ARA M. Beekhuis een telefonisch
overleg gevoerd met de secretaresse van het hoofd van de IDB K. Meulmeester
over de eisen waaraan een vernietigingslijst moest voldoen. Zij heeft dat
netjes uitgewerkt en haar chef heeft dat geparafeerd. Op 28 september 1992
heeft de ARA een brief geschreven aan de SG met het verzoek werk te maken
van de vernietigingslijst en in afwachting van de totstandkoming daarvan de
vernietiging te staken. De brief is aangekomen de dag na de laatste gedocumenteerde
vernietiging van papieren dossiers.Uit de gang van zaken geschetst in de vorige paragrafen blijkt, dat de
SG niets heeft ondernomen, hoewel hij zoals hij in het eerste gesprek met
de Werkgroep stelde, regelmatig contacten had over de dagelijkse gang van
zaken met het diensthoofd.De SG stelde tegenover de Werkgroep: «Na het gesprek (op 6 dec.
1991) heeft die afspraak met Ketelaar om tot goed contact te komen niet de
eerste prioriteit gehad».In het tweede gesprek met de Werkgroep maakte hij melding van een opdracht
aan zijn stafmedewerker R.K. Visser om aan overleg over de lijst deel te nemen.
Dat overleg vond echter pas plaats op 22 januari 1993 en resulteerde mede
in een brief van de ARA aan de minister van WVC (zie onder). Eveneens maakte
hij melding van een verslechterende sfeer tussen medewerkers van AZ en van
het ARA, doordat onder meer de eersten de laatsten ervan verdachten
gegevens uit een geheime archiefinventaris (nl. van het Archief Fock) te hebben
doorgegeven aan de heren De Graaff en Wiebes. Deze episode speelde zich echter
pas af na een brief van laatstgenoemden op 6 juli 1994. De kwestie werd opgehelderd
bij hun brief van 31 augustus 1994: De Graaff had de inventaris al in 1987
van de heer Fock zelf gekregen. Toen dat speelde was de heer Hoekstra echter
al als Secretaris-Generaal vertrokken, nl. per 4 juli 1994.Naar aanleiding van nieuwe vragen van de Tweede Kamerleden Valk en Stoffelen
aan de minister van WVC op 16 december 19921
over het vermoeden van verdwijnen van stukken uit het IDB-archief verklaarde
de minister op 4 februari 1993 dat er geen termen aanwezig waren om een onderzoek
te laten verrichten naar het beheer van de IDB-archieven. Het ging hierbij
over een mededeling van de vertegenwoordigers van Algemene Zaken bij een procedure
voor de Raad van State tussen De Graaff en Wiebes enerzijds en laatstgenoemd
ministerie anderzijds over stukken betreffende Reydon en De Jager op 10 december
1992.Intussen had zich een vinnige discussie afgespeeld tussen ambtenaren van
AZ en WVC over het niet betrokken zijn van de laatsten bij de beantwoording
van de vragen van november2. De minister van
Cultuur verklaarde bij brief van 14 april 19983
aan de Werkgroep dat te hebben beschouwd als gebruikelijke animositeit tussen
departementale ambtenaren en daarin geen reden te hebben gezien om persoonlijk
bij de Minister-President te interveniëren.De ARA had in verband met de beantwoording van deze vragen aan de minister
het voornemen te kennen gegeven een inspectie te gaan uitvoeren bij de IDB
(brief van 22 januari 1993), maar na de beantwoording van de beide vragenreeksen
zou dat «ambtelijke zelfmoord» geweest zijn. Bovendien had de
minister in haar beantwoording van de tweede vragenreeks het «voornemen
tot inspectie» dat ambtelijk was gesuggereerd, afgezwakt tot «het
voornemen om aandacht te schenken aan». Vóór die tijd
zou inspectie wellicht nog gekund hebben. De heer J. Riezenkamp, toen directeur
Culturele Zaken, heeft de ARA aangeboden hem te vergezellen bij een bezoek
aan de SG. De ARA achtte dat niet nodig. De heer Riezenkamp vertrouwde hem
voldoende, zodat hij niet verder aandrong4. Het
exacte tijdstip van dit aanbod is echter niet duidelijk.Op 24 juni 1993 bezocht de heer M. Beekhuis het gebouw van de IDB (villa
Maarheeze) met het oog op de totstandkoming van een vernietigingslijst. Uit
zijn verslag blijkt, dat toen hetzelfde aanwezig was als wat zijn collega
B. de Vries medio 1995 in de archiefruimte van het ministerie van Algemene
Zaken heeft gezien. Op dat verslag in het archief van de IDB is door het diensthoofd
genoteerd: «Beekhuis op bezoek geweest. Alles getoond. Oké5. De heer Beekhuis heeft echter verklaard de heer Meulmeester
alleen een hand te hebben gegeven.Op 7 april 1995 stellen de kamerleden Valk en Van Oven naar aanleiding
van een artikel in Het Parool van 1 april 1995 vragen aan de Minister-President6. In dit artikel wordt een klacht bij de Nationale Ombudsman
door De Graaff en Wiebes besproken, waarin opnieuw een vermoeden van illegale
vernietiging wordt uitgesproken. De heer G.I.P.W. Wuisman heeft tegenover
de Werkgroep verklaard dat er na 1993 getracht is een betere verstandhouding
op te bouwen met de medewerkers van de Rijksarchiefdienst en de onderzoekers.
Dit verhinderde echter niet, dat ook de beantwoording van deze vragen niet
geheel conform de waarheid was. Op 16 mei en 6 juni 1995 is door de Minister-President
Kok toegegeven, dat er tot november 1992 is vernietigd op grond van het argument staatsveiligheid, en dat het bronarchief was bewaard. De heer Wuisman:
«Wij kwamen daarmee op een punt, waarop de zaak klip en klaar moest
worden aangegeven. Dat verleden, dat wij elke keer weer tegenkwamen, moest
worden afgesloten zodat er naar de toekomst kon worden gekeken en getracht
kon worden om een situatie te bereiken die aan alle eisen zou voldoen. Mijn
probleem was dat ik in het kader van de WOB voortdurend bezig was met het
voeren van procedures...De premier heeft toen heel duidelijke taal gesproken. Hij heeft gezegd:
wij moeten nu naar voren kijken en niet eindeloos naar achteren. Er moest
een oplossing komen... Inderdaad is er een andere wind gaan waaien en dat
had te maken met de wisseling van de wacht aan de top. Wij hadden een andere
premier en een andere SG gekregen».Overigens verdient het vermelding (zie paragraaf 3.3.1) dat feitelijk
de vernietiging langer was doorgegaan dan in deze antwoorden gezegd werd. 3.4. Sectie Algemene Zaken of Inlichtingen/OperatiënVanaf 13 mei 1946 vormde de hoofdafdeling III c van de Generale Staf van
het ministerie van Oorlog als GS III c, in 1948 ongedoopt in Sectie G 7, de
militaire afdeling ervan1. In 1949 werd deze
afdeling omgedoopt in Sectie Algemene Zaken. Niet geheel duidelijk is, wanneer
deze sectie definitief losgemaakt is van de BID/IDB. De uiterste datum hiervoor
is 1 sept. 19722 : na een reorganisatie gingen
toen de andere afdelingen na een kortstondige periode onder het ministerie
van defensie, namelijk vanaf 1-1-1971, weer onder Algemene Zaken ressorteren.Oorspronkelijk vormde deze organisatie als sectie GIII c onderdeel van
de voorloper van de Militaire Inlichtingendienst; opgericht op 13 mei 19463. Vanaf 1 juni 1948 was deze binnen de Generale Staf
verzelfstandigd als Sectie G7 en per 1 juli 1949 omgedoopt in Sectie Algemene
Zaken. Daarnaast komt ook de benaming I/O voor, (staande voor Intelligence
en Operations, voor de hand liggend vertaald als Inlichtingen en Operatiën,
naar een eerder eraan toegevoegde organisatie van L. Einthoven die met de
naam Operation werd aangeduid. De SAZ was aanvankelijk de poot I; op een zeker
moment zijn de beide organisaties min of meer samengevoegd. Het doel was het
opzetten van een inlichtingen- en sabotagenetwerk, dat na een vijandige bezetting
in Nederland achter moest blijven, om herhaling van rampzalige acties als
het Englandspiel te voorkomen. («Stay behind-organisatie»). Ook
in andere NATO-landen bestonden dergelijke organisaties. De bekendste, naar
aanleiding waarvan ook het bestaan van de Nederlandse uiteindelijk is onthuld,
was de Italiaanse met de naam Gladio. De Sectie Algemene Zaken ressorteerde
alleen aanvankelijk onder de Generale Staf van het Ministerie van Oorlog en
de Minister van Algemene Zaken, maar later alleen onder Defensie.Na de opheffing per ultimo 1992 is het restant van het archief overgedragen
aan de Bevelhebber Landstrijdkrachten (BLS), vanwege de nazorg voor de bij
de organisatie betrokken personen. Het gaat inderdaad om een restant. Naar
aanleiding van een WOB-verzoek van de heren Wiebes en de Graaff d.d. 15 juli
1996 bij het ministerie van Algemene Zaken onderzocht men bij Defensie waar
het archief gebleven was. Vervolgens bleek het archief door een medewerker
van de SAZ ultimo 1992 eigenmachtig vrijwel geheel te zijn vernietigd. Het
restant bestond uit twee koffers, thans 8 archiefdozen en een pakket, alsmede
een dossier met personeelsgegevens. Vijf dozen en het pakket bevatten voornamelijk
technische handleidingen en wat foto's en videobanden. De foto's en videobanden
zijn als archiefstukken aan te merken. De organisatie had een «druiventrosstructuur».
(cellen opbouw) Drie dozen bevatten geschiedschrijvingen door de vertrekkende
hoofden, in één keer opnieuw uitgetypt, met een
reeks genummerde en ongenummerde bijlagen. Deze bijlagen waren grotendeels
recente kopieën van stukken uit archieven van o.m. de ministeries van
Algemene Zaken en Defensie, en enkele stukken uit het archief van de SAZ zelf.De Minister van Defensie heeft bij brief van 31 oktober 1996 de Vaste
Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten op de hoogte gesteld
van de illegale vernietiging. Maatregelen tegen de betrokkene zijn wel overwogen,
maar niet genomen. 3.5. Militaire Inlichtingendienst, MIDIn tegenstelling tot eerdere inlichtingen van de Minister van Defensie
ziet het ernaar uit dat er minder illegaal is vernietigd dan eerder gevreesd
moest worden. Dit duidt echter niet op beter archiefbeheer dan aanvankelijk
moest worden aangenomen, maar juist op een zodanige administratieve chaos
dat de ambtelijke leiding van de MID geheel het zicht had verloren op de werkelijkheid
van het archiefbeheer. 3.5.0. InleidingDe MID is opgericht in 1987, en vormt de voortzetting van circa vijftien
onderdelen van het defensieapparaat die uiteraard alle met inlichtingen- en
veiligheidsdiensten te maken hadden. Tenminste zes daarvan dateerden van kort
na de tweede wereldoorlog; vooruitlopend op de inhoud van dit hoofdstuk en
in tegenstelling tot eerdere berichten kan worden vermeld dat het grootste
deel van de archieven van deze onderdelen in orginali is bewaard, en een deel
bovendien op microfilm; het grootste deel van de films bevat bescheiden, die
naar huidige norm en volgens de nog niet formeel vastgestelde selectielijst
voor vernietiging in aanmerking komen (veiligheidsonderzoeken naar personen).Sinds 1987 is de taak omschreven als: verzamelen– van gegevens omtrent potentieel van de strijdkrachten van andere
mogendheden,– van gegevens benodigd in verband met activiteiten die de veiligheid
of paraatheid van de krijgsmacht dit kunnen schaden,– van gegevens benodigd om geheime gegevens betreffende de krijgsmacht
te beveiligen– van gegevens benodigd bij mobilisatie en concentratie van strijdkrachten,
en:– verrichten van veiligheidsonderzoeken t.a.v. vertrouwensfuncties
bij de overheid en soortgelijke functies bij het bedrijfsleven.De dienst heeft een omvang van 800 à 900 personeelsleden en is
daarmee groter dan de BVD.In 1979 werden enkele medewerkers van de Marine Inlichtingendienst (sectie
7) bij de IDB geplaatst; als gevolg daarvan berusten in het IDB-archief twee
laden met microfiches van deze sectie. Op grond van het besluit Archiefoverdrachten
Rijksadministratie tot 1988 moeten deze bij het archief van de rechtsopvolger
van de Marid, de MID werden gevoegd.De samensmelting van de 15 afdelingen tot één samenhangende
dienst is na 11 jaar nog niet voltooid. De belangrijkste uitwendige oorzaak
daarvoor is de zeer sterk gespreide huisvesting. De acht huidige afdelingen
zijn nog steeds gespreid over circa twintig lokaties, elk met zijn eigen administratieve
systeem. Verder doet de bij de krijgsmacht gebruikelijke snelle wisseling
van leidinggevenden waarschijnlijk geen goed aan de continuïteit in veranderingsprocessen.
De staatssecretaris van defensie heeft op 21 juni 1995 ingestemd met de conclusies
inzake de organisatie in een Eindrapport van de projectleider
militaire inlichtingen en veiligheid Van Idsinga van 29 maart 19951. Op 4 dec. 1997 is besloten tot evaluatie. Het rapport
besteedt geen aandacht aan het archiefbeheer.Een van de resultaten van het rapport is de beslissing tot verdere centralisatie
van de dienst zoveel mogelijk op één plaats, de Frederikkazerne
in 's-Gravenhage. Daarop vooruitlopend worden geleidelijk zaken als geautomatiseerde
postregistratie- en andere administratieve procesbewakingssystemen gemicrofilmd.
Geleidelijk gaan ook al onderdelen over naar de Frederikkazerne, waarbij slechts
per geval de benodigde faciliteiten worden vastgesteld. Zelfs een globaal
schema van het toekomstige gebruik van het voor de MID bestemde deel van het
complex ontbreekt. 3.5.1. Specifieke regels voor de MIDDefensie kent een verzameling algemene voorschriften voor het archiefbeheer,
die betrekking hebben op het ministerie als geheel. Daarnaast bestaat er uitsluitend
of voornamelijk voor de inlichtingendiensten een groot aantal regelingen op
het gebied van administratieve organisatie, beveiliging en geheimhouding,
die her en der verspreid bepalingen bevatten die verband houden met het archiefbeheer.
De belangrijkste algemene voorschriften zijn: de vernietigingslijsten van
19692, en die van 19873 ; Regeling documentaire informatievoorziening defensie 1994 en 1996,
bekend als MP 10-005.Uit 1961 dateren voorts per krijgsmachtonderdeel voorschriften betreffende
de vernietiging en inlevering van de daarvoor in aanmerking komende stukken
uit de archieven van staven, onderdelen, diensten en inrichtingen der (respectievelijk)
Koninklijke Landmacht en Koninklijke Luchtmacht4.
Ook voor de Koninklijke Marine is een dergelijk stuk aangetroffen, echter
zonder vindplaatsgegevens5. Voor de vernietiging
in buitengewone omstandigheden is er een ministeriële beschikking uit
19776 die een regeling uit 1958 verving. Dat
het archiefbeheer zo duidelijk het sluitstuk was in het denken van de ambtelijke
leiding van de MID maakte mogelijk dat het archiefbeheer uiteindelijk ontaardde
in chaosEr is afzonderlijke regeling voor zgn. NAVO-archieven, zie par. 2.3. De
regelingen op grond van de privacywetgeving zijn vermeld onder 2.6.In aanvulling op de privacy reglementen uit 1988 is voor de MID een afzonderlijke
Aanwijzing HMID (Hoofd Militaire Inlichtingendienst) nr. 4 met betrekking
tot het melden en het beheer van de MID privacy reglementen d.d. 1 juli 1990.
Daarin worden in punt 8 bewaartermijnen van persoonsgegevens vastgesteld,
terwijl slechts bedoeld had moeten zijn: termijnen na welke gegevens uit het
systeem worden verwijderd. Dat is niet hetzelfde als: vernietigd. Ook in de
Veiligheidsinstructie MID van 1991, Vaste Order nr. 005, komt een bepaling
voor (1.3.3) waaruit blijkt, dat eenieder de bevoegdheid heeft documenten
door het archief te laten vernietigen, mits het archiefpersoneel de geregistreerde
documenten eerst afboekt. Het stuk verwijst wel naar het op dat moment vervallen
Beveiligingsvoorschrift-II 1961, in plaats van naar de Aanwijzingen voor de
beveiliging van staatsgeheimen en vitale onderdelen bij de Rijksdienst van
1989. Het stuk is uitgevaardigd door het Hoofd militaire inlichtingendienst,
die daartoe althans wat de vernietiging van archiefbescheiden betreft niet
de bevoegdheid had. Gelukkig is het stuk niet of slechts op beperkte schaal
verspreid. In de hierna te noemen rapportages wordt herhaaldelijk vermeld
dat deze voorschriften bij de diverse onderdelen van de MID bekend en/of aanwezig
waren. 3.5.2. Rapportages MID-archieven vanaf 1990: vernietigd
of niet vernietigdDe centrale afdeling post- en archiefzaken, later de centrale afdeling
documentaire informatievoorziening, en weer later het Defensie archieven-,
registratrie en informatiecentrum Daric, alsmede de Rijksarchiefinspectie
en de Centrale Archiefselectiedienst hebben resp. in 1990, 1993, 1996, 1997
en 1998 rapportages opgemaakt betreffende de organisatie, het beheer en de
omvang van de archieven van de MID-onderdelen en hun rechtsvoorgangers.Het onderzoek van 1990 beperkte zich tot de secretarie van de centrale
organisatie (MIDCO) aan de Kalvermarkt1. Onder
punt 8 wordt gesteld dat er nog nooit was vernietigd en onder punt 11 dat
het NAVO-beveiligingsvoorschrift NP 71–100 en officiële vernietigingslijsten
niet waren aangeboden. Overigens wordt vastgesteld dat er veel aan de organisatie
van het archiefbeheer ontbreekt; zo is er geen dossierinventaris aanwezig
en ontbreken personeelsleden met de vereiste vakopleiding. Niet geheel duidelijk
is wat er met het rapport 1990 is gebeurd. Een duidelijke reactie op het aanbod
tot assistentie door de centrale afdeling is niet gevolgd. Een van de adviezen
was een aparte vernietigingslijst voor de MID te doen samenstellen.In 1993 is er op initiatief van het diensthoofd opnieuw een onderzoek
verricht vanuit de centrale afdeling documentaire informatievoorziening van
het ministerie2. Dit rapport bepleit de noodzaak
tot het invoeren van een centraal voortgangsbewakingsysteem; het besteedt
ook veel aandacht aan andere onderdelen van het archiefbeheer. Op twee plaatsen
wordt van onreglementaire vernietiging melding gemaakt, en op één
plaats wordt gesteld dat vernietiging is opgeschort. Met het rapport is voor
zover waarneembaar niets gebeurd. Op het omslagblad staat zelfs aangetekend,
dat de exemplaren van het rapport bestemd voor de subsecretariaten niet zijn
doorgestuurd. Van een vast te stellen vernietigingslijst is opnieuw sprake,
in samenhang met die voor de BVD. Op 5 juli 1994 beklaagt het hoofd Daric3 zich over het kennelijke gebrek aan belangstelling.Het derde rapport, het Daric-rapport uit 19964
is gebaseerd op onderzoeken in november 1995–juni 1996. De rapporteurs
konden een beroep doen op medewerking van het personeel van de dienst, maar
waren daarvan wel afhankelijk. Het hoofd van het Daric bespeurde bij de werkzaamheden
wel een duidelijke afstandelijkheid t.o.v. zijn medewerkers, die immers voor
de MID buitenstaanders waren. Het rapport concludeert onder meer een gebrekkige
organisatie in de administratieve processen, waaronder oneigenlijke vernietiging
volgens eigen inzicht. Dit wordt per bureau onderbouwd. Er wordt daarbij geen
duidelijk onderscheid gemaakt tussen het werkmateriaal (vaak dubbelen en documentatie)
van individuele medewerkers en per afdeling min of meer regelmatig georganiseerde
archiefvorming.De laatste jaren komt het wel steeds meer voor dat recente archiefstukken
al bij ontvangst worden gescand of verfilmd, en na vrij korte tijd uit overwegingen
van ruimtegebrek illegaal worden vernietigd. Uit het vervolg zal blijken,
dat gebrek aan kennis over vernietigingswetgeving niet hoeft te betekenen,
dat er willekeurig en op grote schaal vernietigd zou zijn. Het rapport komt
tot een totale omvang van ca. 400 meter aan oude archieven5.De conclusie uit het inspectierapport uit juli 1997 van de Algemeen Rijksarchivaris,
overgelegd aan de Tweede Kamer in december 1997 bij brief van de minister
van Defensie van 9 december 19976 was, dat er
bij de MID, evenals dat bij de IDB het geval was geweest, willekeurig
en op grote schaal vernietigd werd. Het baseert zich voornamelijk op het Daric
rapport. Het inspectierapport onderschrijft ook de conclusies, al merkt de
rapporteur op dat hij vanwege de gebrekkige en vooral verspreide berging geen
indruk kan geven van de werkelijke omvang en volledigheid van de archieven.
De aanleiding voor deze brief was een artikel in NRC-Handelsblad van 3 december
1997 van De Graaff en Wiebes, waarin de illegale vernietiging zwaar werd aangezet,
mede als gevolg van de ervaringen met de IDB; bovendien was de MID niet in
staat gebleken bepaalde stukken in het kader van een WOB-verzoek te verstrekken.
Het ging hierbij o.m. over een onderzoek naar het Englandspiel, en «het»
zgn. Surinamedossier met betrekking tot de decembermoorden (1982). De suggestie
was, dat er bij de MID, evenals dat bij de IDB het geval was geweest, willekeurig
en op grote schaal vernietigd werdIn de genoemde brief van 9 december 1997 maakte de minister van Defensie
melding van het volgende. Bij het overleg met de Vaste Kamercommissie voor
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten op 24 maart 1993 had minister Ter
Beek toegezegd, dat dezelfde procedure zou worden gevolgd als bij de BVD,
impliciet dus dat er niet zou worden vernietigd tot er een legale vernietigingslijst
was1. Er blijkt nergens, dat deze toezegging
op die wijze is doorgedrongen in de staf van de MID, hoewel het diensthoofd
en het hoofd van de stafafdeling veiligheid, die later plaatsvervangend diensthoofd
is geworden, aanwezig waren. Echter, dit overleg vond plaats nog vóór
het uitbrengen van het rapport van 1993, waarin voor het eerst van illegale
vernietiging werd melding gemaakt. De beide stafleden waren zich in maart
1993 niet bewust dat er iets veranderd moest worden; dus is er geen actie
ondernomen2. Maar het leek er nu op dat de geschiedenis
met het IDB-archief zich zou herhalen, zij het dat er nu wel opdracht gegeven
zou zijn om het vernietigen te staken.Het resultaat van de commotie was o.m. de toezegging van de minister dat
er helemaal niets meer vernietigd zou worden, ook geen dubbelen, klad, (dagelijks
gemaakte) back-ups en documenten, die helemaal niet onder de archiefwet vielen.
Dit laatste was het geval t.a.v. de documenten die via het zgn. Berdis (berichten
distributiesysteem) door het defensieapparaat worden verspreid. Bij gebrek
aan cijfermatige gegevens zijn de meer dan 100 000 documenten die via
dat systeem zijn verspreid en die slechts voor een minimaal deel als archiefbescheiden
te beschouwen zijn, door de MID als ten onrechte vernietigde archiefbescheiden
opgegeven3. Ten behoeve van de beantwoording
van de Kamervragen stond de minister op een onderbouwing met cijfermatig gegevens.De algemene conclusie van zowel het Daric als het Rijksarchiefinspectierapport
is overigens ongetwijfeld juist: het archiefbeheer voldoet niet aan de normen
die de archiefwetgeving en een efficiënte bedrijfsvoering stellen. De
door de dienst aangestelde gekwalificeerde archiefcoördinator alléén
is niet voldoende. Het tweede belangrijke gevolg van de commotie was de opdracht
aan de Centrale Archiefselectiedienst in Winschoten, om de archieven van de
MID en zijn voorgangers in goede en geordende staat te brengen. Deze dienst
werd daartoe van uitgebreide volmachten voorzien, waarvan op doeltreffende
manier gebruik werd gemaakt. Na enkele maanden onderzoek kon er een voorlopig
overzicht van aanwezige en ontbrekende archiefbestanddelen worden opgemaakt.
Dit totaal omvatte 1121 strekkende meter en een groot aantal microfilms. Vergeleken
met de 1200 meter van de BVD wijst dat niet op grootschalige vernietiging.
De rapporteur van de CAS merkt dan ook op «Op basis van de onderzochte
onderdelen kan gesteld worden, dat in tegenstelling tot hetgeen vermeld in
andere rapportages, vernietiging in ieder geval geen uitgangspunt van archiefbeleid
was4. De belangrijkste verliezen zijn: bescheiden van de detachementen Curaçao
en Aruba van vóór circa 1984 resp. 1988 en bescheiden van de
Inlichtingendienst van de Koninklijke Luchtmacht. Voor de Antilliaanse bescheiden
gold ruimtegebrek als excuus, het verlies bij de Luchtmacht kan door enkele
verhuizingen veroorzaakt zijn. Het is niet uitgesloten dat de bescheiden van
de Luchtmacht Inlichtingendienst vóór de vernietiging op microfilms
zijn gezet, die nog ergens boven water zullen komen. De vernietiging bij de
Marine Inlichtingendienst was verdedigbaar binnen de vigerende regelgeving.
Microverfilming vormde ook bij andere diensten wel de aanleiding om originele
bescheiden te vernietigen, bijvoorbeeld bij de Landmacht Inlichtingendienst
(zie onder).Het grote probleem is uiteindelijk het gebrek aan toegankelijkheid van
zowel de originele papieren dossiers als de microfilms. Daardoor kon ook bij
herhaling geen behoorlijke beantwoording van WOB-verzoeken plaatsvinden, waardoor
bij de buitenwacht de indruk van grootschalige vernietiging kon ontstaan. 3.5.3. EnglandspielEen commissie onder voorzitterschap van J.K. Onnen heeft in de jaren 1948–1950
onderzoek gedaan naar dit onderwerp. Vanwege de activiteiten van de parlementaire
enquête commissie naar het regeringsbeleid in oorlogstijd heeft de minister
van Oorlog en Marine bij besluit van 21 december 1950 de commissie opgeheven,
naar het zich laat aanzien nog voordat de onderzoekscommissie kon rapporteren.
De commissie moest zijn archief overdragen aan de Sectie G2 van het hoofdkwartier
van de Generale Staf. Deze Sectie is later opgegaan in de Landmacht Inlichtingendienst1. Het archief hiervan wordt thans bewerkt door de CAS.
Het archief omvat 176 meter papier en 723 microfilms, waarop slechts gedeeltelijk
een toegang aanwezig is. Het merendeel van de microfilms bevat veiligheidsonderzoeken,
maar verrassingen zijn beslist niet uitgesloten. Voorts is ook het kabinetsarchief
bij het ministerie van Defensie niet echt goed toegankelijk. Ook daar kunnen
dus nog verrassingen uitkomen. Onvindbaar betekent niet: vernietigd. Maar
het betekent ook niet, dat er een eindrapport betreffende het Englandspiel
bestaan heeft. 3.5.4. «Het» SurinamedossierEr bestaat niet één Surinamedossier, maar vele, verspreid
over diverse locaties. Het is niet uitgesloten dat een of enkele ervan ooit
is of zijn vernietigd, en dat dat originele archiefbescheiden betrof. De commissie
heeft niet kunnen vaststellen, welke dossier(s) bedoeld is/zijn in de brief
van de minister van Defensie aan de Tweede Kamer van 9 december 1997. Het
lijkt erop dat ook deze beantwoording door de MID onder tijdsdruk tot stand
gekomen is. Er is niet gebleken dat de verantwoordelijke leidinggevenden tussen
1982 en 1985 opdracht zouden hebben gegeven tot vernietiging. De gedurende
korte tijd vermiste stukken bleken wel aanwezig te zijn, maar niet op de plaats
waar onder tijdsdruk gezocht werd. 3.6. Diverse bijzondere bestanden 3.6.1. SOANBij de gesprekken is de naam SOAN gevallen, een particuliere inlichtingendienst,
daterende van direct na de Tweede Wereldoorlog. De naam betekent Stichting
Opleiding Arbeidskrachten Nederland; de organisatie stond naar haar oprichter
ook bekend als Organisatie Hacke. Het archief (inlichtingen)
is na malversaties van een medewerker van Hacke door de Marechaussee in beslag
genomen. De stukken die voor de BVD in 1950 van belang leken te zijn, zijn
door de dienst gefotokopieerd. Er zijn nog enkele restanten bij de BVD aanwezig.
De organisatie zelf is beschreven door B. de Graaff, C. Wiebes, Gladio der
Vrije Jongens. Den Haag 1992. 3.6.2. Kartotheek V-MännerHet archief van het Bureau Opsporing Oorlogsmisdrijven is in de jaren
tachtig door het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie aan het Algemeen
Rijksarchief overgedragen. Ondanks de opdracht van de directeur van het RIOD
(L. de Jong) heeft een van de medewerkers een kartotheek van zogenaamde V-Männer,
Nederlanders die voor de SD hebben gewerkt, achtergehouden1. Het bestand behoort uiteraard alsnog bij de rest van het archief
te worden gevoegd. HOOFDSTUK IV De openbaarheid van archiefbescheiden van de Inlichtingen-
en veiligheidsdiensten1Ten aanzien van de openbaarheid van archiefbescheiden van de I&V-diensten
is een complex van wettelijke bepalingen relevant. Daarvan zijn in dit kader
de belangrijkste:– de Archiefwet 1995– de Wet Openbaarheid van bestuur (WOB)– de Wet op de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten 1987 (WIV),
waarvoor momenteel een wetsvoorstel tot wijziging bij de Kamer aanhangig is
(TK 25 877). De grenzen van dit complex zijn beslist ruimer te trekken:
ook de wetgeving tot bescherming van de persoonlijke levenssfeer dient daartoe
te worden gerekend. De Werkgroep acht het echter niet haar taak zo diep op
deze materie in te gaan en wil slechts voor enkele essentiële aspecten
aandacht vragen. Er is tevens relevante jurisprudentie van het Europees Hof
die de aanzet heeft gegeven tot wetgeving, en herziening van wetgeving in
Nederland.Deze materie is uitvoerig uiteengezet in een notitie van de minister van
Binnenlandse Zaken aan de Tweede Kamer (TK 22 036 nr. 6) en vervolgens
plenair besproken (Hand. TK 1994–95 79-4728 ev.). Ook in het bovengenoemde
wetsvoorstel wordt de problematiek nogmaals aan de orde gesteld.Zowel de mogelijkheid tot inzage van het «eigen» dossier is
hier aan de orde, als ook de mogelijkheid tot inzage van een dossier door
derden. Dit laatste is zo mogelijk vanuit het oogpunt van de bevordering van
goed archiefbeheer nog belangrijker.De mogelijkheid tot inzage van het eigen dossier wordt bepaald door uitspraken
van de Raad van State in de zaken Van Baggum en Valkenier (zie AB 1995, 238).
In die zaken heeft de Raad bevestigd dat de huidige Wiv in strijd is met het
EVRM zoals uitgelegd door het Europees Hof. Er dient een effectieve beroepsmogelijkheid
voor de burgers open te staan tegen het optreden van I&V-diensten. Zolang
de huidige Wiv geldt dienen daarom verzoeken die betrokkenen indienen om hun
eigen dossier in te zien te worden beoordeeld op basis van de WOB. De rechten
van de burger worden in de huidige WIV onvoldoende gerespecteerd door de vaagheid
van de wettelijke bepalingen en indien hij zijn rechten geschonden acht heeft
hij onvoldoende middelen zich daartegen te verweren. Uitspraken van de Nationale
ombudsman zijn geen het bestuur bindende beslissingen. Een alternatief vindt
de rechtzoekende burger in de Commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten
maar dat is een klachtmogelijkheid zonder wettelijke basis. Het Europees Hof
stelt in deze dus de eis dat de rechten bewijszoekende burger niet wordt gefrustreerd
in de realisering van zijn rechten.De oorsprong van de verruiming van de mogelijkheden tot inzage van dossiers
door derden ligt niet in jurisprudentie van het Europees Hof maar in een arrest
van de Raad van State.In 1985 vraagt het Haarlems Dagblad op grond van de WOB inzage in het
dossier-King Kong.De WOB gaat inzake openbaarheid uit van het beginsel: ja... tenzij. Er
wordt inzage verleend tenzij gewichtige belangen zich daartegen verzetten.In die tijd werd verondersteld dat een beroep op de veiligheid van de
staat zonder meer zou worden geaccepteerd, het was immers een zgn «absolute
uitzonderingsgrond. (Art. 10 lid 1 a WOB). De Afd. Rechtspraak RvS wijst deze opvatting af. Een weigering zonder
meer acht zij niet aanvaardbaar. Bij een verzoek tot inzage van een dossier
dient telkens een afweging te worden gemaakt naar aard, inhoud en gedateerdheid
van de gevraagde informatie. De belangen van de I&V-dienst behoren wel
te worden meegewogen bij het formuleren van een uitspraak maar geheimhouding
van werkwijze, bronnen, en kennisniveau rechtvaardigen niet op zichzelf een
absolute geheimhouding.Naarmate de tijd verstrijkt zal indringender moeten worden aangetoond
dat geheimhouding van een dossier geboden is, en zal het dus eenvoudiger voor
openbaarmaking in aanmerking kunnen komen. Het geheimhoudingsvereiste «verdampt». (ARRvS 2-1-1986, AB 1986,216).De aanvaarding van de WIV 1987 brengt in deze opvatting een radicale verandering
aan. Op 12 december 1995 bepaalt de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad
van State naar aanleiding van een verzoek tot inzage van gegevens van de IDB
over de zaak Reydon/De Jager uit het begin van de jaren zestig dat een beroep
op het King Kong-arrest geen rechtskracht meer had, omdat het parlement in
de WIV van 1987 niet had vastgelegd dat de WOB van toepassing was op het materiaal
van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Omdat de Staten-Generaal dat
niet hebben gedaan, is de Raad van State van oordeel dat de WIV als een lex
specialis geldt voor wat betreft de verzoeken om informatie die herleidbaar
is tot personen. Nu bestaat het archiefmateriaal van I&V-diensten voornamelijk
uit persoonsgegevens! Alle verzoeken om persoonsgegevens berustend bij de
Nederlandse geheime diensten, zelfs als zij teruggingen naar het eind van
de jaren dertig, werden door de diensten nadien afgewezen onder verwijzing
naar de uitspraak van 12 december 1995.Het ontwerp-WIV dat nu aanhangig is maakt een eind aan de werking van
de WOB in gevallen van verzoeken tot inzage van het eigen dossier, en het
bevestigt de uitspraak van de Raad van State van december 1995 in geval van
verzoeken van derden. In de MvT wordt de bewuste keuze gemeld de WOB in deze
niet meer van toepassing te laten zijn maar voor de I&V-diensten een eigen,
zeer beperkend, regime te creëren. Bij de afweging van de belangen van
openbaarheid en geheimhouding prevaleert voortaan het belang van geheimhouding,
indien dit ontwerp ongewijzigd wordt aanvaard.Enkele zeer beperkende maatregelen vallen de Werkgroep daarbij in het
bijzonder op. Het ontwerp-WIV verbiedt degenen die hun persoonsdossier mogen
inzien op enigerlei wijze op het moment van kennisneming de inhoud daarvan
vast te leggen. Men mag geen fotokopieën maken, geen aantekeningen en
geen foto's maken en men mag ook niet de inhoud inspreken op geluidsdragers.
Dit beperkt de mogelijkheden van de recht- en bewijszoekende burger zeer.De aandacht van de Werkgroep is ook gewekt door het feit dat de zeer lange
wachttijden bij de Nederlandse geheime diensten voor honorering van inzageverzoeken,
nu een wettelijke grondslag krijgen. De geheime diensten zeggen meer tijd
nodig te hebben dan de WOB biedt om inzageverzoeken te beantwoorden. In plaats
van de maximaal vier weken, die de WOB voor beantwoording toestaat, gunt het
wetsontwerp de diensten drie, en maximaal vier maanden.Een derde aandachtspunt vormt het feit dat een burger die een beslissing
inzake een inzageverzoek wil aanvechten onder de nieuwe WIV aangewezen blijft
op de bestuursrechter. De wetgever heeft ervan afgezien, naar analogie van
bijvoorbeeld de Wet op de politieregisters, de klager te verwijzen naar de
burgerlijke rechter. Vooral het jarenlange traject van het hoger beroep, naar
de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State, blijft daardoor een
hinderpaal voor de verkrijging van een definitieve uitspraak op een redelijke
termijn. Het laatste en voor de Werkgroep, gezien haar taakopdracht, belangrijkste
punt is gelegen in de constatering dat volgens het regime van het ontwerp-WIV
slechts die archiefbescheiden worden overgedragen aan het ARA die volledig
openbaar zijn. Het is niet uitgesloten dat dat meer dan 75 jaar gaat duren.Dit stelt wel zeer grote beperkingen aan de mogelijkheden tot kennisneming
door de betrokken burger en de wetenschappelijk onderzoeker.De Werkgroep vraagt zich af of de voorstellen in de ontwerp-WIV in redelijkheid
kunnen worden aangemerkt als een afweging van de belangen van openbaarheid
en geheimhouding die in de Nederlandse samenleving, maar ook in de Europese
rechtspraak, als evenwichtig en juist zal worden aanvaard. Met terughoudendheid,
omdat de Werkgroep daarmee haar opdracht enigszins overschrijdt, maar op grond
van de overtuiging van het belang van deze kwestie, geeft de Werkgroep de
commissies, die momenteel belast zijn met de schriftelijke voorbereiding van
in dit kader relevante wetsvoorstellen, in overweging deze vraag bij het kabinet
aan de orde te stellen. Daarbij zou het complex van wetgeving in ruime zin
in beschouwing dienen te worden genomen.In de tweede plaats heeft de Werkgroep moeten vaststellen dat misstanden
in het archiefbeleid en -beheer vaak aan de kaak zijn gesteld door individuele
en gerichte verzoeken van recht- en bewijszoekende burgers en betrokken wetenschappers.
Dit ervaringsfeit ziet de Werkgroep als een belangrijk argument tegen de inzagebeperkingen
en de controlemechanismen die nu in de ontwerp-WIV worden voorgesteld. HOOFDSTUK V 5.1 Conclusies 1. AlgemeenGeen der Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten heeft in de beschouwde periode
zich (geheel) gehouden aan de Archiefwet en de daarop gebaseerde regelgeving.
Over het archiefbeheer van deze diensten is de Kamer niet altijd op correcte
wijze ingelicht. Gebleken is dat veel meer archiefstukken nog aanwezig zijn
dan zich aanvankelijk liet aanzien, zij het dat de toegankelijkheid te wensen
overlaat. 2. BVDVoor zover waarneembaar kon worden gesproken van professioneel archiefbeheer.
De vernietigingen zijn gedocumenteerd. De wettelijke grondslag voor deze vernietigingen
ontbrak evenwel tot het begin van dit decennium. Bij andere onderdelen van
het departement volgde het ministerie van Binnenlandse Zaken tezelfder tijd
wel de juiste wettelijke procedures voor archiefvernietiging. Het had dus
moeten opvallen dat in het geval van de BVD onjuist werd gehandeld. Bij de
BVD is sprake geweest van formeel illegale vernietiging doordat er geen legale
vernietigingslijst was. Het is niet waarschijnlijk dat de feitelijke vernietigingen
veel anders zouden zijn geweest als de lijst wel op wettelijk juiste wijze
was vastgesteld. 3. IDBTot 1991 ging men er van uit dat alleen de veiligheidswetgeving van toepassing
was, die bovendien veel te ruim werd geïnterpreteerd. De vernietigingen
werden redelijk goed gedocumenteerd. Dit maakt aannemelijk dat men aanvankelijk
inderdaad niet op de hoogte was van de vigerende wet- en regelgeving.Naar aanleiding van een WOB-verzoek ontstonden herhaalde contacten tussen
het departement en de dienst enerzijds en de Rijksarchiefdienst anderzijds.
Deze hebben niet tot bijstelling van het vernietigingsbeleid geleid. Een (achteraf
bezien te zwakke) poging tot ingrijpen van de Algemeen Rijksarchivaris is
op niets uitgelopen. De secretaris-generaal van het departement van Algemene
Zaken is ambtelijk tekortgeschoten doordat hij na deze signalen niet de gang
van zaken bij de IDB-archieven heeft gecorrigeerd. Door het laten voortbestaan
van de onwetendheid bij de dienst op het gebied van de regelgeving inzake
archiefbeheer ging de vernietiging van de brondossiers voort. Pas na de Kamervragen
van 11 november 1992 (Aanhangsel bij de Handelingen II, 1992–1993, nr
152) heeft het diensthoofd van de IDB van de secretaris-generaal van het departement
van Algemene Zaken opdracht gekregen niet meer te vernietigen. Het grootste
deel van het archief was toen al vernietigd. En een ander deel van de archieven
van de IDB is desondanks alsnog vernietigd.De Minister-President had toen al wel in antwoord op Kamervragen ontkend
dat er vernietigd werd en wordt. Opvallend is ook dat de Minister-President
antwoorden inzond op Kamervragen over de IDB-archieven die niet alleen hem
maar ook enkele andere ministers gesteld werden, zonder die ministers te raadplegen.
Die ministers legden zich echter neer bij deze onjuiste gang van zaken. Uit de nadere mededelingen (1995) van Minister-President Kok kon worden
afgeleid dat de Kamer eerder verkeerd werd ingelicht.Grote delen van het bronarchief zijn bewaard op microfilm, echter in matige
kwaliteit en in matige conserveringstoestand. Die resterende delen van de
IDB-archieven worden inmiddels gedeeltelijk toegankelijk gemaakt. 4. MIDHet archiefbeheer bij deze dienst toonde een chaotisch beeld. Dit is deels
veroorzaakt door de uit een oogpunt van archiefbeheer ongunstige huisvesting,
(ook nog gespreid over vele locaties) en deels door tekortschietend management
van de beheerstaken alsmede veelvuldige personeelswisselingen in de leiding
en een gebrek aan vakopleiding.In tegenstelling tot wat de minister van Defensie de Kamer meedeelde in
zijn brief van 9 december 1997 (Kamerstuk 25 809, nr. 1) blijkt dat er
bij de MID en de voorgangers daarvan aanzienlijk veel meer is bewaard gebleven
dan aanvankelijk gemeld werd. Dit is echter geen gevolg geweest van beter
archiefbeheer dan waarover de minister rapporteerde, maar juist van de chaotische
situatie op archiefgebied, waarin het aan de ambtelijke leiding niet zonder
meer duidelijk was wat nu wel en wat niet meer aanwezig was. Kennelijk voor
de zekerheid en om het verwijt te voorkomen dat de ernst van de situatie aan
de Kamer onthouden wordt, is in die chaotische situatie de vernietiging toen
maar veel ernstiger afgeschilderd dan in werkelijkheid het geval was.Ook bij de onderscheiden militaire inlichtingendiensten werd op grote
schaal gemicrofilmd, en ook hier is de kwaliteit van de films en van de toegankelijkheid
dubieus. In het algemeen is de toegankelijkheid van het archief slecht, zodat
herhaaldelijk vernietigd geachte stukken weer op duiken. Er is veel te weinig
aandacht geweest voor de scholing van medewerkers die belast zijn met archiefbeheer,
maar ook de staf is slecht op de hoogte geweest van de Archiefwet en de regels
voor goed archiefbeheer. De CAS is thans belast met het verrichten van veel
achterstallige werkzaamheden. De minister heeft reeds een plan van aanpak
toegezegd. 5. De Sectie Algemene Zaken («Gladio»)In 1992 is het archief bij de opheffing van de sectie door een hooggeplaatste
medewerker eigenmachtig en in strijd met de wet vrijwel geheel vernietigd.
Inmiddels is de verantwoordelijke minister daarvan op de hoogte. Tucht- en
strafmaatregelen konden niet meer genomen worden. 6. ToezichtDe controlemechanismen: de Tweede Kamer en de Commissie voor de Inlichtingen-
en Veiligheidsdiensten, en ook de Rijksarchiefdienst, komen pas in actie na
druk van WOB-aanvragen en – ten gevolge daarvan – van de media.
Zij blijven passief en zijn niet pro-actief.Te betreuren is achteraf dat de Rijksarchiefinspectie niet bij de eerste
signalen van mogelijke verkeerde handelingen bij de archieven van inlichtingen-
en veiligheidsdiensten direct met inspecties heeft ingegrepen maar overleg
is gaan voeren met de betrokken departementen en/of diensten. De verklaring
voor dit weinig voortvarende optreden moet wellicht hierin gezocht worden
dat de ARA zich met name in zijn contacten over de IDB-archieven zeer ontmoedigd
voelde door (de secretaris-generaal van) Algemene Zaken, zozeer dat hij het
gevoel had dat doorzetten neer zou komen op «ambtelijke zelfmoord». Bovendien werd de ARA in het voornemen een archiefinspectie uit te voeren
bij AZ (IDB) niet gesteund door zijn minister. 5.2. Aanbevelingen A. Beleidsmatige aanbevelingen1. In het licht van de bevindingen bepleit de Werkgroep de archieven van
de voormalige IDB niet na de wettelijke maximumtermijn maar reeds nu over
te dragen aan het Algemeen Rijksarchief.2. Ook is er voor de Werkgroep voldoende aanleiding om te bepleiten dat
de Rijksarchiefinspectie tenminste om de drie jaar de archieven van de (overige)
inlichtingen- en veiligheidsdiensten aan een inspectie onderwerpt en daarover
rapporteert in haar openbare Jaarverslag dat ook aan de Kamer wordt gezonden.3. Bij de MID acht de Werkgroep organisatorische maatregelen nodig om
het beheersmatige management op peil te brengen. Het ruimteprobleem wordt
door de voorgenomen concentratie van huisvesting en door de CAS opgelost.
Zonder beleidsmatig ingrijpen in het management alsmede de selectie van leidinggevend
personeel en zonder deskundigheidsbevordering op archiefgebied is herhaling
van de aangetroffen chaos binnen enkele jaren te verwachten.4. De Werkgroep ziet geen beleidsmatige redenen om voor de overbrenging
van de archieven van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten naar het Rijksarchief
langere termijnen vast te leggen dan de 20 jaar die reeds normaal is in de
gewone archiefwetgeving.5. De Werkgroep ziet ook geen reden om naast de normale bepalingen van
de Wet openbaarheid van bestuur, scherpere (beperkender) bepalingen op te
nemen in de wet- en regelgeving voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
voor wat betreft de voorwaarden waarop men kan kennisnemen van dossiers, en
daaruit aantekeningen kan maken of afschriften kan verkrijgen6. Vanwege de relaties met de buitenlandse diensten moet worden onderzocht
hoe openbaarheid en overdracht van archiefbescheiden aan archiefdiensten elders
is geregeld.7. De Rijksarchiefinspectie is te klein om volledig en zelfstandig te
kunnen inspecteren. Er moet een archiefinspectiebeleid geformuleerd worden.
Dit beleid zal niet uitgevoerd kunnen worden met de huidige formatie, die
dus uitbreiding behoeft.8. Bevorderd dient te worden dat de uitgaven voor archiefbeheer per departement
weer afzonderlijk op de begroting worden vermeld althans zichtbaar wordt gemaakt
voor de begrotingswetgever. Bovendien zou bepaald moeten worden dat ieder
departement jaarlijks een technisch, financieel en beheersmatig verslag over
het archiefbeheer aan de Rijksarchiefinspectie uitbrengt, ten behoeve van
het openbare jaarverslag van de Inspectie.9. De Kamercommissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten moet
niet alleen aan de operationele activiteiten van de betrokken diensten aandacht
te schenken, maar ook aan de beheersmatige aspecten van deze diensten. 10. De verantwoordelijke provinciale en gemeentelijke autoriteiten kan
worden aanbevolen zich op de hoogte te stellen van de staat van de archieven
van de Regionale Inlichtingendiensten en hun voorgangers, de PID's, om te
voorkomen dat zich problemen zouden gaan voordoen die vergelijkbaar zijn met
hetgeen in dit onderzoek is gebleken. B. Technische aanbevelingen1. Microfilms van archieven en ook ander film- en fotomateriaal alsmede
elektronische of magnetische geheugendragers moeten permanent toegankelijk
gemaakt worden en moeten geselecteerd worden volgens vast te stellen selectielijsten.2. Microfilms van archieven en ook ander film- en fotomateriaal alsmede
elektronische of magnetische geheugendragers moeten in materieel goede staat
gebracht worden, naar de normen van nog vast te stellen wettelijke regelingen
voor vervanging van originele archiefbescheiden door reprodukties. Dit om
te voorkomen dat de aldus vastgelegde gegevens binnenkort fysiek in verval
raken.3. Alle te bewaren bescheiden (waaronder microfilms van archieven en ook
ander film- en fotomateriaal alsmede elektronische of magnetische geheugendragers)
dienen te worden opgeslagen in ruimten die voldoen aan de eisen voor een veilige
en goede bewaring volgens de normen voor archiefruimten in de zin van de Archiefwet. LIJST VAN BIJLAGEN1. Brief d.d. 18 december 1997 van de leden Valk en Hillen aan de vaste
commissies voor Binnenlandse Zaken, Defensie, en OCW inzake de instelling
van een Werkgroep.2. Brief d.d. 17 februari 1998 van de Werkgroep Archieven aan de ministers
van Algemene Zaken, Binnenlandse Zaken, en van Defensie, en aan staatssecretaris
Nuis van OCW met het verzoek tot medewerking aan het onderzoek.3. Brief d.d. 6 april 1998 van de Minister-president aan de voorzitter
van de Werkgroep Archieven over de afspraken betreffende de behandeling van
materiaal van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten.4. Brief d.d. 4 maart 1998 van de voorzitter van de Commissie voor de
Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten in antwoord op vragen van de Werkgroep
Archieven.5. Brief d.d. 2 april 1998 van de Werkgroep Archieven aan mw. drs. H.
d'Ancona bevattende vragen van de Werkgroep.6. Brief d.d. 14 april 1998 van mw. drs. H. d'Ancona aan de Werkgroep
Archieven met beantwoording vragen.7. Brief d.d. 3 april 1998 van de Werkgroep Archieven aan de heer A.L.
ter Beek bevattende vragen van de Werkgroep.8. Brief d.d. 15 april 1998 van de Werkgroep Archieven aan de heer A.L.
ter Beek bevattende aanvullende vragen van de Werkgroep.9. Fax d.d. 24 april 1998 van de heer A.L. ter Beek aan de Werkgroep Archieven
met beantwoording vragen.10. Brief d.d. 23 februari 1998 van de Werkgroep Archieven aan het plv.
hoofd MID, de heer R. Wielinga.11. Brief d.d. 27 februari 1998 van de minister van Defensie aan de voorzitter
van de Werkgroep Archieven over de vragen van de brief d.d. 23 februari 1998.12. Brief d.d. 28 september 1992 van prof. dr. F.C.J. Ketelaar aan mr.
R.J. Hoekstra inzake vernietiging archief IDB.13. Memorandum d.d. 15 juni 1995 van de algemene rijksarchivaris aan de
Rijkscommissie voor de archieven over de vernietiging bestanddelen archief
Inlichtingendienst Buitenland.14. Vragen van de leden Valk en Stoffelen d.d. 11 november 1992 over de
vernietiging van archieven van de Inlichtingendienst Buitenland. (Aanh. Hand.
TK 1992–1993 nr. 152.)15. Brief d.d. 26 januari 1993 van het Hoofd van de Directie Beleidszaken
Cultuurbeheer WVC aan de Minister van WVC over antwoord op vragen Kamerleden
betreffende IDB-archieven, met– fax en brief d.d. 22 januari 1993 en 20 januari 1993 van prof.
dr. F.C.J. Ketelaar aan het hoofd van de Directie Beleidszaken Cultuurbeheer
WVC.– antwoorden minister WVC op vragen van de leden Valk en Stoffelen
(Aanh. Hand. TK l992–93 nr. 324). 16. Brief d.d. 13 april 1993 van het Hoofd van de Directie Beleidszaken
Cultuurbeheer WVC aan de Minister van WVC over damageassessmentrapport IDB-archief;
met– memorandum d.d. 26 april 1995;– brief d.d. 26 maart 1993 van prof. dr. F.C.J. Ketelaar aan drs.
C.P.M. Buijs. BIJLAGE 1Aan de voorzitters van de vaste kamercommissies voor OCW, Defensie en
Binnenlandse Zaken 's-Gravenhage, 18 december 1997Waarde collega's,In aansluiting op het algemeen overleg, dat gisteravond plaatsvond over
de vernietiging van archieven van de Militaire Inlichtingendienst stellen
wij voor een werkgroep uit de commissies te benoemen, die de volgende taakopdracht
krijgt:onderzoeken op welke wijze vorm kan worden gegeven aan een nader onderzoek
van de Kamer naar het beheer van en beleid met betrekking tot de archieven
van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten in ons land, alsmede de wijze
waarop de Kamer daarover werd ingelicht door de regering.Tevens willen wij de werkgroep vragen zich te beraden over de vraag of
dit beheer symptomatisch zou kunnen zijn voor de algehele archivering bij
de rijksoverheid en er derhalve aanleiding kan zijn voor nader onderzoek op
dat gebied.Het moet mogelijk zijn om hierover te rapporteren vóór het
aanstaande krokusreces.Met collegiale groet,Gerrit Valk, PvdA-fractieHans Hillen, CDA-fractie BIJLAGE 2Aan de Ministers van Algemene Zaken,van Defensie,en van Binnenlandse Zaken,en staatssecretaris Nuis van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen 's-Gravenhage, 17 februari 1998De vaste commissies voor Defensie, Binnenlandse Zaken, en Onderwijs, Cultuur
en Wetenschappen hebben op 12 februari 1998 een werkgroep ingesteld die belast
is met het uitvoeren van onderzoek naar het archiefbeleid van de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten.De opdracht aan de werkgroep luidt:Een onderzoek te doen naar de wijze waarop het beheer van en het
beleid met betrekking tot de archieven van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
in ons land heeft plaatsgevonden, alsmede naar de wijze waarop de Kamer daarover
van regeringswege werd ingelicht. Daarbij gaat het om de BVD, de IDB en de
MID, en eventueel hun voorgangers. Daaronder dienen ook te worden begrepen
de archieven van het Samenwerkingsverband I & O (Gladio), alsmede de archivering
van een beperkt aantal specifieke dossiers, zoals die over het «Englandspiel».
De werkgroep dient dit beheer en beleid te toetsen aan de naleving van de
op dat moment geldende Archiefwet en daarbij tevens aandacht te besteden aan
de toegankelijkheid van de archieven mede in het kader van de Wet Openbaarheid
van Bestuur. Aparte aandacht verdient de rol van de commissie voor de Inlichtingen-
en Veiligheidsdiensten.De Werkgroep bestaat uit de leden drs. G. Valk (voorzitter), drs. M. Beinema,
drs. J.F. Jeekel, en mr. R. Luchtenveld. Ondergetekende is griffier van de
Werkgroep.De Werkgroep heeft zich inmiddels voorzien van deskundige ondersteuning
in de persoon van drs. A.J.M. den Teuling, Provinciaal archiefinspecteur in
Drenthe, Friesland en Groningen, die belast zal worden met de noodzakelijke
specialistische onderzoeksactiviteiten.In vervolg op het telefonisch onderhoud dat de voorzitter van de Werkgroep
met U had of zal hebben, bevestig ik U langs deze weg zijn vraag om ruimhartige
medewerking bij de uitvoering van het onderzoek. De Werkgroep zou daartoe
gaarne zien dat U een volledig gevolmachtigde aanwijst die als aanspreekpunt
en intermediair kan optreden tussen de Werkgroep en de onderzoeker enerzijds,
en de te onderzoeken diensten, c.q. de beheerders van hun bescheiden, anderzijds.Daar de Werkgroep spoed wil betrachten bij de afronding van haar onderzoek,
wil ik aandringen op een spoedige reactie Uwerzijds, zo mogelijk per omgaande.Hoogachtend,drs. A.J.B. Hubert, griffier BIJLAGE 3Aan de voorzitter van de Werkgroep Archiefbeleid Inlichtingen- en Veiligheidsdienstende heer G. ValkPostbus 200182500 EA Den Haag 's-Gravenhage, 6 april 1998Geachte heer Valk,Hierbij deel ik u, mede namens de ministers van Binnenlandse Zaken en
Defensie en de staatssecretaris van het ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschappen, mee dat ik instem met bijgevoegde afspraken betreffende
de behandeling van materiaal van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten.De Minister-President, Minister van Algemene Zaken,W. Kok Afspraken van de werkgroep archiefbeleid inlichtingen-
en veiligheidsdiensten en de Minister-President, minister van Algemene Zaken
mede namens de ministers van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, van Binnenlandse
Zaken en van Defensie1. De ministers verlenen binnen de kaders van de onderzoeksopdracht ruimhartige
medewerking aan de werkgroep. Derhalve geven de ministers instructie aan hun
ambtenaren medewerking te geven aan de werkgroep en gevraagde gegevens (documenten)
en inlichtingen (mondelinge informatie) conform de onderhavige afspraken aan
de werkgroep ter beschikking te stellen.2. De werkgroep is verplicht de verkregen gegevens en inlichtingen die
daarvoor gelet op artikel 10 van de Wet openbaarheid van bestuur en de artikelen
14, 23 en 24 van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten in aanmerking
komen vertrouwelijk te behandelen. (Op de leden en de medewerkers van de werkgroep
rust in dit verband een geheimhoudingsplicht.)3. De functies van de bij de werkzaamheden van de werkgroep betrokken
niet-politieke ambtsdragers worden conform het bepaalde in de Wet veiligheidsonderzoeken
aangewezen als vertrouwensfuncties. (Voorshands B-vertrouwensfuncties dat
wil zeggen kennisnemen tot en met Stg.-Geheim gerubriceerde informatie.)4. Indien een minister in exceptionele gevallen meent dat de verstrekking
van gegevens of inlichtingen in strijd is met het belang van de Staat als
bedoeld in artikel 68 Grondwet wordt nader overleg gevoerd tussen de voorzitter
van de werkgroep en de minister.5. De ministers wijzen (ieder voor zich) een ambtenaar aan als vast aanspreekpunt
voor de werkgroep. Het verstrekken van gegevens en inlichtingen aan de werkgroep
vindt altijd plaats door tussenkomst of in aanwezigheid van deze ambtenaar
of diens plaatsvervanger.6. Van de gesprekken die de werkgroep met ambtenaren voert, wordt het
stenogram om commentaar aan die ambtenaren voorgelegd. Zij kunnen in hun reactie
aangeven dat passages gelet op de onder punt «2» genoemde wettelijke
bepalingen niet openbaar gemaakt kunnen worden. Dit laat onverlet de mogelijkheid
dat ambtenaren tijdens de gesprekken kunnen aangeven dat antwoorden niet voor
openbaarmaking in aanmerking komen.7. Het rapport van de werkgroep wordt voorafgaand aan openbaarmaking aan
de ministers uitsluitend ter inzage gegeven om te bezien of daarin staatsgeheime
informatie is vastgelegd. Indien daarvan sprake is, overlegt de voorzitter
van de werkgroep met de betrokken bewindspersonen daarover. Tot het moment
dat over openbaarmaking is beslist, behandelt de werkgroep dit stuk vertrouwelijk.8. Na afronding van het onderzoek worden nadere afspraken gemaakt over
de wijze waarop eventuele staatsgeheime informatie zal worden opgenomen in
het archief van de werkgroep. Lopende het onderzoek zal de werkgroep zorgdragen
voor behandeling en bewaring van staatsgeheime informatie conform de aanwijzingen
voor de beveiliging van staatsgeheimen en vitale onderdelen hij de rijksdienst. 9. Indien over de toepassing van deze afspraken in een bepaald geval verschil
van inzicht ontstaat, wordt overlegd tussen de voorzitter van de werkgroep
en de betrokken minister. BIJLAGE 4Aan de voorzitter van de werkgroep ArchievenDrs. G. Valkdoor tussenkomst van de griffier van de werkgroepDrs. A. J. B. Hubert Den Haag, 4 maart 1998Geachte heer Valk,De vraag, die Uw werkgroep aan de commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
bij brief van 27 februari jl. voorlegde, luidende of het archiefbeheer van
inlichtingen- en veiligheidsdiensten ooit binnen de commissie aan de orde
is geweest, en zo ja, wanneer, laat zich als volgt beantwoorden.In 1992 stelde de commissie een Driemanschap in met als taak het proces
van verwijdering en vernietiging van dossiers te bewaken. De resultaten van
het werk van dat Driemanschap is neergelegd in een rapport over het verzamelen,
het verwijderen, het bewaren en het vernietigen van gegevens bij de Binnenlandse
Veiligheidsdienst (kamerstuk 22 036, nrs. 7–8).In de jaren 1994 en 1995 voerde de commissie overleg met de minister van
Binnenlandse Zaken en met de minister van Defensie.Ook overigens stond de commissie incidenteel stil bij het vraagstuk van
het verlenen van inzage in mogelijk gevormde dossiers over personen.Naar ik veronderstel heb ik Uw werkgroep hiermede genoegzaam ingelicht.De voorzitter van de commissie,Voor deze,De Griffier van de Commissie,Mr. D.B. van der Windt BIJLAGE 5Aan Mevrouw drs. H. d'AnconaAmstel 2741017 AM AMSTERDAM's-Gravenhage, 2 april 1998Geachte mevrouw d'Ancona,Op 12 februari hebben een aantal commissies uit de Tweede Kamer naar aanleiding
van berichten over het vernietigen van archieven van inlichtingendiensten
een Werkgroep met een onderzoeksopdracht belast.De Werkgroep heeft tot taak:Een onderzoek te doen naar de wijze waarop het beheer van en het beleid
met betrekking tot de archieven van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
in ons land heeft plaatsgevonden, alsmede naar de wijze waarop de Kamer daarover
van regeringswege werd ingelicht. Daarbij gaat het om de BVD, de IDB en de
MID, en eventueel hun voorgangers. Daaronder dienen ook te worden begrepen
de archieven van het Samenwerkingsverband I & O (Gladio), alsmede de archivering
van een beperkt aantal specifieke dossiers, zoals die over het «Englandspiel».
De werkgroep dient dit beheer en beleid te toetsen aan de naleving van de
op dat moment geldende Archiefwet en daarbij tevens aandacht te besteden aan
de toegankelijkheid van de archieven mede in het kader van de Wet Openbaarheid
van Bestuur. Aparte aandacht verdient de rol van de commissie voor de Inlichtingen-
en Veiligheidsdiensten.De Werkgroep bestaat uit de leden drs. G. Valk (voorzitter), drs. M. Beinema,
drs. J.F. Jeekel, en mr. R. Luchtenveld. Griffier van de Werkgroep is drs.
A.J.B. Hubert. De Werkgroep heeft zich voorzien van deskundige ondersteuning
in de persoon van drs. A.J.M. den Teuling, Provinciaal archiefinspecteur in
Drenthe, Friesland en Groningen, die belast is met de noodzakelijke specialistische
onderzoeksactiviteiten.Inmiddels heeft de Werkgroep reeds gesproken met ambtelijk verantwoordelijken
onder meer van het departement van OCW, c.q. het voormalige WVC. Dr. M.W.
van Boven, Algemeen Rijksarchivaris, is door Staatssecretaris Nuis van OCW
aangewezen als zijn contactpersoon met de Werkgroep Archieven. Hij ontvangt
een afschrift van deze brief.De Werkgroep zou nu graag met U, als voormalig minister van WVC, spreken
over het beleid en beheer ten aanzien van de archieven van de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten. De Werkgroep nodigt U daartoe uit voor een gesprek
op woensdag 15 april 1998 om 15.00 uur in de Den Uyl-zaal van het gebouw van
de Tweede Kamer.Omdat de Werkgroep een beperkt aantal vrij concrete vragen aan u wil stellen
en niet nodeloos beslag wil leggen op Uw tijd wil de Werkgroep eventueel afzien
van een gesprek indien U zo vriendelijk wilt zijn op korte termijn onderstaande
vragen naar genoegen van de Werkgroep te beantwoorden. De Werkgroep wil U de volgende vragen voorleggen:1. Bent U eind 1991 – begin 1992 door de Algemeen Rijksarchivaris,
de heer Ketelaar, of door de DG Culturele Zaken, de heer Riezenkamp, op de
hoogte gesteld van– de toestand waarin de archieven van de IDB zich bevonden;– het ernstige vermoeden dat IDB-archiefbescheiden werden vernietigd,
zonder de bepalingen van de Archiefwet daarbij in acht te nemen;– de verzekering door de SG Algemene Zaken, de heer Hoekstra, aan
de heer Ketelaar, dat van zulke onwettige vernietigingen geen sprake was?2. Is U of Uw departement gekend in, of heeft er overleg plaatsgevonden
over, de beantwoording van de serie vragen d.d. 11 november 1992, gedrukt
onder Aanhangsel van de Handelingen TK 1992–1993 nr. 152? (kopie bijgevoegd)3. Hoe is de beantwoording tot stand gekomen van de daaropvolgende serie
vragen d.d. 16 december 1992? (Aanhangsel van de Handelingen TK 1992–1993
nr. 324? (kopie bijgevoegd)4. Heeft U deze aangelegenheid in, of in de marge van, de ministerraad,
of in overleg met de minister-president aan de orde gesteld? Indien U dat
heeft gedaan tot welk resultaat heeft Uw actie geleid?5. Welke instructies heeft U ten aanzien van deze aangelegenheid gegeven
aan de DG Culturele Zaken, de heer Riezenkamp?Zo spoedig mogelijk na ontvangst van Uw antwoorden zal de Werkgroep U
meedelen of zij de uitnodiging voor een gesprek wenst te handhaven.Hoogachtend,drs. A.J.B. Hubert BIJLAGE 6Tweede KamerWerkgroep Archievent.a.v. de heer drs A.J.B. HubertPostbus 200182500 EA Den Haag Brussel, 14 april 1998Geachte heren van de werkgroep,Om te beginnen wil ik de «werkgroep archieven» bedanken voor
de mij geboden mogelijkheid, de vragen schriftelijk te beantwoorden. Teneinde
aan die opdracht te voldoen heb ik niet alleen getracht om de gebeurtenissen
die zich eind 1991–begin 1992 kunnen hebben afgespeeld rond de archieven
van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, uit mijn herinnering op te diepen.
Ik heb ook mijn persoonlijke notities geraadpleegd die ik vanaf de aanvang
tot aan het eind van mijn ministerperiode heb bijgehouden, alsmede inzage
gevraagd in enkele – voor het doel relevante – departementale
dossiers.Op basis daarvan moet ik concluderen dat de enkele gesprekken met de Rijksarchivaris,
toen de heer Ketelaar, alsmede het overleg met de D.G. Cultuur van het ministerie,
de heer Riezenkamp, gewijd waren aan de verkorting van de overbrengingstermijn
en de daarmee gepaard gaande organisatorische en financiële problemen.
In het kader van die operatie zou het archiefmateriaal opgeschoond moeten
worden aangeleverd, waarbij de Rijksarchivaris de toezichthoudende rol zou
dienen te vervullen.Daarnaast kwam deze problematiek naar voren in de notitie «Massa-conservering».
Behalve de gesprekken over het zogenaamde Pivot-project en de voorbereiding
van een m.o. met de Kamer, gewijd aan het onderwerp, alsmede aan de «conserveringsbrief»,
in april 1990, heb ik geen notities gevonden van werkoverleg waar ik uit zou
kunnen putten om uw vragen te beantwoorden.Het antwoord op uw eerste vraag moet dan ook luiden dat ik noch in gesprekken
met de heer Riezenkamp noch in die met de heer Ketelaar (die ik overigens
maar enkele keren gesproken heb) in een vroegtijdig stadium ben gealarmeerd
over de mogelijke vernietiging van de I.D.B.-archiefbescheiden. Wèl
herinner ik mij enige verontwaardiging rond de «snelle» beantwoording
van Kamervragen door A.Z. Maar die hing vooral samen met de nogal ongebruikelijke
gang van zaken; ons departement was daarbij namelijk niet geraadpleegd.U moet zich dat overigens niet voorstellen als een dramatische situatie
waar bij de Rijksarchivaris spoedoverleg aanvroeg met de Minister. Ik heb
over dat specifieke geval überhaupt geen overleg gehad met de heer Ketelaar.
Puttend uit mijn herinnering zal het eerder zo geweest zijn, dat in het reguliere
werkoverleg met de D.G. Cultuur en zijn medewerkers, A.Z. oncollegialiteit
werd verweten. En dat ik daar destijds geen consequenties aan verbond, zal
te maken hebben met mijn idee dat het hier eerder ging om de gebruikelijke
animositeit tussen ambtenaren van aanpalende of overlappende beleidsterreinen.Achteraf bezien dus onjuist, maar dat had ongetwijfeld ook te maken met
het gegeven dat ik op geen enkele manier – nog steeds uit mijn geheugen
puttend – werd «gewaarschuwd» door de Minister-President.
En – nogmaals – ik onderschatte de ernst van de situatie, ging
er van uit dat de beantwoording van de eerste vragenserie weliswaar procedureel
niet correct had plaatsgevonden, maar inhoudelijk juist en wáár
was. En vanuit die opvatting was er mijnerzijds geen reden om dit met de M.P.
te bespreken.Om, samenvattend, uw onder 1 gestelde vragen, nog eens te beantwoorden:
de toestand van de I.D.B.-archieven, alsmede mogelijke vernietigingen daarvan
waren mij niet bekend. In de eerste periode van mijn ministerschap hielden
we ons met betrekking tot de Rijksarchieven vooral bezig met het Pivot-project
en de conserveringsproblematiek.De tweede serie vragen werden wèl beantwoord in overleg met A.Z.,
dat wil zeggen op ambtelijk niveau. Zoals te doen gebruikelijk ontving ik
een concept met de uiteindelijke antwoorden aan de Kamer en het advies om
daarmee in te stemmen. Daarin werd inderdaad niet ingegaan op archiefinspectie.
Waarschijnlijk – althans naar het mij op dit moment lijkt – omdat
die inspectie in de desbetreffende vraag werd gekoppeld aan de verdwijning
van archieven van de I.D.B., die immers in een eerder stadium zo stellig werd
ontkend.Wèl herinner ik mij een nota of een gesprek met de heer Lodder
waarin sprake was van een inspectie die te maken had met het opheffen van
de I.D.B. Maar die stond dan dus eigenlijk los van enig vermoeden dat er reeds
in strijd met de wet gehandeld was. Vandaar ook dat in het antwoord aan de
Kamer op vraag 3 (de heren Valk en Stoffelen, 16 december 1992), wordt gemeld
dat er in meer algemene zin aandacht zal worden besteed aan de archieven van
A.Z. Ik ging er – nogmaals – van uit dat er zich tot dat moment
geen onrechtmatigheden hadden voorgedaan en dat het gesteggel tussen ambtenaren
te maken had met de eigengereidheid waarmee A.Z. opereerde. Daar is dus ook
nimmer door mij over gesproken met de M.P. Ik ging er van uit dat hetgeen
de heer Ketelaar nodig achtte, inspectie naar het beheer van de I.D.B.-archieven
zou plaatsvinden in het kader van de wetswijziging. Ik ging er tevens van
uit dat de heer Ketelaar, die ik beschouwde als een grote autoriteit op dit
beleidsterrein en die daarbij zeer toegewijd was, akkoord ging met de beantwoording
zoals die – in overleg met ambtelijk A.Z. – tot stand was gekomen.
Daarbij moet ik – nogmaals – opmerken dat er vaak problemen waren
met de beantwoording van vragen door verschillende departementen. De Minister
werd dan meestal wel geïnformeerd over het feit dat men het over en weer
niet eens kon worden, maar ik herinner me niet dat het daarbij nodig was dat
er direct met collega-bewindslieden over gesproken werd, meestal kwam men
er uiteindelijk wel uit en werd een formulering gevonden waarin iedereen zich
kon vinden. Dit dus, in antwoord op uw onder 4 gestelde vraag, noch in de
ministerraad noch in de marge daarvan, is over deze zaak gesproken. Met name
omdat daar geen directe aanleiding voor bestond. Alles kon beter en mooier,
maar dat op A.Z. iets plaatsvond dat regelrecht in strijd was met de Archiefwet,
daarvan had ik (en volgens mij ook de Rijksarchivaris en de D.G. Cultuur)
geen benul.In de gesprekken met de heer Riezenkamp – dit in antwoord op het
onder 5 gestelde – ging het dan ook, in zoverre het ging om de archieven,
niet over deze zaken. Wèl over de Pivot-operatie in algemene zin, over
het continue geldgebrek, over het gebrek aan inzet van andere departementen,
over de penibele toestand waarin sommige archieven zich bevonden (dit laatste
werd ook een punt op de agenda nadat de heer Valk in een m.o. een praktijkvoorbeeld
had laten zien van zo'n beschadigd archiefstuk). Als men dan over «instructies»
wil spreken, dan moeten die er in ieder geval uit bestaan hebben dat ik een
paraaf voor akkoord heb gegeven op de voorgestelde antwoorden op de vragen
van Valk en Stoffelen van 16 december 1992. En voorts natuurlijk diverse nota's
met betrekking tot dit beleidsterrein heb geaccordeerd na bespreking
(en eventuele wijziging) ervan. Daarbij waren echter geen besprekingen, noch
instructies, expliciet gewijd aan deze kwestie.Ik heb u – leden van de werkgroep Archieven – zo goed en uitvoerig
mogelijk getracht te antwoorden. In de hoop daarmee uw onderzoek van dienst
te zijn geweest, verblijf ik,Hoogachtend,Hedy d'Ancona BIJLAGE 7Aan de Commissaris van de Koningin in de provincie Drenthede heer A.L. ter BeekWesterbrink 19405 BJ ASSEN 's-Gravenhage, 3 april 1998Geachte heer Ter Beek,Op 12 februari hebben een aantal commissies uit de Tweede Kamer naar aanleiding
van berichten over het vernietigen van archieven van de MID een Werkgroep
met een onderzoeksopdracht belast.De Werkgroep heeft tot taak:Een onderzoek te doen naar de wijze waarop het beheer van en het beleid
met betrekking tot de archieven van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
in ons land heeft plaatsgevonden, alsmede naar de wijze waarop de Kamer daarover
van regeringswege werd ingelicht. Daarbij gaat het om de BVD, de IDB en de
MID, en eventueel hun voorgangers. Daaronder dienen ook te worden begrepen
de archieven van het Samenwerkingsverband I & O (Gladio), alsmede de archivering
van een beperkt aantal specifieke dossiers, zoals die over het «Englandspiel».
De werkgroep dient dit beheer en beleid te toetsen aan de naleving van de
op dat moment geldende Archiefwet en daarbij tevens aandacht te besteden aan
de toegankelijkheid van de archieven mede in het kader van de Wet Openbaarheid
van Bestuur. Aparte aandacht verdient de rol van de commissie voor de Inlichtingen-
en Veiligheidsdiensten.De Werkgroep bestaat uit de leden drs. G. Valk (voorzitter), drs. M. Beinema,
drs. J.F. Jeekel, en mr. R. Luchtenveld. Griffier van de Werkgroep is drs.
A.J.B. Hubert. De Werkgroep heeft zich voorzien van deskundige ondersteuning
in de persoon van drs. A.J.M. den Teuling, Provinciaal archiefinspecteur in
Drenthe, Friesland en Groningen, die belast is met de noodzakelijke specialistische
onderzoeksactiviteiten.Inmiddels heeft de Werkgroep reeds gesproken met enkele ambtelijk betrokkenen
van het departement van Defensie.De Werkgroep wil nu graag met U als voormalig minister van Defensie spreken
over het beleid en beheer van de archieven van de MID.Daartoe nodig ik U hierbij uit voor een gesprek met de Werkgroep op woensdag
15 april 1998 om 14.00 uur. Het gesprek zal plaatsvinden in de Den Uyl-zaal,
in het gebouw van de Tweede Kamer. Deze zaal is eenvoudig bereikbaar via ingang
Binnenhof 1a.Het gesprek zal ± 1 uur in beslag nemen en een formeel karakter
dragen.De Werkgroep zal het gesprek in een stenografisch verslag laten vastleggen,
en dat verslag zal in beginsel openbaar worden gemaakt op het moment dat de
Werkgroep haar eindrapportage uitbrengt aan de commissies.De Werkgroep wil met U spreken over de archiveringsactiviteiten ten
aanzien van de MID. De Werkgroep zal U vragen naar de aard van Uw betrokkenheid.Op welke momenten en op welke wijze bent U geïnformeerd over
het archiefbeheer? Welke instructies heeft U als verantwoordelijk minister
gegeven?In maart 1993 heeft U de Commissie voor de Inlichtingen- en veiligheidsdiensten
uit de Tweede Kamer mededelingen gedaan over de verwijdering en vernietiging
van dossiers van de MID. De procedures zouden geheel aansluiten
bij die van de BVD. Hoe heeft U de opdracht tot uitvoering van deze procedures
vervolgens binnen Uw departement verwoord, en hoe heeft U de uitvoering van
Uw opdracht gecontroleerd?Daarbij zal de Werkgroep onder meer aandacht schenken aan de integratie
van de (archieven van de) inlichtingendiensten van de drie krijgsmachtonderdelen.Een afschrift van deze brief wordt gezonden aan drs. G.A. Kuiper, Hoofd
Bureau SG, door de Minister van Defensie aangewezen als zijn contactpersoon
voor de Werkgroep.Hoogachtend,drs. A.J.B. Hubert BIJLAGE 8Aan de Commissaris van de Koningin in de provincie Drenthede heer A.L. ter BeekWesterbrink 19405 BJ ASSEN 's-Gravenhage, 15 april 1998Geachte heer Ter Beek,De Werkgroep Archieven heeft kennis genomen van het feit dat het U onmogelijk
was vandaag gehoor te geven aan de uitnodiging voor een gesprek. De Werkgroep
heeft begrip voor de reden van Uw verhindering.Op grond van het feit dat nog slechts een korte tijd rest voor de presentatie
van het eindrapport heeft de Werkgroep besloten U niet opnieuw voor een gesprek
uit te nodigen maar U te verzoeken de vragen, die verwoord zijn in de brief
d.d. 3 april jl., schriftelijk te beantwoorden. Uiteraard stelt de Werkgroep
het op prijs indien U op zo kort mogelijke termijn wilt antwoorden.De Werkgroep wil de vragen nog op twee punten toespitsen.1. Uw toezegging aan de Commissie I&V deed U in aanwezigheid van het
toenmalige Hoofd-MID. Is dit feit van invloed geweest op Uw toezegging, of
op de wijze waarop de toezegging ten uitvoer is gelegd?2. Welke invloed heeft de integratie van de (archieven van de) inlichtingendiensten
van de drie krijgsmachtonderdelen gehad op het archiveringsbeleid ?Een afschrift van deze brief wordt gezonden aan drs. G.A. Kuiper, Hoofd
Bureau SG, door de Minister van Defensie aangewezen als zijn contactpersoon
voor de Werkgroep.Hoogachtend i.o.,drs. A.J.B. Hubert BIJLAGE 9Aan de heer drs. A.J.B. HubertWerkgroep ArchievenPostbus 200182500 EA DEN HAAG Assen, 24 april 1998Geachte heer Hubert,Het spijt mij dat ik in verband met andere verplichtingen niet in staat
ben geweest voor uw werkgroep te verschijnen.Naar aanleiding van uw brief over het archiefbeheer in brede zin kan ik
mij voorstellen dat mij bij de voorbereiding van de nieuwe archiefwet, die
immers tijdens mijn ministerschap in de Minister Raad is behandeld, adviezen
zijn voorgelegd. Deze adviezen zou u kunnen opvragen bij het ministerie of
misschien zijn deze reeds ter beschikking van uw werkgroep gesteld. Ik kan
mij daar overigens niets van herinneren.Dat wil niet zeggen dat ik het belang van archieven niet onderken bijvoorbeeld
voor geïnteresseerde burgers, voor historici en voor de MID zelf. Ik
zou zeggen dat de dienst zelf het meeste nadeel ondervindt van een slecht
archief en dus het meeste belang heeft om het archief, het geheugen van de
dienst, op orde te brengen. Het hoofd MID is daarvoor primair verantwoordelijk.Een gebrekkig geheugen van de dienst is mij nooit opgevallen, terwijl
ik toch regelmatig rapporten onder ogen kreeg van de MID en er ook regelmatig
briefings werden verzorgd over allerlei onderwerpen.Ik ben bij mijn weten nooit door de secretaris-generaal geïnformeerd
over problemen op het terrein van de archivering binnen de MID. Klaarblijkelijk
was het mogelijk zonder mijn betrokkenheid toezicht te houden op dit gebied.Ik kan mij wel herinneren dat ik in 1993 voor de Vaste Commissie voor
Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten ben verschenen. Daar heb ik over de MID
mogen vertellen en daar is misschien ook wat gezegd over de archieven van
de BVD, die toen in de belangstelling stonden. Er was een topfunctionaris
van de MID bij dat overleg. Ik neem aan, wat ik overigens normaal vind, dat
een dergelijke functionaris goede rekenschap geeft van wat ik bij een dergelijk
overleg toezeg en daar ook naar handelt.Ik deed vaker toezeggingen in het parlement. Mijn ervaring is dat ambtenaren
daar goed opletten. Het is onnodig dat een minister toezeggingen vertaalt
in schriftelijke opdrachten voorzien van een mooie handtekening. Het is ondoenlijk
om alles zelf te volgen.U vraagt ook aandacht voor de integratie van de archieven van de inlichtingendiensten
van de drie krijgsmachtonderdelen. Ik begrijp uit de krant en uit uw vraagstelling
dat het nodige af te dingen is op de integratie en de kwaliteit van het archiefbeheer.
Aan nadere informatie daarover kan ik u niet helpen. U zult te rade moeten
gaan bij de betreffende diensthoofden. Maar dat heeft u ongetwijfeld al gedaan.Uiteraard ben ik te allen tijde bereid om nadere vragen van u te beantwoorden.Met vriendelijke groeten,A.L. ter Beek BIJLAGE 10Aan de heer R. WielingaPlv. Hoofd MIDMinisterie van DefensiePostbus 207012500 ES DEN HAAG's-Gravenhage, 23 februari 1998Geachte heer Wielinga,Op 12 februari jl. heeft de Werkgroep Archieven een aanvang gemaakt met
haar werkzaamheden.De Werkgroep heeft tot taak:Een onderzoek te doen naar de wijze waarop het beheer van en het beleid
met betrekking tot de archieven van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten
in ons land heeft plaatsgevonden, alsmede naar de wijze waarop de Kamer daarover
van regeringswege werd ingelicht. Daarbij gaat het om de BVD, de IDB en de
MID, en eventueel hun voorgangers. Daaronder dienen ook te worden begrepen
de archieven van het Samenwerkingsverband I & O (Gladio), alsmede de archivering
van een beperkt aantal specifieke dossiers, zoals die over het «Englandspiel».
De werkgroep dient dit beheer en beleid te toetsen aan de naleving van de
op dat moment geldende Archiefwet en daarbij tevens aandacht te besteden aan
de toegankelijkheid van de archieven mede in het kader van de Wet Openbaarheid
van Bestuur. Aparte aandacht verdient de rol van de commissie voor de Inlichtingen-
en Veiligheidsdiensten.De Werkgroep bestaat uit de leden drs. G. Valk (voorzitter), drs. M. Beinema,
drs. J.F. Jeekel, en mr. R. Luchtenveld. Griffier van de Werkgroep is drs.
A.J.B. Hubert. De Werkgroep heeft zich inmiddels voorzien van deskundige ondersteuning
in de persoon van drs. A.J.M. den Teuling, Provinciaal archiefinspecteur in
Drenthe, Friesland en Groningen, die belast is met de noodzakelijke specialistische
onderzoeksactiviteiten.In vervolg op eerdere contacten nodig ik U hierbij uit voor een gesprek
met de Werkgroep op vrijdag 27 februari 1998 om 11.30 uur. Het gesprek zal
plaatsvinden in de Den Uyl-zaal, in het gebouw van de Tweede Kamer. Deze zaal
is eenvoudig bereikbaar via ingang Binnenhof 1a.Het gesprek zal ± 1 uur in beslag nemen en een formeel karakter
dragen. De Werkgroep zal het gesprek in een stenografisch verslag laten vastleggen,
en dat verslag zal in beginsel openbaar worden gemaakt op het moment dat de
Werkgroep haar eindrapportage uitbrengt aan de commissies.De Werkroep wil met U spreken in Uw hoedanigheid van plaatsvervangend
hoofd van de Militaire Inlichtingendienst, in het bijzonder betrokken bij
het beleid ten aanzien van de archivering en het beheer van de archieven.
De Werkgroep zal U vragen naar de aard van Uw betrokkenheid en zal U vragen
een beschrijving te geven van de huidige stand van zaken.Daarbij zal de Werkgroep in het bijzonder aandacht schenken aan de
integratie van de (archieven van de) inlichtingendiensten van de drie krijgsmachtonderdelen.
Hanteerden deze drie diensten vóór de integratie uniforme regels?
Waren dat de wettelijk voorgeschreven regels, of golden eigen interne regels?
Indien dat laatste het geval was op welke punten weken zij dan af, en door
wie en wanneer zijn zij getoetst en vastgelegd? Heeft de integratie vervolgens
geleid tot veranderingen in de regelgeving en tot verplaatsing van archieven?
Welke regels hebben in het geval van verplaatsing gegolden? Bevinden de archieven
zich op dit moment nog verspreid over een groot aantal locaties?
Levert deze spreiding van locaties bijzondere omstandigheden op die een regelmatig
archiefbeleid en -beheer hinderen?Hoe verloopt de aansturing van het personeel op de diverse locaties?
In geval van een verbod op vernietiging van archiefbescheiden welk pad volgt
een bevel daartoe, naar dienstonderdelen, functies, personen en plaatsen?Wie acht U in dit kader voorts relevante gesprekspartners voor de
Werkgroep?De Werkgroep is er zich van bewust dat Uw informatie in deze fase
van het onderzoek weliswaar een globaal karakter moet hebben maar toch ook
van grote waarde is. De Werkgroep sluit daarom niet uit dat zij U op een nader
te bepalen tijdstip opnieuw zal willen horen.Rest mij U te melden dat de Werkgroep het op prijs stelt indien U haar
voor het gesprek enige beknopte informatie omtrent Uw persoon wilt verstrekken
voorzover die van belang kan zijn voor het onderzoek.Hoogachtend,drs. A.J.B. Hubert BIJLAGE 11Aan de voorzitter van de parlementaire werkgroep archievende heer drs. G. ValkPostbus 200182500 EA 's-Gravenhage 27 februari 1998Zeer geachte heer Valk,Hierbij bied ik u aan de antwoorden op de vragen die u heeft gesteld in
uw brief d.d. 23 februari 1998, nr. WGARCH/FH/0013 aan het plaatsvervangend
hoofd van de Militaire Inlichtingen Dienst.Met de meeste hoogachting,De Minister van Defensie,Dr. Ir. J.J.C. Voorhoeve 1, 2 en 3Hanteerden de drie krijgsmachtinlichtingendiensten voor de integratie
uniforme regels?Waren dat wettelijk voorgeschreven regels of golden eigen interne
regels?Indien er interne regels golden, op welke punten weken zij dan af,
en door wie en wanneer zijn zij getoetst en vastgesteld?Op Defensie is de Archiefwet en het Archiefbesluit van toepassing.Behalve de Archiefwet is ook NAVO-regelgeving van toepassing. Op basis
van de Archiefwet zijn ministeriële regels geformuleerd. De krijgsmachtonderdelen
hebben deze regels vertaald naar hun eigen situatie.In het rapport van de Algemene Rijksarchivaris (ARA) van 18 juli 1997
is onder meer geconstateerd dat de regelgeving niet altijd bekend was en soms
oneigenlijk en naar eigen inzicht werd gehandeld. 4 en 5Heeft de integratie vervolgens geleid tot veranderingen in de regelgeving
en tot het verplaatsen van archieven?Welke regels hebben in het geval van verplaatsing gegolden?De Archiefwet en de ministeriële regelgeving waren zowel voor als
na de integratie van toepassing. Wel zijn naar aanleiding van de rapporten
van het Defensie Archieven Registratie en Informatiecentrum (DARIC) en van
de ARA werkgroepen opgericht om te komen tot identieke procedures en systemen
bijvoorbeeld ten aanzien van de postregistratie en documentaire informatievoorziening.Ook heeft, na overleg, de ARA vastgesteld welke gegevens niet beschouwd
moeten worden als archiefbescheiden in de zin van de Archiefwet 1995. De staatssecretaris
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen heeft daarmee ingestemd. Zoals toegezegd
worden archiefbescheiden niet vernietigd.De oprichting van de MID heeft niet altijd geleid tot verplaatsing van
archieven, omdat bepaalde afdelingen nog op dezelfde plaats gehuisvest zijn.Ten aanzien van de verplaatsing van archieven gelden geen aparte regels. 6 en 7Bevinden de archieven zich op dit moment nog verspreid over een groot
aantal locaties?Levert deze spreiding bijzondere omstandigheden op die een regelmatig
archiefbeleid en -beheer verhinderen?Ja. De MID beschikt over een archief dat op verschillende locaties aanwezig
is. Dit vloeit voort uit het feit dat afdelingen belast zijn met verschillende
taken en de gegevens hierover vastleggen. Deze bestanden ondersteunen de dagelijkse
bedrijfsvoering. De MID is bovendien niet gevestigd op één locatie.
Daarnaast berusten archiefbescheiden van de MID bij andere dienstonderdelen
van Defensie.Deze spreiding, een tekort aan toereikend opgeleid personeel en uiteenlopende
werkwijzen hebben geleid tot een onoverzichtelijk beheer. De Centrale Archief Selectiedienst (CAS) onderzoekt momenteel op hoeveel
locaties archieven en archiefbescheiden aanwezig zijn en wat de omvang van
deze bescheiden is. De CAS zal mij daarover begin mei rapporteren.De medewerkers van het CAS zullen in mei, na het afronden van de bestandsopname,
beginnen met het beschrijven en toegankelijk maken van het archief. Daarbij
zal ook worden bezien hoe het aantal locaties kan worden verminderd en het
beheer van de bestanden kan worden verbeterd. Ik zal mijn beleid terzake bepalen
aan de hand van het CAS. 8 en 9Hoe verloopt de aansturing van het personeel op de diverse locaties?In geval van een verbod op de vernietiging van archiefbescheiden,
welk pad volgt een bevel daartoe, naar functies, personen en plaatsen?Het hoofd van de militaire inlichtingendienst (HMID) geeft leiding aan
afdelingshoofden, die hun personeel aansturen.Op 17 decenmber 1997 heb ik toegezegd dat vooralsnog geen archiefbescheiden
van de MID worden vernietigd. Het HMID heeft alle medewerkers een verklaring
van bekendheid laten tekenen. 10Wie acht u voorts relevante gesprekspartners voor de werkgroep?Het onderzoek van de werkgroep is breed opgezet en bestrijkt een lange
periode. Dit betekent dat degenen die leiding hebben gegeven aan de MID en
de afdelingen van de krijgsmachtdelen een gesprekspartner zouden kunnen zijn.Het spreekt vanzelf dat de externe deskundigen die ik heb gevraagd om
de archieven te onderzoeken en de toegankelijkheid te verbeteren ook kunnen
worden geraadpleegd door de werkgroep.Een en ander is afhankelijk van de nadere afspraken, die met de voorzitter
van de werkgroep worden gemaakt. BIJLAGE 12Ministerie van Algemene Zakent.a.v. de Secretaris-Generaalde heer mr. R.J. HoekstraPostbus 200012500 EA 'S-GRAVENHAGE 28 september 1992Onderwerp: vernietiging archief IDBHooggeachte heer Hoekstra,In het recente verleden hebben wij reeds van gedachten gewisseld over
de archieven van de Inlichtingendienst Buitenland.Vernietiging van archiefstukken van de Inlichtingendienst Buitenland buiten
de Archiefwet 1962 om acht ik niet juist. Bij de Nederlandse zusterdiensten
van de Inlichtingendienst Buitenland – de Binnenlandse Veiligheidsdienst
en de Militaire Inlichtingendienst – wordt momenteel gewerkt aan het
opstellen van een concept-vernietigingslijst, ingevolge artikel 3, eerste
lid, van het Archiefbesluit. Tot op heden heb ik nog niets vernomen over initiatieven
in deze richting bij de Inlichtingendienst Buitenland. In het najaar van 1992
of het begin van 1993 zal de vernietiging van archiefbescheiden van de inlichtingen-
en veiligheidsdiensten in de Tweede Kamer weer aan de orde komen. Duidelijkheid
over de archieven van genoemde diensten lijkt mij dan wenselijk.Met vriendelijke groeten,De Algemene Rijksarchivaris,prof. dr. F.C.J. Ketelaar BIJLAGE 13 MEMORANDUMvoor: de Rijkscommissie voor de archievenvan: de algemene rijksarchivarisbetreft: vernietiging bestanddelen archief Inlichtingendienst Buitenland.De Minister-President heeft, mede namens de staatssecretaris van OCenW,
vragen van de Kamerleden Valk en Van Oven beantwoord. Uit dat antwoord wordt
duidelijk dat vóór november 1992 de praktijk bij de (in 1993
opgeheven) Inlichtingendienst Buitenland (IDB) was om bepaalde bestanddelen
van het archief te vernietigen. Daarbij werden de voorschriften van de Archiefwet
1962 niet in acht genomen.In november 1992 antwoordde de toenmalige Minister-President met een simpel
«Neen» op de vraag van de Kamerleden Stoffelen en Valk: «Zijn
of worden archieven van de Inlichtingendienst Buitenland... vernietigd...
Indien vernietiging heeft plaatsgevonden kunt u dan aangeven welke categorieën
archivalia zijn of worden vernietigd».Thans wordt uit de antwoorden duidelijk dat het toenmalige «Neen»
alleen betrekking had op het zogenaamde bronarchief: de door bronnen geleverde
gegevens. Maar de op basis daarvan door de IDB gemaakte rapportages aan de
ministers en andere afnemers zijn – naar nu blijkt – systematisch
na 1 à 2 jaar vernietigd: zowel door de IDB, als door de afnemers.
Verder heeft de IDB de stukken van en aan de zusterdiensten (in binnen- en
buitenland) vernietigd of teruggegeven.In november 1991 hebben twee historische onderzoekers (Wiebes en De Graaff)
van de SG van Algemene Zaken Hoekstra schriftelijk de mededeling over de IDB-archieven
gekregen «Dossiers van zaken die niet meer actueel zijn worden vernietigd».Vervolgens hebben de onderzoekers zich tot mij gewend. Ik heb toen op
6 december 1991 een gesprek met Hoekstra gehad, die mij verzekerde dat er
geen archiefbescheiden in de zin van de Archiefwet 1962 waren of werden vernietigd.
Ik heb dat aan Wiebes en De Graaff schriftelijk op 9 december 1991 meegedeeld,
eraan toevoegende dat er voor de IDB geen (overeenkomstig de wet vastgestelde)
vernietigingslijst bestond.Op 28 september 1992 heb ik mij schriftelijk tot de SG van AZ gewend met
de mededeling«Vernietiging van archiefstukken van de Inlichtingendienst Buitenland
buiten de Archiefwet 1962 om acht ik niet juist. Bij de Nederlandse zusterdiensten...
wordt momenteel gewerkt aan het opstellen van een vernietigingslijst, ingevolge
artikel 3, eerste lid, van het Archiefbesluit. Tot op heden heb ik nog niets
vernomen over initiatieven in deze richting bij de Inlichtingendienst Buitenland...» Kort daarop werden de eerder gememoreerde Kamervragen gesteld, waarop
door de M.P. zo stellig werd geantwoord. Op 16 december 1992 stelden de Kamerleden
Valk en Stoffelen nieuwe vragen, ditmaal aan de minister van WVC. Uit haar
antwoord d.d. 4 februari 1993 is thans slechts van belang de toezegging dat
in het jaarverslag van de algemene rijksarchivaris betreffende het toezicht
op de zorg ook aandacht geschonken zou worden aan de archieven van het ministerie
van Algemene Zaken.Op 17 maart 1993 heb ik het Kamerlid Valk op bezoek gehad, hem uitvoerig
geïnformeerd over de IDB-archieven en hem inzage gegeven van mijn
dossier (zulks was tevoren besproken met de PSG's van WVC en AZ). De conclusie
van Valk was «dat voor hem de zaak was afgesloten».Inmiddels had ik op 22 januari 1993 van SG Hoekstra mondeling de toezegging
gekregen dat er – hangende de behandeling van het wetsontwerp tot opheffing
van de IDB – begonnen zou worden met de samenstelling van een vernietigingslijst.
Ik achtte het daarom niet opportuun een formele archiefinspectie bij de IDB
aan te kondigen, aangezien wij in verband met de vernietigingslijst toch wel
de archieven te zien zouden krijgen.Bovendien was inmiddels besloten de IDB op te heffen en was aan de Kamer
door de Minister-President toegezegd dat er niets vernietigd zou worden buiten
de Archiefwet om. De Rijksarchiefdienst gaf prioriteit aan de massa's archieven
van nog werkende diensten en organen, zoals de BVD en de MID.Het ambtelijk overleg met de Rijksarchiefdienst over een concept-lijst
is begonnen met een bespreking op 26 mei 1993.Daarna is nog slechts sporadisch overleg over een concept-vernietigingslijst
gevoerd. Het voortouw lag – zoals normaal – bij de zorgdrager,
dus bij AZ; de rijksarchiefdienst pleegt in dezen af te wachten. Bij AZ had
men andere prioriteiten, waarover later de wisseling in de top (SG Hoekstra
vertrok naar de Raad van State, benoeming van een opvolger bleef geruime tijd
uit enz.), de verkiezingen, de formatie.Tussendoor zijn er een aantal «aanvaringen» tussen Rijksarchiefdienst
en AZ geweest. Zo moest ik op 17 juni 1993 SG Hoekstra schriftelijk meedelen
«Ik mag u verzoeken in de toekomst rekening te houden met het gestelde
in de Archiefwet 1962 bij het beheer van de onder uw verantwoordelijkheid
berustende archiefbescheiden». Dit was overigens opnieuw naar aanleiding
van een door Wiebes aangebrachte «affaire» (vernietiging van de
serie «burgerbrieven»).Inmiddels is de algemene rijksarchivaris op 9 mei 1995 met zijn inspectie
begonnen. Zijn eerste vaststelling is: de archieven van de IDB verkeren niet
in de door de Archiefwet 1962 vereiste «goede en geordende staat».
Deze vaststelling wordt uiteraard in het inspectierapport uitgewerkt. Verwacht
wordt dat dit inspectierapport in september a.s. gereed is.Het gaat daarbij enerzijds om vaststelling van wat er is en in welke staat
dat archief is, anderzijds (en vooral!) om wat er geweest moet zijn, waarom
er delen niet (meer) zijn. Bij de inspectie wordt namelijk uitgegaan van de
PIVOT-methode: nagaan welke handelingen het overheidsorgaan moest verrichten
en daarna nagaan tot welke neerslag die handelingen hebben geleid. De inspectie
houdt tevens in dat de algemene rijksarchivaris (op verzoek van het ministerie
van AZ) een plan van aanpak zal opstellen voor het verdere beheer van het
IDB-archief: wat moet er gebeuren om het archief in goede, geordende en toegankelijke
staat te brengen.Terug naar de vernietiging in het verleden van bestanddelen van het IDB-archief.
De rapportages aan de afnemers zijn vernietigd. Dat is jammer want zo is niet
meer na te gaan welke interpretatie de IDB heeft gegeven aan de (wel bewaarde)
gegevens in het bronarchief. Men kan met de Archiefwet 1962 in de hand discussiëren
over de vraag of die rapportages archiefbescheiden in de zin van de wet waren.
In de administratieve praktijk zoals die kennelijk bij de IDB bestond heeft
men, naar mijn mening, terecht aangenomen dat de rapportages aan afnemers
geen bescheiden waren die naar hun aard bestemd waren te berusten onder de
IDB. Maar ik weet dat anderen (bijv. de Rijkscommissie voor de archieven)
daar anders over zullen denken. Overigens is over de vraag of rapportages
al dan niet archiefbescheiden in de zin van de Archiefwet 1918 Stb. 378 of
de Archiefwet 1962 waren, nimmer advies gevraagd aan de algemene rijksarchivaris.De ontvangers van die rapportages hebben, naar mijn mening ten onrechte,
gevolg gegeven aan de door de IDB gegeven aanwijzing tot vernietiging van
de door hen ontvangen bescheiden die naar hun aard bestemd waren te berusten
onder de afnemers.De Algemene Rijksarchivaris, BIJLAGE 14 BIJLAGE 15MINISTERIE VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN CULTUURAan de MinisterVan het Hoofd van de Directie Beleidszaken CultuurbeheerOnderwerp: Antwoord op vragen Kamerleden betreffende IDB-archievenKenmerk DGCZ/DBC-U-9332726 januari 1993Over de beantwoording van vragen aan WVC van de Kamerleden Valk en Stoffelen
inzake de archieven van de Inlichtingendienst Buitenland bericht ik u iets
uitvoeriger omdat het gaat om een zowel principiële als gevoelige problematiek.Over hetzelfde onderwerp stelden beide Kamerleden op 11 november 1992
vragen aan de Regering. Deze vragen werden aan Algemene Zaken, Binnenlandse
Zaken en WVC gezonden. Zonder enig overleg met WVC heeft de minister van Algemene
Zaken de vragen op 18 november beantwoord (zie bijlage). In overleg met de
Algemene Rijksarchivaris, de DGCZ en bureau SG hebben we besloten hierop niet
bij AZ terug te komen, mede gezien de nieuw gestelde vragen over dit onderwerp.Het concept-antwoord op deze vragen heeft de heer Ketelaar toegezonden
aan de SG van Algemene Zaken. Over de beantwoording van de eerste vraag betreffende
het zogenaamde verdwijnen van een rapport uit het archief van de IDB bestaat
overeenstemming met AZ. De door AZ voorgestelde antwoorden op de vragen 2
en 3 waren voor ons echter niet aanvaardbaar. Daarin werd nl. geheel voorbijgegaan
aan de door de Kamerleden gestelde vraag naar een door de Rijksarchiefdienst
bij de IDB in te stellen onderzoek naar het beheer van de archieven.Ik stel u daarom voor om deze vragen uitgebreider te beantwoorden dan
AZ voorstelt. Over dit antwoord is de heer Hoekstra door de heer Ketelaar
mondeling geïnformeerd (Hoekstra gaf daarhij geen blijk van groot bezwaar).Ik voeg hieraan toe dat de Algemeen Rijksarchivaris voornemens is een
archiefinspectie hij de IDB te ondernemen. Dit mede in verband met het komende
wetsontwerp tot wijziging van de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten, strekkende
tot opheffing van de IDB. Het betreffende ministerraadstuk zal van WVC-zijde
kritisch moeten worden beoordeeld.Mijn voorstel aan u is om in te stemmen met de bijgevoegde beantwoording
van de vragen van de Kamerleden Valk en Stoffelen.drs. G.C. Lodder Aan het hoofd van de Directie Beleidszaken CultuurbeheerPostbus 54062280 HK RIJSWIJK22 januari 1993kenmerk: A93.50.FCJK/NFuw brief: DBC-U-925287Hierbij doe ik u toekomen een concept van door de minister te geven antwoorden
op vragen van de Kamerleden Valk en Stoffelen inzake de archieven van de Inlichtingendienst
Buitenland.Ter toelichting het volgende.Over hetzelfde onderwerp stelden beide Kamerleden op 11 november 1992
vragen aan de regering. Deze vragen werden aan Algemene Zaken, Binnenlandse
Zaken en WVC gezonden. Zonder enig overleg met WVC heeft de minister van Algemene
Zaken de vragen op 18 november beantwoord (zie bijlage).Een eerste concept-antwoord (1992–12–20) op de thans alleen
aan WVC gerichte vragen heb ik toegezonden aan de SG van Algemene Zaken. Zijn
voorstel heb ik, voor wat betreft vraag 1, overgenomen.De door AZ op 4 januari voorgestelde antwoorden op de vragen 2 en 3 waren
voor mij niet aanvaardbaar. Daarin werd nl. geheel voorbijgegaan aan de door
de Kamerleden gestelde vraag naar een door de Rijksarchiefdienst bij de IDB
in te stellen onderzoek.Weliswaar zijn AZ en ik het erover eens dat er geen onderzoek naar de
(zogenaamde) verdwijning van het door de Kamerleden genoemde stuk behoeft
te worden ingesteld, maar het andere deel van vraag 2 (onderzoek naar het
beheer van de IDB-archieven in het algemeen) zou m.i. niet onder tafel mogen
verdwijnen. In mijn eerste en in mijn op 8 januari aan AZ gezonden tweede
concept refereerde ik aan het plan van bewerking van de archieven van de Minister-President
in het kader van PIVOT. De SG van AZ heeft daar als bezwaar tegen dat het
PIVOT-onderzoek inzake de archieven van het Kabinet van de Minister-President
zich niet uitstrekt tot de archieven van de IDB. Dat daargelaten, dan blijft
overeind de vraag naar een archiefinspectie van de IDB-archieven. Het is m.i.
te mager om – zoals AZ op 12 januari voorstelde – het antwoord
op de vragen 2 en 3 te beperken tot de eerste alinea «Voor het in de
vraag bedoelde onderzoek.... (aanhangsel 152).»Ik stel daarom voor om de vragen 2 en 3 uitgebreider te beantwoorden dan
AZ voorstelt. Over dit uitgebreidere antwoord heb ik verder niet meer met
AZ overlegd: de vragen zijn aan WVC gesteld en er is – anders dan AZ
zelf deed met de eerdere vragen – ruimschoots inspraak gegeven. Ik voeg hieraan nog toe dat ik voornemens ben een archiefinspectie bij
de IDB te ondernemen. Dit mede in verband met het komende wetsontwerp tot
wijziging van de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten, strekkende tot opheffing
van de IDB. Ik verzoek u met klem om diligentie met betrekking tot het betreffende
Ministerraadsstuk. In het periodiek overleg met de DGCZ op 15 januari jl. adviseerde de DG
om de SG goed te informeren, voor het geval deze door zijn ambtgenoot van
AZ zou worden benaderd.De Algemene Rijksarchivaris,prof. dr. F.C.J. Ketelaar Aan het hoofd van de Directie Beleidszaken CultuurbeheerPostbus 54062280 HK RIJSWIJK 20 januari 1993kenmerk: A92.50.FCJK/NFuw brief: DBC-U-925287Hierbij doe ik u toekomen een concept van de door de minister te geven
antwoorden op vragen van de Kamerleden Valk en Stoffelen inzake de archieven
van de Inlichtingendienst Buitenland.Ter toelichting het volgende.Over hetzelfde onderwerp stelden beide Kamerleden op 11 november 1992
vragen aan de regering. Deze vragen werden aan Algemene Zaken, Binnenlandse
Zaken en WVC gezonden. Zonder enig overleg met WVC heeft de minister van Algemene
Zaken de vragen op 18 november beantwoord (zie bijlage).Een eerste concept-antwoord (1992–12–20) op de thans alleen
aan WVC gerichte vragen heb ik toegezonden aan de SG van Algemene Zaken. Zijn
voorstel heb ik, voor wat betreft vraag 1, overgenomen.De door AZ op 4 januari voorgestelde antwoorden op de vragen 2 en 3 waren
voor mij niet aanvaardbaar. Daarin werd nl. geheel voorbijgegaan aan de door
de Kamerleden gestelde vraag naar een door de Rijksarchiefdienst bij de IDB
in te stellen onderzoek.Weliswaar zijn AZ en ik het erover eens dat er geen onderzoek naar de
(zogenaamde) verdwijning van het door de Kamerleden genoemde stuk behoeft
te worden ingesteld, maar het andere deel van vraag 2 (onderzoek naar het
beheer van de IDB-archieven in het algemeen) zou m.i. niet onder tafel mogen
verdwijnen. In mijn eerste en in mijn op 8 januari aan AZ gezonden tweede
concept refereerde ik aan het plan van bewerking van de archieven van de Minister-President
in het kader van PIVOT. De SG van AZ heeft daar als bezwaar tegen dat het
PIVOT-onderzoek inzake de archieven van het Kabinet van de Minister-President
zich niet uitstrekt tot de archieven van de IDB. Dat daargelaten, dan blijft
overeind de vraag naar een archiefinspectie van de IDB-archieven. Het is m.i.
te mager om – zoals AZ op 12 januari voorstelde – het antwoord
op de vragen 2 en 3 te beperken tot de eerste alinea «Voor het in de
vraag bedoelde onderzoek.... (aanhangsel 152).»Ik stel daarom voor om de vragen 2 en 3 uitgebreider te beantwoorden dan
AZ voorstelt. Over dit uitgebreidere antwoord heb ik verder niet meer met
AZ overlegd: de vragen zijn aan WVC gesteld en er is – anders dan AZ
zelf deed met de eerdere vragen – ruimschoots inspraak gegeven. Ik voeg hieraan nog toe dat ik voornemens ben een archiefinspectie bij
de IDB te ondernemen. Dit mede in verband met het komende wetsontwerp tot
wijziging van de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten, strekkende tot opheffing
van de IDB. Ik verzoek u met klem om diligentie met betrekking tot het betreffende
Ministerraadsstuk. In het periodiek overleg met de DGCZ op 15 januari jl. adviseerde de DG
om de SG goed te informeren, voor het geval deze door zijn ambtgenoot van
AZ zou worden benaderd.De Algemene Rijksarchivaris,prof. dr. F.C.J. Ketelaar Antwoorden van de minister van Welzijn, Volksgezondheid
en Cultuur op vragen van de leden der Tweede Kamer Valk en Stoffelen1. Er kan niet worden gesproken van het verdwijnen van een «damage
assessment»-rapport uit het archief van de IDB. Zulks is ter zitting
van de afdeling Rechtspraak van de Raad van State op 10 december 1992 namens
de minister van Algemene Zaken verklaard.Ter toelichting het volgende.Op de aanvankelijke vraag of van het wedervaren van Reydon en De Jager
een «damage assessment» is opgemaakt is geantwoord: «er
werd een «damage assessment» opgemaakt».Vervolgens is op de vraag naar informatie uit het damage assessment geantwoord
dat een afgerond rapport niet in het dossier is aangetroffen. Wel blijkt uit
bescheiden in het dossier dat het wedervaren van Reydon en De Jager gevolgen
heeft gehad voor de relaties met derden en werkmethoden. Uit het dossier blijkt
niet dat er in dit geval een afgerond rapport is geweest, Dat is ook nimmer
gesteld. Er kan dan ook, zoals gezegd, niet worden gesproken van het verdwijnen
van een «damage assessment»-rapport uit het archief van de IDB.2. Voor het in de vraag bedoelde onderzoek naar de «verdwijning»
van archiefbescheiden acht ik geen termen aanwezig, gelet op het antwoord
op de vraag «1» en de antwoorden door de regering gegeven op eerdere
vragen van deze leden der Tweede Kamer betreffende de archieven van de Inlichtingendienst
Buitenland.3. In het jaarverslag van de Algemene Rijksarchivaris over het verslagjaar
1992/93, betreffende het toezicht op de zorg voor archiefbescheiden van het
Rijk, ingevolge artikel 54, derde lid, van het Archiefbesluit, zal ook aandacht
worden geschonken aan de archieven van het ministerie van Algemene Zaken. BIJLAGE 16MINISTERIE VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN CULTUURAan de MinisterVan het Hoofd van de Directie Beleidszaken CultuurbeheerNaar aanleiding van de brief van de heren De Graaff en Wiebes (d.d. 17
maart l993) aan u over het verdwijnen van een damage assessment-rapport uit
het archief van de Inlichtingen Dienst Buitenland (IDB) wil ik u het volgende
meedelen.De Algemeen Rijksarchivaris (ARA), de heer prof. dr. F.J.C. Ketelaar,
heeft op 17 maart jl. het kamerlid Valk op bezoek gehad. Deze laatste is toen
uitvoerig geïnformeerd over de IDB-archieven en op zijn verzoek is inzage
gegeven in het dossier over de beantwoording van de kamervragen over de IDB-archieven.
Deze handelwijze is door de ARA van tevoren besproken met de plv. SG van WVC
en de plv. SG van Algemene Zaken.De conclusie van de heer Valk was, dat voor hem de zaak hiermee afgesloten
was. Wel behield hij zich voor om, bij de behandeling van het wetsontwerp
tot opheffing van de IDB, op de archieven terug te komen.Voor u is er geen aanleiding terug te komen op uw antwoord op de (tweede
reeks) vragen van de kamerleden Valk en Stoffelen. Dit te minder, aangezien
de bezwaarschriftenprocedure in verband met het WOB-verzoek van de heren Wiebes
en De Graaff nog steeds loopt.Daarom verzoek ik u bijgevoegd antwoord aan beide heren te ondertekenen
en daarmee de zaak als afgerond te beschouwen.drs. G.C. Lodder Spoed: voor donderdag 27 aprilMEMORANDUMaan: SGvia: DBCvan: ARA 26 april 1995Hierbij een overzicht met betrekking tot het archief van de Inlichtingendienst
Buitenland.Ik voeg daar, als mijn persoonlijke beleidsopvatting, het volgende aan
toe.Uit de notitie van AZ van 25/2/93 blijkt zonneklaar data. zogeheten rapportages (van operateurs op grond van de contacten met
de bronnen) verzonden werden aan de afnemers en door de IDB na verloop van
tijd werden vernietigd (waarvan proces-verbaal werd opgemaakt)b. zogeheten bron- en onderwerpsdossiers op microfilm bewaard zijn met
vernietiging van originelen (met het oog op betere beveiliging).Beide soorten vernietiging waren niet overeenkomstig de Archiefwet 1962.
Er was immers geen (door de ministers van AZ en WVC vastgestelde) vernietigingslijst
IDB, noch was er een machtiging van de Ara tot incidentele vernietiging. Zie
artikel 3, derde en vierde lid, van het Archiefbesluit.Uit het contact met Wuisman op 13/4/95 is bevestig dat er twee categorieën
vernietigde IDB-stukken zijn:a. rapportages: werden na enkele jaren vernietigd tot toezegging m.p.
aan Tweede Kamer 18/11/92. Beschouwd als niet behorende tot eigenlijke taak
IDB en van gering belang. Door mijn medewerker Oost is opgemerkt dat discussie
dan enkel zou kunnen gaan over de status van de rapporten: wel of niet archiefbescheiden
in de zin der wet. Indien wel, dan is er een officiële vernietigingslijst
of een incidentele machtiging nodig, ongeacht het belang;b. op microfilm gezette bescheiden: vernietigd volgens een instructie
uit 1961 m.b.t. beheer van gerubriceerde stukken (overtollige exemplaren vernietigen,
originele stukken als zodanig beschouwd). Dit kan volgens de Archiefwet 1962
alleen indien hetzij de originelen op een vernietigingslijst staan hetzij
de Ara een machtiging heeft afgegeven.Het is mogelijk dat AZ u of mij onder druk zal zetten om achteraf een
machtiging tot vernietiging te geven. Tegen het zo achteraf legaliseren van
een ongeoorloofde vernietiging moet ik mij verzetten. AZ heeft fouten gemaakt
en zal de consequenties daarvan moeten dragen. Ministerie van WVCDirectie Beleidszaken Cultuurbeheert.a.v. drs. C.P.M. BuijsPostbus 30092280 ML RIJSWIJKKenmerk: A93.241.FCJK/NF26 maart 1993Naar aanleiding van de brief van de heren De Graaff en Wiebes aan de minister,
inzake «het verdwijnen van een damage assessmentrapport uit het archief
van de IDB» het volgende.In de zitting bij de voorzitter van de Afdeling rechtspraak van de Raad
van State op 10 december 1992 heeft mr. G.P.I.M. Wuisman, vertegenwoordiger
van de minister van Algemene Zaken, gezegd dat «het rapport» (bedoeld
werd: het damage assessment-rapport) «is verdwenen». Wiebes en
De Graaff willen deze mededeling letterlijk verstaan en willen niet aannemen
dat Wuisman zich – zacht gezegd – onzorgvuldig heeft uitgedrukt.
Uit het verslag van de hoorzitting op 3 februari 1993 blijkt dat Wuisman zich
bij die gelegenheid zorgvuldiger heeft uitgedrukt.Voor de minister van WVC is er geen aanleiding terug te komen op haar
antwoord op de (tweede reeks) vragen van de Kamerleden Valk en Stoffelen.
Dit te minder, aangezien de bezwaarschriftprocedure in verband met het WOB-verzoek
van Wiebes en De Graaff nog steeds loopt.Het ware goed om de minister persoonlijk te informeren dat ik op 17 maart
jl. het Kamerlid Valk op bezoek heb gehad. Ik heb hem uitvoerig geïnformeerd
over de IDB-archieven en ik heb hem, op zijn verzoek, inzage gegeven van mijn
dossier inzake de beantwoording van de Kamervragen over de IDB-archieven.
Ik had deze handelwijze tevoren met onze plv. SG en met de plv. SG van Algemene
Zaken besproken.De conclusie van Valk was, dat voor hem de zaak was afgesloten.Wel behield hij zich voor om, bij de behandeling van het wetsontwerp tot
opheffing van de IDB, op de archieven terug te komen.Het antwoord op de brief van Wiebes en De Graaff zou kunnen luiden:Kennisneming van de door u aan mij gezonden stukken (waaronder het
verslag van de hoorzitting op 3 februari 1993) geven mij geen aanleiding tot
een ander standpunt dan ik heb ingenomen bij de beantwoording van de op 16
december 1992 ingezonden vragen van de Kamerleden Valk en Stoffelen.Indien het in mijn antwoord op de derde vraag bedoelde jaarverslag
van de Algemene Rijksarchivaris dan wel enige, in artikel 54, tweede lid,
van het Archiefbesluit bedoelde mededeling door de Algemene Rijksarchivaris
van de bevindingen van zijn toezicht mij daartoe aanleiding mocht geven, zal
ik niet aarzelen met het in het vierde lid van artikel 54 bedoelde overleg
met mijn ambtgenoot van Algemene Zaken.Ik ontvang gaarne kopie van de uitgaande brief.De Algemene Rijksarchivaris,prof. dr. F.C.J. Ketelaar XNoot1Kabinet Minister-President nr. 22086.XNoot2Kabinet Minister-President AC nr. 143715.XNoot3Min. AZ. Nr. 89 Mo 11818, Ned. Stcrt. 26, 1989.XNoot4Memorie van Antwoord bij de behandeling van de Archiefwet 1957, Bijlagen
Handelingen Tweede Kamer 1956/57, 4549.XNoot1Zie onder 3.2.0.XNoot1Verslag gepubliceerd in M. Beek en B. de Graaff (red) BVD-dossiers vernietigd?
Het selectiebeleid t.a.v. persoonsdossier berus- tend bij de overheid. Den
Haag 1991.XNoot2Kamerstuk 22 036 nr. 3.XNoot3Kamerstuk 22 036 nr. 8.XNoot1De minister van Binnenlandse Zaken heeft de Werkgroep inzage aangeboden
in het deel over archiefbeheer van een voorlopig rapport van een onderzoek
door de Algemene Rekenkamer, naar de bedrijfs- voering van de Binnenlandse
Veiligheids- dienst, met inbegrip van het archiefbeheer (brief van 6 april,
2319681–59). De Werkgroep heeft daarvan gebruik gemaakt, maar zag geen
aanleiding haar inzichten vervolgens te wijzigen.XNoot1Telefoongesprek op 7 april 1998.XNoot2Brief BVD aan de minister van Binnenlandse Zaken 24: 1958 nr. 475434.XNoot3Nr. 34572 afd. Kab.XNoot4Deze lijsten waren die van 1 april 1959 nr. 34572, 13 september 1960 nr.
41170 en 19 feb. 1962 nr. 46333.XNoot5F.A.C. Kluiters, De Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten,
Den Haag 1993, pag. 7.XNoot1Gesprek op 9 april 1998 met deze medewer- ker (N.N.).XNoot2Correspondentie beschikbaar gesteld door de heer De Graaff, mededelingen
van de medewerkers van AZ aan de onderzoeker.XNoot1Engelen, a.w. p. 21 en 44.XNoot1Tenzij anders vermeld is geciteerd uit corres- pondentie tussen de heren
De Graaff en Wiebes, de Algemeen Rijksarchivaris en het Ministerie van Algemene
Zaken) en de ge- sprekken van de Werkgroep met de heren Hoekstra en Ketelaar.XNoot1De ARA heeft dat later met beleidstukken gestaafd.XNoot2Aanhangsel II, 1992–1993, nr. 152, (bijlage 14).XNoot1Aanhangsel II, 1992–1993, nr. 324.XNoot2De stukken zijn aan de Werkgroep ter be- schikking gesteld. Zie de Bijlagen
15 en 16.XNoot3Zie Bijlage 5.XNoot4Zie de gesprekken met de heren Ketelaar en Riezenkamp.XNoot5Dossier in archief IDB.XNoot6Aanhangsel II, 1994–1995 nr. ???XNoot1D. Engelen, Inlichtingendienst Buitenland. Een institutioneel onderzoek
naar de buiten- landse Inlichtingendienst (Inlichtingendienst Buitenland (1946–1996).
PIVOT-rapport nr. 30. Den Haag 1996, pag. 6 en Kluiters, a.w.p. 242 e.v. 304
e.v.).XNoot2Engelen, a.w.p. 12–14XNoot3De historische gegevens komen uit: Kluiters, a.w.p. 242 e.v. en 304 e.v.XNoot1DIS/95/21.11/808.XNoot2Beschikking CRM en Defensie 30-12-1969 nr. 154.391/OKN/O/MA en 250.880
2b/EAO, Stcrt. 1970 m. 10.XNoot3Beschikking WVC en Defensie 11 juni 1987 en MMA/Ar-1973i en D86/028/2033.XNoot4Beschikkingen Defensie 24-7-1961 nr. 250.880 H, resp. I en OKW 11-07-1961
nr. 82.100.XNoot5In de Uitvoeringsregeling van MP 10-005.XNoot617 maart 1977, 452.651Q.XNoot1Nr. DI90/014/4397 d.d. 28 febr. 1991.XNoot2I202/93/93015561 d.d. 1 juni 1993.XNoot3In een nota aan het hoofd Beleid en Plan- ning van de MID.XNoot4I96003004 d.d. 29 juli 1996, bij MID geregi- streerd 96003277 13 nov.
1996.XNoot5In de brief van de minister van Defensie van 9 december 1997 is ten onrechte
slechts sprake van 210 meter.XNoot6Kamerstuk 25 809 nr. 3.XNoot1Kamerstuk 23 956 nr. 1.XNoot2Vgl. nota voor de SG, DIS 93/051/1099 d.d. 30 maart 1993.XNoot3Brief van 9 december 1997.XNoot4Nota 24 maart 1998. Het verschil met zijn eindcijfer is 103 meter, die
bij een meer gedetailleerd onderzoek bij de landmacht inlichtingendienst werden
aangetroffen: 50 meter aanwezig bij secretarie op de Kalver- markt.XNoot1Brief van de Graaff en Wiebes aan het hoofd Centraal Archievendepot Defensie
15 okt. 1997 en F.A.C. Kluiters, De Neder- landse Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten,
supplement, Den Haag 1995, p. 158–165.XNoot1Zie het gesprek met B. de Graaff, onder- steund door nadien door hem verstrekte
informatie.XNoot1Deze beschouwing van de Werkgroep is mede gebaseerd op een schriftelijke
bijdrage van dr. B.G.J. de Graaff, die ook door de Werkgroep is gehoord, en
een gesprek met de heer S.F.M. Plantinga, medewerker van het Algemeen Rijksarchief.
De Werkgroep dankt hen voor hun medewerking. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25809-5.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl