Vaststelling van titel 7.3 (Schenking) van het nieuwe Burgerlijk Wetboek; Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 17213, nr. 6

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

15-12-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

17213 nr. 6

07-12-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamAlgemeenOnderscheid in giftenSchenkingen en andere giftenSchenkingen bij dodeSchenking aan vertrouwenspersonenHerroeping van een schenkingVernietigingsgrondenSchenking en bewindBegunstiging bij sommenverzekeringVerblijvens-, toescheidings- en overnemingsbedingenQuasi-legatenAfschaffing contractuele erfstellingen en legatenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 17213Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 72 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
17 213Vaststelling van titel 7.3 (Schenking) van het nieuwe Burgerlijk Wetboeknr. 6NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAGOntvangen 7 december 2000AlgemeenMet belangstelling heb ik kennis genomen van het verslag over het wetsvoorstel
en de nota van wijziging. Het is verheugend dat de commissie de in de nota
van wijziging voorgestelde wijzigingen beschouwt als een aanzienlijke verbetering
ten opzichte van de tekst van het oorspronkelijke wetsvoorstel. Op de in het
verslag opgenomen opmerkingen en vragen ga ik in het navolgende gaarne in.Onderscheid in giftenSchenkingen en andere giftenHet verheugt mij dat de commissie ermee instemt dat in het wetsvoorstel
het vormvereiste van de notariële akte voor de schenking is komen te
vervallen. Inderdaad kan de bescherming die het vormvereiste thans biedt tegen
onnadenkendheid en overijling ook bereikt worden met de mogelijkheden van
artikel 3:44 lid 4 BW (misbruik van omstandigheden).Schenkingen bij dodeVerheugend is voorts dat de commissie zich grotendeels kan vinden in de
bij de nota van wijzigingen voorgestelde aanpassingen in de regeling voor
schenkingen ter zake des doods. Op de in dat verband door de commissie gestelde
vragen ga ik als volgt in.Indien van een rechtshandeling die deels een gift ter zake des doods vormt –
een zogeheten negotium mixtum cum donatione –
geen notariële akte is opgemaakt, zal zij op de voet van artikel 7.3.12a
lid 2 kunnen worden vernietigd, tenzij de begiftigde tijdig een zodanige aanvullende
prestatie toezegt dat de met de rechtshandeling gemoeide verrijking wordt
ongedaan gemaakt. De commissie vraagt zich af of het niet juister zou zijn
om te bepalen dat niet de toezegging, maar het feitelijk daaraan gevolg geven
tot verval van de actie tot vernietiging dient te leiden. Daardoor zou echter
voor deze gemengde rechtshandelingen een ander systeem komen te gelden dan
voor de, op dit punt vergelijkbare, legaten tegen inbreng. Bij
legaten tegen inbreng kan op een eventuele vernietigbaarheid geen beroep worden
gedaan wanneer de legataris een wijziging van het legaat voorstelt, waardoor
het nadeel ongedaan wordt gemaakt (artikel 3:54 BW). Eenzelfde regel is opgenomen
in artikel 6:230 BW voor het geval dat een overeenkomst vernietigbaar is op
grond van dwaling. In alle gevallen valt de vernietigbaarheid weg door een
aanbod tot wijziging van de rechtsverhouding, waardoor het nadeel wordt opgeheven
dat bij ongewijzigde voortzetting geleden wordt door degene die tot vernietiging
bevoegd is. Voor een afwijking van dit samenstel van regels in het bijzondere
geval van de negotium mixtum cum donatione bestaat naar mijn oordeel geen
grond. Ook hier dient onzekerheid over de vernietigbare rechtsverhouding tussen
partijen zo spoedig mogelijk beëindigd te kunnen worden. Toezegging van
een aanvullende prestatie is daarvoor voldoende, nu reeds daardoor het verrijkende
effect van de oorspronkelijke rechtshandeling wordt teniet gedaan.De commissie wenst te vernemen of het, voor het met de beoogde werking
aangaan van een schenking ter zake des doods, voldoende is dat het aanbod
tot schenking bij notariële akte wordt gedaan, of dat ook de aanvaarding
bij notariële akte moet zijn vastgelegd. Daarbij wijst de commissie erop
dat weliswaar in de toelichting bij de nota van wijziging opgemerkt is dat
het voorschift van de notariële akte mede betrekking heeft op de aanvaarding,
maar de commissie vraagt zich af hoe zich dat verhoudt tot artikel 7.3.1 lid
2, volgens welke bepaling een tot een bepaald persoon gericht schenkingsaanbod
als aangenomen geldt wanneer deze het na kennisneming niet onverwijld heeft
afgewezen.Hierover zou ik de commissie willen antwoorden dat toepasselijkheid van
de regel van artikel 7.3.1 lid 2 geenszins in de weg hoeft te staan aan het
voor schenkingen ter zake des doods stellen van de nadere eis van notariële
vastlegging van de gehele overeenkomst. In veel gevallen zal men aan de zogenoemde
«snelle aanvaardingsregel» van artikel 7.3.1 lid 2 niet toekomen,
namelijk wanneer aanbod en aanvaarding gelijktijdig in één notariële
akte worden vastgelegd. Zou van het aanbod een aparte notariële akte
zijn opgemaakt en zou deze ter kennis van de aspirant-begiftigde komen, dan
zal weliswaar ingevolge artikel 7.3.1 lid 2 de aangeboden schenking tot stand
komen, maar zolang deze schenking niet alsnog in zijn geheel notarieel is
vastgelegd, zal zij door het overlijden van de schenker komen te vervallen
(artikel 7.3.3 lid 1, eerste zin).Ter vermijding van misverstand wordt bij de tweede nota van wijziging
voorgesteld de tekst van artikel 7.3.3 lid 1, eerste zin, aldus te wijzigen
dat het woord «daarvan», dat verwijst naar het in dezelfde zin
genoemde «schenking», te vervangen door: van de schenking.Hoewel artikel 7.3.3 de eis stelt dat van de schenking zelf een notariële
akte is opgemaakt, bestaat er geen bezwaar tegen om daarmee gelijk te stellen
het geval dat de overeenkomst niet als geheel in één akte is
vastgelegd, doch het aanbod en de daarop aansluitende aanvaarding in afzonderlijke
aktes zijn neergelegd. Daarbij dient in verband met artikel 3:37 lid 3 BW
uit de laatste akte wel te blijken dat de daarin gerelateerde verklaring van
aanvaarding de schenker heeft bereikt. Dat kan bijvoorbeeld blijken door medeondertekening
door de schenker. Denkbaar is ook dat de schenker een ander, bijvoorbeeld
de notaris, machtigt tot het in ontvangst nemen van de aanvaardingsverklaring
(artikel 3:60 lid 2 BW).De vraag van de commissie of de facultatieve uitleg van artikel 10 Wet
AB door de Hoge Raad in zijn arrest van 2 april 1942, NJ 1942, 468 (Jurgens/Van
Heesch) zijn waarde behouden heeft, kan bevestigend worden beantwoord. De commissie wenst vervolgens te vernemen of de verplichting tot inschrijving
in het testamentenregister van schenkingen bij dode mede betrekking heeft
op een aanbod gedaan in de vorm van artikel 7.3.3 lid 1, terwijl de aanvaarding
daarvan nog niet, of vormloos of bij onderhandse akte is tot stand gekomen.
Deze vraag dient ontkennend te worden beantwoord. De in artikel 1, eerste
lid, onder e, van de Wet op het centraal testamentenregister neer te leggen
verplichting tot inschrijving zal betrekking hebben op «notariële
akten bevattende schenkingsovereenkomsten of andere giften met de strekking
dat zij pas na het overlijden van de schenker of gever zullen worden uitgevoerd»
(kamerstukken II 1999–2000, 27 245, nrs. 1–2, blz. 11). Daarmee
wordt derhalve gedoeld op de notariële akte die ingevolge artikel 7.3.3
lid 1, eerste zin, van de schenking moet worden opgemaakt, doch niet op een
aanbod tot het aangaan van een schenking bij dode. Zou zich het hiervoor genoemde
geval voordoen dat de schenkingsovereenkomst niet als geheel in één
akte is vastgelegd, doch het aanbod en de daarop aansluitende aanvaarding
in afzonderlijke aktes zijn neergelegd, dan dient voor de toepassing van artikel
1, eerste lid, onder e, van de Wet op het centraal testamentenregister deze
laatste akte als de in te schrijven akte te worden beschouwd.Vervolgens stelt de commissie de vraag aan de orde of de aanvaarding door
de begiftigde van een schenking bij dode door hem persoonlijk dient te geschieden
en of derhalve aanvaarding bij volmacht is uitgesloten. Terecht wijst de commissie
er daarbij op dat voor de beantwoording van deze vraag geen steun kan worden
gevonden in een vergelijking met een legaat of erfstelling, nu bij legaat
en erfstelling de eis van aanvaarding in persoon en bij authentieke akte niet
geldt; bij legaten is aanvaarding zelfs in het geheel niet nodig (artikel
4.5.2.7 lid 1). Met de commissie erfrecht meen ik dat de eis van persoonlijke
aanvaarding door de begiftigde niet gesteld behoeft te worden. Er is geen
reden om van de begiftigde te verlangen dat hij slechts persoonlijk de hem
aangeboden schenking zal kunnen aanvaarden. Een eventuele volmacht tot aanvaarding
behoeft niet bij notariële akte te zijn verleend.Ten aanzien van de schenking bij dode van bepaalde tot de inboedel behorende
zaken en bepaalde boeken ligt het inderdaad voor de hand dat de overeenkomst
door de schenker eigenhandig moet worden geschreven, zoals ook het codicil
door de erflater eigenhandig dient te worden geschreven (artikel 4.3.5.7).
Het verdient de voorkeur om dit ook in de tekst van artikel 7.3.3 tot uitdrukking
te brengen. Een daartoe strekkende wijziging wordt bij de tweede nota van
wijziging voorgesteld. Daarmee zullen met betrekking tot de hierbedoelde zaken
dezelfde vormvereisten gelden voor de legatering en de schenking bij dode.
Daardoor verliest in voorkomende gevallen de vraag welk van beide rechtshandelingen
beoogd is, aan belang. Tevens wordt het daardoor eenvoudiger om, bijvoorbeeld
in het geval dat op een schenkingsovereenkomst als hierbedoeld de handtekening
van de begiftigde ontbreekt, deze te converteren naar een codicil (artikel
3:42 BW).De nieuwe regels met betrekking tot de vormvereisten bij schenkingen laten
inderdaad, zo bevestig ik de commissie, onverlet de vormvereisten bij levering,
zoals die welke gelden voor de levering van registergoederen of aandelen op
naam in een naamloze vennootschap of besloten vennootschap.Bij de commissie is de vraag gerezen of het in artikel 7.3.3 gebezigde
begrip «strekking», te weten dat de schenking pas na het overlijden
van de schenker zal worden uitgevoerd, niet te vaag zal blijken. Voorts is
gevraagd wat het gevolg is van een niet uitgevoerde schenking – anders
dan bij notariële akte – indien zij die strekking ontbeerde. In
dat geval, wanneer er derhalve sprake is van een «gewone»
schenking, zal deze, wanneer zij nog niet is uitgevoerd op het tijdstip van
overlijden van de schenker, niet ingevolge artikel 7.3.3 lid 1 kunnen vervallen.
De begiftigde zal dan derhalve onverkorte uitvoering van de schenking door
de erfgenamen kunnen verlangen, ongeacht of van de schenking al dan niet een
notariële akte is opgemaakt. De vaststelling of er in een concreet geval
sprake is van een schenking met de bedoelde strekking, dient te geschieden
door uitlegging van de schenkingsovereenkomst. Voor de uitleg van schenkingsovereenkomsten
gelden dezelfde maatstaven als voor de uitleg van andere overeenkomsten. Ook
hier geldt op grond van de zogenoemde Haviltex-formule (HR 13 maart 1981,
NJ 1981, 635) dat een zuiver taalkundige uitleg niet volstaat, doch dat het
tevens aankomt op de zin die partijen in de gegeven omstandigheden over en
weer redelijkerwijs aan de bepalingen van de overeenkomst mochten toekennen
en op hetgeen zij te dien aanzien redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten.
In het geval van een schenking met de strekking dat zij na het overlijden
van de schenker zal worden uitgevoerd, zal deze in veel gevallen kunnen worden
vastgesteld aan de hand van hetgeen in de overeenkomst is bepaald ten aanzien
van de uitvoering van de schenking. Is deze voorzien op een tijdstip na het
overlijden van de schenker, dan is de hierbedoelde strekking daarmee gegeven.
Voorts doet de notaris die de overeenkomst vastlegt er goed aan de strekking
van de schenking met zoveel woorden in de overeenkomst tot uitdrukking te
brengen met het oog op de daaraan verbonden rechtsgevolgen. Is een concreet
tijdstip voor de uitvoering van de schenking aangewezen, waarvan bij voorbaat
niet kan worden aangenomen dat de schenker op dat tijdstip zal zijn overleden,
dan zal daaruit kunnen worden afgeleid dat de schenking niet de in artikel
7.3.3 bedoelde strekking heeft. Het feit dat een schenking op het tijdstip
van overlijden van de schenker nog niet is uitgevoerd, levert in elk geval
onvoldoende grond op om aan te nemen dat het gaat om een schenking met de
strekking dat zij pas na het overlijden van de schenker wordt uitgevoerd.
Evenmin valt een schenking waarbij bepaald is dat uitvoering zal plaatsvinden
door onmiddellijke levering van het geschonkene onder voorbehoud van een recht
van vruchtgebruik op het geschonkene tot aan het overlijden van de schenker,
daardoor te beschouwen als een schenking met de strekking als bedoeld in artikel
7.3.3. Dit blijkt ook hieruit dat in artikel 4.3.3.4a lid 2 voor dit laatste
type handelingen («giften waarbij de erflater zich het genot van het
geschonkene gedurende zijn leven heeft voorbehouden, en andere giften van
een voordeel bestemd op pas na zijn overlijden ten volle te worden genoten»)
een bijzondere regeling is gegeven, welke op schenkingen in de zin van artikel
7.3.3 niet van toepassing is (artikel 4.4.2.7b lid 1). Gelet op het voorgaande
meen ik dat de in artikel 7.3.3 lid 1 omschreven strekking aan de praktijk
voldoende houvast biedt om de voor de toepassing van het erfrecht van belang
zijnde schenkingen ter zake des doods te onderscheiden.Het vervallen van de niet bij notariële akte aangegane schenking
bij dode houdt in dat de schenking – die tijdens het leven van de schenker
weliswaar geldig is maar niet opeisbaar – op het tijdstip van overlijden
van de schenker ex nunc teniet gaat. Met de commissie
stem ik in dat de vergelijking met de natuurlijke verbintenis niet opgaat,
vooral omdat bij de natuurlijke verbintenis de afdwingbaarheid als zodanig
door de wet wordt beperkt (artikel 6:3 lid 1 BW). Zo zal bijvoorbeeld conservatoir
beslag ter verzekering van de nakoming van een natuurlijke verbintenis nimmer
mogelijk zijn, terwijl beslag niet per definitie uitgesloten is voor een verbintenis
die pas bij het overlijden van de schuldenaar opeisbaar zal worden. De vraag
of een natuurlijke verbintenis, hoewel zij niet afdwingbaar is, niettemin
opeisbaar kan zijn lijkt overigens door de Hoge Raad in ontkennende zin te
zijn beantwoord (HR 31 januari 1992, NJ 1992, 686). Schenking aan vertrouwenspersonenDe commissie vraagt waarom in de regeling van artikel 7.3.4 betreffende
vernietiging van schenkingen aan bepaalde vertrouwenspersonen niet is gekozen
voor toepasselijkheid van artikel 4.3.2.6 leden 1 en 2. De reden daarvoor
is dat de regeling ten aanzien van schenkingen een ruimer toepassingsbereik
heeft dan de vergelijkbare regeling in het erfrecht. Zowel in titel 7.3 als
in Boek 4 worden beperkingen gesteld aan de mogelijkheid van bevoordeling
van personen die een bepaalde vertrouwenspositie ten opzichte van de schenker
of testateur innemen. Overschrijding van deze beperkingen leidt zowel in het
schenkingsrecht als in het erfrecht tot vernietigbaarheid van de bevoordeling
(zie de artikelen 7.3.4 leden 1 en 2 en artikel 4.3.2.8 lid 1). Een belangrijk
verschil is dat uiterste wilsbeschikkingen steeds door de testateur kunnen
worden herroepen, terwijl dit bij schenkingsovereenkomsten uiteraard niet
het geval is. Om die reden kan de regeling in het erfrecht, anders dan bij
de schenking, beperkt blijven tot bevoordelingen gedurende de ziekte waaraan
de erflater is overleden, waarbij de testateur veelal immers geen gelegenheid
meer heeft gehad in onafhankelijkheid de herroeping van de beschikking te
overwegen. Ingevolge artikel 7.3.4 kan de schenker ook overgaan tot vernietiging
van schenkingen, gedaan tijdens een eerdere ziekte.De vraag van de commissie geeft wel aanleiding in de regeling van artikel
7.3.4 nauwer aansluiting bij het erfrecht te zoeken ten aanzien van de kring
van personen die de vernietigingsgrond kunnen inroepen en de daaraan verbonden
gevolgen. Vernietiging van een uiterste wilsbeschikking op de voet van artikel
4.3.2.8 lid 1 kan plaatsvinden door een ieder die door de beschikking nadeel
lijdt. Dat kan derhalve ook een legataris zijn die nadeel ondervindt van een
legaat aan een vertrouwenspersoon, doordat deze aanleiding geeft tot inkorting
van het aan hemzelf gemaakte legaat. De vernietigingsbevoegdheid van artikel
7.3.4 komt slechts toe aan de schenker zelf alsmede, na zijn overlijden, aan
zijn erfgenamen (artikel 6:249 BW). Met dit verschil hangt samen dat de vernietiging
van een uiterste wilsbeschikking door een benadeelde relatieve werking heeft:
zij vindt slechts plaats voor zover nodig om het nadeel van de betrokkene
op te heffen (artikel 4.3.2.8 lid 1, tweede zin). Door vernietiging van een
schenking op de voet van artikel 7.3.4 door de schenker of zijn erfgenamen
gaat deze geheel teniet. Een nadere afstemming tussen beide regelingen acht
ik bij nadere overweging op zijn plaats, aangezien het voor de nabestaanden
geen wezenlijk verschil uitmaakt of een vertrouwenspersoon is bevoordeeld
door een schenking of door een uiterste wilsbeschikking. Om die reden wordt
bij de tweede nota van wijziging voorgesteld na het overlijden van de schenker
vernietiging op de voet van artikel 7.3.4 mede mogelijk te maken voor andere
benadeelden dan de erfgenamen, alsmede om aan deze vernietiging, evenals in
artikel 4.3.2.8 lid 1, relatieve werking toe te kennen. Deze vernietigingsmogelijkheid
kan ook benut worden door een afzonderlijke erfgenaam die zijn mede-erfgenamen
niet bereid vindt in te stemmen met vernietiging door de gezamenlijke erfgenamen.
De bevoegdheid tot vernietiging dient op hetzelfde tijdstip te verjaren als
wanneer het geen schenking maar een uiterste wilsbeschikking zou hebben betroffen:
daartoe wordt artikel 4.3.1.13a van overeenkomstige toepassing verklaard.
Ter bescherming van de begiftigde wordt daaraan toegevoegd dat de vernietigingsmogelijkheid
in ieder geval verjaart op het tijdstip dat de mogelijkheid tot vernietiging
voor de schenker zelf zou zijn verjaard (artikel 7.3.4 lid 5, tweede zin).De commissie vraagt wat de mening van de regering is over de vraag van
de Commissie Erfrecht van de KNB of ook de zogeheten «thuiszorg»
onder artikel 7.3.4 is begrepen, en over het voorstel van de Commissie Erfrecht
om bij het bepalen van wie onder artikel 7.3.4 valt, aan te knopen bij
de Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (Wet BIG). Op deze
vragen ga ik als volgt in. Thuiszorg omvat, naar de omschrijving in artikel
15 van het Besluit zorgaanspraken bijzondere ziektekostenverzekering (Stb.
1997, 530), een breed scala aan door een instelling geboden zorgactiviteiten,
variërend van verpleging, verzorging, begeleiding en voorlichting tot
hulp van huishoudelijke, persoonlijke of begeleidende aard in bepaalde omstandigheden.
Voor zover deze zorg wordt geboden door een beroepsbeoefenaar op het gebied
van de individuele gezondheidszorg in de zin van de Wet BIG, waarbij met name
gedacht kan worden aan een verpleegkundige, is artikel 7.3.4 onverkort van
toepassing. Het begrip beroepsbeoefenaar op het gebied van de individuele
gezondheidszorg in de artikelen 7.3.4 en 4.3.2.6 verwijst immers rechtstreeks
naar de Wet BIG (zie kamerstukken II 1997/98, 17 141, nr. 29, blz. 3).
Voor een veel bredere regeling, waarbij ook allerlei andere activiteiten van
hulp, verzorging en begeleiding onder artikel 7.3.4 gebracht zou worden, bestaat
naar mijn oordeel – nog afgezien van de moeilijkheid om een voldoende
houvast gevende omschrijving te geven – onvoldoende grond. Aan te nemen
valt dat de typische vertrouwenspositie die veelal wordt ingenomen door degene
die medische – inclusief verpleegkundige -of geestelijke bijstand verleent,
in het algemeen niet of in mindere mate wordt verkregen door het verrichten
deze andere zorgactiviteiten. Voorts kan er bij deze zorgactiviteiten weliswaar
een zeker gevoel van afhankelijkheid ontstaan bij degene die de zorg ontvangt,
doch deze onderscheidt zich niet wezenlijk van die ten opzichte van andere
personen van wie de zieke hulp, verzorging of begeleiding ontvangt. Ten aanzien
van schenkingen aan al deze personen is naar mijn oordeel de aanvullende bescherming
tegen misbruik van omstandigheden die de schenker in artikel 7.3.2 geboden
wordt, voldoende te achten.De commissie vraagt vervolgens of de regeling van artikel 7.3.4 niet moet
worden verbreed teneinde ook andere personen in de gezondheidszorg, zoals
degene die in een verzorgingstehuis de financiën van de inwoners verzorgt,
in verband met de vertrouwenspositie die zij genieten daaronder te doen vallen.
Dienaangaande wijs ik erop dat het tweede lid van artikel 7.3.4 op dit punt
reeds in een aanvullende bescherming voorziet. Als de schenker in een verzorgingstehuis
verblijft, kunnen schenkingen aan personen die aldaar werkzaam zijn op grond
van die bepaling door de schenker of zijn erfgenamen worden vernietigd.Herroeping van een schenkingDe commissie wijst er terecht op dat artikel 7.3.5 lid 1 afwijkt van artikel
6:222 BW, in die zin dat een herroepelijk schenkingsaanbod door het overlijden
van de aanbieder komt te vervallen, tenzij uit het aanbod het tegendeel voortvloeit.
Ter vermijding van misverstand zij erop gewezen dat artikel 7.3.5 lid 1 toepassing
kan vinden bij elk schenkingsaanbod en zijn werking dus niet beperkt is tot
het schenkingsaanbod bij dode. Juist voor het aanbod tot het aangaan van een
schenking bij dode moet bedacht worden dat dit na het overlijden van de schenker
niet meer zal kunnen worden aanvaard. Artikel 7.3.3 lid 1 eist immers dat
de schenking door de schenker persoonlijk is aangegaan, hetgeen meebrengt
dat aanvaarding jegens de erfgenamen niet volstaat.Vervolgens gaat de commissie in op het vervallen van de regel dat slechts
onherroepelijke schenkingen mogelijk zijn, welk vervallen tot uitdrukking
komt in artikel 7.3.3 lid 2. Deze wijziging is, zoals de commissie memoreert,
overgenomen uit het in 1972 gepubliceerde voorontwerp van Wiersma. Graag zou
de commissie nog eens vernemen welke redenen de regering heeft om aldus de
schenking onder een voorwaarde waarvan de vervulling afhangt van de wil van
de schenker (een potestatieve voorwaarde), toe te laten. De belangrijkste
reden hiervoor is gelegen in de omstandigheid dat potestatieve voorwaarden
in het vermogensrecht in beginsel steeds mogelijk zijn, tenzij in de vorm
van een verbintenis die wordt aangegaan onder de opschortende voorwaarde dat
de schuldenaar zulks zal willen (Parl. Gesch. Boek 6, blz. 146–147).
Onder het oude recht was dit niet anders. Het aangaan van een verplichting
tot periodieke uitkeringen onder de ontbindende voorwaarde van opzegging door
de schuldenaar is door de Hoge Raad geldig geacht, mede omdat de schuldenaar
bij de uitoefening van de opzeggingsbevoegdheid gebonden was aan de maatstaven
van (toen) de goede trouw (HR 16 november 1949, NJ 1950, 73; vergelijk ook
HR 28 mei 1952, NJ 1953, 394). Ten aanzien van giften bij huwelijksvoorwaarden
bepaalt artikel 1:146 lid 5 BW dat daaraan een voorwaarde kan worden verbonden
welker uitvoering afhangt van de wil van de schenker. Ook voor het thans geldende
schenkingsrecht wordt uit de eis van onherroepelijkheid, hoewel daarover verschillende
meningen bestaan, doorgaans niet afgeleid dat daarmee àlle potestatieve
voorwaarden verboden zijn (Asser-Kleijn, nr. 212, Pitlo-Croes e.a., blz. 69).
Voor schenkingen bestaat daarmee voor een bijzondere regel op dit punt geen
goede grond meer. Uit het voorbeeld van een onverplicht aangegane verplichting
tot periodieke uitkeringen blijkt dat een beëindigingsrecht bij schenkingen
ook daadwerkelijk van nut kan zijn. Ook Vegter meent dat de herroepelijke
schenking onder omstandigheden in een duidelijke behoefte kan voorzien (WPNR
99/6373, blz. 728), terwijl ook Verstappen zich in positieve zin uitlaat (Handboek
Nieuw Erfrecht, 2e druk, blz. 513). Overigens zal een mogelijkheid van herroeping
slechts bestaan als deze tussen schenker en begiftigde is overeengekomen.
Verwacht mag worden dat van een herroepingsmogelijkheid slechts met terughoudendheid
gebruik zal worden gemaakt, reeds omdat schenkers hun vrijgevigheid in beginsel
niet nodeloos met mitsen en maren zullen willen omkleden.Op de vragen in het verslag over het geval waarin de vervulling van een
ontbindende voorwaarde plaatsvindt, nadat een geschonken zaak door de begiftigde
is vervreemd, ga ik als volgt in.a. De commissie stelt terecht voorop dat het intreden van een ontbindende
voorwaarde er toe leidt dat de eigendom van het geschonkene van rechtswege ex nunc teruggaat naar de schenker. Dit vloeit voort uit
artikel 6:22 BW in verbinding met artikel 3:84 lid 4 BW. Aantekening verdient
wel dat partijen van laatstgenoemde bepaling kunnen afwijken, in die zin dat
uit hoofde van een voorwaardelijke verbintenis een levering plaatsvindt waarbij
de vervulling van de voorwaarde in plaats van goederenrechtelijke werking
tot gevolg heeft dat het het geschonkene op de voet van artikel 6:24 lid 1
BW dient te worden teruggeleverd (vgl. Asser-Hartkamp 4-I, nr. 176). Heeft
wel een levering plaatsgevonden waarbij de begiftigde slechts een voorwaardelijk
recht heeft verworven, dan worden derden te goeder trouw beschermd tegen diens
daaruit resulterende beschikkingsonbevoegdheid, hetzij ingevolge artikel 3:86
BW of artikel 3:238 (roerende zaken, niet-registergoederen, en rechten aan
order of toonder), hetzij ingevolge artikel 3:88 BW (andere goederen). Wanneer
het bij registergoederen uit de openbare registers niet kenbaar is dat geleverd
is uit hoofde van een voorwaardelijke verbintenis, zullen derden te goeder
trouw derhalve beschermd zijn (zie Parl. Gesch. Boek 3, blz. 318). Hetgeen
hier voor schenkingen geldt, ligt uiteraard niet anders bij andere titels
voor overdracht. Ook om die reden meen ik niet dat de positie van derden ertoe
noopt om de goederenrechtelijke gevolgen van een levering ingevolge een herroepelijke
schenking aldus te wijzigen dat de schenker de eigendom van het geschonkene
eerst herkrijgt door teruglevering.De commissie acht een bijkomend argument voor het eerst doen intreden
van goederenrechtelijke gevolgen aan de vervulling van een ontbindende voorwaarde
gelegen in de bewijsrechtelijke positie van degene die zijn rechten wil verwezenlijken,
in het bijzonder in die gevallen waarin sprake is van een schenking brevi manu onder ontbindende voorwaarde. Kennelijk doelt
de commissie hier op de positie van derden die een aanspraak tot levering
hebben verkregen ten aanzien van een goed dat onder ontbindende voorwaarde
is geschonken, bijvoorbeeld omdat zij het goed van de begiftigde hebben gekocht.
Voor de vraag of een derde zijn recht op levering kan afdwingen is, uiteraard,
beslissend of de begiftigde (nog) rechthebbende op het goed is. Voor een derde
zal inderdaad – overigens ongeacht welke vorm van levering ter uitvoering
van de schenking heeft plaatsgevonden – niet steeds duidelijk zijn of
de begiftigde nog rechthebbende is. Als het goed immers door het vervuld zijn
van de ontbindende voorwaarde weer toekomt aan de schenker, zal de derde daarmee
veelal niet bekend zijn. Doet men nu, zoals de commissie voorstelt, de goederenrechtelijke
gevolgen van een ontbindende voorwaarde eerst intreden wanneer teruglevering
heeft plaatsgevonden, dan is dat gunstig voor de derde, omdat hij dan, als
degene met het oudste recht op levering, tot dat tijdstip in beginsel voorgaat
boven de schenker (artikel 3:298 BW). Het recht van de derde op levering van
het gekochte is immers ouder dan het recht op teruglevering van de schenker,
dat pas bij de vervulling van de ontbindende voorwaarde ontstaat. Een zo vèrstrekkende
derdenbescherming zou echter een vreemde eend vormen in ons vermogensrecht.
Voor de algemene bescherming van de artikelen 3:86 BW en 3:238 BW voor derden
die vertrouwen op de beschikkingsbevoegdheid van hun wederpartij, is immers
geen plaats voordat levering aan de derde heeft plaatsgevonden, dan wel het
het pandrecht is gevestigd. Onder die algemene derdenbescherming valt ook
de derde wiens wederpartij het betrokken goed uit een schenking heeft verkregen.
Er bestaat naar mijn oordeel onvoldoende grond om specifiek voor deze categorie
een verdergaande bescherming te creëren.b. De vraag naar de aanspraken van de begiftigde jegens de schenker in
het geval dat het geschonkene door de begiftigde op eigen kosten is verbeterd
of uitgebreid en nadien door het vervuld worden van een ontbindende voorwaarde
naar de schenker teruggaat, dient te worden beantwoord aan de hand van de
artikelen 3:120 en 6:24 lid 2 BW. Uit deze bepalingen vloeit voort dat degene
die een goed heeft ontvangen uit hoofde van een nadien herroepen schenking,
recht heeft op vergoeding van alle ten behoeve van het goed gemaakte kosten,
waaronder – zoals blijkt uit artikel 3:123 BW – mede zijn te begrijpen
de kosten van veranderingen of toevoegingen.c. Tot het tijdstip van vervulling van de ontbindende voorwaarde is de
begiftigde bezitter. Vanaf dat tijdstip hangt het van de omstandigheden af
of de begiftigde als bezitter dan wel als houder moet worden gekarakteriseerd
(zie Parl. Gesch. Boek 6, blz. 1216). Voor schade waarvoor de bezitter uit
hoofde van de artikelen 6:173 BW (gebrekkige roerende zaken), artikel 6:174
BW (opstallen) en artikel 6:179 BW (dieren) aansprakelijk is, is uitsluitende
de begiftigde jegens de gelaedeerde aansprakelijk. Daarin komt geen verandering
door de vervulling van de voorwaarde. Wel heeft de begiftigde dan jegens de
schenker in beginsel recht op vergoeding voor hetgeen hij aan de gelaedeerde
schuldig is geworden (artikel 3:120 lid 2, eerste zin, BW).Met het begrip fideïcommissaire schenkingen wordt gedoeld op schenkingen
waarbij het geschonkene onder ontbindende voorwaarde toekomt aan de eerste
begiftigde en krachtens daarop aansluitende opschortende voorwaarde
aan een tweede begiftigde. De mogelijkheid van deze schenkingen kan worden
afgeleid uit artikel 3:38 lid 1 BW, volgens welke bepaling rechtshandelingen
steeds onder een tijdsbepaling of een voorwaarde kunnen worden verricht, tenzij
uit de wet of uit de aard van de rechtshandeling anders voortvloeit. In artikel
7.3.6 lid 2 wordt voor deze schenkingen, zoals in artikel 4.3.2.2 voor makingen,
een verruiming aangebracht op de in lid 1 gestelde «bestaanseis».
In lid 3 van artikel 7.3.6 wordt een aantal bepalingen uit Boek 4 van overeenkomstige
toepassing verklaard op schenkingen als bedoeld in lid 2. Het betoog van Vegter
heeft mij ervan overtuigd dat een wat minder impliciete erkenning van de fideïcommissaire
schenking de voorkeur verdient. In verband daarmee is in de tweede nota van
wijziging een nieuwe bepaling voorgesteld (artikel 7.3.5a ).VernietigingsgrondenHet is verheugend dat commissie het eens is met de – al lang verwachte –
schrapping van het schenkingsverbod tussen echtgenoten (artikel 7A:1715 BW).De commissie vraagt zich af wat er de grond van is dat de terminologie
van artikel 7.3.10 niet onaanzienlijk afwijkt van die van artikel 4.1.3 betreffende
de onwaardigheid om uit een nalatenschap voordeel te trekken. Deze verschillen
tussen beide regelingen houden vooral verband met de omstandigheid dat onwaardigheid
in het erfrecht veelal pas aan de orde zal komen na het overlijden van de
erflater, terwijl artikel 7.3.10 in de meeste gevallen toepassing zal kunnen
vinden tijdens het leven van de schenker. Omdat in de gevallen van onwaardigheid
de erflater zelf veelal niet meer aanwezig is om zijn houding te bepalen naar
aanleiding van hetgeen de onwaardige persoon heeft gedaan of nagelaten, dienen
de gronden voor onwaardigheid met grote nauwkeurigheid in de wet te worden
omschreven. Juist door het feit dat in het geval van een schenking de schenker
zelf tegen de begiftigde kan optreden, kan worden volstaan met een enigszins
globalere omschrijving van de gronden voor vernietiging in vergelijking met
de onwaardigheidsgronden. Daarbij dient bedacht te worden dat de vraag of
een van deze gronden zich voordoet, zo nodig kan worden uitgemaakt in een
procedure tussen de partijen bij de schenking. Bij onwaardigheid in het erfrecht
wordt in verband met de rechtszekerheid bij de gronden die verband houden
met strafrechtelijk relevante gedragingen (artikel 4.1.3 lid 1, onder a en
b) een onherroepelijke strafrechtelijk veroordeling verlangd. Bij de schenking
zou het stellen van deze eis de schenker nodeloos belemmeren in zijn mogelijkheden
om op kwalijke gedragingen van de begiftigde op passende wijze te reageren.
In dit verband is van belang dat artikel 7.3.11 lid 2 voor het geval dat niet
de schenker maar zijn erfgenamen tot vernietiging willen overgaan een tweetal
beperkingen gesteld. In de eerste plaats is dan voor vernietiging een vonnis
nodig (vergelijk artikel 3:51 BW), zodat niet met een buitengerechtelijke
vernietiging kan worden volstaan. Hierdoor wordt de rechtszekerheid gediend.
Voorts wordt vernietiging op de gronden van artikel 7.3.10 lid 1, onder b
en c, beperkt tot de gevallen waarin de erflater zelf de vernietiging niet
meer kòn effectueren, doordat de feiten die grond voor vernietiging
opleveren zijn overlijden hebben veroorzaakt.Met het «opzettelijk» plegen van een misdrijf in artiel 7.3.10
lid 1, onder b, wordt niet de eis gesteld dat de opzettelijkheid een element
vormt van de delictsomschrijving. Waar het om gaat is dat de begiftigde zich
opzettelijk schuldig maakt aan een misdrijf jegens de schenker of zijn naaste
betrekkingen. Wel zal in de regel de opzettelijkheid inderdaad mede deel uitmaken
van de delictsomschrijving, nu een culpoos delict dat opzettelijk wordt begaan
in veel gevallen ook een opzet-delict oplevert. Zo zal degene die schuldig
is aan dood door schuld of zwaar lichamelijk letsel door schuld
(artikelen 307 en 308 WvSr), wanneer zijn opzet komt vast te staan, vervolgd
kunnen worden voor zware mishandeling of doodslag (artikelen 302 en 287 WvSr).De vaststelling dat een misdrijf is gepleegd zal in eerste instantie overgelaten
worden aan partijen: in een contractuele verhouding is het immers in beginsel
aan partijen zelf om hun onderlinge rechtsverhouding te bepalen. Wanneer daarover
tussen partijen geen onduidelijkheid bestaat, zou het onwenselijk zijn om
de mogelijkheid van vernietiging van de schenking afhankelijk te maken van
een rechterlijke vaststelling van het misdrijf. Niet altijd zal de schenker
zo ver willen gaan dat hij aangifte doet tegen de begiftigde, terwijl hij
van het instellen van een rechtsvordering tot vernietiging (artikel 3:51 BW)
door de daaraan verbonden kosten en moeite kan worden afgehouden. Worden partijen
het niet eens, dan kan de schenker door het instellen van een rechtsvordering
tot vernietiging alsnog het oordeel van de rechter inroepen.De commissie stelt vervolgens aan de orde hoe artikel 7.3.10 moet worden
uitgelegd als de vaststaande feiten wel beantwoorden aan een delictsomschrijving,
maar de dader niet strafbaar is, althans zou zijn geweest op grond van bijvoorbeeld
de artikelen 39 tot en met 43 WvSr. In de hier voor het civiele recht afzonderlijk
gestelde voorwaarde dat de begiftigde «opzettelijk» een misdrijf
heeft gepleegd, ligt besloten dat aan de begiftigde van het misdrijf een verwijt
kan worden gemaakt. Daarvan kan niet gesproken worden in gevallen waarin de
begiftigde heeft gehandeld uit overmacht, uit noodweer of onder andere omstandigheden
als bedoeld in de artikelen 39 tot en met 43 WvSr. In die gevallen kan daarom
op artikel 7.3.10 geen beroep worden gedaan.Tot de naaste betrekkingen in artikel 7.3.10 lid 1, onder b, zijn allereerst
te rekenen zijn echtgenoot, geregistreerde partner of andere levensgezel van
de schenker, alsmede (andere) personen tot wie de schenker in een verhouding
staat die te beschouwen valt als «family life» in de zin van artikel
8 EVRM. Daaronder zullen de gezinsleden van de schenker vallen, alsmede naaste
familieleden als ouders, kinderen, broers en zusters van de schenker. Het
zal aan de rechter zijn om hier de grenzen te bepalen. Juist acht ik de suggestie
van de commissie dat het begrip «naaste betrekkingen» niet noodzakelijk
samenvalt met het begrip «nagelaten betrekkingen» van artikel
7:674 BW, dat betrekking heeft op de vraag welke persoon of personen gerechtigd
zijn tot het ontvangen van een uitkering door de werkgever van de erflater.De commissie meent dat artikel 7.3.10 tot praktische problemen in het
rechtsverkeer aanleiding kan geven, bijvoorbeeld in het geval van schenking
van registergoederen, in verband met de terugwerkende kracht die in beginsel
aan de vernietiging is verbonden (artikel 3:53 leden 1 en 2 BW). Hierbij zou
ik willen opmerken dat het rechtsverkeer in het geval van vernietiging niet
in het gedrang hoeft te komen, aangezien door derden te goeder trouw verkregen
rechten op het geschonken goed ingevolge de artikelen 3:86 en 3:88 BW worden
geëerbiedigd. Hoefde een derde redelijkerwijze geen rekening te houden
met de aanwezigheid van een vernietigingsgrond als bedoeld in artikel 7.3.10,
dan zal een overdracht aan de derde derhalve onaantastbaar kunnen plaatsvinden.
Zou zich al een geval kunnen voordoen dat de belangen van het rechtsverkeer
door de terugwerkende kracht in de knel raken, dan kan de rechter de terugwerkende
kracht op de voet van artikel 3:53 lid 2 beperken. Voor een aanvullende regeling,
inhoudende dat de vernietiging in het algemeen geen terugwerkende kracht zal
hebben doch de rechthebbende verplicht is tot teruglevering, zie ik daarom
geen grond. Bovendien zou een dergelijke regeling te zeer afwijken van hetgeen
thans reeds geldt bij vernietiging wegens dwaling of andere wilsgebreken,
van welke regels niet is gebleken dat deze in de praktijk tot bezwaren aanleiding
geven. Nu artikel 7.3.10 lid 1 aansluit bij de algemene regels van vernietigbaarheid,
bestaat er naar mijn oordeel geen reden om hier een verplichting tot vergoeding
van de waarde te creëren. Voldoende is dat de rechter in voorkomende
gevallen op de voet van artikel 3:53 lid 2 aan de vernietiging haar werking
geheel kan ontzeggen onder oplegging aan de begiftigde van een verplichting
tot vergoeding van de waarde. Een aparte regeling naar analogie van artikel
3:54 lid 2 is daarvoor niet nodig.De regering deelt niet de bezorgdheid van de Commissie Erfrecht van de
KNB dat artikel 7.3.11 lid 1 rechtsonzekerheid tot gevolg zou hebben. Op zichzelf
is het juist dat een grond voor vernietiging van een schenking zich soms pas
geruime tijd na de schenking zal voordoen. Voorts zou het in bepaalde gevallen
inderdaad geruime tijd kunnen duren voordat de schenker op de hoogte raakt
van de vernietigingsgrond, al zal zich dat in het geval van verzuim van onderhoudsplicht
jegens de schenker (lid 1, onder c) eigenlijk nooit, en in het geval van een
misdrijf tegen de erflater of zijn naaste betrekkingen (lid 1 onder b) hooguit
zelden voordoen. Niettemin behoeft voor rechtsonzekerheid niet te worden gevreesd.
De begiftigde heeft immers te allen tijde de zekerheid dat vernietiging van
de schenking niet mogelijk is zolang hij zich onthoudt van handelingen of
verzuimen als bedoeld in artikel 7.3.10 lid 1. Verder kan de begiftigde, wanneer
zich een omstandigheid heeft voorgedaan die mogelijk aanleiding kan geven
tot vernietiging, omtrent de vernietiging zekerheid verkrijgen door de schenker
te vragen zich daarover uit te spreken (artikel 3:55 lid 2 BW). Tenslotte
wijs ik erop dat ondanks een vernietiging op de voet van artikel 7.3.10 de
begiftigde op grond van verkrijgende verjaring zijn recht op het geschonkene
behoudt, indien hij inmiddels gedurende drie dan wel tien jaren bezitter te
goeder trouw is geweest (artikel 3:99 lid 1 BW). Wel zal de schenker in zo'n
geval tegen de begiftigde een vordering kunnen instellen wegens onverschuldigde
betaling.Met de commissie stem ik in dat in artikel 7.3.11 lid 2 het woord «vonnis»
niet op zijn plaats is. Waar het hier gaat om een bijzondere toepassing van
artikel 3:51 lid 1 BW, kan ook hier beter gesproken worden van: rechterlijke
uitspraak. Anders dan in de regeling van onwaardigheid (artikel 4.1.3 lid
1) is toevoeging van het woord «onherroepelijke» niet nodig. In
artikel 4.1.3 lid 1 is sprake van onherroepelijke veroordeling om, duidelijkheidshalve,
tot uitdrukking te brengen dat een strafrechtelijke veroordeling die in hoger
beroep ongedaan wordt gemaakt, niet tot onwaardigheid leidt (kamerstukken
II 1997/98, 17 141, nr. 27, blz. 19, nr. 29, blz. 2). In artikel 7.3.11
lid 2, dat ziet op vernietiging door de civiele rechter, kan beter worden
aangesloten bij de formulering van artikel 3:51 lid 1 BW. Dat neemt natuurlijk
niet weg dat wanneer een rechterlijke uitspraak tot vernietiging van een schenking
in hoger beroep geen stand houdt, daarmee ook de schenking alsnog in stand
blijft.Schenking en bewindMet instemming constateert de commissie dat artikel 7.3.8 lid 1 wordt
aangepast aan het vervallen van artikel 3.1.1.11 (algemeenheid van goederen).
Nu de wet nog wel een aantal van de in artikel 3.1.1.11 tot algemeenheid van
goederen bestempelde gemeenschappen kent, wil de commissie weten of het vereiste
van de notariële akte niet toch zou moeten blijven gelden voor de instelling
van een bewind over een bijzondere gemeenschap als bedoeld in afdeling 3.7.2
BW. Indertijd is voor de vestiging van een bewind over een algemeenheid van
goederen de eis van een notariële akte gesteld, uitsluitend omdat van
een zodanige algemeenheid van goederen ook na de instelling van het bewind
nog registergoederen deel kunnen gaan uitmaken (kamerstukken
II 1976/77, 3770, nr. 11, Parl. Gesch. Boek 3, blz. 556). Echter, ook buiten
het geval van een algemeenheid van goederen kan het zich, ten gevolge van
zaaksvervanging (artikel 4.4.7.1a), voordoen dat na de instelling van een
bewind een registergoed daaronder pas op een later tijdstip zal vallen. In
beide gevallen zal het bewind ingevolge artikel 4.4.7.1f lid 2, onder a, door
de bewindvoerder moeten worden ingeschreven in de openbare registers, zodra
na de instelling van het bewind daaronder alsnog een registergoed deel gaat
vallen. Voor het daarnaast stellen van de eis van een notariële akte
als het bewind een algemeenheid van goederen, of een daarmee gelijk te stellen
gemeenschap in de zin van afdeling 3.7.2, betreft, bestaat naar mijn oordeel
onvoldoende grond.Vervolgens vraagt de commissie om een reactie van de regering op enige
opmerkingen van Van Mourik over artikel 7.3.8 lid 1. Hij constateert, terecht,
dat de tweede zin meebrengt dat indien een schenkingsbewind betrekking heeft
op een registergoed, het aanbod tot de schenking moet worden gedaan bij notariële
akte. Dit voorschrift is in het wetsvoorstel opgenomen in verband met het
nimmer wet geworden artikel 3.6.2.4, dat voor bepaalde gevallen van bewind
een notariële akte voorschreef. Van Mourik acht de tekst van artikel
7.3.8 lid 1 voor verbetering vatbaar, nu van een «instelling»
van het bewind geen sprake is indien een aanbod tot schenking mede inhoudt
dat op het geschonkene een bewind zal rusten. Inderdaad gaat het in artikel
7.3.8 lid 1 niet om de instelling van een bewind. Noch bij een schenkingsbewind,
nog bij een testamentair bewind, kent de wet een afzonderlijke – goederenrechtelijke –
instellingshandeling, vergelijkbaar met de goederenrechtelijke levering van
een goed of vestiging van een beperkt recht daarop, ter uitvoering van de
schenking of uiterste wilsbeschikking waarin is bepaald dat het geschonkene
of vermaakte onder bewind zal staan. Het bewind gaat van rechtswege in op
het tijdstip dat de begiftigde, erfgenaam of legataris de betrokken goederen
verkrijgt. In artikel 3.6.2.4 lid 1, dat wel over de instelling van een bewind
spreekt, ging het om een bewind door de rechthebbende over goederen die hem
ook na het bewind zouden blijven toebehoren. De eis van een notariële
akte werd hier gesteld in verband met het feit dat het bewind een last legt
op de onder bewind gestelde goederen, vergelijkbaar met een beperkt recht
daarop. Omdat voor vestiging van beperkte rechten op een registergoed een
notariële akte is vereist (artikel 3:89 lid 1 jo. artikel 3:98 BW), werd
het voor de hand liggend geacht ook voor de onderbewindstelling van een registergoed
een zodanige akte te eisen, zoals ook ingevolge artikel 3.6.1.4 lid 2 de bewindvoerder
in beginsel verplicht zou zijn om een bewind over een registergoed in de openbare
registers in te schrijven (kamerstukken II 1976/77, 3770, nr. 11, Parl. Gesch.
Boek 3, blz. 556). Deze eis van instelling bij notariële akte in het
geval van een bewind over de eigen goederen van de rechthebbende, heeft derhalve
een vergelijkbare functie als de notariële vestigingsakte bij beperkte
rechten op registergoederen. Nu een schenkingsbewind met betrekking tot registergoederen
per definitie komt te rusten op goederen die ter uitvoering van de schenking
aan de begiftigde worden geleverd, zal reeds om die reden steeds een notariële
(leverings)akte nodig zijn. Het is daarom, bij nadere overweging, niet nodig
om daarnaast de eis te stellen dat ook van het schenkingsaanbod een notariële
akte wordt opgemaakt. De tweede zin van artikel 7.3.8 komt daarom bij de tweede
nota van wijziging te vervallen.Vervolgens komt de door de Commissie Erfrecht van de KNB in dit verband
opgeworpen vraag aan de orde of een bewind tot stand kan komen zonder enig
schriftelijk stuk. Dat is niet het geval. Een schenkingsbewind kan slechts
worden ingesteld indien tenminste het aanbod schriftelijk is gedaan (artikel
7.3.8 lid 1). Zowel met het oog op de gevolgen van het bewind
als met het oog op de handhaving daarvan geldt derhalve wel degelijk het vormvereiste
van schriftelijkheid. Het verdient naar mijn oordeel niet de voorkeur om voor
de schenking, althans het aanbod daartoe, de verdergaande eis van een notariële
akte te stellen. Deze eis wordt ook niet gesteld bij overeenkomsten tot vestiging
van beperkte rechten op goederen, zelfs registergoederen, waarmee een bewind
over goederen tot op zekere hoogte vergelijkbaar is. Uit bewijsrechtelijk
oogpunt kunnen er voordelen verbonden zijn aan de vastlegging van de schenking
in een notariële akte; partijen kunnen om die reden uiteraard kiezen
voor notariële vastlegging. Deze voordelen acht ik echter niet zodanig
klemmend dat partijen in alle gevallen verplicht zouden moeten worden de schenking
notarieel te doen vastleggen.Opmerking verdient voorts dat voor de levering van hetgeen onder het bewind
zal vallen de normale voorwaarden gelden voor de levering van het desbetreffende
goed. Derhalve is voor registergoederen, zoals reeds aan de orde kwam, een
notariële akte vereist, gevolgd door inschrijving in de openbare registers.
Uiteraard zal de notaris er zorg voor dragen dat uit de leveringsakte blijkt
dat de goederen onder een bewind staan. Voor roerende zaken, niet-registergoederen,
geschiedt de levering in beginsel zonder schriftelijke verklaring (artikelen
3:90 lid 1 jo. 3:114 en 3:115 BW). Ook als een dergelijk goed onder een bewind
komt te staan, hetzij een schenkingsbewind, hetzij een testamentair bewind
over een legaat, en hetzelfde geldt voor goederen die worden verkregen door
iemand voor wie een beschermingsbewind is ingesteld in de zin van titel 19
van Boek 1 BW, dan gelden voor de levering geen bijzondere eisen. Het hier
stellen van de aanvullende eis van een akte, of zelfs een notariële akte,
voor de levering van goederen die onder een schenkingsbewind komen te staan,
verdient naar mijn oordeel niet de voorkeur. Niet alleen zou dit een belangrijke
afwijking opleveren van hetgeen bij andere bewindsvormen geldt, maar een dergelijk
voorschrift zou ook niet vol te houden zijn voor alle goederen die onder het
bewind komen te vallen. Immers, bij schenkingsbewind zullen de regels van
zaaksvervanging van toepassing zijn (artikel 7.3.8 lid 2 jo. artikel 4.4.7.1a),
zodat behalve het geschonkene ook andere goederen, die na de uitvoering van
de schenking van derden worden verkregen, onder het bewind kunnen vallen.
Het zal duidelijk zijn dat zeker bij dergelijke verkrijgingen, waarbij de
derde geheel buiten de schenking staat, de eis van een notariële akte
voor de levering niet gesteld kan worden, althans als het niet gaat om registergoederen.De commissie vraagt vervolgens het oordeel van de regering over suggesties
van Vegter over de mogelijkheden tot beëindiging van een schenkingsbewind.
Vegter constateert in zijn bijdrage in WPNR 99/6373, blz. 729, dat een belangrijk
verschil tussen het schenkingsbewind en het testamentair bewind is dat bij
het schenkingsbewind de insteller van het bewind gedurende het bewind nog
in leven is. Hij verbindt hieraan het voorstel om nader te onderzoeken of
dit feit gevolgen moet hebben voor de beëindigingregeling van het schenkingbewind.
Bij dit onderzoek zou, aldus Vegter, ook de wenselijkheid kunnen worden betrokken
van de invoering van een regel dat de schenker kan bepalen dat het bewind
gedurende zijn leven blijft bestaan. Op deze suggesties ga ik als volgt in.Voorop staat dat, blijkens artikel 7.3.8 lid 2, de wettelijke regeling
inzake de beëindiging van het testamentair bewind ook in het kader van
het schenkingsbewind van toepassing zal zijn. De omstandigheid dat de insteller
van het bewind gedurende het bewind nog in leven is, heeft reeds geleid tot
een bijzondere beëindingsgrond: blijkens artikel 7.3.8 lid 2, onder b,
eindigt een schenkingsbewind dat in het belang van de begiftigde is ingesteld,
ook wanneer de schenker en de begiftigde een gemeenschappelijk besluit tot
opheffing schriftelijk ter kennis van de bewindvoerder brengen.
De schenker behoudt hierdoor in beginsel gedurende zijn leven zeggenschap
over het al dan niet voortduren van het bewind.Het bezwaar van Vegter richt zich dan ook, mede blijkens zijn eerdere
bijdrage in WPNR 97/6272, blz. 353, waarnaar hij verwijst, tegen het hier
toepasselijke artikel 4.4.7.2 lid 2, blijkens hetwelk een uitsluitend in het
belang van de begiftigde ingesteld bewind ook door de rechter kan worden opgeheven
indien aannemelijk is dat de begiftigde de onder bewind staande goederen zelf
op verantwoorde wijze zal kunnen besturen. Dit kan geschieden op verzoek van
de bewindvoerder maar ook op verzoek van de begiftigde. In het laatste geval
zullen echter vijf jaren moeten zijn verlopen na het tijdstip waarop de schenking
is uitgevoerd. Van een garantie dat het bewind in ieder geval gedurende het
leven van de schenker blijft bestaan, is derhalve geen sprake.Aan te nemen is dat Vegter vooral beducht is voor deze beëindigingsgrond
op initiatief van de begiftigde. De vraag of een bewind beëindigd moet
kunnen worden «indien objectief gezien aan het bewind geen behoefte
meer bestaat», zoals bij een bewind dat uitsluitend in het belang en
ter bescherming van de rechthebbende is ingesteld terwijl vaststaat dat de
rechthebbende inmiddels wel in staat is zelf de goederen op verantwoorde wijze
te besturen, is voor het testamentaire bewind reeds eerder beantwoord. Met
artikel 4.4.7.2 lid 2 is getracht een weg tot opheffing van het bewind te
vinden indien dat, zoals in deze situatie het geval is, geen goede zin meer
heeft of zelfs als vexatoir moet worden beschouwd (zie ook kamerstukken II
1991/92, 17 141, nr. 9, blz. 21).Ik zie geen goede grond om voor het schenkingsbewind anders te oordelen.
Ook dan zal een bewind dat in het belang en ter bescherming van de begiftigde
is ingesteld, maar waarvoor geen grond meer bestaat omdat de begiftigde inmiddels
de hem toebehorende goederen wel op verantwoorde wijze kan besturen, bezwaarlijk
kunnen voortduren zonder tevens vexatoir te zijn. Hierbij is het niet van
belang dat de schenker gedurende het bewind nog in leven is. Vanzelfsprekend
zal deze wel kunnen trachten de rechtbank ervan te overtuigen dat een verantwoord
bestuur nog niet mogelijk is, en dus feiten en omstandigheden aanvoeren die
naar zijn oordeel zouden moeten leiden tot een voortduren van dit –
in wezen – beschermingsbewind. Essentieel – ook voor het beschermingsbewind
van titel 1.19 BW – is en blijft echter dat zodanig bewind moet kunnen
worden opgeheven als de oorzaken die daartoe aanleiding hebben gegeven niet
meer bestaan. Alsdan moet aan de betrokkene, die immers rechthebbende op de
goederen is, de volledige en vrije beschikkingmacht (weer) kunnen toekomen.
Een andere benadering zou zich ook minder goed verdragen met artikel 1, lid
1, eerste zin, van het Eerste Protocol EVRM, hetwelk – mede blijkens
het Marckx-arrest – ook het recht omvat om onder de levenden en ter
zake des doods over zijn eigendom te beschikken.Begunstiging bij sommenverzekeringDe toevoeging aan lid 2 van artikel 7.3.12, waarmee de commissie tot mijn
genoegen instemt, houdt in dat een handeling als bedoeld in de eerste volzin
van lid 2 niet als gift geldt zolang degene tot wiens verrijking de handeling
strekt, de prestatie niet heeft ontvangen, noch daarop aanspraak kan maken.
De vraag van de commissie of deze toevoeging ook op andere giften dan de begunstiging
door sommenverzekering betrekking heeft, beantwoord ik bevestigend. Ook andere
handelingen kunnen strekken tot verrijking van een ander, zonder dat die ander
de prestatie direct ontvangt, of het – al dan niet opeisbare –
recht verkrijgt om de prestatie te ontvangen, of tenminste zodanig recht kan
verkrijgen door aanspraak te maken op de prestatie. Behalve bij
de begunstiging door sommenverzekering kan zich dit ook voordoen bij andere
bevoordelingshandelingen met behulp van een beding ten behoeve van een derde
in de zin van artikel 6:253 BW. Hoewel immers bij derdenbeding de derde in
vele gevallen direct aanspraak zal kunnen maken op de voor hem gestipuleerde
prestatie, kan deze mogelijkheid ook afhankelijk gesteld zijn van de vervulling
van een nadere voorwaarde, bijvoorbeeld dat de stipulator voor de aanvaarding
toestemming heeft gegeven. Ook in zo'n geval zal de derde aanvankelijk nog
geen aanspraak kunnen maken op de prestatie en dient zij totdat de nadere
voorwaarde is vervuld nog niet als gift te worden beschouwd.De commissie vraagt vervolgens of de gift in de vorm van een tot verrijking
strekkende aanwijzing bij een derdenbeding reeds aan erfrechtelijke consequenties
is blootgesteld als een aanvaarding mogelijk is,
of pas op het moment dat de aanwijzing daadwerkelijk is aanvaard. Dienaangaande
merk ik op dat het eerstbedoelde tijdstip, waarop aanvaarding mogelijk is,
beslissend is. Weliswaar ontstaat voor de begiftigde ingevolge artikel 6:253
lid 1 eerst met de aanvaarding van het derdenbeding het vorderingsrecht met
betrekking tot de prestatie (die het voorwerp van de gift is), maar dat mag
er niet toe leiden dat de begiftigde, door de aanvaarding uit te stellen,
zou kunnen ontkomen aan de eventuele erfrechtelijke consequenties van de gift.
Eenzelfde gedachte is terug te vinden in het bij de nota van wijziging bij
wetsvoorstel 19 529 tot vaststelling van titel 7.17 (verzekering) en
titel 7.18 (lijfrente) van het nieuwe Burgerlijk Wetboek voorgestelde artikel
479ka Rv, ingevolge welke bepaling in bepaalde gevallen ten laste van een
bij een sommenverzekering begunstigde derde beslag kan worden gelegd, voordat
deze zijn aanwijzing heeft aanvaard (kamerstukken II 1999–2000, 19 529,
nr. 5, blz. 12).Uit artikel 7.3.12 lid 2 vloeit voort dat een aanwijzing bij een derdenbeding
niet als gift wordt beschouwd wanneer aan twee voorwaarden is voldaan: (a)
de begiftigde heeft de prestatie nog niet ontvangen en (b) de begiftigde kan
ook nog geen aanspraak maken op de prestatie. Anders dan de Commissie Erfrecht
meent, gaat het hier derhalve om cumulatieve voorwaarden en niet om alternatieve
voorwaarden. Vervanging in lid 2 van het woord «noch» door «of»
zou derhalve onjuist zijn.Met betrekking tot artikel 7.3.12a lid 2 stelt de Commissie Erfrecht aan
de orde dat deze bepaling banken in geval van financiering van een goed onder
hypothecair of pandrechtelijk verband geen zekerheid biedt dat de begiftigde
rechthebbende zal blijven van het geschonkene. Wanneer immers aan de vormvereisten
van artikel 7.3.3 lid 1 niet is voldaan, kan de in artikel 7.3.12a geregelde
handeling die voor een deel een gift is (negotium mixtum
cum donatione) worden vernietigd met terugwerkende kracht tot het
overlijden van degene die de gift doet. De commissie wenst te vernemen op
welke wijze hier aan de eisen van de praktijk kan worden tegemoet gekomen.
Dienaangaande zou ik een drietal opmerkingen willen maken. In de eerste plaats
zal, nu het gaat om (deels) geschonken goederen, en nog wel goederen waarvan
de levering eerst na het overlijden van de vervreemder plaatsvindt, daarvoor
uit de aard der zaak vrijwel steeds geen financiering nodig zijn. In de tweede
plaats valt te bedenken dat artikel 7.3.12a lid 2 voorziet in de vernietigbaarheid
van gedeeltelijke schenkingen wegens de omstandigheid dat de schenking niet
door de schenker persoonlijk is aangegaan en daarvan geen notariële akte
is opgemaakt. Het is voor banken eenvoudig om, alvorens over te gaan tot de
vestiging van een pand- of hypotheek, inzage of afschrift te verlangen van
de benodigde notariële akte zodat zekerheid bestaat over de onaantastbaarheid
van de schenking. Betreft de schenking registergoederen, dan is reeds door
de verplichte notariële betrokkenheid bij de overdracht
verzekerd dat wordt toegezien op de inachtneming van de bij de schenking gestelde
vereisten van 7.3.3 lid 1. In de derde plaats zal de bank, in het geval dat
de schenking niet-registergoederen betreft, in de artikelen 3:238 en 3:239
lid 3 BW bescherming van zijn pandrecht kunnen vinden tegen de uit een eventuele
vernietiging van de schenking voortvloeiende beschikkingsonbevoegdheid van
de begiftigde, mits aan de voorwaarden van die bepalingen is voldaan. Voor
de praktijk zijn derhalve in verband met artikel 7.3.12a lid 2 geen belangrijke
problemen te verwachten.Het is verheugend dat de commissie instemt met de aanpassing van het tweede
lid van artikel 7.3.12, waardoor bij giften door middel van een derdenbeding
niet reeds van een gift wordt gesproken wanneer de begunstigde nog niet op
enigerlei wijze is verrijkt. Opmerking verdient nog dat ingevolge deze bepaling,
om te kunnen spreken van een gift, niet vereist is dat de prestatie van de
gift daadwerkelijk door de begunstigde is ontvangen. Ook een schenking komt
immers niet pas tot stand door de ontvangst van de daarmee gemoeide prestatie.
Voldoende is dat de begunstigde op de prestatie aanspraak kan maken, hetgeen
zich in het geval van een derdenbeding voordoet zodra de begunstigde het beding
kan aanvaarden.De commissie wijst op een opmerking van Van Mourik over het voorgestelde
artikel 1:88 lid 4 BW en verzoekt om een nadere uitleg over het feit dat giften
met de strekking dat zij eerst na het overlijden van de schenker worden uitgevoerd,
onttrokken worden aan de eis van toestemming van de echtgenoot van de schenker,
mits zij niet tijdens diens leven worden uitgevoerd. Inderdaad kan op het
tijdstip van de gift veelal wèl de bedoelde strekking worden vastgesteld,
doch is niet zeker of de gift ondanks die strekking niet toch voor het overlijden
van de schenker zal worden uitgevoerd. Wannneer de schenker op dit punt zekerheid
wenst dat nakoming tijdens leven niet op bezwaren van de zijde van zijn echtgenoot
kan stuiten, zal hij kunnen overwegen toestemming van de echtgenoot te vragen.
Doet hij dat niet, en komt bij de schenker in een later stadium de wens op
om de schenking (vervroegd) uit te voeren, dan zal hij, ter voorkoming dat
daardoor de schenking alsnog door de echtgenoot kan worden vernietigd, alsnog
toestemming van de echtgenoot moeten vragen. Met andere woorden: artikel 1:88
lid 4 BW bewerkstelligt dat uitvoering bij leven van de schenker van een gift
ter zake des doods deze gift bij gebreke van toestemming van de echtgenoot
alsnog vernietigbaar doet zijn.De commissie vraagt om te verduidelijken waarom de behandeling als legaat
van een begunstiging op grond van een sommenverzekering zich niet ook uitstrekt
tot de uitkering die ter nakoming van een natuurlijke verbintenis wordt gedaan,
nu uit het systeem van Boek 4 BW toch voortvloeit dat ook prestaties bij dode
ter uitvoering van een natuurlijke verbintenis als een legaat worden aangemerkt.
De commissie verwijst in dit verband naar Vegter, die in WPNR 99/6373, blz.
731 opmerkt dat in zo'n geval de uitkering zijns inziens ten onrechte ontsnapt
aan dit regime. In dit verband speelt een aantal overwegingen een rol.In de eerste plaats wijs ik erop dat de verzekeringnemer voor een voorziening
in de vorm van een levenverzekering tijdens zijn leven daadwerkelijk een offer
heeft gebracht, in de vorm van de betaalde premies. Hier ligt een verschil
met testamentaire voorzieningen ter nakoming van een natuurlijke verbintenis,
waar zodanig offer tijdens leven niet is gebracht en waar de erflater tijdens
zijn leven derhalve op geen enkele wijze is beperkt in zijn bestedingsmogelijkheden.
De concrete opofferingen tijdens het leven van de verzekeringnemer
rechtvaardigen mede de onaantastbaarheid van de voorziening na zijn overlijden.In de tweede plaats dient gewezen te worden op de invloed van de regels
voor de uitwinning van levensverzekeringen in het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering en de Faillissementswet (de artikelen 479l–479r en 724a
Rv en 22a en 295a Fw). Naar deze regels is uitwinning van het vermogen van
de schuldenaar, voor zover het door deze afgesloten levensverzekeringen betreft,
slechts mogelijk zolang de verzekeringnemer een eventuele aanwijzing van een
derde als begunstigde nog kan herroepen. Wordt de aanwijzing van de begunstigde
onherroepelijk voordat beslaglegging of faillietverklaring heeft plaatsgevonden,
dan dient het belang van de begunstigde te prevaleren. Anders zou immers een
crediteur die tijdens leven van de erflater niet tijdig de voor uitwinning
vereiste handelingen heeft verricht, na diens overlijden – waardoor
doorgaans de aanwijzing onherroepelijk wordt – alsnog verhaal voor zijn
vordering kunnen vinden in de waarde van de levensverzekering (zie kamerstukken
II 1997/98, 17 141, nr. 26, blz. 23–24).In de derde plaats kan gewezen worden op de bijzondere maatschappelijke
functie van levensverzekeringen als instrument voor het verzekeren van een
oudedagsvoorziening en de verzorging van nabestaanden. Deze bijzondere functie
komt tot uitdrukking in de omstandigheid dat in de hiervoor genoemde uitwinningsregels
in het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en de Faillissementswet uitwinning
van levensverzekeringen is uitgesloten voor zover deze voor de verzekeringnemer
of een als begunstigde aangewezen derde «onredelijk benadelend»
zou zijn (artikelen 479p lid 1 Rv, 22a lid 1 en 295a lid 1 Fw). De bescherming
tegen onredelijke benadeling berust op de gedachte dat verhaal op verzekeringsvormen
waaraan een verzorgingselement ten grondslag ligt om sociale overwegingen
dient te worden beperkt, en dat deze bescherming vooral van belang is voor
diegenen – zoals bijvoorbeeld zelfstandigen – die niet door middel
van een pensioenverzekering een oudedags- of nabestaandenvoorziening opbouwen
en daarvoor derhalve zijn aangewezen op het sluiten van een levensverzekering
(kamerstukken I 1997/98, 22 969 en 23 429, nr. 297, blz. 1). Door
middel van een levensverzekering kan bijvoorbeeld ook een voorziening worden
getroffen voor een gehandicapt kind van de verzekeringnemer. Overigens is
het in verband met het criterium van de onredelijke benadeling nog wenselijk
gebleken een wijziging aan te brengen in artikel 4.4.2.7c, welke bij de tweede
nota van wijziging wordt aangebracht.De commissie stelt vervolgens vast dat wanneer sprake is van een niet
onherroepelijke begunstiging bij een sommenverzekering, deze nog niet kan
worden aanvaard. Voorts stelt de commissie vast dat wanneer de begunstiging
wèl onherroepelijk is en mitsdien tijdens het leven van de verzekeringnemer
kan worden aanvaard, de andere echtgenoot/geregistreerde partner die gift
wel moet kunnen vernietigen. Voor de vraag of de andere echtgenoot/geregistreerde
partner op de voet van artikel 1:88 BW tot vernietiging van een begunstiging
uit sommenverzekering kan overgaan, dient derhalve beslissend te zijn of de
begunstiging al dan niet kan worden aanvaard. Opmerking verdient dat voor
de juiste uitwerking van deze gedachte nog een kleine wijziging van het wetsvoorstel
wenselijk is. In de meeste gevallen zal een begunstiging uit sommenverzekering
eerst kunnen worden aanvaard vanaf het tijdstip dat de begunstiging onherroepelijk
is geworden. Dit doet zich voor indien het risico is geëindigd door het
overlijden van de verzekerde, indien een uitkering opeisbaar is geworden alsmede
indien de verzekeringnemer is overleden en de overeenkomst dit gevolg daaraan
verbindt (zie de artikelen 7.17.3.5, aanhef en onder b, c, en d, en 7.17.3.6a
lid 1, zoals voorgesteld bij wetsvoorstel 19 529 tot vaststelling
van titel 7.17 (verzekering) en titel 7.18 (lijfrente) van het nieuwe Burgerlijk
Wetboek). Buiten deze gevallen kan een begunstiging echter ook worden aanvaard
wanneer de verzekeringnemer daartoe schriftelijk toestemming heeft verleend
(artikel 7.17.3.6a lid 1, tweede zin). In dat geval wordt de aanwijzing evenwel
niet reeds door de verleende toestemming onherroepelijk, doch eerst vanaf
het tijdstip dat de aanwijzing door de begunstigde daadwerkelijk is aanvaard
(artikel 7.17.3.5, aanhef en onder a). Voor dit geval van aanvaarding met
toestemming van de verzekeringnemer behoeft derhalve het tijdstip van onherroepelijkheid
niet samen te vallen met het tijdstip waarop de begunstiging kan worden aanvaard.
Doorgaans zullen overigens de toestemming en de aanvaarding tegelijkertijd
aan de verzekeraar worden meegedeeld, zodat beide tijdstippen wèl samenvallen.
Het is niettemin wenselijk om ook voor dit geval de toestemmingseis van artikel
1:88 te stellen vanaf het tijdstip dat de begunstiging kan worden aanvaard,
dat wil zeggen vanaf het tijdstip dat de verzekeringnemer aan de derde toestemming
tot aanvaarding heeft gegeven en niet eerst vanaf het tijdstip van de aanvaarding
zelf. In de nota van wijziging die tegelijk met deze nota wordt ingediend
wordt daartoe voorgesteld artikel 1:88 lid 4 aldus te wijzigen dat ten aanzien
van giften die bestaan in de aanwijzing van een begunstigde bij een sommenverzekering
toestemming van de andere echtgenoot wel vereist is, indien de aanwijzing
tijdens het leven van de verzekeringnemer wordt aanvaard of kan worden aanvaard.
Eenzelfde wijziging wordt voorgesteld in artikel 7.3.12c lid 1, eerste zin.
Voor de overige, meest voorkomende, gevallen, waarin de begunstiging niet
door aanvaarding met toestemming van de verzekeringnemer onherroepelijk wordt,
heeft deze wijziging geen gevolgen.Anders dan de Commissie Erfrecht KNB meen ik dat het geen aanbeveling
verdient om in artikel 7.3.12c als waarde van de gift door sommenverzekering
uit te gaan van de waarde van de daaruit voortvloeiende rechten op het tijdstip
van de uitkering. Als tijdstip voor de waardering dient immers uitgegaan te
worden van het tijdstip van de gift, d.w.z. op het tijdstip dat de aanwijzing
is aanvaard of kon worden aanvaard. Veelal zal dat het tijdstip van overlijden
van de erflater zijn; voor de toepassing van de erfrechtelijke regels van
inkorting en inbreng op begunstigingen als bedoeld in artikel 4.4.2.7b lid
2, onder b, vloeit dit direct uit de wet voort (artikelen 4.3.3.4a lid 2,
eerste zin, en 4.5.4.8 lid 1, tweede zin), voor de vermindering van artikel
4.4.2.4 valt hetzelfde aan te nemen. Betreft de begunstiging één
direct opeisbare uitkering, dan komt de waarde van de gift overeen met het
bedrag van de uitkering. Ligt het tijdstip van opeisbaarheid van de uitkering
pas zekere tijd na het overlijden, dan zal voor de toepassing van de genoemde
erfrechtelijke regels niet met de waarde ten tijde van de uitkering dienen
te worden gewerkt, doch met de contante waarde van die uitkering op het tijdstip
van overlijden van de erflater. Ook als het gaat om een reeks van uitkeringen,
zal daarvan de contante waarde in aanmerking moeten worden genomen in plaats
van de waarde ten tijde van de afzonderlijke uitkeringen.De commissie vraagt vervolgens om het oordeel van de regering over de
zienswijze van Vegter in WPNR 99/6373, blz. 727, dat de voorgestelde tekst
van artikel 1:88 lid 4, tweede zin, BW («Bestaat de gift in de aanwijzing
van een begunstigde bij een sommenverzekering die tijdens het leven van de
verzekeringnemer wordt aanvaard of onherroepelijk wordt, dan is daarvoor wel
toestemming vereist») beter kan worden geschrapt en vervangen door de
bepaling dat in alle gevallen waarin sprake is van een gift bij wijze van
sommenverzekering, de toestemming van de echtgenoot is vereist. Het voorstel
van Vegter zou ik niet willen volgen, omdat dan giften door sommenverzekering
in alle gevallen afhankelijk zouden zijn van toestemming van de andere echtgenoot,
derhalve ook in die gevallen dat de begunstiging eerst door het
overlijden van de verzekeringnemer onherroepelijk wordt en aanvaard kan worden.
Dat laatste is echter geenszins de bedoeling: de laatstbedoelde giften zijn
immers te beschouwen als giften ter zake des doods en behoren daarom in de
benadering van het wetsvoorstel – zoals in de eerste zin van artikel
1:88 lid 4 vastgelegd – buiten het bereik van de toestemmingseis te
blijven. De door Vegter bekritiseerde tweede zin strekt ertoe een verfijning
aan te brengen ten opzichte van de eerste zin. Deze verfijning betreft eveneens
gevallen waarin een gift bestaat in een begunstiging bij sommenverzekering
waarbij de uitkering eerst bij of na het overlijden van de verzekeringnemer
opeisbaar zal zijn, en welke derhalve de in de eerste zin bedoelde strekking
hebben dat zij eerst na het overlijden van de verzekeringnemer zullen worden
uitgevoerd. Ingevolge de eerste zin zou voor dergelijke giften geen toestemming
vereist zijn. De tweede zin brengt de verfijning aan dat, wanneer de begunstiging
tijdens het leven van de verzekeringnemer wordt aanvaard of kan worden aanvaard
(thans nog: onherroepelijk wordt), niettemin toestemming is vereist. De ratio
voor de verfijning is dat zodra nog tijdens het leven van de verzekeringnemer
aanvaarding van de begunstiging mogelijk is, gesproken kan worden van een
gift. Vanaf dat tijdstip kan de begunstigde immers de met de verzekering gemoeide
waarde binnen zijn vermogen brengen, zonder afhankelijk te zijn van een nadere
handeling van de verzekeringnemer. De andere echtgenoot behoort dan bevoegd
te zijn tot vernietiging van de begunstiging, omdat door aanvaarding van de
begunstiging het vermogen van de verzekeringnemer daadwerkelijk wordt verkleind:
enerzijds is dat vermogen dan immers belast met de betaalde premies of koopsom,
terwijl anderzijds tot dat vermogen niet meer behoort de mogelijkheid om de
met de verzekering gemoeide waarde, door wijziging van de begunstiging of
door afkoop van de verzekering, te benutten.Gaarne neem ik de suggestie van de commissie over om in artikel 1:88 lid
1, onder b, BW de woorden «de gebruikelijke en de niet bovenmatige»
te wijzigen in: de gebruikelijke, niet bovenmatige. Aldus wordt een op dit
punt per 1 januari 1992 aangebrachte, kennelijk onbedoelde, wijziging ongedaan
gemaakt.Verblijvens-, toescheidings- en overnemingsbedingenMet genoegen heb ik vastgesteld dat de commissie zich gaarne aansluit
bij de, mede onder invloed van kritiek in de literatuur, aangepaste regeling
voor verblijvens-, toescheidings- en overnemingsbedingen, waarbij in de verhouding
tot schuldeisers is afgezien van gelijkstelling van deze bedingen met giften
indien degene die ingevolge zodanige bedingen verkrijgt daarvoor geen «redelijke
tegenprestatie» hoeft te verschaffen. Tot mijn genoegen sluit de commissie
zich voorts aan bij het uitgangspunt dat met betrekking tot verblijvens-,
toescheidings- en overnemingsbedingen de erfrechtelijke bescherming –
zoals thans door de regering voorgesteld – behouden dient te worden.Quasi-legatenHet is verheugend te kunnen vaststellen dat de splitsing van afdeling
4.4.2 (legaten) in twee paragrafen, waarvan de tweede is gewijd aan de zogenoemde
quasi-legaten, ook naar het oordeel van de commissie een vooruitgang is ten
opzichte van het oorspronkelijke wetsvoorstel.Vervolgens stelt de commissie naar aanleiding van in de literatuur door
F.W.J.M. Schols en de commissie erfrecht van de KNB opgeworpen vragen aan
de orde in hoeverre en op welke wijze wijziging kan worden aangebracht in
de volgorde van inkorting en vermindering voor zover deze de
quasi-legaten betreft. Uit de bepaling in artikel 4.4.2.7b lid 1 dat schenkingen
bij dode (en de andere in lid 2 genoemde handelingen) voor de toepassing van
de regels van inkorting en vermindering worden aangemerkt als legaat, ligt
besloten dat net als voor legaten ook voor deze schenkingen de volgorde van
inkorting en vermindering kan worden gewijzigd op de voet van artikel 4.3.3.12
lid 2 en artikel 4.4.2.4 lid 3. Gegeven deze mogelijkheid is het derhalve
niet nodig om het voorstel van de commissie erfrecht van de KNB over te nemen
om deze mogelijkheid voor de quasi-legaten te openen. Een volgende vraag is
of ook bij de gift zelf, of bij een andere handeling die een quasi-legaat
oplevert, vastgelegd zou moeten kunnen worden dat de daarmee gemoeide prestatie
pas als laatste voor inkorting of vermindering in aanmerking komt. De commissie
onderschrijft – althans voor de schenkingen als bedoeld in artikel 7.3.3 –
het oordeel van F.W.J.M. Schols dat deze mogelijkheid inderdaad zou moeten
bestaan. Dienaangaande valt te bedenken dat de vrijheid van de erflater tot
wijziging van de volgorde van inkorting en vermindering van makingen rechtsstreeks
voortvloeit uit het beginsel van de testeervrijheid: waar de erflater de vrijheid
heeft om erfstellingen en legaten te maken dan wel achterwege te laten, is
het ook aan hem om desgewenst te bepalen dat bepaalde makingen eerst na andere
makingen worden ingekort of verminderd. Het spreekt in het licht hiervan vanzelf
dat makingen die de erflater niet in volledige vrijheid doet doch ingevolge
een natuurlijke verbintenis, in beginsel eerst na alle andere makingen in
aanmerking komt voor inkorting en vermindering. Dat de erflater ook hier wel
de mogelijkheid heeft om anders te bepalen, is te begijpen vanuit de gedachte
dat de juridische gevolgen van een natuurlijke verbintenis slechts tegen de
erflater kunnen worden ingeroepen voor zover deze zelf tot nakoming daarvan
heeft besloten. De erflater heeft ook bij makingen ter nakoming van een natuurlijke
verbintenis de vrijheid om deze te herroepen. Is er echter sprake van volledige
juridische gebondenheid voor de erflater, zoals bij een geldige schenking
ter zake des doods, dan mist de erflater de vrijheid om deze ongedaan te maken.
Dit brengt naar mijn oordeel mee dat deze schenkingen ten laste van de nalatenschap
behoren te worden gebracht vóór de, tot aan het overlijden herroepelijke,
makingen. Voorts bestaat er ten aanzien van deze schenkingen geen grond voor
enige bevoegdheid van de erflater om door het wijzigen van de volgorde van
inkorting en vermindering deze schenkingen alsnog ten achter te stellen bij
gewone makingen. Het voorgaande voert tot de slotsom dat bij de tweede nota
van wijziging alsnog een voorziening zal worden voorgesteld in artikel 4.4.2.7b
lid 1 om te bewerkstelligen dat quasi-legaten als laatste voor inkorting en
vermindering in aanmerking komen. Daarbij zal, in lijn met de hiervoor uiteengezette
gedachtengang, deze voorziening worden beperkt tot die schenkingen welke inderdaad
onherroepelijk zijn, terwijl de voorziening voorts niet zal gelden voor schenkingen
waarbij door de schenker anders is gestipuleerd. De voorziening zal ingevolge
artikel 4.4.2.7b lid 2 van overeenkomstige toepassing zijn op de daarbedoelde
andere quasi-legaten. De beperking tot de niet-herroepelijke quasi-legaten
brengt hierbij mee dat begunstigingen bij een sommenverzekering in het algemeen
niet onder de voorziening zullen vallen.Tot mijn genoegen stemt de commissie in met de overbrenging van de belangrijkste
erfrechtelijke onderdelen van titel 7.3 naar de artikelen 4.4.2.7b tot en
met 4.4.2.7f van Boek 4.Gaarne ga ik in op de vervolgens in het verslag aan de orde gestelde bedingen
als bedoeld in artikel 4.4.2.7b lid 2, onder a. Het gaat om verblijvens-,
toescheidings- en overnemingsbedingen: bedingen op grond waarvan een goed
van een der partijen onder opschortende voorwaarde of tijdsbepaling zonder
redelijke tegenprestatie op een ander overgaat of kan overgaan.
Op degelijke bedingen worden, net als op schenkingen in de zin van lid 1,
de regels betreffende inkorting en vermindering toegepast alsof zij een legaat
inhouden ten laste van de gezamenlijke erfgenamen. Zoals ook de commissie
opmerkt, ziet de regeling niet op bedingen waar de overgang zonder redelijke
tegenprestatie zijn grond vindt in een bevoordelingsbedoeling: dergelijke
bedingen vallen immers reeds onder de regeling voor schenkingen in lid 1.
Evenmin ziet de regeling, zoals de tekst tot uitdrukking brengt, op bedingen
waar wèl sprake is van een redelijke tegenprestatie. Daarbij geldt
als, door de commissie als juist onderschreven, uitgangspunt, dat de redelijkheid
van de tegenprestatie in beginsel moet worden vastgesteld naar het tijdstip
van de overgang. Niettemin kunnen er omstandigheden zijn die tot gevolg hebben
dat een tegenprestatie die op het eerste gezicht minder dan redelijk is, niettemin
redelijk moet worden geacht. De commissie zou hiervan gaarne voorbeelden genoemd
zien. In de eerste plaats kan hierbij gedacht worden aan het reeds in de nota
van wijziging genoemde geval van het familiebedrijf waarvoor slechts met moeite
een verwant kan worden gevonden die tot voortzetting van het bedrijf bereid
is. De lage prijs die uiteindelijk voor deze verwant de tegenprestatie vormt
voor de verkrijging van de bedrijfsgoederen wordt gerechtvaardigd door de
omstandigheid dat het alleen zo voor deze verwant rendabel is om zijn arbeidsinspanning
aan te wenden ten behoeve van het bedrijf. Een vergelijkbare situatie kan
zich bijvoorbeeld voordoen bij een advocatenmaatschap, waar de jongste maat
bij toetreding tot de maatschap voor een aantal jaren genoegen neemt met een
lager winstaandeel mede met het oog op het vooruitzicht dat hij bij uittreding
van een oudere maat diens aandeel tegen een op zichzelf beperkte tegenprestatie
kan verwerven. Als voorbeeld kan verder gewezen worden op de eigenaar van
bepaalde archeologisch belangwekkende voorwerpen, die deze aan een plaatselijk
museum in bruikleen geeft en daarbij overeenkomt dat het museum de voorwerpen
bij zijn overlijden zal mogen overnemen. Stemt de eigenaar uit ideële
overwegingen, omdat hij wil voorkomen dat de voorwerpen terechtkomen in een
buitenlands museum, bij voorbaat in met een aanzienlijk lagere prijs voor
de voorwerpen dan de internationale «marktwaarde» voor dergelijke
voorwerpen, dan zou die omstandigheid in weg kunnen staan aan de conclusie
dat de overneming uiteindelijk «zonder redelijke tegenprestatie»
plaatsvindt. Tenslotte kan gewezen worden op bedingen waarbij degene die het
goed zal of kan verwerven het risico draagt van fluctuaties in de waarde van
het goed. Dit zal zich voordoen bij overeenkomsten op grond waarvan een goed
eerst later op de verkrijger zal overgaan, tegen een vooraf bepaalde prijs
waarvan voor partijen niet vaststaat in hoeverre deze uiteindelijk voor de
verkrijger gunstig zal uitpakken. Te denken valt aan optiecontracten, waarbij
de prijs – of zij nu hoog of laag uitvalt – gerechtvaardigd wordt
door het daaraan inherente element van speculatie. Met de commissie sluit
ik mij in dit verband overigens gaarne aan bij de benadrukking door de Commissie
Erfrecht van het belang dat het notariaat ervoor zorgt dat in voorkomende
gevallen in akten tot uitdrukking wordt gebracht dat en op welke gronden de
tegenprestatie bij bedingen als hier aan de orde redelijk moet worden geacht.De commissie vraagt vervolgens om de zienswijze van de regering over de
door F.W.J.M Schols geuite voorkeur de voorwaarde van artikel 4.3.3.11b ook
te kunnen opnemen in een samenlevingsovereenkomst die een verblijvensbeding
bevat. Van de zijde van de commissie wordt daarbij gewezen op het daaraan
verbonden voordeel dat geen testament nodig is, wanneer kan worden volstaan
met een samenlevingscontract, dat bovendien niet (eenzijdig) herroepelijk
is. Met betrekking tot de voorwaarde van artikel 4.3.3.11b merk ik allereerst
op dat deze een aanzienlijk verdergaande strekking heeft dan een wijziging
van de volgorde van inkorting of vermindering van een making. Een wijziging
van de inkortings- of verminderingsvolgorde strekt er immers
slechts toe om in gevallen waarin de omvang van de nalatenschap niet toelaat
dat aan alle makingen ten volle wordt voldaan, vast te leggen op welke makingen
het tekort zal worden afgewenteld. Aangezien op de erflater geen juridische
verplichting rust tot het doen van enige making, spreekt zijn vrijheid om
beperkingen aan te brengen op makingen ook vanzelf. Bij het maken van de voorwaarde
van artikel 4.3.3.11b daarentegen wordt de positie van de legitimarissen,
die aan de wet een dwingend recht op de legitieme portie ontlenen, in vergaande
mate geraakt: hun vordering wordt mogelijk voor langere tijd niet-opeisbaar
gemaakt. De afweging daaromtrent behoort niet het voorwerp te zijn van een
overeenkomst, maar dient uitsluitend door de erflater persoonlijk te worden
gemaakt (vergelijk artikel 4.1.3b lid 1). In zijn verhouding tot de legitimarissen
behoort de erflater tot aan zijn overlijden de volledige vrijheid te behouden
om, ook als hij zijn vermogen in vergaande mate met schenkingen ter zake des
doods heeft belast, de vervulling van hun legitimaire aanspraken binnen afzienbare
tijd na zijn overlijden mogelijk te maken. Daartegen weegt naar mijn oordeel
niet op het kostenvoordeel dat verbonden zou zijn aan de mogelijkheid om een
voorwaarde als bedoeld in artikel 4.3.3.11b vast te leggen in een samenlevingsovereenkomst.
Zou een erflater op die grond in een bepaald geval wel afzien van het maken
een uiterste wil en zou daardoor de verzorging van diens levensgezel ernstig
in het gedrang komen, dan bestaat er voor de levensgezel altijd nog de mogelijkheid
om met een beroep op artikel 4.1.3c de rechter te verzoeken de verplichting
tot uitkering aan de legitimarissen gedurende zekere tijd op te schorten of
te bepalen dat deze in termijnen kan worden voldaan. Op deze gronden meen
ik de suggestie van Schols dan ook niet te moeten overnemen.Afschaffing contractuele erfstellingen en legatenDe commissie vraagt het oordeel van de regering over de vraag of afdeling
3 van titel 8 van Boek 1 BW, waarin zijn geregeld de contractuele erfstellingen
en legaten in huwelijkse voorwaarden, afgeschaft dient te worden. Het voornemen
om deze afdeling af te schaffen is al oud. De bepalingen worden slechts weinig
toegepast. Door Van Mourik en door F.W.J.M. Schols is betoogd dat handhaving
van de regeling niettemin de voorkeur verdient, nu er nog altijd een zeker
gebruik van wordt gemaakt.Voor zover de artikelen 1:146 e.v. BW bij huwelijkse voorwaarden giften
mogelijk maken van bepaalde goederen, bestaat daaraan in het nieuwe recht
naast de regeling van de schenking ter zake des doods (artikel 7.3.3) geen
behoefte. Met de schenking ter zake des doods kan immers hetzelfde worden
bereikt als met zodanige gift. Aldus ook Schols in Van Mourik e.a., Schenking
en gift naar nieuw recht, 1999, blz. 37.Het effect van de in artikel 1:147 lid 1 BW bedoelde gift van de gehele
of gedeeltelijke nalatenschap, die neerkomt op een contractuele erfstelling,
valt als zodanig niet te bereiken met een schenking ter zake des doods. Wel
kan door middel van een, met een universeel keuzelegaat vergelijkbare, schenking
van alle goederen welke de begiftigde uit de nalatenschap zal wensen te ontvangen,
tot op grote hoogte hetzelfde worden bereikt als met een gift van de gehele
nalatenschap in de zin van artikel 1:147 BW.Handhaving van de artikelen 1:146 e.v. BW náást de regeling
van de schenking ter zake des doods is niet wenselijk. Wil men van die bepalingen
behouden hetgeen niet door middel van schenkingen ter zake des doods kan worden
gerealiseerd, dan is een speciale voorziening nodig voor de contractuele erfstelling.
Aan een dergelijke voorziening lijkt echter, naast de ruime mogelijkheden
van de schenking ter zake des doods, niet in relevante mate behoefte te bestaan.
Bij de inpassing daarvan in Boek 4 zouden voorts nog lastige
vragen van uitwerking rijzen. Een belangrijke vraag zou zijn of de regeling
beperkt zou moeten worden tot echtgenoten, of dat ook anderen contractueel
tot erfgenaam benoemd moeten kunnen worden. Uit oogpunt van gelijke behandeling
van gelijke gevallen lijkt een antwoord in laatstbedoelde zin voor de hand
te liggen. Bij een ruime mogelijkheid van contractuele erfstellingen rijst
echter wel de vraag wat dan nog de betekenis is van artikel 4.1.3b lid 2,
dat zich verzet tegen overeenkomsten tot beschikking over het geheel of een
gedeelte van een nog niet opengevallen nalatenschap. Ik ben van oordeel dat
het nieuwe erfrecht en schenkingsrecht met de daarin gegeven mogelijkheden
voor schenkingen ter zake des doods thans voldoende ruimte laten voor het
treffen van onherroepelijke voorzieningen ten behoeve van nabestaanden.De Minister van Justitie,A. H. Korthals 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-17213-6.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl