Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2010 ; Brief regering; Verslag van het bezoek aan Ethiopië en Egypte, 25-29 oktober 2009
Staten-Generaal — Kamerstuk Brief regering
Datum: 2014-06-30 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST140219
 2009-2010
 
 32 123 V
 Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken (V) voor het jaar 2010
 
 
 
 
 Nr. 
 67
 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 30 december 2009
 
 Graag bied ik u hierbij het verslag aan van mijn bilaterale bezoeken aan
Ethiopië en Egypte, die plaatsvonden op respectievelijk 25 en deels 27 oktober
respectievelijk 28–29 oktober 2009.
 
 De minister voor Ontwikkelingssamenwerking,
 A. G. Koenders 
 
 1. Inleiding
 Van 24 tot en met 27 oktober 2009 heb ik een bezoek gebracht aan
Ethiopië. De opzet van dit bezoek was tweeledig. Op 25 en de middag van
27 oktober heb ik een bilateraal bezoek aan Ethiopië gebracht en
op 26 en de ochtend van 27 oktober heb ik deelgenomen aan de High Level
Meeting on Maternal Health en de Inter-parliamentarians’ Conference
on the Implementation of the ICPD. Over de uitkomst van deze vergaderingen
bent u reeds geïnformeerd (Kamerstuk 32 123 V, nr. 54). Mijn
bezoek aan Ethiopië werd gevolgd door een bilateraal bezoek aan Egypte
op 28 en 29 oktober 2009.
 Ethiopië
 Mijn bilaterale bezoek aan Ethiopië had twee doelen. Het eerste doel
was om kennis te nemen van de actuele situatie op humanitair terrein. In het
bijzonder ging hierbij de aandacht uit naar humanitaire toegang, de distributie
van voedselhulp en de uitdagingen om op middellange termijn de dieperliggende
oorzaken van kwetsbaarheid aan te pakken, zodat de risico’s van rampen
in de toekomst kleiner worden. Op 25 oktober heb ik daarom de Somali-regio
bezocht om te spreken met de lokale autoriteiten en humanitaire hulpverleners.
 
 Het tweede doel was het afgeven van het signaal aan de Ethiopische autoriteiten
dat de politieke situatie en de naleving van de mensenrechten in Ethiopië
nog steeds in de actieve belangstelling van Nederland staan. Hierover heb
ik op 27 oktober gesprekken gevoerd met de staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken, Tekeda Alemu, en met de minister van Financiën, Sufian Ahmed.
 Egypte
 Het bilaterale bezoek aan Egypte was mijn eerste bezoek aan dit land in
mijn hoedanigheid als minister voor Ontwikkelingssamenwerking. Doel van mijn
bezoek was het signaal af te geven dat Nederland – mede gezien de strategische
positie van Egypte in het Midden-Oosten – nauw betrokken wil blijven
bij de ontwikkelingen in dit land. Er wordt wel ingezet op verbreding van
de relatie waarin ODA-middelen een minder grote rol gaan spelen (transitielanden).
Met de Egyptische autoriteiten en andere actoren (NGO’s, vertegenwoordigers
private sector) werd besproken op welke wijze deze verbrede samenwerking tussen
Egypte en Nederland – voortbouwend op de jarenlange ontwikkelingsrelatie –
kan worden geoptimaliseerd.
 
 Hieronder volgt per bestemming een reisverslag, gevolgd door een appreciatie.
 2. Ethiopië
 Veldbezoek Somali-regio
 In gesprekken met vertegenwoordigers van de regionale overheid, waaronder
de plaatsvervangend president, werd de achtergrond geschetst van de huidige
humanitaire crisis in de Somali-regio. De situatie in deze regio is al decennialang
precair vanwege de volatiele veiligheidssituatie. Sinds 2007 zijn opeenvolgende
oogsten tegengevallen, doordat de periodes van regen korter en periodes van
droogte langduriger zijn geworden. De bevolking en de veestapel worden hierdoor
verzwakt en kwetsbaar. De meher of dyerregens, die normaliter vallen in de periode september tot december,
zijn bepalend voor 90% van de voedselproductie. Tot het moment
dat geoogst wordt, is het lastig te voorspellen of er een voedselcrisis aankomt,
zo ook dit jaar. Het aantal van voedselhulp afhankelijke mensen in de Somali-regio
is op dit moment volgens het Humanitarian Requirement Document (HRD) vastgesteld
op 1,8 miljoen mensen (42% van de bevolking in de Somali-regio).
 
 De regionale overheid heeft sterk ingezet op een nieuw systeem voor voedseldistributie,
waardoor de distributie van voedsel beter kan worden gevolgd. De aanvoertijd
van voedseltransporten is bovendien aanzienlijk verkort doordat WFP gebruik
maakt van de havens van Berbera (Somaliland) en Port Sudan. De Ethiopische
autoriteiten waren positief over de mate waarin de voedselhulp de doelgroepen
bereikt en de mate waarin hulpverleners toegang hebben tot alle negen zones
in de Somali-regio, inclusief de vijf zones waar sprake is van gewapend conflict.
Hulpverleners van de VN en internationale NGO’s bevestigen dat hun toegang
tot de regio afgelopen maanden verbeterd is, maar gaven aan dat er sprake
bleef van incidentele moeilijkheden. Hulporganisaties zijn voortdurend in
onderhandeling met de Ethiopische autoriteiten en m.n. het leger om toegang
tot de gehele regio te krijgen. Deze problematiek belemmert het geven van
humanitaire hulp. Ik heb er daarom in mijn gesprekken met de Ethiopische autoriteiten
aandacht voor gevraagd, zowel op centraal niveau als in de Somali-regio.
 
 Vervolgens heb ik met verschillende gesprekspartners van gedachte gewisseld
over de ontwikkelingsplannen voor de Somali-regio op de middellange termijn.
De drie speerpunten uit het regionale ontwikkelingsplan zijn verbetering van
bestuur met het accent op decentralisatie en participatie, verbetering van
de infrastructuur (met name watervoorziening, wegen en elektriciteit) en uitbreiding
van sociale basisvoorzieningen als onderwijs en gezondheidszorg. Daarnaast
hebben we gesproken over programma’s, zoals het Productive Safety Net
Programme (PSNP), gericht op een duurzame oplossing voor voedseltekorten.
Aan het PSNP draagt Nederland flink bij, met € 54,8 miljoen voor
de periode 2008–2011. Dit programma is erop gericht om de situatie van
circa 7,6 miljoen mensen, die in chronische voedselonzekerheid leven, te verbeteren
door het geven van geld of voedsel in ruil voor hun medewerking aan openbare
werken. Voorbeelden zijn het bestrijden van erosie door middel van de aanleg
van terrassen en het planten van bomen, het aanleggen van irrigatiekanalen
en het bouwen van waterreservoirs.
 Gesprek met Minister van Financiën en Economische
ontwikkeling, Sufian Ahmed
 In mijn gesprek met Minister Sufian is gesproken over de impact van de
droogte, de humanitaire crisis en de gevolgen van de mondiale financiële
crisis voor Ethiopië. Ik heb de aanzienlijke vooruitgang gesignaleerd
die Ethiopië heeft geboekt met de ontwikkelingsagenda. In de onderwijssector
is bijvoorbeeld de participatie van meisjes sinds 1999 van 69% gestegen
naar 92% in 2008.
 Echter, verdere economische groei en betere verdeling van de groei blijven
noodzakelijk. De bevolkingsomvang is 80 miljoen en neemt toe met 2 miljoen
per jaar. Het is daarom van groot belang dat de productiviteit van de landbouwsector
verder groeit. Ik onderschrijf dan ook het belang van Ethiopische agrarische
groeiprogramma’s en het Productive Safety Net Programma.
 
 Daarnaast is gesproken over de grote recente groei van investeringen uit
Nederland in Ethiopië, die mede bevorderd zijn door het ORIO-programma.
Ik heb in dit verband het belang benadrukt van een goed investeringsklimaat,
zodat Ethiopië aantrekkelijk blijft voor buitenlandse investeringen. In dit licht heb ik ook de andere problemen op gebied van goed bestuur
en democratisering benoemd.
 
 Tot slot is gesproken over de kredietcrisis. Volgens Minister Sufian heeft
deze nefaste gevolgen voor Ethiopië, doordat het hulpvolume omlaag gaat,
de overmakingen van geld uit de diaspora waarschijnlijk zullen afnemen en
de export, zoals van koffie, onder druk staat. Minister Sufian gaf aan dat
hij prioriteit geeft aan bestrijding van de inflatie, macro-economische stabiliteit
en de verdere ontwikkeling van de financiële sector.
 Gesprek met de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
Tekeda Alemu
 In mijn gesprek met staatssecretaris Tekeda Alemu heb ik kort verslag
gedaan van mijn bezoek aan de Somali-regio. Ik heb de noodzaak benadrukt om
naast het geven van noodhulp meer te doen aan Disaster Risk Management om
te werken aan een structurele oplossing. Ook heb ik het belang benadrukt van
vrije toegang van hulporganisaties tot onveilige zones.
 
 Vervolgens is gesproken over regionale vraagstukken in de Hoorn van Afrika.
De situatie in de Hoorn van Afrika blijft precair. State Minister Tekeda gaf
aan dat Ethiopië zeer beducht is voor de conflictueuze ontwikkelingen
in Soedan, die ernstigere regionale gevolgen kunnen hebben dan de problematiek
in Somalië. Nederland en Ethiopië delen de mening dat het CPA zeer
fragiel is en dat de geldende afspraken, zoals het houden van een referendum,
onverkort moeten worden uitgevoerd. Wel acht Ethiopië het politiek wenselijk
om met alle betrokken partijen te spreken over de verschillende toekomstscenario’s
en hun implicaties. Over Somalië was Tekeda weinig optimistisch. Ethiopië
ziet geen alternatief voor de Transitional Federal Government (TFG), maar
vreest dat de situatie eerst eerder zal verslechteren, voordat deze kan verbeteren.
Volgens Ethiopië is de TFG zwak en heeft zij steun nodig. Bovendien moet
de TFG haar basis verbreden, bijvoorbeeld door samenwerking met andere groeperingen.
Volgens Tekeda ontbreekt het de internationale gemeenschap aan een gezamenlijke
en samenhangende strategie voor Somalië. Ik heb dit onderschreven en
ik heb aangegeven dat Nederland Somalië alleen in multilateraal verband
wil ondersteunen, als onderdeel van een gezamenlijke internationale inzet.
Ik heb tevens mijn zorgen geuit over de patstelling in het conflict tussen
Ethiopië en Eritrea. Ethiopië zegt de deur open te houden voor dialoog
met Eritrea, maar gaf tegelijk aan dat de onderliggende oorzaken van het grensconflict
veel dieper liggen.
 
 Tot slot heb ik mijn zorgen over de aanloop naar de verkiezingen in 2010
aangekaart. Staatssecretaris Tekeda benadrukte hierop dat Ethiopië lessen
uit het verleden heeft getrokken en dat hij hoopte dat de democratische dynamiek
zou terugkeren die het land kenmerkte vóór de verkiezingsdag
in 2005. De Ethiopian People Revolutionary and Democratic Front (EPRDF) zou
een gezonde oppositie wensen.
 3. Egypte
 Veldbezoeken ISHRAQ, Water Users Organisation (WUO) en
Farmer Field School (FFS)
 Op de eerste dag van mijn bezoek bracht ik in de Fayoum een veldbezoek
aan een door Nederland gesteunde ISHRAQ girls’ group, een WUO en een
FFS. Het ISHRAQ programma heeft tot doel ontplooiing van kansarme meisjes
in de leeftijd tussen 12 en 15 jaar (drop outs) te bevorderen en hen een kans
te geven op vervolgonderwijs. Bij de Water Users Organisation
werd ik geïnformeerd over de wijze waarop watergebruikers zich in de
Fayoum organiseren om inspraak te krijgen in lokaal watermanagement. De Farmer
Field Schools is een methode waarbij landbouwtraining van boeren en boerinnen
samen gaat met vergroting van bewustwording op het gebied van reproductieve
gezondheid, alfabetisering en burgerrechten.
 Diner sociaal- economische ontwikkeling en mensenrechten
 De eerste dag van mijn bezoek werd afgesloten met een diner met vertegenwoordigers
van het maatschappelijke (inclusief wetenschappelijke) middenveld. Tijdens
het diner werd gesproken over sociaal-economische ontwikkeling en de mensenrechtensituatie
in Egypte. Gesprekspartners voorspelden hierbij een tamelijk somberstemmende
voortzetting van de status quo. Voor de komende jaren hadden ze weinig hoop
op reële verandering, noch van binnenuit, noch van buitenaf. De afgelopen
jaren waren enkele belangrijke economische hervormingen doorgevoerd. Met een
gevoelde dreiging van de Moslimbroederschap en naderende verkiezingen, leek
het gesprekspartners echter niet waarschijnlijk dat de huidige regering op
politiek gebied de teugels zal laten vieren. Jongere deelnemers aan het gesprek
zagen echter hoe er ook gezocht werd naar democratische (al dan niet Islamitische)
alternatieven en hoe moedige burgers van onder af een beweging op gang trachtten
te brengen richting meer democratie en vrijheid van meningsuiting.
 Gesprek minister for Social Solidarity (MOSS), dr. Ali
Al Sayed Ali Al Moselhi
 Op de tweede dag van mijn bezoek bezocht ik een distributiepunt voor gesubsidieerd
brood. Hier sprak ik met de heer Moselhi, minister of Social Solidarity, over
het Egyptische beleid voor voedselsubsidies en de pogingen tot hervorming
hiervan. De voedselsubsidiëring legt mede als gevolg van inflatie en
snelle bevolkingsgroei grote druk op de Egyptische begroting. De stijging
van de voedselprijzen heeft in 2008 tot veel sociale onrust geleid. Afbouw
van de subsidies op bijvoorbeeld brood is derhalve geen optie. Wel dient het
systeem beter te worden «getarget» op de armsten en dient de efficiëntie
van het systeem te worden verhoogd. TNT is een van de partners die over de
efficiëntie van het systeem zal adviseren.
 
 In het gesprek ben ik ook ingegaan op de nieuwe NGO-wet die in voorbereiding
is. Ik heb hierbij mijn zorg geuit over de voorziene strengere overheidscontrole
op NGOs. Met name het feit dat NGOs volgens de ontwerp-wet toestemming moeten
vragen aan het MOSS om buitenlandse fondsen te kunnen ontvangen, zou kunnen
leiden tot een beperking van hun bewegingsvrijheid. Volgens minister Moselhi
bestond bij de Egyptische autoriteiten voornamelijk zorg over de mogelijke
financiële steun van buitenaf aan extremistische groeperingen.
 Gesprek Minister for International Cooperation, Mw. Aboulnaga
 Tijdens mijn gesprek met mevrouw Aboulnaga werd ingegaan op het Nederlandse
OS-programma voor Egypte voor de komende jaren en het Nederlandse besluit
een verkorte versie van het Meerjarig Strategisch Plan (MJSP) in het kader
van de Parijs-verklaring openbaar te maken. Mevrouw Aboulnaga gaf aan dat
ze in het kader van partnerschap graag betrokken had willen zijn bij de totstandkoming
van het MJSP. Tevens was ze kritisch over de verhouding tussen de gestelde
doelen en de beschikbaar gestelde middelen. Ik heb hierbij aangegeven dat
het MJSP in essentie een Nederlands (maar wel publiek) document blijft en
dat ik met het MJSP ook verantwoording wil afleggen over de samenwerking
aan het Nederlandse parlement. Ik sta echter open voor discussie over het
document. De verbrede inzet is weliswaar gebaseerd en borduurt voort op jarenlange
intensieve ontwikkelingssamenwerking maar zal nu meer gericht worden op de
groeiende handels- en economische relaties en bilaterale samenwerking tussen
maatschappelijke actoren. Daarnaast zet Nederland ook in op stimulering van
politieke hervorming.
 
 Mevrouw Aboulnaga stelde dat het Egypte niet aan middelen ontbreekt maar
dat de grote uitdaging nu de «trickle down» van de economische
groei is naar de armere lagen van de bevolking. Ten slotte hebben mevrouw
Aboulnaga en ik een MoU ondertekend met betrekking tot het bilaterale Private
Sector Investment programma (PSI), gericht op het bevorderen van ontwikkelingsrelevante
samenwerking tussen Nederlandse en Egyptische bedrijven.
 Gesprek minister for Family and Population, mevrouw Moushira
Khattab
 Met de Vice-Minster voor familiezaken en bevolking, mevrouw Khattab, sprak
ik vooral over het belang van goed onderwijs voor meisjes en het bestrijden
van vrouwenbesnijdenis (FGM).
 Mevrouw Khattab dankte mij voor onze bijdrage aan het reeds afgeronde
en aan het nieuwe FGM-programma. Nu het verbod op FGM juridisch stevig was
verankerd en als misdrijf was gedefinieerd, zou er met een brede lobby duidelijk
moeten worden gemaakt dat FGM niets met de Islam of met gezondheid te maken
heeft. Ook medische beroepsgroepen moesten duidelijk geïnstrueerd worden
over de illegaliteit van deze praktijk. Deze groep voert de medische uitzonderingsgrond
in de wet aan om de praktijk te kunnen blijven uitvoeren.
 Ik heb de resultaten van de conferentie in Addis Abeba toegelicht. Mevrouw
Kattab dankte mij voor de bijdrage aan de conferentie ter viering van het
20-jarig bestaan van de Conventie voor de Rechten van het Kind in Cairo eind
november dit jaar. Hier zou gesproken gaan worden over de rechten van het
kind in de context van de Islam.
 Werkdiner politieke uitdagingen
 Mijn bezoek werd afgesloten met een werkdiner met onder meer enkele ministers
waar intensief mee wordt samengewerkt (zoals International Cooperation en
Water Resources and Irrigation). Tijdens dit diner werd gesproken over de
economische en sociale uitdagingen waar Egypte zich de komende tijd voor gesteld
ziet. De gesprekspartners, allen deel uitmakend van het politieke establishment,
gaven openlijk aan te worstelen met het besturen van een traditionele samenleving
in snel veranderende omstandigheden. Het belang van hogere en inclusieve economische
groei werd onderstreept. De groeiende werkloosheid en de bestaande mismatch
tussen de vraag en aanbod op de arbeidsmarkt waren zorgelijk. Beter onderwijs
diende een belangrijke rol in de oplossing te spelen.
 4. Appreciatie
 Ethiopië
 Mijn bezoek aan Ethiopië was nuttig en informatief. Ik heb met eigen
ogen kennis kunnen nemen van de laatste ontwikkelingen met betrekking tot
de humanitaire problematiek, zowel vanuit het perspectief van de Ethiopische
autoriteiten als vanuit het perspectief van de hulpverleners. Sinds mijn bezoek
aan Ethiopië in maart 2008 is de voedseldistributie verbeterd. Nederland
heeft hier in 2008 met € 1 miljoen aan bijgedragen. Er worden nu
meer hulpbehoevenden bereikt dan tevoren. Wel blijven monitoring en capaciteitsversterking
aandachtspunten bij dit systeem. Ik heb mijn zorgen kunnen overbrengen over
de aanhoudende humanitaire crisis en de beperkte toegang van hulpverleners
tot de regio. Tevens heb ik de Nederlandse betrokkenheid bij de humanitaire
problemen bevestigd en ik heb toegezegd dat Nederland € 2,5 miljoen
extra bij zal dragen. Hiervan wordt € 2 miljoen besteed aan het
Productive Safety Net Programme. De andere bijdrage komt ten goede aan het
schoolvoedselprogramma van het WFP in Ethiopië. Hiermee zet Nederland
in op duurzame vermindering van het risico op rampen.
 
 Tijdens mijn bilaterale gesprekken heb ik de goede economische relaties
tussen Nederland en Ethiopië bevestigd en aangehaald. Ik heb het belang
van goed bestuur, democratisering en een gunstig investeringsklimaat benadrukt.
 
 Het bezoek sterkt mijn overtuiging dat het Nederlandse tweesporen beleid
ten aanzien van Ethiopië juist is. Deze inzet is erop gericht om bij
te dragen aan het bereiken van de Millenniumdoelen op het terrein van onderwijs,
gezondheid en rurale ontwikkeling. Op deze terreinen boekt Ethiopië grote
vooruitgang. Tegelijkertijd blijft Nederland de Ethiopische autoriteiten aanspreken
op de noodzaak om het democratische gehalte en de naleving van de mensenrechten
te verbeteren. De trends op dit gebied baren zorg en in de aanloop naar de
parlementaire verkiezingen in 2010 vragen zij om blijvende aandacht van de
internationale gemeenschap en Nederland.
 Egypte
 Ook mijn bezoek aan Egypte is goed verlopen. Ik heb tijdens het bezoek
een scherper beeld kunnen vormen van de politieke en sociaal-economische situatie
waarin het land zich thans bevindt. De toenemende schaarste van water en voedsel,
de snelle bevolkingsgroei en stijgende werkloosheid creëren grote maatschappelijke
uitdagingen en leggen een steeds grotere druk op de hulpbronnen en de begroting
in Egypte. Tegelijkertijd bestaat het risico dat verdergaande liberalisatie
van het economische bestel zonder aanpak van corruptie en een gericht armoedebeleid
sociale onrust tot gevolg zou kunnen hebben. Voedseltekorten en hervorming
van sociale voorzieningen leidden in 2008 immers al tot hevige protesten.
Dit, gecombineerd met de overheersende prioriteit tot handhaving van de politieke
stabiliteit maken het onwaarschijnlijk dat in aanloop naar de verkiezingen
in 2010 en 2011 vergaande politieke hervormingen zullen worden doorgevoerd.
Naar verwachting zal Egypte een belangrijke rol blijven spelen in de regio
en in het Midden-Oosten vredesproces en in de dialoog tussen de Islamitische-
en Westerse wereld en zijn ook daarom goede bilaterale relaties van belang.
 
 Tegen deze achtergrond zullen in de komende jaren geen overdreven verwachtingen
moeten worden gekoesterd over wat het bescheiden Nederlandse OS-programma
teweeg kan brengen. Nederland zal in haar bilaterale OS-programma blijven
inzetten op twee overkoepelende prioriteiten: i. groei en verdeling; ii. mensenrechten
en empowerment. Die prioriteiten zullen ook leidend zijn in de Nederlandse
inbreng in de context van de EU-relatie met Egypte, die veel breder is en
waar veel meer financiële middelen ingezet worden. In de bilaterale betrekkingen
zullen de relaties worden verbreed naar meer en andere maatschappelijke actoren.
Voor wat betreft groei en verdeling zal verder worden ingezet op het verbeteren
van het ondernemingsklimaat, de efficiency in het gebruik van natuurlijke
hulpbronnen en een betere verdeling van de economische groei, met name in
sectoren waar Nederland comparatieve voordelen heeft. Voor wat betreft bevordering
van de mensenrechten zal Nederland zich richten op niches en partners
waarbij zoveel mogelijk zal worden aangesloten bij hervormingsgezinde krachten
binnen en buiten de Egyptische overheid en het politieke bestel.