Sport, bewegen en gezondheid; Nota
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-08 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 27841, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

05-07-2001

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

27841 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamSport, bewegen en gezondheidNaar een actief kabinetsbeleid ter vergroting van de gezondheid
door en bij sport en bewegingDEEL I, DE RELATIE TUSSEN SPORT, BEWEGING EN GEZONDHEID1. INLEIDING 2. LEESWIJZER3. DOELSTELLINGEN3.1 BeleidsdoelstellingenGezondheidswinstWederkerigheidPositieve en negatieve effecten3.2 Samenhang beleidsdoelstellingen3.3 Beleidskader3.4 Afbakening beleidsterreinFitheid, gezondheid en welzijnSport en bewegingGezond Leven en beweging4. OVERWEGINGEN VOOR BELEID4.1 Gezondheidswinst door sport en bewegenBewezen positieve werking van beweging op de fysieke,
geestelijke en psycho-sociale gezondheid14.2 Economische winst door sport en bewegen4.3 Belang van facetbeleidDEEL II, DE VERGROTING VAN DE GEZONDHEIDSWINST5. PREVENTIE DOOR SPORT EN BEWEGING5.1 Doelstellingen 5.2 Trends en determinantenEnergie-inname en -verbruikSport en bewegingLandelijke enquête naar de NNGBDeterminanten5.3 Huidig beleid Gezondheidsbeleid en bewegingsbevorderingSportbeleidRecreatiebeleid5.4 StrategieBreed publiekSpecifieke doelgroepenGezond Leven5.5. Voornemens5.5.1. Sport- en bewegingsaanbod Meer nadruk op veiligheids- en gezondheidseffectenAandacht voor implementatievraagstukkenVerbetering informatievoorzieningFinanciering5.5.2. Campagnevoering 5.5.3. Community based interventions5.5.3.1. Wijken 5.5.3.2. Zorginstellingen 5.5.3.3. Onderwijs 5.5.4. Facetbeleid 5.5.4.1. Gezondheidseffectscreening5.5.4.2 BewegingsruimteRealisering ruimteclaimGebouwde omgeving5.5.4.3. Langzaam verkeer 5.5.5. Onderzoek6. CURATIE EN REVALIDATIE MET BEHULP VAN SPORT EN BEWEGING6.1. Doelstellingen6.2. Trends en determinantenChronisch zieken6.3. Huidig beleid Chronisch zieken- en patiëntenbeleidGehandicaptenbeleid6.4. Strategie en voornemens 7. SPORT EN BEWEGING BIJ ARBEIDSRELEVANTE AANDOENINGEN7.1. Doelstelling7.2. Trends en determinantenZiekteverzuim en arbeidsongeschiktheidArbeidsrelevante aandoeningen7.3. Huidig beleid7.4. StrategieBelasting en belastbaarheidReïntegratie van (arbeids-)gehandicapten7.5. Voornemens 7.5.1. Werknemers7.5.2. Werkgevers7.5.3. Arbodienstverlening7.5.4. Sport- en bewegingsaanbod7.7.5. OnderzoekDEEL III, DE VERMINDERING VAN DE GEZONDHEIDSRISICO'S8. PREVENTIE VAN SPORTGERELATEERDE AANDOENINGEN8.1. Doelstellingen8.2. Trends en determinantenSportblessuresAndere sportgerelateerde aandoeningen8.3. Huidig beleidOnderzoekPreventiebeleidProductveiligheidArbowet8.4. StrategieRisicosportenOngeorganiseerde sportenRagesportenBewegingsonderwijsRisicogroepenPreventie én curatie8.5. Voornemens8.5.1. Risicosporten Implementatie effectieve maatregelenGeorganiseerde sportOngeorganiseerde sport8.5.2. Ragesporten8.5.3. Kwetsbare doelgroepen 8.5.4. Bewegingsonderwijs8.5.5. Andere sportgerelateerde aandoeningenEetstoornissenMaagdarmklachtenHersenletselPlotse doodMilieu8.5.6. TopsportGezondheidsvoorlichtingCurriculumArbo-regelgeving8.5.7. Onderzoek9. CURATIE VAN SPORTGERELATEERDE AANDOENINGEN9.1. Doelstellingen9.2. Trends en determinanten9.3. Huidig beleid9.4. Strategie en voornemensInvoering EHBSOSportmedische begeleidingTopsport-deskundige extramurale en intramurale zorgVerzekering van de zorgOnderzoek, kennisontwikkeling en -uitwisseling10. PREVENTIE EN REDUCTIE VAN DOPINGGEBRUIK10.1. Doelstellingen10.2. Trends en determinanten10.3. Huidig beleidInternationaalTopsportBreedtesportIllegale handel10.4. Strategie en voornemens10.4.1. BreedtesportOnderzoek georganiseerde breedtesportMonitoring SysteemLijf, Sport en Middelen en Het Gezonde FitnesscentrumInschakeling van de zorgDe Gezonde School10.4.2. Illegale handel10.4.3. Topsport10.4.4. Internationaal10.4.5. OnderzoekDEEL IV, DE VERSTERKING VAN DE INFRASTRUCTUUR11. OVERHEDENGemeentenProvinciesAanscherping Wet Collectieve Preventie VolksgezondheidJeugdgezondheidszorgOndersteuning Openbare GezondheidszorgHandvatten voor gemeenten12. GEZONDHEIDSZORG12.1. Algemeen12.2. Openbare gezondheidszorg en jeugdgezondheidszorg12.3. Arbozorg12.4. Huisarts en ketenzorgKetenzorg12.5. SportgezondheidszorgPotentiële vraagPotentieel aanbodClusterbenaderingSportmedische begeleidingTopsportgeneeskunde13. SPORTSECTOR13.1. Algemeen13.2. Sportmedisch beleidTabel: criteria voor het sportmedisch beleid113.3. Kader en opleidingenOnderwijsopleidingenSportopleidingenOpleiding bewegingsleider voor mensen met een aandoening
of beperkingBewegingsopleidingen14. ONDERZOEK RGO-adviesVWS-standpunt bij het RGO-adviesDEEL V, FINANCIERING EN UITVOERING15. FINANCIERING 16. UITVOERING, MONITORING EN EVALUATIE17. BIJLAGEN17.1. BegrippenlijstActiviteitBewegingChronische aandoening of ziekteDopingFacetbeleidFitheidGezondheid, volksgezondheid, gezondheidstoestandNederlandse Norm Gezond BewegenOpenbare gezondheidszorgPublic healthSportSportgezondheidszorg, sportgeneeskunde17.2. Afkortingenlijst 17.3. Literatuurlijst
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 27841Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 297 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
27 841Sport, bewegen en gezondheidnr. 2NOTASport, bewegen en gezondheidNaar een actief kabinetsbeleid ter vergroting van de gezondheid
door en bij sport en beweging   Deel I, de relatie
tussen sport, beweging en gezondheid3   1Inleiding3   2Leeswijzer5   3Doelstellingen63.1Beleidsdoelstellingen6 3.2Samenhang beleidsdoelstellingen7 3.3Beleidskader73.4Afbakening beleidsterrein8   4Overwegingen voor beleid104.1Gezondheidswinst door sport en
bewegen104.2Economische winst door sport en
bewegen114.3Belang van facetbeleid11    Deel
II, de vergroting van de gezondheidswinst13   5Preventie door sport en beweging145.1Doelstellingen14 5.2Trends en determinanten14 5.3Huidig beleid165.4Strategie17 5.5Voornemens205.5.1Sport- en bewegingsaanbod205.5.2Campagnevoering24 5.5.3Community based interventions25 5.5.4Facetbeleid305.5.5Onderzoek34    6Curatie en revalidatie met behulp van sport en beweging366.1Doelstellingen36 6.2Trends en determinanten36 6.3Huidig beleid37 6.4Strategie en voornemens38    7Sport en beweging bij arbeidsrelevante aandoeningen417.1Doelstelling417.2Trends en determinanten41 7.3Huidig beleid427.4Strategie43 7.5Voornemens447.5.1Werknemers44 7.5.2Werkgevers447.5.3Arbodienstverlening45 7.5.4Sport- en bewegingsaanbod45 7.5.5Onderzoek46   Deel
III, de vermindering van de gezondheidsrisico's47   8Preventie van sportgerelateerde aandoeningen488.1Doelstellingen48 8.2Trends en determinanten48 8.3Huidig beleid498.4Strategie51 8.5Voornemens538.5.1Risicosporten53 8.5.2Ragesporten548.5.3Kwetsbare doelgroepen558.5.4Bewegingsonderwijs55 8.5.5Andere sportgerelateerde aandoeningen56 8.5.6Topsport578.5.7Onderzoek59    9Curatie van sportgerelateerde aandoeningen619.1Doelstellingen61 9.2Trends en determinanten61 9.3Huidig beleid61 9.4Strategie en voornemens62    10Preventie en reductie van dopinggebruik6510.1Doelstellingen6510.2Trends en determinanten65 10.3Huidig beleid65 10.4Strategie en voornemens68 10.4.1Breedtesport6810.4.2Illegale handel69 10.4.3Topsport7010.4.4Internationaal71 10.4.5Onderzoek71   Deel
IV, de versterking van de infrastructuur73   11Overheden74   12Gezondheidszorg7612.1Algemeen76 12.2Openbare gezondheidszorg en jeugdgezondheidszorg76 12.3Arbozorg7712.4Huisarts en ketenzorg7812.5Sportgezondheidszorg80   13Sportsector8313.1Algemeen8313.2Sportmedisch beleid83 13.3Kader en opleidingen85    14Onderzoek88   Deel
V, financiering en uitvoering94   15Financiering95   16Uitvoering, monitoring en evaluatie97   17Bijlagen9817.1Begrippenlijst98 17.2Afkortingenlijst10117.3Literatuurlijst104   DEEL I, DE RELATIE TUSSEN SPORT, BEWEGING EN GEZONDHEID1. INLEIDING Nederlander beweegt te weinig Nederlanders krijgen in de loop der jaren
steeds meer last van overgewicht doordat zij te weinig bewegen. Het eetpatroon
lijkt daarbij van minder belang. Dit concluderen onderzoekers van het Instituut
voor Extramuraal Geneeskundig Onderzoek (EMGO) van het medisch centrum van
de Vrije Universiteit in Amsterdam. In het kader van het Amsterdamse Groei-
en Gezondheidsonderzoek volgt het EMGO sinds 25 jaar zo'n 400 mannen en vrouwen
uit Amsterdam. De groep werd onder meer onderzocht op overgewicht, een van
de belangrijkste risicofactoren voor hart- en vaatziekten, en vetpercentage.
Het aantal mannen en vrouwen dat op 12- en 13-jarige leeftijd te zwaar was,
bedroeg 1 à 3 procent. Op 36- en 37-jarige leeftijd was dat al opgelopen
tot maar liefst 30 tot 50 procent. (...) Belangrijkste oorzaak van de toename
in overgewicht is volgens de onderzoekers dat mensen veel minder bewegen naarmate
zij ouder worden. De sterkste stijging is na het 21e jaar. (...) (De Telegraaf,
22-2-2001)In het bewegingspatroon van mensen in onze maatschappij is door de jaren
heen veel veranderd. Door de mechanisering, automatisering en het gemotoriseerde
transport zijn vormen van fysieke inspanning gaandeweg uit het dagelijkse
leven verdwenen. De balans tussen energie-inname en -verbruik is hierdoor
danig verstoord; dit laat zich onder andere aflezen aan de toename van overgewicht
in de maatschappij. Bewegen is een vrijwillige en bewuste keuze geworden die zich veelal afspeelt in de vrije tijd en vormen
aanneemt van spel, sport en recreatie. Maar ook in de vrije tijd zijn de afgelopen
jaren veel concurrerende bezigheden ontstaan die geen lichamelijke activiteit
vergen (televisie, computergebruik en dergelijke).Alom bekend is dat de gezondheid van mensen wordt beïnvloed door
leefstijlfactoren zoals roken, alcoholgebruik en voeding. Maar ook lichamelijke inactiviteit is een gezondheidsrisico van formaat, leidend
tot hoge kosten voor de gezondheidszorg en economische schade door ziekteverzuim
en arbeidsongeschiktheid. Tussen gezondheid enerzijds en (matig) intensief
bewegen anderzijds bestaat een duidelijke relatie. Na roken is lichamelijke
inactiviteit de grootste risicofactor op het ontstaan van ziekten. Inactiviteit
draagt bijvoorbeeld voor 60% bij aan het risico op hart- en vaatziekten. Andersom
gesteld kan voldoende en verantwoord bewegen leiden tot een aanmerkelijke
gezondheidswinst, met dito besparingen op medische kosten, ziekteverzuim en
arbeidsongeschiktheid.Hoewel de sportparticipatie in onze maatschappij vrij hoog is en er evenveel
fietsen worden geteld als inwoners, wordt toch in alle geledingen van onze
maatschappij bewegingsarmoede geconstateerd. Over
het algemeen bewegen wij te weinig om een gunstig effect te bereiken voor
onze fitheid en gezondheid. In deze nota wordt daarom beschreven hoe (onvrijwillige)
lichamelijke inactiviteit kan worden tegengegaan en onder welke randvoorwaarden
kan worden verwacht dat meer mensen een actieve leefstijl aannemen.Daarnaast beschrijft de nota ook hoe de negatieve gevolgen van (te) intensieve
vormen van bewegen kunnen worden bestreden. Bij het streven naar een grotere
gezondheidswinst door sport en beweging zal gelijktijdig aandacht moeten zijn
voor het indammen van de gezondheidsrisico's. Sportbeoefening leidt op vrij
grote schaal tot blessures en incidenteel ook tot andere sportgerelateerde
aandoeningen. Ook dopinggebruik kan worden gerekend tot de gezondheidsrisico's
van sport. Daarbij dient overigens direct te worden aangetekend dat onderzoek
heeft aangetoond dat de gezondheidswinst van sport en bewegen ruimschoots
opweegt tegen het gezondheids»verlies» door sportgerelateerde
aandoeningen. Het mogelijk optreden van blessures is in principe geen reden
om beweging te ontraden. Blessures kunnen bovendien tot op zekere hoogte worden
voorkomen.Deze nota is tot stand gekomen naar aanleiding van een verzoek van de
Tweede Kamer gedaan tijdens een Algemeen Overleg over sportbeleid op 3 november
1999. De Tweede Kamer heeft verzocht om een nota over sport en gezondheid,
met aandacht voor de sportgezondheidszorg. In de voorliggende nota is ook
de verbindende schakel van «beweging» betrokken.In de nota zijn tevens toezeggingen verwerkt naar aanleiding van aan het
Algemeen Overleg voorafgaande en tussentijds gestelde mondelinge en schriftelijke
Kamervragen met betrekking tot het onderwerp sport, bewegen en gezondheid.1 Ook wordt in deze nota een standpunt ingenomen bij het recente advies
van de Raad voor het Gezondheidsonderzoek (RGO) inzake onderzoeksprioriteiten,
-programmering en -infrastructuur voor het beleidsterrein sport, bewegen en
gezondheid.212. LEESWIJZERDeze nota, die handelt over de raakvlakken tussen sport, bewegen en gezondheid,
is ingedeeld in vijf delen.In het eerste deel wordt het beleidskader geschetst, het beleidsterrein
afgebakend en worden de hoofddoelstellingen van het beleid uit de nota beschreven
(hoofdstuk 3). De overwegingen voor het beleid – gebaseerd op een nadere
verkenning van de relatie tussen sport, bewegen en gezondheid – zijn
neergelegd in hoofdstuk 4.In het tweede en derde deel van deze nota worden de hoofddoelstellingen
geconcretiseerd, geoperationaliseerd en waar mogelijk gekwantificeerd. Nadat
eerst inzicht is gegeven in de belangrijkste feiten en cijfers en in het huidige
beleid, wordt uit de doeken gedaan op welke wijze het kabinet meent de doelstellingen
te kunnen realiseren. Dit mondt uit in een aantal concrete beleidsvoornemens.In het tweede deel staat de vergroting van de gezondheidswinst van sport
en beweging centraal. In het algemeen kan worden gesteld dat de gezondheidswinst
van sport en beweging nog onvoldoende wordt benut. Gezondheidswinst –
en daarmee ook economische winst – kan worden ontleend aan de gezondheidsbevorderende,
preventieve werking van sport en beweging (hoofdstuk 5); aan de positieve
invloed van sport en beweging op het beloop en de revalidatie van ziekten
en aandoeningen (hoofdstuk 6), en aan de rol die sport en beweging kan spelen
bij het voorkomen en herstellen van arbeidsrelevante aandoeningen (hoofdstuk
7).Het derde deel handelt over de vermindering van de gezondheidsrisico's
bij sport en beweging. De vermindering van de gezondheidsrisico's levert een
eigenstandige bijdrage aan de vergroting van de gezondheidswinst. De veiligheid
en gezondheid bij sport en beweging kan nog aanzienlijk worden verbeterd door
de preventie en adequate curatie van blessures en andere sportgerelateerde
aandoeningen (hoofdstuk 8 en 9) en de preventie van dopinggebruik (hoofdstuk
10).In het vierde deel wordt de infrastructuur beschreven die van belang is
voor de uitvoering van het gewenste beleid. Tot deze infrastructuur behoren
de overheden (hoofdstuk 11), de gezondheidszorg in al zijn facetten (hoofdstuk
12), de sportsector (hoofdstuk 13) en de wetenschap (hoofdstuk 14). Om het
beschreven beleid te kunnen realiseren bepleit het kabinet om deze infrastructuur
op onderdelen te versterken.Tenslotte wordt in het vijfde deel beschreven op welke wijze het kabinet
meent dat het geformuleerde beleid kan worden gefinancierd en welke prioriteiten
uit de nota het kabinet (mede) wil financieren (hoofdstuk 15) en hoe aan de
uitvoering en evaluatie van de voornemens uit de nota verder vorm en inhoud
wordt gegeven (hoofdstuk 16). 3. DOELSTELLINGENIn dit hoofdstuk wordt beschreven welke doelstellingen
met deze nota worden nagestreefd. Van de hoofddoelstelling – de vergroting
van de gezondheidswinst van sport en beweging – worden drie subdoelstellingen
afgeleid. Aandacht is er voor de onderlinge samenhang van deze doelstellingen
en voor de wijze waarop deze doelstellingen passen in bestaande beleidskaders.
Tenslotte wordt stilgestaan bij de afbakening van het beleidsterrein.3.1 BeleidsdoelstellingenGezondheidswinstDoelstelling van het beleid zoals neergelegd in deze nota is het vergroten van de gezondheidswinst door sport en bewegen. Deze doelstelling
impliceert de gelijktijdige verkleining van de gezondheidsrisico's bij
sport en beweging. Van deze hoofddoelstelling kunnen drie doelstellingen worden
afgeleid die in volgende hoofdstukken nader worden geoperationaliseerd en
waar mogelijk gekwantificeerd:• de bevordering van een voldoende mate van sport en bewegen uit
oogpunt van de volksgezondheid (gezond gedrag, ziektepreventie): het bevorderen
van een actieve leefstijl; bewegingsbevordering; het vergroten van de fysieke
en geestelijke belastbaarheid; het bestrijden van bewegingsarmoede of lichamelijke
inactiviteit (hoofdstuk 5);• de vergroting van het gezondheidsbevorderende effect van sport
en bewegen bij chronische ziekten en handicaps (curatie): het inzetten van
sport en beweging bij chronische ziekten (hoofdstuk 6) of arbeidsrelevante
aandoeningen (hoofdstuk 7);• de bevordering van een veilige, verantwoorde wijze van sport en
bewegen: de beperking van de mogelijke gezondheidsrisico's; de preventie van
blessures en andere sportgerelateerde aandoeningen (hoofdstuk 8); het minimaliseren
van de gevolgen van deze aandoeningen door het optimaliseren van de behandeling
en zorg ervan (hoofdstuk 9) en het tegengaan van dopinggebruik (hoofdstuk
10).WederkerigheidDe relatie tussen sport en beweging enerzijds en gezondheid anderzijds
is wederkerig. Sport en beweging kunnen leiden tot meer gezondheid; maar gezondheid
is ook een grondstof voor sport en bewegen, zeker als daarbij sportieve prestaties
in het geding zijn. De gevolgen van een achterblijvende fitheid en gezondheid
zijn voor een individu vaak eerder en langer merkbaar bij de beoefening van
zijn of haar sport dan bij andere activiteiten.Positieve en negatieve effectenDe effecten van sport en beweging op de gezondheid zijn zowel positief
als negatief. Uit onderzoek blijkt dat de positieve effecten de negatieve
overtreffen.1 In het algemeen gesproken levert
sport en beweging gezondheidswinst op; echter, deze winst kan nog aanzienlijk
worden vergroot.Enerzijds levert de inzet van sport en beweging een belangrijke bijdrage aan de volksgezondheid. Aan sport en beweging
worden kwaliteiten toegerekend die leiden tot gezondheidsbevordering, ziektepreventie
(primaire preventie), revalidatie of een gunstig effect op het beloop van
ziekten (curatie, tertiaire preventie). De gezondheidswaarden van sport en
beweging kunnen veel beter worden benut dan thans het geval is. Voorwaarde
is dan dat de heersende bewegingsarmoede wordt aangepakt.Anderzijds wordt door de uitoefening van sport en beweging ook een beroep gedaan op de gezondheid, en daarmee in voorkomende
gevallen ook op de gezondheidszorg. Sport en beweging kunnen immers gepaard gaan met risico's en deze kunnen leiden tot aandoeningen. Blessures
vormen van deze aandoeningen de hoofdmoot en hebben een behoorlijke maatschappelijke
impact («maandagochtendverzuim»). De gezondheidsrisico's bij sport
en beweging dienen uiteraard zoveel mogelijk te worden voorkomen. In het geval
dergelijke risico's toch optreden, zullen de gevolgen ervan zoveel mogelijk
moeten worden beperkt.3.2 Samenhang beleidsdoelstellingenZowel de bevordering van een voldoende mate van bewegen, het inzetten
van bij chronische ziekten, revalidatie en arbeidsrelevante aandoeningen als
de beperking van de gezondheidsrisico's van sport en bewegen leiden onafhankelijk
van elkaar tot meer gezondheidswinst. Voor het bereiken van deze doelstellingen
kunnen verschillende sporen worden bewandeld; de integrale benadering die
wordt voorgestaan in deze nota heeft volgens het kabinet echter een belangrijke
meerwaarde.Gezondheidswinst en -risico's van sport en beweging zijn onlosmakelijk
met elkaar verbonden. Wanneer beleid wordt ingezet met als oogmerk meer mensen
in beweging te krijgen, zullen tegelijkertijd maatregelen moeten worden genomen
om te voorkomen dat er letsels en blessures ontstaan. Het streven naar meer
gezondheidswinst door sport en bewegen vindt dan ook plaats onder gelijktijdigeinperking van de gezondheidsrisico's.Omwille van de doelstellingen van deze nota is het belangrijk veiligheid
en bewegingsstimulering met elkaar te laten rijmen: bewegingsstimulering onder
voorwaarde van veiligheid, maar ook veiligheid met inachtneming van de mogelijkheden
voor bewegingsstimulering.Er moet voor worden gewaakt dat eventuele gezondheidsrisico's niet de
vrijheid van beweging inperken. Kwesties van verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid
leiden er bijvoorbeeld toe dat in sommige gemeenten uit voorzorg speeltuinen
worden gesloten of het schoolzwemmen tot nader orde wordt afgelast. Ook kunnen
artsen hun patiënten niet altijd actief doorverwijzen naar bewegingsprogramma's
of sportactiviteiten vanwege mogelijke kwesties van aansprakelijkheid. Het
turn-arrest in 1995 (aansprakelijkheid van sportkader voor de gevolgen van
ongevallen) heeft geleid tot opschudding in de sportsector. Het aantal vergelijkbare
procedures in de sport neemt jaarlijks toe, maar deze ontwikkeling is niet
anders dan in andere sectoren.Een samenhangend beleid houdt in dat inactieve burgers worden gestimuleerd
tot activiteit en actieve burgers (sporters) tot veilig gedrag. Het streven
naar de vergroting van de gezondheidswinst van sport en beweging kan daarom
ook worden geformuleerd als de vergroting van het percentage
(relatief) gezonde burgers met een actieve leefstijl.3.3 BeleidskaderDe doelstellingen van het beleid op het terrein van sport, bewegen en
gezondheid sluiten naadloos aan bij het volksgezondheids-, welzijns- en sportbeleid
zoals neergelegd in de kadernota's Gezond en Wel (1995),
Wat Sport Beweegt (1996), Veilig Thuis
(1998), de welzijnsnota Werken aan sociale kwaliteit, Welzijnsnota
1999–2002 en de Zorgnota 2001.
Gemene deler van dit beleid is het streven naar een hogere kwaliteit van leven.
Een (relatief) goede gezondheid is een voorwaarde die hieraan ten grondslag
ligt.In de Zorgnota 2001 wordt het belang benadrukt
van het bevorderen van de gezondheid door het stimuleren van gezond gedrag
en een gezonde leefstijl. Voor een aantal leefstijlfactoren op
het terrein van de gezondheidsbevordering zijn in de Zorgnota
2001 meetbare doelstellingen geformuleerd, onder andere voor bewegingsbevordering
(+10%) en veiligheid (gelijkblijvend niveau voor het optreden van letsels –
bij een groeiende deelname aan sport en beweging).Uit recent onderzoek in de Verenigde Staten blijkt dat 70% van het vroegtijdig
overlijden aldaar voor rekening komt van individueel gedrag en omgevingsfactoren.1 Ook de Programmacommissie Sociaal-Economische Gezondheidsverschillen
II (SEGV-II, Commissie Albeda) houdt in het recent uitgebrachte advies een
pleidooi om het beleid meer dan voorheen te richten op de bevordering van
gezond gedrag.2 Sociaal-economische gezondheidsverschillen
worden onder meer in verband gebracht met verschillen in gezond gedrag, waaronder
de mate van lichamelijke activiteit.De doelstelling van deze nota – het vergroten
van de gezondheidswinst door sport en beweging – levert een
rechtstreekse bijdrage aan doelstellingen van de bovengenoemde kadernota's:• sport en beweging dragen bij aan de fitheid en de – fysieke
en geestelijke – gezondheid van mensen: aan het verlengen van de gezonde
levensverwachting, het voorkómen van vermijdbare sterfte, het verkleinen
van gezondheidsverschillen tussen bevolkingsgroepen (met name optredend naar
sociaal-economische status) en het verhogen van de kwaliteit van leven, met
name bij chronisch zieken en gehandicapten (Gezond en Wel; Wat sport beweegt;
Zorgnota 2001);• sport en beweging dragen bij aan het psycho-sociale welbevinden
van mensen en aan de zelfredzaamheid. Deelname aan sport- en bewegingsactiviteiten
betekent een toename in maatschappelijke participatie en het voorkomen van
sociaal isolement, resulterend in een verbetering van de sociale kwaliteit
van de samenleving (Welzijnsnota; Wat sport beweegt);• de gezondheid van sporters en de veiligheid tijdens het bewegen
zijn (mede) onderwerp van het beleid op het gebied van de gezondheidsbescherming
en de (sport-)gezondheidszorg (Wat sport beweegt, Veilig Thuis, Zorgnota 2001).3.4 Afbakening beleidsterreinFitheid, gezondheid en welzijnIn deze nota wordt «gezondheid» in principe opgevat als het
vermogen tot lichamelijk, geestelijk en sociaal normaal (d.w.z. naar eigen
kunnen) functioneren in de samenleving. Dit impliceert dat mensen gezonde
keuzen kunnen maken (eigen gedrag), invloed kunnen uitoefenen op hun sociale
en fysieke omgeving en de benodigde zorg kunnen vragen.3 Deze definitie komt overeen met de opvattingen van de WHO over wat
gezondheid is, namelijk een toestand van fysiek, geestelijk en maatschappelijk
welbevinden.4 Gezondheidswinst dient dan ook in deze termen te worden uitgelegd: het gaat om de
positieve werking van sport en beweging op zowel het fysieke als het psycho-sociale
functioneren van mensen. Naast gezondheid wordt «fitheid» onderscheiden,
de optelsom van een aantal lichamelijke condities: uithoudingsvermogen, spierkracht,
lenigheid en coördinatie. Met name de gerichte, intensieve vormen van
sport en beweging leiden tot verbetering van de fitheid.In deze nota wordt een accent gelegd op de relatie tussen lichamelijke
activiteit (beweging, waaronder sport) en defysieke
gezondheid. De bewijsvoering (wetenschappelijke onderbouwing) voor deze relatie
is de laatste jaren dusdanig ver gevorderd, dat het kabinet de tijd rijp acht
voor een expliciete visie en dito voornemens voor de stimulering van gezond
bewegen. Waar mogelijk zal ook aandacht worden besteed aan de relatie tussen lichamelijke
activiteit en de geestelijke gezondheid. Deze
relatie wordt niet minder belangrijk gevonden, maar de (wetenschappelijke)
onderbouwing van deze effecten hiervan laten nog te wensen over. Naar de relatie
tussen lichaamsbeweging en de geestelijke gezondheid zal nader onderzoek worden
gedaan (zie hoofdstuk 14).De relatie tussen sport en welzijn (sociaal of maatschappelijk welbevinden)
zal in de nota niet verder worden uitgewerkt omdat de Tweede Kamer met name
heeft gevraagd in te gaan op de relatie tussen sport (en bewegen) en gezondheid,
en omdat de relatie met welzijn in andere beleidsnota's al aan de orde is.1Sport en bewegingOnder «beweging» en «sport» wordt in deze nota
in principe de gehele bandbreedte van matig intensieve tot intensieve lichamelijke
activiteiten verstaan waarvan de uitoefening bijdraagt aan de fitheid en gezondheid:
van stofzuigen, traplopen, klussen, tuinieren en wandelen tot dansen, fietsen,
fitness en sport. Alle vormen van matig intensieve of intensieve lichamelijke
activiteit kunnen bijdragen aan een betere gezondheid,
maar om aan bewegen een «bewezen» gezondheidseffect te ontlenen
moet er sprake zijn van een zekere dosering en frequentie. De Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NNGB), een norm die zich baseert
op extra energieverbruik ten opzichte van het energieverbruik in ruste, gaat
voor volwassenen uit van minimaal een half uur matig intensief bewegen per dag op minstens vijf dagen van de week. Om ook de fitheid te verbeteren zijn met name gerichte, intensieve vormen van beweging (sport) nodig. Wat is de meest gezonde vorm van bewegen?Het oordeel uit de wetenschap is (nog) niet eensluidend: in principe leiden
alle vormen van beweging tot meer gezondheidswinst, maar de éne vorm
misschien toch meer dan de andere. In het recente verleden overheerste de
opvatting dat intensief bewegen de meeste gezondheidswinst
opleverde. Dit werd met name afgemeten aan de cardiovasculaire fitheid. Het
adagium luidde: drie maal per week 20 minuten intensief bewegen (sporten).Thans overheerst de opvatting dat vormen van matig
intensief bewegen ook of misschien wel meer bijdragen aan de gezondheid.
Matig intensief bewegen (bijvoorbeeld wandelen en fietsen) leidt over het
algemeen tot minder gezondheids «verlies» (blessures), wordt door
bepaalde doelgroepen beter verdragen (bijvoorbeeld 55+ers en mensen met overgewicht)
en draagt meer bij aan het totale energieverbruik dan korte perioden van intensieve
activiteit. De Nederlandse Norm Gezond Bewegen luidt daarom thans: minstens
een half uur matig intensief bewegen per dag op minstens vijf dagen in de
week.(Ontleend aan o.a. Backx e.a. 1994; Hildebrandt e.a. 1999; Westerterp
2001)Gezond Leven en bewegingDe vergroting van de gezondheidswinst door sport en beweging en de verkleining
van de gezondheidsrisico's zijn doelstellingen die passen in het kader van
gedragsgerichte gezondheidsbevordering en ziektepreventie. Het beleid voor
het stimuleren van een gezonde leefstijl richt zich op een aantal leefstijlfactoren,
die deels onderling samenhangen. Het gaat daarbij om onderwerpen zoals meer
beweging, niet roken, matig alcoholgebruik, gezonde voeding, een verbeterde
veiligheid in en om het huis, veilig vrijen en voldoende ontspanning (de zogenaamde
«BRAVO»-thema's). In deze nota staat beweging centraal en de veiligheidsaspecten
van beweging. Aan de relatie tussen beweging en de andere leefstijlfactoren
wordt in deze nota zijdelings aandacht geschonken. 4. OVERWEGINGEN VOOR BELEIDIn dit hoofdstuk wordt beschreven welke uitgangspunten
ten grondslag liggen aan het in deze nota geformuleerde beleid. Er is al veel
onderzoek gedaan naar de gezondheidseffecten van sport en beweging. Op basis
daarvan kan worden vastgesteld dat sport en beweging een bijdrage leveren
aan de gezondheidsbevordering en ziektepreventie. Daarnaast kan beweging ook
het beloop van ziekten gunstig beïnvloeden. De gezondheidswinst leidt
bovendien tot economische winst (besparing van medische kosten en beperking
van arbeidsverzuim).In dit hoofdstuk wordt tenslotte ook stilgestaan bij
het belang van «facetbeleid». Om de doelstellingen uit deze nota
te kunnen behalen is het van groot belang dat ook op andere beleidsterreinen
maatregelen worden getroffen.4.1 Gezondheidswinst door sport en bewegenDe concepten van lichamelijke activiteit, lichamelijke fitheid en gezondheid
beïnvloeden elkaar over en weer. Wie actief is, voelt zich fit en is
gezond; wie gezond en fit is, zal eerder geneigd zijn om lichamelijke activiteiten
te ontplooien. De concepten worden beïnvloed door de factoren aanleg, leefstijl en omgeving.1 In de VTV-1997 worden min of meer dezelfde factoren
onderscheiden en benoemd als endogene (erfelijke
en verworven) en exogene determinanten (leefstijl,
sociale en fysieke omgeving). De Programmacommissie SEGV-II (2001) hanteert
een onderscheid in factoren betreffende de fysieke omgeving, de sociaal-economische
omgeving, de leefstijl en de (toegang tot) de gezondheidszorg. Over leefstijl-
of gedragsdeterminanten is meer bekend dan over determinanten die samenhangen
met de sociale, sociaal-economische en fysieke omgeving. Uit recent onderzoek
kan echter worden geconcludeerd dat deze determinanten minstens zo relevant
zijn.2Behalve dat bewegen een directe invloed heeft
op de fitheid (uithoudingsvermogen, kracht, lenigheid
en coördinatie) heeft bewegen ook een bewezen positief effect op tal
van gezondheidsparameters (lichaamsvetverdeling,
botdichtheid, bloeddruk, glucose- en insulinespiegel), verlaagt bewegen het
risico op het ontstaan van bepaalde ziekten (primaire
preventie) en heeft bewegen een gunstige invloed op het beloop van diverse aandoeningen (tertiaire preventie).In andere gevallen, zoals bij revalidatie, beïnvloeden sport en beweging
het beloop van ziekten en het herstel na het optreden van een handicap indirect. Door sport en beweging wordt de fitheid verbeterd;
dit heeft op zijn beurt een gunstige invloed op het neuromusculaire, cardiovasculaire,
respiratoire en metabole systeem en op het voorkomen of verminderen van secundaire
gezondheidsrisico's. Sport en beweging leggen tijdens de revalidatie een accent
op de vermogens, en niet op het onvermogen (de ziekte of de handicap). Zodoende
helpen bewegingstherapieën de patiënten om psychische problemen
het hoofd te bieden en de eigenwaarde en het zelfbeeld te versterken.3Een tekort aan lichamelijke activiteit is een onafhankelijke risicofactor
voor een groot aantal chronische ziekten (zie onderstaande tabel), waarbij
moet worden bedacht dat de meeste van deze ouderdoms- en welvaartsziekten
in de toekomst alleen maar zullen toenemen.4
Bij bepaalde ziekten heeft lichamelijke inactiviteit een hoog populatie attributief
risico (PAR). Voor hart- en vaatziekten is dit bijvoorbeeld 40 à 60%.5Lichamelijke inactiviteit is in Nederland als onafhankelijke risicofactor
jaarlijks verantwoordelijk voor naar schatting 8000 sterfgevallen, ruim 6%
van het totaal.6 Andersom kan worden gesteld
dat lichamelijke activiteit – mits in voldoende mate en
op verantwoorde wijze uitgevoerd – de duur en de kwaliteit van leven
aanzienlijk doet toenemen.1Bewezen positieve werking van beweging op de fysieke,
geestelijke en psycho-sociale gezondheid1Gezondheidsparameters (fysieke, geestelijke en psycho-sociale
-)Overtuigend
bewijs: lichaamsgewicht, vetpercentage, bloeddruk, de ratio van HDL/LDL-cholesterol,
het triglyceriden-gehalte, de glucosetolerantie, de insulinegevoeligheid,
de botdichtheid, het slaappatroon Aanwijzingen voor een
gunstig effect: coördinatie, reactievermogen, reactiesnelheid,
geheugen, psychosociaal welbevinden, gemoedstoestand, zelfredzaamheid, zelfvertrouwen,
zelfwaardeOntstaan van ziektenOvertuigend bewijs: Hart- en vaatziekten, niet insuline
afhankelijke diabetes, overgewicht en osteoporose Sterke
aanwijzingen voor een gunstig effect:beroerte, depressie, colonkanker
en borstkanker Beloop van ziektenOvertuigend bewijs: coronaire hartziekten, niet insuline
afhankelijke diabetes en overgewicht Sterke aanwijzingen
voor een gunstig effect: CARA, osteoporose, beroerte, angst en depressie,
reumatoïde artritis, epilepsie en cystic fibrosis Aanwijzingen voor een gunstig effect: o.a. artrose, bekkeninstabiliteit,
nierziekten, lage rugpijn, ziekte van Parkinson en lichamelijke, verstandelijke
en zintuiglijke handicap1 Pate e.a. 1995; De Bruin e.a. 1995; US Department of Health
and Human Services 1996; Mosterd e.a. 1996; ACSM 1997; VTV-1997; Stiggelbout
en Opmeer 1999; Schuit e.a. 19994.2 Economische winst door sport en bewegenMacro-economisch bezien levert een lichamelijk actieve leefstijl geld
op. Uit onderzoek van de Stichting Economisch Onderzoek van de UvA in 1996
is gebleken dat lichaamsbeweging de consumptie van medische diensten vermindert,
leidt tot minder arbeidsverzuim en een hogere productiviteit.2 Het positieve effect van sport en beweging op het arbeidsverzuim wordt
ook aangetoond in andere studies.3De negatieve gevolgen van sportblessures voor zowel de gezondheidszorg
als het arbeidsverzuim worden ruimschoots gecompenseerd doordat actieve Nederlanders
in vergelijking met passieve in het algemeen een betere gezondheid hebben,
hierdoor minder beroep doen op de gezondheidszorg en over het geheel minder
verzuimen. Bij het vorderen van de leeftijd zijn er minder kosten en meer
baten ten gevolge van sport en bewegen. De economische baten zijn berekend
op 1,6 miljard gulden.44.3 Belang van facetbeleidMensen bewegen verspreid over de dag en op verschillende locaties of settings: in en om het huis, op de werkplek, op school,
in vrije-tijd-settings (sportclub, buurthuis, recreatiegebied) en in het transport
tussen verschillende locaties. Totnogtoe is de aandacht vooral uitgegaan naar
de stimulering van sport en bewegen in de vrije tijd, met een accent op de
mogelijkheden die worden aangeboden via de georganiseerde sport.5 In het verleden zijn beleidsinterventies vooral gericht op beïnvloeding
van de vrije keuze van het individu (gedragsverandering), wat (mede) geleid
heeft tot een verhoging van de sportparticipatie. Daarmee is echter voorbij
gegaan aan de mogelijkheden die ook de andere settings bieden en die niet
zozeer betrekking hebben op de beïnvloeding van het individuele gedrag,
maar ook of vooral op de aanpassing van de omgeving
van individuen. De doelstellingen van een voldoende mate en veilige wijze van sport en bewegen zijn pas haalbaar als
zogenaamd facetbeleid wordt ontwikkeld: (rand-)voorwaardelijke
maatregelen die noodzakelijk zijn om de gezondheidswinst van sport en beweging
tot z'n recht te laten komen. Deze maatregelen strekken zich uit tot andere
beleidsterreinen dan sport, bewegen en gezondheid alleen. Voor de realisering
van deze maatregelen in praktijk is intersectorale samenwerking een noodzaak.
Het gaat daarbij zowel om de inrichting van de woonomgeving, de mogelijkheden
die op de werkplek, op school en in de wijk of regio worden geboden als om
de stimulering van het transport te voet of op de fiets. In al deze settings
kunnen mensen worden gestimuleerd tot bewegen. Bewegen moet voordelen opleveren
(vermijden van parkeerproblemen, fiscale stimulering voor fietsgebruik en
bewegingsprogramma's bij bedrijven) en de enige of eerste keuze zijn (niet
de roltrap, maar de trap staat in het gebouw centraal). Vanuit verschillende
beleidsterreinen kan een scala aan instrumenten worden ingezet om de doelstellingen
van deze nota te helpen realiseren. De noodzaak voor een intensieve intersectorale
samenwerking (facetbeleid) wordt zowel in het sportbeleid als in het gezondheidsbeleid
onderkend.1Tenslotte moet niet worden vergeten dat ook de gezondheidszorg een belangrijke
rol kan spelen in de stimulering van het gezonde bewegen. Juist vanuit gezondheidsoogpunt,
en zeker in het geval van een bepaald ziektebeeld, kan het advies van de huisarts,
specialist, jeugdarts, bedrijfsarts of fysiotherapeut een behoorlijke impact
hebben. Eén van de winstpunten is er dan ook in gelegen om de setting
van de gezondheidszorg ten volle te benutten. Verantwoordelijk ministerieBeleidsterrein (setting)Gezondheidszorg in de settingMinisterie van VROMWonen,
ruimte Ministeries van SZW (en EZ)Werkenarbozorg Ministerie van OCenWOnderwijsjeugdgezondheidszorg Ministeries van VWS en LNVVrije tijd (sport, spel, recreatie)sportgezondheidszorgMinisterie van VenWTransport DEEL II, DE VERGROTING VAN DE GEZONDHEIDSWINSTIn dit deel staat de vergroting van de gezondheidswinst
van sport en beweging centraal. In het algemeen kan worden gesteld dat de
gezondheidswinst van sport en beweging nog onvoldoende wordt benut. Gezondheidswinst –
en daarmee ook economische winst – kan worden ontleend aan de gezondheidsbevorderende,
preventieve werking van sport en beweging (hoofdstuk 5, preventie); aan de
positieve invloed van sport en beweging op het beloop en de revalidatie van
ziekten en aandoeningen (hoofdstuk 6, curatie), en aan de rol die sport en
beweging kunnen spelen bij het voorkomen en terugdringen van het arbeidsverzuim
ten gevolge van arbeidsrelevante aandoeningen (hoofdstuk 7).5. PREVENTIE DOOR SPORT EN BEWEGINGEr is inmiddels veel bekend over het effect van sport
en beweging op de bevordering van de gezondheid en de preventie van ziekten.
Helaas moet tegelijkertijd worden geconstateerd dat de preventieve werking
van sport en beweging onvoldoende wordt benut door het grootschalig vóorkomen
van bewegingsarmoede. Het kabinet wil de randvoorwaarden creëren waarmee
de deelname aan sport en beweging voor iedereen mogelijk is (faciliteren van
voldoende sport- en bewegingsaanbod, vergroten van de vraag door kennisvermeerdering,
facetbeleid). De keuze óm te bewegen is uiteraard uiteindelijk aan
de burger zelf. Voor de bestrijding van inactiviteit stelt het kabinet voor
om naast de algemene aanpak aanvullend een aanpak gericht op specifieke doelgroepen
en situaties te ontwikkelen (aangepastbewegingsaanbod, community benadering,
deelcampagnes).5.1 Doelstellingen Nederlandse Norm Gezond BewegenIn 1998 is de Nederlandse Norm Gezond Bewegen vastgesteld.1 Deze norm is afgeleid van internationale richtlijnen2 en toegepast op de Nederlandse situatie. Met de vaststelling van de
norm is een belangrijk instrument ontwikkeld om de mate van gezond (voldoende)
bewegen te meten en te bevorderen. Voor kinderen is de norm vastgesteld op
minimaal een uur, en voor volwassenen op minimaal een half uur per dag matig
intensief bewegen op minstens vijf dagen van de week. Bij kinderen dienen
bovendien minstens twee uur per week te worden besteed aan gerichte motorische
ontwikkeling en fitheid. Afgemeten naar de norm spreekt men van normactiviteit (bewegen volgens de norm), semi-activiteit (men beweegt wel, maar behaalt daarbij niet de norm) en inactiviteit (men benadert de norm in het geheel niet).
Volgens de meest recente peiling is circa 40% van de bevolking boven de 16
jaar normactief, 48% semi-actief en 12% inactief; dat wil zeggen dat men op
geen enkele dag tenminste een half uur matig intensief beweegt.3Om een voldoende mate van bewegen onder het Nederlandse publiek te bewerkstelligen,
zal het beleid gericht op bewegingsbevordering worden geïntensiveerd.
Doelstellingen voor bewegingsbevordering worden als volgt geconcretiseerd:• de bevordering van voldoende bewegen uitgedrukt als een toename
van de normactiviteit van 40% (1998) naar 45% in 2005 en 50% in 2010;• de bestrijding van bewegingsarmoede, uitgedrukt als een afname
van de inactiviteit van 12% (1998) naar 10% in 2005 en 8% in 2010;• kennisvermeerdering bij burgers op het gebied van voldoende bewegen
uitgedrukt als een toename van de kennis over de Nederlandse Norm Gezond Bewegen
van 0% (1998) tot 50% in 2005 en 75% in 2010;• de verbetering van de bereikbaarheid van sport-, recreatie- en
groenvoorzieningen (inclusief groene en blauwe routes) met 5% in 2005 en 10%
in 2010.5.2 Trends en determinantenHet volksgezondheidsbeleid is erop gericht om de gezonde levensverwachting te verhogen, vermijdbare sterfte te voorkomen
en (sociaal-economische) gezondheidsverschillen te verkleinen.4 Dit vergt een behoorlijke inspanning. Bij een toenemende levensverwachting
brengt de Nederlandse bevolking slechts driekwart van de levensjaren door
in een goede gezondheid. Juist van de bevolkingsgroepen met een verhoogd risico
op een slechte gezondheid wordt in de nabije toekomst een relatieve groei
verwacht.5 Bovendien ontwikkelen de meeste risicofactoren
zich op het moment ongunstig, zeker bij de jeugd. Dat geldt voor roken, drankgebruik, onveilig vrijen, gebruik van soft drugs, achterblijvende
consumptie van groenten en fruit, overgewicht, bloeddruk en stress.1Energie-inname en -verbruikDe prevalentie van ernstig overgewicht is de afgelopen twintig jaar aanzienlijk
toegenomen, zowel bij volwassenen als bij kinderen. Het aantal kinderen met
overgewicht is zelfs 1,5 tot 2 maal zo groot geworden. Het lijkt aannemelijk
dat niet de voedselconsumptie maar de afname van lichamelijke activiteit de
belangrijkste oorzaak is voor de stijging van het aantal mensen met een ernstig
overgewicht. Indicatoren die duiden op een verminderd energieverbruik zijn
toegenomen: aan vele moderne vrijetijdsbestedingen komt hoegenaamd geen energieverbruik
te pas en daarnaast hebben verregaande mechanisering en automatisering het
energieverbruik tijdens het werk en het transport teruggedrongen.2 Deze trends zetten zich naar verwachting in de toekomst
verder door.Sport en bewegingDe meest gunstige meetmethode toont aan dat de sportparticipatie door
de jaren heen is gestegen tot 65% over alle leeftijdscategorieën en meer
dan 85% onder kinderen en jongeren (6–17 jaar)3. Maar deze stijgende lijn zet zich, met uitzondering van de sportdeelname
door 55+-ers, niet langer door.4 Het percentage
sporters dat wekelijks sport is gedaald (thans
ca. 33%), evenals het percentage deelnemers aan teamsporten en verenigingssport.
Groei wordt gesignaleerd in de solosporten en de sporten die (ook) in ongeorganiseerd
verband kunnen worden beoefend, zoals skaten, fitness en de wandelsport.Landelijke enquête naar de NNGBOnderzoek naar de mate waarin men in verschillende situaties – tijdens
het (huishoudelijk) werk, op school of in de vrije tijd – beweegt, levert evenmin gunstige cijfers. De uitkomsten van de eerste
landelijke enquête naar de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (TNO-monitor)
tonen aan dat minder dan de helft van de bevolking (40% in de winter, 53%
in de zomer) normactief is, dat wil zeggen voldoende beweegt om hieraan een
(bewezen) positief effect op de gezondheid te
ontlenen. 12% van de bevolking is zelfs inactief.5
Ander recent onderzoek waarin de lichamelijke activiteit van de bevolking
is gemeten toont een nog mistroostiger beeld.6
Minder dan een kwart van de bevolking beweegt zodanig dat dit winst oplevert
voor de fitheid.7Ook andere cijfers wijzen op een negatieve ontwikkeling. Zo is de tijd
die kinderen buiten spelen de afgelopen twintig jaar gehalveerd.8 Uit een onderzoek uitgevoerd in Amsterdam bleek dat in vijf verschillende
typen wijken, variëren van oud en druk tot nieuw en groen, gemiddeld
bijna eenderde van de 7tot 9-jarigen vrijwel nooit buiten speelt.9DeterminantenIn de landelijke enquête naar de Nederlandse Norm Gezond Bewegen
(TNO-monitor) zijn verschillen in het bewegingspatroon gemeten naar sekse, leeftijd, opleidingsniveau en arbeidssituatie.
Uit de eerste meting naar deze norm blijkt dat vrouwen beter scoren dan mannen.
Boven de 65 jaar neemt de lichamelijke activiteit drastisch af. De arbeidssituatie
lijkt een belangrijke onderscheidende factor: bij ouderen (50–65 jaar)
is de normactiviteit hoger dan bij de «mid
life»-groep (16–49), bij lager opgeleiden (fysieke arbeid) beter
dan bij hoger opgeleiden en bij huisvrouwen beter dan bij werkenden.Over het lichamelijke activiteitenpatroon van mensen met een handicap
of een chronische aandoening is weinig bekend. Beschikbare cijfers wijzen
echter op een afnemend activiteitenpatroon naarmate de ernst van de handicap
of aandoening toeneemt (zie verder hoofdstuk 6).10Ook zijn er aanwijzingen dat de kwantiteit en kwaliteit van het lokale aanbod en de afstand tot voorzieningen van invloed is op de lichamelijke
activiteit.1De gevonden verschillen in het bewegingspatroon
(volgens de TNO-monitor) stemmen niet overeen
met de verschillen die doorgaans worden gevonden in onderzoek naar sportparticipatie of naar gezond gedrag en gezondheid
in het algemeen.2 Verschillen in de sportparticipatie
van de bevolking worden met name gesignaleerd op grond van leeftijd (gestage
afname met het vorderen van de jaren) en de SES-categorieën opleiding,
inkomen en beroepsstatus (meer deelname door hoog opgeleiden, hoge inkomens
en werkenden), terwijl de sportdeelname tussen mannen en vrouwen vrijwel gelijk
is.3 In het onderzoek naar de samenhang tussen
lichamelijke activiteit en sociaal-demografische kenmerken werd meer inactiviteit
aangetroffen bij ouderen, weduwen/weduwnaars, lager opgeleiden, werklozen
en arbeidsongeschikten.4Metingen naar sportparticipatie beperken zich uiteraard totsportbeoefening in de vrije tijd en sluiten andere vormen van beweging
uit. Met oog op het te bewerkstelligen gezondheidseffect is het echter minder
belangrijk in welke setting wordt bewogen. De uitkomsten van de TNO-monitor
(gebaseerd op de Nederlandse Norm Gezond Bewegen) dienen daarom als eerste
uitgangspunt bij het formuleren van nieuw beleid. De andere onderzoeksgegevens
worden aanvullend gebruikt.5.3 Huidig beleid Nederland in BewegingNederland in Beweging! (NIB) is een programma van NOC*NSF in samenwerking
met de Nederlandse Hartstichting, de Nederlandse Kankerbestrijding/KWF, de
stichting Jeugd in Beweging en vele anderen. Het programma wordt mede mogelijk
gemaakt door VWS, de Lotto en Zorgonderzoek Nederland. Doelstelling van NIB
is een substantiële groei te bereiken van het percentage Nederlanders
dat door een actieve leefstijl de eigen gezondheid positief beïnvloedt,
met het accent op regelmatig en verantwoord bewegen. NIB richt zich zowel
op de jeugd, op volwassenen (waaronder werknemers) als op ouderen. Binnen
de genoemde groepen is ook aandacht voor mensen met een chronische ziekte.
Daartoe worden samenwerkingsverbanden opgezet met intermediaire organisaties
en beroepsgroepen.Gezondheidsbeleid en bewegingsbevorderingIn Nederland zijn de laatste jaren veel initiatieven genomen op het gebied
van bewegingsstimulering, met name in het kader van de programma's Nederland in Beweging!(NIB) en Jeugd
in Beweging (JiB). Deze programma's worden mede ondersteund door
het Ministerie van VWS, onder andere via ZON. Bij nadere analyse van deze
programma's blijkt dat meer onderzoek nodig is naar de effectiviteit van interventies,
de mate van implementatie en bevorderende en belemmerende factoren.5 Effecten van preventieve maatregelen zijn sowieso lastig
meetbaar; zeker als op de langere termijn een effect op de volksgezondheid
moet worden aangetoond. Waar wel effectonderzoek wordt uitgevoerd, blijkt
dat aan de werkzaamheid van preventieve interventies nog wel het een en ander
kan worden verbeterd. Hetzelfde geldt overigens voor veel zorginterventies.6Interventies gericht op bewegingsbevordering bestaan traditioneel uit
intensieve sportactiviteiten in een gestructureerd programma. De deelname
hieraan is echter vrij laag en de uitval hoog. Innovatieve(re) interventies
zijn gericht op laagdrempelige vormen van bewegen die minder intensief zijn
maar die beter kunnen worden ingepast in het dagelijkse leven, en behalve
aan het gedrag ook aandacht besteden aan de sociale en fysieke
omgeving. Hiervan zijn echter nog weinig voorbeelden en effectstudies bekend.SportbeleidIn de periode 1999–2002 (kabinet Paars-II) is het sportbeleid van
de rijksoverheid aanzienlijk geïntensiveerd. Met als doel het lokale
sportaanbod duurzaam te verbeteren is de breedtesportimpuls ontwikkeld. In deze breedtesportimpuls worden nadrukkelijk dwarsverbanden
met andere beleidsterreinen gelegd. Sport wordt ingezet als middel om bij
te dragen aan oplossingen voor maatschappelijke problemen, onder andere op
het gebied van welzijn en gezondheid. In het verlengde hiervan worden de uitvoerders
van de breedtesportimpuls – gemeenten en sportbonden – opgeroepen
relaties te leggen tussen sport en andere sectoren waaronder het welzijnswerk
en de gezondheidszorg.1 Daarbij kan nadrukkelijk
worden geprofiteerd van het sport- en bewegingsaanbod dat inmiddels is ontwikkeld
voor specifieke doelgroepen, waaronder ouderen, gehandicapten, kinderen met
een motorische achterstand en chronisch zieken.2
De specifieke mogelijkheden van sport en bewegen in relatie tot de gezondheidsbevordering
op lokaal niveau zijn uitgewerkt in een aparte brochure gericht op gemeenten
en hun GGD'en.3 Recent heeft NOC*NSF namens de
georganiseerde sport nieuwe ambities neergelegd in het manifest Nederland Sportland. VWS heeft uit dit manifest een aantal prioriteiten
overgenomen betreffende sport en onderwijs, de verenigingsinfrastructuur en
het topsportklimaat.RecreatiebeleidDe gezondheid en het welzijn van mensen zijn onderliggende argumenten
om recreatiebeleid te voeren. Naar de relatie tussen recreatie enerzijds en
gezondheid en welzijn anderzijds is en wordt onderzoek gedaan. De gevonden
effecten van recreatie op de gezondheid zijn positief; enerzijds door de hiermee
gepaard gaande natuurbeleving (belevingsruimte) en anderzijds door de mate
van beweging (bewegingsruimte).4Het recreatiebeleid heeft zich totnogtoe met name gericht op het creëren
van (meest ruimtelijke) faciliteiten en voorwaarden ten behoeve van de openluchtrecreatie
in de vrije tijd. Deze ruimtelijke implicaties worden neergelegd in het Structuurschema
Groene Ruimte, een Planologische Kernbeslissing (PKB). Het recreatiebeleid
is daarbij steeds nauw gerelateerd aan het groen- en natuurbeleid en heeft
zich in hoofdzaak geconcentreerd op het landelijke gebied. Geleidelijk is
er meer oog gekomen voor de (menselijke) gebruiker van de groene infrastructuur.
Dit heeft onder andere geleid tot het streven naar de vergroting van de toegankelijkheid
van bossen, natuurterreinen en landbouwgrond en tot de uitbreiding van de
groene infrastructuur naar het stedelijk gebied, waar immers de meeste mensen
wonen.55.4 StrategieSport en recreatie leveren uiteraard een belangrijke bijdrage aan het
vereiste niveau van gezond bewegen, maar worden zelden op alle dagen van de
week beoefend. Om te voldoen aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen zal sportbeoefening
daarom moeten worden aangevuld met andere vormen van lichaamsbeweging zoals
lopen, traplopen, fietsen, dansen, tuinieren, klussen en fysiek (huishoudelijk)
werk. Het beleid zal zich daarom in aanvulling op de stimulering van recreatie-
en sportdeelname óók op bewegingsbevordering moeten richten; in het bijzonder op de bevordering van «alledaagse»
vormen van bewegen.Breed publiekBewegingsarmoede strekt zich uit over alle lagen van de bevolking. Communicatie
en voorlichting over het belang van beweging zijn in principe
gericht op een breed publiek. Het effect van communicatie op de korte termijn
moet echter niet worden overschat. Regelmatige lichamelijke activiteit betekent
voor veel burgers een verandering in leefstijl.
Dergelijke veranderingen in leefstijl – die, geprojecteerd op grote
schaal, neerkomen op verandering van de algemene opinie en van de heersende
cultuur – worden dikwijls niet zonder slag of stoot bereikt. Bij gedragsverandering
wordt meestal rekening gehouden met een looptijd van minstens één
generatie.Hoewel de leefstijl van de gemiddelde Nederlander nog niet kan worden
gekenschetst als actief, lijkt er wel een potentieel draagvlak te bestaan
voor meer (gezond) bewegen1:• gezondheid is voor de meeste Nederlanders de belangrijkste waarde;• vrijwel alle Nederlanders vinden bewegen belangrijk voor de gezondheid,
en overigens ook om andere redenen;• een meerderheid van de Nederlanders is zelf van mening dat men
voldoende beweegt voor de gezondheid. Echter, de cijfers spreken dit tegen.Uit het bovenstaande kan worden geconcludeerd dat het in ieder geval nuttig
is om gezond bewegen op de agenda te zetten en over gezond bewegen meer kennis
te verspreiden, zowel bij het brede publiek als bij de intermediaire doelgroepen
die het publiek in specifieke settings kunnen bereiken.Specifieke doelgroepenAanvullend beleid zal vooral worden ingezet om inactiviteit te voorkomen en tegen te gaan. Inactiviteit is met name te vinden
onder ouderen, chronisch zieken en gehandicapten; mogelijk ook bij andere specifieke doelgroepen waaronder
uitkeringsgerechtigden en allochtone vrouwen. Belangrijke notie daarbij is
dat niet-actieven uit oogpunt van gezondheid relatief meer profiteren van enige lichamelijke activiteit dan matig actieven van extra lichamelijke activiteit.2
Dit rijmt met de bevindingen van het SEO-onderzoek dat het stimuleren van
semi-activiteit een gunstiger kosten-batenanalyse oplevert dan het stimuleren
van de normactiviteit.3In het algemeen is meer inzicht nodig in de achterliggende oorzaken van
inactiviteit. Over het algemeen lijkt inactiviteit te worden ingegeven door
tijdsgebrek. Maar bij bepaalde doelgroepen zou inactiviteit wel eens het gevolg
kunnen zijn van een achterblijvende fitheid en gezondheid. Uit onderzoek is
gebleken dat de (subjectieve) gezondheidsbeleving en de mate van lichamelijke
activiteit in hoge mate interfereren. Zo valt bij ouderen een vrij scherpe
tweedeling op: volgens de eerste meting naar de NNGB is deze groep het meest
normactief én het meest inactief. Er is meer inzicht nodig in het «waarom»
van deze tweedeling. Ouderen beschikken over het algemeen over meer vrije
tijd en kunnen zich derhalve ook op het gebied van sport en beweging verder
ontplooien. Onder andere een mindere gezondheid zou wel eens een barrière
kunnen opwerpen tegen het ontwikkelen of behouden van een actieve leefstijl.4Behalve bij ouderen wordt ook inactiviteit verondersteld bij mensen met
een chronische aandoening of een functionele beperking. Dat is betreurenswaardig,
temeer omdat beweging een gunstig effect kan hebben op het beloop van ziekten.
Hieraan wordt in hoofdstuk 6 meer aandacht besteed. Het ontbreken van een
actieve leefstijl heeft bovendien niet alleen gevolgen voor de gezondheid,
maar kan ook consequenties hebben voor de betrokkenheid bij maatschappelijke
processen en de mogelijkheden om zelfstandig te kunnen functioneren. In het belang van de gezondheid én de mogelijke neveneffecten daarvan
zal de vicieuze cirkel (afnemende fitheid en gezondheid, leidend tot minder
activiteit, leidend tot een afnemende fitheid en gezondheid) moeten worden
doorbroken.Maar ook om andere redenen dan de prevalentie van inactiviteit kan het
belangrijk zijn een onderscheid te maken naar doelgroepen. Dat geldt in ieder
geval voor jeugd en jongeren: vanwege de preventie
van chronische ziekten op latere leeftijd, vanwege het aanleren van een actieve
en gezonde leefstijl (gewoontegedrag) voor de rest van het leven en vanwege
het belang van een goede motorische ontwikkeling – een belang dat in
onze huidige maatschappij lijkt te worden onderschat wanneer dit wordt vergeleken
met de cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling. Een bewegingsachterstand
opgelopen in de jonge jaren blijft de rest van het leven merkbaar. Afgaand
op de ervaringen binnen het project Jeugd in Beweging
is het overigens wel de vraag of «gezondheid» in het algemeen
het juiste argument is om jongeren op aan te spreken.Extra aandacht voorwerknemers lijkt gerechtvaardigd
omdat uit nadere beschouwing van de onderzoeksresultaten van de TNO-monitor
blijkt dat arbeidssituatie een groot deel van de verschillen in de gevonden
mate van beweging zou kunnen verklaren. Waar de werksituatie het dagelijkse
leven domineert is blijkbaar minder gelegenheid voor bewegen. De toenemende
automatisering en informatisering zullen deze ontwikkeling in de meeste branches
versnellen. Hoger opgeleiden (beeldscherm) zijn immers minder vaak normactief
zijn dan laag opgeleiden (fysieke arbeid), de mid life groep scoort op normactiviteit
lager dan ouderen, en werkenden bewegen minder dan huisvrouwen. De context
van de arbeidssituatie wordt dermate belangrijk geacht, dat hieraan apart
aandacht wordt besteed in hoofdstuk 7. De setting van de werkplek kan niet
alleen worden benut om de gezondheid van de grote groep werknemers te bevorderen,
maar kan ook een bijdrage leveren aan de bestrijding van het arbeidsverzuim
en de WAO-instroom. Doelgroepen Vindplaats beleidsvoornemens Breed publiekParagraaf 5.5.2
en 5.5.4Inactieven, w.o. ouderen en chronisch zieken (preventie)Paragraaf 5.5.1 en 5.5.3 Jeugd, jongerenParagraaf 5.5.3 Chronisch zieken en gehandicapten (curatie, revalidatie)Hoofdstuk 6 Werknemers (preventie en curatie)Hoofdstuk 7Gezond LevenBewegingsbevordering past naadloos in de strategie voor de stimulering
van een gezonde leefstijl. Op titel van beweging kan in de beweegsetting (sportvereniging,
fitnessclub, buurthuis) heel goed aandacht worden geschonken aan andere aspecten
van gezondheidsbeleid. De relatie tussen beweging en voeding is bijvoorbeeld
belangrijk in verband met de energiebalans en het voorkomen van overgewicht,
een veelvuldig voorkomend motief om iets aan beweging te gaan doen. Ook zijn
er duidelijke relaties aanwijsbaar tussen beweging en roken en tussen beweging
en alcohol. Roken en alcoholgebruik verminderen enerzijds de fysieke conditie
die benodigd is om te bewegen; anderzijds zijn dit een veel voorkomende «bijzaak»
in de vrijetijdssetting van sport en beweging. De indruk bestaat dat de combinaties
tussen de verschillende factoren van gezond leven beter kunnen worden benut.
Onderzocht zal worden in hoeverre «beweging» een titel is waarop
ook andere aspecten van gezond gedrag onder de aandacht van het publiek kunnen
worden gebracht en in hoeverre de beweegsetting hierbij zelfs een voortrekkersrol
kan vervullen. De voornemens gericht op het bevorderen van een actieve leefstijl, die
in de volgende paragraaf worden beschreven, richten zich op:• het creëren van meer vraag naar sport en beweging, onder andere
door over de gezondheidseffecten van sport en beweging meer kennis ter verspreiden
via de massamedia en via intermediairs;• het creëren van meer aanbod in sport en beweging, met name
voor wat betreft de aangepaste bewegingsvormen (voor ouderen, chronisch zieken,
kinderen met een motorische achterstand e.d.) en het verbeteren van de toegankelijkheid
van dit aanbod;• het afstemmen van vraag en aanbod via «community based interventions»;• het creëren van voldoende, geschikte bewegingsruimte en mogelijkheden
voor langzaam verkeer.5.5. Voornemens5.5.1. Sport- en bewegingsaanbod PACEIn de Verenigde Staten hebben de Centres of Disease Control en de San
Diego State University een methode ontwikkeld waarin de zogenaamde states of change centraal staan: PACE, Physician Assisted
Counseling for Exercise, bedoeld voor gebruik door artsen in de eerstelijnszorg.
Door middel van PACE worden individuen gestimuleerd beweging te integreren
in het dagelijks leven. De methode is even effectief gebleken als een «ouderwetse»
fitnesstraining.(Van Mechelen 2000)Er bestaat in Nederland een rijk geschakeerd palet van sporten bewegingsvormen.
Wanneer een burger in het kader van een (meer) gezonde leefstijl wil bewegen,
dan kan deze overal en nergens terecht: in de sportsector (sportvereniging,
sportschool, fitnesscentrum), op het werk (bedrijfsfitness), in de welzijnssector
(sport- en buurtwerk) of bij initiatieven gelieerd aan de (bedrijfs-)gezondheidszorg
zoals «de gezonde zaak», de rugadviescentra, fysiosport, bewegingsprogramma's
gelieerd aan de GGD of een zorginstelling, en fitplannen van zorgverzekeraars.
Natuurlijk kan men ook besluiten zelf, dus zonder begeleiding, iets aan sport
of beweging te doen (fitness thuis, wandelen, joggen, fietsen, zwemmen).Het palet van bewegingsvormen is in de afgelopen jaren uitgebreid en niet
alleen gericht op jonge, gezonde, sportieve en bemiddelde burgers, maar ook
op degenen die om welke reden dan ook op aangepaste wijze kunnen, willen of
moeten bewegen. De gehandicaptensport is een goed voorbeeld van hoe jarenlange
investeringen zich uitbetalen. Inmiddels is voor mensen met een handicap of
een functionele beperking een gevarieerd aanbod beschikbaar van sport en beweging
binnen revalidatiecentra, bij fysiosportcentra, bij sportverenigingen voor
aangepaste sporten én bij reguliere sportverenigingen. Via de regioconsulenten
van de NEBAS/NSG en de provinciale sportraden wordt dit sportaanbod voor de
doelgroep ontsloten. Met 13 van de 25 revalidatiecentra is een intensieve
samenwerking opgezet waarbij voor mensen die revalideren of binnenkort zijn
uitgerevalideerd en hierin interesse hebben, een passend sportaanbod wordt
gezocht. Met ondersteuning van ZON worden door middel van een uitgebreid wetenschappelijk
onderzoek momenteel de (gezondheids-)effecten van de programma's «Revalidatie
& Sport» en «Actief na Revalidatie» onderzocht. In opdracht
van NEBAS/NSG zijn overigens ook andere producten ontwikkeld, waaronder «Club
Extra» voor kinderen met een motorische achterstand. Op vergelijkbare wijze heeft de sportsector laten weten zich te willen
gaan inzetten voor de ontwikkeling en implementatie van een sportaanbod voor
(uitbehandelde, stabiele) chronisch zieken. Dit kan leiden tot een forse uitbreiding
van het huidige sportaanbod voor chronisch zieken dat nu alleen nog bestaat
voor hartpatiënten (Hart in Beweging), astma-
en reumapatiënten. Het kabinet onderkent dat hier nog een groot terrein
braak ligt en wil deze ontwikkeling onder strikte condities ondersteunen.
Daarbij zal de sportsector worden verzocht samenwerking te zoeken met de gezondheidszorg
(zie verder hoofdstuk 6).Ook voor 55+ers en jongeren zijn op het snijvlak van sport, bewegen en
gezondheid alternatieve producten ontwikkeld, veelal in het kader van Nederland in Beweging!. Voor ouderen betreft dit onder
andere Meer Bewegen voor Ouderen, het Groninger Actief Leven Model (GALM), Gezond & Vitaal, Sportief Wandelen,
Thuisbewegen en het AVRO-televisieprogramma Nederland
in Beweging. Alternatief bewegingsaanbod voor jongeren (Fit en Fun; Kies voor Hart en Sport;
sportbuurtwerk; sport en beweging voor chronisch zieke jeugd) heeft een flinke
stimulans gekregen in het kader van het project Jeugd in
Beweging.Daarbij is de laatste jaren een accent gelegd op jeugdparticipatie, de
sleutel voor succes met oog op een structurele sportdeelname door jongeren.Ook aan het bedrijfsleven heeft de sportsector veel te bieden. Daarbij
moet niet alleen worden gedacht aan bedrijfsfitness, maar bijvoorbeeld ook
aan kennismakingsabonnementen voor werknemers bij sportverenigingen of sportscholen,
aan het organiseren een bedrijfscompetitie binnen het verband van de georganiseerde
sport of aan andere sportactiviteiten waaronder een sportdag of een dagje
uit op de fiets.Van succesvolle concepten en experimenten op het gebied van sport en beweging
bestaan inmiddels de nodige voorbeelden. In de meeste gevallen betreft dit
sport- en bewegingsvormen die als vorm van (vrije-)tijdsbesteding worden aangeboden
in een georganiseerd (groeps-)verband en onder (deskundige) begeleiding. In
veel mindere mate is er aandacht geweest voor ongeorganiseerde bewegingsstimulering,
tijdens dagelijkse activiteiten in een alledaagse omgeving.Meer nadruk op veiligheids- en gezondheidseffectenSoms ligt bij het geboden sport- en bewegingsaanbod een accent op de gezondheidseffecten,
dikwijls echter op een zinvolle en aangename (vrije-) tijdsbesteding en/of
op maatschappelijke participatie, integratie en andere (welzijns-)doelstellingen.
Deze zaken zijn uiteraard niet met elkaar in tegenspraak en kunnen elkaar
zelfs versterken; wel zullen conceptontwikkelaars en aanbieders in de toekomst
worden gestimuleerd om aan gezondheid en veiligheid meer expliciete aandacht
te besteden.Hoewel iedere vorm van beweging een bijdrage levert aan de gezondheid,
is enige vorm van deskundig advies en professionele begeleiding te prefereren,
zeker als de patiëntmede- om gezondheidsredenen en op (para-) medische
indicatie beweegt. De plausibele aanname is dat deskundige begeleiding in
ieder geval de gezondheidsrisico's ten gevolge van sport en bewegen beperkt,
maar een professionele aanpak kan ook het gezondheidseffect optimaliseren.De sportmedische begeleiding bij deelname aan het sport- en bewegingsaanbod
vindt idealiter plaats in de onmiddellijke nabijheid van het individu –
door de trainer, instructeur, (sport-)fysiotherapeut, sportbuurtwerker –
maar kan ook op enige afstand worden geboden door bijvoorbeeld het sportmedisch
adviescentrum (SMA). Het is derhalve niet alleen zaak om (para-)medici meer
kennis bij te brengen over gezondheidswinst en gezondheidsrisico's
van sport en bewegen, maar ook om het (sport-)kader goed voor een taak op
het snijvlak van sport en gezondheid uit te rusten.Aandacht voor implementatievraagstukkenGrote vraagstukken dienen zich aan bij de (landelijke) implementatie van
succesvolle experimenten. Daarvoor wordt in de regel toch gezocht naar duidelijke
kaders die gevonden kunnen worden in de infrastructuur van de georganiseerde
sport, het (sport-)buurtwerk, de school maar ook bijvoorbeeld de openbare
gezondheidszorg. Binnen het programma Nederland in Beweging! wordt gewerkt met regionale netwerken van professionals. Dergelijke
implementatievraagstukken zullen zich ook aandienen wanneer wordt ingezet
op innovatieve producten gericht op het stimuleren van beweging in de dagelijkse
omgeving. Beweging is immers niet (perse) gebonden aan georganiseerde kaders.
Ook de uitvoering van huishoudelijke taken, tuinieren, klussen, traplopen,
recreatie of transport op de fiets of te voet (woon – werkverkeer, boodschappen
doen, halen en brengen van kinderen op school en op de clubs) en beweging
op de werkplek dragen bij aan het bewegingspatroon en daarmee aan de gezondheid.Met de stimulering van dagelijkse bewegingsactiviteiten is in Nederland
nog maar beperkt ervaring opgedaan. Een voorbeeld is de Beweegwijzer, een interactieve CD-rom, die mensen in staat stelt
hun eigen beweeggedrag te analyseren. Voorwaarde voor de productontwikkeling
van bewegingsaanbod is dat er bij relevante intermediairs ook belangstelling
bestaat voor de implementatie ervan, en dat aan de producten kwaliteitseisen
kunnen worden verbonden. Intermediaire organisaties zullen een «loketfunctie»
voor burgers moeten hebben waar plaats is voor advisering en begeleiding,
individueel of in groepsverband. Een goed voorbeeld van bewegingsadvisering
aan individuen is de Nationale GezondheidsTest (NGT),
een landelijke actieweek waarin Nederlanders hun conditie gratis kunnen laten
testen en op basis daarvan een beweegadvies krijgen. Het doel van de NGT is
tweeledig: gegevensverzameling over de gezondheid, fitheid en lichamelijke
activiteit van volwassen Nederlanders – met name de beroepsbevolking –
en inzicht verwerven in de effectiviteit van individuele advisering (BOM,
bewegingsadvies op maat; vergelijk PACE in het bovenstaande kader). Deze test
biedt vele mogelijkheden: de uitbouw naar een nationale actieweek door de
inschakeling van een groot netwerk aan intermediairs, de verdieping van de
actie naar specifieke doelgroepen of (achterstands-)wijken, de «bench
marking» van gegevens binnen of tussen gemeenten, beroepsgroepen en
dergelijke. Sportief WandelenHet aantal wandelgroepen opererend onder de vlag Sportief
Wandelen (een product van Nederland in Beweging!) breidt zich steeds verder uit en in hetzelfde stevige tempo groeit
ook het volume van opgeleid kader (500 begeleiders en 110 testleiders) en
het register van begeleiders (230). Diverse partners waaronder de KNAU, de
KNGU, Fit!Vak, het Meer Bewegen voor Ouderen en de Stichting Hart in Beweging
bieden de cursus aan de achterban aan.Verbetering informatievoorzieningBurgers zullen zelf hun weg moeten vinden in het lokale sport- en bewegingsaanbod.Maar met de informatievoorziening op dit gebied is het over het algemeen
niet best gesteld. Het lokale sportaanbod is meestal nog wel te vinden, maar
alternatieve bewegingsvormen of -faciliteiten onttrekken zich voor de burger
en voor relevante intermediairs dikwijls aan het oog. Er zal geïnvesteerd
moeten worden in digitale «kaartjes» van het aanbod van algemene
en aangepaste vormen van sport en beweging (deels reeds beschikbaar
bij de diverse landelijke organisaties), ontsluiting hiervan op een centrale
website en/of aansluiting op bestaande websites. Belangrijk is het daarbij
om het sport- en bewegingsaanbod ook te kunnen karakteriseren in termen van
(sport-)medische belastbaarheid voor specifieke doelgroepen, waaronder mensen
met een handicap of chronische aandoening. De informatie kan mede ten behoeve
van intermediairs worden uitgebreid met informatie over sportzorg, opleidingen,
bijscholingsaanbod en dergelijke.Deze informatievoorziening zal moeten worden ondersteund door de instelling
van loketfuncties op landelijk, provinciaal/regionaal en lokaal niveau. Daarbij
zal worden aangesloten op de resultaten van het project SPIN (Sportinfrastructuur)
dat in dergelijke loketfuncties beoogt te voorzien. Echter, ook de mogelijkheden
voor loketfuncties in de gezondheidszorg en op het snijvlak van sport en gezondheidszorg
zullen daarbij nadrukkelijk worden beschouwd (GGD-en, SMA's e.d.).FinancieringDe deelname aan sport en beweging zullen burgers in de regel zelf moeten
betalen, met uitzondering van de fitplannen die enkele verzekeraars aanbieden
(derde compartiment). Soms wordt het aanbod mede gefinancierd door lokale
overheden, werkgevers of fondsen. De gemeentelijke overheid kan erop toezien
dat er voor specifieke doelgroepen (zoals uitkeringsgerechtigden) voldoende
betaalbare mogelijkheden bestaan voor sport en beweging. Het kabinet zal onderzoek
doen naar mogelijke oplossingen voor (onredelijk hoge) meerkosten voor sport-
en bewegingsprogramma's waarmee specifieke doelgroepen zich zien geconfronteerd
(chronisch zieken, gehandicapten). Daarnaast heeft het kabinet besloten om
sportaccommodaties onder te brengen onder het lage BTW-tarief. Wanneer dit
voordeel aan de consument wordt doorberekend, dan wordt daarmee de financiële
drempel voor de sportdeelname verlaagd.De voornemens op een rij:• de stimulering van de ontwikkeling of aanpassing van het sport-
en bewegingsaanbod zodanig dat expliciete gezondheidseffecten worden nagestreefd
(en gezondheidsrisico's worden voorkomen);• de facilitering van de ontwikkeling van sport- en bewegingsaanbod
voor specifieke doelgroepen (chronisch zieken, werknemers) voor zover hiaten
worden gesignaleerd;• de ondersteuning van de implementatie (spreiding, bereikbaarheid)
van het sport- en bewegingsaanbod voor specifieke doelgroepen waaronder chronisch
zieken, gehandicapten en kinderen met een motorische achterstand. Aan de ontwikkeling
en implementatie van het aanbod voor deze kwetsbare doelgroepen worden strikte
voorwaarden verbonden (zie verder hoofdstuk 6);• de facilitering van de ontwikkeling van innovatieve producten,
zoals het Bewegingsadvies op Maat en de Nationale GezondheidsTest, onder voorwaarde
van een kansrijke implementatie;• de ontsluiting van het algemene en aangepaste regionale sport-
en bewegingsaanbod door de ontwikkeling van een via internet toegankelijke
digitale databank (landkaart);• de kwaliteitsborging (gezondheid, veiligheid) van nieuwe vormen
van beweging door middel van de ontwikkeling, subsidiëring en/of erkenning
van opleidingen en bijscholingen (sport, onderwijs, gezondheidszorg, sportgezondheidszorg)
en door middel van certificering van producten. 5.5.2. Campagnevoering Televisieprogramma Nederland in Beweging!Het televisieprogramma «Nederland in Beweging!» (een co-productie
van NOC*NSF en de AVRO) dat in 2000 voor het eerst op alle werkdagen van 9:05
tot 9:20 op Nederland 1 werd uitgezonden, blijkt goed te worden bekeken. Het
programma bevat een mix van beweegoefeningen, kijkersvragen en tips en weet
thans gemiddeld 130 000 kijkers te trekken, een stijging van 20% ten
opzichte van 2000. Daarmee heeft het programma een groot marktaandeel in het
aanbod van televisieprogramma's op hetzelfde tijdstip. Uit de resultaten van
een telefonisch onderzoek door TNO blijken kijkers het programma positief
te waarderen en zich aangesproken te voelen om mee te doen met de oefeningen.
Circa 11% van de onvoldoende actieve 55+ers wordt met het programma bereikt.Er bestaan grote verschillen tussen de aanbevolen minimale hoeveelheid
beweging (Nederlandse Norm Gezond Bewegen) en de mening van de bevolking over
hoeveel beweging goed (genoeg) is voor de gezondheid. De Nederlandse Norm
Gezond Bewegen (ontwikkeld in 1998) is echter nog «jong» en veel
communicatie met het grote publiek is hierover nog niet geweest. Campagnes
op het gebied van bijvoorbeeld veilig verkeer (twee uur rijden, één
kwartier rust) tonen aan dat goed mogelijk is om een «norm» te
verkopen.Campagnevoering dient meerdere doelen. Allereerst de doelen van agendasetting
en bewustwording (van het belang van bewegen) bij een breed publiek én
bij relevante intermediairs. Ten tweede kennisvermeerdering over de gezondheidswinst
van bewegen bij – en in het verlengde de actiebereidheid van –
een breed publiek, verdieping van deze kennis per relevant thema en per prioritaire
doelgroep (deelcampagnes). Algemeen wordt aangenomen dat «kennis»
een voorwaarde (maar tegelijkertijd ook geen garantie) is voor verandering
van attitude en gedrag. Ten derde kan campagnevoering bevorderen dat er meer
bekend wordt over het sport- en bewegingsaanbod op regionaal en lokaal niveau,
wederom zowel voor een breed publiek als voor specifieke doelgroepen (aangepast sport- en bewegingsaanbod).Een vierde (impliciet) doel is dan ook om door middel van campagnevoering
alle landelijke organisaties én de regionale en lokale aanbieders en
ondersteuners van sport en beweging ten behoeve van de gezondheidsdoelen van
sport en beweging te binden.Een grote spin off gaat uit van een landelijke campagne die breed inzetbaar
is maar die ook een paraplu biedt voor deelcampagnes gericht op thema's en/of
doelgroepen; die gebruikt kan worden voor massamediale activiteiten én
voor gerichte acties via intermediaire kanalen; die landelijke uitstraling
heeft maar ook navolging kan krijgen op lokaal niveau, en die geschikt is
om – voor en achter de schermen – een groot aantal instellingen
en organisaties te verenigen.Het kabinet wil de voorwaarden voor de uitvoering van een campagne nader
onderzoeken. De mogelijkheden om daarbij voort te borduren op de (netwerk-)campagne Nederland in Beweging! zullen daarbij tegen het licht
worden gehouden. Mogelijk kan een campagne over beweging in een later stadium
worden ingepast in een campagne over Gezond Leven.1Allereerst moeten de belangrijkste partners in het veld het met het kabinet
eens zijn dat er van een gezamenlijke campagne een meerwaarde kan uitgaan.
Bij de uitvoering van de (deel-)campagne(s) zal worden gestreefd naar een
public-private partnership. Ten tweede moet het mogelijk zijn om een «noemer»
of «drager» (motto/logo) te ontwikkelen die geschikt is voor een
publiekscampagne én voor deelcampagnes. Er zal één (hoofd-)
boodschap moeten kunnen worden gevonden: bijvoorbeeld meer bewegen,
gezond bewegen, verantwoord bewegen of de promotie van de Nederlandse Norm
Gezond Bewegen. Ten derde zal er bij het (mogelijk) oproepen van meer vraag naar sport en beweging ook voldoende en toegankelijk aanbod moeten zijn of worden gerealiseerd (zie paragraaf 5.5.1).
Voor de timing zijn campagnes hiervan zelfs afhankelijk.Afhankelijk van de vervulling van de randvoorwaarden is het mogelijk dat
vooruitlopend op de uitvoering van een brede publiekscampagne onder de (nieuwe)
noemers alvast deelcampagnes starten, gericht op specifieke doelgroepen of
thema's (bijvoorbeeld een deelcampagne voor ouderen, een campagne ter promotie
van het fietsgebruik of de uitvoering van de Nationale GezondheidsTest voor
werknemers).5.5.3. Community based interventionsEen «community based intervention» houdt in de benadering
van «homogene» groepen (communities) in een groter sociaal en/of
fysiek (geografisch) verband, waarbij de participatie van groepsleden van
groot belang wordt geacht. Kenmerk van de aanpak is de integrale en intersectorale
benadering van de doelgroep. In praktijk is deze aanpak vooral op achterstandsgroepen
toegepast.Deze benadering levert een belangrijke aanvulling op de campagnevoering
gericht op een breed publiek en de deelcampagnes over thema's en voor specifieke
doelgroepen. Meerwaarde is dat een groep individuen in hun onderlinge samenhang
wordt aangesproken. Door sociale processen en controlemechanismen kan dit
een groter effect opleveren dan bij het aanspreken van ieder individu op zich.Voorrang zal worden gegeven aan de community benadering in wijken (met name achterstandswijken waar sociaal-economische gezondheidsverschillen
worden geconstateerd), zorginstellingen (met name
ouderen) en scholen (jongeren). Bij de communities
is vaak sprake van een duidelijk aanspreekpunt: het wijkcentrum, het bestuur
of de directie van de instelling of de school en op overkoepelend niveau de
gemeente.Voor verschillende «communities» is of wordt een traject uitgestippeld.
Dit traject behelst in ieder geval het opzetten van samenwerking met landelijke
intermediaire organisaties; het verzamelen en uitdragen van good practices
(databank); het – binnen bestaande kaders – stimuleren van de
realisering van het sport- en bewegingsaanbod in de genoemde settings en het
wegnemen van eventuele belemmeringen daarbij.5.5.3.1. Wijken Een omweg naar de sportZeventig procent van de inwoners van de Utrechtse wijk Kanaleneiland zijn
van niet-Nederlandse afkomst. Ongeveer de helft van deze allochtonen is van
Marokkaanse afkomst. Bepaalde chronische ziekten, zoals diabetes en maag-
en darmstoornissen, komen onder hen vaker voor dan onder autochtonen. Ook
het aantal inspanningsklachten, zoals migraine en pijn in de schouders, is
relatief hoog onder deze groep. De verklaring voor deze aandoeningen is soms
niet moeilijk te vinden. Zo houdt het hogere percentage diabetesgevallen waarschijnlijk
verband met het traditioneel gesuikerde dieet van de Marokkanen, terwijl werkloosheid
en opvoedingsproblemen hun tol eisen in de vorm van psycho-somatische klachten,
vooral bij de vrouwen. Juist bij dit soort aandoeningen kunnen patiënten
veel zelf doen om hun klachten te verlichten (oefeningen, massage, houding).
In samenwerking met verschillende sectoren en met inschakeling van een Marokkaanse
zorgconsulente en voorlichtster heeft de Utrechtse GGD een pilot-project «Gezond
Leven en Bewegen» opgezet voor Marokkaanse vrouwen. Tijdens acht themabijeenkomsten
werd voorlichting gegeven en werden oefeningen gedaan onder leidingvan een fysiotherapeute. Gaandeweg werden de vrouwen steeds enthousiaster
over de fysio-gym. Gezien de enthousiaste reacties op een demonstratie van
een sportdocente in een buurthuis, zijn de deelnemende vrouwen veel positiever
tegenover sport en beweging gaan staan.13 van de 15 Marokkaanse vrouwen hebben de eerste cursus afgemaakt.(Landelijk Contact, Augustus 2000)In Nederland bestaat een uitgebreide sociale infrastructuur die gemeenten
dooradert tot op het niveau van wijken en buurten en die bestaat uit verschillende
gezondheids-, welzijns- en andere publieksvoorzieningen. Ook sport en beweging
vervullen in de opbouw van buurten en wijken een belangrijke functie. Dit
betreft niet alleen het reguliere sportaanbod, maar ook bijvoorbeeld het sportbuurtwerk
dat is ingekaderd in het welzijnsbeleid of projecten over gezond bewegen die
voortkomen uit de openbare gezondheidszorg.Afgaand op de lokale situatie op het gebied van de gezondheid en de mate
van beweging door de inwoners, zouden gemeenten een gerichte buurt- en wijkgerichte
bewegingsimpuls kunnen geven. GGD-en, het welzijnswerk, de sportverenigingen
en de scholen kunnen in de uitvoering een rol spelen; de gemeente zal over
het algemeen echter zelf moeten investeren in onderzoek, professioneel kader
en de «hardware» (de fysieke infrastructuur, zie verder paragraaf 5.5.4).
Vanuit het lokale sociale beleid, het lokale jeugdbeleid, de breedtesportimpuls
en de openbare gezondheidszorg worden gemeenten tal van handreikingen gedaan
om een integrale wijkgerichte benadering mogelijk te maken.De verwachting is dat de mate van beweging (of bewegingsarmoede) niet één op één zal corresponderen
met de traditionele gezondheidsverschillen binnen gemeenten, die meestal vooral
te maken hebben met verschillen in de sociaal-economische status van de wijkbewoners.
Met name zal moeten worden gekeken naar wijken waar – op grond van het
gesignaleerde (beperkte) aanbod van sport-, spel- en recreatiemogelijkheden –
bewegingsarmoede kan worden verwacht.Om bewegingsarmoede of inactiviteit op lokaal niveau te kunnen opsporen
wil het kabinet investeren in de ontwikkeling van een bewegingsmonitor, die
(later) onderdeel kan uitmaken van een algemene gezondheidsmonitor. Deze bewegingsmonitor
moet geschikt zijn om lokaal toe te passen maar ook om gegevens beschikbaar
te maken voor vergelijking op landelijk niveau. De bewegingsmonitor zou in
eerste instantie met een selectie van belangstellende gemeenten kunnen worden
uitgetest (zie ook hoofdstuk 11 en paragraaf 12.2).5.5.3.2. Zorginstellingen Fitness in het verzorgingshuisIn verzorgingshuis Overvest te Enkhuizen biedt men sinds februari 1999
een aangepast fitnessprogramma aan. Er zijn meer verzorgingshuizen waar men
fitnessfaciliteiten voor de bewoners heeft; bijzonder is hier, dat de fitness
niet alleen aan de bewoners van het huis wordt aangeboden, maar ook voor omwonenden
uit de wijk is opengesteld. Verder is er veel aandacht besteed aan de begeleiding
tijdens de fitness en de keuze van de apparatuur. De apparatuur in de fitnessruimte
is aan de mogelijkheden van de gebruikers aangepast en de fitnessuren worden
begeleid door een fysiotherapeut en twee vrijwilligers. Het is een kleinschalig
project, waaraan zo'n 30 ouderen deelnemen. Het project wordt mede mogelijk
gemaakt door steun vanuit de gemeente en een zorgverzekeraar. Inmiddels is het fitnessaanbod van Overvest tevens één van
de settings waar het EMGO-instituut van de VU Amsterdam onderzoek verricht
naar:• de effectiviteit van fitheidstraining voor inwoners van een verzorgingshuis
op diverse fitheids- en gezondheidsvariabelen, en• de kosteneffectiviteit van een zo'n trainingsprogramma.Oogmerk van de initiatiefnemers is te bewerkstelligen dat een dergelijk
aanbod in de nabije toekomst in alle Westfriese verzorgingshuizen beschikbaar
is.Chronische ziekten en beperkingen doen zich meer voor bij ouderen dan
bij andere doelgroepen. Bij het ouder worden kan men last krijgen van spieren
en gewrichten, evenwichtstoornissen en/of een teruglopende conditie. Dat kan
afbreuk doen aan de kwaliteit van hun leven en aan de zelfredzaamheid. Lichamelijke
activiteit en sportdeelname kunnen bij ouderen daarom leiden tot een relatief
grote gezondheidswinst. Dit is enerzijds te danken aan de directe effecten
van lichaamsbeweging op de gezondheid, maar anderzijds ook aan de mogelijkheden
die dergelijke activiteiten bieden om afleiding te zoeken, met anderen in
contact te komen en betrokken te blijven bij allerlei gebeurtenissen in de
directe omgeving.Niet alle ouderen achten zichzelf nog in staat tot sportbeoefening. Het
imago van sport – jong, sportief, flitsend – en de mogelijke gezondheidsrisico's
lijken hen af te schrikken. Bewezen is echter dat voldoende beweging -en met
name de specifieke bewegingsprogramma's gericht op het verbeteren van de balans-
de valongevallen onder ouderen juist helpen voorkomen.1Er is al een aantal succesvolle producten ontwikkeld inspelend op de behoefte
van ouderen (in verschillende leeftijdscategorieën) om op aangepaste
wijze te bewegen: Meer Bewegen voor Ouderen, het Groninger Actief Leven Model (GALM), Gezond & Vitaal(voorheen «Goed Oud Worden»), Fysiosport en Sportief Wandelen. Ook het televisieprogramma Nederland
in Beweging! (Thuisbewegen) sluit goed aan bij deze doelgroep. Momenteel
wordt door het Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen het product Bewegen en Gezondheid ontwikkeld, een combinatie van korte
cursussen met een informatieve en een actieve component gericht op de vermindering
van verouderingsklachten.Het kabinet wil de ontwikkeling en implementatie van het bewegingsaanbod
voor minder actieve doelgroepen, waaronder ouderen, bevorderen (paragraaf 5.5.1).
Een manier om dit aanbod dicht bij de doelgroep te brengen, kan zijn via de
zorg (verzorgingshuizen, verpleeghuizen en thuiszorg). Onder de noemers van
activiteitenbegeleiding en fysiotherapie vindt binnen de zorginstellingen
al het nodige plaats; vanuit de beoogde gezondheidswinst wil het kabinet dit
een extra accent geven. Enerzijds kunnen ouderen binnen deze kaders (communities)
worden voorgelicht over de gunstige effecten van beweging op de gezondheid,
kunnen hun handreikingen worden gedaan om gezond en veilig te bewegen en kunnen
zij worden geadviseerd over – en zo mogelijk toegeleid naar –
het beschikbare en geschikte bewegingsaanbod. Anderzijds kunnen zorginstellingen
ook zelf een functie vervullen door sport- en bewegingsaanbod in huis te organiseren
en toegankelijk te maken voor de eigen bewoners én voor de zelfstandig
wonende ouderen in de buurt.Het kabinet wil het belang van sport en beweging als vorm van zinvolle
én gezonde tijdsbesteding bij de zorginstellingen (en in het verlengde
ook de zorgverzekeraars) onder de aandacht brengen. Voor de organisatie hiervan zal een beroep worden gedaan op de eigen verantwoordelijkheid
van zorginstellingen en de creativiteit van de markt.5.5.3.3. Onderwijs VrijbuitenIn opdracht van de VOG, de ondernemersorganisatie voor de kinderopvang,
en mede gesubsidieerd door VWS, zijn twee boeken uitgegeven met tips voor
de inrichting van de buitenruimte. Het Buitenland
richt zich op buitenspeelruimten van kinderdagverblijven en peuterspeelzalen
(0–4 jaar), en Vrijbuiten op buitenspeelruimten
van buitenschoolse opvang en basisscholen (4–12 jaar). Volgens de auteurs
zijn bestaande speelplaatsen (binnen en buiten de kinderopvang) te klein en
bovendien oersaai. Kinderen moeten kunnen rommelen en hun fantasie kunnen
uitleven, aldus de auteurs. Het creëren van uitdagende speelplaatsen
heeft nog meer voordelen. Zo heeft een zorgverzekeraar in Duitsland ontdekt
dat kinderen die op uitdagende plaatsen spelen, later minder ongelukken krijgen.
Wie ervaring heeft met avontuurlijke ondernemingen, kan later de risico's
beter inschatten.In de leerplichtige leeftijd brengen – alle – kinderen en
jongeren een groot deel van de dag door op school. Daarnaast maakt een groeiend
percentage kinderen gebruik van diverse vormen van kinderopvang (0–4
jaar) en naschoolse opvang (4–12 jaar). In de fase hierna (voortgezet
onderwijs, 12+) staat de vrije tijd van jongeren onder druk ten gevolge van
de studielast, de mogelijkheden op de krappe arbeidsmarkt voor bijverdiensten
en uiteraard ook door het – niet altijd evenactieve – concurrerende vrijetijdsaanbod (televisie, computer, uitgaan
en dergelijke).Daardoor is de school (en de directe omgeving) tijdens de gehele schoolperiode
van kinderen en jongeren de belangrijkste vindplaats om:• jongeren elementaire vaardigheden aan te leren op het gebied van
sport en beweging alsmede hun motorische ontwikkeling, fitheid en gezondheid
te bevorderen;• jongeren te informeren over het belang van sport en beweging nu
en in de toekomst, en• jongeren te bereiken in verband met het sport- en bewegingsaanbod
buiten schooltijd.Scholen en instellingen voor naschoolse opvang functioneren uiteraard
pas als een belangrijke setting wanneer zij aan sport en beweging letterlijk
en figuurlijk de ruimte kunnen en willen bieden, de benodigde expertise in
huis halen en hierin investeren. Opnieuw kan de gemeente een belangrijke randvoorwaardelijke
rol spelen.In het recente verleden en in het heden vinden politieke en maatschappelijke
discussies plaats over de verplichting voor scholen om een vakleerkracht aan
te stellen voor het bewegingsonderwijs en bijvoorbeeld ook over de verplichtstelling
van het schoolzwemmen.Voor wat betreft de inzet van vakleerkrachten ligt er op dit moment een
wetsvoorstel ter behandeling aan de Tweede Kamer. Daarmee wordt de aanstelling
van een vakleerkracht in het basisonderwijs een
feit, waarbij onder vakleerkracht dient te worden verstaan: een leerkracht
met een afgeronde ALO-opleiding of met een afgeronde PABO-opleiding waarbij
een bijzondere applicatie is gevolgd. Een groepsleerkracht zonder deze applicatie
is niet langer bevoegd om het bewegingsonderwijs te geven.Voor wat betreft het schoolzwemmen heeft het kabinet tot dusverre geoordeeld
dat een mogelijke verplichting niet past in de decentralisering van verantwoordelijkheden
aan gemeenten en de scholen zelf. Schoolzwemmen wordt niet verplicht gesteld;
wel stelt het kabinet een vangnetconstructie voor, met name bedoeld voor de
achterblijvende zwemvaardigheid bij allochtone leerlingen. De
ontwikkelingen op dit gebied worden nauwlettend door het kabinet gevolgd.Tevens heeft het kabinet de afgelopen jaren geïnvesteerd in de ontwikkeling
van vernieuwend beleid dat erop gericht is om de sport- en bewegingsmogelijkheden
voor de jeugd – binnen en buiten de bestaande kaders van het bewegingsonderwijs
en de sportvereniging – een impuls te geven. Onder de vlag van het project Jeugd in Beweging (1996–2001) zijn zeer succesvolle
campagnes gevoerd, experimenten opgezet, producten ontwikkeld en samenwerkingsverbanden
aangegaan die meest gericht waren op de driehoek school, buurt en sportvereniging.
Sommige producten, waaronder het pakket «Fit en Fun» ter introductie
van de schoolsport in het voortgezet onderwijs, raken steeds verder ingeburgerd.Na 2001 worden de activiteiten van Jeugd in Beweging voortgezet via het
Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen (NISB) en op specifieke terreinen
via NOC*NSF. Eén van deze activiteiten betreft de ontwikkeling van
een beleidsplan School & Sport – samen
met onder andere NOC*NSF, LC en de KVLOvoor de periode 2001–2005. School & Sport is tevens één van de
prioriteiten uit het Manifest Nederland Sportland
van NOC*NSF. Het kabinet wil deze ontwikkelingen graag ondersteunen.Het beleidsplan School & Sport beoogt bij leerlingen uit het basisonderwijs
en voortgezet onderwijs een sportieve levensstijl én een gezond bewegingspatroon
te ontwikkelen door de leerlingen op en via school een «sportieve omgeving»
te bieden. De volgende speerpunten worden in een aantal gemeentelijke en provinciale
pilots getoetst:• de introductie van de landelijke beweegnorm op scholen (NNGB);• de integratie van lichamelijke opvoeding en (school-)sport, onder
andere door de harmonisatie van onderwijs- en sportopleidingen (zie paragraaf 13.3);• de aanstelling van «bewegingsmanagers» op scholen,
die zorgen voor het gewenste evenwicht tussen de vraag naar en het aanbod
van sport en beweging in de school en de (directe) omgeving.Huiswerk en hockeyNa schooltijd naar de sportclub: huiswerk maken en dan voetballen, tennissen
of hockeyen. Bij hockeyclub Kampong is dit al mogelijk. Huiswerkbegeleiding
behoorde al enige tijd tot de mogelijkheden bij de club, en vanzelfsprekend
biedt de club ook voldoende ruimte en mogelijkheden om de kinderen te laten
sporten. Maar op dit moment is de vereniging samen met de gemeente bezig aan
de voorbereidingen voor professionele buitenschoolse opvang (4–12 jaar).
En wat bij Kampong kan, moet bij meer sportverenigingen mogelijk worden. Daarmee
worden minstens twee vliegen in één klap geslagen. De club profiteert
mogelijk door ledenaanwas en komt te beschikken over faciliteiten die ook
ten behoeve van de eigen leden op zaterdag en zondag kunnen worden geëxploiteerd.
De gemeente is gebaat bij iedere oplossing voor het nijpende gebrek aan accommodaties
voor kinderopvang en buitenschoolse opvang. Maar het belangrijkste is dat
deze ontwikkeling meer variëteit brengt in de opvang en mogelijkheden
biedt voor sport en beweging, niet alleen voor de kinderen, maar ook voor
hun ouders.Interessante ontwikkelingen zijn er ook op het gebied van kinderopvang,
naschoolse opvang en de sport. De enorme uitbreiding van het aantal kindplaatsen
in de komende jaren noopt vele gemeenten om voortvarend op zoek te gaan naar
alternatieve locaties. Sommige sportaccommodaties zouden zich voor de kinderopvang
en buitenschoolse opvang uitstekend kunnen lenen en bieden bovendien volop
mogelijkheden voor sport en beweging. In de huidige pilotfase (zie kader)
ondersteunt het kabinet een aantal samenwerkingsverbanden op lokaal niveau.
In de evaluatie daarvan zal worden bezien op welke wijze deze
ontwikkeling landelijk kan worden uitgebreid.Ook kan in dit kader worden gerefereerd aan de ontwikkelingen rond «De
Gezonde School». Er is een groeiende aandacht voor het gezondheidsbeleid
op scholen, in al zijn facetten. Gefaciliteerd door VWS en ZON vinden productontwikkeling
en implementatie plaats onder andere via het Nationaal Instituut voor Gezondheidsbevordering
en Ziektepreventie (NIGZ) en het Trimbos Instituut (betreffende «De
Gezonde School en Genotmiddelen», zie ook paragraaf 10.4.1). Bewegingsbevordering
kan in dit beleid worden ingepast.Tenslotte moet worden opgemerkt dat de setting van de school niet alleen
belangrijk is voor de leerlingen. Door de spreiding en ligging kunnen scholen
een centrale functie vervullen in buurten en wijken. De faciliteiten van de
school – het speellokaal, het gymnastieklokaal, het schoolplein –
kunnen ook worden gebruikt door de buurt, de naschoolse opvang of sportverenigingen.
In sommige gemeenten is het beleid gericht op multifunctioneel gebruik van
het gymnastieklokaal en wordt deze niet (alleen) als onderwijsvoorziening,
maar (ook) als sportaccommodatie aangemerkt. Dit stelt extra eisen aan het
volume (oppervlakte en hoogte) en de inrichting van de gymnastieklokalen (zie
verder paragraaf 5.5.4).5.5.4. Facetbeleid Parkbezoek komt uit de buurtUit onderzoek in de gemeente Utrecht is gebleken dat het parkbezoek nauw
samenhangt met de kwaliteit (aantrekkelijkheid) van het park, maar ook met
de afstand van de woning tot het park. Een kwalitatief minder park trekt geen
bezoekers uit een straal van meer dan 1 km, maar ook bij een kwalitatief hoogwaardig
park woont de meerderheid van de bezoekers dicht in de buurt (55% binnen 1
km; 92% binnen 3 km). De frequentie van het parkbezoek neemt aanzienlijk toe
met de kwaliteit daarvan. (Bervaes e.a. 1997)5.5.4.1. GezondheidseffectscreeningHalverwege het jaar 2000 heeft de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
(RVZ) een advies uitgebracht over het belang van het voeren van facetbeleid
ten behoeve van de volksgezondheid: Gezond zonder zorg. In het najaar van 2001 zal de Tweede Kamer worden geïnformeerd
over het kabinetsstandpunt bij het RVZ-advies.De RVZ concludeert dat er voor de volksgezondheid nog een grote winst
te behalen valt door het beleid mede van toepassing te verklaren op andere
terreinen. Ook op gemeentelijk niveau is het facetbeleid nog niet goed uitgekristalliseerd.
Een middel om het facetbeleid te ondersteunen is de uitvoering van gezondheidseffect-screeningen
(GES), echter, deze moeten in de optiek van de RVZ niet (wettelijk) worden
verplicht.Op dit moment wordt door de NSPH in opdracht van VWS een gezondheidseffect-screening
(GES) uitgevoerd van de ontwerp-nota Wonen.1 Deze screening richt zich met name op de eventuele consequenties
van het woonbeleid voor de mate van beweging én voor de veiligheid
van burgers (i.c. het voorkomen van privé- en sportongevallen). De
resultaten van deze GES worden begin 2002 verwacht. Voornemens zijn er om
een vergelijkbare actie te ondernemen bij de Vijfde Nota
Ruimtelijke Ordening.2 Op de uitkomsten
van deze gezondheidseffectscreeningen zal het kabinet zich beraden. 5.5.4.2 BewegingsruimteVoor een voldoende mate van bewegen zijn de beschikbaarheid, bereikbaarheid
en inrichting van bewegingsruimte van cruciaal
belang.1 Met oog op de stimulering van een voldoende
mate van bewegen zullen maatregelen met name gericht moeten zijn op het geschikt
maken van de directe woonomgeving voor sport, spel, bewegen en voor langzaam
verkeer. Voldoende ruimte om en nabij de woning in de vorm van«grijs»
en «groen», een goede bereikbaarheid van (betaalbare, private
maar ook publieke) voorzieningen, een fijnmazige infrastructuur voor het langzaam
verkeer en het bevorderen van verkeersveiligheid en sociale veiligheid zijn
daarbij belangrijke thema's.De bereikbaarheid van specifieke sport- en recreatievoorzieningen is belangrijk,
maar omdat van deze voorzieningen meestal niet dagelijks gebruik wordt gemaakt,
zal men hiervoor in de regel wel enige afstand willen overbruggen.2 Voor mensen met een beperking is het dan overigens wel
belangrijk dat er mogelijkheden bestaan om de voorzieningen te bereiken.Voor een dagelijkse portie beweging (indachtig
de Nederlandse Norm Gezond Bewegen) moeten mensen echter in staat zijn thuis
activiteiten te ondernemen of in de directe omgeving, en op een tijdstip dat
het hun uitkomt. Bij bewegingsruimte moet daarom niet alleen worden gedacht
aan parken en sportvelden. Beweging vindt ook plaats in de woning en de «openbare»
bewegingsruimte begint bij de deur.Om enig effect te sorteren op de mate waarin Nederlanders bewegen, is voldoende, geschikte en veilige ruimte nodig. Uit buitenlands onderzoek is gebleken
dat een park van enige kwaliteit (combinatie van verschillende functies voor
divers publiek) minstens 2 ha. moet beslaan (1 ha. per 1000 inwoners). Daarnaast
zijn kleinere locaties wenselijk voor het gebruik door kinderen. Voor kinderen,
ouderen en gehandicapten (in het algemeen: burgers met een beperkte actieradius)
kan de afstand tot een dergelijke plek niet veel groter zijn dan 250 meter.3In recent Nederlands onderzoek, uitgevoerd in opdracht van VWS, wordt
een norm berekend van 1 ha. sportterrein per 10 ha. woningen, of ook wel 1
ha. bewegingsruimte (voor sport, spel, recreatie) per 5 ha. woningen.4 De cruciale afstand van de woning naar de bewegingsruimte
is daarbij niet berekend, echter bij centrale planning van de bewegingsruimte
ten opzichte van de woningen is de afstand gemiddeld niet meer dan 250 meter.
Met oog op de landelijke behoefte aan bewegingsruimte zijn op macro-niveau ruimteclaims berekend voor onder andere de functies «sport»
en «recreatie», en in de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening vastgelegd.5Voorzieningen op VINEX-locatiesUit recent onderzoek naar voorzieningen op VINEX-locaties (uitgevoerd
in opdracht van VROM) is gebleken, dat het gehalte aan «bewegingsruimte»
in praktijk veel lager is dan de hierboven beschreven norm van 1 ha. bewegingsruimte
per 5 ha. woningen. Met name bij de kleinere locaties (< 2 500 woningen)
wordt er doorgaans vanuit gegaan dat de nieuwe bewoners profiteren van reeds
bestaande voorzieningen in andere wijken. Bij een gemiddelde woningdichtheid
van 25 woningen per ha. en een gemiddelde woningbezetting van 2,4 bewoners
per woning zou voor een VINEX-locatie van 2 500 woningen (100 ha., 6000
inwoners) ca. 20 extra ha. voor bewegingsruimte moeten worden uitgetrokken.
Op basis van de gerapporteerde onderzoeksgegevens wordt dit in praktijk bij
lange na niet gerealiseerd.Realisering ruimteclaimIn de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening is een ruimteclaim neergelegd voor sport en recreatie.1 Het is zaak
deze landelijke ruimteclaim te vertalen naar het lokale niveau. Immers, dáár
wordt de beschikbaarheid, bereikbaarheid en de inrichting van de bewegingsruimte
concreet vormgegeven. Omdat de relatie tussen ruimtelijke ordening enerzijds
en sport en recreatie anderzijds nog niet vanzelfsprekend wordt gelegd, wil
het kabinet de lokale praktijk ondersteunen:• door de ontwikkeling van een bewegingsmonitor (zie paragraaf 5.5.3.1)
waarmee ook de geschiktheid en beschikbaarheid van de bewegingsruimte kan
worden beoordeeld;• door het stimuleren van het opstellen van lokale en regionale infrastructurele
plannen voor bewegingsruimte;• door het stimuleren van het ontstaan van gemeentelijke fondsen
ter realisering van deze plannen (grondbeleid);• door het ontwikkelen van landelijke richtlijnen (benchmarks, normen)
waaraan gemeenten deze plannen kunnen toetsen. Deze richtlijnen zijn met name
van belang bij nieuwbouwprojecten, waaronder VINEX-locaties;• door het stimuleren van intensief (multifunctioneel) ruimtegebruik.
Combinaties kunnen worden nagestreefd van bijvoorbeeld onderwijs, kinderopvang,
welzijnswerk, zorg, sport, recreatie en groenvoorzieningen;• en tenslotte door de bewonersparticipatie in lokale plannings-
en ontwerp-processen te vergroten. De bewonersparticipatie, waaronder ook
de jeugdparticipatie, biedt een eenvoudige garantie voor de benodigde kwantiteit
en de gewenste kwaliteit van de lokale bewegingsruimte.Gebouwde omgevingNiet alleen de openbare ruimte, maar ook de gebouwde omgeving dient voldoende
mogelijkheden te bieden voor sport en beweging. De gebouwde omgeving is nodig
om specifieke vormen van sport en beweging te kunnen bieden in optimaal veilige
omstandigheden (verkeersveilig, sociaal veilig) waarvan in principe alle doelgroepen
kunnen profiteren, maar met name ook doelgroepen die afhankelijk zijn van
een aangepast sport- en bewegingsaanbod. Bovendien biedt de gebouwde omgeving
continuïteit in het sport- en bewegingsaanbod onder wisselende (weers-)
omstandigheden.2 Het is de vraag in hoeverre
de gebouwde omgeving zich in het algemeen leent voor vormen van sport en beweging,
en of er voldoende gebouwde voorzieningen in de buurt van burgers worden gerealiseerd.
Bij de voornemens betreffende de realisering van de ruimteclaim (zie hierboven)
zal de gebouwde omgeving nadrukkelijk worden betrokken.In het algemeen kan worden gesteld dat er voor sport en beweging in de
gebouwde omgeving nauwelijks geschikte ruimtes worden gerealiseerd anders
dan door het realiseren van specifieke sportvoorzieningen en de gymnastieklokalen
van onderwijsvoorzieningen. In sommige buurtcentra is ruimte beschikbaar voor
(beperkte) vormen van beweging. In verpleeghuizen is ruimte beschikbaar voor
fysiotherapie en revalidatie. In het verzorgingshuis biedt de recreatieruimte
soms soelaas. De gymnastieklokalen kennen over
het algemeen een zeer specifieke onderwijsfunctie, soms een gedeelde functie
voor onderwijs en sport. De sportvoorzieningen
zijn door hun ligging, aard en gebruik lang niet altijd voor iedereen goed
bereikbaar (veiligheid voor fietsers; ontbreken infrastructuur openbaar vervoer)
en mede hierdoor niet voor iedereen geschikt.Momenteel loopt in opdracht van LC en gefinancierd door VWS een onderzoek
naar de kwaliteit van het huidige bestand gymnastieklokalen. Aan de hand van
de conclusies van dit onderzoek wil het kabinet onder andere
bezien op welke wijze het multifunctionele gebruik van gymnastieklokalen verder
kan worden verbeterd.5.5.4.3. Langzaam verkeer Nederlands leren op de fietsLearning Language in Sports is een initiatief van de gemeente Amsterdam,
stadsdeel Oost/Watergraafsmeer en het Montessori College Oost. Het project
kent verschillende doelen: jeugdparticipatie, de verbetering van de motorische
vaardigheden en van de Nederlandse taal. Twee groepen van 15 meiden tussen
12 en 16 jaar, relatieve «nieuwkomers» in Nederland, krijgen 15
weken lang fietsles van twee vakdocenten en een lerares Nederlands. Tijdens
het congres Matchmakers van Jeugd in Beweging (in 2000) heeft een jongerenpanel
het project beloond met een aanmoedigingsprijs.(Nieuwsbrief Jeugd in Beweging nr. 9/2001)Het stimuleren van het transport te voet of op de fiets is een aantrekkelijke,
laagdrempelige methode om de dagelijkse portie beweging structureel te verhogen.
Fietsers en voetgangers nemen al een belangrijk deel van de verplaatsingen
voor hun rekening; als hoofdvervoerswijze is dit respectievelijk 27 en 18%.
Bij werknemers blijkt het woon – werkverkeer een belangrijke bijdrage
te leveren aan de dagelijkse portie beweging.1
Vooral op afstanden tot de kritische grens van 7,5 km is de fiets een goede
concurrent van de auto (snel in met name verstedelijkte gebieden,«door-to-door»,
geen fileen parkeerproblemen, belangrijk middel in de vervoersketen). Maar
niet iedereen lijkt zich dit te realiseren. Circa de helft van de werknemers
woont binnen de kritische grens van het werk, maar slechts een kwart verplaatst
zich op de fiets. Een derde van de verplaatsingen onder de 7,5 km wordt met
de auto gedaan.2Het fiets- en voetgangersbeleid is verregaand gedecentraliseerd aan gemeenten.
Het transport te voet en met de fiets wordt door gemeenten om verschillende
motieven gestimuleerd: economische bereikbaarheid, veiligheid, milieu, maatschappelijke
participatie, recreatieve doeleinden – maar ook omwille van de gezondheid.
Uit onderzoek is gebleken dat de conditie van mensen die regelmatig naar het
werk fietsen al snel met 13% toeneemt.3Het belangrijkste argument voor gemeenten om te investeren in een infrastructuur
voor het langzame verkeer is het bereikbaar houden van (het centrum van) de
stad. Een auto neemt twaalf (stilstaand) tot dertig keer (rijdend) zoveel
ruimte in als de fiets; een verkeerslicht kan zes keer zoveel fietsers verwerken
als auto's. De doorstroming van het langzaam verkeer is dus aanzienlijk beter
en dichtslibbing van het wegennet wordt hiermee voorkomen. De angst dat een
verminderde bereikbaarheid voor auto's leidt tot een lagere omzet van het
plaatselijke midden- en kleinbedrijf, berust op een misvatting.4Het Ministerie van Verkeer en Waterstaat ondersteunt het beleid door op
projectmatige wijze bij te dragen aan de instandhouding van een landelijke
infrastructuur van verkeersorganisaties en door de kennisontwikkeling entransfer
te bevorderen (kennisplatform Verdi). De Ministeries van EZ, VenW en VROM
ontwikkelen gezamenlijk beleid om het aantal korte ritten met de auto (< 7,5
km) verder terug te dringen. Het Ministerie van LNV ondersteunt de totstandkoming
en het beheer van de lange-afstandsroutes (wandelen, fietsen, paardrijden,
recreatietoervaart) voor recreatief gebruik. De voornemens ter uitbreiding
van de groen-blauwe dooradering van Nederland zijn vastgelegd in de Vijfde
Nota Ruimtelijke Ordening en zullen verder gestalte krijgen in het Structuurschema
Groene Ruimte II. Ook vanuit gezondheidsperspectief kan het de moeite waard zijn om in het
fietsbeleid te investeren. Voor een actief fiets- en voetgangersbeleid blijkt
in de regel een groot draagvlak (gemiddeld 85%) te bestaan onder de bevolking.
Een groot draagvlak is zeker ook te verwachten voor het vergroten van de mogelijkheden
voor sport en beweging op de openbare weg. De langzaam verkeer-infrastructuur
moet zich dan wel lenen voor andere vormen van sport en beweging dan lopen
en fietsen alleen (denk aan skaten/skeeleren, joggen, steppen, skateboarden)
en ook voor aangepaste vormen van beweging of
transport (met de rolstoel, rollator, driewieler, skelter, kinderfiets en
dergelijke). Wanneer de infrastructuur hierop niet is berekend, kunnen verschillende
vormen van langzaam verkeer elkaar in dat opzicht danig in de weg zitten en
kunnen verkeersgevaarlijke situaties ontstaan – zelfs op de stoep!.Door middel van een pilot wil het kabinet laten onderzoeken hoe de lokale
infrastructuur kan worden verbeterd ten behoeve van de verschillende vormen
van langzaam verkeer, inclusief de vormen waarbij niet de nadruk ligt op het
transport maar op sport en beweging. Daarbij zal tevens aandacht zijn voor
de veiligheid en de aantrekkelijkheid van langzaam verkeer routes. Fietsen naar het werkIn opdracht van de Nederlandse Hartstichting heeft TNO-Arbeid bij drie
bedrijven onderzoek gedaan naar het effect van fietscampagnes. De fietscampagne
bleek vooral het bestaande fietsgebruik te reguleren maar daarnaast ook de
verdere groei van het fietsgebruik te stimuleren. Van de inactieve werknemers
werd (op basis van vrijwillige deelname) een percentage van 3 à 12%
bereikt. De onderzoekers bevelen werkgevers aan de stimulering van het fietsgebruik
te plaatsen in een algemeen beleid gericht op de bewegingsstimulering. (Proper
e.a. 2000b)Verschillende organisaties hebben als oogmerk het fietsgebruik te stimuleren.
Gesteund door het particulier initiatief lopen dit jaar naar alle waarschijnlijkheid
maar liefst drie verschillende campagnes om het woon-werkverkeer op de fiets
te promoten.1 Ook de recreatieve doeleinden van
het fietsen worden gepromoot, met name vanuit recreatie- en sportorganisaties.2Het kabinet wil de samenwerking onder gelijkgestemde organisaties graag
bevorderen en hierbij behalve werkgevers ook de sport- en recreatiesector
betrekken, mede gelet op de potentiële gezondheidswinst door het fietsgebruik.5.5.5. OnderzoekEr is een grote behoefte aan onderzoek om de beleidsontwikkeling en -uitvoering
ter bevordering van een actieve leefstijl verdergaand te stimuleren.De geconstateerde onderzoeksbehoefte zal in hoofdstuk 14 worden vergeleken
met het advies van de Raad voor het Gezondheidsonderzoek voor het onderzoeksterrein
en deinfrastructuur inzake sport, beweging en gezondheid. Aansluitend wordt
daarbij een standpunt ingenomen.• Allereerst is er behoefte om trends en ontwikkelingen in de mate
van beweging en het energieverbruik beter en blijvend te kunnen volgen. Het
is in ieder geval wenselijk tweede en volgende, uitgebreidere metingen uit
te voeren op basis van de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NNGB), met meer
onderscheid naar bewegingsvormen, bewegingssettings en bevolkingskenmerken
(waaronder uitbreiding van de steekproef onder 16 jaar en naar sociaal-economische
kenmerken). Voor wat betreft de monitoring van het energieverbruik zou aansluiting
kunnen worden gezocht bij de voedselconsumptiepeilingen naar
de energie-inname. Gegevens kunnen enerzijds worden geïnventariseerd
door middel van enquêtes (indirecte meting) maar anderzijds is er ook
behoefte aan objectieve onderzoeksresultaten (directe meting), bijvoorbeeld
aan de hand van een bewegingsmonitor.• Er is meer inzicht nodig in determinanten van lichamelijke activiteit
én van inactiviteit, naar bevolkingskenmerken (leeftijd, geslacht,
sociaal-economische status, etniciteit e.d.) maar ook naar de gezondheidstoestand
(gezond, ziek, handicap). Er is behoefte aan verklarend onderzoek naar fasen
van gedragsverandering (adoptie, behoud en terugval) en naar de belemmeringen
voor lichamelijke activiteit bij specifieke doelgroepen of in specifieke situaties.
Daarbij dient ook de sociale en fysieke omgeving van het individu in ogenschouw
te worden genomen (bewegingsarmoede in relatie tot de «community»,
de beschikbare en bereikbare bewegingsruimte en de veiligheid).• Daarnaast is en blijft er onderzoek nodig naar de gezondheidswinst
van sport en bewegen: de gezondheidsbevorderende en preventieve werking van
lichamelijke activiteit, beweging en sport op de fysieke én geestelijke
gezondheid. Dit geldt met name voor de preventie van ouderdoms- en welvaartsziekten
(zie ook hoofdstuk 6), in het bijzonder de ziekten die in de toekomst meer
zullen voorkomen, en de preventie van arbeidsrelevante aandoeningen (aandoeningen
aan het bewegingsapparaat en psychische klachten; zie ook hoofdstuk 7). Daarbij
zal nadrukkelijk aandacht worden besteed aan de bijdrage van beweging aan
de gezonde levensverwachting.1 Om de langetermijneffecten
(de effecten op de volksgezondheid) beter in beeld te brengen is en blijft
longitudinaal onderzoek nodig.• Ten slotte is er onderzoek nodig ter voorbereiding en evaluatie
van beleidsmaatregelen, interventies en implementatievraagstukken. Daaruit
kunnen de noodzakelijke conclusies worden getrokken voor de vervolgbeleid.Er is niet alleen behoefte aan de vergroting van de (wetenschappelijke)
kennis op het gebied van sport, bewegen en gezondheid, maar ook aan verwerking,
monitoring en overdracht hiervan aan alle actoren die hiermee hun voordeel
kunnen doen: de rijksoverheid en andere overheden, de sportsector, de gezondheidssector,
het onderwijs enzovoorts. 6. CURATIE EN REVALIDATIE MET BEHULP VAN SPORT EN BEWEGINGSport en beweging kunnen het beloop en het herstel
van een aantal chronische ziekten en beperkingen gunstig beïnvloeden.
Was voorheen «rust» het meest gegeven advies aan patiënten,
thans raakt de gezondheidszorg er meer van doordrongen dat ook of juist «beweging»
heilzaam kan zijn. Deze inzichten worden met name gebruikt in de behandeling
van aandoeningen aan het bewegingsapparaat, maar mondjesmaat ook bij therapieën
ter behandeling van psychische klachten, bij revalidatiemethoden (bijvoorbeeld
van kankerpatiënten) en met oog op tertiaire preventie (bijvoorbeeld
bij hartpatiënten). Het streven van het kabinet is erop gericht om te
bevorderen dat bewegingselementen in curatieve behandelmethoden worden opgenomen
indien dit effectief en doelmatig is gebleken. Daarnaast wil het kabinet zich
sterk maken voor de ontwikkeling en implementatie van een algemeen bewegings-
en sportaanbod voor chronisch zieken, niet alleen vanwege het mogelijk gunstige
effect op de gezondheid, maar ook om daarmee de maatschappelijke participatie
van chronisch zieken te bevorderen en uitsluiting van het sport- en bewegingsaanbod
te voorkomen. De samenwerking tussen de gezondheidszorg en de sportsector
zal worden gestimuleerd ten einde een vloeiende overgang te bewerkstelligen
van «therapie» naar «sportbeoefening».6.1. DoelstellingenDoelstelling is de inzet van sport en beweging te bevorderen in het kader
van de curatie, de revalidatie en de tertiaire preventie van chronische aandoeningen
en beperkingen.Deze doelstelling zal nog nader moeten worden geoperationaliseerd. Dit
kan door een percentage te benoemen waarmee de ernst en de gevolgen van chronische
aandoeningen en beperkingen kunnen worden verminderd, (tevens) uitgedrukt
in besparingen op de kosten voor de gezondheidszorg. De kennis van de wetenschap
laat een dergelijke kwantificering op dit moment echter niet toe.Eén van de eerste activiteiten in dit kader zal derhalve moeten
zijn: het laten uitvoeren van een studie naar de mogelijke gezondheidswinst
en de economische winst van het inzetten van sport en beweging ten behoeve
van de curatie, revalidatie en tertiaire preventie van chronische aandoeningen
en functionele beperkingen binnen het verstrekkingenpakket. Daarbij zal rekening
worden gehouden met de (bewezen) effecten van sport en beweging bij de betreffende
ziekte, aandoening of beperking; de doelmatigheid (kosteneffectiviteit) van
de behandelmethode; de omvang van de patiëntengroep (nu en in de toekomst),
en het draagvlak onder de betreffende specialisten en patiëntenverenigingen
om de bestaande behandelmethoden aan te passen. De resultaten van dit onderzoek
zullen vervolgens breed worden verspreid onder relevante intermediaire doelgroepen.6.2. Trends en determinantenChronisch ziekenDe doelgroep van chronisch zieken is omvangrijk en divers. De omvang van
het aantal gevallen van chronische ziekten wordt geschat op meer dan 3 miljoen.
Het aantal personen met een chronische ziekte ligt waarschijnlijk lager, omdat
een individu meer dan één chronische aandoening kan hebben.1 Echter, aan de andere kant wordt rekening gehouden met
forse onderrapportages, bijvoorbeeld voor CARA, diabetes en reumatoïde
artritis. Binnen de groep chronisch zieken bestaat een grote variëteit aan
aandoeningen en daarmee samenhangende gezondheidsklachten, beperkingen en/of
sociaal-economische problemen. Uit CBS-gegevens blijkt dat met de leeftijd
het aantal personen met een chronische aandoening toeneemt en een cumulatie
van aandoeningen optreedt. Heeft onder de jeugd (0–14) 20% één
of meer chronische aandoeningen, bij de groep ouderen (64+) is dit ruim 70%.
Door de vergrijzing van de Nederlandse bevolking zal in de komende jaren het
aantal mensen met een chronische ziekte of een functionele beperking absoluut
en relatief sterk toenemen.1 Ook wordt een toename
van het aantal klachten aan het bewegingsapparaat verwacht.2Tussen inactiviteit en chronische ziekten blijkt een hoge correlatie te
bestaan. Lichamelijk inactieven ervaren hun gezondheid
significant vaker als «minder dan goed» dan lichamelijk actieven;
ca. 45% maakt melding van één of meer chronische aandoeningen.
Andersom blijkt dat het percentage lichamelijk inactieve personen toeneemt
met het aantal chronische aandoeningen: van de personen met één
chronische aandoening is circa één derde inactief, van de personen
met drie of meer aandoeningen ongeveer de helft.36.3. Huidig beleid SCALAVanaf 1997 wordt door de Rijksuniversiteit Groningen onderzoek gedaan
naar de mogelijkheden om mensen met een chronische aandoening te activeren.
Geïnspireerd op het Groninger Actief Leven Model (GALM) heeft dit geleid
tot een Stimuleringsstrategie voor mensen met een Chronische Aandoening: een
Leven Lang Actief (SCALA). In samenwerking met het NISB, NEBAS/NSG, het Coördinatiecentrum
Chronisch Zieken Noord Nederland en enkele patiëntenverenigingen, provinciale
sportraden, gemeenten en (para-) medici zijn lokale pilotprojecten uitgevoerd
voor chronisch zieke jongeren (12–25 jaar) en sedentaire ouderen tussen
55 en 64 jaar. In de eerste fase van een dergelijk project worden leden van
de doelgroep via het bevolkingsregister geselecteerd, aangeschreven en persoonlijk
benaderd. In de tweede fase kunnen geïnteresseerden deelnemen aan een
sportvaardigheidstest waarmee niet de fitheid, maar de functionele vaardigheden
worden gemeten. Op basis van de functionele status worden bewegingsgroepen
samengesteld die een wekelijks terugkerend bewegingsprogramma volgen. Professioneel
kader verzorgt daarbij een gevarieerd en veelzijdig sport- en spelaanbod.
De eerste 12 weken worden afgesloten met een evaluatie. Daarna kan nog een
tweede programma worden gevolgd van 30 weken (derde fase). Tijdens het programma
staan het plezier in bewegen en de sociale contacten voorop, maar er wordt
zeker ook toegewerkt naar de verbetering van de fitheid en de gezondheid.
Volgend op het pilot-project wordt door de betrokken partijen getracht een
blijvend bewegingsaanbod te creëren, binnen een reguliere sportvereniging
of als eigenstandige bewegingsgroep.Chronisch zieken- en patiëntenbeleidIn 1994 werd onder de verantwoordelijkheid van de toenmalige Nationale
Commissie Chronisch Zieken de tijdelijke stuurgroep «Sport en bewegen
chronisch zieken» geïnstalleerd. Deze stuurgroep heeft onderzoek
gedaan naar de vraag naar en het aanbod van sport en beweging voor chronisch zieken. De stuurgroep
constateerde een lage participatiegraad van chronisch zieken aan bewegingsactiviteiten
en tegelijkertijd een grote behoefte aan specifieke, aangepaste activiteiten.
In de sportsector bleek een gebrek aan kennis: over de omvang van de doelgroep,
over de betreffende ziekten, over de mogelijkheden voor een verantwoorde wijze
van sportbeoefening en deelname aan bewegingsactiviteiten. De stuurgroep concludeerde
dat het vanwege de gezondheidswinst van belang was de deelname aan een verantwoord
aanbod van sport- en bewegingsactiviteiten voor chronisch zieken te vergroten,
echter onder een aantal voorwaarden: op een gecoördineerde
wijze, leidend tot een transparante structuur en met aandacht voor voldoende
kwaliteit en effectiviteit.Nadien is met ondersteuning van VWS, rechtstreeks en via het programma
Chronisch Zieken van ZorgOnderzoek Nederland (ZON), een eerste impuls gegeven
aan het sport- en bewegingsstimuleringsbeleid voor chronisch zieken.1 Inmiddels zijn voor diverse patiëntengroepen activiteiten
gerealiseerd waaronder voorlichting, kaderopleidingen, de ontwikkeling van
richtlijnen en (pilot-)projecten op het gebied van sport- en bewegingsstimulering.2Naast organisaties uit de sportsector (NISB, NEBAS/NSG en NOC*NSF) hebben
patiëntenorganisaties en het Werkverband Overleg Chronisch Zieken (WOCZ)
daarin een belangrijke rol gespeeld.GehandicaptenbeleidVoor mensen met een handicap wordt reeds langer een intensief (sport-)
beleid gevoerd. Het accent daarbij ligt op welzijnsdoelstellingen (participatie
en integratie). Verbetering van de fitheid en de gezondheid is in de meeste
gevallen een – gewenst – neveneffect. De restfuncties worden ontwikkeld
en op peil gehouden en secundaire gezondheidsrisico's worden door sport en
beweging voorkomen of verminderd. In samenwerking met de landelijke gehandicaptensportorganisatie
NEBAS/NSG, de georganiseerde sport (NOC*NSF, landelijke sportorganisaties
en de provinciale sportraden) en de revalidatiecentra (VRIN) is een infrastructuur
opgezet voor een divers en gevarieerd sportaanbod op regionaal niveau. Vanuit
scholen voor speciaal onderwijs en vanuit revalidatiecentra worden jongeren
en volwassenen met een handicap toegeleid naar een passend sporten bewegingsaanbod.3 Sport en beweging worden in die gevallen niet aangeboden in het kader van, maar naast
of volgend op de revalidatie. Tijdens het revalidatietraject
is uiteraard ook veel aandacht voor de verhoging van de mobiliteit.In samenwerking met NEBAS/NSG stimuleert het Ministerie van VWS de landelijke
sportorganisaties om meer aandacht te besteden aan sport voor gehandicapten,
waarbij het streven is de gehandicaptensport zoveel mogelijk te integreren
in het reguliere sportaanbod.Voor kinderen met een motorische achterstand is «Club Extra»
ontwikkeld. Ook hierbij is het oogmerk dat de betreffende kinderen op termijn
doorstromen naar het reguliere sportaanbod.6.4. Strategie en voornemens Fit uit je dipDe afdeling Preventie van psycho-medisch centrum Parnassia in Den Haag
verzorgt twee gratis cursussen voor jongeren van 15 tot 20 jaar met licht
depressieve klachten. In beide cursussen leren jongeren somberheid te overwinnen
door middel van diverse activiteiten zoals skaten, lopen en klimmen. Daarnaast
wordt ook aandacht besteed aan vaardigheden als «anders leren denken»
en «opkomen voor jezelf».(De Posthoorn 2 mei 2001.)De doelgroepen van mensen met een chronische ziekte, beperking of handicap
(waaronder veel ouderen) zijn soms niet exact af te bakenen. Het maken van
een onderscheid is in het kader van deze nota minder relevant:• sport en beweging kunnen bij deze doelgroepen een (extra) belangrijke
bijdrage leveren aan de gezondheid: niet alleen uit oogpunt van preventie
maar ook in het kader van de curatie, revalidatie of tertiaire preventie;• voor de deelname van deze doelgroepen aan sport en beweging is
de intermediaire en liefst actieve rol van de gezondheidszorg heel belangrijk; • door aandoeningen, functionele beperkingen en handicaps doen zich
bij de deelname aan sport en beweging vergelijkbare drempels voor;• in de meeste gevallen zal het sport- en bewegingsaanbod (verregaand)
moeten worden aangepast aan de mogelijkheden van de doelgroepen, zal de nadruk
moeten liggen op een veilig en verantwoord aanbod en is deskundige begeleiding
gewenst, zowel in medisch als in sporttechnisch opzicht.Het kabinet is van mening dat het bewegingsbeleid voor mensen met een
chronische aandoening of een beperking moet steunen op twee pijlers: welzijn
én gezondheid. Enerzijds is de beleidsinspanning erop gericht onnodige
en onvrijwillige «chronische inactiviteit» te voorkomen en de
drempels voor sportdeelname te verlagen, onder andere door het creëren
van een passend sport- en bewegingsaanbod en/of de juiste omstandigheden voor
deelname door mensen met een chronische aandoening of een handicap. Daarmee
wordt uiteraard beoogd een zinvolle vorm van (vrije-)tijdsbesteding aan te
bieden en zodoende een bijdrage te leveren aan de emancipatie, integratie
en maatschappelijke participatie van mensen met een chronische aandoening.
Daarbij kan lering worden getrokken uit de gehandicaptensport: gebleken is
dat sport een focus legt op het potentieel van
de gehandicapte in plaats van op de handicap. Door sport worden mensen gestimuleerd
de eigen mogelijkheden te onderzoeken en te vergroten. Zodoende helpt sport
psychische problemen het hoofd te bieden en de eigenwaarde en het zelfbeeld
te versterken. Het is met name de verbeterde eigenwaarde die de kans op maatschappelijke
participatie vergroot.Anderzijds kunnen de gezondheid en fitheid van mensen met een chronische
aandoening of een handicap worden verbeterd door regelmatige beweging en sport.
Of andersom gesteld: er moet voor worden gewaakt dat inactiviteit de gezondheidstoestand
van chronisch zieken en gehandicapten niet (verder) verslechtert. Van sport
en beweging kan een (bewezen) gunstig effect uitgaan op het beloop van een
aantal chronische ziekten (zie paragraaf 4.1). Andere chronische ziekten
of handicaps zullen door sport en beweging niet worden genezen, maar secundaire
gezondheidsrisico's kunnen er wel mee worden voorkomen of uitgesteld.De gezondheidswinst bij chronische ziekten of handicaps kan enerzijds
worden verbeterd door bewegingselementen in te bedden in curatieve behandel-
en revalidatiemethoden.Anderzijds kan een aangepast sport- en bewegingsaanbod worden ontwikkeld
dat de patiënt – voor eigen rekening of mogelijk via een aanvullende
verzekering – parallel aan of volgend op de behandeling of revalidatie
kan volgen.Om dit te realiseren heeft het kabinet de volgende voornemens:• het laten uitvoeren van onderzoek gericht op het aantonen van de
noodzaak, effectiviteit en doelmatigheid (kosten-baten) van bewegingsprogramma's
ten behoeve van de curatie, revalidatie en tertiaire preventie van chronische
ziekten, te beginnen met een top-5 of top-10 van ziekten waarbij een (zeer)
gunstig effect van beweging is bewezen en een grote groep patiënten kan
worden bereikt;• het – in samenspraak met de medische beroepsgroepen –
ontwikkelen van richtlijnen en protocollen met oog op de inbedding van sport-
en bewegingselementen in curatieve behandelingen en revalidatiemethoden;• het ontwikkelen van richtlijnen voor een (para-)medisch verantwoord
sport- en bewegingsaanbod in de sportsector voor uitbehandelde of -gerevalideerde
patiënten en het stimuleren van de implementatie daarvan.1 Voor wat betreft de gehandicaptensport en Club Extra zal het succesvolle
beleid worden gecontinueerd en zo mogelijk geïntensiveerd
(uitbreiding van het aantal samenwerkingsprojecten), voor chronisch zieken
zal dit de komende jaren worden ingevuld. Het kabinet zal stimuleren dat daarbij
samenwerkingsverbanden ontstaan tussen de sportsector en de gezondheidszorg.
Er zullen hoge eisen worden gesteld aan de kwaliteit en veiligheid van het
aanbod (de omstandigheden en de deskundigheid van het kader);• het stimuleren van de ontwikkeling van een opleiding voor een professionele
bewegingsleider voor mensen met een chronische aandoening of beperking. Onderzocht
zal worden welke mogelijkheden de onderwijs-, sport- en gezondheidszorgopleidingen
(bijvoorbeeld de fysio-, oefen- en ergotherapie) voor implementatie bieden
(zie ook paragraaf 13.3);• het onderzoeken van de mogelijkheden om de meerkosten van sport-
en bewegingsprogramma's voor chronisch zieken en gehandicapten (zoals de kosten
voor extra begeleiding en vervoer) te financieren.7. SPORT EN BEWEGING BIJ ARBEIDSRELEVANTE AANDOENINGENWat geldt voor chronische aandoeningen en beperkingen
in het algemeen (hoofdstuk 6), geldt ook voor arbeidsrelevante aandoeningen.
Binnen een multidisciplinaire aanpak kunnen sport en beweging arbeidsrelevante
aandoeningen helpen voorkomen of genezen. Dat geldt allereerst voor klachten
aan het bewegingsapparaat, maar mogelijk ook voor psychische klachten. De
resultaten van preventieve en curatieve bewegingsprogramma's kunnen een zichtbare
bijdrage leveren aan de verhoging van de inzetbaarheid (belastbaarheid) van
werknemers; de bestrijding van ziekteverzuim ten gevolge van arbeidsrelevante
aandoeningen, en het bevorderen van de arbeidsreïntegratie van arbeidsongeschikten.7.1. DoelstellingDoelstelling is de inzet van sport en beweging te bevorderen op en rond
de werkplek, met name in het kader van de curatie, revalidatie en tertiaire
preventie van arbeidsrelevante aandoeningen. In het kader van de Nationale
GezondheidsTest (NGT) zal een nulmeting onder werknemers worden uitgevoerd.
Vooralsnog wordt als doelstelling opgenomen:• een toename van het aantal werknemers dat beweegt ter preventie
en reductie van arbeidsrelevante aandoeningen met 5% in 2005 en 10% in 2010.7.2. Trends en determinantenZiekteverzuim en arbeidsongeschiktheidNa een aanvankelijke daling ten gevolge van de stelselwijziging in 1993
neemt het aantal arbeidsongeschikten sinds 1996 weer toe. In 2000 zijn er
900 000 arbeidsongeschikten in Nederland waarvan 75% volledig arbeidsongeschikt.
Sinds 1997 stijgt de WAO-instroom en daalt de -uitstroom. In 1999 bedroeg
de WAO-instroom 106 000 mensen en verlieten 84 000 mensen de WAO.1Arbeidsrelevante aandoeningenArbeidsrelevant zijn aandoeningen die al dan niet veroorzaakt worden door
het werk, maar in alle gevallen het functioneren op het werk nadelig beïnvloeden,
met andere woorden relevantie hebben ten aanzien
van de arbeid. Arbeidsrelevante aandoeningen kunnen ontstaan door psychische
en fysieke belasting of omgevingsfactoren op het werk. Ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid
worden voor ongeveer één derde van de gevallen veroorzaakt door
klachten aan het bewegingsapparaat (90% klachten aan de wervelkolom) en voor
één derde door psychische klachten.2Klachten aan het bewegingsapparaat, zoals Repetitive Strain Injury (RSI)
en lage rugklachten, komen niet alleen voor bij werknemers die fysiek zwaar
werken verrichten, maar ook bij werknemers die vaak dezelfde bewegingen maken
en langdurig in dezelfde houding zitten of staan, zoals het geval is bij beeldschermwerk.
Van de beroepsbevolking heeft in 1999 43% klachten ondervonden aan het bewegingsapparaat
(rug, nek, schouders of armen). In verband daarmee was 21% ziek.3 Bijkomende factoren zoals werkdruk, stress, gebrekkige begeleiding
of een slechte lichamelijke conditie kunnen de kans op klachten aan het bewegingsapparaat
vergroten.4Stress en werkdruk vormen een belangrijke achtergrond van het ontstaan
van psychische klachten. Werken in een hoog tempo of onder hoge tijdsdruk
zijn in ieder geval belangrijke indicatoren van werkdruk; 47% van de werknemers
in Nederland had hiermee in 1999 te maken. Bijna een kwart van
de werknemers zegt in 1999 lichamelijke of psychische klachten te hebben gehad
als gevolg van werkdruk; één op de vijf werknemers is hierdoor
ziek thuis gebleven.1Mensen met psychische klachten (zoals burn out) vormen een grote groep
in de WAO. Bovendien belandt van deze groep mensen een grote meerderheid in
de hoogste categorie van arbeidsongeschiktheid; de uitstroom van psychisch
arbeidsongeschikten blijft achter bij de uitstroom van andere categorieën.2Sport en beweging door werknemersOp grond van de eerste meting naar de Nederlandse Norm Gezond Bewegen
wordt in hoofdstuk 5 verondersteld, dat de arbeidssituatie van (grote) invloed
is op de mate waarin burgers zich bewegen. Dit wordt bevestigd door de resultaten
van de Nationale GezondheidsTest (NGT) in 1999 en 2000.3 Het gemiddelde fitheidsniveau van beroepsgroepen vertoont een samenhang
met de mate van lichamelijk belastende arbeid in het werk. Daarnaast blijkt
dat het woon-werkverkeer voor de helft van de deelnemers aan de NGT een belangrijke
bron vormt van lichaamsbeweging. Het potentieel is echter nog groter; ruim
een kwart van de deelnemers die met de auto naar het werk komen, wonen op
loop- of fietsafstand van het werk. Belemmeringen voor werknemers om in het
algemeen meer aan sport en beweging te doen zijn volgens eigen zeggen vooral
«geen tijd», maar ook de kans op blessures wordt veelvuldig genoemd.
De grootste belemmeringen om te bewegen op het werk is de werkdruk en het
gebrek aan faciliteiten.7.3. Huidig beleidWerkgevers en werknemers hebben de afgelopen jaren steeds meer belang
gekregen bij goede arbeidsomstandigheden en bij het terugdringen van ziekteverzuim
en WAO-intrede, onder andere vanwege financiële incentives in de sociale
verzekeringen, de striktere handhaving door de Arbeidsinspectie en fiscale
faciliëring van arbovriendelijke bedrijfsinvesteringen. Voorts is met
de wetswijzigingen van de afgelopen jaren een vrijwel dekkend systeem van
arbozorg en arbodienstverlening tot stand gebracht.Met de nieuwe Arbowet, die op 1 november 1999 van kracht werd, is de eigen
verantwoordelijkheid van werkgevers en werknemers voor het arbeidsomstandighedenbeleid
in hun bedrijf verder versterkt. De rijksoverheid heeft een verantwoordelijkheid
op het gebied van normstelling en handhaving en voert een voorwaardenscheppend
en stimulerend preventiebeleid. Onderdeel daarvan zijn kwaliteitsimpulsen
voor sociaal-medische begeleiding en arbodienstverlening, alsmede de totstandkoming
van «arboconvenanten nieuwe stijl» met hoog-risico-bedrijfstakken.
In de periode 1999–2002 worden convenanten met resultaatgerichte en
zo mogelijk kwantitatieve afspraken afgesloten met bedrijfstakken waar arbeidsomstandigheden
nu nog grote gezondheidsrisico's voor werknemers met zich mee (kunnen) brengen
(tillen, RSI, werkdruk, geluid en gevaarlijke stoffen).Op grond van wettelijke verplichtingen vervullen arbodiensten onder meer
een belangrijke functie in de verzuimbegeleiding van zieke werknemers. In
individuele gevallen, met name waar het klachten aan het bewegingsapparaat
betreft, wordt tijdens de curatie verwezen naar
bestaand bewegingsaanbod (tweedelijns arbozorg: Rug Advies Centra, de Gezonde
Zaak, Fysiosport). Weliswaar nog mondjesmaat worden ook groepsgewijze therapieën
gegeven. Ter preventie van arbeidsrelevante aandoeningen
worden sport en beweging echter nog maar zelden ingezet. 7.4. StrategieBij het voorkomen en genezen van arbeidsrelevante aandoeningen zijn zowel
werkgevers als werknemers gebaat. Sport en beweging kunnen hieraan een bijdrage
leveren op grond van de eerder besproken gezondheidswinst: sport en beweging
dragen bij aan gezondheidsbevordering, ziektepreventie, revalidatie en hebben
een gunstig effect op het beloop van ziekten (zie hoofdstuk 4).Een toename van de lichamelijke activiteit van werknemers, privé
en op het werk, kan arbeidsrelevante klachten helpen voorkomen en het herstel
ervan gunstig beïnvloeden. Dat geldt allereerst voor arbeidsrelevante
klachten aan het bewegingsapparaat. Gerichte bewegingsprogramma's (bijvoorbeeld
in het kader van fysio- of ergotherapie) kunnen de klachten verhelpen en een
herhaling van klachten voorkomen. Sport en beweging naast en op het werk hebben
daarnaast mogelijk ook een gunstig effect op factoren die ten grondslag liggen
aan psychische klachten, omdat zij het werk onderbreken (vermindering werkdruk)
en de werknemers helpen zich (tussentijds) te ontspannen (stressreductie). Sporters zijn gezonde werknemersUit onderzoek blijkt dat er een significante relatie bestaat tussen sporten
in de vrije tijd en een verhoogd welbevinden en een verlaagd objectief geregistreerd
ziekteverzuim van werknemers. Gebleken is dat werknemers die in hun vrije
tijd aan sport doen significant vaker een goede gezondheid rapporteren dan
degenen die in hun vrije tijd niet aan sport doen. Tevens zijn onder de sportende
werknemers significant minder stress-symptomen gevonden dan onder de niet-sporters
en is gebleken dat sporters minder verzuimen dan niet-sporters, ook als daarbij
het verzuim ten gevolge van sportblessures wordt inbegrepen.1In een systematische review is gekeken naar de effecten van bewegingsprogramma's
op gezondheidsmaten en bedrijfsgebonden uitkomstmaten. Geconcludeerd wordt
dat bewegingsprogramma's positieve effecten hebben op aandoeningen aan het
bewegingsapparaat en op de duur van het ziekteverzuim. In diverse onderzoeken
is bovendien een trend zichtbaar waarbij bewegingsprogramma's een positieve
invloed hebben op psychische klachten.2Belasting en belastbaarheidConform de Arbowet is de werkgever verplicht een zo goed mogelijk arbeidsomstandighedenbeleid
te voeren. Voor een aantal expliciete taken, waaronder het opstellen van de
verplichte risico-inventarisatie en -evaluatie, de begeleiding van zieke werknemers
en het uitvoeren van arbeidsgezondheidskundig onderzoek, dient de werkgever
zich te laten bijstaan door een gecertificeerde arbodienst. Bij het voeren
van arbobeleid zijn veel werkgevers zich ervan bewust dat (onder andere) fysieke
overbelasting en een teveel aan monotone bewegingsvormen kunnen leiden tot
klachten aan het bewegingsapparaat. Dat ook bewegingsarmoede («onderbelasting»)
kan leiden tot gezondheidsklachten is in mindere mate bekend. Bij de preventie
en curatie van arbeidsrelevante aandoeningen is het van belang om te bezien
of er niet alleen mogelijkheden zijn om de belasting van
werknemers te verminderen, maar ook om de belastbaarheid te verhogen en bewegingsarmoede tegen te gaan. Sport en beweging
kunnen daarbij een belangrijke rol vervullen.Reïntegratie van (arbeids-)gehandicaptenBij de reïntegratie van «arbeidsgehandicapten» is een
parallel te trekken met de reïntegratie van «gehandicapten».
Een belangrijke «les» uit het gehandicaptenbeleid is dat sociale
activiteiten, arbeidsactiviteiten en vrije-tijdsactiviteiten bij sportende
gehandicapten aanzienlijk meer aanwezig blijken te zijn dan bij niet-sportende
gehandicapten. Parallel aan of direct volgend op de fase van
revalidatie wordt een groot percentage gehandicapten toegeleid naar sportactiviteiten.
Sport legt een focus op het potentieel van de
gehandicapte in plaats van op de handicap en versterkt de eigenwaarde en het
zelfbeeld. Het is met name de verbeterde eigenwaarde die de kans op maatschappelijke
participatie vergroot (zie ook paragraaf 6.4).1Voor arbeidsgehandicapten zou een vergelijkbaar revalidatietraject kunnen
worden uitgestippeld dat uiteindelijk leidt tot de gewenste reïntegratie.
Sport en beweging zouden een rol kunnen spelen omwille van de vergroting van
de fitheid, de belastbaarheid en de eigenwaarde. Het kabinet wil de mogelijke
rol van sport en beweging bij reïntegratie verder onderzoeken.7.5. Voornemens Budget voor veiligheid en gezondheidHet elektronicabedrijf Siemens Nederland heeft een apart budget beschikbaar
voor activiteiten ter bevordering van veilige en gezonde werkomstandigheden
en ter bevordering van de gezondheid van medewerkers. De stress en de hoge
werkdruk worden aangepakt. Het deelnemen aan fitness en sport wordt sterk
gestimuleerd. De 3000 werknemers zijn over het beleid zeer te spreken. Het
ziekteverzuim daalde met een kwart tot onder de 3%, het aantal bedrijfsongevallen
daalde eveneens met een kwart.(Website Centrum GezondheidsBevordering op de Werkplek, maart 2001)In de strategie gericht op het voorkomen en behandelen van arbeidsrelevante
aandoeningen zijn drie fasen te onderscheiden:• het voorkomen van het ontstaan van ziekteverzuim ten gevolge van
arbeidsrelevante aandoeningen door preventieve maatregelen;• het nemen van maatregelen die leiden tot een snelle reïntegratie
(binnen het eerste jaar van ziekteverzuim) en de instroom in de WAO voorkomen;• het nemen van maatregelen die leiden tot vergroting van de uitstroom
uit de WAO.In deze fasen is een aantal overeenkomstige actoren te onderscheiden die
ieder voor zich maatregelen kunnen (laten) nemen om arbeidsrelevante klachten
te voorkomen dan wel de gevolgen daarvan te beperken.7.5.1. WerknemersDe werknemer heeft een eigen verantwoordelijkheid voor zijn of haar gezondheid
en een zekere mate van belastbaarheid, die mede door sport en beweging gunstig
kunnen worden beïnvloed. Het is belangrijk dat werknemers zich ervan
bewust zijn dat sport en bewegen een preventieve en curatieve werking hebben
op het ontstaan van ziekten in het algemeen en arbeidsrelevante klachten in
het bijzonder, zoals lage rugpijn, RSI en psychische klachten. Voorlichting
kan daaraan een bijdrage leveren. Het stimuleren van sport en bewegen bij
werknemers, nu al onderdeel van de campagne Nederland in
Beweging!, zal daarom worden gecontinueerd. Daarnaast wordt de uitvoering
van de Nationale GezondheidsTest (NGT), die zich onder meer richt op werknemers
(zie paragraaf 5.5.1), door het kabinet ondersteund. Uit de resultaten
van de NGT worden over beweging door werknemers ook belangrijke monitoringgegevens
betrokken.7.5.2. WerkgeversZiekteverzuim en arbeidsongeschiktheid brengen voor de werkgever grote
kosten met zich mee. Een werknemer die ziek wordt en uiteindelijk arbeidsongeschikt
raakt, kost een werkgever enkele tonnen. Het kabinet wil werkgevers er graag
van overtuigen dat sport en bewegen aan de preventie en het herstel van arbeidsrelevante
aandoeningen kunnen bijdragen. Bovendien kunnen er goede resultaten worden
geboekt met sport en bewegen bij de begeleiding van het ziekteverzuim en in
het reïntegratietraject dat een werknemer doorloopt. Niet onbelangrijk
is ook dat werkgevers zich met een «actief» beleid in de krappe
arbeidsmarkt kunnen onderscheiden.Ten behoeve van het afsluiten van arbo-convenanten met de sociale partners
heeft SZW de belangrijkste arbeidsgebonden risico's in kaart laten brengen.1 Waar relevant (bijvoorbeeld bij het voorkomen van RSI)
wordt het nut van bewegingsprogramma's onder de aandacht gebracht van sociale
partners.Ook bij revalidatie en sociale activering kan het zinvol zijn om sport
en beweging toe te voegen aan het reïntegratietraject dat door bedrijfsartsen
en andere reïntegratiespecialisten samen met de arbeidsgehandicapte wordt
uitgestippeld. In het geval dat sport of bewegingsaanbod in een reïntegratietraject
passend wordt geacht, kan dit gefinancierd worden uit de bestaande regeling
Wet op de (re)integratie arbeidsgehandicapten (REA).Voorts zal in samenwerking met sociale partners, de arbodiensten en bedrijfsartsen
en andere relevante partijen worden bezien op welke wijze sport en beweging
op de werkplek kunnen worden gestimuleerd als vormen van afwisseling en ontspanning;
ter reductie van werkdruk en stress, ter voorkoming van «onderbelasting»
en ter verhoging van de belastbaarheid.7.5.3. ArbodienstverleningArbodiensten hebben een aantal wettelijke taken toebedeeld gekregen. Daarnaast
staat het arbodiensten vrij aanvullende diensten te ontwikkelen en aan te
bieden om zodoende «arbozorg op maat» te kunnen leveren. In het
kader van de preventie en het herstel van arbeidsrelevante aandoeningen is
het van belang arbodiensten te attenderen op bewezen gunstige effecten van
bedrijfsbewegingsprogramma's alsmede individueel gerichte bewegingsinterventies
en de effectiviteit daarvan op ziekteverzuim, werktevredenheid en werkstress.Arboprofessionals maken op dit moment nog maar op beperkte schaal gebruik
van bewegingsprogramma's ter preventie en curatie van arbeidsgerelateerde
klachten van werknemers. Er is nog niet altijd voldoende bekend over de effectiviteit
en doelmatigheid (inclusief kosten-baten) van sport en beweging in relatie
tot specifieke arbeidsrelevante aandoeningen, zowel op individueel niveau
als op het niveau van de groep. Het kabinet zal daarom onderzoek naar het
effect van sport en beweging op het voorkomen en herstellen van arbeidsrelevante
aandoeningen stimuleren (zie ook 7.5.5).Daarnaast wil het kabinet stimuleren dat bedrijfsartsen in samenspraak
met huisartsen, medisch specialisten en paramedici (arbo-curatieve samenwerking)
op basis van de beschikbare kennis richtlijnen ontwikkelen met oog op de inbedding
van sport- en bewegingselementen in preventieve activiteiten, curatieve behandelingen,
revalidatie- en reïntegratiemethoden.7.5.4. Sport- en bewegingsaanbodEr bestaan «good practices» van werkgevers die met succes
sport en beweging hebben geïntroduceerd binnen de organisatie.
Eveneens bestaan er goede voorbeelden van hoe bedrijfssport een onderdeel
kan zijn van het reguliere sportbeleid van sportbonden en -verenigingen. Er
zijn meerdere wegen die naar Rome leiden: de realisering van bedrijfsfitness
in huis, reductie op faciliteiten buiten de deur, maar ook het opzetten van
een bedrijfscompetitie in samenwerking met de betreffende sportbond is een
optie.Het kabinet wil de samenwerking tussen het bedrijfsleven en de sportsector
stimuleren en de ontwikkeling van een op de werknemers aangepast aanbod vanuit
de sportsector ondersteunen.Daarbij zal met name aandacht moeten zijn voor de mogelijkheden voor het
midden- en kleinbedrijf. Uit een recent onderzoek blijkt dat gezondheidsbevordering
en bewegingsstimulering deze groep werkgevers (nog) niet aanspreekt. Tweederde
van de werkgevers in het midden- en kleinbedrijf meent dat werknemers geen
behoefte hebben aan bewegingsstimulering; de werknemers geven echter aan tijdens
en buiten het werk wél meer te willen bewegen.17.7.5. OnderzoekHet kabinet neemt zich voor het onderzoek naar de effectiviteit en doelmatigheid
van sport en bewegingsprogramma's verder te verbijzonderen met oog op de preventie
en curatie van veel voorkomende arbeidsrelevante aandoeningen, met name aandoeningen
aan het bewegingsapparaat en psychische klachten. Onderzoek zal zich richten
op zowel de interventies op individueel niveau als op groepsactiviteiten en
op de functies van sport en beweging bij zowel de preventie van ziekte, de
begeleiding van ziektverzuim, de revalidatie en de reïntegratie van arbeidsrelevante
aandoeningen. Ten behoeve van de kennistransfer van wetenschap naar praktijk
zal gebruik worden gemaakt van de mogelijkheden van bestaande kenniscentra.Een belangrijke bron van gegevensverzameling en monitoring is de Nationale
GezondheidsTest. In samenwerking met (nieuwe) partners zal worden bezien of
de deelname aan de test kan worden vergroot, onder andere door hierbij deelname
van werkgevers en arbodiensten te bewerkstelligen. DEEL III, DE VERMINDERING VAN DE GEZONDHEIDSRISICO'SDit deel handelt over de vermindering van de gezondheidsrisico's
bij sport en beweging. Hoewel de gezondheidswinst door sport en beweging het
gezondheids«verlies» bij sport en beweging ruimschoots compenseert,
is het toch belangrijk hieraan aandacht te besteden. Door vermindering van
de gezondheidsrisico's bij sport en beweging kan immers ook een (eigenstandige)
bijdrage worden geleverd aan de vergroting van de gezondheidswinst. De veiligheid
rond sport en beweging kan nog aanzienlijk worden verbeterd door de preventie
en adequate curatie van blessures en andere sportgerelateerde aandoeningen
(hoofdstuk 8 en 9) en de preventie van dopinggebruik (hoofdstuk 10). 8. PREVENTIE VAN SPORTGERELATEERDE AANDOENINGEN8.1. DoelstellingenDe veiligheid van sporten en bewegen kan allereerst worden vergroot door
de preventie van blessures, de meest voorkomende vorm van sportgerelateerde
aandoeningen. De doelstelling hiervoor kan als volgt worden geconcretiseerd:• de vermindering van de omvang en de incidentiedichtheid van blessures
uitgedrukt in een afname van het risico op een blessure (per sporter/per jaar)
van 13% naar 11% in 2005 en 10% in 2010.18.2. Trends en determinantenSportblessuresJaarlijks doen zich in Nederland ongeveer 2,3 miljoen sportblessures voor:
2 miljoen acute blessures en 300 000 blessures die ontstaan door overbelasting.
Circa 1,3 miljoen van deze gevallen moet medisch worden behandeld en 180 000
geblesseerden komen terecht op de eerste hulp.2
De kans die een sporter op een blessure loopt is thans 13%; voor topsporters
zelfs ca. 60%.3 In de registratie van sportblessures
zijn overigens niet opgenomen de blessures die ontstaan ten gevolge van andere
vormen van beweging dan sport (denk aan fietsen, wandelen, tuinieren, traplopen
e.d.).4De omvang van de blessureproblematiek wordt
doorgaans gemeten in absolute aantallen en in incidentiedichtheidscijfers
(aantal blessures per 100 000 inwoners dan wel per aantal uren sportbeoefening).
De ernst van de blessures wordt gemeten aan de
hand van de gestelde diagnose en de directe medische kosten.In de periode 1990–1999 is het aantal spoedeisende behandelingen
na een sportongeval gedaald met 11%. Deze daling wordt allereerst veroorzaakt
door de terugloop van het aantal voetbalblessures. Ook het aantal ongevallen
tijdens volleybal, hockey, tennis en zwemmen laat een sterke daling zien.
Hiertegenover staat een stijging van het aantal ongevallen tijdens skaten/skeeleren
en karten.Verschillen in blessures kunnen behalve voor takken van sport ook worden
geconstateerd voor kenmerken van de sporters zelf. Zo nemen jongeren (10–29
jaar) circa tweederde van alle spoedeisende-hulpbehandelingen (acute blessures)
voor hun rekening. Daartoe behoren ook de SEH-behandelingen die ontstaan ten
gevolge van het bewegingsonderwijs (17 000, evenredig verdeeld over het
basisonderwijs en het voortgezet onderwijs). Overbelasting (geleidelijk ontstane
blessures) komt meer voor bij volwassenen. Mannen nemen aanzienlijk meer blessures
voor hun rekening dan vrouwen. Trends wijzen erop dat de prevalentie van blessures
stijgt bij de jeugd (0–14 jaar) en bij ouderen (55+), en dat het aandeel
geleidelijk ontstane blessures stijgt ten opzichte van de acute blessures.De trends in blessures lijken grotendeels samen te hangen met veranderingen
in de sportbeoefening: de toenemende of afnemende deelname aan een specifieke
tak van sport en toename of afname van een specifieke doelgroep aan sport.Andere sportgerelateerde aandoeningenSportgerelateerde aandoeningen doen zich vooral voor als blessures. Maar
op kleinere schaal komen ook andere aandoeningen voor die mogelijk aan endogene
en exogene factoren van (te) intensief bewegen kunnen worden
toegeschreven: eet- en groeistoornissen, inspanningsastma, maag- en darmstoornissen,
hersenbeschadiging, hartritmestoornissen en gevallen van plotse dood. Precieze
cijfers over deze aandoeningen zijn niet voor handen. De signalen geven in
ieder geval aanleiding om in het algemeen meer aandacht te besteden aan mogelijke
andere negatieve effecten van (te) intensief bewegen dan blessures alleen.8.3. Huidig beleidOnderzoekCijfers over sportblessures worden in hoofdzaak ontleend aan drie onderzoeken:
aan het Letsel InformatieSysteem (LIS, voorheen Privé Ongevallen Registratie
Systeem, PORS) van Consument en Veiligheid, dat gegevens ontleent aan de behandeling
van blessures bij een steekproef van 10% van de SEH-afdelingen van algemene
en academische ziekenhuizen; aan de survey Ongevallen in Nederland, waarin
gegevens worden verzameld op basis van de enquêtering van een representatieve
steekproef van 65 000 personen, en het Permanent Onderzoek Leefsituatie,
POLS (voorheen Gezondheidsenquête) van het CBS, waarbij een ondergrens
wordt gehanteerd van 16 jaar.PreventiebeleidIn 1998 verscheen de nota Veilig Thuis. Deze
nota schetst het beleid van Ministerie van VWS op het gebied van de veiligheid
in en om de woning, bij sport en recreatie. Preventie van zogenaamde privé-ongevallen
levert een bijdrage aan het verlengen van de gezonde levensverwachting en
het voorkómen van vermijdbare sterfte en is daarmee een belangrijk
onderdeel van het volksgezondheidsbeleid.De nota definieert drie mogelijke aangrijpingspunten voor beleidsinterventies:– het gedrag van de consument (voorlichting, educatie);– de veiligheid van de omgeving en van georganiseerde activiteiten
waar de consument aan deelneemt (inrichtingseisen, keurmerken, protocollen),
en– de veiligheid van consumentenproducten (wetgeving, normalisatie).Het beleid zoals neergelegd in Veilig Thuis
maar ook in Wat sport beweegt heeft geleid tot
de nodige activiteiten op het gebied van blessurepreventie. Via VWS en ZON
is de afgelopen jaren het programma Sport Blessure Vrij ondersteund, waaraan inmiddels meer dan twintig bonden deelnemen.Kwaliteitseisen voor sportscholen en fitnesscentra zijn verankerd in een
erkenningregeling (LERF). Verder hebben de organisaties in de zwembadbranche
een plan van aanpak opgesteld om te komen tot een certificeringsysteem voor
zwembaden; veiligheid en preventie van ongevallen maken daar nadrukkelijk
onderdeel van uit. De Nederlandse Hippische Sportbond (NHS) voert in samenwerking
met de ministeries van LNV en VWS een soortgelijk initiatief uit voor maneges. Sport Blessure VrijSinds 1988 wordt door NOC*NSF in samenwerking met de Stichting Consument
en Veiligheid het programma Sport Blessure Vrij (SBV) uitgevoerd. Dit programma
heeft tot doel «het reduceren van het aantal, de ernst en de gevolgen
van sportblessures». In de periode van 1988 tot 1997 is een ontwikkeling
doorgemaakt waarbij steeds meer (risicovolle) sporten zijn betrokken.Aanvankelijk werd vooral het publiek (de sporter zelf) benaderd door middel
van campagnes. Tegenwoordig richten de activiteiten zich ook op intermediairs
zoals trainers, beroepsgroepen in de (sport)gezondheidszorg en sportwinkels.
In de periode 1988 t/m1996 hebben de volgende campagnes in het kader van blessurepreventie plaatsgevonden:– Blessures, blijf ze de baas (1988/1992);– Topteams zetten blessures buitenspel (1993/1995);– 'n Sportblessure. Vervelender dan je denkt (1995/1996).Uit evaluatie blijkt dat deze campagnes wel zorgen voor kennisvermeerdering,
maar een echte gedragsverandering op basis van deze campagnes alleen kan moeilijk
worden aangetoond.In 1997 is voor het eerst een kwantitatieve doelstelling gesteld: te komen tot een reductie (10% in vijf jaar) van het aantal, de
ernst en de gevolgen van sportblessures. Het (relatief) aantal blessures
wordt afgemeten aan de incidentiedichtheid (aantal blessures per 1000 uren
sport). De ernst en de gevolgen worden geoperationaliseerd in de vorm van
(al dan niet) medische behandeling, duur van het sportverzuim en duur van
het arbeidsverzuim in dagen. In 2002 zal de doelstelling aan de hand van de
ongevalsregistratie worden geëvalueerd.ProductveiligheidProductveiligheidsmaatregelen kunnen effectief zijn ter verhoging van
de veiligheid. Voortvloeiend uit Europese richtlijnen zijn ten aanzien van
een aantal sportproducten eisen geformuleerd. Dit betreft met name de persoonlijke
beschermingsmiddelen (voet- en beenbescherming, helmen en gebitsbeschermers).
Ook bestaan er richtlijnen voor sporttoestellen. Voor de overige sportproducten
zijn geen specifieke eisen neergelegd (algemene Warenwet).Speeltoestellen vallen onder het Besluit veiligheid attractie- en speeltoestellen
(Wet op de gevaarlijke werktuigen). Onder speeltoestellen vallen bijvoorbeeld
ook de halfpipes voor skates en skateboards. De
toestellen mogen geen gevaar opleveren voor de veiligheid en de gezondheid;
de eigenaar heeft hiertoe een zorgplicht.De veiligheid van sportaccommodaties wordt geregeld door middel van het
Bouwbesluit. De voorschriften zijn echter algemeen en niet opgesteld met oog
op de specifieke sportactiviteiten die in deze accommodaties plaatsvinden.ArbowetTer verhoging van de veiligheid voor werknemers
heeft het Ministerie van SZW per 1 januari 2000 de arbo-regelgeving aangescherpt.
Met branches waarin bepaalde arbeidsrisico's zich in zekere mate voordoen,
worden arbo-convenanten afgesloten (zie ook hoofdstuk 7).De sportsector is niet geïdentificeerd als zo'n risicogevoelige branche.
De arbo-regelgeving is uiteraard wel van toepassing, maar zal in de regel
niet substantieel bijdragen aan de veiligheid van de sportbeoefening aangezien
de regelgeving zich richt tot het kader en niet
tot de sporters zelf. Hoogstens kan van geval tot geval – afhankelijk
van hoe de arbeidsverhoudingen zijn geregeld – worden beargumenteerd
dat de arbo-regelgeving zich ook richt op topsporters.Op grond van de Arbowet zijn óók vrijwilligersorganisaties
verplicht een risico-inventarisatie en -evaluatie uit te voeren en geïdentificeerde
risico's preventief en planmatig aan te pakken. Vrijwilligersorganisaties –
waaronder sportverenigingen – met minder dan 40 uur betaalde arbeid
per week hebben bij de inwerkingtreding van de Arbowet tot 1 januari
2002 vrijstelling gekregen van de verplichte inschakeling van een Arbodienst.1 Vervolgbeleid van SZW op dit punt is mede afhankelijk
van de resultaten van een evaluatie naar de implementatie van de Arbowet in
de loop van 2001. 8.4. StrategieUit ongevalsregistraties blijkt dat blessures veranderen in aard, omvang
en ernst. Vergrijzing en een toenemende sportdeelname onder 55+-ers, individualisering,
hypes (modetrends) in het aanbod en de hang naar «extreem» gedrag
hebben hiermee ongetwijfeld te maken. Ontwikkelingen in sportdeelname en -keuze
leiden bijvoorbeeld tot een toename van blessures onder ouderen, een toename
van blessures onder ongeorganiseerde sporters (meest individuele sporten)
en een toename van blessures ten gevolge van gevaarlijke sporten en ragesporten.RisicosportenOp verzoek van VWS heeft Stichting Consument & Veiligheid een aantal
sporten geïdentificeerd waarvoor uit epidemiologisch oogpunt extra aandacht
gewenst is.1 De informatie is gebaseerd op het
Letsel Informatie Systeem (spoedeisende behandelingen; minder acute blessures
en blessures door overbelasting zijn daarbij derhalve niet betrokken). Bij
de analyse is gekeken naar de ernst, (absolute) omvang, incidentiedichtheid, medische kosten en trends van de sportblessures. Prioritaire takken van sport
zijn veldvoetbal, skeeleren/skaten, schaatsen, paard- of ponyrijden, motorsport,
bewegingsonderwijs, autosport (karten), zaalvoetbal, hockey, zwemmen, skiën,
tennis en volleybal. In het beleid zal prioriteit worden gegeven aan deze
risicosporten.Ongeorganiseerde sportenIn de top-10 van sporten met een hoge incidentiedichtheid staat ook een
aantal meest ongeorganiseerd beoefende sporten (skaten/skeeleren, schaatsen,
paardrijden, karten, skiën en zwemmen). Beoefenaren van deze takken van
sport zijn doorgaans moeilijk te bereiken. Toch zijn er wel mogelijkheden,
bijvoorbeeld langs de weg van accommodaties, evenementen, detailhandel, recreatie-ondernemers,
reisbureaus, scholen of de gezondheidszorg. Primair zal worden gekeken naar
de mogelijke intermediaire rol van aanbieders van sportproducten en -diensten.De veiligheid van evenementen heeft speciale aandacht nodig. Uit onderzoek
van de stichting Consument & Veiligheid is gebleken dat het risico op
een blessure tijdens een evenement groter is dan tijdens de reguliere sportbeoefening.
Enerzijds kan dat komen omdat de (vele) deelnemers niet altijd even goed zijn
geoefend. Anderzijds is het terrein waar het evenement wordt georganiseerd
meestal niet speciaal hiervoor aangelegd.Ook de georganiseerde sport kan een rol van betekenis spelen door activiteiten
te ondernemen waarvan niet alleen de leden, maar ook de ongeorganiseerde sporters
van de betreffende tak van sport kunnen profiteren. Veilig SkatenEen voorbeeld van hoe de georganiseerde sport de ongeorganiseerde sporters
ten dienste staat, betreft de oprichting van de Skate Bond Nederland in 1999.
In vergelijking tot het enorme aantal recreatieve skaters kent deze bond slechts
een gering aantal leden. Maar toch vervult de bond een belangrijke rol, juist
met oog op de veiligheid van de ongeorganiseerde skaters. Het project «Veilig
Skaten» heeft als doel het ontwikkelen van een rijkserkende opleiding
tot skate-instructeur en het ontwikkelen van een skatevaardigheidsbewijs.
Ook wordt een protocol en handleiding ontwikkeld voor het organiseren van
skate-toertochten en wedstrijden.RagesportenBijzondere aandacht is nodig voor ragesporten. Trends in sport en beweging
lijken elkaar in steeds hoger tempo op te volgen. Soms hebben deze trends
geen gevolgen voor de veiligheid van de beoefenaren (vergelijk de diverse
vormen van fitness en aerobics), maar soms komen nieuwe producten in zwang
(skates, stepjes, karting, fitnessapparatuur voor thuisgebruik) die, afgaand
op de eerste signalen, wel degelijk gevolgen kunnen hebben voor de veiligheid
en gezondheid van de gebruikers. Op rages is een snel
antwoord nodig: er is geen tijd om registraties en analyses af te wachten
of in Europees verband normen te ontwikkelen.Om snel te kunnen signaleren is continue nationale en internationale monitoring
nodig, zowel in Europees verband als in relatie tot «trend settende»
landen zoals de Verenigde Staten.BewegingsonderwijsUit onderzoek onder leerkrachten en docenten blijkt dat ondeskundig gebruik
van toestellen, de slechte staat van toestellen en het ontbreken van een vakleerkracht
worden genoemd als belangrijkste oorzaken van blessures in het bewegingsonderwijs,
zowel in het basisonderwijs als in het voortgezet onderwijs. Als andere oorzaken
noemt men ruw gedrag van kinderen, het aantal kinderen in de groep (met betrekking
tot de zaalgrootte) en gebrekkige concentratie en motorische vaardigheden
van kinderen.1Uit hetzelfde onderzoek blijkt dat slechts 22% van de docenten bewegingsonderwijs
in de laatste vijf jaar een nascholingscursus heeft gevolgd waarin aandacht
wordt besteed aan veiligheid. Onder de docenten lichamelijke opvoeding en
leerkrachten basisonderwijs bestaat een duidelijke behoefte aan een pakket
«veiligheid bewegingsonderwijs» met daarin protocollen, checklists,
voorlichtingsmateriaal voor leerlingen en een handleiding voor het gebruik
van de diverse producten en toestellen. Het kabinet acht het wenselijk om –
in samenspraak met de beroepsgroep – aan deze behoefte tegemoet te komen.RisicogroepenPrioritaire doelgroepen voor veilig bewegen zijn jongeren en ouderen. Jongeren (grote sportdeelname,
risicogedrag) nemen het leeuwendeel van de blessures voor hun rekening; het
aantal spoedeisende behandelingen ten gevolge van sportblessures in de groep
0–14 jaar is de laatste jaren gestegen. Maar ook het aantal blessures
onder ouderen boven de 55 jaar stijgt. Deze stijging houdt gelijke tred met
de toenemende sportdeelname. Hierbij past overigens de opmerking dat sport
en beweging ook bij ouderen bijdragen aan de coördinatie (evenwicht,
balans) en zodoende privé-ongevallen kunnen helpen voorkomen. Er zijn
speciale bewegingsprogramma's ontwikkeld met oog op valpreventie.Vanwege de demografische ontwikkelingen (vergrijzing), de verwachte toename
van de sportbeoefening door deze doelgroep én de gevolgen – ernstiger
dan bij de jeugd – is voor ouderen de komende jaren extra aandacht nodig.Van specifieke doelgroepen zoals gehandicapten en chronisch zieken is
op dit moment niet bekend in hoeverre de veiligheid bij sport en beweging
in het geding is, maar voor dergelijke kwetsbare groepen is uiteraard wel
extra aandacht nodig. Het blessurerisico voor lichamelijk gehandicapte sporters
wordt bijvoorbeeld groter geacht dan bij niet-gehandicapte sporters, omdat
het onderscheid tussen pijn ontstaan door vermoeidheid en pijn ontstaan door
overbelasting vaak moeilijk is te maken. Aan het passieve bewegingsapparaat
wordt pijn überhaupt niet waargenomen.2
Hiernaar zal nader onderzoek moeten worden gedaan, met name in verband met
het ontwikkelen van een verantwoord sport- en bewegingsaanbod.Preventie én curatieVoorkomen is beter dan genezen, en dat geldt natuurlijk ook voor blessures.
Het beleid zal zich daarom allereerst moeten richten op de preventie
van blessures en andersoortige aandoeningen. Effectieve preventiemaatregelen
dienen zo spoedig mogelijk en op grote schaal in de sport te worden geïmplementeerd.
Aan implementatievraagstukken zal meer aandacht moeten worden besteed. Uit
de kennis over blessurepreventie dient lering te worden getrokken voor een
verantwoorde wijze van sportbeoefening, met name bij risicogroepen.Daarnaast dient structurele aandacht te worden besteed aan de curatie
van blessures. Een effectieve behandeling van blessures kan immers de ernst
van de gevolgen (voor de gezondheid, de economie en voor de maatschappelijke
participatie) aanzienlijk beperken (zie hoofdstuk 9).8.5. Voornemens8.5.1. Risicosporten Effectieve preventieve maatregelenRecent is door NOC*NSF en de stichting Consument en Veiligheid onderzoek
gedaan naar de effectiviteit van blessurepreventiemaatregelen. In het algemeen
moet worden geconcludeerd dat er weinig gecontroleerd epidemiologisch onderzoek
beschikbaar is over de effectiviteit van blessurepreventieve maatregelen.
Maar tussen wetenschappers bestaat wel consensus over de effectiviteit van
een aantal preventieve maatregelen met name gericht op het voorkomen van acute
sportblessures.Bewezen effectief zijn het gebruik van enkeltape
ter preventie van recidief enkelletsel en enkelbraces ter preventie van nieuw
en recidief enkelletsel, het dragen van een fietshelm en het dragen van polsbeschermers
bij skaten.Waarschijnlijk effectief zijn een sportspecifieke
warming up, enkeltape ter preventie van nieuw letsel, een patellatape enbrace
ter preventie van geleidelijk ontstaan letsel, sportschoenen met goede schokdemping,
gebits-, oog, scheen-, en elleboogbeschermers (van hard materiaal).Nog onvoldoende bekend is de preventieve werking
van onder andere rekoefeningen, een cooling-down, een sportspecifieke keuring,
kniebeschermers, opvulstukken. (Stichting Consument & Veiligheid 2001)Implementatie effectieve maatregelenEen aantal maatregelen in het kader van blessurepreventie lijkt vruchten
af te werpen. Hoewel de effectiviteit van deze maatregelen nog niet in alle
gevallen is bewezen, bestaat er onder experts wel consensus over de werking
ervan.1 Deze maatregelen zouden allereerst kunnen
worden geïmplementeerd bij de onderscheiden risicosporten. Daarbij moet
de focus worden gelegd op de sportbeoefening door jeugd (4–12 jaar)
en jongeren (12–18 jaar), de grootste risicogroep (en mogelijk de groep
met het grootste risicogedrag).Naar de effectiviteit van maatregelen moet overigens meer onderzoek worden
gedaan. Daarnaast moet er worden geïnvesteerd in verdere kennisontwikkeling
en de kennisoverdracht aan het veld (sporters en intermediairs). Tenslotte
is aandacht nodig voor (actuele) normstelling voor producten, toestellen en
accommodaties die bestemd zijn voor sportgebruik.Georganiseerde sportHet kabinet wil de implementatie van maatregelen in de georganiseerde
sport stimuleren door een combinatie van faciliterend en voorwaardenstellend
beleid aan bonden, zoals dit ook – met succes – wordt gevoerd
op het gebied van doping. Beleid inzake blessurepreventie zal worden opgenomen
als criterium bij de subsidiëring van sportmedisch beleid door VWS (zie
paragraaf 13.2). Vertrekpunt voor sportbonden is een risico-inventarisatie
van de eigen tak van sport. Zowel de fysieke omgeving (accommodatie en producten),
de sport zelf (spelregels en organisatie) als het gedrag van
sporters kunnen aan een dergelijke inventarisatie worden onderworpen. Deze
analyse kan leiden tot mogelijke oplossingen voor gevonden risico's: aanpassing
van gebruikte materialen, invoering van beschermende maatregelen of zelfs
de aanpassing van spelregels. Ook zal worden gestimuleerd dat bonden (m.n.
risicosporten) een registratiesysteem opzetten voor de eigen tak van sport.Uiteindelijk zal het beleid zijn uitwerking moeten krijgen op verenigingsniveau. Veiligheid moet onderdeel uitmaken
van de invoering van kwaliteitszorg.Ongeorganiseerde sportImplementatie van maatregelen in de ongeorganiseerde sport vraagt om maatwerk.
Per sport zal moeten worden bekeken welke «contactmomenten» er
bestaan met de sporter: het moment van aankoop van producten (skates, step,
wintersportvakantie), de momenten waarop gebruik wordt gemaakt van een bepaalde
accommodatie (schaatsen, kartbaan) of bijvoorbeeld de deelname aan evenementen
(hardlopen). Voor de ongeorganiseerde sport zal een aanvullend programma worden
ontwikkeld waarbij de georganiseerde sport zal
worden uitgenodigd een actieve rol te spelen.Aan evenementen op niet permanente sportterreinen moet apart aandacht
worden besteed. In aansluiting op de wedstrijdreglementen en draaiboeken kunnen
richtlijnen worden opgesteld om de veiligheid van deze evenementen te vergroten.
Het kabinet wil bevorderen dat dergelijke (actuele) richtlijnen worden ontwikkeld.
De verantwoordelijkheid voor de implementatie van deze richtlijnen ligt bij
de evenementenorganisaties, de betreffende tak-van-sport-bonden en de gemeenten
waar de evenementen plaatsvinden. Gemeenten kunnen regelend optreden, bijvoorbeeld
door middel van vergunningverlening. Organisaties zoals Service Médical
kunnen hoogwaardige medische ondersteuning verlenen bij mobiele sportevenementen.
Het kabinet is een groot voorstander van de inschakeling van dergelijke dienstverlening
en zal de ontwikkeling van het aanbod op landelijk niveau ondersteunen.De georganiseerde sport kan een belangrijke rol spelen in het bereiken
van de ongeorganiseerde sporters. In sommige takken van sport gebeurt dit
al, maar de kennis en expertise in de georganiseerde sport kan over het algemeen
veel beter worden geëxploiteerd. Bonden zouden als voortrekker kunnen
fungeren van een veiligheidsbeleid dat zich richt op óók de
ongeorganiseerde sporters van hun tak van sport door gemeenten en evenementenorganisaties
gevraagd en ongevraagd te adviseren en te ondersteunen, informatie te genereren
voor een breed publiek (bijvoorbeeld via internet), enzovoorts. Daarbij snijdt
het mes aan twee kanten, want de georganiseerde sport voorkomt op die manier
een mogelijk negatief imago van de betreffende tak van sport door blessures
en ongevallen, en bovendien komen ongeorganiseerde sporters zodoende in aanraking
met het aanbod van de georganiseerde sport.8.5.2. RagesportenOp ragesporten is een snel antwoord nodig. Dat is alleen mogelijk wanneer
letsels en blessures worden gemeten aan de hand van een doorlopende registratie en een structurele inventarisatie van signalen
uit de praktijk. Rages ontstaan dikwijls aan de hand van de verkoop van nieuwe
producten. In sommige gevallen kan het zinvol blijken normen te ontwikkelen
en eisen te stellen ten aanzien van de productveiligheid. Hiertoe is Europese
samenwerking nodig, óók op het gebied van registratie en signalering.
De ontwikkeling van richtlijnen vindt altijd plaats in Europees verband. De
ontwikkeling en implementatie van richtlijnen volgt echter een
lange weg, te lang om adequaat te kunnen inspelen op sommige rages. Wel kan
de branche worden gestimuleerd tot het nemen van eigen maatregelen (certificering)
en kunnen consumentenorganisaties producten testen, hierover de publiciteit
zoeken en voorlichting geven aan het publiek. Het kabinet wil een strategie
(crisisscenario) laten ontwikkelen waarmee in voorkomende gevallen over veiligheidsrisico's
van sport- en spelproducten een breed publiek kan worden benaderd.8.5.3. Kwetsbare doelgroepen Keurmerk 55+Met ondersteuning van VWS voert Fit!Vak in samenwerking met TNO, Stichting
Consument en Veiligheid en de Rijksuniversiteit Groningen een vooronderzoek
uit naar de mogelijkheden om de bruikbaarheid van fitnessapparatuur, de toegankelijkheid
en veiligheid van fitnessaccommodaties en de geschiktheid van bewegingsprogramma's
voor 55+ers te verbeteren. Fit!Vak wil nagaan in hoeverre het mogelijk is
veiligheids- en kwaliteitscriteria te ontwikkelen die kunnen leiden tot een
keurmerk. Een dergelijk keurmerk kan de doelgroep informatie geven over de
mate waarin het fitnessaanbod is afgestemd op hun specifieke behoeften.Ten behoeve van kwetsbare doelgroepen zoals ouderen, chronisch zieken
en gehandicapten (afnemende belastbaarheid; toenemende ernst van de gevolgen
van letsels) zal meer aandacht moeten uitgaan naar het ontwikkelen van een
sport- en bewegingsaanbod dat goed is toegesneden op de belastbaarheid van
het soms kwetsbare gestel, en dat eventuele risico's zoveel mogelijk uitsluit.
Deze doelgroepen zijn prioritair bij de bestrijding van inactiviteit (hoofdstuk
5) of vanwege de belangrijke rol die sport en beweging kunnen spelen in de
curatie van aandoeningen (hoofdstuk 6). In praktijk blijken voor deze doelgroepen
behoorlijke hoge drempels te bestaan om überhaupt aan sport- en bewegingsactiviteiten
deel te nemen. Mogelijke veiligheids- en gezondheidsrisico's moeten deelname
dan niet in de weg staan.Te allen tijde zal moeten worden gestreefd naar een passend aanbod, veilige
omstandigheden en deskundige begeleiding bij bewegingsprogramma's voor kwetsbare
doelgroepen. Naar de eventuele gezondheids- en veiligheidsrisico's van sport
en beweging door ouderen, chronisch zieken en gehandicapten zal nader onderzoek
worden gedaan. Er zal overleg met het veld worden gevoerd over de mogelijkheid
om een opleiding (kopstudie) te ontwerpen ten behoeve van een (professionele)
functie van bewegingsleider voor ouderen, chronisch zieken en gehandicapten
(zie verder paragraaf 13.3).8.5.4. BewegingsonderwijsHet kabinet is van mening dat de veiligheid in het bewegingsonderwijs –
waaraan in principe alle kinderen en jongeren
in de schoolgaande leeftijd deelnemen ongeacht aanleg, interesse en vaardigheden –
moet worden gewaarborgd. Samen met de Koninklijke Vereniging van Leraren Lichamelijke
Opvoeding (KVLO) zal worden bezien welke mogelijkheden er zijn om de deskundigheid
van leerkrachten bewegingsonderwijs en docenten lichamelijke opvoeding te
vergroten waar het gaat om de veiligheid van de lessen (door middel van opleidingen,
handleidingen, voorlichtingsmateriaal e.d.). Verder zal het Ministerie van
OCenW aandacht besteden aan de veiligheid van gymnastiektoestellen in het
basisonderwijs en in het voortgezet onderwijs. 8.5.5. Andere sportgerelateerde aandoeningenEetstoornissenNOC*NSF heeft recent onderzoek gedaan naar eetstoornissen bij (top)sporters.1 De conclusie uit dit onderzoek is dat eetstoornissen
zeker voorkomen bij (top)sporters, maar niet meer dan onder andere bevolkingsgroepen.
De meest bepalende factoren voor het ontstaan van eetproblemen in de sport
zijn de gewichtsklassen en het esthetische aspect van bepaalde sporten in
combinatie met een extreme wil om te presteren én de druk van buitenaf
om te presteren. Verder blijkt dat sporters regelmatig kampen met (meer in
het algemeen) voedingsproblemen of eetproblemen. Het onderwerp «eetstoornissen»
dient dan ook in een breder perspectief gezien te worden en zal worden betrokken
in de voornemens op het gebied van gezondheidsvoorlichting aan topsporters
en talenten (zie paragraaf 8.5.6).MaagdarmklachtenMaagdarmklachten lijken op grote schaal voor te komen, vooral bij duursporten.2 Door een uitgebalanceerde voeding, zowel voor als tijdens
de inspanning, kan het optreden van maagdarmklachten worden verminderd, zonder
dat dit ten koste gaat van het prestatievermogen. Preventieve maatregelen
om de balans tussen voeding en beweging te verbeteren zullen door het kabinet
worden gestimuleerd. Het effect van het gebruik van voedingssupplementen daarbij
zal nader moeten worden onderzocht, temeer omdat sommige voedingssupplementen
in verband worden gebracht met doping (zie paragraaf 10.4.3). Vanuit
de sportgezondheidszorg is het initiatief genomen om voor de handhaving van
het gewicht en het gebruik van voedingssupplementen door sporters een multidisciplinaire
richtlijn op te stellen.HersenletselTraumatisch hersenletsel kan worden opgelopen door krachten die inwerken
op de schedel of een dusdanige beweging van het hoofd teweeg brengen dat hierdoor
de hersenmassa wordt verplaatst.3 Over hersenafwijkingen
opgelopen in de sportbeoefening is tot op heden weinig bekend, uitgezonderd
de gegevens die het LIS oplevert over spoedeisende
blessures. Circa 1% hiervan betreft hersenletsel. Percentueel komt dit type
letsel het meest voor bij wielrennen, fietscrossen, paardrijden en schaatsen;
qua omvang komt hersenletsel vooral voor bij paardrijden, veldvoetbal, schaatsen,
zwemmen, bewegingsonderwijs en skeeleren/skaten.4
De Gezondheidsraad bereidt een advies voor over hersenbeschadiging optredend
bij voetbal (koppen) en bij boksen. Dit advies wordt in het voorjaar van 2002
verwacht en zal zo spoedig mogelijk na publicatie aan de Tweede Kamer worden
toegezonden.5Plotse doodOnder plotse dood wordt verstaan het onverwacht intreden van de dood tijdens
of vlak na de sportbeoefening. Plotse dood in de sport is zeldzaam.6 De belangrijkste oorzaak van plotse dood bij sporters
zijn hartafwijkingen en abnormaal verlopende kransvaten.7 Het blijkt moeilijk om het risico op plotse dood te traceren. Als
er familieleden zijn die op jonge leeftijd zijn overleden door hartklachten
is er wellicht sprake van een familiaire afwijking. Dit is voor sporter een
reden om zich goed te laten onderzoeken, hoewel ook een goed uitgevoerde sportkeuring
hierover geen zekerheid kan geven. Tevens is aangetoond dat er een correlatie
bestaat tussen plotse dood tijdens de sportbeoefening en een recent doorgemaakt
influenza.8 Tijdens het doormaken van een infectie
moet men eigenlijk niet sporten, in ieder geval moet men de trainingsintensiteit
reduceren. Hierover dient goede voorlichting te worden gegeven. Een trainer
zou van deze aspecten op de hoogte moeten zijn om een sporter te kunnen
helpen abnormale lichaamssignalen te herkennen. Dit zou onderdeel kunnen uitmaken
van de kaderopleidingen.MilieuIn sommige gevallen kan milieuverontreiniging bij (intensieve) sportbeoefening
in verhevigde mate tot klachten leiden dan bij de uitoefening van normale
dagelijkse bezigheden.1 Bij nadere beschouwing
gaat het om de volgende combinaties:• luchtverontreiniging, met name smog: hinderlijk voor met name duursporters
en in mindere mate ook luchtsporters; leidt tot aandoeningen aan de luchtwegen
en kan leiden tot aandoeningen aan de longen;• verontreiniging van het oppervlaktewater: hinderlijk voor watersporters,
met name onderwatersporters, surfers, triatleten en lange-afstandszwemmers;
leidt tot oorontsteking, huidirritaties, aandoeningen aan slijmvliezen, luchtwegen
en maagdarmkanaal; kan in uitzonderlijke gevallen leiden tot de ziekte van
Weil;• voorkomen van chloor en chloroform in het binnenmilieu van zwembaden;
hinderlijk voor zwemmers; kan leiden tot irritaties aan ogen en luchtwegen,
en in uitzonderlijke gevallen tot nierbeschadiging.Ter bescherming van de gezondheid van burgers in het algemeen zijn en
worden verschillende maatregelen getroffen. De kwaliteit van zwemwater wordt
geregeld in de Wet hygiëne en veiligheid zwemwater; met name in de zomermaanden
vinden regelmatige controles plaats door het bevoegd gezag. Voor smog verzorgt
het KNMI een speciaal weerbericht.Uit de gegevens over de plaatselijke situatie kunnen door de sportsector
in samenspraak met het bevoegd gezag conclusies worden getrokken voor de sportbeoefening
in (bepaalde regio's in) Nederland: zowel voor de recreatiesport als voor
de competitie en evenementen. Een dergelijke maatregel is goed vergelijkbaar
met de afgelasting van wedstrijden naar de gesteldheid van de bodem door vorst,
sneeuw of overvloedige neerslag. Met oog op de deelname van topsporters aan
evenementen in het buitenland zouden ook dergelijke richtlijnen of adviezen
kunnen worden afgegeven door de landelijke sportbonden of een gezaghebbend
instituut.Voor wat betreft het gebruik van chloor in zwembaden geldt dat er allereerst
kan worden gezocht naar technologische alternatieven. Een andere opmerking
is dat de concentratie chloroform toeneemt met de hoeveelheid zwemmers. Dit
leidt tot de aanbeveling dat het gunstig is voor sporters om van het zwembad
gebruik te maken in de stille uren.8.5.6. TopsportDe verantwoordelijkheid voor de gezondheid en veiligheid ligt –
net als bij alle andere burgers – in principe bij de topsporter zelf.
Echter, in de topsport is sprake van arbeidsverhoudingen of andere afhankelijkheidsrelaties
waardoor de grens tussen de eigen verantwoordelijkheid en die van bijvoorbeeld
de trainer, de coach, de sponsor of de sportbond niet helemaal duidelijk valt
te trekken. Dit kan in sommige gevallen leiden tot niet geheel overdachte
of vrijwillige keuzes. Aan de andere kant zijn topsporters vanwege hun professie
geneigd tot het uiterste te gaan. In sommige gevallen zullen zij tegen zichzelf
in bescherming moeten worden genomen. Dat geldt al helemaal voor (minderjarige)
talenten, die in fysiek en geestelijk opzicht nog volop in ontwikkeling zijn.
Een manier om hierin verbetering te brengen, is het regelmatig monitoren van
de balans tussen prestaties en gezondheid van de topsporter.In de meeste takken van sport hebben topsporters te maken met een toenemende
werkdruk. Uit een (kwalitatief) onderzoek in de wielrennerij bleek dat eenderde
van de respondenten gedurende hun amateurperiode één of meerdere
periode(s) heeft gekend van fysieke en mentale overbelasting.
Zware trainingen, vaak nog gecombineerd met drukke werk- of schoolomstandigheden,
te weinig herstelmomenten, slechte communicatie over de trainingsaanpak en
de stress om prestaties te moeten leveren, leidden ertoe dat deze renners
meer en meer vermoeid raakten, niet meer recupereerden en daardoor minder
presteerden. Zij zagen het verdere verloop van het wielerseizoen of zelfs
hun wielercarrière verloren gaan.1Om vormen van overbelasting ten gevolge van de werkdruk te kunnen voorkomen,
kan de verdere professionalisering van arbeidsverhoudingen in de topsport
mede een oplossing zijn. Bij duidelijke arbeidsverhoudingen (werkgever –
werknemerrelatie) kan de Arbowet een instrument zijn om de arbeidsomstandigheden
te verbeteren.Topsport kan anno 2001 vanwege de gezondheidsrisico's eigenlijk niet meer
worden beoefend zonder de continue beschikbaarheid van sportmedische begeleiding,
met oog op zowel de preventie als de curatie van sportgerelateerde aandoeningen.
Essentieel is allereerst de beschikbaarheid van de sportfysiotherapeut en
in sommige takken van sport ook de sportmasseur. Tijdens wedstrijden en evenementen
is ook de aanwezigheid van een (sport)arts van belang voor een eerste diagnose
bij het optreden van letsel. Verder wordt voor de sportmedische begeleiding
in voorkomende gevallen gebruik gemaakt van specialisten, psychologen, diëtisten
en andere (para-)medische of sportgerelateerde beroepen (bijv. de inspanningsfysioloog).GezondheidsvoorlichtingHet is belangrijk dat topsporters zich goed bewust zijn van de noodzaak
om gezond te zijn en te blijven, zowel tijdens de actieve topsportcarrière
als met oog op mogelijke consequenties ná de carrière. Het kabinet
wil stimuleren dat voor topsporters, aanstormende talenten en hun trainers,
coaches en begeleiders een voorlichtingstraject wordt ontwikkeld over «lijf
en leden». Informatie betreft allereerst het bewegingsapparaat en het
voorkomen van blessures, maar ook voeding, doping en andere onderwerpen die
de gezondheid van topsporters kunnen beïnvloeden.CurriculumEen tweede mogelijkheid om de aandacht voor de gezondheid van topsporters
te verbeteren is de introductie van sportgeneeskundige keuringen die kunnen
worden geregistreerd in een gezondheidscurriculum of medisch dossier. Door
middel van deze keuringen kan de gezondheidstoestand van de topsporters in
relatie tot de prestaties worden gevolgd. Keuringen zijn ook belangrijk voor
het op verantwoorde en gezonde wijze afbouwen van de topsportcarrière.
Naast persoonsgegevens zouden in het curriculum gegevens kunnen worden opgenomen
over gezondheidsparameters en persoonlijke waarden, de resultaten van keuringen
en reguliere controles (inspanningstesten, bloedanalyse e.d.) en de dossiers
van medische behandelingen bij blessures of ziektes. Het curriculum zou zich
onder voorwaarden kunnen lenen voor de opname van de resultaten van dopingcontroles
en de toetsing hiervan aan de persoonlijke waarden. Een experiment op dit
gebied van de KNWU wordt reeds gefaciliteerd.Het kabinet wil de ontwikkeling van gezondheidskeuringen en een curriculum
voor topsporters ondersteunen. Daartoe zal echter eerst onderzoek moeten worden
gedaan naar het draagvlak en de haalbaarheid van dit voornemen (in termen
van beheer, beschikbaarheid, privacy, internationale afstemming en dergelijke). Gezondheidsmetingen KNWUIn navolging van het gezondheidsbeleid van de internationale wielerorganisatie
UCI is de KNWU in 2000 een pilot gestart met de gezondheidsmonitoring van
professionele wielrenners. Iedere renner moet jaarlijks een uitgebreid medisch
onderzoek ondergaan waarbij onder andere een bloedanalyse wordt gemaakt, een
cardiologietest wordt uitgevoerd en een ogentest wordt gedaan. De parameters
waaraan wordt getest zullen wetenschappelijk worden onderbouwd; eventueel
worden deze na de eerste testresultaten aangepast.Arbo-regelgevingIn de topsport bestaan op dit moment zeer veel verschillende soorten arbeidsverhoudingen.
Er zijn duidelijke relaties tussen sporters als werknemers en hun werkgevers
(betaalde voetbal); er zijn sporters die zelf optreden als werkgever (proftennis);
er zijn sporters met meer dan één «arbeidsverhouding»
(sportvereniging; sportbond; sponsor en dergelijke). Naar verwachting zullen
door een toenemende professionalisering vaker duidelijke arbeidsverhoudingen
ontstaan. In die gevallen (topsporters als werknemers) is de Arbowet van toepassing
(Arbowet art. 1, de leden 1 en 2). Te beginnen met een goede risico-inventarisatie
draagt de arbo-regelgeving bij aan de veiligheid en gezondheid van topsporters.
Daarbij dient voldoende rekening te worden gehouden met het grensverleggende
karakter van de (top)sport.8.5.7. OnderzoekOnderzoek is nodig om het beleid gericht op de preventie van blessures een stevig fundament te geven. De geconstateerde onderzoeksbehoefte
in hoofdstuk 8 zal worden vergeleken met de aanbevelingen uit het advies op
dit terrein van de Raad voor het Gezondheidsonderzoek (hoofdstuk 14). Aansluitend
wordt daarbij een standpunt ingenomen.• Allereerst is er meer inzicht nodig in de mogelijke gezondheidsschade
die kan optreden ten gevolge van een te grote belasting door sport en bewegen
(te groot in vergelijking met de belastbaarheid). Er is nader onderzoek nodig
naar de negatieve effecten van (met name intensief) bewegen op de gezondheid.
Daarbij gaat het niet alleen om de aandoeningen aan het bewegingsapparaat
(acute en – vooral – de geleidelijk ontstane blessures), maar
ook om andersoortige aandoeningen. Dit onderzoek levert uiteraard belangrijke
aanwijzingen op voor de wijze waarop sport en beweging dienen te worden gestimuleerd.• Ten tweede is het noodzakelijk meer onderzoek te doen naar de effectiviteit
van zowel preventieve als curatieve maatregelen in relatie tot blessures (en
andere aandoeningen), naar productveiligheid en naar de effectiviteit van
implementatiemethoden. Het gewenste beleidsresultaat (de reductie van de kans
op en de gevolgen van blessures) staat of valt immers met de effectiviteit
van deze maatregelen. Over het nut van een aantal preventieve maatregelen
bestaat onder experts wel consensus, maar van vele maatregelen is de effectiviteit
nog niet bewezen.• Op het gebied van blessures wordt al vrij veel onderzoek gedaan
naar trends en ontwikkelingen. Met oog op het ontstaan – en verdwijnen –
van ragesporten is het belangrijk dat deze trends door middel van een continue
monitor worden bijgehouden. Zodoende kunnen ook de meest actuele ontwikkelingen
worden gerapporteerd. In aanvulling op het onderzoek naar sportblessures zal
worden overwogen om ook de letsels ten gevolge van andere actieve vormen van
beweging in kaart te brengen (recreatieve vormen van beweging, bewegingsprogramma's
en dergelijke). Ook is het belangrijk trendonderzoek uit te breiden
naar kwetsbare doelgroepen zoals gehandicapten en chronisch zieken, waarvoor
veiligheidsbeleid belangrijk is in de specifieke context van sport en beweging.• Tenslotte is er behoefte aan (kwalitatief) onderzoek naar de oorzaken
van blessures: determinanten met betrekking tot het (risico)gedrag van sporters
(met name jongeren en ouderen), maar ook met betrekking tot de omgeving (spelregels
en naleving daarvan; de deskundigheid van het kader; de veiligheid van de
accommodatie) en de sport- en spelproducten. Rapportages over oorzaken van
blessures missen nu nog deze diepgang. 9. CURATIE VAN SPORTGERELATEERDE AANDOENINGEN9.1. DoelstellingenDe doelstelling met betrekking tot de curatie van sportgerelateerde aandoeningen
kan als volgt worden geoperationaliseerd:• de vermindering van de ernst en de gevolgen van blessures uitgedrukt
in een afname van de medische kosten en de duur van het verzuim van arbeid,
school en sport met 5% in 2005 en 10% in 2010.Voor andere sportgerelateerde aandoeningen dan blessures kan op basis
van de huidige stand van de wetenschap geen doelstelling worden geoperationaliseerd.9.2. Trends en determinantenEen beschrijving van soort, omvang, vindplaats (enzovoorts) van sportgerelateerde
aandoeningen kan worden gevonden in paragraaf 8.2. In deze paragraaf
wordt daarnaast nog kort ingegaan op de gevolgen van
sportgerelateerde aandoeningen.Voor sportblessures zijn de gevolgen aanzienlijk:
zowel voor de volksgezondheid, de economie als de maatschappelijke participatie.
De directe medische kosten van sportongevallen worden geschat op f 200
miljoen per jaar.1 In 54% van de gevallen moet
men noodgedwongen enige tijd stoppen met sporten. In 28% van de gevallen ziet
men zich genoodzaakt (tijdelijk) te stoppen met werk of school. De kans op
belemmeringen in het dagelijks leven stijgt aanzienlijk met het vorderen van
de leeftijd en zijn groter bij overbelasting dan bij acute blessures. Hoewel
de noodzaak tot medische behandeling is gedaald, zijn de gevolgen voor dagelijkse
activiteiten (school, huishouden, werk) ernstiger geworden.Van andere sportgerelateerde aandoeningen dan blessures zijn de gevolgen
(nog) niet in kaart gebracht.9.3. Huidig beleidDe sportgezondheidszorg is in opkomst. Sportgezondheidszorgin de meest ruime zin betreft iedere vorm van preventieve en
curatieve zorg voor sporters of aspirant-sporters: sportmedische advisering,
sportkeuring, diagnosticering, behandeling, sportmedische begeleiding en sport
in het kader van therapieën of revalidatietrajecten. In engere zin gaat
het om het vinden van oplossingen voor lichamelijke en geestelijke problemen
die kunnen ontstaan door sportbeoefening. Dit
zal in deze nota worden aangemerkt als sportgeneeskunde.Activiteiten van de Vereniging van Sportgeneeskunde (VSG), het Nederlands
Instituut Opleiding Sportartsen (NIOS), de Nederlandse Vereniging voor Fysiotherapie
in de Sportgezondheidszorg (NVFS) en het Nederlands Genootschap voor Sportmassage
(NGS) die gericht zijn op de ontwikkeling van het wetenschapsdomein worden
vanuit het sportbeleid van de rijksoverheid ondersteund. Deze activiteiten
betreffen bijvoorbeeld de ontwikkeling van (multidisciplinaire) richtlijnen,
opleidingen en kwaliteitszorg. Ook wordt gestimuleerd dat er door de sportsector
en de sportgezondheidszorg samenwerking wordt gezocht met de curatieve gezondheidszorg,
bijvoorbeeld met oog op de behandeling van sportblessures. 9.4. Strategie en voornemensOm verbeteringen in de diagnose, behandeling en zorg voor geblesseerde
sporters te bereiken, is het belangrijk om na te gaan welke routeeen geblesseerde sporter aflegt.1Het grootste gedeelte van de geblesseerde sporters wordt niet behandeld. Voor de geblesseerde sporters die zich wel laten
behandelen, vormt het startpunt van de route de plaats waar de blessure ontstaat.
Bijna 22% van de sportletsels wordt ter plekke behandeld, vooral door verzorgers
en EHB(S)O-ers; de verzorging ter plekke volstaat in meer dan de helft van
de gevallen. Is nabehandeling gewenst, dan vormt de huisarts de meest centrale
ingang. Het grootste gedeelte de medisch behandelde sportblessures wordt door
of via de huisarts behandeld (37%) of in het ziekenhuis, met name bij de SEH-afdeling
(18%).Preventie en curatie van blessures dienen niet langs twee gescheiden trajecten
te worden ontwikkeld. Om preventie en curatie beter op elkaar te laten aansluiten,
zal ook een betere kennisoverdracht moeten plaatsvinden van de sport naar
de gezondheidszorg en vice versa. Recidive blessures, vormen van structurele
overbelasting en onomkeerbare aandoeningen (waarbij zelfs beperkingen kunnen
ontstaan) moeten ten ene male worden voorkomen.Nadere analyse leert dat tweede en volgende blessures dikwijls hun oorsprong
kennen in eerder letsel. Met name blessures die geleidelijk ontstaan, kennen
in voorkomende gevallen hun oorsprong in eerder ontstaan letsel. Blessures
die geleidelijk ontstaan hebben in de regel ernstiger gevolgen dan acute blessures.2 Tijdens de curatie zal aandacht moeten uitgaan naar
de preventie van volgende aandoeningen. Sporters die eenmaal een blessure
aan den lijve hebben ondervonden, zijn voor informatie en advies bevattelijk
en vormen – via de gezondheidszorg – een goed bereikbare doelgroep
voor maatregelen van blessurepreventie.Voor de revaliderende sporter is het opnieuw
belangrijk dat er enige vorm van kennisoverdracht plaatsvindt tussen gezondheidszorg
en sport. In lang niet alle gevallen kan de sporter meteen na de behandeling
of rustperiode volop zijn of haar sport beoefenen. Vanuit de gezondheidszorg
zal met oog op de sportbeoefening een expliciet advies moeten worden meegegeven,
en liever nog worden de behandelmethoden en de controlemomenten zodanig aangepast
dat de sporter na behandeling inderdaad weer in staat is tot sportbeoefening.
Van het sporttechnisch kader kan een dergelijk inzicht in de gezondheidstoestand
van de sporter niet worden verwacht, maar wel kan het kader zich ervan bewust
zijn dat een sporter na blessurebehandeling in het algemeen nog enige tijd
moet worden ontzien.Invoering EHBSOVoor de sporter die een blessure oploopt, is het belangrijk dat er in
de sportsetting voldoende kennis aanwezig is – niet minder en niet meer
dan dat – om te constateren of de blessure ernstig of minder ernstig
is. Een verregaande medische kennis en kunde in de
sportsector acht het kabinet niet wenselijk; de diagnose en behandeling van
blessures dient te worden overgelaten aan de curatieve gezondheidszorg. Ook
wil het kabinet niet-noodzakelijk bezoek aan de SEH-afdelingen van ziekenhuizen
(bij sport en recreatie veelal optredend in het weekend) ontmoedigen. Alleen
acute, ernstige blessures komen hiervoor in aanmerking. In andere gevallen
kan de diagnose wachten tot het spreekuur van de huisarts.De optimalisering van de signaleringsfunctie
ter plekke kan worden verbeterd door grootschalige invoering van EHBSO in
de sportsector. Het kabinet wil dit bevorderen door middel van het stellen
van randvoorwaarden aan het sportmedisch beleid (paragraaf 13.2),
de verbetering van kaderopleidingen op dat punt (paragraaf 13.3) en het
mogelijk voeren van grootschalige actiecampagne die vergelijkbaar is met de
invoering van de vereisten met betrekking tot de sociale hygiëne. Bij
het laatste moet, gezien de omvang van de operatie en de hiermee gepaard gaande
financiering, vooralsnog een voorbehoud worden gemaakt.Sportmedische begeleidingSportmedische begeleiding lijkt op dit moment voorbehouden aan een selectie
van topsporters in bepaalde takken van sport. Voor vele topsporters is deze
sportmedische begeleiding beperkt, afgemeten naar de beschikbare capaciteit.
Dit is mede het gevolg van de huidige systematiek van subsidiëring van
het sportmedisch beleid (per tak van sport). De toegankelijkheid (de beschikbaarheid
voor – alle – topsporters) en de kwaliteit van de sportmedische
begeleiding zou aanzienlijk kunnen worden vergroot door clustering of wellicht
zelfs centralisering van het aanbod van in de sportsector aangestelde sportartsen,
sportfysiotherapeuten en dergelijke. Het kabinet stelt voor naar de mogelijkheden
voor clustering nader onderzoek te doen.Topsport-deskundige extramurale en intramurale zorgNaast sportmedische begeleiding is gedurende het (trainings)jaar voor
topsporters en talenten een toegankelijk, ter zake van de sport deskundig,
regionaal aanbod nodig van extramurale en intramurale zorg (huisartsen, sportartsen,
specialisten, sportfysiotherapeuten enzovoorts). Via de Olympische steunpunten
wordt dit aanbod voor topsporters ontsloten. Op één of meer
punten in het land zou daarnaast de mogelijkheid moeten worden geboden van
zeer specialistische hulp voor topsporters (topsportgeneeskunde in «centres
of excellence»). Deze specialistische hulp is vooral gewenst met oog
op de behandeling van gecompliceerde sportblessures en het bespoedigen van
het herstel. Ook naar de mogelijke inrichting van één of meer
centres of excellence zal eerst een haalbaarheidsonderzoek worden uitgevoerd.
De behoefte aan topsportgeneeskundige expertise
zal worden gekoppeld aan de wens om het (toegepaste) onderzoek op sportmedisch
gebied voor de breedtesport te intensiveren (zie
hoofdstuk 14).Verzekering van de zorgHet extra- en intramurale aanbod van gezondheidszorg voor sporters valt
onder het verstrekkingenpakket voor zover daarbij sprake is van behandelingen
die worden aangeboden door de curatieve gezondheidszorg (huisartsen en via
doorverwijzing ook specialisten, fysiotherapeuten waaronder ook sportfysiotherapeuten).
De preventieve en curatieve zorg verleend door sportartsen (een sociaal geneeskundig
specialisme) is door zorgverzekeraars al dan niet ondergebracht in het derde
compartiment en in vrijwel alle gevallen beperkt tot de dienstverlening die
via de SMA's worden geboden. Aangenomen mag worden dat (top)sporters in voorkomende
gevallen een beroep doen op elders gezetelde sportartsen (SGA's, eigen praktijk).
Het kabinet wil aan de sportsector en zorgverzekeraars de vraag voorleggen
of er voor (top-)sporters een aanvullende verzekering kan worden ontwikkeld
die ook de behandeling door een sportarts dekt. Huisarts en sportartsOnderscheidt de diagnose van een sportarts zich van een huisarts? Is er
onderscheid tussen de behandeling van een sportfysiotherapeut en een fysiotherapeut?
De antwoorden op deze vragen lijken evident; in de medische wereld wordt aan
de meerwaarde van de sportgeneeskunde echter nog wel eens getwijfeld. Om een
immer oplaaiende discussie met feitelijke gegevens te kunnen staven wordt
in het kader van hetproject «Huisarts en sport» momenteel onderzoek gedaan naar
boven gestelde vragen door respectievelijk de huisartsopleiding van de RUG
en de afdeling sportgeneeskunde van de Isala Kliniek te Zwolle.Onderzoek, kennisontwikkeling en -uitwisselingDe wijze waarop sportblessures worden behandeld is bepalend voor de omvang
en ernst van de gevolgen daarvan. Naar de effectiviteit van curatieve maatregelen
(zorginterventies in de sportgezondheidszorg) moet nader onderzoek worden
gedaan.Er zal gestreefd worden naar een verbeterde sportgezondheidszorg op alle
fronten door kennisvermeerdering over sportblessures in de eerstelijns zorg
en door verbetering van de ketenzorg. Het ontwikkelen van multidisciplinaire,
transmurale richtlijnen voor de diagnose en behandeling van blessures is daarbij
een belangrijk hulpmiddel. 10. PREVENTIE EN REDUCTIE VAN DOPINGGEBRUIKHet gebruik van doping kan risico's met zich meebrengen
voor de gezondheid. Daarom wordt ook het beleid ter preventie van dopinggebruik
in de sport in deze nota beschreven. Het anti-dopingbeleid in de topsport
staat in de steigers. Meer aandacht is gewenst voor de mogelijke gezondheidsrisico's
in de breedtesport. Naar de prevalentie van dopinggebruik in de georganiseerde
breedtesport zal onderzoek moeten worden gedaan.10.1. DoelstellingenDe doelstellingen voor het anti-dopingbeleid kan als volgt worden geoperationaliseerd:• de reductie van de prevalentie van het dopinggebruik in de topsport
en breedtesport.De kleine schaal waarop dopinggebruik voorkomt in de topsport en het ontbreken
van kennis over dopinggebruik in de breedtesport maken het niet mogelijk om
deze doelstelling te kwantificeren.10.2. Trends en determinantenTotnogtoe is aangenomen dat dopinggebruik in de sport zich vooral manifesteert
bij twee groepen. In de eerste plaats gaat het om gebruik van prestatiebevorderende
middelen in de georganiseerde sport, naar men aanneemt met name in de top
en de subtop; in de tweede plaats om spierversterkende middelen onder bezoekers
van sportscholen en fitnesscentra.1Er zijn echter ook signalen die wijzen op dopinggebruik in de georganiseerde
breedtesport.Volgens opgave van topsporters zelf zou iets minder dan 3% ooit bewust
doping hebben gebruikt; nog eens 3% zegt dit te overwegen.2 Een indicatie over dopinggebruik bij Nederlandse topsporters kan verder
worden ontleend aan de controles die in opdracht van de georganiseerde sport
worden uitgevoerd door DoCoNed. In het Olympische jaar 2000 zijn 1750 controles
uitgevoerd; dit heeft 23 positieve gevallen opgeleverd inclusief weigeringen
om aan de controles deel te nemen (1,3%). Internationaal schommelt dit cijfer
al jaren tussen 1 en 2,5%. Tijdens de Olympische Spelen van 2000 (Sydney),
waar 3600 controles hebben plaatsgevonden, was het percentage lager: 0,5%.Er is nog geen optimaal inzicht in het gebruik van dopinggeduide middelen
in de breedtesport. In vergelijking tot het gebruik van andere stimulerende
middelen lijkt dopinggebruik in de samenleving niet veelvuldig voor te komen.
Toch moet de groep Nederlanders die «ooit» doping gebruikte (100 000
à 134 500) ook niet worden onderschat. Bovendien manifesteert
het dopinggebruik zich als tamelijk hardnekkig, dat wil zeggen dat het aantal
mensen dat volhardt in dopinggebruik groter is dan bijvoorbeeld de groep die
volhardt in cocaïnegebruik.3 Eerder onderzoek
onder de bezoekers van sportscholen en fitnesscentra wees uit dat ruim 6%
van deze bezoekers dopinggeduide middelen gebruiken. Van de krachtsporters
en bodybuilders betreft het zelfs 16%, oplopend tot 80% onder wedstrijd body
builders. Van de laatste groep geeft 90% aan hinder te ondervinden van bijwerkingen.4 Over de georganiseerde breedtesport
zijn op dit moment geen cijfers bekend.10.3. Huidig beleidHet huidige overheidsbeleid ontwikkelt zich langs drie lijnen: • internationale afstemming en samenwerking;• het bijdragen aan het tegengaan van dopinggebruik in topsport en
(totnogtoe) in mindere mate aan de preventie van dopinggebruik in de ongeorganiseerde
breedtesport;• het bestrijden van de illegale handel.InternationaalMede ingegeven door internationale kaders wordt het dopinggebruik in de
Nederlandse topsport met kracht bestreden. Oneerlijke concurrentie én
gezondheidsrisico's zijn hieraan ten grondslag liggende argumenten. In internationaal
verband heeft Nederland zich verplicht tot de aanpak van doping door in 1995
de Europese Anti-Doping Conventie te ratificeren.1
Voorts ondersteunt Nederland het WADA (World Anti Doping Agency), een door
het IOC opgerichte organisatie ter bestrijding van doping. Momenteel wordt
WADA omgevormd tot een publiekrechtelijk orgaan, gedragen door het IOC en
de landen gezamenlijk. Vanaf 2002 zal WADA door IOC en de landen gezamenlijk
worden gefinancierd. Ten slotte is Nederland lid van het IADA (International
Anti Doping Arrangement), waarin negen landen streven naar een zo hoog mogelijke
kwaliteitsstandaard van de eigen anti-dopingprogramma's en in het bijzonder
de procedures rond dopingcontroles. In het algemeen leeft internationaal de
wens naar meer samenwerking, harmonisatie en uniformiteit.De deelname aan de internationale kaders doet niets af aan de eigen bevoegdheden
van de Nederlandse overheid. Dat komt onder andere tot uiting in de verdeling
van verantwoordelijkheden tussen de Nederlandse overheid en de sportsector.
De verantwoordelijkheid voor de bestrijding van doping ligt bij de sport zelf;
de Nederlandse overheid heeft geen wetgeving terzake ontwikkeld. Wel acht
het kabinet de aanpak van de (illegale) handel in doping de verantwoordelijkheid
van de overheid. Dit heeft als consequentie dat dopinggebruikers (net als
drugsgebruikers) niet, maar dopinghandelaren (net als drugshandelaren) wél
strafbaar zijn in strafrechtelijke zin. Nederland draagt dit standpunt internationaal
uit.Een tweede illustratie van de positie van Nederland in internationale
kaders betreft de vraag wat onder doppinggeduide middelen moet worden verstaan.
Volgens het Nederlandse standpunt moet het gaan om middelen die prestatiebevorderend
én schadelijk voor de gezondheid zijn, in plaats van prestatiebevorderend
óf schadelijk voor de gezondheid. Cannabis behoort dan bijvoorbeeld
niet tot de lijst met dopinggeduide middelen omdat het de prestatie niet bevordert,
cafeïne niet omdat dit de gezondheid niet schaadt.TopsportNOC*NSF heeft recent het voortouw genomen bij het ontwikkelen van een
anti-dopingbeleid in de topsport, waarbij de deelname aan de zomerspelen in
Athene (2004) het voorlopige einddoel is.2 In
het bijbehorende plan van aanpak is een lijst prioriteiten onderscheiden waaraan
de georganiseerde sport met voorrang wil werken.De Nederlandse overheid draagt aan het antidopingbeleid bij door aan de
sport voorwaarden te stellen én door voorwaarden te scheppen. Voorwaardenstellend
is de overheid in het subsidiebeleid van landelijke sportorganisaties. Voeren
de sportbonden geen adequaat antidopingbeleid, dan kan de overheid besluiten
tot het korten van de instellingssubsidie. Het antidopingbeleid van sportbonden
dient in ieder geval te bestaan uit het houden van een anti-dopingreglement,
voorlichting en controles. Uitgezonderd zijn de sportorganisaties die geen
wedstrijden organiseren, zoals de Nederlandse Toerfietsunie.3Voorwaardenscheppend is de rol van de Nederlandse overheid door het mede
faciliteren van de ondersteuningsfuncties van NeCeDo en DoCoNed. Het NeCeDo
(Nederlands Centrum voor Dopingvraagstukken) levert de landelijke sportbonden
ondersteuning bij het opstellen van een reglement en het uitvoeren van voorlichtingsactiviteiten
voor topsporters en intermediaire doelgroepen. De onafhankelijke dopingcontrole-organisatie
DoCoNed (Doping Controle Nederland) voert de controles in de topsport uit
volgens een vooraf overeengekomen en door NOC*NSF vastgestelde verdeelsleutel.
Daarbij wordt rekening gehouden met verschillen in dopinggevoeligheid. De
sanctionering van positieve gevallen is een verantwoordelijkheid van de betreffende
sportbonden.1 Recent is door NOC*NSF een auditcommissie
opgericht om de naleving van de dopingreglementen van bonden te toetsen en
hierover te rapporteren.Het voorwaardenstellend en -scheppend beleid lijkt succesvol. Inmiddels
beschikken alle hiertoe verplichte bonden over een dopingreglement, noemt
het merendeel van de topsporters zich goed geïnformeerd,2 en heeft DoCoNed in het jaar 2000 met instemming van de bonden en
vrijwel alle atleten ruim 1750 controles uitgevoerd.BreedtesportOm het dopinggebruik onder bezoekers van sportscholen en fitnesscentra
te voorkomen en tegen te gaan, is reeds een aantal activiteiten ontplooid.
Het meerjarige project Lijf, Sport en Middelen (LSM) richt
zich op voorlichting aan sporters, maar ook aan fitnessondernemers, sportschoolhouders
en instructeurs.3 Een internetsite, een informatielijn,
free publicity, publicaties, gastcolleges voor CIOS-sen (keuzevak fitness)
maar ook de gerichte benadering van sportartsen en huisartsen maken deel uit
van dit project. De informatie betreft enerzijds de risico's van het gebruik
van doping, maar levert anderzijds ook alternatieven om op een gezonde manier
prestaties te leveren.4 In de loop van de tijd
is het project LSM aangepast aan de positieve en de negatieve ervaringen.
Na een aanvankelijk succesvolle regionale pilot in Eemland is de landelijke
implementatie van soortgelijke initiatieven bijvoorbeeld achtergebleven bij
de verwachtingen; dit heeft geresulteerd in het ontwikkelen van een nieuwe
aanpak.Daarnaast wordt ook door de branche zelf de nodige aandacht besteed aan
de bestrijding van doping. In de Landelijke Erkenningsregeling Fitnesscentra
(LERF) worden door branche-organisatie Fit!Vak eisen gesteld, onder andere
op het gebied van doping. Leden van Fit!Vak ondertekenen een anti-dopingconvenant.
De naleving van de eisen worden periodiek getoetst door een onafhankelijke
organisatie.Over dopinggebruik in de georganiseerde breedtesport
is nog dusdanig weinig bekend, dat hiervoor tot op heden ook nog geen beleid
is ontwikkeld.Illegale handelDe bestrijding van de illegale productie van en handel in dopinggeduide
middelen wordt gerekend tot de verantwoordelijkheid van de overheid. Op 22 februari
2001 is het voorstel tot wijziging van de Wet op de Geneesmiddelenvoorziening
(WOG) en de Wet op de economische delicten (WED) behandeld in de Tweede Kamer.5 Deze wetswijziging heeft als oogmerk illegale productie
en handel van geneesmiddelen effectiever tegen te gaan en maakt daarmee tevens
een effectievere bestrijding van de illegale handel in en productie van dopinggeduide
middelen mogelijk. Er zijn sterke aanwijzingen dat de illegale productie van
en handel in dopinggeduide middelen toenemen.6
Volgens een schatting van NeCeDo is met de handel in dopinggeduide middelen
thans jaarlijks meer dan f 150 tot 200 miljoen gemoeid. De wetswijziging heeft tot gevolg dat het beschikbaar stellen of verhandelen
van geneesmiddelen zonder de wettelijk voorgeschreven tussenkomst van een
doktersrecept of apotheker flink wordt verhoogd (van maximaal 6 maanden hechtenis
of f 10 000,– boete naar 6 jaar hechtenis of f 100 000,–
boete). Bovendien worden de opsporingsbevoegdheden van inspectie, politie,
Openbaar Ministerie en andere toezichthoudende diensten uitgebreid.10.4. Strategie en voornemensBehalve vanuit het sportethische beginsel van fair
play ligt het in de rede doping te beschouwen vanuit gezondheidsperspectief:
dopinggebruik kan onder meer leiden tot stoornissen van de leverfunctie, een
verhoogd risico op hart- en vaatziekten en gedragsstoornissen (toegenomen
agressie). Redenerend vanuit dit gezondheidsperspectief moet er in het anti-dopingbeleid
meer aandacht komen voor de preventie van dopinggebruik in de breedtesport.
De gezondheidsrisico's worden voor de breedtesport hoger ingeschat. In vergelijking
met de topsport gaat het in de breedtesport om een veel grotere groep gebruikers.
Bovendien ontbreekt het in de breedtesport aan sportmedische begeleiding.
Gezondheidsschade zal daardoor minder snel worden gesignaleerd. Tenslotte
is uit controles van de IGZ gebleken dat het merendeel van de dopinggeduide
middelen die opduiken in de breedtesport is vervalst. Gebruikers hebben derhalve
zelf niet altijd controle op het gebruik.10.4.1. BreedtesportHoewel het dopingreglement onverkort geldt voor de topsport én
de georganiseerde breedtesport, is het niet haalbaar of wenselijk om dopinggebruik
in de georganiseerde breedtesport op dezelfde wijze aan te pakken als in de
topsport (namelijk als een overtreding van de sportregels). Wel zal er aandacht
moeten zijn voor een vloeiende overgang van de toplaag van de breedtesport
(talenten) naar de topsport.Onderzoek georganiseerde breedtesportHet dopinggebruik in de georganiseerde breedtesport zal nader worden onderzocht.
Met oog op de kwantitatieve gegevensverzameling kan onder meer worden aangesloten
bij landelijke surveys en monitorinstrumenten. Kwalitatief onderzoek in de
breedtesport zal in voorbereiding worden genomen. Op basis van de verworven
inzichten kan aanvullend beleid worden geformuleerd. In het algemeen zal het
anti-dopingbeleid voor de breedtesport gericht zijn op preventievan dopinggebruik. Daarnaast kan het beleid worden gericht
op harm reduction ofwel het tegengaan van de schadelijke
effecten van dopinggebruik op de gezondheid en op sociaal terrein (bijvoorbeeld
geweld en overlast ten gevolge van agressie).Monitoring SysteemHet kabinet zal zich beraden op nut en noodzaak van een aanpak voor veel
voorkomende dopinggeduide (spierversterkende) middelen die zich laat vergelijken
met DIMS, het Drugs Informatie en Monitoring Systeem. DIMS is een monitor
waarbij gebruikers van XTC en andere recreatieve drugs hun drugs kunnen laten
onderzoeken aan de hand van een database en/of laboratoriumonderzoek. Voor
de overheid heeft dit als bijkomend voordeel dat meer inzicht in de «markt»
ontstaat en dat kan worden ingegrepen als zich extra gevaarlijke stoffen op
de markt bevinden.Lijf, Sport en Middelen en Het Gezonde FitnesscentrumHet hardnekkige gebruik van spierversterkende middelen in bepaalde sportcircuits
vraagt om aandacht. Het inzicht in de kwantiteit en kwaliteit van dopinggebruik
dient te worden verbeterd. De activiteiten in het kader van het project Lijf, Sport en Middelen voor
de bezoekers van sportscholen en fitnesscentra zullen worden gecontinueerd.
In aanvulling op de huidige activiteiten – meest op het gebied van informatieverstrekking;
uit onderzoek blijkt dat dergelijke activiteiten structureel bijdragen aan
de kennisvermeerdering bij de doelgroep1 –
worden initiatieven ontplooid die zich richten op een daadwerkelijke attitude-
en gedragsverandering bij de einddoelgroep. Onder de noemer Het Gezonde Fitnesscentrum is NeCeDo een project gestart om in samenwerking
met intermediairs en eindgebruikers een pakket maatregelen te ontwikkelen
ter preventie van dopinggebruik. Bij de opzet van dit project is veel geleerd
van de eerdere pogingen om activiteiten op regionaal en lokaal niveau te implementeren.
Afhankelijk van de resultaten wordt het project daarna vervolgd door effectiviteitsstudies
of door (landelijke) implementatie. Inschakeling van de zorgDaarnaast wordt getracht de gezondheidszorg actief bij de preventie van
dopinggebruik te betrekken (huisartsen, GGD-en). Uit onderzoek is gebleken
dat (op jaarbasis) één op de vijf artsen te maken heeft met
dopinggebruik. De kennis van huisartsen over doping is gering.2 Met oog op het gebruik van anabolen is door NeCeDo een richtlijn ontwikkeld
voor de wijze waarop de gezondheidszorg hiermee kan omgaan. Voor de dopinggebruikers
die daadwerkelijk verslaafd raken aan dopingmiddelen zal worden bezien of
het huidige aanbod van de verslavingszorg afdoende is. ATLASMet oog op de preventie van het gebruik van anabole steroïden bij
middelbare scholieren is in de Verenigde Staten een programma ontwikkeld onder
de titel ATLAS (Adolescent Training and Learning to Avoid Steroids). Door
middel van groeps- en praktijklessen wordt in dit programma niet alleen kennis
overgedragen, maar worden ook sociale vaardigheden aangeleerd (leren om «nee»
te zeggen) én worden alternatieven geboden voor de beoogde spierversterking
(krachttraining door het gebruik van toestellen, voorlichting over voeding).
De effecten van ATLAS zijn aangetoond door middel van een omvangrijke studie
onder American Football teams op scholen (verhoogd risico). Positieve effecten
zijn gevonden op het gebied van de kennis, attitude en sociale vaardigheden
van de doelgroep, maar een effect op (verminderd) gebruik is niet aangetoond.De Gezonde SchoolVoorts zal worden bezien of aansluiting kan worden gezocht bij het succesvolle
project «De gezonde school en genotmiddelen». Door middel van
dit project krijgen leerlingen op school gefaseerd informatie over diverse
genotmiddelen (alcohol, tabak en drugs). De fasering van de informatie houdt
gelijke tred met de belangstelling van jongeren voor deze genotmiddelen. Doping
zou een onderwerp kunnen zijn voor de bovenbouw van het voortgezet onderwijs.
Mogelijk zal bij dit project worden aangesloten.10.4.2. Illegale handelHet beleid gericht op het aanpakken van de illegale (productie en) handel
van dopinggeduide middelen wordt geïntensiveerd.Op basis van het voorstel tot wijziging van de WOG en WED zal opsporing
en vervolging van de illegale handel effectiever kunnen worden opgepakt. Om
dit te realiseren, zal door het Ministerie van Justitie, de Inspectie Gezondheidszorg
en het Openbaar Ministerie een plan van aanpak worden opgesteld ter intensivering
van de vervolging en opsporing.Bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg zijn twee adjunct-inspecteurs aangesteld om de vervolging van de illegale handel in dopinggeduide
middelen te bespoedigen.In aanvulling op het behandelde voorstel tot wijziging van de WOG en WED
zal door de minister van LNV een voorstel tot wijziging van de Gezondheids-
en Welzijnswet voor dieren worden ingediend. Dit maakt het mogelijk op vergelijkbare
wijze de illegale handel in diergeneesmiddelen aan te pakken.10.4.3. TopsportDoping kan serieuze gevolgen hebben voor de gezondheid van individuele
sporters, maar ook voor de competitie tussen sporters en het imago van de
sport en het betreffende land. Een slechte reputatie van het nationale beleid
heeft zonder meer nadelige consequenties voor de deelname van Nederlandse
topsporters in internationaal verband. Indirect kan dopinggebruik ertoe leiden
dat de actieve en passieve belangstelling voor sport en bewegen afneemt (voorbeeldfunctie
van topsporters). Mede daarom wil de Nederlandse overheid het antidopingbeleid
in de topsport continueren.Het is plausibel om aan te nemen dat topsporters gevoelig zijn voor het
gebruik van doping in het streven naar steeds betere prestaties. Naar alle
waarschijnlijkheid zijn topsporters die net tegen de top aanzitten (talenten)
of net over het hoogtepunt van hun sportieve carrière heen raken extra
gevoelig voor dopinggebruik, evenals zieke sporters en sporters die geveld
zijn door overbelasting of blessures (medicijngebruik, bevorderen van het
herstel). Talenten zijn een extra belangrijke groep uit oogpunt van preventie.
De gedragsdeterminanten bij topsporters zijn echter nog niet onderzocht. Dit
zou kunnen worden ondergebracht in de vierjaarlijkse enquête onder topsporters
van het NeCeDo (zie ook paragraaf 10.4.5).Het voorwaardenstellend en -scheppend beleid voor landelijke sportorganisaties
is succesvol, zeker voor wat betreft het houden van een dopingreglement en
de uitvoering van controles.1 Controles hebben
een preventief doel doordat dopinggebruik leidt tot een bepaalde «pakkans».
Daarnaast hebben dopingcontroles ook een «vrijwaringsfunctie».
Onder invloed van toenemende belangen lijkt er langzamerhand een tendens waarneembaar
van omgekeerde bewijslast: de beste prestaties zijn welhaast bij voorbaat
verdacht. Ook buiten de kaders van officiële procedures worden topsporters
min of meer gedwongen om aan te tonen dat ze niet
gebruiken. Waarschijnlijk is mede hierdoor het aantal controles spectaculair
gegroeid en is ook het merendeel van de topsporters voorstander van een strenger
dopingbeleid.2 Daarentegen is het percentage
positieve gevallen niet gestegen. Het kabinet is daarom van mening dat er
voorlopig geen aanleiding is om het huidige aantal controles (2500) substantieel
te intensiveren. Wel zal het kabinet nut en noodzaak van zogenaamde targetcontroles
nader beschouwen. In de topsport kunnen zich omstandigheden voordoen waarbij
gerichte dopingcontroles zinvol zijn. Ook zal worden onderzocht onder welke
voorwaarden bloedonderzoek als (onderdeel) van de dopingcontrole kan plaatsvinden.
In het algemeen zal er oog moeten zijn voor nieuwe vormen van dopinggebruik
(nieuwe stoffen, methoden en technologieën, zoals gen-modificatie) die
kunnen leiden tot nieuwe opsporingsmethoden.Een aparte positie nemen de denksportbonden in. Op basis van onderzoek
en advies van NeCeDo zullen de denksportbonden met ingang van 1 januari
2002 ook een eigen anti-dopingbeleid moeten voeren. Dit zal zijn weerslag
krijgen in de subsidiesystematiek van VWS. In vergelijking tot andere bonden
(fysieke sport) zullen zij wel een bijzondere positie innemen.
Zo zal de lijst van stoffen waarop wordt gecontroleerd beperkt zijn. Met de
denksportbonden en NOC*NSF is tevens afgesproken dat in internationaal verband
aandacht zal worden gevraagd voor deze benadering.Vanuit de sportwereld wordt gesignaleerd dat de afhandeling (sanctionering)
van positieve gevallen te wensen over laat. Maatregelen van de sportsector
om hierin verbetering aan te brengen (zoals de recente instelling van een
auditcommissie) worden toegejuicht, echter de verantwoordelijkheid daarvoor
is er één voor de sportsector zelf. Ook met betrekking tot andere
aspecten (zoals procedures rond dopingcontroles) is het belang van harmonisatie
groot, maar zal dit in eerste instantie door de sportsector zelf moeten worden
opgepakt.In aanvulling op de reguliere energie-inname (voeding) maken (top-) sporters
gebruik van voedingssupplementen en vitaminepreparaten. Ook worden bij ziekte
en in herstelperiodes (alternatieve) medicijnen gebruikt. Afgezien van de
vraag of deze middelen effectief werken of misschien zelfs schadelijk zijn
voor de gezondheid, is het voor topsporters niet altijd duidelijk in welke
gevallen (mogelijk) sprake is van dopinggeduide middelen. Hierover zal meer
kennis moeten worden gegenereerd én overgedragen. Conform de toezegging
aan de Tweede Kamer zal het onderzoek naar voedingssupplementen evenals de
haalbaarheid van een keurmerk in voorbereiding worden genomen. Echter, ook
andere opties zullen onder de loep worden genomen, mede gelet op de grootte
van de doelgroep en de noodzaak tot voortdurende actualisering van deze informatie.Mede in relatie tot (mogelijk) dopinggebruik kan ook een structurele wijze
van de monitoring van de gezondheid van topsporters van belang zijn. Momenteel
ondersteunt de rijksoverheid een pilot-project van de KNWU betreffende de
periodieke gezondheidscontroles van een aantal wielrenners. Op basis van de
uitkomsten van dit project wordt een haalbaarheidsonderzoek naar de ontwikkeling
en invoering van een curriculum overwogen (zie eerder paragraaf 8.5.6).10.4.4. InternationaalIn internationaal verband wil Nederland het eigen, genuanceerde standpunt
ten aanzien van dopinggebruik handhaven en uitdragen: van dopinggeduide middelen
moet pas worden gesproken als het én de prestatie bevordert én
gezondheidsrisico's veroorzaakt. Daarnaast blijft Nederland zich inzetten
voor internationale afstemming en samenwerking (Raad van Europa, IADA en WADA).
Daarbij is vooral de ontwikkeling van WADA van groot belang. Met ingang van
1 januari 2002 is WADA een samenwerkingsverband tussen IOC en nationale overheden.
Vanaf die datum zal de Nederlandse overheid structureel bijdragen aan WADA.
WADA wil een stimulerende en coördinerende rol gaan vervullen in het
internationale anti-dopingbeleid. Een belangrijk onderdeel daarvan is het
streven naar harmonisatie, met name van dopingcontroles, procedures en sancties.
De Nederlandse overheid zal zich inspannen om zoveel mogelijk evenwicht te
realiseren in de activiteiten van WADA gericht op controles en de activiteiten
gericht op preventie (educatie en voorlichting). Vanaf 2002 zal de Nederlandse
overheid bijdragen aan de financiering van WADA.10.4.5. OnderzoekTer onderbouwing en actualisering van het antidopingbeleid in de topsport
en – vooral – de breedtesport is er behoefte aan het doen van
nader onderzoek. In het advies van de Raad voor het Gezondheidsonderzoek wordt
op het thema doping nauwelijks ingegaan (zie hoofdstuk 14). Niettemin
bestaat er ook behoefte aan onderzoek op het gebied van doping.• Er is allereerst behoefte aan onderzoek naar dopinggebruik in de
georganiseerde breedtesport1: naar de prevalentie
van dopinggebruik, naar de motieven van gebruikers, naar de handel in doping,
naar de rol van de (medische) begeleiding, naar het soort middelen, de beschikbaarheid
en de kwaliteit daarvan, naar de mogelijk optredende gezondheidsschade, enzovoorts.
Enige waakzaamheid bij het uitvoeren van dit onderzoek is geboden. Aan het
onderzoek dienen plausibele hypothesen ten grondslag te liggen over bijvoorbeeld
de dopinggevoeligheid van de sport. Recreatieve vormen van sportbeoefening
lijken dan welhaast uitgesloten, evenals sporten waarin aspecten van fitheid
(kracht, uithoudingsvermogen, coördinatie en lenigheid) geen rol spelen.
Mogelijk kunnen, net als bij het beleid inzake blessurepreventie, een aantal
risicosporten worden onderscheiden waar het onderzoek zich op kan richten.• Er is behoefte aan onderzoek naar gedragsdeterminanten van topsporters
en talenten bij dopinggebruik. Bezien zal worden op welke wijze dit een plek
kan krijgen in de vierjaarlijkse enquête van het NeCeDo.• In internationaal verband is er behoefte aan meer kennis over de
effecten van dopinggeduide middelen op de prestatie en de gezondheid, naar
trends in dopinggebruik en gerelateerde middelen (medicijnen, voedingssupplementen2 ), naar nieuwe vormen van doping, nieuwe technologieën
(lichaamsmateriaal), nieuwe vormen van distributie (internet) en de consequenties
hiervan voor het beleid in het algemeen en de opsporingsmethoden (waaronder
bloedonderzoek en targetcontroles) in het bijzonder.• Er is behoefte aan onderzoek naar de effectiviteit van maatregelen
om dopinggebruik in de topsport en breedtesport tegen te gaan. Onderzoek naar
beleidsinterventies in de ongeorganiseerde breedtesport hebben daarbij prioriteit.• Er is behoefte aan monitoring van trends. In het onderzoek naar
de prevalentie van het gebruik van middelen (alcohol, tabak, drugs e.a.; Nationaal
Prevalentie Onderzoek) is doping reeds opgenomen. DEEL IV, DE VERSTERKING VAN DE INFRASTRUCTUURIn dit deel wordt de infrastructuur beschreven die
van belang is voor de uitvoering van het gewenste beleid. Tot deze infrastructuur
behoren de overheden (hoofdstuk 11), de gezondheidszorg in al zijn facetten
(hoofdstuk 12), de sportsector (hoofdstuk 13) en ook de wetenschap (hoofdstuk
14). Om het beschreven beleid te kunnen realiseren bepleit het kabinet om
deze infrastructuur op onderdelen te versterken.11. OVERHEDENGemeentenGemeenten spelen een sleutelrol in de realisering op lokaal niveau van
het beleid dat gericht is op de vergroting van de gezondheidswinst door sport
en bewegen. In het kader van de volksgezondheid heeft de gemeente expliciete
taken op het gebied van preventie. Dit kan zowel in relatie worden gebracht
met de preventieve werking van sport en beweging (bevorderen actieve leefstijl;
bestrijding van inactiviteit) als met de vergroting van de veiligheid bij
sport en beweging. Daarnaast voeren gemeenten lokaal sportbeleid, dat sinds
1999 wordt gestimuleerd door middel van de zogenaamde breedtesportimpuls,
mede in relatie tot lokaal sociaal beleid, jeugdbeleid, gehandicaptenbeleid,
ouderenbeleid, enzovoorts. Tenslotte heeft de gemeente regie- en uitvoeringstaken
op vrijwel alle genoemde beleidsterreinen van het facetbeleid (wonen, ruimtelijke
ordening, verkeer, recreatie, groen, onderwijs, enzovoorts; zie paragraaf 5.5.4).
De provincies spelen op deze terreinen een sturende of ondersteunende rol
en stimuleren de intergemeentelijke samenwerking. ProvinciesTaken van provincies die in het licht van deze nota relevant zijn, betreffen
met name de ondersteuning van de lokale breedtesportimpuls, de ondersteuning
van het lokale welzijnsbeleid, de gehandicaptensport en de uitvoering van
taken betreffende het facetbeleid (waaronder ruimtelijke ordening en verkeer).
Bij de uitvoering van de breedtesportimpuls in de provincie Groningen speelt
de provincie een zeer actieve bemiddelende rol. Naar dit voorbeeld overweegt
het kabinet een (in omvang bescheiden) provinciale stimuleringsregeling te
ontwerpen. Naar analogie van de gehandicaptensport zal worden onderzocht welke
ondersteunende rol de provincies kunnen uitvoeren bij de ontwikkeling en implementatie
van een sport- en bewegingsaanbod voor chronisch zieken.Aanscherping Wet Collectieve Preventie VolksgezondheidHet voornemen is om via een aanscherping van de Wet Collectieve Preventie
Volksgezondheid (WCPV) gemeenten op te dragen om (uiterlijk) vanaf 2003
iedere vier jaar een nota vast te stellen over het te voeren lokale gezondheidsbeleid.
Daarbij betrekken gemeenten kennis van de GGD uit de regio. Zich baserend
op de Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV) stelt het kabinet eveneens
periodiek een nota op met landelijke prioriteiten. Er wordt uitgegaan van
een zogenaamd groeimodel, waarbij het landelijk beleidskader mede gevoed zal
worden door lokale gezondheidsplannen en omgekeerd. In het algemeen is het
streven in het gezondheidsbeleid erop gericht het aantal ongezonde levensjaren terug te dringen en vermijdbare (sociaal-economische)
gezondheidsverschillen te voorkomen.Bij Algemene Maatregel van Bestuur behorende bij de WCPV zal na behandeling
van de wetswijziging in het parlement nadere invulling worden gegeven aan
de gemeentelijke taken op het gebied van de collectieve preventie. Deze taken
betreffen de gezondheidsbevordering en -bescherming, infectieziekten, medische
milieukunde, jeugdgezondheidszorg, openbare geestelijke gezondheidszorg en
hygiëne. Aanknopingspunten voor het bewerkstelligen van gezondheids-
en veiligheidseffecten door en bij sport en bewegen kunnen met name worden
gevonden in de taken op het gebied van gezondheidsbevordering enbescherming
en de jeugdgezondheidszorg. Het kabinet wil bevorderen dat dit zijn weerslag
krijgt in de lokale gezondheidsplannen.JeugdgezondheidszorgMomenteel is een proces in gang gezet ter modernisering van de jeugdgezondheidszorg, onderdeel van de openbare gezondheidszorg. In de
gemeentelijke gezondheidsnota's zal aan de jeugdgezondheidszorg aandacht worden
besteed, maar ook zijn gemeenten op deze manier in staat gestalte te geven
aan integraal lokaal jeugdbeleid. Uitvoerende instanties van de jeugdgezondheidszorg
zijn de GGD-en en de consultatiebureaus (thuiszorg). In de WCPV wordt een
basistakenpakket jeugdgezondheidszorg verankerd met een uniform deel en een
deel maatwerk. Met uitzondering van de vaccinatie- en screeningprogramma's
zal het basistakenpakket niet langer worden gefinancierd via de AWBZ. Het
uniforme deel wordt voorlopig gefinancierd via een specifieke regeling; het
deel maatwerk blijft gefinancierd via het Gemeentefonds.In de jeugdgezondheidszorg is zowel aandacht voor de sociale, cognitieve,
psychische als fysieke ontwikkeling van kinderen. Aandacht voor sport en beweging
in de jeugdgezondheidszorg is relevant, bijvoorbeeld in het geval van een
achterblijvende motorische ontwikkeling of het zich voordoen van risico-indicatoren
(zoals overgewicht), chronische aandoeningen of beperkingen. In dat geval
is actieve doorverwijzing en begeleiding vanuit de jeugdgezondheidszorg gewenst.
In het kader van de ontwikkeling van het integrale jeugdbeleid zullen gemeenten
zorg moeten dragen voor het opvangen van de vraag naar specifieke vormen van
sport en beweging (gezondheids-georiënteerd, toegesneden op een doelgroep
die sport en beweging niet altijd bij uitstek «leuk» zal vinden),
bijvoorbeeld door hiervoor een aantal sportverenigingen binnen de gemeenten
toe te rusten of een adequaat aanbod binnen de naschoolse opvang te creëren.Ondersteuning Openbare GezondheidszorgDe uitvoering van de WCPV wordt ondersteund door het afsluiten van een
Nationaal Contract voor de openbare gezondheidszorg dat op 22 februari 2001
is ondertekend, het uitvoeren van monitoring en toezicht en het instellen
van een Stimuleringsfonds openbare gezondheidszorg. In 2000 is eenmalig f 50
miljoen in het fonds gestort.1 Het Stimuleringsfonds
heeft als doel innovatie mogelijk te maken op het gebied van de gezondheidsbevordering
en -bescherming, onder andere door het tijdelijk ondersteunen van de beleidsvoering
op lokaal niveau. Innovatieve maatregelen kunnen ook de bewegingsbevordering
betreffen of de vergroting van de veiligheid.Handvatten voor gemeentenHet kabinet wil intersectorale samenwerking op lokaal niveau stimuleren.
Een dergelijke stimulans gaat al nadrukkelijk uit van de breedtesportimpuls.
Maar ook de openbare gezondheidszorg kan zich door intersectorale samenwerking
versterken.Over het algemeen zal er in het lokale gezondheidsbeleid en de openbare
gezondheidszorg nog veel behoefte zijn aan kennis over het onderwerp beweging,
bewegingsarmoede en inactiviteit, veiligheid en andere onderwerpen uit deze
nota. Het kabinet wil de gemeenten, GGD-en en provincies op dit punt versterken
door concrete handvatten aan te reiken, onder meer door de ontwikkeling van
een database met «good practices» en de ontwikkeling van een «bewegingsmonitor».
Het voornemen is op landelijk niveau een bewegingsmonitor te ontwikkelen die
op lokaal niveau kan worden toegepast. Mogelijk zal deze bewegingsmonitor
onderdeel uitmaken van een gezondheidsmonitor. De bewegingsmonitor kan door
een individuele gemeente of regio worden toegepast, maar ook kan bij een selectie
van gemeenten een vorm van bench marking worden uitgevoerd. 12. GEZONDHEIDSZORG12.1. AlgemeenDe gezondheidszorg kan een belangrijke rol spelen bij enerzijds het stimuleren
van beweging, zodanig dat dit een gunstig effect oplevert voor de volksgezondheid,
en anderzijds het verminderen en opvangen van de gezondheidsrisico's die gepaard
kunnen gaan met sport en bewegen.Lichamelijke inactiviteit (bewegingsarmoede) is een risicofactor die –
na roken – het meest bijdraagt aan de morbiditeit en mortaliteit in
Nederland. Andersom gesteld: beweging is een van de belangrijkste factoren
van een gezonde leefstijl. Een meerderheid van de bevolking komt niet toe
aan voldoende bewegen en ca. 12% is zelfs volledig inactief. In het algemeen,
maar zeker bij het optreden van bepaalde risicofactoren (zoals overgewicht,
verhoogde bloeddruk, verhoogd cholesterolgehalte, verlaagde glucosetolerantie)
of een bepaald ziektebeeld (lage rugklachten, psychische klachten, hart- en
vaatziekten, enzovoorts), zal de gezondheidszorg (meer) alert moeten zijn
op een voldoende mate van bewegen door de patiënt.Daarnaast vormen sportblessures een voor de gezondheidszorg niet te onderschatten
probleem (2,5 miljoen blessures op jaarbasis, waarvan 1,3 miljoen medisch
worden behandeld). Dit vraagt om aandacht voor preventie én behandeling
van blessures. In de preventie van blessures kan de gezondheidszorg zeker
een rol spelen: enerzijds door in de bewegingsadviezen rekening te houden
met verantwoord bewegen (afgestemd op de situatie
van de patiënt, denk bijvoorbeeld aan specifieke bewegingsadviezen voor
ouderen) en anderzijds door voorlichting en advies te geven in het kader van
blessurepreventie. Patiënten die voor sportblessures worden behandeld
en al in aanraking zijn gekomen met de gezondheidszorg, vormen een doelgroep
bij uitstek.Ten behoeve van deze nota wordt een aantal categorieën van gezondheidszorg
onderscheiden:– openbare gezondheidszorg en jeugdgezondheidszorg;– arbozorg;– huisartsen en specialisten;– sportgezondheidszorg.12.2. Openbare gezondheidszorg en jeugdgezondheidszorgDe openbare gezondheidszorg heeft belangrijke taken op het gebied van
preventie en monitoring. In het verlengde van het gemeentelijke beleid worden
deze taken de komende jaren geïntensiveerd en gedeeltelijk gestandaardiseerd.
Op lokaal niveau worden de taken met name uitgevoerd door gemeenten in samenwerking
met hun GGD-en. De openbare gezondheidszorg benadert de lokale bevolking niet
rechtstreeks, maar werkt meest via intermediaire organisaties. In de jeugdgezondheidszorg
is wel voorzien in een aantal contactmomenten.Uitgaande van de (potentiële) gezondheidswinst van sport en beweging
zal de komende tijd vooral moeten worden geïnvesteerd in het agenderen
van dit thema op lokaal niveau en het integreren ervan in de diverse bestaande
taken en activiteiten. Voornemens daartoe betreffen:• het in de onderzoeksprogrammering opnemen van effectiviteitsstudies
naar interventies van de openbare gezondheidszorg en de jeugdgezondheidszorg,
mogelijk in de vorm van (lokale) pilots (zie hoofdstuk 14);• het ontwerpen en introduceren van een bewegingsmonitor. Een dergelijke monitor kan door de regionale GGD worden uitgevoerd (zie hoofdstuk
11);• het ontwikkelen van een kennis-databank met «good»
(en «bad») «practices» op het gebied van de openbare
gezondheidszorg (zie hoofdstuk 11);• het inventariseren van noodzaak en mogelijkheden voor een bijscholingsaanbod
over sport, bewegen en gezondheid in het kader van de opleiding «Maatschappij
en Gezondheid», en zo nodig het ondersteunen van de ontwikkeling van
een dergelijk aanbod;• het – in samenspraak met de beroepsgroep – stimuleren
van de ontwikkeling van standaarden voor jeugdartsen, zodat deze in staat
worden gesteld gezondheidsindicatoren in relatie tot beweging te onderzoeken
en hierover adequaat te adviseren (overgewicht, achterblijvende motorische
ontwikkeling, fysieke of geestelijke beperkingen en handicaps). Voorwaarde
daarbij is uiteraard wel dat er op lokaal niveau tevens aanbod beschikbaar
is waarnaar jeugdartsen kunnen verwijzen (zoals Club Extra, zie hoofdstuk
6).12.3. ArbozorgDe arbozorg (uitgevoerd door de arbodiensten) heeft als voornaamste taak
de preventie en de begeleiding van het arbeidsverzuim dat wordt veroorzaakt
door ziekte van werknemers. In praktijk ligt op dit moment de nadruk op de
arbeidsverzuimbegeleiding.1 Een groot deel van
de arbeidsrelevante aandoeningen heeft te maken met het bewegingsapparaat
en met psychische klachten. In beide gevallen kunnen sport en beweging in
het preventieve én het curatieve traject een rol spelen, ter bevordering
van het zelfbeeld en de overtuiging van het eigen kunnen, als vorm van ontspanning
en agressieregulering (stress) en ter verhoging van de belastbaarheid (bewegingsapparaat).
Recent is dit laatste bijvoorbeeld naar voren gebracht door de Gezondheidsraad
in de advisering rond de RSI-problematiek.2Arbospecialisten waaronder bedrijfsartsen staan in principe positief tegenover
de inzet van sport en beweging in de arbeidscontext. In het kader van de ziekteverzuimbegeleiding
op individueel niveau gebeurt dit al, bijvoorbeeld door doorverwijzing van
werknemers naar «De Gezonde Zaak», fysiosport en de Rug Advies
Centra. Preventiebeleid wordt nog nauwelijks gevoerd.De intermediaire rol van de arbodiensten komt echter pas tot zijn recht
wanneer ook werkgevers van het nut (de gezondheidswinst) van sport en beweging
overtuigd raken. Hoewel er een ontwikkeling zichtbaar is waarbij de arbozorg
zich onafhankelijker wil opstellen in de advisering aan werkgevers en werknemers,
is het uiteindelijk de werkgever zélf die moet investeren in de ziekteverzuimbegeleiding
(inkoop van een beperkt of uitgebreid dienstenpakket), personeelsbeleid en
arbeidsvoorwaarden. Met oog op agendasetting is er, bij werkgevers maar ook
bij actoren in de arbozorg, behoefte aan meer inzicht in de effectiviteit
en doelmatigheid van (bedrijfs)sport- en bewegingsprogramma's (zie hoofdstuk
14) en dient er tevens voldoende sport- en bewegingsaanbod te zijn gerealiseerd
om werknemers te kunnen doorverwijzen. Onder deze voorwaarden kan de arbozorg
zich richten op de inzet van sport en beweging ter vermindering van het ziekteverzuim
en de arbeidsongeschiktheid.Specifieke voornemens om de arbozorg uit te rusten met oog op de inzet
van sport en beweging zijn:• het opnemen van effectiviteitsstudies (voorbeeldprojecten) naar
interventies van de arbozorg in de centrale onderzoeksprogrammering (hoofdstuk
14);• het verzamelen en verspreiden van kennis over de gezondheidseffecten van sport en beweging in de arbeidscontext onder arbodiensten,
bedrijfsartsen en werkgevers;• het ontwikkelen van richtlijnen voor de arbozorg voor de inzet
van (bewezen effectieve) sport- en bewegingsinterventies met oog op het voorkomen
en herstellen van arbeidsrelevante aandoeningen. Deze richtlijnen zijn bij
voorkeur «transmuraal» en «multidisciplinair» van
aard, waarmee de arbo-curatieve samenwerking tussen bedrijfsartsen, huisartsen,
paramedici en specialisten een impuls krijgt;• het onderzoeken van de noodzaak of mogelijkheden om meer aandacht
te creëren voor sport en beweging in de opleiding, bij- of nascholing
van bedrijfsartsen.12.4. Huisarts en ketenzorgIn de reguliere gezondheidszorg speelt de huisarts een spilfunctie. De
huisartsenpraktijk is optimaal toegankelijk, voor velen laagdrempelig en wordt
in voorkomende gevallen door de patiënt als eerste bezocht. Een andere
post, waar patiënten met spoedeisende sportblessures rechtstreeks binnenkomen,
is de afdeling voor spoedeisende hulp (SEH) in het ziekenhuis. Soms zal behandeling
daarna in het ziekenhuis worden voortgezet. In andere gevallen zal de patiënt
nadien via huisarts of paramedicus aan herstel werken.De huisarts zal in de meeste gevallen een eerste diagnose stellen en de
patiënt vervolgens – indien noodzakelijk – verder doorsturen
in de «keten» van medische en paramedische zorg. Van de preventieve
en curatieve gezondheidseffecten van beweging en de gezondheidsrisico's van
inactiviteit alsmede van het bewegingsapparaat en blessures zal de huisarts
voldoende (basis)kennis moeten hebben. Anderzijds zal vooral de verwijsfunctie
moeten worden versterkt, niet alleen betreffende de doorverwijzing naar specialisten,
maar ook naar de (para-)medische beroepen die kunnen worden gerekend tot het
cluster van de sportgezondheidszorg.Uit een recent onderzoek naar de rol van huisartsen op het gebied van
blessurepreventie, blessurebehandeling, preventie door bewegingsstimulering
en curatie door beweging is gebleken, dat er bij de onderzochte huisartsen
nog een grote kennisachterstand bestaat ten aanzien van preventieve en curatieve
effecten van sport en beweging alsmede de sportgezondheidszorg. Het houdings-
en bewegingsapparaat – min of meer «uitbesteed» aan paramedici
en specialisten – wordt wel het «stiefkindje» genoemd van
de opleiding huisartsgeneeskunde. De voor het onderzoek geïnterviewde
sporters kunnen dit alleen maar beamen.1De huisartsenpraktijk wordt in het algemeen niet de meest geschikte plaats
bevonden voor blessurepreventie. De onderzoekers concluderen dat blessurepreventie
beter in de setting van de sportvereniging, het onderwijs of de detailhandel
(gelieerd aan de verkoop van sportartikelen) kan plaatsvinden (hoofdstuk 8).
Over de behandeling van blessures lopen de meningen
van huisartsen uiteen. Er zijn huisartsen die zich met sportmedische kennis
profileren en deze veelvuldig toepassen; er is een groep huisartsen zonder
kennis die wél ontvankelijk is voor (gestandaardiseerde) informatie,
en er is een groep huisartsen zonder kennis die voor zichzelf in de diagnosticering
en behandeling van blessures geen rol ziet weggelegd.Structurele inbedding van (de primaire) preventie door bewegingsstimulering
in de huisartszorg lijkt voorlopig geen optie. In het algemeen biedt de huisartsenpraktijk
voor (niet patiëntgebonden) preventieve taken weinig gelegenheid.2 Voor het inzetten van bewegingsstimulering in het kader
van tertiaire preventie zijn huisartsen meer ontvankelijk, al heerst er nog
de nodige scepsis: zowel over de effectiviteit en kwaliteit van de bewegingsprogramma's,
de deskundigheid van begeleiders als over de (structurele) deelname hieraan
van patiënten. Met het beschikbare bewegingsaanbod is men over het algemeen
slecht bekend.KetenzorgOp het moment dat de huisarts besluit de patiënt door te verwijzen,
zijn verschillende scenario's denkbaar. De patiënt komt terecht bij de
specialist, de fysiotherapeut, wordt doorverwezen naar de sportarts of maakt
gebruik van het aanbod op het gebied van sport en beweging.• SpecialistenPatiënten met een bepaald ziektebeeld (bijvoorbeeld hartklachten)
zullen ongetwijfeld terecht komen bij de betreffende specialist (cardioloog).
In dat geval is het zaak dat de specialist kennis heeft over de gunstige werking
van sport en beweging op het beloop van ziekten (in dit geval hart- en vaatziekten).
Afgaand op de (bewezen) gunstige effecten op chronische ziekten zou de kennis
over preventieve en curatieve effecten van sport en beweging bij uitstek aanwezig
moeten zijn bij de orthopeed, cardioloog, geriater, revalidatie-arts, neuroloog,
internist, longarts en psychiater. In de huidige curricula van de Nederlandse
artsenopleidingen is hiervoor doorgaans weinig aandacht.• Paramedische zorgAndere klachten (waaronder aandoeningen aan het bewegingsapparaat) worden
op verwijzing van de huisarts behandeld door paramedici (fysiotherapeuten,
ergotherapeuten, oefentherapeuten). De sportfysiotherapie is een door de beroepsgroep
geregelde verbijzondering van de fysiotherapie.• SportartsenIn het geval de patiënt adviezen nodig heeft of met aandoeningen
kampt die kunnen worden gekenmerkt als «sportspecifiek» speelt
de sportarts een belangrijke rol. De sportarts vervult preventieve en curatieve
taken: voorlichting, advisering, keuring en begeleiding van sporters, maar
ook de diagnostiek, behandeling en preventie van sportblessures en andere
sportgerelateerde aandoeningen (zie hoofdstuk 9). Huisartsen onderkennen de
deskundigheid van de sportartsen op dit gebied, maar schakelen deze beroepsgroep
desalniettemin niet in, mogelijk vanwege de kosten die dit met zich meebrengt
voor de patiënt (zie verder paragraaf 12.5).1• Sport en bewegingVoor specifieke doelgroepen, waaronder ouderen en chronisch zieken, is
en wordt aangepast bewegingsaanbod ontwikkeld. In sommige gevallen betreft
het nog experimentele settings (sport in het kader van de revalidatie van
kankerpatiënten); in andere gevallen is het bewegingsaanbod – buiten
het verstrekkingenpakket – al ruim beschikbaar (Hart in Beweging). Huisartsen
blijken van dit bewegingsaanbod in het algemeen slecht op de hoogte te zijn;
voor andere medici en paramedici zal dit in de regel niet anders zijn. Medici
zullen pas geneigd zijn te adviseren over dergelijke bewegingsprogramma's
als zij overtuigd zijn van de effectiviteit, kwaliteit en (in medisch opzicht)
veiligheid ervan. Is de veiligheid niet gegarandeerd, dan wordt de doorverwijzing
vanuit de gezondheidszorg geremd vanwege mogelijke kwesties van aansprakelijkheid
door schade aan de gezondheid van de patiënt.Het beleid zal er met name op gericht zijn om de rol van huisartsen en
de samenwerking binnen de keten te versterken. Daartoe zullen de volgende
voornemens worden gerealiseerd:• Onderzoek naar effectiviteit van sport en beweging, in het kader
van de primaire preventie maar vooral ook in het kader van curatie
of tertiaire preventie binnen het huidige verstrekkingenpakket (sport en beweging
bij chronische ziekten; zie ook hoofdstuk 6 en 14);• onderzoek naar de effectiviteit van de behandeling van sportblessures
(zie ook hoofdstuk 9 en hoofdstuk 14);• het ontwikkelen van transmurale en multidisciplinaire richtlijnen
voor (a) het inzetten van beweging als middel tijdens de curatie van ziekten
en (b) de behandeling van blessures; deze richtlijnen dienen bruikbaar te
zijn voor verschillende actoren in de zorgketen (huisarts, fysio-, ergo- en
oefentherapeut, klinisch specialist, sportarts), mede ter verbetering van
de samenwerking (taakverdeling en doorverwijzing) binnen de keten;• het versterken van de verwijsfunctie van huisartsen door basale
kennisvermeerdering over het houdings- en bewegingsapparaat, inactiviteit
als risicofactor, actoren in de sportgezondheidszorg en het beschikbare (aangepaste)
sporten bewegingsaanbod;• het onderzoeken van de mogelijkheden om (para-)medische (vervolg-)
opleidingen aan te scherpen;• het ontwikkelen van een bijscholingsaanbod op het gebied van blessurebehandeling
(sportgezondheidszorg), waarbij deskundige huisartsen in de regio als trekker
optreden.12.5. SportgezondheidszorgPotentiële vraagSportblessures zijn een dermate veel voorkomend fenomeen, dat in de loop
van de tijd meer aandacht is ontstaan voor de behandeling ervan. De plausibele
veronderstelling is dat een adequate behandeling de gevolgen van blessures
(de medische kosten en het ziekteverzuim) aanzienlijk kan beperken.De sportgeneeskunde richt zich op de behandeling van sportblessures. De
verspreiding van de kennis en ervaring opgedaan in de (top)sportgeneeskunde
is echter nog niet optimaal. Eén van de actuele vragen is hoe de toegankelijkheid
van de sportgezondheidszorg kan worden verbeterd: door versterking van de
sportgeneeskundige expertise over de gezondheidszorg of door versterking van
het «vangnet» van sportartsen en sportfysiotherapeuten. In Nederland
zijn op dit moment ca. 60 sportartsen werkzaam en ca. 500 sportfysiotherapeuten
tegenover een potentiële clientèle van 4,5 miljoen georganiseerde
sporters en nog eens 2 miljoen ongeorganiseerde sporters. Op grond van demografische
ontwikkelingen en trends in sportparticipatie valt te voorspellen dat het
aantal sporters voorlopig blijft stijgen.1 Bovendien
valt (conform de beleidsintenties) een toenemende zorgvraag te verwachten
bij een absolute toename van het aantal sportende burgers en een relatieve
toename van het aantal sportende ouderen en andere kwetsbare doelgroepen.De vraag naar sportgezondheidszorg zal beter in kaart worden gebracht.
Voor de breedtesport gebeurt dit in het kader van het VTV-deelrapport Regio
en Toegankelijkheid van het RIVM, dat verwacht wordt in het najaar van 2001.Potentieel aanbodSportgezondheidszorg in de brede zin van het woord wordt geleverd door
de zorgketen van huisarts, sportarts, specialist en paramedicus (waaronder
sportfysiotherapeut), alsmede ter zake van sport deskundige (para-) medici
en hieraan gerelateerde beroepen (sportdiëtist, sportpsycholoog, sportmasseur,
bewegingswetenschapper en inspanningsfysioloog).De expertise op het gebied van sport en gezondheid is veelal geconcentreerd
in Sport Medische Adviescentra (SMA's), Sportgeneeskundige Afdelingen (SGA's)
van ziekenhuizen en – voor de topsport – bij landelijke sportorganisaties.
De toegankelijkheid van de preventieve en curatieve dienstverlening bij SMA's
respectievelijk SGA's is niet optimaal. De meeste verzekeraars verzekeren
alleen een beperkt aantal diensten van SMA's (derde compartiment): het eerste
consult en een jaarlijkse sportkeuring.1 Het
aanbod (in uren) van SMA's en SGA's is dusdanig klein dat hierop slechts door
een zeer beperkt deel van het potentieel aan sporters een beroep kan worden
gedaan.2 De SGA's zijn bovendien niet evenwichtig
verspreid over het land. Tenslotte moet nog worden vermeld dat huisartsen –
de poortwachters binnen de zorgketen – in het algemeen over onvoldoende
kennis beschikken van actoren in de sportgezondheidszorg om adequaat te kunnen
doorverwijzen.Ten behoeve van huisartsen, andere zorgverleners, sporters, sportorganisaties,
patiënten en patiëntenorganisaties zal worden gestimuleerd dat het
aanbod van sportmedische diensten en producten ontsloten wordt, onder andere
via informatieve internetsites.ClusterbenaderingHet kabinet acht het raadzaam om een «clusterbenadering» voor
de sportgezondheidszorg te ontwikkelen. Om een verdergaande reductie van (de
gevolgen van) blessures en andere sportgerelateerde gezondheidsrisico's en
aandoeningen te kunnen realiseren zullen de doelmatigheid en transparantie
van de sportgezondheidszorg tegen het licht worden gehouden. Partijen uit
de sportgezondheidszorg zullen worden verzocht om zich hierover gezamenlijk
te buigen en voorstellen te doen over hoe een functioneel samenhangend zorgaanbod
kan worden gerealiseerd dat – conform de in de nota uitgezette beleidslijnen –
tegemoet kan komen aan de zorgbehoefte van sporters in zowel preventief als
curatief opzicht. Aan partijen zal eveneens de vraag worden voorgelegd hoe
de expertise van professionals op het gebied van de sportgezondheidszorg binnen
wettelijke kaders zo doelmatig mogelijk kan worden ingezet (bijvoorbeeld door
de vergroting van de inzet van paramedici) en hoe de samenwerking tussen professionals
in de keten van sportgezondheidszorg kan worden verbeterd. Ook de wijze van
financiering van de zorg kan daarbij punt van aandacht zijn. De uitwerking
en implementatie van voorstellen zullen de nodige tijd vergen en wellicht
ook consequenties hebben voor de opleidingen. Het proces van clusterbenadering
zal door het kabinet worden ondersteund.Belangrijke notie hierbij is dat de VSG een herpositionering van de sportgeneeskunde
(thans sociaal geneeskundig specialisme) bepleit en het Centraal College Medisch
Specialisten (CCMS) heeft verzocht om de sportgeneeskunde aan te wijzen als
klinisch specialisme. De beroepsgroep van sportartsen heeft daarmee te kennen
gegeven meer accent te willen leggen op de curatieve taken. Het CCMS legt
zijn besluit binnenkort voor aan de Minister van VWS. In afwachting van de
uitkomsten van de clusterbenadering en het besluit van het CCMS wil het kabinet
op korte termijn bezien hoe de knelpunten in de financiering van de huidige
opleiding sportgeneeskunde kunnen worden opgelost.3Sportmedische begeleidingOok de infrastructuur ten behoeve van de directe sportmedische begeleiding
voor topsporters kan worden verbeterd. Het aanbod is momenteel versnipperd
over een aantal verschillende landelijke sportorganisaties. Clustering of
zelfs centralisering van dit aanbod zou ten goede komen aan de (potentiële)
vraag van alle topsporters. In overleg met de sportsector en sportmedische
beroepsorganisaties zal hiernaar nader onderzoek worden gedaan.Gedacht kan worden aan een maatschap of centrum waarop topsporters gedurende
het gehele jaar een beroep kunnen doen, zoals bijvoorbeeld al is gerealiseerd
voor het betaalde voetbal. Binnen dit centrum kunnen specialisaties
naar takken van sport blijven gewaarborgd. Voordelen van een dergelijke maatschap
zijn: de beschikbaarheid en continuïteit van het medisch en paramedisch
aanbod van keuringen en consulten (diagnose, behandeling) tijdens trainingsperiodes
en begeleiding tijdens evenementen; de min of meer onafhankelijke positie
van de sportmedische begeleiders, de verbeterde samenwerking in de keten van
directe sportmedische begeleiding en de kwaliteitsverbetering door continue
kennisuitwisseling en samenwerking. Aan een grote maatschap kunnen relatief
gemakkelijk bijzondere specialisaties worden toegevoegd (diëtiek, psychologie
e.d.). Het draagvlak van de sportsector zelf is uiteraard bepalend voor de
realisering van dergelijke voornemens; echter, de rijksoverheid wil de beperkte
(en mede gesubsidieerde) menskracht en middelen op het sportmedische gebied
zo efficiënt mogelijk inzetten, ten gunste van zoveel mogelijk topsporters.Naast sportmedische begeleiding bij evenementen is voor topsporters tijdens
trainingsperiodes een vangnet nodig van intra- en extramurale zorg dicht bij
huis. De basale zorg dient regionaal te worden geboden. De olympische steunpunten
kunnen een rol spelen bij het doorverwijzen naar sportdeskundige gezondheidszorg
in de regio. Topsporters en talenten zullen als gebruikers worden ingeschakeld
bij het toetsen van de kwaliteit van het aanbod. Het creëren van een
regionaal netwerk van sportdeskundige (para-)medici kan nog andere voordelen
hebben. Het netwerk, dat ook toegankelijk kan worden gemaakt voor breedtesporters,
vormt een doelgroep voor voorlichting en bijscholing over blessures, doping
en andere sportgerelateerde onderwerpen. Punt van aandacht is, evenals in
de breedtesport, de financiering van de zorg.1NOC*NSF zal worden gevraagd hiervoor een oplossing te zoeken in overleg
met mogelijk geïnteresseerde zorgverzekeraars.TopsportgeneeskundeNagestreefd wordt dat op één (of meer) punt(en) in het land
specifieke deskundige zorg beschikbaar is in de vorm van topsportgeneeskunde.
Onder voorwaarden van onder andere de koppeling van praktijkzorg en wetenschap
(academisch ziekenhuis) en de transfer van de kennis die is opgedaan in de
topsportgeneeskunde naar de gezondheidszorg voor de breedtesporters wil het
kabinet de realisering van één (of meer) centra ondersteunen.
Bezien zal worden of de WBMV (artikel 8) hiervoor het passende kader vormt. 13. SPORTSECTOR13.1. AlgemeenIn relatie tot de doelstellingen van deze nota is de sportinfrastructuur
van grote waarde. De sportsector kan een belangrijke rol spelen bij zowel
de ontwikkeling als de implementatie van het bewegingsaanbod, het aangepaste
sportaanbod voor chronisch zieken en gehandicapten en het sportaanbod voor
werknemers. Daarnaast heeft de sportsector de sleutels in handen als het gaat
om de vergroting van de veiligheid bij de sportbeoefening.Ten behoeve van de georganiseerde én ongeorganiseerde sport heeft
NOC*NSF in samenwerking met andere organisaties waaronder het NISB, NIGZ,
NEBAS/NSG, Jeugd in Beweging en de Stichting Consument & Veiligheid in
de afgelopen jaren zowel op het terrein van de bewegingsbevordering (Nederland
in Beweging!) als op het terrein van de blessurepreventie (Sport Blessure
Vrij) een belangrijke rol gespeeld.Een centrale functie voor de coördinatie van de uitvoering en monitoring
van beleid gericht op de vergroting van de gezondheidswinst én de verkleining
van de gezondheidsrisico's is onmisbaar. Het kabinet is er dan ook van overtuigd
dat er in het veld een centrale functie dient te blijven bestaan, uiteraard
met inachtneming van de verdeling van taken en verantwoordelijkheden in het
veld. Door middel van een centrale functie kan zorg gedragen worden voor kennisvergaring,
-verwerking en -verspreiding (van bijvoorbeeld trends en ontwikkelingen of
van effectieve maatregelen); voor het stellen van algemene prioriteiten bij
de uitvoering; voor het ontwikkelen van methoden ter implementatie van maatregelen
(bijvoorbeeld opleidingsmodules); voor het faciliteren en adviseren van derden
(bijvoorbeeld bonden en gemeenten) en voor het uitvoeren van overkoepelende
acties (campagnevoering, voorlichting aan huisartsen).13.2. Sportmedisch beleidLandelijke sportorganisaties kunnen in het kader van de Welzijnswet subsidie
aanvragen voor onder andere sportmedische zaken. Daarbij worden als criteria
gesteld dat de bond beschikt over een sportmedisch beleidsplan en dat bij
de uitvoering van medische activiteiten of ten behoeve van een medische diagnose
een gecertificeerde sportarts (in opleiding) wordt ingeschakeld. In de loop
van de jaren is het aantal aanvragen op sportmedisch gebied licht gestegen.
Anno 2001 beschikt bijna de helft van de sportbonden over een sportmedisch
beleidsplan. De plannen verschillen aanzienlijk van elkaar in omvang en in
kwaliteit. In het algemeen gesproken gaat in het sportmedisch beleid aanmerkelijk
meer aandacht uit naar de topsport (directe sportmedische begeleiding) dan
naar de breedtesport. Activiteiten voor de breedtesport betreffen in hoofdzaak
informatieverschaffing op het terrein van de blessurepreventie. In totaal
zijn 12 sportartsen (meest part time) aangesteld bij sportbonden.De huidige subsidiesystematiek draagt slechts in beperkte mate bij aan
een optimale medische preventie en zorg in de topsport en breedtesport. Het
sportmedisch beleid heeft niet bij alle bonden evenveel prioriteit; dat geldt
zowel voor de planontwikkeling als voor de uitvoering van activiteiten.Intentie is daarom alle sportbonden te stimuleren om een gedegen sportmedisch
beleidsplan te ontwikkelen. Door middel van startsubsidies zullen alle bonden –
de risicosporten voorop – hiertoe in de gelegenheid worden gesteld.
Na verloop van tijd zal het beschikbaar hebben van een sportmedisch beleidsplan
echter worden opgenomen als eis bij de VWS-subsidietoewijzing.
De rijksoverheid wil bovendien stimuleren dat de sportmedische beleidplannen
zich niet alleen richten op de topsport, maar meer aandacht besteden aan de
breedtesport. Juist in de breedtesport kan de veiligheid en daarmee de gezondheidswinst
nog aanzienlijk worden vergroot. Daarnaast zal de inzet van sport én
beweging uit gezondheidsoogpunt voor specifieke doelgroepen (inactieven, chronisch
zieken) verder worden gestimuleerd alsmede het invoeren van een algemeen gezondheidsbeleid.
Dit laatste betreft onderwerpen zoals het verbeteren van de algemene hygiëne
van de accommodatie, het treffen van maatregelen gericht op legionellapreventie
en bloedhygiëne maar ook het ontmoedigen van roken, het matigen van alcoholgebruik
en het stimuleren van gezonde voeding («de gezonde sportvereniging»).
Extra aandacht daarbij wordt gevraagd voor de confrontatie van jeugdsporters
met alcohol en tabak. Overigens bestaan op onderdelen van dit gezondheidsbeleid
ook wettelijke voorschriften (arbo-regelgeving, milieuvoorschriften, sociale
hygiëne, tabakswet).Het sportmedisch beleid voor topsporters en talenten kan een belangrijke
impuls krijgen door clustering en centralisering van activiteiten. De rijksoverheid
acht het zaak om de schaarse menskracht en middelen voor de directe sportmedische
begeleiding beter toegankelijk te maken voor – alle – topsporters
(zie paragraaf 12.5). Waar mogelijk zullen activiteiten daarom centraal
worden ontwikkeld en uitgevoerd. Naar de mogelijke centralisering van de directe
sportmedische begeleiding zal nader onderzoek worden gedaan. Voordat het zover
is, zal het voor handen hebben van sportmedische begeleiding en mogelijk ook
andere maatregelen gericht op de verbetering van de veiligheid en gezondheid
van topsporters als een criterium worden gehanteerd bij de beoordeling van
de subsidie-aanvragen voor het onderdeel topsport.
Hiermee wordt naar alle waarschijnlijkheid een grotere dekking van sportmedische
zorg voor topsporters gerealiseerd dan bij de separate subsidiëring van
sportmedische begeleiding zoals thans het geval is. Immers, vrijwel alle bonden
beschikken over een topsportbeleidsplan; daartegenover beschikt slechts de
helft van de bonden over een sportmedisch beleidsplan.De voorwaarden voor de subsidie-aanvragen van landelijke sportorganisaties
zullen op het punt van het sportmedisch beleid in de komende jaren worden
aangescherpt. VWS zal de subsidieregeling welzijnsbeleid de komende jaren
verder concretiseren met als doel het sportmedisch beleid van landelijke sportorganisaties
over de volle breedte een impuls te geven.In onderstaande tabel wordt aangegeven uit welke verplichte en vrijwillige
onderdelen het sportmedisch beleid van de landelijke sportorganisaties volgens
het kabinet kan bestaan. Na afstemming met de geldstromen van SNS zullen deze
(mogelijk nog aan te passen) nadere eisen worden ingevoerd. In de subsidiecirculaire
van 2001 en 2002 zullen de eisen worden aangekondigd en geconcretiseerd, en
zal door middel van startsubsidies de mogelijkheid worden geboden om de gevraagde
sportmedische plannen te ontwikkelen.1Tabel: criteria voor het sportmedisch beleid1Verplichting voor de instellingssubsidie;
 korting mogelijkVerplichting specifiek artikel van de instellingssubsidieGeen verplichting, wel projectsubsidie mogelijk topsportsportmedisch   Sportmedisch beleidsplan voor de breedtesport Anti-dopingbeleid in de topsport: voorlichting, reglementering
en controles  Anti-dopingbeleid in de breedtesport: voorlichting en
preventie  Sportmedische begeleiding
voor topsporters Monitoring
gezondheid van topsporters  Risico-inventarisatie en blessure-preventie in de breedtesportBlessurepreventie in de ongeorganiseerde sport;
 Invoering arbo-regelgeving voor sportkader in de breedtesport  Invoering EHBSO in de breedtesport    Ontwikkeling aanbod gezond bewegen voor specifieke doelgroepen    Invoering algemeen gezondheidsbeleid in de sportvereniging1 Instellingssubsidie kan thans worden verkregen voor het algemeen
functioneren, voor opleidingen, topsportbeleid en sportmedisch beleid. Opleidingen
worden in de tabel buiten beschouwing gelaten (zie daarvoor de volgende paragraaf).
Overige subsidie-aanvragen kunnen worden gedaan op projectbasis.13.3. Kader en opleidingenNet zoals andere actuele ontwikkelingen vragen ook de doelstellingen uit
deze nota om een verdere professionalisering van de sportsector. Door professionalisering
kan de gevraagde kwaliteit worden geboden die voor een verantwoorde, gezonde
en veilige wijze van beweging zeer noodzakelijk is. Enerzijds kan de oplossing
worden gevonden door bij de uitvoering van het beleid naast de vrijwilligers
in de sport ook professionals (fitnessbranche) en de (para-)medische zorg
te betrekken. In de profit-branche is het van belang te streven naar een vorm
van kwaliteitsborging, bijvoorbeeld door aansluiting bij initiatieven voor
kwaliteitszorg, certificering en dergelijke. Anderzijds vragen de kwaliteitseisen
op het gebied van sport, bewegen en gezondheid om een nadere beschouwing van
kaderopleidingen en bijscholingen.Opleidingen en bijscholingen (deskundigheidsbevordering) zijn een zeer
belangrijk middel om de kwaliteit van het lokale sport- en bewegingsaanbod
te waarborgen: zowel in het onderwijs, in de sport als in andere sectoren
waar bewegingsprogramma's worden aangeboden (gezondheidszorg, welzijn e.d.).
Voortvloeiend uit de doelstellingen van deze nota richten de opleidingsdoelen
op het gebied van sport, bewegen en gezondheid zich op een deskundige en verantwoorde
(gezonde en veilige) begeleiding van sport en beweging bij diverse doelgroepen –
ziek en gezond, actief en inactief, oud en jong – en in diverse settings:
in het bewegingsonderwijs, in de sportverenigingen, bij sportscholen en fitnesscentra,
in buurtcentra, in ziekenhuizen, (para-)medische praktijken en zorginstellingen,
enzovoorts.De rijksoverheid ondersteunt en reguleert de opleidingen op het gebied
van sport en bewegen. Van de opleidingen binnen het onderwijsstelsel worden
de einddoelen vastgesteld en de financiering geregeld door het Ministerie
van OCenW. Onderwijsopleidingen op het gebied van sport en beweging bestaan
op MBO-niveau (CIOS-sen), HBO-niveau (ALO's en richting Sport
& Beweging) en het universitaire onderwijs (bewegingswetenschappen). De
opleidingen van de landelijke sportorganisaties worden erkend en in sommige
gevallen medegefinancierd door het Ministerie van VWS. De sportsector is zelf
verantwoordelijk voor het licentiebeleid dat aan de opleidingseisen is gekoppeld.Ter bevordering van de samenhang tussen de onderwijs- en de sportopleidingen
ontwikkelt het kabinet een plan van aanpak. Dit plan van aanpak wordt binnenkort
aan de Tweede Kamer aangeboden. Het plan van aanpak is gebaseerd op een extern
onderzoek naar de sporttechnische en sportmanagement functies. Overwogen wordt
om in de vervolgaanpak ook de sportmedische functies te betrekken.In het manifest Nederland Sportland wordt
ervoor gepleit om het bewegingsonderwijs uit te breiden tot sportonderwijs
en de uitwisselbaarheid te bevorderen van leraren lichamelijke opvoeding en
sportinstructeurs en trainers. De sportdocent
zou in verschillende settings werkzaam kunnen zijn en een belangrijke verbindende
schakel kunnen vormen tussen de school, de buurt en de sportvereniging. De
rijksoverheid onderschrijft de prioriteit voor deze gecombineerde cluster
en onderkent de consequenties die dit in de toekomst zou kunnen hebben voor
de opleidingen. De komende jaren wordt dit in samenwerking met het veld verder
uitgewerkt.OnderwijsopleidingenIn het bewegingsonderwijs staat de motorische ontwikkeling van kinderen
en jongeren centraal. De (vak)leerkracht en leraar lichamelijke opvoeding
hebben daarbij een belangrijke sturende én signalerende functie, zowel
tijdens de contacturen als ook daarbuiten. De activiteiten van de beroepsgroep
hoeven immers niet alleen beperkt te blijven tot het bewegingsonderwijs zelf,
maar kunnen ook leiden tot advisering van de school over beweging in de klas,
op het schoolplein en bij de naschoolse opvang (brede school); de organisatie
van schoolsport, sportevenementen en de stimulering van jeugdparticipatie;
de advisering en doorverwijzing van leerlingen en hun ouders en een gerichte
aanpak voor leerlingen met een motorische achterstand in samenwerking met
de jeugdgezondheidszorg.In de huidige opleidingen voor vakleerkrachten (basisonderwijs) en leraren
lichamelijke opleiding (voortgezet onderwijs) is voor de motorische ontwikkeling
uiteraard veel aandacht. De omvang van de blessureproblematiek in het bewegingsonderwijs
vraagt echter ook om aandacht voor de veiligheid van het bewegingsaanbod op
school. Eén van de voorliggende vragen is of de veiligheid beter kan
worden gewaarborgd door hieraan meer aandacht te besteden in de opleidingen.SportopleidingenDe omvang en het niveau van het onderdeel «sport en gezondheid»
in de sportopleidingen van landelijke sportorganisaties wordt door hen zelf
bepaald. Uit een onderzoek naar de studielast van een aantal opleidingen in
de sport is gebleken dat binnen iedere onderzochte opleiding aandacht werd
geschonken aan de «sportgezondheidskunde» (met als onderdelen:
veiligheid en blessurepreventie, belasting en belastbaarheid, bewegings- apparaat
en fysiologie).1 De rijksgecommitteerden die
de examinering van de opleidingen begeleiden, rapporteren in het algemeen
positief over de sportmedische onderdelen van de opleiding.Naar aanleiding van deze nota zal echter nader inzicht worden verworven
in het sportmedische gehalte van de sportopleidingen en zal worden bezien,
of onderdelen dienen te worden geïntensiveerd. Specifieke aandacht daarbij
zal worden geschonken aan EHBSO. Daarnaast zal worden bezien in hoeverre de sportmedische gedeelten van
de diverse sportopleidingen elkaar overlappen. Ter bevordering van de implementatie
van sportmedische expertise in de sport zal de sportsector worden voorgesteld
om een basismodule te ontwikkelen op het gebied van sport en gezondheid die
per niveau en per tak van sport kan worden geïncorporeerd in de kaderopleidingen.
Landelijke sportorganisaties kunnen de basismodule desgewenst verder uitbreiden
of specificeren voor de betreffende tak van sport. De rijksoverheid wil de
ontwikkeling van de beoogde module ondersteunen en stimuleren dat de expertise
op de verschillende deelgebieden centraal beschikbaar komt en tussen betrokken
partijen wordt uitgewisseld (ten behoeve van modules, gastdocentschappen en
dergelijke).Om het gebruik van deze basismodule te bevorderen zullen aan de erkenning
van kaderopleidingen door de rijksoverheid vanuit sportmedisch oogpunt nadere
criteria worden gesteld. Eén van de criteria zal zijn het opnemen van
een onderdeel EHBSO.Opleiding bewegingsleider voor mensen met een aandoening
of beperkingOok het opleiden en bijscholen van het kader dat zich richt op het bewegingsaanbod
voor specifieke doelgroepen – ouderen, gehandicapten, chronisch zieken,
kinderen met een motorische achterstand – verdient extra aandacht. De
extra aandacht is nodig vanwege de precaire balans tussen belasting en belastbaarheid
van deze doelgroepen en de nog grotere noodzaak van een veilige wijze van
sportbeoefening. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om de opleidingen voor begeleider
van Meer Bewegen voor Ouderen, Hart in Beweging en de experimentele opleiding
voor sport- en bewegingsleider chronisch zieken. Deze opleidingen zijn of
worden met ondersteuning van VWS ontwikkeld door het Nederlands Instituut
voor Sport en Bewegen.De mogelijkheden zullen worden onderzocht om een geïntegreerde opleiding
te ontwikkelen voor een professionele bewegingsleider voor mensen met een
aandoening of beperking en deze (als specialisatie, kopstudie of bijscholingsaanbod)
te koppelen aan hiervoor geschikte opleidingen (ALO, fysio- en ergotherapie
e.d.).BewegingsopleidingenNaast het sportaanbod ontstaat ook een «bewegingsaanbod».
Dit bewegingsaanbod is volop in ontwikkeling met producten die variëren
van een cursus «stretching» en «sportief wandelen»
onder begeleiding tot het aanbod «fysiosport» en revalidatiesport
in ziekenhuizen. Aan de (sport)sector zal worden voorgesteld om een volledig(er)
bijscholingsaanbod te ontwikkelen met een beperkt aantal specialisaties, dat
op flexibele wijze kan worden gevolgd (door middel van contacturen, voorlichtingsavonden
of workshops, zelfstudie via internet), voor verschillende beroepen toegankelijk
is (trainers, instructeurs, fysiotherapeuten e.d.) en op eenvoudige wijze
kan worden geactualiseerd. Voorts wil de rijksoverheid stimuleren dat de vraag
naar en het aanbod van dergelijke opleidingen worden gematcht via een geschikt
loket. 14. ONDERZOEK ZON-programma Preventie 1998–2002Het programma Preventie is totstandgekomen mede naar aanleiding van het
RGO-advies «Prioriteiten voor Preventie-onderzoek» en het RVZ-advies
«Preventie en ouderen». Binnen het programma worden vijf deelprogramma's
onderscheiden die te herleiden zijn tot de beleidslevencyclus (van onderzoek
tot implementatie):• Innovatief preventie-onderzoek;• Effectiviteits- en/of doelmatigheidsonderzoek;• Onderzoek implementatie-aspecten;• Uitvoeringsprojecten;• Landelijke implementatie programmatische preventie.ZON brengt samenhang tussen de lopende onderzoeksprojecten voor de volgende
prioriteiten: ouderen, jeugdigen, allochtonen, psychische stoornissen, aandoeningen
van het houdings- en bewegingsapparaat, infectieziekten, GVO, screening en
vroege opsporing, lokaal gezondheidsbeleid, ethische aspecten en juridische
aspecten. Door middel van het preventieprogramma worden onder andere de uitvoering
van onderdelen van het programma Nederland in Beweging (NIB), de ontwikkeling
en implementatie van het Groninger Actief Leven Model (GALM) en de uitvoering
van onderdelen van het programma Sport Blessure Vrij (SBV) ondersteund. Ook
worden in het kader van het preventieprogramma effectiviteitsstudies uitgevoerd
naar fitness voor ouderen, Meer Bewegen voor Ouderen, Goed Oud Worden en het
televisieprogramma «Nederland in Beweging».Eén van de belangrijkste conclusies uit de voorgaande hoofdstukken
is dat er meer onderzoek nodig is om de uitvoering van de beleidsprioriteiten
envoornemens een stevig fundament te geven. Essentieel is het waarborgen van
continuïteit in de monitoring, kennisontwikkeling én kennisoverdracht
inzake de gezondheidswinst en het gezondheidsverlies van sport en beweging,
zowel in het perspectief van preventie als van curatie.Er is behoefte aan kwantitatief onderzoek naar lichamelijke (in-)activiteit
en veiligheid en kwalitatief onderzoek naar de determinanten van gedrag (individu),
de sociale en de fysieke omgeving. Op korte termijn is meer inzicht nodig
in de effectiviteit en doelmatigheid van maatregelen gericht op bewegingsbevordering,
bewegingsinterventies bij chronische ziekten en arbeidsrelevante aandoeningen,
blessurepreventie, blessurebehandeling en preventie van dopinggebruik. Om
bewegingsprogramma's een plaats te kunnen geven in de gezondheidszorg dient
het onderzoek zich nader toe te spitsen op noodzaak, effectiviteit en doelmatigheid
van interventies en dient dit onderzoek plaats te vinden volgens in de gezondheidszorg
geaccepteerde onderzoeksmethodes (door middel van de zogenaamde RCT's, Randomized
Controlled Trials).Op het gebied van sport, bewegen en gezondheid vindt in praktijk thans
reeds het nodige onderzoek plaats. Dit onderzoek wordt mede gestimuleerd door
het Ministerie van VWS: op structurele basis via een doelfinanciering aan
TNO, op programmatische basis via de ZON-programma's Preventie (1998–2002)
en Stimulering Gezond Leven (2000–2004) en op projectmatige basis door
middel van het initiëren en faciliteren van diverse onderzoeksprojecten.
Ook in andere kaders (bijvoorbeeld kennisontwikkeling bij kenniscentra arbeidsrelevante
aandoeningen en de ZON-programma's Chronisch Zieken en Klachten aan het Bewegingsapparaat)
wordt aandacht besteed aan bewegen. In de laatstgenoemde programma's ligt
de nadruk op de curatie of tertiaire preventie.Een samenvatting van een selectie van onderzoeksresultaten op het gebied
van sport, bewegen en gezondheid wordt tweejaarlijks gepubliceerd
in het Trendrapport Bewegen en Gezondheid onder redactie van TNO.1ZON-programma Stimulering Gezond Leven 2000–2004Het programma Stimulering Gezond Leven richt zich op de versterking van
de volksgezondheid (public health): het bereiken van gezondheidsdoelstellingen
door preventie en bescherming. Gezondheidsdoelstellingen zijn onder andere
langer gezond leven, het wegwerken van vermijdbare gezondheidsachterstand
(gezondheidsverschillen) en het bevorderen van gezond gedrag.De opdracht aan ZON is te komen tot een vernieuwende en samenhangende
aanpak. De effectiviteit en doelmatigheid van maatregelen en interventies
(evidence base policy making) staan daarbij centraal. In aanvulling op het
Preventieprogramma biedt dit programma ook ruimte aan fundamenteel-theoretisch
(verkennend en verklarend) onderzoek en aan onderzoek naar gedragsdeterminanten.RGO-adviesOp 30 maart 2001 heeft de Raad voor het Gezondheidsonderzoek (RGO) de
Staatssecretaris van VWS het advies overhandigd over het (mogelijke) onderzoek
op het gebied van sport, bewegen en gezondheid, met extra aandacht voor de
sportgezondheidszorg.2 Het advies van de RGO
is tot stand gekomen door de vraag naar en het aanbodvan onderzoek op het gebied van de sport, bewegen
en gezondheid in kaart te brengen en te combineren.3Het advies van de RGO beslaat een groot terrein: het betreft zowel de
preventieve als de curatieve zorg en zowel de positieve als de negatieve effecten
van sport en bewegen en houdt rekening met een variabele fysieke gesteldheid
(jong en oud, gezond en ziek) en met een minder of meer intensieve mate van
sportbeoefening (van lichamelijke inactiviteit tot topsport). Uitgangspunt
is het model van belasting en belastbaarheid: hoe kan een individu –
gegeven zijn situatie – verantwoord bewegen, de fitheid en gezondheid
verbeteren, letsel voorkomen en adequaat herstellen?De RGO adviseert zowel ten aanzien van verklarend, fundamenteel onderzoek
als over toegepast, handelingsgericht onderzoek. Op basis van de matching
van vraag en aanbod komt de RGO tot de volgende prioriteiten:• effectiviteit en doelmatigheid van sport en bewegen: onderzoek
naar de optimale relatie (bewegingsprogramma's) tussen bewegen en gezondheid
in termen van gezondheidswinst en economische voordelen;• overbelasting en blessures: onderzoek naar de optimale relatie
tussen belasting en belastbaarheid; onderzoek naar preventie, diagnostiek,
prognose en behandeling van sportletsels;• specifieke doelgroepen: onderzoek onder chronisch zieken, gehandicapten,
ouderen, werkenden en jongeren naar determinanten van (in)activiteit; methoden
om activiteit te stimuleren; de preventieve waarde van lichamelijke activiteit
opgedaan in de jeugd, en de belastbaarheid van jonge (top-)sporters;• implementatie van bewegingsprogramma's, behandelingsrichtlijnen
en preventierichtlijnen: succes- en faalfactoren, de rol van begeleiders en
zorgverleners, methoden om uitval te voorkomen;• organisatie en uitoefening van de sportgezondheidszorg: onderzoek
naar opvang, begeleiding en behandeling van (top)sporters; onderzoek naar
de kwaliteit van de sportgezondheidszorg, en onderzoek naar samenwerking binnen
de zorgketen (sportgezondheidszorg en aanpalende disciplines). Lacunes constateert de RGO op het gebied van de primaire en tertiaire
preventie van psychische klachten (de effecten van sport en bewegen op de
geestelijke gezondheid) en de preventie van verschillende vormen van kanker.
Bovendien wordt weinig onderzoek gedaan naar de mogelijke negatieve consequenties
van sport en bewegen anders dan op het houdings- en bewegingsapparaat (en
dus niet op de functionering van verschillende organen en systemen).De RGO signaleert dat de uitvoering van deze onderzoeksprioriteiten niet
eenvoudig is tegen het licht van de huidige organisatie van het wetenschappelijk
onderzoek op het gebied van sport, bewegen en gezondheid. Als voornaamste
knelpunten noemt de RGO de versnippering van aandacht en capaciteit, het gebrek
aan coördinatie, afstemming en samenwerking, en de weinig structurele
financieringsmogelijkheden (hoogstens één derde uit de eerste
geldstroom).Het onderzoek wordt uitgevoerd over een groot aantal medische en niet-medische
faculteiten en buiten-universitaire onderzoeksinstituten. Er is slechts één
universitaire vakgroep sportgeneeskunde (UMCU) waaraan tot eind 1999 de enige
hoogleraar sportgeneeskunde was verbonden1; de
RGO constateert in het algemeen onvoldoende «kritische massa».
De samenwerking is bovendien gebrekkig, terwijl het multidisciplinaire karakter
van de sportgezondheidszorg juist hoge eisen stelt aan de coördinatie
en afstemming.2 De weinig structurele financiering
werkt in de hand dat onderzoek kort loopt en aldus onvoldoende expertise en
continuïteit kan worden opgebouwd. Voor het onderzoek in relatie tot
chronische ziekten bestaan enige financieringsmogelijkheden via de zogenaamde
collectebusfondsen3; echter voor onderzoek naar
het houdings- en bewegingsapparaat bestaan dergelijke financieringsmogelijkheden
niet.De RGO adviseert derhalve ook om de onderzoeksinfrastructuur te versterken
door het onderzoek te bundelen via enkele concentratiepunten. Deze concentratiepunten
kunnen worden geformuleerd aan de hand van leerstoelomschrijvingen. De RGO
adviseert drie leerstoelen in te stellen, uitgerust met een vaste staf, ondergebracht
bij – multidisciplinair georganiseerde – medische faculteiten
waarbij is voorzien in een koppeling met de ziekenhuispraktijk: één
voor specifieke doelgroepen; één voor overbelasting en blessures;
en één voor de effectiviteit en doelmatigheid van sport en bewegen,
de implementatievraagstukken en de uitoefening van de sportgezondheidszorg.
De instelling van deze hoogleraarstoelen is mede afhankelijk van de aanwezige
wetenschappelijke kennis bij de in aanmerking komende universiteiten. Belangrijk
is het bovendien dat deze vooraleerst bijzondere hoogleraarstoelen op termijn
als een niet-bijzondere hoogleraarstoel structureel kunnen worden voortgezet.Om een optimale «kennistransfer» te kunnen maken van wetenschap
naar praktijk acht de RGO het daarnaast noodzakelijk kenniscentra op te richten
of reeds bestaande kenniscentra hiertoe (beter) uit te rusten. Voorts beveelt
de RGO aan een nationaal overlegorgaan op te richten ter bevordering van de
coördinatie en afstemming van het onderzoek. Daarbij zouden ook potentiële
«afnemers» van het onderzoek moeten worden betrokken. Het overlegorgaan
moet dan zijn toegerust om een rol van betekenis te kunnen spelen.De prioriteitsstelling en samenwerking moet volgens de RGO z'n beslag
krijgen in en via een onderzoeksprogramma dat zou kunnen worden ondergebracht
bij ZON/NWO. Voor de uitvoering van het programma wordt een tijdsbestek aanbevolen
van 8 jaar en wordt een budget nodig geacht van f 40 miljoen. VWS-standpunt bij het RGO-adviesHet Ministerie van VWS onderschrijft het advies van de RGO. Ten eerste
wordt de noodzaak onderkend om het onderzoek op het gebied van sport, bewegen
en gezondheid een impuls te geven. Ten tweede worden de belangrijkste knelpunten
in de huidige onderzoeksinfrastructuur onderkend: versnippering, gebrek aan
afstemming en ad hoc financiering.Het advies van de RGO concentreert zich – zoals gevraagd –
op het onderzoeksterrein van de sportgezondheidszorg. De RGO geeft aan dat
derhalve geen aanpalende disciplines zijn betrokken, waarvan sommige echter
relevant worden geacht in het kader van deze nota (zoals revalidatiegeneeskunde,
arbozorg en gedragswetenschappelijk onderzoek).Ook is geen aandacht besteed aan het «facetbeleid»: de mogelijke
raakvlakken met andere beleidsterreinen dan de gezondheidszorg die in het
kader van deze nota nader zouden kunnen worden onderzocht (sport en bewegen
in relatie tot ruimtelijke ordening, wonen, groen en recreatie, verkeer enzovoorts).In het advies van de RGO wordt beargumenteerd waarom de nadruk is gelegd
op de breedtesport; immers, daarvan valt het grootste effect voor de volksgezondheid
te verwachten. Minder aandacht is er voor de topsport en voor onderwerpen
die voor de volksgezondheid minder relevant worden geacht, zoals doping. Het
topsportbeleid wordt in deze kabinetsperiode echter geïntensiveerd.1 Het kabinet is er voorstander van dat bij deze beleidsintensivering
ook de sportmedische aspecten van topsport worden betrokken, inclusief de
noodzaak van wetenschappelijk onderzoek terzake (topsportgeneeskunde, dopinggebruik
e.d.). In alle gevallen wil het kabinet er echter voor waken dat de uitkomsten
van topsport-gelieerd onderzoek (uiteindelijk)ook de breedtesport ten goede
zullen komen.In het advies van de RGO ligt de nadruk op de effecten van sport en bewegen
voor de gezondheid (ziektepreventie) en ligt minder nadruk op de effecten
van bewegen en gezondheid voor de fitheid. Fitheid is echter wel degelijk
een belangrijke doelstelling, met name voor de doelgroep jeugd en jongeren
(motorische ontwikkeling). De noodzaak en effectiviteit van het bewegingsonderwijs
en van jeugdsport worden door het kabinet daarom ook beschouwd als een onderwerp
voor nader onderzoek.Tenslotte moet worden geconstateerd dat het RGO-advies vooral ingaat op
wetenschappelijk onderzoek en in mindere mate op beleidsvoorbereidend enevaluerend
onderzoek. Monitoring wordt genoemd als een belangrijke randvoorwaarde voor
de beoordeling van de effectiviteit van programma's en richtlijnen. In aanvulling
op het RGO-advies zal dit moeten worden vormgegeven.Voor wat betreft de uitvoering van het advies
moet enig voorbehoud worden gemaakt, omdat het RGO-advies nog nadrukkelijk
moet worden geplaatst in de huidige context van onderzoek, beleid en praktijk.
De RGO doet aanbevelingen voor de uitvoering van een centraal gecoördineerd
onderzoeksprogramma, maar heeft de haalbaarheid (uitvoerbaarheid, draagvlak
e.d.) daarbij niet onderzocht. Geen centraal orgaan in 1995In 1995 is een haalbaarheidsstudie uitgevoerd naar een «centraal
orgaan» voor onderzoek op het gebied van sport en gezondheid.2 Deze studie pakte destijds negatief uit. Op dat moment
werd geconstateerd dat er nog nauwelijks wetenschappelijk onderzoek plaatsvond
op basis van de eerste geldstroom en ook niet vanuit het NWO. Decentralisering
vangelden naar een centraal orgaan behoorde voor de verschillende partners
(collectebusfondsen, SNS) niet tot de mogelijkheden. Verzekeraars en bedrijfsverenigingen
waren in medefinanciering niet concreet geïnteresseerd. Samenwerking
en afstemming tussen wetenschappelijke instituten was volgens betrokkenen
niet afhankelijk van de instelling van één orgaan; een poging
om een Interfacultair Onderzoekscentrum Sport op te richten was al eerder
gestrand. Zowel financiers als onderzoekers behielden op dat moment graag
de mogelijkheid om te «shoppen» (vrije markt voor vraag en aanbod).
VWS stond op dat moment alleen in de wens om meer samenwerking te realiseren
in de uitvoering en financiering van onderzoek op het gebied van sport en
gezondheid en werd door partners bovendien verdacht van een onjuiste motivatie
(bezuinigingen op de onderzoeksgelden).Sinds 1995 is in de situatie van politiek, beleid en praktijk het nodige
veranderd. Sport en bewegen hebben ontegenzeggelijk een prominentere plaats
veroverd op de politieke en maatschappelijke agenda. De effecten van sport
en bewegen op de volksgezondheid (en de economische effecten) zijn beter onderbouwd.
De samenwerking tussen een aantal universitaire faculteiten en buiten-universitaire
onderzoeksinstituten is verbeterd; dit heeft onder andere geresulteerd in
de ontwikkeling van een gezamenlijk onderzoeksvoorstel.1De conclusies die het kabinet aan het RGO-advies wil verbinden, zijn de
volgende.• Het kabinet wil een centraal onderzoeksprogramma instellen op het
gebied van sport, bewegen en gezondheid waarin een aantal centrale prioriteiten
worden gesteld vanuit de onderzoeksbehoefte van beleid en wetenschap. Deze
prioriteiten baseren zich grotendeels op het RGO-advies, maar worden op basis
van de prioriteiten uit deze nota en de bevindingen van partners in het veld
mogelijk nog aangepast.• Voor wat betreft de prioriteiten wordt vooralsnog uitgegaan van
een cluster preventie door sport en beweging (gezondheidsbevordering, ziektepreventie),
een cluster curatie met behulp van sport en beweging (inzet van sport en beweging
bij behandel- en revalidatiemethoden van chronische aandoeningen, handicaps
en arbeidsrelevante aandoeningen) en een cluster sportgeneeskunde (preventie
en curatie van sportgerelateerde aandoeningen).• Het kabinet streeft naar een onderzoeksprogramma van enige omvang
en duur (8 jaar) en wil daarvoor onder voorbehoud van budgettaire mogelijkheden
financiering vrijmaken (zie ook hoofdstuk 15).• De samenstelling en uitvoering van het onderzoeksprogramma komt
in principe in handen van ZON/NWO. Het onderzoeksprogramma wordt afgestemd
met lopende relevante onderzoeksprogramma's, waaronder ook het sociaal-wetenschappelijke
onderzoek op het gebied van sport. ZON/NWO beziet de diverse uitvoeringsaspecten,
waaronder de instelling van een overlegorgaan.• De onderzoeksinfrastructuur wordt versterkt voor de duur van het
onderzoeksprogramma door de instelling van twee of drie bijzondere hoogleraarstoelen
mits daarbij door de betreffende universiteiten toekomstperspectief kan worden
geschetst met oog op de voortzetting van deze stoelen. Deze hoogleraarstoelen
worden gekoppeld aan de centrale onderzoeksprioriteiten en krijgen behalve
voor de uitvoering een belangrijke functie in de coördinatie en afstemming
van het onderzoek. Een pré bij de clusters «curatie» en
«sportgeneeskunde» is de directe aansluiting van de hoogleraarstoel
op de ziekenhuispraktijk, teneinde toegepaste wetenschap te kunnen bedrijven.
Dit maakt plaatsing van de hoogleraarstoel bij een medische faculteit het
meest geëigend.Het Ministerie van VWS zal na raadpleging van ZON/NWO nader uiteenzetten
op welke wijze het onderzoeksprogramma en de onderzoeksinfrastructuur
verder zullen worden ontwikkeld. Daarbij zullen ook uitvoeringskwesties worden
betrokken waaronder de instelling van de bijzondere hoogleraarstoelen, de
inrichting van een overlegorgaan en de kennistransfer van wetenschap naar
praktijk. Door tussenkomst van ZON zullen alle geïnteresseerde universitaire
faculteiten, ziekenhuizen en buiten-universitaire onderzoeksinstituten in
de gelegenheid worden gesteld om zich voor de uitvoering van programmaonderdelen
in te schrijven. DEEL V, FINANCIERING EN UITVOERINGIn dit deel wordt beschreven op welke wijze het kabinet
meent het geformuleerde beleid te financieren (hoofdstuk 15) en hoe aan de
uitvoering van de nota verder vorm en inhoud wordt gegeven (hoofdstuk 16).15. FINANCIERING Van «verzekeraar van ziektekosten» naar «verzekeraar
van gezondheid»Achmea Zorg N.V., onderdeel van de Achmea Groep, heeft een nieuw bedrijf
opgericht onder de naam Achmea Health Services. De activiteiten van dit onderdeel
van Achmea Zorg worden als een nieuw leefstijlconcept op de Nederlandse markt
gepositioneerd. Achmea Zorg N.V. onderscheidt een aantal marktontwikkelingen
die tot dit initiatief hebben geleid:• in toenemende mate raakt men ervan overtuigd dat bewegen gezond
is voor lichaam en geest;• door variabele werktijden zijn minder mensen in staat om zich aan
te sluiten bij teamsporten;• de verantwoordelijkheid voor de gezondheid wordt steeds meer verplaatst
van overheid naar het individu.Met de oprichting van Achmea Health Services (het leefstijlconcept) wil
Achmea zich onderscheiden in de verzadigde markt van ziektekostenproducten.
Achmea realiseert een verschuiving van «verzekeraar van ziektekosten»
naar «verzekeraar van gezondheid». Leefstijladvisering en fitness
behoren tot de productrange. Achmea heeft hiertoe onder andere een meerderheidsaandeel
verworven in een landelijk netwerk van fitnesscentra.Een actieve, gezonde leefstijl is en blijft in de eerste plaats een vrijwillige
keuze van het individu. Deelname aan sport- en bewegingsactiviteiten wordt
in principe door de burgers zelf bekostigd. Maar uiteraard kan deze deelname
wel worden gestimuleerd en gefaciliteerd: door overheden, maar ook door werkgevers,
(para-)medici, ziekenhuizen, zorginstellingen, zorgverzekeraars, het onderwijs,
de sportsector, producenten van sportartikelen, enzovoorts.In de eerste uitvoeringsperiode van de nota (2001–2005) gaat het
kabinet op zoek naar partners in beleid, uitvoering én financiering.
Oogmerk hiervan is de reikwijdte en de kracht van de acties te vergroten.
Bij mede-financiering (bijvoorbeeld door collectebusfondsen, zorgverzekeraars,
sponsors, provincies) valt met name te denken aan de voornemens ter promotie
van een actieve leefstijl en het creëren van een regionaal aanbod van
sport en beweging voor chronisch zieken.Bij vrijwel alle voornemens komt de implementatie overigens (vooral) voor
rekening van de desbetreffende actoren: gemeenten, (openbare) gezondheidszorg,
werkgevers, sportsector, enzovoorts.Voor het kabinet is de in deze nota beoogde gezondheidswinst door sport
en beweging een afdoende reden om de realisering van het geformuleerde beleid
financieel te ondersteunen. Een deel van de beleidsvoornemens wordt bekostigd
uit de huidige middelen. Daarnaast stelt het kabinet extra middelen beschikbaar
voor de realisering van nieuwe voornemens. Dit betreft een bedrag oplopend
van f 4 miljoen in 2001 en f 8 miljoen in 2002 tot f 12 miljoen
in de periode 2003 (e.v.).In de navolgende tabel is de financiering van het beleid (huidige en extra
middelen) naar thema's uitgewerkt. De bedragen in de tabel zijn exclusief:• bijdragen aan de uitvoering vanuit instellingen die overheidssubsidie
ontvangen, waaronder het NISB, het NIGZ, de NSPH, Stichting Consument &
Veiligheid, NeCeDo en het Trimbos Instituut;• bijdragen vanuit ZON-programma's (Preventie, Gezond Leven e.d.);• bijdragen vanuit de breedtesportimpuls en het fonds OGZ. Beleidsthema'sVindplaats: hoofdstukHuidige middelen 2001
tIntensivering 2001 t+1Intensivering 2002 t+2Intensivering 2003 t+3Totaal beschikbaar vanaf 2003Actieve leefstijl53 100 000700 000700 0002 500 0005 600 000Chronisch zieken6160 000300 0001 300 0002 000 0002 160 000Sport en Arbo700450 000700 000700 000Veilig sporten8975 000400 000900 000900 0001 875 0001Topsport8800 000300 000550 000700 0001 500 0002Sportgezondheidszorg91 050 000300 000700 000800 0001 850 000Doping102 600 000800 000600 000600 0003 200 000Onderzoek141 500 00031 000 0002 500 0003 500 0005 000 000Overig 0200 000300 000300 000300 000TOTAAL 10 185 0004 000 0008 000 00012 000 00022 185 0001 P.m. grootschalige implementatie EHBSO in de sportvereniging.2 P.m. centrale invoering gezondheidscurriculum.3 Vanaf 2003. 16. UITVOERING, MONITORING EN EVALUATIEIn deze nota is een beleidsvisie neergelegd op het gebied van sport, bewegen
en gezondheid. Gebaseerd op een gedegen analyse is beleid geformuleerd, waar
mogelijk uitmondend in concrete voornemens. In sommige gevallen zal echter
eerst nader onderzoek nodig zijn of zal het beleid in samenwerking met relevante
partners verder moeten worden uitgewerkt vóórdat concrete voornemens
kunnen worden benoemd.Ter realisering van het beleid zal, direct volgend op deze nota, vooraleerst
voor de periode 2002 t/m 2005 een werkplan worden opgesteld in overleg met
de – vele – betrokken partijen. Dit werkplan krijgt het karakter
van een beleidsprogramma. Rond de belangrijkste thema's of programmalijnen
(zie tabel hoofdstuk 15) zullen concrete projecten worden benoemd. Van iedere
programmalijn en van ieder project zal het beoogde resultaat (output) en het
beoogde effect (outcome) worden aangegeven, alsmede de betrokken actoren,
de te ondernemen activiteiten, de planning en de inzet van middelen. Het werkplan
krijgt een voortschrijdend karakter en zal jaarlijks worden bijgesteld.In deze nota zijn voor de verschillende beleidsterreinen operationele
en dikwijls ook gekwantificeerde doelstellingen gesteld. De meeste doelstellingen
kennen een horizon van 10 jaar. Waar mogelijk is ook een doelstelling op een
termijn van 5 jaar gesteld. Deze wijze van beleidsvoering noodzaakt uiteraard
tot een gedegen vorm van monitoring en evaluatie, tussentijds en na afloop
van de eerste uitvoeringsperiode (t/m 2005). Aan de hand van de resultaten
van monitoring en evaluatie zal worden bezien op welke wijze het beleid na
2005 zal worden vervolgd teneinde de beoogde doelstellingen te behalen. In
de uitvoering van de verschillende programmalijnen zullen voor monitoring
en evaluatie voldoende middelen worden vrijgemaakt. 17. BIJLAGEN17.1. BegrippenlijstActiviteitOnder lichamelijke activiteit wordt elke houding
of beweging verstaan geproduceerd door de skeletspieren waarbij het intensiteitsniveau
boven rustmetabolisme ligt. De mate van lichamelijke activiteit hangt samen
met het type, de duur, de intensiteit en de frequentie van bewegen. Het metabolisme
tijdens rust wordt gesteld op 1 MET (metabolic equivalent); dit komt overeen
met een zuurstofverbruik van 3,5 ml per kilogram lichaamsgewicht per minuut.
Een activiteit van 4 MET komt dan overeen met een energieverbruik van 4 maal
RMB (resting metabolic rate).BewegingOnder beweging worden alle vormen verstaan
die een zekere lichamelijk activiteit veronderstellen (zie activiteit). Van beweging bestaan meer en minder intensieve vormen.
Afgemeten aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen
(zie aldaar) gaat het om vormen van beweging die ten minste als matig intensief kunnen worden aangemerkt. Hiertoe behoren activiteiten
zoals tuinieren, klussen, stofzuigen, traplopen, dansen, (stevig) wandelen,
fietsen en dergelijke. De meeste vormen van sport
(zie aldaar) kunnen worden gekenschetst als intensief.Chronische aandoening of ziekteEen chronische aandoening of ziekte heeft men wanneer er sprake is van een onomkeerbare aandoening,
zonder uitzicht op volledig herstel, vaak gepaard gaand met een (geleidelijke)
achteruitgang en met een gemiddeld lange ziekteduur.DopingIn Nederland wordt het standpunt gehanteerd dat pas sprake is van dopinggeduide middelen wanneer het gebruik ervan én
de sportprestatie bevordert én een gezondheidsrisico met zich meebrengt.
Dit standpunt houdt een beperking in ten opzichte van de IOC-lijst, waar niet
het én-én-, maar het óf-óf-beginsel wordt gehanteerd.FacetbeleidFacetbeleid richt zich op het beïnvloeden van beleid van andere sectoren
ten behoeve van de doelstelling van het eigen beleid. Facetbeleid kan zich
op allerlei aspecten richten en op alle niveaus plaatsvinden.FitheidLichamelijke fitheid bestaat uit een verzameling kenmerken die een individu
bezit dan wel verwerft om lichamelijk actief te kunnen zijn.Bij lichamelijke fitheid wordt meestal een
onderscheid gemaakt tussen prestatiegerelateerde
fitheid (lenigheid, snelheid, coördinatie, spierkracht, uithoudingsvermogen)
engezondheidsgerelateerde fitheid (lichaamsvetverdeling,
botdichtheid, bloeddruk, glucose- en insulinespiegel).HandicapDe term handicap wordt gebruikt wanneer sprake
is van een stoornis, functionele beperking of sociaal nadeel, waarbij in de
regel echter sprake is van een stabiele situatie.Gezondheid, volksgezondheid, gezondheidstoestandGezondheid is volgens de meest enge definitie
de afwezigheid van ziekten; en volgens de meest ruime een toestand van lichamelijk,
sociaal en geestelijk welbevinden (WHO, Health for All).In deze notitie wordt de ruime definitie gehanteerd. De volksgezondheid betreft de gezondheid van
de totale bevolking; het gemiddelde van de gezondheid van alle individuen.De gezondheidstoestand wordt door het RIVM
in de VTV beschreven aan de hand van vier typen indicatoren, namelijk: (1)
de aan- of afwezigheid van ziekten en aandoeningen; (2) het functioneren en
de kwaliteit van leven (ervaren gezondheid, het vóorkomen van beperkingen
en handicaps, ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid); (3) mortaliteit (doodsoorzaken;
levensverwachting), en (4) samengestelde volksgezondheidsmaten (gezonde levensverwachting).Nederlandse Norm Gezond BewegenGebaseerd op internationale richtlijnen is de Nederlandse
Norm Gezond Bewegen in 1998 ontwikkeld door een aantal toonaangevende
universiteiten en onderzoeksinstituten. Met behulp van deze norm kan worden
bepaald of men zodanig beweegt dat hiervan een gezondheidseffect uitgaat.
De Nederlandse Norm Gezond Bewegen stelt dat dit gezondheidseffect pas wordt
bereikt als men minstens vijf keer per week een half uur matig intensief beweegt (norm voor volwassenen). Wat matig intensief
bewegen is (gemeten in MET's – zie onder activiteit) verschilt eigenlijk van persoon tot persoon; bij de Nederlandse
Norm Gezond Bewegen is vooralsnog alleen een indeling gemaakt in verschillende
leeftijdsfasen.Openbare gezondheidszorgDie delen van de gezondheidszorg en het openbaar bestuur die zich doelbewust
richten op de ziektepreventie en de bescherming van en bevordering van de
volksgezondheid (Platform openbare gezondheidszorg 2000a).Preventie (primair, secundair, tertiair)Bij preventie worden interventies gepleegd
waarmee een of meer schakels uit het «causale netwerk» worden
weggenomen die kunnen leiden tot (verdere) gezondheidsproblemen en ziekten.
Daarvoor is het noodzakelijk dat een of meer determinanten van een gezondheidsprobleem
bekend zijn en dat de effectiviteit van maatregelen is bewezen. Bij preventie
wordt onderscheid gemaakt in primaire, secundaire en tertiaire preventie.Primaire preventie bestaat uit maatregelen
die beogen ziekten en gezondheidsproblemen te voorkomen en/of de gezondheid
in algemene zin te bevorderen.Secundaire preventie heeft betrekking op het
vroegtijdig opsporen van ziekten met het oog op tijdige behandeling, waardoor
prognoseverbetering optreedt.Tertiaire preventie beoogt het beloop van
ziekten gunstig te beïnvloeden, waardoor complicaties, beperkingen en
handicaps kunnen worden voorkomen. Tertiaire preventie valt dikwijls samen
met de curatieve behandeling van een ziekte.Public healthPublic health beleid omvat het totaal aan activiteiten die gericht zijn
op de preventie van ziekten, op de bescherming en bevordering van de gezondheid
van de bevolking alsmede op het herstel van de gezondheid bij ziekten en de
begeleiding van zieken. (Rengelink 1998)SportIn het kader van deze nota is sport een bijzondere,
meestal intensieve vorm van beweging (zie aldaar).
Vanuit het perspectief van de (volks-) gezondheid is het accent in de nota
gelegd op de breedtesport, echter waar relevant
worden ook voornemens in relatie tot de topsport
behandeld.Onder de georganiseerde sport wordt verstaan
de ledenstructuur van NOC*NSF (sportbonden en sportverenigingen). Sportgezondheidszorg, sportgeneeskundeSportgezondheidszorg: het geheel aan (preventieve en curatieve) medische,
paramedische en aanverwante dienstverlening ten behoeve van de doelgroep sporters
of potentiële sporters.In de sportgeneeskunde ligt het accent op
de curatieve behandeling van sportgerelateerde aandoeningen. De Vereniging
voor Sportgeneeskunde definieert dit als een horizontaal medisch specialisme,
dat zich richt op het herstellen en waarborgen van de gezondheid van deelnemers
aan sport en sportieve activiteiten, door middel van sportgeneeskundig consult,
onderzoek en begeleiding, waarbij uitdrukkelijk rekening wordt gehouden met
de sportieve belasting in relatie tot de belastbaarheid van het individu. 17.2. Afkortingenlijst ALOAcademie voor Lichamelijke
Opvoeding AOAlgemeen Overleg (in
de Tweede Kamer)ARBOArbeidsomstandigheden ATLASAdolescent Training
and Learning to Avoid Steroids AVOAanvullend Voorzieningen
Onderzoek AWBZAlgemene Wet Bijzondere
Ziektekosten  BOMBewegingsadvies Op
Maat BRAVOVoldoende Bewegen,
niet Roken, matig Alcoholgebruik, gezonde Voeding, Veiligheid en Veilig Vrijen,
voldoende Ontspanning   CBSCentraal Bureau voor
de Statistiek CCMSCentraal College
Medisch SpecialistenCIOSCentraal Instituut
Opleiding SportleidersCOSCentrum voor internationale
samenwerking  DoCoNedStichting Doping
Controle Nederland  EHB(S)OEerste Hulp Bij
(Sport) OngelukkenEMGOInstituut voor Extramuraal
Geneeskundig Onderzoek (Vrije Universiteit A'dam) EZMinisterie van Economische
Zaken  FARBOVrije afschrijving
investeringen arbeidsomstandigheden  GALMGroninger Actief
Leven Model GBWCentrum GezondheidsBevordering
op de WerkplekGESGezondheidsEffectScreening GIOSGroen in en om de
stad (LNV-regeling in het kader van het grote-stedenbeleid)GVOGezondheidsVOorlichting   IADAInternational Anti
Doping Arrangement IGZInspectie voor de
GezondheidszorgIOCInternationaal Olympisch
ComitéIPOInterProvinciaal Overleg   JGZJeugdgezondheidszorgJiBJeugd in Beweging   KNAUKoninklijke Nederlandse
Atletiek Unie KNGUKoninklijke Nederlandse
Gymnastiek UnieKNMIKoninklijk Nederlands
Meteorologisch InstituutKNWUKoninklijke Nederlandse
WielerUnie KUBKatholieke Universiteit
Brabant KVLOKoninklijke Vereniging
voor Leraren Lichamelijke Opvoeding   LC(Landelijk Contact)
Nederlands Instituut voor Lokale Sport en Recreatie LERFLandelijke Erkenningsregeling
Fitnesscentra (ingesteld door branche-organisatie Fit!Vak) LISLetsel Informatie
Systeem LNVMinisterie van Landbouw,
Natuurbeheer en Visserij LOSBLandelijke Organisatie
voor Sport en Bewegen (voorloper van het NISB) LSM(Project) Lijf, Sport
en Middelen   NEBAS – NSGNederlandse
Bond voor Aangepaste Sporten – Nederlandse sportbond voor mensen met
een verstandelijke handicapNCCZNationale Commissie
Chronisch ZiekenNeCeDoNederlands Centrum
voor DopingvraagstukkenNFWSNederlandse Federatie
voor Werkers in de SportNGSNederlands Genootschap
voor SportmassageNGTNationale GezondheidsTest NHSNederlandse Hippische
Sportbond NIBNederland in Beweging! NIGZNationaal Instituut
voor Gezondheidsbevordering en ZiektepreventieNIOSNederlands Instituut
Opleiding SportartsenNISBNederlands Instituut
voor Sport en BewegenNNGBNederlandse Norm
Gezond Bewegen NOC*NSFNederlands Olympisch
Comité*Nederlandse Sportfederatie NSPHthe Netherlands School
of Public Health NVFSNederlandse Vereniging
voor Fysiotherapie in de Sportgezondheidszorg NWONederlandse organisatie
voor Wetenschappelijk Onderzoek   OCenWMinisterie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschappen OGZOpenbare Gezondheidszorg   PABOPedagogische Academie
BasisOnderwijsPACEPhysician Assisted
Counseling for ExercisePARPopulatie Attributief
Risico POLSPermanent Onderzoek
Leefsituatie   REAWet op de (re)integratie
van arbeidsgehandicapten RCTRandomized Controlled
TrialRGORaad voor het GezondheidsonderzoekRIVMRijksinstituut voor
Volksgezondheid en MilieuRSIRepetitive Strain
Injury RUGRijksuniversiteit
Groningen RVZRaad voor de Volksgezondheid
en Zorg  SBVSport Blessure Vrij SCALAStimuleringsstrategie
voor mensen met een Chronische Aandoening: een Leven Lang ActiefSEHSpoedeisende Hulp SEOStichting Economisch
Onderzoek (van de Universiteit van Amsterdam) SESSociaal-Economische
Status (afgeleid uit opleiding, inkomen en beroep)SMASportMedisch Adviescentra SMI'sSportMedische Instellingen SGASportGeneeskundige
Afdeling (van een ziekenhuis) SLOStichting LeerplanOntwikkelingSNSStichting Nationale
SporttotalisatorSNUONSamenwerkende Nederlandse
Universiteiten en Onderzoeksinstellingen (op het gebied van de sportgezondheidszorg)SZWMinisterie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid  TBOTijdBestedingsOnderzoek TECTopsport Expertise
Centrum TKTweede Kamer TNO-ATNO-ArbeidTNO-PGTNO-Preventie en
Gezondheid   UMUniversiteit Maastricht UUUniversiteit Utrecht UvAUniversiteit van Amsterdam UVI'sUitkeringsinstellingen  VenWMinisterie van Verkeer
en WaterstaatVINEXVierde Nota ruimtelijke
ordening ExtraVNGVereniging van Nederlandse
Gemeenten VRINVereniging Revalidatie
INstellingen VROMMinisterie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer VSGVereniging voor Sportgeneeskunde VTVVolksgezondheid Toekomst
VerkenningenVUVrije Universiteit
(Amsterdam) VWSMinisterie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport   WADAWorld Anti Doping
Agency WAOWet ArbeidsOngeschiktheid WBMVWet Bijzondere Medische
Verrichtingen WCPVWet Collectieve Preventie
Volksgezondheid WEDWet op de economische
delictenWHOWorld Health Organisation WOCZWerkverband Overleg
Chronisch Zieken WOGWet op de Geneesmiddelenvoorziening  ZONZorgonderzoek Nederland17.3. LiteratuurlijstAmerican College of Sports Medicine (ACSM): ACSM's
exercise management for persons with chronic diseases and disabilities.
Human Kinetics, Campaign, III, 1997.Backx F. J. G., H. Swinkels en E. Bol: «Hoe lichamelijk
inactief zijn Nederlandse volwassenen in hun vrije tijd?» In: Maandbericht Gezondheidsstatistiek 1994:13, blz. 14–16.Baken, W. C.: Sportbeoefening door mensen met
een handicap, Een literatuurstudie. Bunnik/Haarlem: NEBAS/De Vrieseborch,
1997.Bervaes, J. C. A. M., D. M. Pronk en T. A. de
Boer: Recreatie in de Dordwijkzone. Wageningen:
LU/Alterra, 1997.Bol, E., F. J. G. Backx en H. Swinkels: «Gezondheidsverschillen
in relatie tot lichamelijke activiteit in de vrije tijd.» In: Maandbericht Gezondheidsstatistiek 1997:16 (nr. 2), blz.
4–16.Bottenburg, M. van en K. Schuyt: De maatschappelijke
betekenis van sport. Arnhem: NOC*NSF, juni 1996.Bottenburg, M. van en I. Geesink: Onderzoeksprogrammering
in de sport, Knelpunten en kansen voor de programmering van sociaal-wetenschappelijk
onderzoek op sportgebied. Den Bosch: Diopter, september 2000.Broek, A. van den, W. Knulst en K. Breedveld: Naar
andere tijden? Tijdsbesteding en tijdsordening in Nederland, 1975–1995. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, november 1999.Coumans, B. en M. T. W. Leurs: «Gezond bewegingsadvies
voor mensen met een chronische ziekte.» In: reader behorend bij Hink, Stap, Sprong; 3e congres Nederland in Beweging.
Arnhem: NOC*NSF, maart 2001.Coumans, B. en M. T. W. Leurs: «Richtlijnen gezond bewegen.»
In: reader behorend bij Hink, Stap, Sprong; 3e congres
Nederland in Beweging. Arnhem: NOC*NSF, maart 2001.Coumans, B. en W. van Montfort: Gezond in Beweging
II, Een stap voorwaarts naar een verantwoord en structureel sport- en bewegings(stimulerings)beleid
voor mensen met een chronische ziekte. Arnhem: NOC*NSF/NISB, 2000.Cuijpers, P., R. Jonkers en J. F. E. M. Keijsers: Leefstijlcampagnes in Nederland, Analyse en aangrijpingspunten
voor kwaliteitsverbetering. Den Haag: ZON, september 2000.Dawson, M. M., P. M. Bongers en V. H. Hildebrandt: «Sportparticipatie
in de vrije tijd en welbevinden, ziekteverzuim en medische consumptie van
werknemers. In: Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen 1998:76 (nr. 3), blz. 130–136Diopter – Janssens & Van Bottenburg: Richtlijn
Sportdeelname-Onderzoek (RSO), Standaardmodel voor onderzoek naar sportdeelname. 's-Hertogenbosch: Diopter, oktober 2000. Diopter – Janssens & Van Bottenburg: Verenigingsmonitor
2000, de stand van zaken in de sportvereniging. Arnhem: NOC*NSF,
december 2000. (NOC*NSF publicatie nummer 518)Dolmans, A. J.: Sudden death in sports.
Rotterdam: Erasmus Universiteit, 1983.Dutrée, dr. M. A., mr.drs. D. E. de Bock en drs. A. van
Mourik-van Herk: Haalbaarheidsstudie centraal orgaan voor
onderzoek op het gebied van sport en gezondheid. Utrecht: Berenschot,
maart 1995.Elzinga, G. en R. H. Wong: Recreatie dicht bij
huis, Welzijn en gezondheid. Den Haag: Stichting Recreatie, augustus
1996.Frederiks, A. M. e.a.: «Body index measurements in 1996–7
compared with 1980.» In: Arch Dis Child
2000 (82): blz. 107–112.Gezondheidsraad: RSI. Den Haag: Gezondheidsraad,
2000 (publicatie nr. 2000/22).Goedhart, E. A. en F. J. G. Backx: Kwaliteitsbeleid in de sportgezondheidszorg: een inventariserend onderzoek. Arnhem: NOC*NSF, juni 1996.Goedhart, E. A.: Strategisch Plan Sportgezondheidszorg,
Een eerste aanzet voor 2000 e.v. (interne rapportage). VSG/NVFS/NGS/FSMA/NOC*NSF,
Oktober 1999.Groot, S. de, F. Hartgens en M. F. Zweers: Enquête
onder topsporters over doping, dopingcontroles en medicijngebruik in de sport. Rotterdam: NeCeDo i.s.m. NOC*NSF, 1999.Gijsbertse, H.: Recreatie = gezond, Beweging en ontspanning. Den Haag: Stichting Recreatie KIC, november 1999.Haan, Jos de en Koen Breedveld: Trends en determinanten
in de sport, Eerste resultaten uit het AVO 1999. Den Haag: SCP (werkdocument
68), december 2000.Harrison, C., J. Burgess, A. Millward en G. Dawe: Accessible natural greenspace in towns and cities, A review of appropriate
size and distance criteria. English Nature Research Reports no 153,
1995.Hartgens, F. e.a.: Huisarts en doping, Een onderzoek
naar de aard en omvang van consulten over doping bij huisartsen en naar de
kennis en attitude van huisartsen over doping. Rotterdam/Leiden:
NeCeDo/TNO-PG, 1998.Hendriksen, I. J. M.: The effect of commuter
cycling on physical performance and on coronary heart disease risk factors. Amsterdam, 1996.Heuvel, M. van den en H. van der Poel: Sport in Nederland,
Een beleidsgerichte toekomstverkenning. Tilburg: KUB, juni 1999.Hildebrandt, V. en K. The: «Sport en bewegen voor werknemers: een
middel om de inzetbaarheid te vergroten en een wapen tegen verzuim- en WAO-intrede?»
(conceptversie 3 april 2001, aangeboden) Hildebrandt, V. H., W. T. M. Ooijendijk en M. Stiggelbout: Trendrapport Bewegen en Gezondheid 1998/1999. Hoofddorp/Leiden
(TNO), 1999. ISBN 90 5458 735 0.Hoeben, J.: «Lichamelijke activiteit in de vrije tijd?» In: Maandbericht Gezondheidsstatistiek 1998: 5, blz. 18–26.Hoekstra, E., I. van Liempd en F. de Vos: Het Buitenland,
buitenspeelruimten voor 0- tot 4-jarigen, werkboek voor kinderdagverblijven
en peuterspeelzalen. VOG/Elsevier bedrijfsinformatie bv, 2000.Hoekstra, E., I. van Liempd en F. de Vos: Vrijbuiten,
buitenspeelruimten voor 4- tot 12-jarigen, werkboek voor buitenschoolse opvang
en basisscholen. VOG/Elsevier bedrijfsinformatie bv, 2000.Hoenselaars, M.: Studielast van trainer-A opleidingen,
Een onderzoek naar de studielast van cursisten die een trainer-A opleiding
hebben gevolgd. Den Haag, maart 1995 (onderzoeksstage Sport, Bewegen
en Gezondheid aan de Universiteit Utrecht i.s.m. het Ministerie van VWS).Hon, O. M. de en F. Hartgens: Denksport en doping,
Een verkennend onderzoek naar farmacologische stoffen die de prestatie bij
denksporten kunnen verbeteren. Capelle a/d Ijssel: NeCeDo, juli 2000.Huizing, drs. G.: Gezondheid, eer en prestige, Kwalitatief
onderzoek onder Nederlandse wielrenners, trainers en sportartsen over training,
recuperatie, vitaminepreparaten, voedingssupplementen en doping.
Arnhem: NOC*NSF (BOK project), februari 2001.Kegel, M.: Club Extra onderzocht 1, Een literatuurverkenning
van achterstanden in de motorische ontwikkeling. Bunnik/Utrecht,
NEBAS – NSG/Universiteit Utrecht, juli 1999.Kegel, M.: Club Extra onderzocht 2, Retrospectieve
evaluatie van een bewegingsprogramma voor kinderen met motorische achterstanden. Bunnik/Utrecht, NEBAS – NSG/Universiteit Utrecht, juli 1999.Kemper, H. C. G. e.a.: De effecten van 20
jaar sport, lichamelijke activiteit en overige leefstijl op de gezondheid
op latere leeftijd. Amsterdam (VU/EMGO), mei 2000.Keijsers, J. F. E. M. en L. Vaandrager (redactie): Gezond Leven, Stand van zaken en voorstel voor programmering.
Den Haag: ZON/NIGZ, juli 2000.Kleij, drs. R. van: Lijf, Sport en Middelen, Voorlichting
over dopinggeduide middelen voor beoefenaren van een kracht- en/of cosmetische
sport. Rotterdam: NeCeDo/NOC*NSF, juni 1996.Leurs, M. T. W. e.a. (redactie): Nederland
in Beweging!, Voortschrijdend strategisch plan 1999–2000. Arnhem:
NOC*NSF, februari 1999 (publicatienr 419)Linneman, M. A. e.a. (redactie): Wat beweegt senioren? Arnhem/Amsterdam: NOC*NSF/VU, juni 2000 (publicatienr 500).Mechelen, W van: Bedrijfsgezondheidszorg in Beweging,
Rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar sociale geneeskunde,
in het bijzonder de bedrijfsgezondheidszorg, aan de faculteit van de Vrije
Universiteit Amsterdam op 20 april 2000. Amsterdam: VU, april 2000. Mechelen, W. van en E. Bol: Lichamelijke activiteit
en gezondheid, Voorstel voor een onderzoeksprogramma. Amsterdam/Utrecht:
SNUON (Samenwerkende Nederlandse universiteiten en onderzoeksinstituten),
1999.Meegdes, J.: Notitie Toekomst Sportmedische Zorgcentra. Arnhem: NOC*NSF/ZorgConsult Nederland, mei 1999.Mercus, J. en B. Coumans: «Milieu.» In: Sport, Bewegen & Gezondheid, Preventie en zorg in de praktijk
1999: nummer 10.Mercus, P. en N. Warmenhoven: Sport Blessure Vrij,
Overstap naar de 21ste eeuw, Strategisch Plan. Arnhem: NOC*NSF, 1999
(publicatienr. 478).Middelman, K. F. G. e.a.: «Waarom niet de sportarts?,
Huisarts en fysiotherapeut vaak eerste keus.» In: Medisch Contact 1999:54 (nr. 25), blz. 912–915.Ministerie van LNV: Natuur voor mensen, mensen voor
natuur, Nota natuur, bos en landschap in de 21e eeuw. Den Haag, juli
2000.Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW): Arbo-balans 1999. Den Haag, 1999 (1999a).Ministerie van SZW: Arbo-convenanten nieuwe stijl:
beleidsstrategie voor de komende vier jaar (1999–2002). Den
Haag, januari 1999 (1999b).Ministerie van SZW: Arbo-convenanten nieuwe stijl,
Meer veiligheid en gezondheid op het werk. Den Haag, september 2000
(publicatienr. B252) (2000a).Ministerie van SZW/Centraal Bureau voor de Statistiek: Arbeidsomstandigheden 2000, Monitoring via personen. Den Haag: Elsevier
bedrijfsinformatie, november 2000 (2000b).Ministerie van SZW: Voortgangsnota Arbeidsongeschiktheidsregelingen. Den Haag, april 2000 (2000c).Ministerie van Verkeer en Waterstaat (VenW): Eindrapport
Masterplan Fiets, Samenvatting, evaluatie en overzicht van de projecten in
het kader van het Masterplan Fiets, 1990–1997. Den Haag, januari
1998.Ministerie van VenW: Lopen en fietsen: goed voor gemeentelijk
beleid, Argumenten voor fietsers- en voetgangersbeleid vanuit verschillende
beleidsterreinen. Den Haag, juni 2000.Ministerie van VenW: Van A naar Beter, Nationaal Verkeers-
en Vervoersplan 2001–2020. Deel A, Hoofdlijnen van beleid; Deel B, Planologische
Kernbeslissing; Deel C, Beleidsagenda van het rijk. Den Haag, 2000.Ministerie van VROM: Mensen, Wensen, Wonen, nota Wonen
(ontwerp). Den Haag, mei 2000 (publicatienr 13 522/171).Ministerie van VROM: Ruimte maken, ruimte delen, Vijfde
Nota over de Ruimtelijke Ordening 2000/2020. Den Haag, januari 2001
(publicatienr. 15562/179).Ministerie van VWS: Beleidsagenda 2001, Speerpunten
van VWS. Den Haag, september 2000c. Ministerie van VWS: Beleidsbrief breedtesportmpuls,
het breedtesportbeleid van de rijksoverheid. Den Haag, juni 1999b.Ministerie van VWS: Gezond bewegen en veilig sporten,
mogelijkheden voor gemeenten en hun GGD'en. Den Haag, januari 2000a.
(Uitgave nummer 4 in de reeks «Kijk op Lokaal Sportbeleid»).Ministerie van VWS: Gezond en Wel, Het kader van het
volksgezondheidsbeleid 1995–1998. Den Haag, maart 1995. Tweede
Kamer, Vergaderjaar 1994–1995, 24 126, nr. 1.Ministerie van VWS: Kansen voor Topsport, Het topsportbeleid
van de rijksoverheid. Den Haag, februari 1999a.Ministerie van VWS: Sportmedische begeleiding en sportgezondheidszorg. Tweede Kamer. Vergaderjaar 1986–1987, 19 851, nrs. 1–2.
Den Haag, januari 1987.Ministerie van VWS: Strategische notitie Versterking
public health-beleid. Den Haag, maart 1999. (Interne notitie)Ministerie van VWS: Veilig Thuis. Den Haag,
december 1997. Tweede Kamer, Vergaderjaar 1997–1998, 25 825, nr.
1.Ministerie van VWS: Wat sport beweegt, Contouren en
speerpunten voor het sportbeleid van de rijksoverheid. Den Haag,
november 1996. Tweede Kamer, Vergaderjaar 1996–1997, 25 125, nr.
1.Ministerie van VWS: Werken aan sociale kwaliteit, Welzijnsnota
1999–2002. Den Haag, 1999c. Tweede Kamer, Vergaderjaar 1999–2000,
26 477, nr. 2).Ministerie van VWS: Werk in uitvoering, Sociale kwaliteit.
Programmalijnen Welzijnsnota 1999–2002. Den Haag, juni 2000b.Ministerie van VWS: Zorgnota 2001. Den Haag,
september 2000d. Tweede Kamer vergaderjaar 2000–2001, 27 401 nrs
1, 2 en 3.Mosterd, W. L. e.a.: Bewegen gewogen, Inventarisatie
van wetenschappelijke gegevens en formulering van aanbevelingen ter ondersteuning
van actiegericht beleid inzake sport en (volks)gezondheid. Utrecht:
Universiteit Utrecht, juni 1996.Mosterd, W. L.: «Plotse dood bij sport in Nederland».
In: Bijblijven 1999:15 (nr. 10), blz. 68–74.Mulder, S., F. Blankendaal en W. Schoots: Veilig sporten,
concept-bijdrage voor de sportnota (interne notitie). Amsterdam:
Stichting Consument & Veiligheid, april 2001.Nationale Commissie Chronisch Zieken (NCCZ): Chronisch-ziekenbeleid
in de jaren negentig. Utrecht: SWP, 1999.NEBAS: Tussentijdse evaluatie project Revalidatie en
Sport. April 1999.Nederlandse Vereniging voor Fysiotherapie in de Sportgezondheidszorg: NVFS Visiedocument 1999. Arnhem, juni 1999. NISB, NEBAS – NSG en NOC*NSF: Strategisch Plan
Sport en bewegen voor mensen met een chronische aandoening 2001–2004. Arnhem: NISB (in voorbereiding).NOC*NSF: Anti-dopingbeleid topsport 2001–2004,
Strategie en plan van aanpak. Arnhem: NOC*NSF (in voorbereiding).NOC*NSF: Eetstoornissen... een probleem in de Nederlandse
(top)sport?, Een inventariserend onderzoek naar eetproblemen/eetstoornissen
in de Nederlandse (top)sport en de mogelijkheden voor preventie en zorg.
Arnhem: NOC*NSF, augustus 2000a.NOC*NSF: Kengetallen sportbeoefening 1999 – op
basis van de Richtlijn Sportdeelname Onderzoek (RSO). Arnhem: NOC*NSF,
december 2000 (publicatienr 519).NOC*NSF: Nederland Sportland, Manifest. Arnhem,
2000b.Ooijendijk, W. T. M., M. Stiggelbout en S. de Loor: Sportartsen in Nederland: verleden, heden en toekomst.
Leiden: TNO Preventie en Gezondheid, november 1997 (TNO-rapport 97005).Oijen, M. van: De integrale begeleidingsbehoefte van
topsporters, Een onderzoek naar de huidige en wenselijke begeleiding van topsporters. Utrecht/Arnhem: Universiteit Utrecht/NOC*NSF, juni 1998 (afstudeerscriptie).Pate, R. R., M. Pratt, S. N. Blair e.a.: «Physical activity
and public health: a recommendation from the Centres for Disease Control and
Prevention and the American College of Sports Medicine». In: JAMA 1995:273, blz. 402–407.Peters, H. P. F.: «Minder klachten door gebruik sportdrank,
Maagdarmklachten bij langdurige inspanning.» In: Voeding 1996:57 (nr. 9), blz. 18–20.Platform openbare gezondheidszorg: Slotdocument.
Den Haag: Ministerie van VWS, juni 2000b.Platform openbare gezondheidszorg: Spelen op de winst,
Een visie op de openbare gezondheidszorg. Den Haag: Ministerie van
VWS, januari 2000a.Poel, H. van der: Bewegingsruimte, Verkenning van de
relatie sport en ruimte. Tilburg/Haarlem: KUB/De Vriesborch, 2001.Programmacommissie Sociaal-Economische Gezondheidsverschillen-II: Sociaal-economische gezondheidsverschillen verkleinen, Eindrapportage
en beleidsaanbevelingen van de Programmacommissie SEGV-II. Den Haag:
ZON, maart 2001.Proper, K. I., J. B. Staal, V. H. Hildebrandt en W. van
Mechelen: «Het effect van bedrijfsbewegingsprogramma's op bedrijfsgebonden
uitkomstmaten, Een systematische literatuurstudie.» In: Tijdschrift voor gezondheidswetenschappen 2000a:78 (nr. 8), blz.
472–478.Proper, K., V. Hildebrandt, I. Urlings en S. Eikhout: «Trap eens
wat vaker naar je baas, Fietsen naar het werk als remedie tegen bewegingsarmoede».
In: Arbeidsomstandigheden 4/2000b, blz. 40–43.Raad voor Gezondheidsonderzoek (RGO): Advies onderzoek
sportgezondheidszorg, sport en bewegen. Den Haag: RGO, maart 2001.Raad voor de Volksgezondheid & Zorg (RVZ): Gezond
zonder Zorg. Zoetermeer, augustus 2000.RIVM: Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV), De
som der delen. Onder redactie van D. Ruwaard en P. G. N.
Kramers. Utrecht: Elsevier/De Tijdstroom, 1997.Schmikli, S. L. en E. Bol: Huisarts en Sport. Utrecht: SNUON, september 1999.Schaapveld, K. en R. A. Hirasing: Preventiegids,
Een praktisch overzicht van preventieprogramma's voor huisartsen, verloskundigen
en medewerkers van de jeugdgezondheidszorg. 2e, herziene druk. Assen:
Van Gorcum, 1997.Schuit, A. J.: Physical Activity and Public Health,
State of the Art and Research Priorities in Monitoring, Etiology, Modeling
and Intervention. Bilthoven: RIVM, oktober 1997.Schuit, A. J., E. J. M. Feskens en J. C. Seidell:
«Lichamelijke activiteit in samenhang met sociaal-demografische determinanten
en gezondheidskenmerken bij volwassen mannen en vrouwen in Amsterdam, Doetinchem
en Maastricht». In: Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde 1999:143, blz. 1559–1564.Seidell, J.: Trends in obesitas, energie-inname en
indicatoren van lichamelijke activiteit 1975–1995. Bilthoven:
RIVM, 2001. (Interne notitie)Selis, M. E., S. Ghajar en D. W. Voetelink: Adviesrapport Sport en Gezondheid. Utrecht: november 2000.Setten, Thea van: «Effect van voeding op sportprestaties onderschat.
Voedingsadvies in de topsport is maatwerk». In: Nationaal Sport Magazine februai 2001.Stam, drs. P. J. A. e.a.: Sportief bewegen
en gezondheidsaspecten: een verkennende studie naar kosten en baten.
Amsterdam: Stichting voor Economisch Onderzoek der Universiteit van Amsterdam,
mei 1996. SEO-rapport nr. 372.Stegeman, H.: Belang van bewegingsonderwijs, Over legitimatie
en algemene doelstellingen van het schoolvak lichamelijke opvoeding.
Utrecht/Zeist: Universiteit Utrecht/Jan Luiting Fonds, november 2000.Stichting Consument & Veiligheid: Kostenmodel 1997–1998. Amsterdam/Rotterdam: Stichting Consument en Veiligheid/Erasmus Universiteit,
1998.Stichting Consument & Veiligheid: Hersenletsel
bij sportongevallen (interne notitie). Amsterdam: Stichting Consument
& Veiligheid, mei 2001.Stienstra, S.: «Gezondheidszorg gebaat bij goede balans tussen lichaamsbeweging
en voeding». In: Pre-Post 2001:3, blz. 10–12.Stichting Recreatie KIC: Recreatie = gezond!, verslag
van de CCOR-studiemiddag op 16 november. Den Haag, december 2000.Stiggelbout, M. en C. H. J. M. Opmeer: Lichamelijke activiteit van ouderen, chronisch zieken en gehandicapten: een
actualisering. Leiden: TNO Preventie en Gezondheid, oktober 1999. Stuurgroep Nationaal Contract OGZ: Nationaal Contract
Openbare Gezondheidszorg, Intentie tot samenwerking. Den Haag: VNG,
februari 2001.Sijbranda, A., M. Visser, G. Boonekamp en M. Leurs: Sport en bewegen voor chronisch zieke jeugd, Uitgangspunten voor een strategische
visie op bewegingsstimulering van kinderen tot 18 jaar met een chronische
ziekte. Arnhem: NOC*NSF/Jeugd in Beweging, mei 2000.Teeffelen, W. M. van, W. L. Mosterd, J. Pool e.a.: «Acute
cardiac events in sport, A case-control study.» In: The Lancet (aangeboden).Tiessen, A.: Organisatorische integratie, Hoe staat
het ervoor? Inventarisatie bij de reguliere sportbonden en de NEBAS –
NSG. Bunnik: NEBAS – NSG, april 2000.Tweede Kamer der Staten Generaal: Wijziging van de
Wet op de Geneesmiddelenvoorziening en de Wet op de economische delicten in
verband met de aanwijzing als economisch delict van illegale handel in geneesmiddelen,
zulks ter verbetering van de bestrijding van doping in de sport.
Tweede Kamer vergaderjaar 1999–2000, 27 261, nrs. 1, 2 en 3.Urlings, I. e.a.: «Onderzoek in MKB kleine bedrijven toont aan:
kleine werkgevers lopen nog niet warm voor beweging.» In: Arbeidsomstandigheden 2001:77, nr 1.US Department of Health and Human Services (USDHHS): Physical activity and health: a report of the Surgeon General. Atlanta:
USDHHS/Centres for Disease Control and Prevention, 1996.USDHHS: Understanding and Improving Health.
Atlanta: USDHHS, januari 2000.Vereniging Sportgeneeskunde: Sportgeneeskunde, milenniumproof!,
Beleidsplan van de Vereniging van Sportgeneeskunde. December 1998
(z.p.)Visser, M., E. Stiggelbout-de Groot, M. Stiggelbout en W. T. M.
Ooijendijk: Bewegingsstimulering in Nederland: Wie doet
wat? Inventarisatie Nederland in Beweging! 1999. Arnhem/Leiden: NOC*NSF/TNO
Preventie en Gezondheid, januari 2000 (publicatienr. 459).Vogels, T.: Evaluatie van voorlichting over doping
in een tijdschrift over bodybuilding en krachtsport. Leiden: TNO
Preventie en Gezondheid, mei 1999 (publicatienr 99 016).Vogels e.a.: Lijf, Sport en Middelen, Een verkennend
onderzoek naar het gebruik van prestatieverhogende middelen bij jonge mensen. Leiden: TNO Preventie en Gezondheid, 1994 (publicatienr. 94002).Vollebergh, C. en V. Daniëls: «Maak je niet dik Literatuuronderzoek
stelt belang fitheid boven lichaamsgewicht». In: Tijdschrift gezondheidsvoorlichting februari 2001.Vriend, I., M. Hoofwijk en P. C. den Hertog: Effectiviteit van blessurepreventieve maatregelen, Resultaten van een literatuurstudie. Amsterdam: Stichting Consument en Veiligheid, 2001.Vries, S. de, R. A. Verheij en P. P. Groenewegen: «Natuur
en gezondheid, Een verkennend onderzoek naar de relatie tussen volksgezondheid
en groen in de leefomgeving». In: Mens en maatschappij 2000, nr 4, blz. 312–331.Walters, R. e.a.: Proven Strategies to Improve Older
People's Health, A Eurolink Age Report for the European Commission.
Juli 1999.Westerterp, K. R.: «Pattern and intensity of physical activity».
In: Nature vol. 410: 539 (29 maart 2001).Wolde, S. J. ten: Recreatie en gezondheid, Effecten
van beweging en natuurbeleving op de gezondheid. Den Haag (St. Recreatie),
augustus 1999.Woldendorp, C. J.: «Hersenletsel». In: Coachen 1995:16 (nr. 4), blz. 19–21.ZorgOnderzoek Nederland (ZON): Programma Gezond Leven,
Zoektocht naar vernieuwing. Den Haag: ZON, januari 2001.ZorgOnderzoek Nederland (ZON): Langer Gezond Leven,
Verslag van de expertmeeting en invitational conference en interviews met
gidsen uit de prakitjk. Den Haag: februari 2001.ZorgOnderzoek Nederland (ZON): Programma Preventie
1998–2002, Bijstelling onderzoeksprioriteiten. Den Haag, 1999. XNoot11Vragen naar aanleiding van de bespreking van de nota «Wat sport
beweegt» op 25 juni 1997 en het Algemeen Overleg over sport op
3 november 1999 inzake de behoefte aan sportartsen, de opleiding van
sportartsen en de vergoedingen van behandelingen door de sportmedische adviescentra,
voorlopig beantwoord door de Staatssecretaris van VWS bij brief van 11 november
1997 (S/BOA-972839), 9 september 1999 (S/BOA-991889) en 30 november
1999 (kenmerk S/BOA-2021412). Vragen naar aanleiding van het advies van de
Gezondheidsraad inzake hersenbeschadiging (brief TK d.d. 31 augustus
2000, kenmerk VWS/00/61/LD), voorlopig beantwoord door de Staatssecretaris
van VWS bij brief van 22 september 2000 (kenmerk DBO-CB-U2105643). Vragen
naar aanleiding van het NOC*NSF-rapport «Eetstoornissen. een probleem
in de Nederlandse (top)sport?»; dit onderwerp was geagendeerd in het
kader van de «bescherming van jonge sporters» voor de EU-jeugd-
raad van 9 november 2000. Mondelinge toezeggingen tijdens de plenaire
behandeling in de Tweede Kamer van de wijzigingen op de WOG/WED d.d. 22 februari
2001 inzake onderzoek naar de handel in en het gebruik van doping in de breedtesport,
en onderzoek naar voedingssupplementen.2 Raad voor Gezondheidsonderzoek: Advies Onderzoek Sportgezondheidszorg, –
Sport en bewegen –. Den Haag: RGO, maart 2001.XNoot1Stam e.a.1996.XNoot1USDHHS, 2000.XNoot2Programmacommissie SEGV-II, 2001.XNoot3Deze definitie van gezondheid wordt gehanteerd in het Nationaal Contract
Openbare Gezondheidszorg (Stuurgroep Nationaal Contract OGZ, 2001).XNoot4«Health is: 1. a state of complete physical, social and mental well-being
and not merely the absence of disease or infermity; 2. a resource of everyday
life, not the object of living. It is a positive concept emphasizing social
and personal resources as well as physical capabilities.»XNoot1Ministerie van VWS 1996; 1999b en 1999c.XNoot1Model van Bouchard, in (o.a.) Kemper 2000 en Van Mechelen 2000. Dit betreft
zowel de fysieke als de geestelijke gezondheid. Ook tussen «welzijn»
en «gezondheid» bestaat samenhang. Deze samenhang is aangetoond
voor stress, ernstige minder ernstige aandoeningen. (RVZ 2000)XNoot2Peters in Keijsers en Vaandrager 2000; Programmacommissie SEGV-II 2001.XNoot3Baken (overzichtsstudie) 1997.XNoot4VTV-1997XNoot5Ter vergelijking: het PAR voor roken, hypertensie en obesitas bij hart-
en vaatziekten varieert tussen 20 en 40%. (Van Mechelen e.a., in voorbereiding)XNoot6VTV 1997.XNoot1Van Mechelen (1998) spreekt over verlenging van de levensduur met gemiddeld
één jaar. Het RIVM is voornemens naar de invloed van beweging
op de gezonde levensduur meer onderzoek te gaan doen.XNoot2Stam e.a. 1996.XNoot3Dawson e.a. 1998.XNoot4Besparing op ziekteverzuimsportblessureverzuim en medische behandelingen
= 2,3 miljard – 0,7 miljard = 1,6 miljard. Beleidsinspanningen gericht
op bewegingsstimulering zullen de winst vergroten, het afremmen van bewegingsstimulering
zal de winst verkleinen (Peters in: Keijsers en Vaandrager, 2000)XNoot5Zie Wat sport beweegt (Ministerie van VWS 1996). Beleid gericht op de
stimulering van andere vormen van beweging worden beschreven in Kiezen voor
Recreatie (Ministerie van LNV 1992) en het Masterplan Fiets (Ministerie van
VenW 1998).XNoot1Ministerie van VWS 1996; Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) 2000.XNoot1Kemper e.a in: Hildebrandt e.a. 1999.XNoot2USDHHS 1996.XNoot3Hildebrandt e.a. in: Hildebrandt e.a. 1999.XNoot4Ministerie van VWS 1995; Programmacommissie SEGV-II 2001.XNoot5De gezondheidsverschillen tussen bevolkingsgroepen in Nederland zijn het
grootst naar sociaal-economische status (gemeten naar opleiding, inkomen en
beroep). Verder wordt een mindere gezondheid aangetroffen bij ouderen, bij
arbeidsongeschikten en werklozen, bij alleenwonenden en ongehuwden, bij allochtonen
en bij dak- en thuislozen. (RIVM 1997)XNoot1RIVM 1997.XNoot2Frederiks e.a. 2000; Kemper e.a. 2000; Seidell 2001.XNoot3Deze cijfers zijn gebaseerd op het AVO-onderzoek, dat respondenten vraagt
of zij het afgelopen jaar hebben gesport, zonder minimale ondergrens. Cijfers
uit het TBO zijn aanmerkelijk minder rooskleurig: 40% (mensen die in een bepaalde
week in oktober hebben gesport) en 55% (mensen die aangeven met zekere regelmaat
te sporten). (De Haan en Breedveld 2000)XNoot4Van den Heuvel en Van der Poel 1999.XNoot5Hildebrandt e.a. 1999.XNoot6Schuit e.a. 1999. In dit onderzoek naar lichamelijke activiteit in samenhang
met sociaal-demografische determinanten en gezondheidskenmerken bij volwassen
mannen vrouwen in Amsterdam, Doetinchem en Maastricht wordt 21% inactiviteit
gerapporteerd.XNoot7Backx e.a. in Hildebrandt e.a. 1999.XNoot8De Volkskrant 18-1-2001.XNoot9Schouten 1998.XNoot10Stiggelbout en Opmeer 1999.XNoot1Harrison e.a. 1995; Elzinga e.a. 1996; Duijvestein en Schipper 1998; De
Vries 1999; Van der Poel 2001.XNoot2Deze worden meest ingegeven door sociaal-economische verschillen. Zie
het advies van de Programmacommissie SEGV-II (2001).XNoot3De Haan en Breedveld 2000.XNoot4Schuit e.a. 1999.XNoot5Peters in: Keijsers en Vaandrager 2000.XNoot6RIVM 1997.XNoot1Ministerie van VWS 1999b.XNoot2Meer Bewegen voor Ouderen, Groninger Actief Leven Model (GALM), 55+ in
Beweging!, Club Extra, Hart in Beweging en aangepaste sportvormen voor gehandicapten
en chronisch zieken bij de reguliere bonden, bij de NEBAS/NSG, bij het Astmafonds
en de reumapatiëntenbond.XNoot3Ministerie van VWS 2000a.XNoot4Ten Wolde 1999; De Vries e.a. 2000.XNoot5Daartoe is o.a. de Stimuleringsregeling Groen In en Om de Stad (GIOS)
ontworpen. Deze is ingekaderd in het grote-stedenbeleid.XNoot1Hildebrandt e.a. 1999.XNoot2Afvlakkende dosis-respons curve; zie bijlage ...XNoot3Stam e.a. 1996.XNoot4Bol e.a. 1998.XNoot1In het kader van het programma Stimulering Gezond Leven wordt door ZorgOnderzoek
Nederland onderzocht of het totale concept van Gezond Leven zich leent voor
campagnevoering.XNoot1Walters e.a. 1999.XNoot1Ministerie van VROM 2000.XNoot2Ministerie van VROM 2001.XNoot1Harrison e.a. 1995, Elzinga e.a. 1996, Van der Poel 2001.XNoot2Duijvestein en Schipper 1998, De Vries 1999, Van der Poel 2001.XNoot3Harrison e.a. 1995.XNoot4Van der Poel 2001.XNoot5Ministerie van VROM 2001.XNoot1Ministerie van VROM 2001.XNoot2Vergelijk de verschillen in de mate van beweging onder invloed van de
seizoenen, paragraaf 5.2: volgens de TNO-monitor is in de winter 40%
van de bevolking normactief en in de zomer 53%.XNoot1Proper e.a. 2000a en 2000b.XNoot2Ministerie VenW 2000.XNoot3Hendriksen 1996.XNoot4Ministerie VenW 2000.XNoot1«Fiets je fit tot je VUT» (Stichting Fietsend naar het werk?
Doen), «Trap eens wat vaker naar je baas» (Centrum voor internationale
samenwerking (COS) Nederland) en «Vrijdag fietsdag; afgesproken werk»
(Stichting Fiets!). Bij de COS-campagne sponsort de werkgever iedere kilometer
die de werknemers fietsen ten behoeve van de ontwikkelingshulp.XNoot2Onder de vlag van Nederland in Beweging is de folder «Pak de fiets
en geniet» uitgebracht. Deze wordt dit jaar opnieuw uitgegeven onder
de nieuwe titel «Fiets je fit».XNoot1Uitgedrukt in een afname van het aantal DALY's (disability adjusted life
years) of een toename van het aantal QUALY's (quality adjusted life years).XNoot1NCCZ 1999.XNoot1RIVM 1997.XNoot2Dit heeft geleid tot een offensief van medische beroepsgroepen verenigd
in het «Decennium van het bewegingsapparaat». Een actieplan is
in mei 2001 aan VWS aangeboden.XNoot3Bol e.a. 1997.XNoot1Programma Sport en Bewegen voor Chronisch Zieken (LOSB), Sport en Beweging
voor chronisch zieke jeugd (NOC*NSF/Jeugd in Beweging), Gezond in Beweging
II (NOC*NSF/NISB 2000).XNoot2Specifieke activiteiten zijn ontwikkeld voor reuma-, hart-, CVA-, dementie-,
Parkinson-, MS-, epilepsie- en nierpatiënten. Daarnaast is er in het
kader van Nederland in Beweging een folderreeks uitgebracht voor 55+ers met
een chronische ziekte. Per folder wordt het ziektebeeld beschreven. Vervolgens
worden tips gegeven hoe op een verantwoorde en vooral ook plezierige wijze
kan worden bewogen.XNoot3NEBAS 1999.XNoot1Voor vele handicaps en chronische gezondheidsproblemen zijn specifieke
bewegingsadviezen ontwikkeld (Mosterd e.a. 1996, Leurs en Coumans 1998). Deze
zijn echter niet gestandaardiseerd of op andere wijze door de gezondheidszorg
gecertificeerd.XNoot1Ministerie van SZW 2000; Van Mechelen 2000.XNoot2Van Mechelen 2000.XNoot3Ministerie van SZW/CBS 2000.XNoot4Gezondheidsraad 2000.XNoot1Ministerie van SZW/CBS 2000.XNoot2Ministerie van SZW 1999.XNoot3Proper e.a. 2000a en 2001 (in voorbereiding).XNoot1Dawson e.a. 1998.XNoot2Proper e.a. 2000a en Hildebrandt en The 2001 (aangeboden).XNoot1Baken (overzichtsstudie) 1997.XNoot1Ministerie van SZW 1999.XNoot1Urlings e.a. 2001.XNoot1Deze doelstelling is relatief. In de Zorgnota 2001 wordt een absolute
doelstelling gehanteerd: een gelijkblijvend aantal ongevallen. De doelstellingen
zijn echter niet tegenstrijdig: bij de realisering van een toename van de
mensen met een actieve leefstijl (hoofdstuk 5) en de realisering van een gelijkblijvend
aantal ongevallen vermindert uiteraard ook de kans op een blessure.XNoot2Den Hertog e.a. 2000.XNoot3Oijen 1998.XNoot4Deze letsels worden geregistreerd onder andere rubrieken (privé-ongevallen,
verkeersongevallen). Aan veel letsels ligt een vorm van beweging ten grondslag.
Hoewel hierover geen cijfers bekend zijn, mag worden verondersteld dat er
meer blessures ontstaan ten gevolge van intensieve activiteiten dan door matig
intensieve activiteiten. In deze nota is ervoor gekozen het beleid te richten
op de vermindering van blessures ten gevolge van sport (intensieve beweging).XNoot1NOV 1999 en 2000.XNoot1Blankendaal en Schoots 2001.XNoot1Stichting Consument & Veiligheid 2001 (in voorbereiding).XNoot2Hoeberigs 1994 in: Baken 1997.XNoot1Stichting Consument & Veiligheid 2001.XNoot1NOC*NSF 2000a.XNoot2Uit onderzoek naar het optreden van maagdarmklachten tijdens de Vierdaagse
van Nijmegen bleek dat maagdarmklachten voorkwamen bij 24% van de wandelaars,
vooral bij degenen met minder wandelervaring en degenen die vet- en eiwitrijke
voeding consumeerden voorafgaand aan en tijdens het wandelen (Peters 1996).XNoot3Woldendorp 1995.XNoot4Stichting Consument & Veiligheid 2001.XNoot5In eerdere instantie (d.d. 22 september 2000, kenmerk DBO-CB-U-2105643)
is in antwoord op een schriftelijk vraag van de Tweede Kamer (d.d. 31 augustus
2000, kenmerk VWS/00/61/LD) meegedeeld dat het advies begin 2001 werd verwacht.
De Gezondheidsraad heeft de werkzaamheden echter pas in het voorjaar van 2001
kunnen starten.XNoot6In Dolmans (1983) wordt een aantal genoemd van 103 doden per jaar. Dit
aantal zou door de jaren heen nagenoeg gelijk zijn gebleven (Van Teeffelen,
aangeboden).XNoot7Mosterd 1999.XNoot8Van Teeffelen (aangeboden).XNoot1Mercus en Coumans 1999.XNoot1Huizing 2001.XNoot1Stichting Consument & Veiligheid 1998.XNoot1P. C. de Hertog e.a., Ongevallen in Nederland 1997/1998.XNoot2Idem.XNoot1TK 1998–1999, 26 429, nr. 8. Onder dopinggeduide middelen in
de sport wordt verstaan de middelen zoals aangegeven op de lijst van het Internationaal
Olympisch Comité (IOC). Ten aanzien van deze lijst draagt de Nederlandse
overheid overigens een genuanceerd standpunt uit.XNoot2De Groot e.a. 1999.XNoot3Abraham e.a. 1999.XNoot4Vogels e.a. 1994.XNoot1Raad van Europa 1989.XNoot2NOC*NSF 2001 (in voorbereiding).XNoot3TK 1998–1999, 26 429, nr. 8.XNoot1Idem.XNoot2De Groot e.a. 1999.XNoot3Een samenwerkingsproject van NeCeDo, NOC*NSF en TNO-PG.XNoot4Dit weerspiegelt zich bijvoorbeeld in de titels van de Lijf, Sport en
Middelen Boekenreeks: Basic Nutrition, De voedingsbasis; Drug Info, Harde
feiten over doping; Slim Fit, Gezond slank zonder dieet; Work Out, Groot worden –
clean blijven.XNoot5Tweede Kamer, vergaderjaar 1999–2000, 27 261, nrs. 1–3.XNoot6NeCeDo 1998.XNoot1Vogels 1999.XNoot2Hartgens 1998.XNoot1Anno 2001 voert circa 90% van de landelijke sportorganisaties een adequaat
anti-dopingbeleid. Aan zes sportbonden zijn (voorwaardelijke) kortingen opgelegd.XNoot2De Groot e.a. 1999.XNoot1Tijdens de behandeling van de wetswijziging WOG/WED d.d. 22 februari 2001
is dit onderzoek toegezegd.XNoot2Idem.XNoot1Ter vergelijking: volgens cijfers van CBS gaven gemeenten in 1998 zelf
f 455,5 miljoen uit aan de GGD-en.XNoot1Van Mechelen 2000.XNoot2Gezondheidsraad 2000.XNoot1Schmikli en Bol, 1999.XNoot2Genoemde argumenten: tijdgebrek, grenzen aan de verantwoordelijkheid (geen
advisering van gezonde mensen), beperkte controlemogelijkheden (volgt de patiënt
het advies wel op) en gebrek aan kennis (Schmikli en Bol, 1999).XNoot1Schmikli en Bol 1999; Middelman e.a. 1999.XNoot1Zie Ooijendijk e.a. 1999. Dit TNO-rapport is toegezonden aan de Tweede
Kamer bij brief van 11 november 1997 (S[B]OA-972839). In het rapport
is een berekening gemaakt van het aantal sportartsen dat benodigd zou zijn
in 2010. Uitgangspunt daarbij is dat sportartsen als erkend medisch specialisme
tweedelijnszorg bieden verspreid over de WVZ-regio's.XNoot1De eerdere vraag hierover uit het AO d.d. 3 november 1999 is voorlopig
beantwoord bij brief van 30 november 1999, kenmerk S/BOA-2021 412.XNoot2In 1997 waren er 48 sportartsen geregistreerd en 29 artsen in opleiding.
Het aantal inwoners per sportarts kwam daarmee op 1:300 000. In 1999
waren er 31 SMA's en 9 SGA's; in totaal zijn 29 van deze sportmedische instellingen
opgenomen binnen de ziekenhuismuren.XNoot3Sportartsen-in-opleiding zien zich genoodzaakt om de opleiding voor een
groot deel zelf te betalen (er is niet zoals bij andere sociaal-geneeskundige
beroepen een «werkgever» die de opleidingskosten – mede –
betaalt; alleen voor de klinische stages ontvangt de sportarts in opleiding
salaris).XNoot1Als vorm van sociale geneeskunde is de sportgezondheidszorg ondergebracht
in het derde compartiment. De meeste topsporters en zeker de ziekenfondsverzekerden
zullen zich voor de sportgezondheidszorg daarom aanvullend moeten verzekeren.
Topsporters die een stipendium ontvangen, zijn overigens verplicht ziekenfondsverzekerd.XNoot1Bij de ontwikkeling van deze plannen is de inschakeling van een sportarts
niet verplicht. Op grond van artikel 41 en 44 van de subsidieregeling Welzijnsbeleid
dient de sportarts (in opleiding) alleen verplicht te worden ingeschakeld
bij het verrichten van sportmedische handelingen (tests, keuringen, diagnose).XNoot1Hoenselaars 1995.XNoot1Hildebrandt e.a. 1999.XNoot2RGO: Advies Onderzoek Sportgezondheidszorg –
Sport en bewegen –. Den Haag: RGO, maart 2001.XNoot3De prioriteiten van de RGO sluiten voor een deel aan bij het onderzoeksvoorstel
dat in 1999 is gemaakt door SNUON, de Samenwerkende Nederlandse universiteiten
en onderzoeksinstituten op het gebied van de sportgezondheidszorg (UM, RUG,
UMCU, VU, TNO-PG, TNO-Arbeid en NOC*NSF).XNoot1Om het dreigende verlies van de leerstoel sportgeneeskunde aan de UMCU
af te wenden, is door VWS in 2000 en 2001 een overbruggingsfinanciering beschikbaar
gesteld.XNoot2Er zijn raakvlakken met de revalidatiegeneeskunde, traumatologie, orthopedie,
cardiologie, huisartsgeneeskunde, fysiotherapie, bewegingswetenschappen, diëtiek,
arbozorg en GVO (gezondheidsvoorlichting en -opvoeding).XNoot3Nederlandse Hartstichting, Diabetesfonds, Astmafonds, Maag Darm Lever
Stichting, Reumafonds en het Wilhelminafonds (kankerbestrijding).XNoot1Ministerie van VWS 1999a.XNoot2Dutrée e.a. 1995.XNoot1SNUON 1999. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-27841-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl