Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding; Nota n.a.v. het verslag
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-09 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26691, nr. 9

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum indiening

18-10-2000

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2000-2001

26691 nr. 9

16-10-2000

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamAlgemeenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26691Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 92 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 691Toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging
(Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding)nr. 9NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET NADER VERSLAGOntvangen 16 oktober 2000AlgemeenWij zijn verheugd dat de leden van de PvdA-fractie grote waardering hadden
voor de nota naar aanleiding van het verslag en hopen met hen dat de daarin
gegeven antwoorden op vragen de onduidelijkheid hebben kunnen wegnemen die
blijkens het verslag nog bestond met betrekking tot de strekking van het wetsvoorstel
en daarin opgenomen specifieke bepalingen. Het doet ons deugd dat deze leden
kunnen instemmen met de bij nota van wijziging voorgestelde aanpassingen van
het wetsvoorstel. Met die aanpassingen zijn wij tegemoet gekomen aan de door
verschillende fracties geuite kritiek op onderdelen van het wetsvoorstel.In antwoord op de vraag van deze leden wanneer het onderzoek naar de rol
van de verpleegkundige in het proces van besluitvorming bij levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding van start is gegaan, kunnen wij medelen
dat tot het uitvoeren van dit onderzoek opdracht is verstrekt aan het Instituut
voor Gezondheidsethiek te Maastricht en dat de uitvoering ervan zal aanvangen
op 1 januari 2001.De hoofdvraagstelling die in dit onderzoek aan de orde is, luidt: Wat
is de feitelijke positie van verpleegkundigen in algemene ziekenhuizen, verpleeghuizen
en huisartsenpraktijk bij medische beslissingen rond het levenseinde, welke
opvattingen leven dienaangaande onder verpleegkundigen, welke knelpunten worden
geconstateerd met betrekking tot de formele verantwoordelijkheid van verpleegkundigen
en hoe verhouden zich deze positie, opvattingen en formele verantwoordelijkheid
tot die van andere beroepsgroepen (met name artsen)?Deze hoofdvraagstelling wordt in diverse subvraagstellingen nader uitgewerkt.De beroepsgroep van verpleegkundigen is bij de opstelling en uitwerking
van de onderzoeksvragen betrokken geweest.Zeker heeft de verpleegkundige, zoals de PvdA-fractie stelde, een belangrijke
signalerende functie vanwege zijn of haar directe contact met de patiënt
en zijn of haar inzicht in diens situatie. Wij achten de verpleegkundige inbreng
bij de besluitvorming over een concreet verzoek tot euthanasie, van groot
belang en hechten eraan dat de arts over een voorgenomen beslissing
op een dergelijk verzoek de betrokken verplegenden of verzorgenden zoveel
mogelijk raadpleegt. In het modelverslag voor de arts, zoals dat wordt gebruikt
in de huidige meldingsprocedure, staat daartoe dan ook de vraag opgenomen,
of er over de levensbeëindiging overleg is geweest met verplegend of
verzorgend personeel; zo ja, met wie en wat hun opvattingen waren; zo nee,
waarom niet? (vragen 12a t/m c). Een dergelijke vraag, dit zeggen wij de leden
van de PvdA-fractie toe, zullen wij opnieuw opnemen in het ter uitvoering
van het voorliggende wetsvoorstel voor te schrijven modelverslag voor de arts.
Aldus, zo menen wij, wordt recht gedaan aan de zienswijze van de verpleegkundige
in deze verslaglegging, zoals door deze leden gesuggereerd. Ten overvloede
wijzen wij erop dat een en ander de primaire verantwoordelijkheid van de arts
onverlet laat.De leden van de PvdA-fractie vroegen om een nadere toelichting op het
in het wetsvoorstel opgenomen vereiste dat de consulent de patiënt moet
zien. In de nota naar aanleiding van het verslag gaven wij al aan dat wij
ons in de praktijk zeer uitzonderlijke situaties kunnen voorstellen waarin
een persoonlijke visitatie achterwege blijft. Hierbij denken wij aan de situatie
van een onvoorzienbaar snelle verergering van het ziekteproces, zoals door
deze leden geopperd, waardoor een persoonlijk bezoek van de consulent aan
de patiënt niet of nauwelijks zinvol is, of aan andere, heel bijzondere
omstandigheden rond het ziekbed van de patiënt waardoor een bezoek van
de consulent, althans een gesprek met hem, bijzonder belastend voor de patiënt
zou zijn. Afwijking van de norm in zulke gevallen ontslaat de arts vanzelfsprekend
niet om wél zorgvuldig een tweede onafhankelijke arts te consulteren.
Hij zal in zijn verslag echter nader moeten motiveren waarom de consulent
de patiënt niet persoonlijk heeft bezocht. De toetsingscommissie zal
aan de hand hiervan kunnen vaststellen dat het achterwege blijven van een
persoonlijk gesprek tussen consulent en patiënt als gevolg van specifieke
omstandigheden niet in de weg behoeft te staan aan de conclusie dat de arts
aan het vereiste van consultatie heeft voldaan, indien overigens sprake was
van een zorgvuldige consultatie.Het is evenwel zaak dat de behandelend arts er ook zelf aan bijdraagt
dat het gesprek van de consulent met de patiënt nog mogelijk is en door
de patiënt niet als een te grote inbreuk op de intimiteit rond zijn ziekbed
wordt ervaren. Dit kan hij bereiken door het consult tijdig te vragen en de
functie van de consultatie duidelijk aan de patient uit te leggen.Hoewel wij dus situaties onderkennen waarin, ondanks het achterwege blijven
van het zien van de patiënt, aan het vereiste van consultatie niettemin
kan zijn voldaan, geven wij er de voorkeur aan dat met betrekking tot de wenselijke
vorm van consultatie een eenduidige norm in de wet wordt vastgelegd. Aan een
uitzonderingsclausulering, zoals door deze leden voorgesteld, bestaat onzes
inziens, gelet op het bovenstaande, geen behoefte.In reactie op een opmerking hierover van de leden van de PvdA-fractie
bevestigen wij het van groot belang te achten dat de onderzoeken zoals verricht
in 1990/1991 en 1995/1996 naar het functioneren van de meldingsprocedure en
naar de stand van zaken op het terrein van euthanasie en andere medische beslissingen
rond het levenseinde, vanaf 2001 worden herhaald. Hierdoor kan, op basis
van een vergelijking van gegevens uit de verschillende onderzoeksperiodes,
inzicht worden verkregen in de meldingsbereidheid van artsen, het functioneren
van de meldingsprocedure zoals deze zich in de loop der jaren heeft ontwikkeld
en de factoren die van invloed zijn op de wijze van besluitvorming rond het
levenseinde. Ook de ontwikkelingen op het terrein van de palliatieve zorg
zullen daarbij worden betrokken. De leden van de CDA-fractie hadden met instemming kennis genomen van ons
voornemen om het functioneren van de meldingsprocedure en de stand van zaken
op het terrein van euthanasie en andere medische beslissingen rond het levenseinde
opnieuw te doen onderzoeken. In tegenstelling tot hetgeen de leden van de
CDA-fractie suggereerden, hangt wat ons betreft het antwoord op de vraag of
de totstandkoming van de voorgestelde regelgeving thans wenselijk is, niet
af van de uitkomsten van een zodanig onderzoek. Met dit wetsvoorstel wordt
beoogd de codificatie van criteria, op grond waarvan volgens vaste jurisprudentie
tot dusver een beroep op de algemene strafuitsluitingsgrond overmacht in de
zin van noodtoestand is aanvaard. Dit is waarop de voorgestelde bijzondere
strafuitsluitingsgrond in wezen neerkomt. Wij verwachten bovendien dat als
gevolg daarvan de meldingsbereidheid verder zal worden vergroot.Wij brengen daarbij in herinnering dat de instelling van de regionale
toetsingscommissies euthanasie in 1998, mede werd ingegeven door de uitkomst
van het onderzoek van Van der Maas en Van der Wal in 1995/1996 naar het functioneren
van de meldingsprocedure. Daarbij bleek dat de beoordeling van iedere melding
door het openbaar ministerie voor veel artsen een bedreiging vormt en een
reden kan zijn om niet te melden. Daarbij duurde het meestal vele maanden
voordat artsen uitsluitsel ontvingen over het oordeel van het openbaar ministerie.
Niettemin gaven artsen aan dat zij toetsing van hun handelen wel gewenst achtten.
Teneinde de dreiging van een directe en uitsluitende beoordeling door het
openbaar ministerie weg te nemen is, in overleg met de beroepsgroep zelf,
besloten om de toetsing in eerste instantie mede door de beroepsgroep zelf
plaats te doen vinden. Dit heeft geleid tot de instelling van de huidige toetsingscommissies.Het voorgenomen onderzoek, dat zal aanvangen in het eerste kwartaal van
2001 en naar verwachting binnen twee jaar zal worden afgerond, is, zoals gezegd,
gericht op het verkrijgen van inzicht in de meldingsbereidheid van artsen,
het functioneren van de meldingsprocedure zoals deze zich in de loop der jaren
heeft ontwikkeld en de factoren die van invloed zijn op de wijze van besluitvorming
rond het levenseinde. Wij achten dit met name van belang uit een oogpunt van
beleidsvorming op langere termijn op het terrein van medische beslissingen
rond het levenseinde. Vanzelfsprekend kunnen de uitkomsten van het onderzoek
aanleiding geven tot bijstelling van dat beleid en tot aanpassing op onderdelen
van de regelgeving. Wij gaan evenwel ervan uit dat dergelijke aanpassingen
vooral betrekking zullen kunnen hebben op de uitvoeringsregels betreffende
het praktisch functioneren van de toetsingscommissies. Ten principale hebben
wij vertrouwen in de waarde van de ingestelde toetsingscommissies, mede gelet
op de positieve eerste ervaringen met deze commissies, zoals blijkt ook uit
het eerste jaarverslag van deze commissies, dat is toegezonden aan de Tweede
en Eerste Kamer bij brief van 9 mei 2000, nr. 2070337 (handelingen II 1999/2000,
blz. 73–4908). De gewenning aan de meldingsprocedure – en naar
verwachting ook de meldingsbereidheid – zal toenemen indien de voorgestelde
toetsingscommissies langere tijd hebben gefunctioneerd.Wij menen voorts dat de de meldingsbereidheid zal worden bevorderd door
de voorgestelde beperking van de strafbaarheid voor artsen die zich aan de
zorgvuldigheidseisen houden.In de nota naar aanleiding van het verslag hebben wij gesteld dat palliatieve
zorg op een goed niveau staat, ook in vergelijking tot de ons omringende landen.
Daar is aan toegevoegd dat de inspanningen er voortdurend op gericht zijn
om binnen de reguliere gezondheidszorg de kwaliteit van de palliatieve zorg
verder te verhogen en de aanwezige kennis optimaal te benutten. Van een onvoldoende
aanbod aan palliatieve zorg, zoals deze leden van mening zijn,
is geen sprake. Onlangs is het onderzoek«Palliatieve zorg vandaag en
morgen» afgerond. Dit onderzoek schetst een viertal scenario's voor
de toekomstige ontwikkeling van palliatieve zorg. Bij separate brief wordt
u door de tweede ondergetekende over het onderzoek en haar standpunt geïnformeerd.De leden van de CDA-fractie constateerden met instemming dat wij het voorstel
om levensbeëindigend handelen bij 12- tot 16-jarige patiënten ook
mogelijk te maken indien beide ouders of een van hen (of de voogd) zich met
het verzoek niet kunnen verenigen, hebben ingetrokken. Wij bevestigen de lezing
van deze leden dat volgens het thans voorliggende voorstel, levensbeëindiging
bij deze patiënten zonder instemming van de ouders of voogd niet is toegestaan.Wij waren van mening dat de voorgestelde regeling voor de – weinige –
gevallen waarvoor zij nodig zou kunnen zijn, een passende voorziening zou
betekenen die recht doet enerzijds aan de ouderlijke verantwoordelijkheid
en anderzijds aan het hoogst persoonlijke rechtsgoed dat de integriteit van
het lichaam nu eenmaal is en blijft. Juist onder heel zware omstandigheden,
zoals een ongeneeslijke ziekte, kunnen ook kinderen een rationele beslissing
nemen, een serieus te nemen wens tot levensbeëindigend handelen uiten.
Zoals wij evenwel in de nota naar aanleiding van het verslag hebben aangegeven
bestond voor dit voorstel te weinig draagvlak in de samenleving om het met
vrucht te handhaven, temeer nu is gebleken dat de praktijk kennelijk ook zonder
de voorgestelde regeling kan werken. Over dit specifieke punt bracht de Minister-President
tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen namens het kabinet naar voren
dat de aard van de reacties en van de vragen het nodig maakte om heel zorgvuldig
in de voorbereiding van de gedachtewisseling hieraan aandacht te geven. Hij
gaf toen al aan dat een conflict met ouders inzake beslissingen rond het levenseinde
van hun kind weinig voorkomt en dat dit voor het kabinet een punt van bijzondere
nadere afweging zou zijn (handelingen II 1999–2000, blz. 3–90).
Deze nadere afweging, alsmede de van verschillende zijden in het verslag verwoorde
kritiek, hebben ons doen besluiten het voorstel terug te nemen.Wij hebben niet het voornemen, dit in antwoord op een vraag van deze leden
naar de betekenis die in dit verband moet worden gehecht aan het gebruik van
het woord thans in de nota naar aanleiding van
het verslag, in een later stadium op dit besluit terug te komen.Met betrekking tot de wilsverklaring vroegen de leden van de CDA-fractie
zich af hoe kan worden vastgesteld of een wilsverklaring vóór
of na het optreden van een psychische stoornis is opgesteld. Zij verwezen
in dit verband voorts naar een uitspraak van het Centraal Medisch Tuchtcollege
van 29 maart 1990.In antwoord op hun vraag wijzen wij deze leden op het belang van de bespreking
van de inhoud van de verklaring tussen patiënt en arts. In een gesprek
tussen arts en patiënt, waarvan ook aantekening gemaakt wordt in het
dossier, kunnen juist de inhoud van de verklaring en de precieze wensen van
de patiënt met het oog op een eventueel in de toekomst zich voordoende
situatie, duidelijk worden. Ook de vrijwilligheid en weloverwogenheid van
het in de wilsverklaring opgenomen verzoek zal de arts dan kunnen nagaan.
De arts is de eerst en enig aangewezene om te beoordelen of de patiënt
op dat moment voldoende beslisvaardig is.Indien sprake is van een psychische stoornis zal daarbij ook de vraag
aan de orde komen, of de wilsverklaring is opgesteld in het licht van, of
onder invloed van deze stoornis. Door de arts dient op dat moment te worden
vastgesteld of er sprake is van wilsbekwaamheid bij deze patiënt.De wilsverklaring van een ten tijde van de opstelling daarvan nog wel
wilsbekwame patiënt legitimeert de arts naderhand om dit verzoek te volgen, maar slechts indien hij de overtuiging heeft gekregen dat de
situatie van uitzichtloos en ondraaglijk lijden zich inmiddels voordoet.Indien een arts wordt wordt geconfronteerd met een wilsverklaring van
een patiënt die als gevolg van een psychische stoornis inmiddels als
wilsonbekwaam moet worden aangemerkt, zal hij van de vrijwilligheid en weloverwogenheid
van het verzoek overtuigd kunnen zijn indien zijn bevindingen, afgaande op
bijvoorbeeld de medische geschiedenis van deze patiënt en op gesprekken
met familie en een eventuele vertegenwoordiger van de patiënt, geen aanleiding
geven om het tegendeel aan te nemen. Dit is de rechtskracht, zoals wij hierboven
al opmerkten, die het tweede lid aan de wilsverklaring beoogt toe te kennen.Op de vraag van de leden van de CDA-fractie hoe de uitspraak van de tuchtrechter
in de zaak-Chabot moet worden beoordeeld in het licht van de uitspraak van
de Hoge Raad in de zelfde zaak en in het licht van dit wetsvoorstel, antwoorden
wij als volgt.De uitspraak van het Medisch tuchtcollege te Amsterdam van 6 februari
1995 ( TvGR 1995, nr. 4, p. 226–236) in de zaak-Chabot ligt in het verlengde
van het arrest van de Hoge Raad en sluit daarbij geheel aan. In zijn uitspraak
heeft genoemd tuchtcollege gesteld dat niet is uitgesloten dat zich omstandigheden
kunnen voordoen, waarin het verlenen van hulp bij zelfdoding aan een patiënt
die uitzichtloos en ondraaglijk lijdt, in overeenstemming is met de maatstaven
van de medische beroepsuitoefening, ook indien dat lijden geen somatische
oorzaak heeft en de patiënt niet in de stervensfase verkeert. Met deze
overweging sluit de uitspraak van het tuchtcollege aan bij rechtsoverweging
5.2 in het arrest van de Hoge Raad van 21 juni 1994 (NJ 1994, 656), zoals
door ons aangehaald in de nota naar aanleiding van het verslag. Het tuchtcollege
stelt verder dat bij een onomkeerbare handeling als hulp bij zelfdoding vereist
is dat de consulent zelf het onderzoek verricht, omdat in de psychiatrie diens
eigen observatie onmisbaar is voor het stellen van een diagnose. Dit sluit
aan bij rechtsoverweging 6.3.2 uit het arrest van de Hoge Raad. Het tuchtcollege
is voorts van oordeel dat, evenzeer vanwege het onomkeerbare karakter van
hulp bij zelfdoding, een verzoek daartoe van de patiënt niet dan met
de grootst mogelijke behoedzaamheid tegemoet dient te worden getreden. Ook
deze rechtsoverweging heeft een parallellie in rechtsoverweging 6.3.1 van
het arrest van de Hoge Raad. Het tuchtcollege heeft een medisch-inhoudelijke
beoordeling omtrent het handelen van de psychiater gegeven. Daarbij heeft
het tuchtcollege aangegeven hoe naar zijn oordeel door een beroepsbeoefenaar
in een zaak als de onderhavige moet worden opgetreden en welke zorgvuldigheid
daarbij vanuit beroepsinhoudelijk oogpunt betracht dient te worden. Concreet
was het tuchtcollege daarbij van oordeel dat de psychiater in dit geval enige
daadwerkelijke psychiatrische behandeling had moeten beproeven. Ook op dit
punt stemt de uitspraak van het tuchtcollege overeen met de overwegingen van
de Hoge Raad, met name rechtsoverweging 6.3.3 van het arrest van de Hoge raad,
dat van uitzichtloosheid van het lijden in beginsel geen sprake kan zijn als
een reëel alternatief om dat lijden te verlichten door de betrokkene
in volle vrijheid is afgewezen. Het voorliggende wetsvoorstel is, zo moge
uit het bovenstaande blijken, in overeenstemming met bovenstaande uitspraak
van het Medisch tuchtcollege en met het arrest van de Hoge Raad.Op de vraag van deze leden, of bij levensbeëindiging van een patiënt
wiens lijden niet aantoonbaar voortvloeit uit een somatische aandoening en
niet enkel bestaat uit beleving van pijn en verlies van lichamelijke functies
de geconsulteerde arts een psychiater moet zijn, antwoorden wij, dat dit niet
moét, maar uit de aard der zaak wél in de rede ligt. Aldus wordt
de behandelend arts het beste ondersteund bij de beantwoording in dat geval
van de essentiële vragen, of sprake is van een vrijwillig en weloverwogen
verzoek en of sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden.
Op het moment van de beslissing om tot levensbeëindiging op verzoek of
hulp bij zelfdoding over te gaan, moet er duidelijkheid zijn over de vraag
of de patiënt als wilsbekwaam kan worden aangemerkt. De eis die de Hoge
Raad stelde aan de consultatie in een geval zoals aan de orde was in het arrest-Chabot,
namelijk een geval waarin sprake was van een verzoek om levensbeëindiging
van een patiënte wier lijden niet aantoonbaar voortvloeide uit een somatische
aandoening en niet enkel bestond uit beleving van pijn en verlies van lichamelijke
functies (rechtsoverweging 5.2), was de consultatie van een onafhankelijke
deskundige die in elk geval de patiënt heeft gezien en onderzocht (rechtsoverweging
6.3.3). Aangezien wij in dit wetsvoorstel als zorgvuldigheidseis hebben opgenomen
de consultatie, te allen tijde, van een tweede onafhankelijke arts die de
patiënt bovendien zelf moet hebben gezien, wordt aan deze overweging
van de Hoge Raad in het wetsvoorstel ten volle voldaan.De leden van de CDA-fractie gingen in op gemaakte beleidskeuzes en ingediende
wetsvoorstellen onder eerdere kabinetten en het standpunt dat daarbij door
de CDA-fractie steeds is ingenomen. Zij wezen een suggestie, als zouden voormalige
CDA-bewindslieden hebben meegewerkt aan het tot stand brengen van euthanasiewetgeving
die artsen vrijwaart van gerechtelijke vervolging, van de hand. In de nota
naar aanleiding van het verslag hebben wij er slechts op willen wijzen, dat
opeenvolgende kabinetten, en wel degelijk óók die waarvan CDA-ministers
deel uitmaakten, beleid is geformuleerd teneinde levensbeëindiging bij
uitzichtloos en ondraaglijk lijdende patiënten mogelijk te doen zijn
zonder dat daar voor de arts een gerechtelijke vervolging tegenover staat.
Inderdaad zijn eerdere wetsvoorstellen strekkende tot opheffing van de strafbaarheid
onder voorwaarden, waaronder het initiatiefvoorstel van de toenmalige leden
van de Tweede Kamer Wessel-Tuinstra en later Kohnstamm, niet door de Tweede
Kamer aanvaard, zoals deze leden aangaven. Dat sprake zou zijn van «een
meewerken door voormalige CDA-bewindslieden aan wettelijke vrijwaring van
artsen voor vervolging is door ons in de nota naar aanleiding van het verslag
geenszins gesuggereerd, zoals deze leden bij herhaling stelden. Wij zijn ervan
doordrongen dat van de zijde van het CDA te allen tijde bezwaar is gemaakt
tegen aanpassing van het Wetboek van Strafrecht op dit punt. Niettemin heeft
onder het derde kabinet-Lubbers een beleid ingang gevonden strekkende tot
niet-vervolging van artsen die levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding melden en zich aan aan de in de jurisprudentie ontwikkelde zorgvuldigheidseisen
houden. Dit was reeds het uitgangspunt van de in 1990 ingevoerde meldingsprocedure,
waaraan bij wet van 2 december 1993 (Stb. 643) een wettelijke basis is verleend,
zoals bekend met instemming van de toenmalige CDA-fractie.De aanpassing van de meldingsprocedure die onder verantwoordelijkheid
van het vorige kabinet tot stand is gekomen, strekte tot instelling van de
regionale toetsingscommissies euthanasie en werd mede ingegeven door de uitkomst
van het onderzoek van Van der Maas en Van der Wal in 1995/1996 naar het functioneren
van de meldingsprocedure. Daarop zijn wij hierboven reeds ingegaan. Deze aanpassing
van de meldingsprocedure had overigens, dit in antwoord op een opmerking daarover
van deze leden, niets te maken met de gevolgen die het arrest van de Hoge
Raad in de zaak-Chabot had voor het vervolgingsbeleid (brief van de Minister
van Justitie van 16 september 1994, kamerstukken II 1993/94 23 877, nr.
1).Deze leden stelden terecht vast dat het kabinet het van belang acht de
rol van artsen bij euthanasie in het Wetboek van Strafrecht aldus vast te
leggen, dat een arts die aan alle zorgvuldigheidseisen voldoet én de
meldingsplicht vervult, niet strafbaar is. Daartoe heeft het kabinet uitvoering
gegeven aan hetgeen in het Regeerakkoord (kamerstukken II, 1997–1998,
26 024, nr. 10, blz. 47) op dit punt is opgenomen. Van enige liberalisering
van levensbeëindigend handelen, zoals door deze leden gesteld, is echter geen sprake. Het gaat, zoals gezegd, om codificatie van criteria,
op grond waarvan volgens vaste jurisprudentie tot dusver een beroep op de
algemene strafuitsluitingsgrond overmacht in de zin van noodtoestand is aanvaard.
Onveranderd daarin zijn en blijven de vereisten dat sprake moet zijn van uitzichtloos
en ondraaglijk lijden en van een vrijwillig en weloverwogen verzoek.Wij bestrijden voorts de stelling van deze leden, dat het vervolgingsmonopolie
van het openbaar ministerie als gevolg van dit wetsvoorstel nog slechts de
iure, maar niet meer de facto zou bestaan. Aan het vervolgingsmonopolie van
het openbaar ministerie wordt op geen enkele wijze afbreuk gedaan. Het vervolgingsmonopolie
behelst het alleenrecht van het openbaar ministerie om strafzaken bij de strafrechter
aan te brengen. In het verlengde daarvan is het openbaar ministerie bevoegd
om een opsporingsonderzoek in te stellen. Tot het instellen van een opsporingsonderzoek
is slechts aanleiding bij een redelijk vermoeden van schuld aan een strafbaar
feit.Wij herhalen hier nogmaals, dat dit wetsvoorstel ertoe strekt, de strafbaarheid
van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding door artsen onder
strikte voorwaarden op te heffen. Dit wetsvoorstel brengt aldus mee dat de
beslissingsbevoegdheid van het openbaar ministerie ter zake van levensbeëindigend
handelen door artsen wordt beperkt. Deze leden zien het inderdaad goed, dat
een geval van euthanasie waarvan de toetsingscommissie heeft geoordeeld dat
een en ander voldoende zorgvuldig is geschied, feitelijk niet meer ter kennis
van het OM komt, behoudens in het geval dat door derden aangifte wordt gedaan.Het vervolgingsmonopolie blijft, ook ingevolge dit wetsvoorstel, inhouden
dat het openbaar ministerie in alle gevallen van een redelijk vermoeden van
schuld aan een strafbaar feit, de bevoegdheid behoudt om tot strafvervolging
over te gaan.Aanleiding tot vervolging zal dus, zoals gezegd, kunnen ontstaan, indien
het openbaar ministerie zulks nodig acht, nadat de commissie het handelen
van de arts onzorgvuldig heeft geoordeeld of indien een opsporingsonderzoek
ingesteld na een aangifte, daartoe aanleiding geeft. De rechter zal zich vervolgens
over de aanhangig gemaakte strafzaak uitspreken. Daarmee is, zo beantwoorden
wij de vraag daarnaar van deze leden, de mogelijkheid gegeven tot de vorming
van jurisprudentie, hetgeen op zichzelf niet noodzakelijkerwijs behoeft te
leiden tot grensverlegging. Een garantie dat toekomstige jurisprudentie nimmer
grensverleggend zal zijn, kunnen wij, gelet op de onafhankelijkheid van het
rechterlijk oordeel, deze leden evenwel niet geven.Naar aanleiding van de verwijzing van deze leden naar de uitspraak van
de tweede ondergetekende, merken wij op dat hetgeen nu is vastgelegd de grenzen
betreft die het kabinet zich heeft gesteld. Indien een bepaald geval aan de
rechter wordt voorgelegd en zich inzake de interpretatie van een ter discussie
gestelde norm nieuwe jurisprudentie vormt, zal het kabinet alsdan moeten bezien
of deze jurisprudentie gevolgen heeft voor de uitvoering van het beleid dat
het kabinet met de formulering van deze wet en de daarbij gestelde grenzen
heeft beoogd.Deze leden vroegen voorts naar de staande praktijk bij het vervolgingsbeleid.
Ons antwoord is dat er geen sprake is van vooruitlopen op het voorliggende
wetsvoorstel. Ook vóór de instelling van de regionale toetsingscommissies
werden meldingen van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
getoetst aan de wettelijke norm en de uitleg die daaraan tot dusver in de
jurisprudentie is gegeven. Deze toetsing leidde reeds jarenlang slechts in
een enkel geval tot het instellen van een vervolging.De zorgvuldigheidseisen aan de hand waarvan de regionale toetsingscommissies
toetsen zijn ontleend aan diezelfde jurisprudentie.De commissies kwamen blijkens het jaarverslag 1999, dat is toegezonden
aan de Tweede en Eerste Kamer bij brief van 9 mei 2000, nr. 2070337 (handelingen
II 1999/2000, blz. 73–4908), aan de hand van die vereisten in bijna
alle gevallen in dat jaar tot het oordeel dat de arts zorgvuldig had gehandeld.
Wij vinden het dan ook niet verwonderlijk dat het openbaar ministerie in alle
gevallen heeft besloten dat tot vervolging geen aanleiding bestond.De leden van de CDA-fractie verzochten voorts om een commentaar op het
minderheidsstandpunt van de toenmalige leden Klijn en Nieboer van de Staatscommissie
Euthanasie uit 1985. Het toenmalige eerste kabinet-Lubbers heeft naar aanleiding
van het rapport van deze staatscommissie bij brief van 20 januari 1986 aan
de Tweede Kamer aangeboden een «Proeve van een voorstel van wet met
toelichting», waarin was opgenomen het standpunt van het kabinet naar
aanleiding van het rapport van de Staatscommissie. Over deze Proeve en het
rapport van de Staatscommissie, inclusief het daarin opgenomen minderheidsstandpunt
waarnaar deze leden verwezen, is vervolgens uitvoerig van gedachten gewisseld
met de Tweede Kamer. Wij verwijzen deze leden naar de desbetref-fende kamerstukken
(kamerstukken II 1985–1986, 19 359, nrs. 1–10, handelingen
II 1986–1987, blz. 2581 en blz. 4907–4910). Gelet op het bovenstaande,
zien wij dan ook geen aanleiding in te gaan op het eerdergenoemde verzoek
van deze leden.Het Tweede Protocol bij het EVRM is met de inwerkingtreding van het Elfde
Protocol op 1 november 1998 komen te vervallen. Met de inwerkingtreding van
het Elfde Protocol is de tekst van artikel 1 van het Tweede Protocol in het
herziene EVRM opgenomen. Artikel 47, eerste lid, van het EVRM biedt het Comité
van Ministers van de Raad van Europa de mogelijkheid om aan het Europees Hof
voor de Rechten van de Mens een advies te vragen over rechtsvragen betreffende
de interpretatie van het Verdrag. Artikel 47, tweede lid, bepaalt echter dat
deze adviezen zich niet mogen inlaten met vragen betreffende de inhoud en
omvang van de in het EVRM opgenomen rechten en vrijheden, noch met andere
vraagstukken die het Hof of het Comité van Ministers in behandeling
zou dienen te nemen als gevolg van het instellen van een in het Verdrag voorziene
procedure. Naar ons oordeel bestaat er dan ook geen mogelijkheid om het Hof
om een advies te vragen over de verenigbaarheid van het onderhavige wetsvoorstel
met Artikel 2 EVRM.Een discussie over deze problematiek in internationale gremia, zoals de
Raad van Europa zullen wij, indien daartoe aanleiding is, niet uit de weg
gaan. Tot het entameren van een zodanige discussie in de Raad van Europa bestaat
evenwel op dit moment geen aanleiding. Het is ons bekend dat deze problematiek
in andere landen op een andere wijze wordt benaderd. Wij hebben niet de behoefte
om de ons omringende landen over te halen het Nederlandse beleid in dezen
te volgen of dit te onderschrijven. Naar aanleiding van eerdere vragen van
de leden van de CDA-fractie in het verslag hebben wij al gemotiveerd uiteengezet
dat wij de overtuiging zijn toegedaan dat dit wetsvoorstel niet strijdig is
met de in artikel 2 EVRM neergelegde verplichting voor de verdragsluitende
staten om het recht op leven bij wet te beschermen.In de nota naar aanleiding van het verslag hebben wij aangegeven dat er,
naar ons bekend is, geen andere Europese landen zijn waar levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding niet strafbaar zijn. Ook op de situatie
in Zwitserland, dat in dit opzicht mogelijk een uitzondering vormt, zijn wij
in de nota naar aanleiding van het verslag reeds ingegaan. Het opstellen van
een nader overzicht van de stand van wetgeving inzake levensbeëindigend
handelen in de lidstaten van de Raad van Europa, waar door deze leden om werd
verzocht, lijkt ons daarom niet zinvol. De geschreven algemene strafuitsluitingsgronden zijn opgenomen in titel
III van het Eerste boek van het Wetboek van Strafrecht, zo beantwoorden wij
een vraag daarover van de leden van de CDA-fractie, en hebben betrekking op
alle strafbare feiten. Ongeschreven strafuitsluitingsgronden zijn erkend in
de rechtspraak. Voorbeelden daarvan zijn het ontbreken van de materiële
wederrechtelijkheid (een rechtvaardigingsgrond) en afwezigheid van alle schuld
(een zogenoemde schulduitsluitingsgrond. Algemene strafuitsluitingsgronden
worden in de literatuur wel ingedeeld in rechtvaardigings- en schulduitsluitingsgronden,
omdat zij geacht worden de wederrechtelijkheid of de verwijtbaarheid van de
in de delictsomschrijving omschreven gedraging op te heffen. Op de algemene
strafuitsluitingsgronden kan een ieder die terecht staat zich beroepen. Dit
in tegensteling tot bijzondere strafuitsluitingsgronden, waarop alleen degenen
zich kunnen beroepen die voor een bepaald delict worden vervolgd, waarbij
men zich op een bijzondere strafuitsluitingsgrond kan beroepen. Het gaat dan
meestal om uitzonderingen voor een specifieke groep personen die een bepaalde
hoedanigheid bezitten.In het voorliggende wetsvoorstel is sprake van het opnemen van een bijzondere
strafuitsluitingsgrond voor een bepaalde categorie burgers. Dit is geen precedent
te noemen. Er is al een bijzondere strafuitsluitingsgrond voor artsen ter
zake van de afbreking van zwangerschap (art. 296, vijfde lid Sr.). Verder
is er een bijzondere vervolgingsuitsluitingsgrond voor uitgevers en drukkers
bij drukpersdelicten (artt. 53 en 54 Sr.). Voorts zijn er aan bepaalde kwaliteiten
in het Wetboek van Strafrecht strafverminderende of -verhogende factoren verbonden,
bijvoorbeeld: als rechter een gift aannemen (art. 364 Sr.) of als moeder kort
na de bevalling een kind doden (artt. 290, 291 Sr.). De bijzondere straf-
of vervolgingsuitsluitingsgrond staat in de weg aan veroordeling respectievelijk
aan vervolging indien de pleger van het feit een bepaalde kwaliteit bezit
of indien een specifieke omstandigheid aan de orde is.De keuze voor opneming van een bijzondere strafuitsluitingsgrond in het
voorliggende wetsvoorstel sluit aan bij de uitleg die de Hoge Raad aan het
begrip overmacht in de zin van noodtoestand, eveneens een rechtvaardigingsgrond,
heeft gegeven in zijn arrest van 27 november 1984 (NJ 1985, 106). Het gaat
om de uitsluiting van de strafbaarheid van het feit, zodat de strafuitsluitingsgrond
volgens de gangbare opvattingen over dit leerstuk moet worden gekarakteriseerd
als een rechtvaardigingsgrond. De strafbaarheid van het feit komt te ontvallen
zodra is vastgesteld dat de pleger aan de geformuleerde specifieke zorgvuldigheidsvereisten
heeft voldaan. Deze vereisten zijn van toepassing op allen, die de hoedanigheid
van arts bezitten en tot wie de norm zich richt. Voor zover deze leden bedoelden
op te merken dat aldus met dit wetsvoorstel artikel 40 Wetboek van Strafrecht
voor de handelende arts wordt ingevuld, hebben zij gelijk. Dit laat de gelding
van artikel 40 Sr. als open, algemene exceptie, onverlet. Voor degenen die
geen beroep op de bijzondere strafuitsluitingsgrond van artikel 293, tweede
lid, Sr. kunnen doen, omdat zij de noodzakelijke hoedanigheid van arts niet
bezitten, blijft de mogelijkheid om een beroep te doen op artikel 40 van het
Wetboek van Strafrecht bestaan. Wij kunnen evenmin op voorhand uitsluiten
dat een arts wiens beroep op de toepasselijkheid van de bijzondere strafuitsluitingsgrond
faalt, zich alsnog op overmacht in de zin van artikel 40 (bij voorbeeld door
middel van een beroep op overmacht als schulduitsluitsluitingsgrond) kan beroepen.Met betrekking tot de suggestie van deze leden dat de door de behandelend
arts vooraf te consulteren collega een palliatief arts is, merken wij op dat
in het consult aan de behandelende arts de mogelijkheden van palliatieve zorg
zeker ter sprake zullen komen. De consulent dient bekend te zijn met de mogelijkheden
op het terrein van palliatieve zorg. Het kabinet wijst er daarbij op dat bij
de opleiding tot consulent in het kader van het SCEN project,
de nodige aandacht aan palliatieve zorg wordt besteed. Dat betekent evenwel
niet dat de consulent zelf een palliatief deskundige zou moeten zijn. De consulent
kan evenzeer de behandelend arts naar een palliatief deskundige of naar een
palliatief team verwijzen, indien de situatie van de patiënt dat aanbevelenswaardig
doet zijn. De consulent moet de behandelend arts bij ieder ziekteproces op
adequate wijze, gericht op dàt proces, van raad kunnen dienen.De leden van de fractie van het CDA vroegen voorts of de arts in regionale
toetsingscommissie een palliatief arts zou moeten zijn.De medicus in de toetsingscommissie zal bij de beoordeling van een gemeld
geval alle aspecten van het ziekteproces en van de behandeling moeten bezien.
Een onderdeel hiervan is het bezien dat in het besluitvormingsproces genoegzaam
aandacht is besteed aan palliatieve zorg, voor zover daartoe aanleiding bestond.
De complexiteit van een ziekteproces vraagt bij de toetsing van de medicus
echter meer dan alleen aandacht voor palliatieve zorg. Wij zijn van oordeel
dat het voor een adequate toetsing en beoordeling niet aangewezen is dat de
arts in de toetsingscommissie noodzakelijkerwijs een palliatief deskundige
is.De leden van de CDA-fractie vroegen voorts naar de voorgenomen regelgeving
inhoudende een meldingsprocedure voor levensbeëindiging bij enkele bijzondere
categorieën patiënten. Voor de desbetreffende algemene maatregel
van bestuur met bijbehorende ministeriële regeling geldt de zogeheten
voorhangprocedure, zodat beide kamers der Staten-Generaal inderdaad in de
gelegenheid zullen zijn hierover met het kabinet van gedachten te wisselen
en zich uit te spreken, alvorens beide regelingen in werking zullen treden.Ons voornemen om de toetsing van levensbeëindiging bij enkele categorieën
bijzondere patiënten op te dragen aan één centrale commissie,
die in voorkomende gevallen aan het openbaar ministerie een zwaarwegend advies
over de zorgvuldigheid van het handelen van de arts uitbrengt, is ingegeven
door de volgende gedachtegang. In de strafbaarstelling van levensbeëindigend
handelen met betrekking tot deze categorieën patiënten wordt, zo
willen wij nogmaals beandrukken, geen wijziging gebracht, zodat een beslissing
door het openbaar ministerie over al dan niet vervolgen in deze gevallen,
te allen tijde aangewezen blijft. Gelet evenwel op de specifieke problematiek
van beslissingen rond het levenseinde van zogeheten wilsonbekwame patiënten
lijkt het ons goed om de vervolgingsbeslissing te laten voorafgaan door een
afgewogen deskundigheidsoordeel en daartoe te voorzien in een aparte, op die
groepen toegesneden procedure met een beoordeling door een centrale commissie,
waarin de benodigde expertise betreffende de problematiek van de onderscheiden
groepen patiënten, verzekerd is. Deze stap – de vervolgingsbeslissing
laten voorafgaan door een deskundigheidsoordeel – is inmiddels gezet
met betrekking tot meldingen van levensbeëindiging op verzoek en hulp
bij zelfdoding, door de instelling in 1998 van de regionale toetsingscommissies.
Het kabinet heeft in het Regeerakkoord voorts aangegeven de strafbaarstelling
van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding in zoverre te
beperken, dat een arts die aan alle zorgvuldigheidseisen voldoet én
de meldingsplicht vervult, niet strafbaar is. Indien de regionale toetsingscommissie
tot een positief oordeel komt over het handelen van de arts, is op grond van
het voorliggend wetsvoorstel, de zaak afgedaan, behoudens in het geval dat
het openbaar ministerie een opsporingsonderzoek instelt naar aanleiding van
een aangifte.Gelet op deze verschillende juridische status van de oordelen van de commissies
in de onderscheiden meldingsprocedures, is gekozen voor een verschil in benaming –
zij het subtiel en mét reden – van deze commissies. De leden van de CDA-fractie verzochten ons voorts om verheldering van
het begrip wilsbekwaamheid in verband met de schriftelijke wilsverklaring.Voor de gerechtvaardigde inwilliging van het in de wilsverklaring neergelegde
verzoek om levensbeëindiging van een inmiddels wilsonbekwaam geworden
patiënt, zoals een diep comateuze of een diep demente patiënt, is
de overeenkomstige toepasselijkheid van de zorgvuldigheidseisen in het eerste
lid vereist. De gekozen formulering houdt in dat inachtneming van de in het
eerste lid genoemde zorgvuldigheideisen geboden is voor zover de overeenkomst
tussen de situaties in het eerste lid en het tweede lid strekt. De specifieke
positie van de wilsonbekwame patiënt brengt met zich mee dat mondelinge
verificatie van zijn wens en zijn lijden niet mogelijk is. Feitelijk kan, zo zullen deze leden toch begrijpen, een zodanige
patiënt geen verzoek doen. De arts zal de vereiste overtuiging dat aan
de zorgvuldigheidsvereisten is voldaan, dan ook moeten krijgen op basis van
zijn eigen beoordeling van de situatie, overleg met andere hulpverleners die
met de patiënt een behandelrelatie hebben of hadden en overleg met familie
en naasten. Van de vrijwilligheid en weloverwogenheid van het verzoek zal
hij overtuigd kunnen zijn indien zijn bevindingen geen aanleiding geven om
het tegendeel aan te nemen.In dit verband wijzen wij nogmaals op het belang van een bespreking van
de inhoud van de verklaring tussen patiënt en arts naar aanleiding van,
en op het moment van het opstellen daarvan. In het bijzonder hierdoor kan
worden bevorderd dat de arts, als hij voor die afweging komt te staan, ervan
overtuigd kan zijn dat de in de verklaring vastgelegde wil overeenstemt met
de situatie waarin de patiënt alsdan is komen te verkeren en dat de wilsuiting
vrijwillig en weloverwogen was. Niettemin kan de wilsverklaring, ook zonder
dat deze met de arts is besproken, worden beschouwd als overeenstemmend met
de wil van de patiënt, mits deze, zoals in het tweede lid is voorgeschreven,
tot een redelijke waardering van zijn belangen terzake in staat werd geacht
voordat hij wilsonbekwaam werd. Dat is nu de rechtskracht die wij in dit wetsvoorstel
aan de wilsverklaring toekennen. Aldus kan er, indien gevolg wordt gegeven
aan een in een wilsverklaring opgenomen verzoek om levensbeëindiging
van een inmiddels wilsonbekwaam geworden patiënt, in juridisch opzicht wél sprake zijn van «levensbeëindiging
op verzoek». De meldingsprocedure voor levensbeëindiging bij enkele
bijzondere categorieën patiënten zal betrekking hebben op levensbeëindiging
zonder verzoek, dat wil zeggen bij wilsonbekwame patiënten die tevoren
geen wilsverklaring hebben opgesteld.Deze leden vroegen voorts opheldering over de zinsnede: «Kern van
de zaak is dat er op het moment van de beslissing om tot levensbeëindigend
handelen over te gaan, duidelijkheid moet zijn over de vraag of er al dan
niet wilsbekwaamheid is». Deze zin betrof de conclusie van een passage
waarin wij uiteenzetten dat bij een verzoek om levensbeëindiging of hulp
bij zelfdoding van een patiënt wiens wilsuiting gestoord kan zijn als
gevolg van een psychische stoornis, eerst dient te worden vastgesteld of er
sprake is van wilsbekwaamheid bij deze patiënt. De meest aangewezene
om deze vraag te beantwoorden is de arts, eventueel na raadpleging van juist
op dat terrein bij uitstek deskundige andere artsen. Wordt deze vraag bevestigend
beantwoord dan is de regeling van het onderhavige wetsvoorstel van toepassing.
Bij een ontkennend antwoord is dit laatste eveneens het geval, mits er een
wilsverklaring is die is afgelegd voordat sprake was van de psychische stoornis.
Ontbreekt evenwel een schriftelijke wilsverklaring, dan geldt de meldingsprocedure
voor levensbeëindiging bij enkele bijzondere categorieën patiënten.De leden van de CDA-fractie stelden enige nadere vragen omtrent de verhouding
tussen de arts en de familie of vertegenwoordiger van de wilsonbekwame
patiënt, die eerder, toen deze nog wilsbekwaam was, een schriftelijke
wilsverklaring heeft opgesteld. Voor de besluitvorming van de arts, die in
beginsel bereid is gehoor te geven aan een schriftelijke wilsverklaring, is
met name van belang de visie van de vertegenwoordiger van de patiënt,
dwz de curator of mentor of diens persoonlijk gemachtigde dan wel een der
familieleden die in artikel 7:465 lid 3 BW zijn genoemd. Het is immers zodanige
persoon die geacht kan worden de belangen van de patiënt te behartigen.
Het ligt onzes inziens dan ook voor de hand, dat, indien een arts overeenkomstig
de schriftelijke wilsverklaring bereid is tot levensbeëindiging, hij
de wettelijke vertegenwoordiger (curator of mentor) of als er geen wettelijke
vertegenwoordiger is, de persoonlijke gemachtigde dan wel een der bedoelde
familieleden, ter zake informeert, en dat zodanige persoon wordt betrokken.
Daarbij is het zeker niet uitgesloten dat de vertegenwoordiger of een familielid,
vanuit het belang van de patiënt, aan de arts voorstelt het oordeel van
nog een andere arts in te roepen. Bedacht zij evenwel dat het niet zelden
reeds om een teambeslissing zal zijn gegaan.Een en ander laat onverlet, dat, indien de toestand die in de wilsverklaring
is beschreven, is ingetreden, de arts de verklaring mag beschouwen als overeenstemmend
met de wil van de patiënt in de actuele situatie. Is dit dus aan de orde,
en is de wilsverklaring voldoende duidelijk, dan is de arts gerechtigd de
wilsverklaring ook te volgen. De visie van een vertegenwoordiger of een familielid
kan in zo'n situatie niet voor de wilsverklaring in de plaats treden. Van
een verzet van een vertegenwoordiger of familielid tegen een voorgenomen levensbeëindiging
dat desalniettemin zou moeten worden gerespecteerd, kan dus dan geen sprake
zijn.De leden van de CDA-fractie verzochten het wetsvoorstel zodanig aan te
passen dat een verwijsplicht naar een andere arts niet geldt voor een arts
die op grond van gewetensbezwaren weigert mee te werken aan de uitvoering
van een verzoek tot euthanasie.Het kabinet respecteert vanzelfsprekend de mening van een arts die op
principiële gronden niet mee wil werken aan de uitvoering van euthanasie.
Een arts heeft echter de plicht als goed hulpverlener om een patiënt
niet in de steek te laten. Een arts, die tegen euthanasie is, dient dit in
een zo vroeg mogelijk stadium aan de patiënt kenbaar te maken, wanneer
de patiënt het onderwerp ter sprake brengt. Wanneer een patiënt
niet in staat is zelf een arts te vinden, met wie hij wel over zijn verzoek
kan praten en die niet op principiële gronden tegen euthanasie is, heeft
de arts die niet mee wil werken ook op dat moment de plicht als hulpverlener
de patiënt niet in de steek te laten in die zin dat hij wanneer de patiënt
bij zijn verzoek persisteert, meewerkt een collega te vinden die niet tegen
de toepassing van euthanasie is. Ook het hoofdbestuur van de KNMG heeft in
zijn standpunt over euthanasie uit 1995 deze mening uitdrukkelijk verwoord.Het kabinet is ziet, gelet op het bovenstaande, geen aanleiding het verzoek
van deze leden te honoreren.De leden van de CDA-fractie vroegen voorts aandacht voor de vraag of artsen
die thans niet melden, dit als gevolg van de nieuwe regelgeving wel zullen
doen. Hierboven hebben wij in antwoord op vragen met betrekking tot het voorgenomen
evaluatieonderzoek, reeds aangegeven om welke redenen wij verwachten dat de
meldingsbereidheid van artsen als gevolg van de totstandkoming van dit wetsvoorstel
zal worden vergroot. Wij hebben er vertrouwen in dat artsen die thans, gegeven
het feit dat sprake is van strafbaar handelen, in sommige gevallen aarzelen
om levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding te melden, dit
in de toekomst wel zullen doen. Er bestaat, ook binnen de beroepsgroep, grote
overeenstemming dat dit handelen uiterst zorgvuldig dient plaats te vinden
en dat daarover verantwoording moet worden afgelegd. Door de KNMG
wordt op opheffing van de strafbaarstelling voor artsen reeds jarenlang aangedrongen.
Deze beroepsorganisatie heeft tegenover haar leden ook steeds benadrukt dat
levensbeëindigend handelen gemeld moet worden. Wat de uitspraken van
mevrouw mr. W. Sorgdrager betreft, waarnaar deze leden verwezen, merken wij
op dat er wellicht te allen tijde artsen zullen zijn – geheel ten onrechte –
die in bepaalde gevallen niet bereid zijn over hun levensbeeindigend handelen
verantwoording af te leggen. Deze artsen zullen evenwel niet langer als steekhoudend
argument voor niet-melden kunnen aanvoeren dat zij als gevolg van het strafbare
karakter van dat handelen vrezen voor een strafvervolging of, daaraan voorafgaand,
voor een toetsing in laatste instantie door justitie. Wij zijn ervan overtuigd
dat artsen die zich houden aan de zorgvuldigheidseisen en bij hun melding
een adequaat verslag overleggen, de toetsing achteraf door de toetsingscommissies
zoals die reeds enige tijd functioneren, vol vertrouwen tegemoet kunnen zien.
In dat licht zal het binnen de beroepsgroep meer en meer als ongehoord en
niet professioneel worden beschouwd indien een arts blijk geeft geen melding
te doen van levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding. Gevolg
van de voorgestelde regelgeving zal naar wij verwachten op een wat langere
termijn dan ook zijn, dat artsen die niet willen melden, bijvoorbeeld omdat
zij zich niet houden aan de zorgvuldigheidseisen, zich steeds meer buiten
de beroepsgroep zullen plaatsen.De leden van de CDA-fractie uitten onbegrip en de teleurstelling over
onze opmerking dat wij het niet zinvol achten nader in te gaan op het door
deze leden in het verslag aangehaalde initiatiefvoorstel van D66 van destijds.
Bedoeld is hier, voor alle duidelijkheid, het initiatiefvoorstel van het lid
van de Tweede Kamer mevrouw Wessel-Tuinstra (later: Kohnstamm). In reactie
hierop merken wij op, dat ons ontgaat welke vragen deze fractie door ons beantwoord
had willen zien met betrekking tot genoemd wetsvoorstel. Wij vatten de door
deze leden in herinnering geroepen passage uit het verslag aldus op, dat zij
ons verzochten aan te geven waarom wij van mening zijn dat de maatschappelijke
discussie over de gehele problematiek rond levensbeëindigend handelen
inmiddels zodanig tot rust is gekomen, dat deze factor niet (langer) aan de
totstandkoming van dit wetsvoorstel in de weg staat. Naar aanleiding hiervan
merken wij op, dat dit wetsvoorstel niet betrekking heeft op alle vormen van
levensbeëindigend handelen of op de problematiek betreffende medische
beslissingen rond het levenseinde in het algemeen, maar uitsluitend beoogt
vast te leggen hetgeen in de rechtspraak reeds jaren geleden is erkend, namelijk
dat de arts die op zorgvuldige wijze levensbeëindiging op verzoek toepast
of hulp bij zelfdoding verleent, straffeloos is. Op dit punt achten wij het
maatschappelijk debat voldoende gevoerd, hetgeen overigens, zo erkennen wij,
niet wil zeggen dat de gehele samenleving zich in de voorgestelde regeling
kan vinden. Wij zijn van oordeel dat het voorliggende wetsvoorstel de rechtszekerheid
van artsen en patiënten vergroot en daarom juist bij zal dragen aan maatschappelijke
rust wat betreft de toelaatbaarheid van en de in acht te nemen zorgvuldigheid
bij levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. Dit is ook de
strekking van onze opmerking, waaraan deze leden refereerden, dat dit wetsvoorstel
is te zien als het juridisch sluitstuk van de regelgeving inzake levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding. Het antwoord op de vraag welke de reactie
van het kabinet zal zijn op amendementen die vanuit de Tweede Kamer op het
voorliggende wetsvoorstel mogelijkerwijs worden ingediend, alsmede op verder
strekkende initiatiefvoorstellen die in de toekomst zouden kunnen worden aanvaard,
luidt dat wij zodanige voorstellen op hun eigen merites zullen beoordelen.De leden van de fractie van het CDA konden zich niet vinden in de opvatting
van het kabinet dat het op de weg van de beroepsgroep ligt om erop te
wijzen dat uitsluiting van een functie alleen op grond van het feit dat een
arts principiële bezwaren tegen euthanasie heeft, onaanvaardbaar is.Het kabinet is het met deze leden eens dat er niet gediscrimineerd mag
worden en dat de mening van een arts die principiële bezwaren heeft tegen
euthanasie, gerespecteerd moet worden. Het kabinet acht het evenwel een zaak
van de beroepsgroep zelf daar zo nodig nog eens op te wijzen. Ons wettelijk
systeem is zodanig dat aan iemand die bijvoorbeeld van mening is dat hij een
bepaalde functie niet kan krijgen omdat hij op grond van zijn opvattingen
wordt gediscrimineerd, rechtsmiddelen ter beschikking staan. Tot het treffen
van extra maatregelen zien wij geen aanleiding.Deze leden verzochten voorts om verduidelijking met betrekking tot ons
standpunt, dat een verpleegkundige die op grond van zijn of haar geweten niet
mee wenst te werken aan euthanasie, dat tijdig kenbaar zal moeten maken.Geen discussie bestaat over het uitgangspunt dat de uitvoering van euthanasie
aan een arts is voorbehouden. Aan de uitvoering gaat in veel gevallen een
lange weg vooraf, waarin men tot besluitvorming komt. Bij gesprekken in het
kader van die besluitvorming, die zich nog wel eens in teamverband afspelen,
zijn ook wel verpleegkundigen aanwezig. Bovendien kunnen verpleegkundigen
betrokken zijn bij voorbereidingshandelingen. Indien zij op principiële
gronden tegen euthanasie zijn, mag van hen worden verwacht dat zij dit tijdig
kenbaar maken. Zodoende zullen zij, indien zij dat niet willen, ook niet bij
de gesprekken over het verzoek van de patiënt en bij de verdere besluitvorming,
zijn betrokken.Ons voornemen om het openbaar ministerie niet te binden aan een wettelijke
vervolgingstermijn voor zaken betreffende levensbeëindiging op verzoek
of hulp bij zelfdoding houdt niet de mogelijkheid in voor het openbaar ministerie
om zaken eindeloos te rekken, zoals de leden van de CDA-fractie het formuleerden.
Voor het openbaar ministerie gelden, indien de commissie haar oordeel dat
de arts niet zorgvuldig heeft gehandeld naar het College van procureurs-generaal
heeft gezonden, de termijnen en waarborgen die het Wetboek van Strafvordering
bevat met het oog op de voortgang van het onderzoek in strafzaken. Wij wijzen
in dit verband bijvoorbeeld op de termijnbepalingen voor sluiting van het
gerechtelijk vooronderzoek of voor het uitbrengen van een kennisgeving van
(niet-)verdere vervolging, en op de bevoegdheid voor de verdachte om een verklaring
uit te lokken dat de zaak is geëindigd. Tenslotte wijzen wij op de bepaling
van artikel 6, eerste lid, EVRM, waarin een recht op berechting binnen een
redelijke termijn is neergelegd.De reden dat familieleden of anderen geen inzage kunnen hebben in de gegevens
waarover de toetsingscommissies beschikken, is gelegen in de bescherming van
de persoonlijke levenssfeer van degenen op wie dit een inbreuk kan betekenen,
zoals de patiënt en diens familie of naasten. De mogelijkheid tot inzage
in deze gegevens is alleen aangewezen voor diegenen die belast zijn met de
toetsing van het handelen van de arts. Net zoals dat het geval is voor de
gegevens waarover de huidige toetsingscommissies beschikken, zal onder de
nieuwe regelgeving worden voorzien in een privacyreglement overeenkomstig
de geldende regelgeving inzake de bescherming van persoonsgegevens. De meldings-
en toetsingsprocedure waarin het wetsvoorstel voorziet is gericht op transparantie,
beoogt maatschappelijke controle en kwaliteitsbevordering van het medisch
handelen en voorkomt naar ons oordeel dat , zoals deze leden het uitdrukten,
onoirbare zaken onder de mat worden geveegd. De Wet openbaarheid van bestuur
(Wob) strekt ertoe de toegang voor burgers tot onder de overheid berustende
informatie te waarborgen als element van de democratische rechtsstaat. Dit
belang zal bij de vraag of informatieverstrekking moet plaatsvinden
op grond van de Wob, altijd worden afgewogen tegen het belang van de bescherming
van de persoonlijke levenssfeer van betrokkenen. Naar wij mogen aannemen zal
het laatstgenoemde belang zich, gelet op de specifieke aard van de desbetreffende
informatie, te allen tijde verzetten tegen openbaarmaking. Openbaarmaking
betekent immers dat de informatie voor een ieder toegankelijk wordt; het is
in het kader van de Wob niet mogelijk informatie selectief aan bepaalde personen
te verstrekken.Op de herhaalde vraag van de leden van de CDA-fractie, om het Wetboek
van Strafrecht zodanig aan te passen dat de verspreiding van informatie over
zelfdoding strafrechtelijk kan worden aangepakt, geven wij als antwoord daarvoor
niet te voelen, omdat dergelijke informatie, al kan deze als onkies of eenzijdig
worden aangemerkt, niet als zodanig maatschappelijk ongewenst kan worden beschouwd,
dat de verspreiding daarvan een inbreuk op het grondrecht van informatieverspreiding
door middel van een wettelijk verbod, rechtvaardigt. Wij herhalen nogmaals,
dat uit de tekst van artikel 294 Sr., ook blijkens de jurisprudentie, volgt
dat algemene informatie of een advies in algemene zin niet als strafbare behulpzaamheid
bij zelfmoord worden beschouwd.Met betrekking tot de aktiviteiten van de Stichting De Einder hebben wij
in de nota naar aanleiding van het verslag aangegeven dat het openbaar ministerie
alert is en blijft op door deze en andere organisaties ontplooide aktiviteiten,
gelet op de nauwlettende grens tussen niet strafbare hulpverlening, zoals
het voeren van gesprekken, het bieden van morele steun of het geven van algemene
informatie over zelfdoding, en strafbare hulp bij zelfdoding, indien de informatie
het karakter krijgt van een instructie of daadwerkelijke hulpverlening, zoals
in de jurisprudentie uitgewerkt. Indien het vermoeden rijst dat sprake is
van laatstbedoelde vorm van hulpverlening, heeft het openbaar ministerie de
mogelijkheid en is er aanleiding om een opsporingsonderzoek, en desgeraden
vervolging, in te stellen. Wij zien, gelet op het door ons hierboven reeds
aangeduide belang van vrijheid van informatieverspreiding, geen aanleiding
wijziging te brengen in de geldende strafrechtelijke norm op dit punt.Wij zijn blij dat de leden van de fracties van de RPF en het GPV de uitvoerige
beantwoording van de vele vragen uit het verslag onderkenden en waardeerden.
Het spijt ons dat de nota naar aanleiding van het verslag voor deze leden
teleurstellend was. Wellicht brengen de antwoorden op een aantal nadere vragen
van deze fracties nog verheldering voor deze leden.Allereerst willen wij ingaan op de intense verontrusting die door deze
leden is uitgesproken met betrekking tot onze, volgens deze leden procedurele,
opmerkingen betreffende de voorgenomen meldingsprocedure voor levensbeëindiging
bij enkele bijzondere categorieën patiënten.Wij hechten eraan te benadrukken, dat wij niet het voornemen hebben enige
wijziging te brengen in de strafbaarstelling ter zake van levensbeëindiging
zonder verzoek. Naar aanleiding van een melding, in voorkomend geval, van
zodanig levensbeëindigend handelen, blijft een vervolgingsbeslissing
door het openbaar ministerie aangewezen. Ons voornemen is evenwel om deze
beslissing van het openbaar ministerie een zwaarwegend advies vooraf te doen
gaan over de zorgvuldigheid waarmee de arts heeft gehandeld. Wij stellen voor
deze advisering op te dragen aan een centrale beoordelingscommissie, waarin
waarin de benodigde expertise betreffende de problematiek van de onderscheiden
groepen patiënten, verzekerd is. De samenstelling van deze commissie
zal ook multidisciplinair zijn, dat wil zeggen dat daarin in elk geval juridische,
medische en medisch-ethische deskundigheid zal zijn vertegenwoordigd.De voorgenomen meldingsprocedure zal patiënten betreffen die niet
in staat zijn hun wil te uiten, zoals pasgeborenen of comateuze patiënten
die niet tevoren een schriftelijke verklaring hebben afgelegd.
Voorts gaat het om patiënten wier vermogen tot het uiten van een vrijwillig
en weloverwogen verzoek gestoord kan zijn geweest als gevolg van een psychische
stoornis of zich ontwikkelende dementie. Zoals wij in het kabinetsstandpunt
inzake Late zwangerschapsafbreking (kamerstukken II, 1999–2000, 26 717
, nr. 1) hebben aangekondigd, zijn wij voornemens deze meldingsprocedure ook
te betrekken op gevallen van late zwangerschapsafbreking bij aandoeningen
in de zogenoemde tweede categorie. Naar ons bleek tijdens het Algemeen Overleg
op 5 oktober jongstleden over het kabinetsstandpunt, kan ons voorstel rekenen
op instemming van de meerderheid van de Tweede Kamer.Met het oog op deze verschillende patiëntengroepen zal de medische
inbreng in de centrale beoordelingscommissie kunnen wisselen en zal deze specifiek
gericht zijn op de problematiek die bij desbetreffende patiënten aan
de orde kan zijn, bijvoorbeeld neurologie, psychiatrie, geriatrie, gynaecologie,
neonatologie en kindergeneeskunde.Voorts veronderstelden deze leden dat bij ons geen bereidheid bestaat
om suggesties tot aanpassingen van het wetvoorstel in door deze leden gewenste
richting, te honoreren. In antwoord hierop willen wij benadrukken dat bij
ons geen sprake is van een categorische onwilligheid om suggesties tot aanpassingen
over te nemen. Integendeel, wij hebben juist bij nota van wijziging gevolg
gegeven aan enkele wensen en suggesties vanuit verschillende fracties tot
aanpassing van het wetsvoorstel, omdat wij van mening waren dat deze bijdragen
aan de helderheid van de regelgeving. Dat neemt niet weg dat wij in reactie
op diverse suggesties, zoals door deze leden aangehaald, inderdaad als ons
oordeel hebben gegeven dat deze onnodig zijn of geen verbetering brengen.
Het wetsvoorstel zoals het thans voorligt behelst naar ons oordeel een goede
en afgewogen regeling, waaraan te veel aanpassingen eerder zouden afdoen dan
toevoegen. Wij wijzen deze leden erop dat wij onze conclusie dat een voorgestelde
aanpassing niet nodig is of dat daartoe geen aanleiding bestaat, in voorkomend
geval steeds hebben gemotiveerd.De leden van de fracties van de RPF en het GPV stelden ten onrechte dat
wij geen zelfstandige rechtvaardiging van de indiening van dit wetsvoorstel
zouden hebben gegeven. Wij herhalen hier nogmaals de gronden voor indiening
van dit wetsvoorstel.Het kabinet acht het van belang de rol van artsen bij euthanasie in het
Wetboek van Strafrecht aldus vast te leggen, dat een arts die aan alle zorgvuldigheidseisen
voldoet én de meldingsplicht vervult, niet strafbaar is. Dit voornemen,
zoals opgenomen in het Regeerakkoord (kamerstukken II, 1997–1998, 26 024,
nr. 10, blz. 47), hebben wij daadwerkelijk tot uitvoering gebracht door de
indiening van dit wetsvoorstel, waarin wordt voorgesteld een bijzondere strafuitsluitingsgrond
in het Wetboek van Strafrecht op te nemen voor de arts die levensbeëindiging
op verzoek toepast of hulp bij zelfdoding verleent en daarbij voldoet aan
bepaalde zorgvuldigheidseisen. Teneinde te verzekeren dat dit handelen in
alle gevallen aan toetsing achteraf is onderworpen, kan de arts zich slechts
op deze bijzondere strafuitsluitingsgrond beroepen indien hij zijn handelen
meldt bij de gemeentelijke lijkschouwer en daarbij een verslag voegt bevattende
een gemotiveerde uiteenzetting betreffende de inachtneming van die zorgvuldigheidseisen.
Voorts voorziet het wetsvoorstel in toetsing achteraf van gemelde levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding door multidisciplinair samengestelde commissies.De thans voorgestelde bijzondere strafuitsluitingsgrond komt in feite
neer op de codificatie van criteria, op grond waarvan volgens vaste jurisprudentie
tot dusver een beroep op de algemene strafuitsluitingsgrond overmacht in de
zin van noodtoestand is aanvaard. Deze aanvaarding onder voorwaarden in de
jurisprudentie van levensbeëindiging op verzoek en hulp
bij zelfdoding heeft geleid tot de invoering van een zogenoemde meldingsprocedure,
welke per 1 juni 1994 wettelijk verankerd werd in de Wet op de lijkbezorging
(Besluit van 17 december 1993, Stb. 688). Van deze meldingsprocedure maakt
reeds jarenlang een vervolgingsbeleid deel uit, waarbij artsen niet vervolgd
werden indien zij hun handelen meldden en vervolgens door het openbaar ministerie
werd vastgesteld dat zij zich hadden gehouden aan de in de jurisprudentie
ontwikkelde zorgvuldigheidscriteria.Naar aanleiding van het evaluatie-onderzoek naar de meldingsprocedure
waarvan het rapport getiteld: «Euthanasie en andere medische beslissingen
rond het levenseinde; de praktijk van de meldingsprocedure», in november
1996 werd uitgebracht, besloot het vorige kabinet om de toetsing achteraf
in eerste instantie, dat wil zeggen voordat het openbaar ministerie beslist
over al dan niet vervolgen, meer op medisch-professionele leest te schoeien
(kamerstukken II, 1996/1997, 23 877, nr. 13). Toetsing door multidisciplinair
samengestelde commissies, naast of voorafgaande aan juridische procedures,
werd in het evaluatie-onderzoek genoemd als aanknopingspunt voor verbetering
om de doelstellingen van de bestaande meldingsprocedure te realiseren (zie
blz. 238 van het evaluatierapport). Voorts merkte de Begeleidingscommissie
naar aanleiding van de onderzoeksresultaten op dat een minder directe dreiging
van een strafrechtelijke vervolging, in combinatie met een intensivering van
de toetsing in het kader van de eigen beroepsgroep, de meldingsbereidheid
van artsen zou kunnen vergroten. Zoals bekend hebben deze overwegingen geleid
tot invoering van de thans fungerende regionale toetsingscommissies. Van verschillende
kanten, onder meer door de KNMG, werd destijds de verwachting uitgesproken,
dat de toegevoegde waarde van toetsingscommissies en in samenhang daarmee
de verwachte toeneming van het aantal meldingen beperkt zou blijven, zolang
dit handelen van artsen strafbaar zou blijven. Deze organisatie is sindsdien
ook blijven aandringen op aanpassing van de strafrechtelijke norm.Het onderhavige wetsvoorstel vormt van dit beleid het sluitstuk in die
zin, dat nu de strafbaarstelling van levensbeëindiging op verzoek en
hulp bij zelfdoding wordt opgeheven voor de arts die handelt overeenkomstig
de zorgvuldigheidseisen, welke wettelijk worden vastgelegd. Daarnaast biedt
het een wettelijke basis voor de reeds bij ministeriële regeling van
27 mei 1998, nr. 698972/98/6 (de Regeling regionale toetsingscommissies euthanasie,
Stcrt. 1998, 101) ingestelde regionale toetsingscommissies.Wij zijn, samenvattend, van mening dat dit wetsvoorstel een juridisch
deugdelijke regeling biedt voor een reeds lang in de rechtspraak als gerechtvaardigd
aangemerkt handelen. Voorts zijn wij de overtuiging toegedaan dat het wetsvoorstel
zal bijdragen aan vergroting van de meldingsbereidheid. Daarbij achten wij
van belang dat zich in het debat dat reeds jarenlang wordt gevoerd zowel binnen
de beroepsgroep, bij belangenverenigingen als in de samenleving als geheel,
inmiddels een duidelijke meerderheid heeft afgetekend die voorstander is van
een wettelijke regeling met betrekking tot levensbeëindiging op verzoek
en hulp bij zelfdoding, zodat dit wetsvoorstel naar onze overtuiging een een
voldoende breed draagvlak in de samenleving heeft.De leden van de fracties van de RPF en het GPV spraken over het zelfbeschikkingsrecht
als «verzwegen dragend beginsel» van dit wetsvoorstel. Wij merken
naar aanleiding daarvan het volgende op.Het maatschappelijke uitgangspunt, dat mensen zoveel mogelijk hun leven
naar eigen inzicht kunnen inrichten, komt in het voorliggende wetsvoorstel
terug, doordat het mogelijk wordt gehoor te geven aan de uitdrukkelijke
en weloverwogen wens van een uitzichtloos en ondraaglijk lijdende patiënt
om te sterven. In zoverre kan dit wetsvoorstel worden opgevat als een tegemoetkoming
aan de gedachte van zelfbeschikking voor de patiënt. Dit uitgangspunt
kan evenwel, waar het gaat om levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding, geenszins worden opgevat als een zelfbeschikkingsrecht, zoals deze leden stelden, en wel om twee redenen. In de eerste
plaats geldt de voorgestelde straffeloosheid alleen de arts, die zich gehouden
weet aan de normen en ethiek van zijn professie en die zich bovendien moet
houden aan strikte criteria, welke zijn vastgelegd teneinde te waarborgen
dat levensbeëindiging zonder dat iemand daartoe een vrijwillig en weloverwogen
verzoek heeft gedaan, niet mogelijk is. In de tweede plaats houdt de voorgestelde
regelgeving geenszins de plicht in aan de gewenste levensbeëindiging
mee te werken. Aldus zal ook van een af te dwingen récht op levensbeëindiging
nimmer sprake kunnen zijn. Wij hebben ons hierover steeds duidelijk uitgesproken.
De suggestie als zou sprake zijn van een «verzwegen dragend beginsel»
, zoals door deze leden verondersteld, wijzen wij dan ook van de hand.Dat laatste geldt ook voor de opmerking van deze leden, dat de motivering
van dit wetsvoorstel tweeslachtig zou zijn. De met dit wetsvoorstel beoogde
codificatie beoogt de rechtszekerheid van artsen én patiënten
te vergroten. De rechtszekerheid van artsen wordt, zoals deze leden al aangaven,
vergroot door het wettelijk vastleggen van de voorwaarden waarop een verzoek
om levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding van een patiënt kan
worden ingewilligd.De waarborgen voor de rechtszekerheid van patiënten, waarnaar deze
leden informeerden, is gelegen in het feit, dat geen euthanasie wordt toegepast
bij een patiënt, die daartoe niet een door de behandelend arts te verifiëren,
vrijwillig en weloverwogen verzoek heeft gedaan. Verdere rechtszekerheid voor
patiënten is gelegen in het feit dat, indien eenmaal is besloten in te
gaan op het verzoek van de patiënt , er een met alle vereiste waarborgen
voor zorgvuldigheid omklede, wettelijk verankerde procedure zal worden gevolgd.De leden van de fracties van de RPF en het GPV gingen voorts in op de
merites van het voorgenomen evaluatieonderzoek naar het functioneren van de
meldingsprocedure, naar de ervaringen die zijn opgedaan met de regionale toetsingscommissies
en naar de stand van zaken op het terrein van euthanasie en andere medische
beslissingen rond het levenseinde. Dit laatste zal geschieden in aansluiting
op onderzoeken die zijn uitgevoerd in 1990/1991 en 1995/1996, teneinde een
goede vergelijking te kunnen maken met de gegevens en resultaten uit die onderzoeken.
Hierboven hebben wij uiteengezet waarom wij de totstandkoming van dit wetsvoorstel
wenselijk achten en waarop onze overtuiging is gebaseerd dat het wetsvoorstel
zal bijdragen aan vergroting van de meldingsbereidheid. Met verwijzing naar
die uiteenzetting merken wij op dat het niet in de rede ligt om de verdere
behandeling en inwerkingtreding van dit wetsvoorstel op te houden totdat dit
evaluatie-onderzoek is afgerond. In tegenstelling tot deze leden achten wij
het niet merkwaardig om tot de codificatie van jarenlange jurisprudentie over
te gaan. Zoals wij hierboven hebben aangegeven in antwoord op vragen van de
CDA-fractie, achten wij het voorgenomen onderzoek met name van belang uit
een oogpunt van beleidsvorming op langere termijn op het terrein van medische
beslissingen rond het levenseinde. Vanzelfsprekend kunnen de uitkomsten van
het onderzoek aanleiding geven tot bijstelling van dat beleid en tot aanpassing
op onderdelen van de regelgeving. Wij gaan evenwel ervan uit dat dergelijke
aanpassingen vooral betrekking zullen kunnen hebben op de uitvoeringsregels
betreffende het praktisch functioneren van de toetsingscommissies. Ten principale
hebben wij vertrouwen in de waarde van de ingestelde toetsingscommissies,
mede gelet op de positieve eerste ervaringen met deze commissies.Het onderzoek naar de rol van verpleegkundigen bij de besluitvorming over
de uitvoering van euthanasie, zo beantwoorden wij een vraag daarover van de
leden van de fracties van de RPF en het GPV, wordt uitgevoerd door het Instituut
voor Gezondheidsethiek (IGE) te Maastricht. De hoofdvraagstelling voor dit
onderzoek luidt: Wat is de feitelijke positie van verpleegkundigen in algemene
ziekenhuizen, verpleeghuizen en huisartsenpraktijk bij medische beslissingen
rond het levenseinde, welke opvattingen leven dienaangaande onder verpleegkundigen,
welke knelpunten worden geconstateerd met betrekking tot de formele verantwoordelijkheid
van verpleegkundigen en hoe verhouden zich deze positie, opvattingen en formele
verantwoordelijkheid tot die van andere beroepsgroepen (met name artsen)?Deze hoofdvraagstelling wordt in diverse subvraagstellingen nader uitgewerkt.De beroepsgroep van verpleegkundigen is bij de opstelling en uitwerking
van de onderzoeksvragen betrokken geweest.Wanneer het onderzoek zal zijn afgerond, zal het kabinet aan de hand van
de conclusies en aanbevelingen zich nader beraden of er ten aanzien van de
rol van verpleegkundigen bij de besluitvorming over medische beslissingen
rond het levenseinde nadere maatregelen genomen moeten worden. Het kabinet
kan daar niet op vooruit lopen. Tot die tijd bestaat er geen aanleiding wijziging
te brengen in de positie van de verpleegkundigen.Wij verwerpen de stelling van deze leden dat de voorgestelde wettelijke
regeling ertoe zou leiden dat verpleegkundigen gewetensbezwaren zouden moeten
aanvoeren tegen het plegen van een misdrijf. Zoals wij hierboven al hebben
benadrukt, is de uitvoering van euthanasie aan een arts voorbehouden. Verpleegkundigen
voeren geen euthanasiehandeling uit. Bij de inwilliging van een verzoek om
levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding overeenkomstig dit wetsvoorstel
is voorts in het geheel geen sprake van het plegen van een misdrijf.In het traject van de besluitvorming omtrent het verzoek van de patiënt
wordt echter soms ook in teamvorm overlegd. Daar kunnen verpleegkundigen bij
aanwezig zijn. Zij kunnen ook bij voorbereidingshandelingen worden betrokken.
Betrokkenheid bij de besluitvorming met betrekking tot levensbeëindiging
of hulp bij zelfdoding alsmede bij voorbereidingshandelingen kan achterwege
blijven, indien verpleegkundigen tijdig kenbaar maken dat zij op principiële
gronden tegen euthanasie zijn.In dit verband vroegen deze leden of tegen het opnemen in het wetsvoorstel
van een verbod voor artsen om de uitvoering van levensbeëindiging op
verzoek aan anderen over te laten, overwegende bezwaren bestaan.Wij menen van wel, aangezien volstrekte helderheid bestaat over de norm
dat de arts levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding zelf
dient uit te voeren. Dit uitgangspunt maakt onderdeel uit van de medisch-professionele
standaard. In de richtlijnen die terzake zijn uitgegeven door het Hoofdbestuur
van de KNMG en het Bestuur van NU'91 (MC 1992, I, p.29–32) is vastgelegd
dat de arts levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding zelf
dient uit te voeren. Ook in de jurisprudentie is overwogen dat de uitvoering
van levensbeëindiging op verzoek een medische handeling is die een arts
niet kan delegeren aan anderen (Hof Leeuwarden 21 september 1995, TvGr. 1995,
nr. 8, p. 491–495). Aldus maakt uitvoering van levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding door de arts zelf deel uit van het in het
wetsvoorstel opgenomen zorgvuldigheidsvereiste van medisch zorgvuldige uitvoering. Ook de leden van de SGP-fractie uitten hun teleurstelling over de beantwoording
in de nota naar aanleiding van hun vragen uit het verslag en vonden deze kwalitatief
ontoereikend. Wij volstaan hier met de opmerking dat wij er begrip voor hebben
dat de bedoelde beantwoording deze leden niet tot een andere overtuiging heeft
gebracht. In tegenstelling tot deze leden menen wij in de nota naar aanleiding
van het verslag, in het licht van de toezegging van de Minister-President
tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen 1999, wél zorgvuldig aandacht
te hebben besteed aan de door deze en andere leden naar voren gebrachte bezwaren
tegen dit wetsvoorstel.Een zelfstandige rechtvaardiging voor dit wetsvoorstel menen wij te hebben
gegeven in antwoord op een vraag van gelijke strekking van de leden van de
fracties van de RPF en het GPV. Wij mogen de leden van de SGP-fractie hiernaar
verwijzen.De leden van de fractie van de SGP waren van mening dat in de memorie
van toelichting geen aandacht is besteed aan de mogelijke morele effecten
van de totstandbrenging van een wettelijke regeling die opzettelijke levensbeëindiging
onder omstandigheden straffeloos maakt.Het kabinet heeft bij het concipiëren van de wettelijke regelingen
voor het onder speciale omstandigheden en voorwaarden kunnen uitvoeren van
euthanasie, de ontwikkeling in de samenleving voor ogen gehad en de vragen
die in de samenleving leven. De vraag om toepassing van euthanasie is een
individuele vraag, die een uitzichtloos en ondraaglijk lijdende patiënt
aan zijn arts kan stellen. Onder speciale voorwaarden van grote zorgvuldigheid
kan een arts aan dat verzoek gehoor geven. Voor een wettelijke regeling die
deze mogelijkheid inhoudt, bestaat naar ons oordeel in de samenleving inmiddels
een voldoende breed draagvlak.Zoals bij alle kwesties die aan de orde zijn bij besluitvorming rond leven
en dood, zal niet iedereen het met de voorgestelde regeling eens kunnen en
behoeven te zijn. De mening van diegenen die het niet eens zijn met deze regeling
en niet kunnen meewerken, is evenzeer te respecteren als de mening van hen
die vragen om een dergelijke regeling en wel aan de uitvoering willen meewerken.
Hoewel het kabinet zich de bezorgdheid van de leden van de SGP-fractie kan
indenken, is het niettemin van mening dat het morele effect van de geldende
en voorgestelde regelingen positief beoordeeld moet worden.Het is een ieder duidelijk is dat euthanasie geen alledaags onderwerp
betreft, maar dat het gaat om een heel moeilijke kwestie waar een zeer zorgvuldige
afweging is aangewezen. Uitvoering kan alleen plaatsvinden met de grootst
mogelijke zorgvuldigheid en het handelen zal altijd getoetst moeten worden.
Het kabinet acht juist door de opzet en invulling van de regeling het morele
effect als antwoord op de vraag uit de maatschappij een positief gegeven.
Het is van groot belang dat een patiënt het vertrouwen kan hebben dat
hij rustig zal kunnen sterven, zonder tot het uiterste te moeten lijden. Het
kabinet is van mening dat de beschermwaardigheid van het leven ook tot uiting
komt in het niet onnodig laten lijden van mensen die ondraaglijk lijden en
voor wie geen hoop op herstel meer bestaat. Het kabinet ziet hier geen verzwakking
in van het besef van beschermwaardigheid, doch geeft juist aan begrip te hebben
voor het uitzichtloos lijden en de mens voor het onnodig langer lijden te
willen beschermen. hierin is, naar ons oordeel, de intrinsieke waarde gelegen
van deze, op democratische wijze tot stand te brengen regeling.Het is vanzelfsprekend aan een ieder persoonlijk voorbehouden om zelf
een wens kenbaar te maken over het levenseinde zonder dat daar verantwoording
over behoeft te worden afgelegd.Zeker is de inbreng van verplegenden en verzorgenden van essentieel belang,
omdat zij inderdaad, zoals deze leden stelden, dicht rond de patiënt
staan en bijdragen aan de verlichting van diens lijden. Wij achten de
verpleegkundige inbreng bij de besluitvorming over een concreet verzoek van
een patiënt om euthanasie, van groot belang en hechten eraan dat de arts
over een voorgenomen beslissing op een dergelijk verzoek de betrokken verplegenden
of verzorgenden zoveel mogelijk raadpleegt. In het modelverslag voor de arts,
zoals dat wordt gebruikt in de huidige meldingsprocedure, staat daartoe dan
ook de vraag opgenomen, of er over de levensbeëindiging overleg is geweest
met verplegend of verzorgend personeel; zo ja, met wie en wat hun opvattingen
waren; zo nee, waarom niet? (vragen 12a t/m c). Een dergelijke vraag zullen
wij opnieuw opnemen in het ter uitvoering van het voorliggende wetsvoorstel
voor te schrijven modelverslag voor de arts. Aldus, zo menen wij, wordt recht
gedaan aan de zienswijze van de verpleegkundige met betrekking tot het verzoek
om levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding van de patiënt en de
situatie waarin deze verkeert. Dit laat overigens, zo benadrukken wij, de
primaire verantwoordelijkheid van de arts onverlet. Overleg met verplegenden
en verzorgenden is evenwel niet aan te merken als een zorgvuldigheidsvereiste
waaraan moet zijn voldaan voor een gerechtvaardigde toepassing van levensbeëindiging
op verzoek of verlening van hulp bij zelfdoding. Voor het verplicht stellen
van zodanig overleg, zoals door deze leden voorgesteld, voelen wij dan ook
niet.De leden van de SGP-fractie verzochten om een reactie op hun bezwaar dat
de toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding achteraf
plaatsvindt.Wij erkennen dat het bij levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding gaat om een onherroepelijke en verstrekkende beslissing, die om
uiterste zorgvuldigheid vraagt, zowel vooraf als achteraf.Wij willen hier nogmaals het belang benadrukken dat wij hechten aan de
consultatie van een tweede, onafhankelijke arts als waarborg voor een zo zorgvuldig
en volledig mogelijke afweging van de arts die overweegt het verzoek van zijn
patiënt in te willigen. Wij hebben dan ook veel vertrouwen in het zogenoemde
SCEN-project, inhoudende de landelijke invoering van een systeem van steunpunten
voor overleg en advies door daartoe nader opgeleide artsen. De arts die wordt
geconfronteerd met een verzoek om levensbeëindiging zal zich in de toekomst
moeten kunnen wenden tot een dergelijk steunpunt.Het belang dat wij hechten aan de consultatie van een tweede, onafhankelijke
arts als waarborg voor een zo zorgvuldig en volledig mogelijke afweging van
de arts, doet evenwel niet af aan ons oordeel dat dit niet in de plaats kan
worden gesteld van toetsing achteraf van gemelde gevallen van levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding door een onafhankelijke instantie. De beslissing
om het uitdrukkelijke verzoek om levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding
in te willigen komt toe aan de arts, die dit afweegt in samenspraak met de
patiënt binnen de context van hun behandelrelatie. Wij zien geen aanleiding
hierin verandering te brengen. Beoordeling vooraf van het voornemen tot levensbeëindigend
handelen zou neerkomen op het verlenen van toestemming vooraf, hetgeen in
onze ogen afbreuk doet aan de autonomie van de arts als hulpverlener en aan
de intimiteit rond het ziekbed. De met zodanige beoordeling vooraf onvermijdelijk
gepaard gaande procedurele aspecten zouden voorts leiden tot een bureaucratisering
van de toepassing van levensbeëindiging op verzoek op zichzelf. Dit is
onwenselijk, niet alleen met het oog op de precaire situatie waarin de patiënt,
diens familie en naasten zich bevinden, maar ook op heel praktische gronden.Naar aanleiding van de opmerking van de leden van de SGP-fractie, dat
het voor een gewetensbezwaarde arts evenzeer belastend zal zijn indien hij
een aan zijn zorg toevertrouwde patiënt aan een collega moet overdragen,
merken wij het volgende op. Zoals wij hierboven, in antwoord op een vergelijkbare vraag van de leden
van de fractie van het CDA hebben aangegeven, moet de mening van de arts die
op principiële gronden tegen euthanasie is, vanzelfsprekend worden gerespecteerd,
maar hij mag tegelijkertijd op grond van zijn plicht als goed hulpverlener
een patiënt niet in de steek laten. Dat laatste kan impliceren dat wanneer
een patiënt niet zelf in staat is een andere arts te vinden die niet
afwijzend tegenover euthanasie staat, de arts de patiënt in de gelegenheid
moet stellen een andere arts te benaderen.Inherent aan het beroep van arts is het gegeven, dat een patiënt
tot hem een verzoek om levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding kan richten,
of althans zijn mening vraagt over euthanasie. Verschil is er wat betreft
artsen die voor of tegen euthanasie zijn wél waar het gaat om het met
een patiënt spreken over diens wens of verzoek enerzijds en het zelf
daadwerkelijk ook willen meewerken bij de uitvoering van euthanasie anderzijds.
Geen verschil kan er zijn in de mogelijkheid om met een zodanige vraag benaderd
te kunnen worden. Zoiets laat zich niet bij wet regelen. Men kan slechts weten
of een arts principiële bezwaren tegen euthanasie heeft, wanneer men
hierover met een arts heeft gesproken.Volgens medisch-professionele opvattingen behoort elke arts in de eerste
plaats open te staan voor vragen van zijn patiënt over levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding en een gesprek daarover met de patiënt
aan te gaan. In de tweede plaats wordt van de arts verwacht dat hij, indien
voor hem vaststaat dat hij nimmer zijn medewerking zal geven aan de inwilliging
van een verzoek om levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding, in een vroeg
stadium zijn standpunt kenbaar maakt aan de patiënt. Dit hoeft hij niet
ongevraagd bij iedere patiënt te doen. Een gesprek met de patiënt
over beslissingen rond het levenseinde naar aanleiding van diens concrete
vragen daarover of naar aanleiding van de diagnose van een zeer ernstige aandoening
kan daarvoor een geschikt moment zijn. In de derde plaats dient de arts, indien
uit gesprekken met de patiënt blijkt dat een blijvend verschil van inzicht
bestaat over de toelaatbaarheid van levensbeëindiging op verzoek en hulp
bij zelfdoding, de patiënt in de gelegenheid te stellen in contact te
treden met een arts die geen gewetensbezwaren heeft. Als dat nodig is, mag
van de gewetensbezwaarde arts ook worden verwacht dat hij de patiënt
helpt dat contact te leggen en, indien de patiënt dat wenst, de behandeling
over te dragen aan de collega die geen gewetensbezwaren heeft. Een wettelijke
regeling van gelijke strekking als het door deze leden aangehaalde artikel
20 van de Wet afbreking zwangerschap, zou aan het bovenstaande niet afdoen.De leden van de SGP-fractie stelden nog enkele vragen over de positie
van verpleegkundigen, die op grond van gewetensbezwaren niet mee willen werken
bij de uitvoering van euthanasie, en die ook niet in dat kader handelingen
willen verrichten die zij formeel wel mogen verrichten.In de Wet beroepen individuele gezondheidszorg is geregeld waar de grens
ligt tussen het handelen van artsen en dat van verpleegkundigen. Ook is duidelijk
welke handelingen mogen worden gedelegeerd en welke niet. Voorbereidende handelingen
mogen wel door verpleegkundigen worden gedaan, uitvoeringshandelingen niet.
Het kabinet is van mening dat de positie van verpleegkundigen duidelijk genoeg
is geregeld en geen nadere wettelijke regeling behoeft. Hoewel het kabinet
oog heeft voor de gang van zaken zoals die soms in de praktijk kan voorkomen,
blijft het van mening dat het enerzijds de verantwoordelijkheid van de verpleegkundige
zelf is om aan te geven dat hij of zij niet mee wil werken op grond van principiële
bezwaren, en dat het anderzijds ook een taak van het management van een instelling
is om zodanige maatregelen te treffen, dat verpleegkundigen de ruimte en mogelijkheden
hebben zich te distantiëren van medewerking bij handelingen gericht op
levensbeëindiging. Deze leden gaven onder meer de werkdruk aan die het
erg moeilijk kan maken dat aan de houding van deze verpleegkundigen voldoende
aandacht wordt besteed. Het kabinet is van mening dat de geldende
wettelijke regelingen genoeg bescherming voor verpleegkundigen bieden waar
zij een beroep op kunnen doen, ook in de door deze leden genoemde situaties
van extra belasting van het personeel. Tenslotte gaat het niet aan om verpleegkundigen
af te wijzen uitsluitend op grond van het feit dat zij principiële bezwaren
zouden hebben tegen euthanasie. In dit verband verwijzen wij naar ons hierboven
gegeven antwoord op een vraag van de CDA-fractie over de bejegening van gewetensbezwaarde
artsen naar aanleiding van een sollicitatie.Deze leden verwezen naar een artikel van J. Vesseur in Medisch Contact
van 14 april 2000. Het is inderdaad in beginsel niet wenselijk dat de euthanaserend
arts, de gemeentelijke lijkschouwer en de consulent die bij een melding zijn
betrokken, uit eenzelfde huisartsen- of waarneemgroep afkomstig zijn. In kleinere
gemeenten, waarin slechts enkele artsen met elkaar alle diensten verzorgen,
zal evenwel eerder sprake zijn van wederzijdse afhankelijkheid dan in grote
steden, waarbinnen grotere waarneemgroepen kunnen functioneren, waarvan de
leden elkaar lang niet altijd goed kennen. In laatstbedoelde gevallen behoeft
consultatie van een collega uit de waarneemgroep niet bezwaarlijk te zijn.
Voorts zijn er geografisch grotere gebieden waarbinnen waarneemgroepen functioneren
bestaande uit artsen vanuit diverse kleinere, verspreide gemeenten. In deze
situaties kan de beschikbaarheid van een consulent problematisch zijn, indien
niet een beroep gedaan zou kunnen worden op een collega uit de waarneemgroep.
Wij willen het consulteren van een lid van de waarneemgroep dan ook niet uitsluiten.
Hetzelfde kan worden opgemerkt met betrekking tot de lijkschouwer.Waar het om gaat is, dat de geconsulteerde arts in de gegeven situatie
in staat moet zijn om een deskundig en onafhankelijk oordeel te geven over
de uitzichtloosheid en ondraaglijkheid van het lijden van de patiënt,
inclusief de vraag of er nog alternatieven zijn om dat lijden te verlichten,
alsmede over de vrijwilligheid en weloverwogenheid van het verzoek om levensbeëindiging
of hulp bij zelfdoding.Voorts wijzen wij nog op onze voornemens zoals aangegeven in het rapport
«Forensische geneeskunde, een nieuwe praktijk», welk rapport op
4 november 1999 aan voorzitter van de Tweede Kamer is gezonden (brief nr.
793047/599/BS, handelingen II 1999/2000, blz. 25–1906). Daarin komt
ook de positie van de huisarts-gemeentelijke lijkschouwer aan de orde. Door
de ontwikkeling van een landelijk netwerk van GGD'en is de functie van gemeentelijke
lijkschouwer steeds meer geconcentreerd bij GGD'en. Dit is zeker het geval
bij grote GGD'en in grote bevolkingscentra. In meer landelijke gebieden is
het nog niet mogelijk om de taken van gemeentelijke lijkschouwer overal te
laten vervullen door artsen die aan een GGD zijn verbonden. Daar wordt de
taak nog uitgeoefend door huisartsen, zoals dat vanouds gebruikelijk was.
In sommige situaties werken huisartsen in deze functie onder de supervisie
van een GGD.Het feit dat de huisarts-gemeentelijke lijkschouwer de meldende huisarts
kent, kan van invloed zijn op zijn oordeelsvorming, zonder dat dit overigens
de vereiste objectiviteit behoeft aan te tasten. Huisartsen geven dit zelf
ook aan. Men kent veelal de zorgvuldigheid waarmee de collega te werk gaat.
Dit is ook gebleken uit het evaluatieonderzoek naar de meldingsprocedure euthanasie
in 1996. Het kan echter voorkomen dat een huisarts-gemeentelijke lijkschouwer
een oordeel geeft waarbij hij het moeilijk vindt om kritiek op zijn collega
uit te oefenen. Teneinde alle mogelijke vragen en twijfels met betrekking
tot het geven een objectief oordeel uit te bannen en ook om de expertise van
een gemeentelijke lijkschouwer te incorporeren in het takenpakket van en forensisch
geneeskundige (welke taken veel meer omvatten dat alleen de lijkschouw bij
euthanasie), is het streven er op gericht om de functie huisarts-gemeentelijke lijkschouwer af te bouwen. Dat zal echter niet in alle gevallen
in niet-stedelijke gebieden mogelijk zijn. In gevallen waar dat niet mogelijk
is, moet een huisarts dan wel bij de uitoefening van de functie van gemeentelijke
lijkschouwer werken onder supervisie van een GGD en over de vereiste expertise
van forensisch geneeskundige beschikken.Tenslotte wijzen wij erop dat, zoals ook uit het aangehaalde artikel blijkt,
de regionale toetsingscommissies in voorkomend geval zowel de individuele
arts als de inspectie wijzen op en aandacht vragen voor deze ongewenst geachte
situatie. Zodanige terugkoppeling zal leiden tot verbetering van werkprocessen
met betrekking tot levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.De leden van de SGP-fractie stelden enkele vragen over het SCEN-project.In artikel 2, eerste lid, onderdeel e. van het wetsvoorstel is bepaald
dat de arts tenminste één andere, onafhankelijke arts moet hebben
geraadpleegd, die de patiënt ook gezien moet hebben. Het is geen verplichting
dat dit een SCEN-arts moet zijn. Er worden ook thans in regio's waar SCEA-
of SCEN-artsen zijn gevestigd, artsen als consulent gevraagd die niet hebben
deelgenomen aan het SCEN-project. Wanneer de regionale toetsingscommissies
bepaalde vragen hebben naar aanleiding van het verslag van de consulent, dan
zullen zij de betreffende consulent hun vragen voorleggen en zonodig met hem
overleggen. De inhoud van het consult wordt derhalve mede bij de toetsing
betrokken. Dit systeem functioneert nu reeds vanaf het begin van het SCEN-project
en zal ook blijven functioneren wanneer in alle regio's van de districtshuisartsenverenigingen
(DHV's) SCEN-artsen zijn opgeleid. Het is te verwachten dat naarmate er meer
opgeleide SCEN-artsen komen, deze ook vaker benaderd zullen worden voor consultatie.
Niet iedere behandelend arts zal echter altijd op een SCEN-arts als consulent
een beroep doen. Aangezien ook in de toekomst van beide mogelijkheden gebruik
gemaakt zal worden en de inhoud van het consult, ongeacht door welke arts
dit is gedaan, ook bij de toetsing wordt betrokken, achten wij het niet aangewezen
om de invoering van de wet te laten wachten tot het netwerk van SCEN-artsen
is voltooid.Bij het toetsing door de regionale toetsingscommissies wordt ook aandacht
besteed aan de mogelijkheden van palliatieve zorg die in ieder individueel
geval nog voorhanden waren. Hierbij wordt ook het verslag van de consulent
betrokken. Zowel de consulent die niet aan het SCEN-project heeft deelgenomen
als degene die wel heeft deelgenomen zal met de arts de mogelijkheden van
palliatieve zorg bespreken. In het SCEN-project is voorzien dat per district
het COPZ (Centrum voor Ontwikkeling van Palliatieve Zorg) in die regio de
kennis over palliatieve zorg verzorgt. De COPZ'en hebben veelal een goed palliatief
team, waar iedere arts, zoals behandelend arts of consulent, voor wie dat
noodzakelijk is en die daar behoefte aan heeft, een beroep op kan doen. In
overleg tussen KNMG en alle COPZ'en gezamenlijk is afgesproken de richtlijnen
van het Integraal Kanker Centrum Midden Nederland te gebruiken als materiaal
bij de SCEN opleiding.De leden van de SGP-fractie vroegen het kabinet te beargumenteren in hoeverre
het een verwijsplicht naar een palliatieve zorginstelling wenselijk en noodzakelijk
acht.Het kabinet acht het aangewezen dat in het behandelproces en in het overleg
met de patiënt de nodige aandacht wordt besteed aan de mogelijkheden
om de patiënt palliatief te behandelen en te verzorgen. Deze aandacht
moet door de behandelend arts worden gegeven en ook de consulent moet de mogelijkheden
van palliatieve zorg bij het consult ter sprake brengen. Het is evenwel de
eigen keus van de patiënt om hetzij verder in te gaan op de mogelijkheden
die er palliatief nog voorhanden zijn hetzij om te persisteren bij het verzoek
tot euthanasie en geen nadere palliatieve zorg te wensen. Een
patiënt kan niet worden verplicht palliatieve zorg te ondergaan en gebruik
te maken van zorginstanties op palliatief gebied. Tot het voorzien in een
verwijsplicht als door deze leden voorgesteld, zien wij dan ook geen aanleiding.Voor de gerechtvaardigde inwilliging van het in een wilsverklaring neergelegde
verzoek om levensbeëindiging van een inmiddels wilsonbekwaam geworden
patiënt, is de overeenkomstige toepasselijkheid van de zorgvuldigheidseisen
in het eerste lid vereist. De gekozen formulering houdt in dat inachtneming
van de in het eerste lid genoemde zorgvuldigheideisen geboden is voor zover
de overeenkomst tussen de situaties in het eerste lid en het tweede lid strekt.
Zoals wij in de nota naar aanleiding van het verslag al hebben aangegeven,
vormt dementie, hoewel dit op zichzelf een onbehandelbaar, onomkeerbaar en
progressief verlopend ziektebeeld betreft, naar ons oordeel op zichzelf in
het algemeen geen reden om een verzoek om levensbeëindiging in te willigen.
Dementie is een mogelijke oorzaak van wilsonbekwaamheid, maar dement zijn
houdt op zichzelf niet uitzichtloos en ondraaglijk lijden in. Het is de vraag
of een demente patiënt lijdt, althans lijden kan ervaren. Tot de inwilliging
van een verzoek om levensbeëindiging zal dan ook eerder aanleiding zijn
indien uit de situatie waarin de demente patiënt verkeert is af te leiden
dat deze lijdt onder uiterst onaangename gevolgen van zijn dementie of van
andere bijkomende aandoeningen, bijvoorbeeld hevige benauwdheid als gevolg
van herhaalde, therapieresistente verslikpneumonieën, of hevige pijn
als gevolg van ernstige decubitus. De vaststelling evenwel of er, in het geval
van dementie, feitelijk sprake is van een uitzichtloos en ondraaglijk lijden,
behelst een medisch-professioneel oordeel, en is derhalve voorbehouden aan
de arts.Overigens gaan wij op de status en de reikwijdte van de wilsverklaring,
waarnaar deze leden vroegen, hieronder nog nader in, naar aanleiding van vragen
van de GroenLinks-fractie.Ook deze leden stonden stil bij het voorgenomen evaluatieonderzoek naar
het functioneren van de meldingsprocedure, naar de ervaringen die zijn opgedaan
met de regionale toetsingscommissies en naar de stand van zaken op het terrein
van euthanasie en andere medische beslissingen rond het levenseinde.Wij verwijzen hier naar ons eerder in deze nota gegeven antwoord op vragen
van de leden van de fracties van de RPF en het GPV, waarin wij uiteen hebben
gezet waarom wij de totstandkoming van dit wetsvoorstel thans wenselijk achten
en waarom wij het niet nodig vinden hiertoe eerst de resultaten van dit evaluatie-onderzoek
af te wachten.De leden van de fractie van de SGP gaven te kennen het uit een oogpunt
van continuïteit en vergelijkbaarheid wenselijk te vinden wanneer een
grootschalig onderzoek weer zou worden uitgevoerd door de onderzoekers Van
der Maas en Van der Wal.Het kabinet heeft in de nota naar aanleiding van het verslag aangegeven
er naar te streven dat een zodanig onderzoek begin 2001 van start kan gaan.
Over de opzet en uitvoering van een zodanig onderzoek is momenteel overleg
gaande. In dit kader heeft inmiddels tussen de beide betrokken departementen
en de genoemde onderzoekers een oriënterend gesprek plaats gevonden.Met de leden van de fractie van GroenLinks zijn wij van mening dat aan
het overleg met familie en naasten en met de verplegenden of verzorgenden
veel waarde moet worden gehecht, omdat deze de patiënt goed kennen en
veel in zijn nabijheid zijn. Voor de arts kan dit overleg een bevestiging
geven van de vrijwilligheid en weloverwogenheid van het verzoek van de patiënt.
Voorts ligt het uit professioneel oogpunt in de rede dat de arts,
indien de patiënt hiermee instemt, diens naasten informeert over de stappen
die hij onderneemt in zijn besluitvorming en hen overigens, voor zover dat
evenzeer in de rede ligt, bij de gang van zaken betrekt. Overleg met familie
en naasten of met verplegenden en verzorgenden is evenwel niet aan te merken
als een zorgvuldigheidsvereiste waaraan moet zijn voldaan voor een gerechtvaardigde
toepassing van levensbeëindiging op verzoek of verlening van hulp bij
zelfdoding.In het modelverslag voor de arts zoals gebruikt in de huidige meldingsprocedure
staat de vraag opgenomen, of er over de levensbeëindiging overleg is
geweest met verplegend of verzorgend personeel; zo ja, met wie en wat hun
opvattingen waren; zo nee, waarom niet? (vragen 12a t/m c). Dezelfde vragen
worden gesteld met betrekking tot naasten (vragen 13a t/m c). Dergelijke vragen
zullen wij opnieuw opnemen in het ter uitvoering van het voorliggende wetsvoorstel
voor te schrijven modelverslag voor de arts.De leden van de fractie van GroenLinks merkten terecht op dat bij de beoordeling
van de ondraaglijkheid van het lijden de nadruk ligt op de beleving van de
patiënt. In het vereiste van uitzichtloos en ondraaglijk lijden hangen
de begrippen «uitzichtloos»en «ondraaglijk» nauw met
elkaar samen en kunnen dan ook niet goed los van elkaar worden beoordeeld.
De ondraaglijkheid van het lijden zal in veel gevallen juist mede zijn ingegeven
door de objectieve vaststelling dat naar medisch vakkundig oordeel de situatie
van de patiënt niet te verbeteren is. Zo menen wij in het door deze leden
gegeven voorbeeld dat inderdaad sprake kan zijn van ondraaglijk lijden als
gevolg van de wetenschap op korte termijn te zullen overlijden aan een fatale
ziekte waarvoor elk behandelingsperspectief ontbreekt. De arts kan in dat
geval tot de conclusie komen dat aan het betreffende zorgvuldigheidsvereiste
is voldaan doordat hij in gesprekken met de patiënt diens beweegredenen
om zijn verzoek te doen, nagaat. In dit verband zijn ook van belang de zorgvuldigheidsvereisten
onder c. en d. Het is aan de arts om met de patiënt – ook indien
sprake is van een infauste prognose – voor te lichten over diens vooruitzichten
en met hem na te gaan of er voor de patiënt nog alternatieven zijn. Wanneer
een patiënt weet dat hij geen pijn zal behoeven te lijden en niet alleen
gelaten zal worden, wordt in sommige gevallen het verzoek naar de achtergrond
geschoven en is de inwilliging van het verzoek soms niet meer aan de orde.
Maar het vooruitzicht van verdergaande ontluistering en de angst om niet op
een waardige wijze te kunnen sterven, zijn wezenlijke elementen, die door
iedere patiënt anders worden beleefd en die ondraaglijk lijden tot gevolg
kunnen hebben.De leden van de fractie van GroenLinks gingen nog in op de taak van de
gemeentelijke lijkschouwer. Deze houdt in een zodanige beoordeling van de
situatie te geven dat hij de officier van justitie kan adviseren om een verklaring
van geen bezwaar tegen begraven of verbranding af te geven. Daartoe moet hij
nagaan of er inderdaad sprake is van levensbeëindiging op verzoek of
hulp bij zelfdoding. Deze toetsing is, zo beamen wij de opmerking van deze
leden, een marginale. De lijkschouwer beoordeelt niet in detail of aan de
vereiste zorgvuldigheidseisen is voldaan, maar overziet wel de situatie opdat
hij in geval van ernstige onregelmatigheden de officier van justitie kan inlichten.
Zijn aanwezigheid ter plaatse en het uitvoeren van een uitwendige schouw kunnen
leiden tot de constatering dat de toestand van de overleden patiënt in
het geheel niet overeenkomt met het vereiste van uitzichtloos en ondraaglijk
lijden in de betekenis die in dit wetsvoorstel daaraan wordt toegekend. De
gemeentelijke lijkschouwer spreekt onder meer met de betrokken arts. Hij heeft
voorts een signalerende functie ten opzichte van de toetsingscommissie, bijvoorbeeld
door deze te informeren over bepaalde aspecten die naar zijn indruk de commissie
wel moet weten, maar die niet direct uit de stukken blijken. Zo
kan de commissie in voorkomend geval een toelichting aan de gemeentelijke
lijkschouwer vragen op de procedurele gang van zaken rond de melding.Voor het antwoord op de vraag van de GroenLinks-fractie met betrekking
tot de situatie dat de euthanaserend arts, de gemeentelijke lijkschouwer en
de consulent die bij een melding zijn betrokken, uit eenzelfde praktijk of
waarneemgroep afkomstig zijn, verwijzen wij naar de uiteenzetting die wij
hierboven hebben gegeven in antwoord op een vraag van gelijke strekking van
de leden van de SGP-fractie.De bevestiging van het verzoek van de patiënt tegenover de consulent,
zo beantwoorden wij een vraag daarover van de GroenLinks-fractie, vindt plaats
bij gelegenheid van het bezoek dat de consulent brengt aan de patiënt.
De consulent geeft tegenover de behandelend arts zijn eigen oordeel over de
vraag of aan de zorgvuldigheidseisen a tot en met d is voldaan en gaat dit
na in een gesprek met de behandelend arts, door bestudering van het medisch
dossier én in gesprek met de patiënt.Is er een schriftelijke wilsverklaring van een inmiddels wilsonbekwaam
geworden patiënt, dan is voor de inwilliging van het daarin vervatte
verzoek om levensbeëindiging de overeenkomstige toepasselijkheid van
de zorgvuldigheidseisen in het eerste lid vereist. De gekozen formulering
houdt in dat inachtneming van de in het eerste lid genoemde zorgvuldigheideisen
geboden is voor zover de overeenkomst tussen de situaties in het eerste lid
en het tweede lid strekt. De specifieke positie van de wilsonbekwame patiënt
brengt met zich mee dat mondelinge verificatie van zijn wens en zijn lijden
niet mogelijk is.De arts zal de vereiste overtuiging dat aan de zorgvuldigheidsvereisten
is voldaan, dan ook moeten krijgen op basis van zijn eigen beoordeling van
de situatie, overleg met andere hulpverleners die met de patiënt een
behandelrelatie hebben of hadden en overleg met familie en naasten. Van de
vrijwilligheid en weloverwogenheid van het verzoek zal hij overtuigd kunnen
zijn indien zijn bevindingen geen aanleiding geven om het tegendeel aan te
nemen. De rechtskracht die wij in dit wetsvoorstel aan de wilsverklaring willen
toekennen houdt in, dat deze kan worden beschouwd als overeenstemmend met
de wil van de patiënt, mits deze, zoals in het tweede lid is voorgeschreven,
tot een redelijke waardering van zijn belangen terzake in staat werd geacht
voordat hij wilsonbekwaam werd. Naar aanleiding van vragen van gelijke strekking
van de CDA-fractie hebben wij hierboven voorts gewezen op het belang van bespreking
van de schriftelijke wilsverklaring met de behandelend arts ter gelegenheid
van de opstelling ervan.De overeenkomstige toepasselijkheid van de zorgvuldigheidseisen genoemd
in het eerste lid kan er ook toe leiden dat de arts niet toekomt aan inwilliging
van het verzoek in de op zichzelf geldig te achten wilsverklaring. De alsdan
ontstane situatie – de patiënt is inmiddels in coma geraakt –
kan met zich meebrengen dat het intreden van een natuurlijke dood kan worden
afgewacht, bijvoorbeeld omdat van lijden op dat moment geen sprake meer is.De leden van de GroenLinks-fractie vroegen voorts naar de verhouding tussen
de consulterende arts en de SCEN-artsen.In alle gevallen dient de consulent zijn onafhankelijk oordeel te geven
over de zorgvuldigheidseisen, zoals opgenomen in de onderdelen a tot en met
d. Net als iedere consulent moet ook de SCEN-consulent ten opzichte van de
consultvragende arts en ten opzichte van de patiënt een onafhankelijke
positie innemen, en bijvoorbeeld niet lid zijn van dezelfde maatschap of medebehandelaar
zijn. Er is geen verplichting is om een arts te consulteren die aan het SCEN-project
heeft deelgenomen. Wanneer de regionale toetsingscommissie een individueel
geval ter toetsing krijgt voorgelegd zal zij het verslag van
de consulent op zijn inhoudelijke merites beoordelen en zonodig nadere inlichtingen
vragen.Zoals wij hierboven hebben aangegeven, moet de mening van de arts die
op principiële gronden tegen euthanasie is, vanzelfsprekend worden gerespecteerd,
maar hij mag tegelijkertijd op grond van zijn plicht als goed hulpverlener
een patiënt niet in de steek laten. Dat laatste kan impliceren dat wanneer
een patiënt niet zelf in staat een andere arts te vinden die niet afwijzend
tegenover euthanasie staat, de arts de patiënt in de gelegenheid moet
stellen een andere arts te benaderen. Verder verwijzen wij deze leden naar
de hierboven gegeven uiteenzetting in antwoord op vergelijkbare vragen van
de leden van de fracties van het CDA en de SGP.De leden van de fractie van GroenLinks stelden in een aantal vragen de
positie aan de orde van de verpleegkundige, die wordt betrokken bij de uitvoering
van euthanasie.Op grond van de geldende wettelijke bepalingen mag een arts de uitvoering
van euthanasie niet aan anderen overlaten. Het voorliggende wetsvoorstel brengt
hierin geen verandering. Een verpleegkundige moet formeel weigeren om mee
te werken aan uitvoeringshandelingen. Het management van een instelling heeft
de taak voorwaarden daarvoor te scheppen en er op toe te zien dat een verpleegkundige
geen uitvoeringshandelingen verricht bij de toepassing van euthanasie. De
druk op personeel in de praktijk mag geen reden zijn om van de wettelijke
regels af te wijken. De verantwoordelijkheid voor de toepassing van euthanasie
ligt bij de arts: deze moet voldoen aan de zorgvuldigheidseisen en er wordt
getoetst of hij deze voorwaarden in acht heeft genomen. De verpleegkundige
is hiervoor niet aansprakelijk.Bij gesprekken in het kader van de besluitvorming die aan de uitovering
vooraf gaat, zijn dikwijls wél verpleegkundigen aanwezig en betrokken.
Bovendien kunnen verpleegkundigen betrokken zijn bij voorbereidingshandelingen.
Indien zij op principiële gronden tegen euthanasie zijn, mag van hen
worden verwacht dat zij dit tijdig kenbaar maken. Zodoende zullen zij, indien
zij dat niet willen, ook niet bij de gesprekken over het verzoek van de patiënt
en bij de verdere besluitvorming, zijn betrokken.In de Wet beroepen individuele gezondheidszorg is geregeld waar de grens
ligt tussen het handelen van artsen en dat van verpleegkundigen. Ook is duidelijk
welke handelingen mogen worden gedelegeerd en welke niet. Voorbereidende handelingen
mogen wel door verpleegkundigen worden gedaan, uitvoeringshandelingen niet.
Het kabinet is van mening dat de positie van verpleegkundigen duidelijk genoeg
is geregeld en geen nadere wettelijke regeling behoeft.In antwoord op de door de leden van de GroenLinks-fractie gemaakte opmerkingen
over de sanctionering van de verschillende zorgvuldigheidseisen merken wij
het volgende op.De toetsingscommisie spreekt in haar gemotiveerde oordeel uit of de arts
overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld en brengt, indien dit
niet het geval is, haar oordeel ter kennis van het college van procureurs-generaal
en de regionaal inspecteur voor de gezondheidszorg. Vervolgens komt de afweging
aan de orde welke reactie, een tuchtrechtelijke of een strafrechtelijke, op
de door de commissie vastgestelde ommissie van de arts in de rede ligt. Bij
deze afweging speelt uiteraard een rol het gewicht dat aan de niet-inachtneming
van de zorgvuldigheidseisen moet worden toegekend. Van deze zorgvuldigheidseisen
kan worden gesteld dat de eerste twee, betreffende het uitzichtloos en ondraaglijk
lijden en betreffende het vrijwillig en weloverwogen verzoek, van een andere
orde zijn dan de laatste twee, betreffende de consultatie en de medisch zorgvuldige
uitvoering. De eerstgenoemde komen dicht bij wat een materiële normstelling
voor gerechtvaardigde euthanasie en hulp bij zelfdoding zou kunnen
worden genoemd, terwijl de laatstgenoemde eisen een meer formeel karakter
hebben, gericht op procedurele zorgvuldigheid. Wij kunnen ons voorstellen
dat het niet-inachtnemen van eerstgenoemde eisen ernstiger moet worden opgevat
dan het niet-inachtnemen van laatstgenoemde eisen. Tegelijkertijd kan een
tekortkoming in de procedurele sfeer ertoe leiden dat onvoldoende komt vast
te staan of aan eerstgenoemde eisen wel is voldaan. Met andere woorden: ook
procedurele eisen dienen volstrekt serieus te worden genomen. Gelet hierop
menen wij dat een scherpe onderscheiding in het régime waaronder niet-inachtneming
van de onderscheiden zorgvuldigheidseisen is gesanctioneerd, niet de voorkeur
verdient. Wij zijn van oordeel dat de meest afgewogen reactie op onzorgvuldig
handelen in voorkomend geval tot stand komt doordat het College van procureurs-generaal
van het openbaar ministerie en de regionaal inspecteur voor de gezondheidszorg –
ieder met behoud van de eigen verantwoordelijkheid – bezien of, en zo
ja, welke stappen moeten worden ondernomen in de richting van de arts.De meldplicht is uitdrukkelijk in de omschrijving van de bijzondere strafuitsluitingsgrond
opgenomen om expliciet tot uitdrukking te brengen dat alleen die arts straffeloos
is, die op zorgvuldige wijze levensbeëindiging op verzoek toepast of
hulp bij zelfdoding verleent én zijn handelen meldt opdat hij verantwoording
hierover aflegt. Hiermee wordt het belang van meldingsbereidheid en van het
geven van openheid van zaken, tot uitdrukking gebracht.Opneming van de meldplicht in de bijzondere strafuitsluitingsgrond brengt
met zich mee, dat bij ontdekking dat de arts levensbeëindigend heeft
gehandeld zonder hiervan melding te maken, het vermoeden kan ontstaan van
schuld aan overtreding van artikel 294 Sr. Dit zal aanleiding voor het openbaar
ministerie zijn om een opsporingsonderzoek in te stellen. Daarmee staat op
zichzelf nog niet vast dat de arts zal worden vervolgd terzake van dat levensdelict.
Indien blijkt dat de arts, zoals de leden van de GroenLinks-fractie het uitdrukten,
op het melden na aan alle voorwaarden heeft voldaan, dan kan vervolging worden
overwogen terzake van het misdrijf van artikel 228 Sr. (betreft valsheid in
geschrifte in verband met het valselijk opmaken van een overlijdensverklaring)
of van de overtreding van artikel 81, eerste onderdeel, van de Wet op de lijkbezorging
(handelen in strijd met artikel 7, eerste en tweede lid, Wet op de lijkbezorging,
betreffende het opmaken van een valse overlijdensverklaring en/of het achterwege
laten van een beredeneerd verslag).Wij zijn van mening, dit in antwoord op de opmerking van deze leden dat
een strafrechtelijke reactie op het niet-inachtnemen van de voorschriften
rond consultatie niet-proportioneel zou zijn, dat het gewicht van de schending
en de meest passende reactie daarop het beste kan worden beoordeeld in de
context van het concrete geval. Wij zijn van oordeel dat de toetsingscommissies
en, in voorkomend geval in tweede instantie het openbaar ministerie, hierover
het meest adequaat een afgewogen standpunt kunnen innemen. Op de vraag betreffende
de wenselijke sanctionering van de verschillende zorgvuldigheidseisen zijn
wij hierboven reeds ingegaan.Graag gaan wij nogmaals nader in op de wettelijke status die wij beogen
te geven aan de schriftelijke wilsverklaring aan de hand van de vragen die
de leden van de fractie van GroenLinks daarover stelden.Voor levensbeëindiging bij een zogenoemde wilsbekwame patiënt
is essentieel het uitdrukkelijk verzoek daartoe van de patiënt. Dit verzoek
is bij voorkeur schriftelijk vastgelegd, al is dit op zichzelf niet vereist
voor het gerechtvaardigd zijn van de inwilliging ervan. Het voorhanden zijn
van een schriftelijke wilsverklaring vormt in dat geval een hulpmiddel bij
de beoordeling van de vraag of er sprake is van een gerechtvaardigd verzoek om levensbeëindiging, maar ontslaat de arts niet van de plicht
om, alvorens tot levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding over te gaan,
na te gaan of sprake is van een vrijwillig en weloverwogen verzoek. De regeling
betreffende de wilsverklaring in artikel 2, tweede lid geldt, dit in antwoord
op een vraag van deze leden, niet zozeer voor wilsbekwame patiënten.
De erkenning van de schriftelijke wilsverklaring die wij met dit wetsvoorstel
beogen, is juist gericht op de situatie waarin de patiënt niet meer in
staat is zijn wil te uiten.De concrete gevolgen van de schriftelijke wilsverklaring, bedoeld in artikel
2, tweede lid, zijn deze, dat de arts zodanige verklaring kan beschouwen als
overeenstemmend met de wil van de patiënt. Deze legitimeert de arts,
met inachtneming van de overigens in het wetsvoorstel genoemde zorgvuldigheidseisen,
om aan de wens van de patiënt gevolg te geven. De arts heeft, zoals wij
eerder aangaven, geen rechtsplicht daartoe. Bovendien moet de arts de overtuiging
hebben gekregen dat de situatie van uitzichtloos en ondraaglijk lijden zich
inmiddels voordoet. Aan de wilsverklaring kunnen derhalve inderdaad, zoals
deze leden opmerkten, geen rechten ontleend worden. Het opstellen van een
wilsverklaring wil niet zeggen dat aan het daarin vervatte verzoek op enig
moment vanzelf zal worden voldaan. Voorkómen moet dan ook worden, dat
bij de patiënt of diens naasten zodanige ongerechtvaardigde verwachtingen
worden gewekt. Hiervoor is het, zo herhalen wij nogmaals, in de eerste plaats
van belang dat de arts die van zijn patiënt een wilsverklaring krijgt
aangereikt «voor later», met de patiënt bespreekt welke motieven
daaraan ten grondslag liggen en van welke waarde de wilsverklaring te zijner
tijd zal kunnen zijn voor de behandelend arts. Hij zal de patiënt voorlichten
over de rol die de wilsverklaring zal kunnen spelen bij behandelbeslissingen
in de toekomst. Dit kan inhouden dat de behandelend arts op enig moment vaststelt
dat de inmiddels wilsonbekwaam geworden patiënt verkeert in een situatie
van uitzichtloos en ondraaglijk lijden en besluit het in de wilsverklaring
vervatte verzoek in te willigen. Maar ook indien de arts niet overgaat tot
levensbeëindiging, omdat naar zijn oordeel niet aan de daavoor geldende
zorgvuldigheidsvereisten is voldaan of omdat hij hiertoe om op grond van zijn
eigen opvattingen niet bereid is, zal de wilsverklaring voor hem van waarde
kunnen zijn als richtsnoer bij behandelbeslissingen op dat moment. De inhoud
van de wilsverklaring kan hem bijvoorbeeld sterken in zijn overtuiging dat
het in de rede ligt een behandeling niet in te stellen of te staken. Dit is,
zo beantwoorden wij de vraag van deze leden, de richting waarin naar onze
verwachting de praktijk zich zal ontwikkelen als gevolg van de erkenning van
de schriftelijke wilsverklaring.In de nota naar aanleiding van het verslag hebben wij uiteengezet dat,
en waarom, wij de suggestie van deze leden om te voorzien in een te raadplegen
databank, waarin alle oordelen van de commissies in geanonimiseerde vorm zijn
opgenomen, graag in beraad houden, met dien verstande, dat wij menen dat aan
de openbaarheid van zodanige databank grote bezwaren kleven. Wij kunnen ons
evenwel voorstellen dat aan een dergelijke databank in de toekomst behoefte
zal blijken te bestaan bij de toetsingscommissies en dat een dergelijke voorziening
kan bijdragen in de eenheid van oordelen van de toetsingscommissies. Voor
het inzicht in de werkwijze en afwegingen van de commissies waaraan binnen
de beroepsgroep en meer in het algemeen, in de samenleving, behoefte bestaat,
vinden wij de uit te brengen jaarverslagen geschikt.Ter bewaking van de eenheid van oordelen hebben wij vooralsnog veel vertrouwen
in het periodiek overleg tussen de voorzitters van de commissies, in aanwezigheid
van vertegenwoordigers van het College van procureurs-generaal en van de Inspectie
voor de gezondheidszorg van het Staatstoezicht op de Volksgezondheid, waarin
artikel 13 voorziet. Uit de ervaringen van de commissies met deze vormen van
overleg tot nu toe, zoals weergegeven in het jaarverslag 1999
van de commissies, blijkt reeds, dat algemene vragen inzake interpretatieverschillen
tussen de commissies of inzake de werkwijze van de commissies, op bevredigende
wijze aan de orde komen. Voor het instellen van een raad van toezicht, zoals
door deze leden gesuggereerd, voelen wij niet. Wij zijn van mening dat het
systeem van toetsing waarin het wetsvoorstel voorziet, daardoor nogal zwaar
aangezet zou worden en tot onnodige bureaucratisering zou leiden.De Minister van Justitie,A. H. KorthalsDe Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,E. Borst-Eilers 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26691-9.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl