De situatie in het Midden-Oosten; Verslag algemeen overleg van 27 februari 2004 over geweldsinstructie Nederlandse militairen In Irak
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 23432, nr. 152

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

24-03-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

23432 nr. 152

18-03-2004

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesHet antwoord van de bewindsliedenNadere gedachtewisselingOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 23432Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 50 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
23 432De situatie in het Midden-Oostennr. 152VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 18 maart 2004De vaste commissie voor Defensie1, de vaste
commissie voor Justitie2 en de vaste commissie
voor Buitenlandse Zaken3 hebben op 27 februari
2004 overleg gevoerd met minister Kamp van Defensie, minister Donner van Justitie
en minister Bot van Buitenlandse Zaken, over de brief van
de ministers van Defensie, Justitie en Buitenlandse Zaken over de geweldsinstructie
voor de Nederlandse militairen in Irak (23 432, nr. 150).Van dit overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag uit.Vragen en opmerkingen uit de commissiesDe heer Koenders (PvdA) vindt dat zowel de
Nederlandse militairen als de Irakezen recht hebben op een eenduidige, robuuste
geweldsinstructie. De regering draagt daarvoor de volle verantwoordelijkheid
maar is daarin tekortgeschoten, met name de minister van Justitie als verantwoordelijke
voor het openbaar ministerie (OM). De geweldsinstructie ligt nu op straat,
wat slecht is voor de veiligheid. In de uitgelekte brief van de heer De Wijkerslooth
komt het beeld naar voren van een eigengereid provincialistisch OM dat de
media gebruikt zoals het uitkomt zonder rekening te houden met de grote verantwoordelijkheid
bij het uitzenden van missies.Het gevolg is dat de Nederlandse militairen in onzekerheid verkeren en
zich in de steek gelaten voelen bij het uitvoeren van een zeer belangrijke
en risicovolle taak. De regering zou deze schade moeten herstellen.De gezamenlijke brief van de drie ministers maakt gelukkig duidelijk dat
er een robuuste, duidelijke geweldsinstructie is, die de Nederlandse militairen
goed kennen. Hiermee lijkt er een groot gat te zitten tussen de opvattingen
van het OM en van de regering. In tegenstelling tot de regering vindt het
OM namelijk dat er voor Nederlandse militairen meer beperkingen gelden bij
geweldsgebruik dan voor soldaten van het Verenigd Koninkrijk (VK) als bezettende
mogendheid. Met de brief van de regering worden de verschillen gemaskeerd
en wordt het OM in de hoek gezet.Het OM heeft onhandig en eigenzinnig geopereerd, waarvoor de minister
van Justitie (in politieke zin) verantwoordelijk is. Welke contacten zijn
er in het kader van de uitzending naar Irak geweest tussen de ministeries
van Defensie en Justitie, met name over strafrechtelijke aspecten en de geweldsinstructie?
Hoe kunnen de ontstane lekken (de brief van de heer De Wijkerslooth en de
geweldsinstructie) worden verklaard? Welke contacten heeft de minister van
Justitie gehad met het OM naar aanleiding van de uitgelekte brief van 15 januari
en het persbericht van het OM van gisteren? Heeft hij actie ondernomen om
herhaling te voorkomen? Is hij bereid om het OM te instrueren, eventueel met
een aanwijzing, dat de geweldsinstructie moet worden toegepast zoals vastgesteld,
zodat de brief van 15 januari expliciet wordt gecorrigeerd? In het licht
van de gebeurtenissen moet de militaire expertise bij het OM worden uitgebreid.
Is de regering daartoe bereid? Bij uitzendingen zou in de toekomst terughoudender
moeten worden geopereerd in de media en zou zorgvuldiger moeten worden omgegaan
met brieven die makkelijk kunnen uitlekken. Verder zouden militairen met respect
moeten worden behandeld en moeten worden beoordeeld op basis van onafhankelijk
onderzoek. Kan de regering ervoor zorgen dat de zaak Erik O. met spoed wordt
behandeld?De heer Wilders (VVD) is van mening dat de
Nederlandse militairen in Irak een belangrijke missie uitvoeren; zij dragen
bij aan het stabiel en veilig maken van het land, zodat het op termijn democratisch
kan worden bestuurd. In dat licht is de in Nederland ontstane commotie over
de geweldsinstructie gênant. Als Nederland op een geloofwaardige wijze
wil blijven meedoen aan VN- en NAVO-missies, mag dit geneuzel zich niet herhalen.Hoe is het mogelijk dat de brief van de heer De Wijkerslooth aan de top
van het OM is gelekt naar de media? Hoe is het mogelijk dat de «gele
kaart» met geweldsinstructies in handen is gekomen van de pers? Hoe
is het mogelijk dat het OM enerzijds hard optreedt tegen slapende militairen
omdat het gaat om een oorlogssituatie, en anderzijds vindt dat er geen waarschuwingsschot
mag worden gelost? Het is onverstandig dat de heer De Wijkerslooth in zijn
uitgelekte brief algemene opmerkingen maakt over de geweldsinstructie. De
Nederlandse militairen bevinden zich in Irak in een risicovolle omgeving;
het niet toestaan van waarschuwingsschoten en geweld lijkt alleen te kunnen
worden bedacht door mensen achter een bureau bij het OM die nog nooit in Irak
zijn geweest. De Nederlandse militairen verdienen beter.De regering zegt in haar brief onomwonden dat er wel geweld mag worden
gebruikt, inclusief waarschuwingsschoten. Verder wordt gesteld dat de Nederlandse
geweldsinstructie overeenkomt met de rules of engagement van de bezettende
mogendheden, met uitzondering van bevoegdheden ten aanzien van de internering
van burgers en bestuurlijke zaken. Dit is in tegenspraak met de uitgelekte
brief van de heer De Wijkerslooth, waarin wordt gesteld dat er meer beperkingen
zijn voor Nederland omdat het geen bezettende mogendheid is. Kunnen de bewindslieden
dit nader verduidelijken? In hun brief wekken de bewindslieden ten onrechte de indruk dat iedereen
behalve het OM verantwoordelijk is voor alle ontstane commotie. In zijn brief
doet de heer De Wijkerslooth wel degelijk algemene uitspraken over de geweldsinstructie.
Het OM dient zich te richten op individuele gevallen en zich te onthouden
van algemene uitspraken. In dat licht zou de minister van Justitie moeten
verklaren dat deze uitspraken geen algemene werking hebben.Militairen zijn uiteraard niet immuun voor het strafrecht. Als er twijfel
is of hun optreden past binnen de geweldsinstructie, moet de rechter bepalen
of disproportioneel geweld is gebruikt. Militairen die zich houden aan de
vastgestelde regels, moeten er echter zeker van kunnen zijn dat zij niet worden
vervolgd. Zij verdienen rugdekking van de overheid en behoren niet in onzekerheid
te verkeren of de geweldsinstructie wel of geen strafuitsluitingsgrond vormt.
In dat kader is het van belang dat de ministers van Justitie en Defensie overeenstemming
bereiken over de geweldsinstructie. Vervolgens zou de minister van Justitie
het OM moeten inlichten, instrueren en het eventueel een aanwijzing geven.
Is de regering bereid, hierover toezeggingen te doen?Hoe wil de regering een debacle zoals dat van afgelopen week in de toekomst
voorkomen? Met name de minister van Justitie kan hierop worden aangesproken
als verantwoordelijke voor het OM. Als het bij dit dossier in de toekomst
weer fout gaat, heeft hij een groot probleem.De heer Eerdmans (LPF) is van mening dat de
onduidelijkheid over de geweldsinstructie niet had mogen ontstaan. Als de
politiek het al niet weet, hoe moeten militairen in Irak dan weten wat zij
mogen en moeten doen? Voor hen kan het gaan om leven of dood.In de uitgelekte brief van de heer De Wijkerslooth wordt gesteld dat waarschuwingsschoten
volgens de geweldsinstructie niet zijn toegestaan. Bij het inzien van de geweldsinstructie
is de heer Eerdmans echter gebleken dat gebruik van geweld wel degelijk is
toegestaan in geval van plundering. Mag er nu wel of niet in alle gevallen
van plundering worden geschoten? Tegen plunderaars in oorlogsgebied moet kunnen
worden opgetreden, waarbij het gebruik van geweld nadrukkelijk niet moet worden
uitgesloten. De betrokken ministeries zouden meer moeten overleggen over de
gang van zaken rond uitzendingen, waarbij recht moet worden gedaan aan de
moeilijke omstandigheden waaronder militairen hun werk doen.Het OM heeft een hoge celstraf geëist tegen tijdens de wacht in slaap
gevallen mariniers. Een verzwarende omstandigheid die daarbij werd aangevoerd,
is dat het gaat om een oorlogsgebied. In dat licht is het vreemd dat in de
zaak Erik O. geen rekening wordt gehouden met de (vermeende) oorlogsomstandigheden.
Het OM zaait dus verwarring en lijkt het contact met de werkelijkheid te hebben
verloren. Hoe beoordeelt de minister van Justitie het optreden van de heer
De Wijkerslooth? In zijn antwoord zou hij niet moeten verwijzen naar de vrijheid
van het OM: aan wie legt het OM dan nog wel verantwoording af? De minister
lijkt de controle te hebben verloren.Wat vindt de minister van Defensie van de opstelling van het OM bij de
verschillende incidenten? Vindt hij niet dat het OM te veel op de stoel van
zijn ministerie is gaan zitten? Beschikt het OM naar zijn oordeel over voldoende
militaire expertise om zaken adequaat af te handelen?Mevrouw Halsema (GroenLinks) constateert dat
het voor Nederlandse militairen belangrijk is om te weten wanneer en in welke
mate zij geweld mogen gebruiken. Hun veiligheid is mede afhankelijk van de
geheimhouding van de geweldsinstructie, die inmiddels op straat ligt. Dat
er onduidelijkheid heerst over de grenzen van het gebruik van geweld, is zeer
zorgelijk. Het OM is in diskrediet geraakt; van vele kanten is kritiek uitgeoefend
op de vervolging in de zaak Erik O. Hierbij gaat het echter om een individuele
strafzaak, waarover de Kamer geen inhoudelijk oordeel behoort te geven. In
de uitgelekte brief staat echter dat de wens om de verdachte in hechtenis
te nemen, mede heeft geleid tot de verdenking van moord, doodslag of dood
door schuld. Dit lijkt een oneigenlijke gang van zaken. Kan de minister van
Justitie hierop een toelichting geven?Wie heeft belang gehad bij het laten uitlekken van de brief van de heer
De Wijkerslooth? Het lijkt erop dat over de rug van de veiligheid van de Nederlandse
militairen een conflict binnen het OM en tussen het OM en het ministerie van
Justitie wordt uitgevochten. Hoe schat de minister van Justitie dit in? Het
uitlekken van de geweldsinstructie is een nog ernstiger zaak, omdat dit grote
consequenties kan hebben voor de veiligheid van de militairen. Is de regering
bereid om de Rijksrecherche beide zaken te laten onderzoeken?Er bestaat onduidelijkheid of de passage in de brief over het gebruik
van geweld een algemene strekking heeft of slechts van toepassing is op het
specifieke geval. Het OM benadrukt nu dat het slechts gaat om de individuele
zaak en het ministerie van Defensie geeft aan dat de geweldsinstructie robuust
is, waarmee de zaak als afgedaan zou kunnen worden beschouwd. Het is echter
onvoldoende duidelijk of er nog verschillen bestaan tussen Defensie en OM
in de uitleg van de geweldsinstructie. In hoeverre bestaat er duidelijkheid
over de strafrechtelijke begrenzing van de gehanteerde definities in de geweldsinstructie?
Wellicht kan een onafhankelijke organisatie, zoals de Hoge Raad of de Centrale
Raad voor Strafrechttoepassing (CRvS), onderzoek doen naar de juridische effecten
van het gebruik van een bepaalde terminologie.De heer Van der Staaij (SGP) vindt dat de
geweldsinstructie, zeker gezien de situatie in Irak, aan hoge eisen moet voldoen.
Het moet de militairen duidelijk zijn wanneer wel of niet geweld mag worden
gebruikt. Verder moeten zij voldoende ruimte hebben om indien nodig daadwerkelijk
op te treden.Er is onnodig verwarring ontstaan over de geweldsinstructie door de formuleringen
in de brief van de heer De Wijkerslooth, wat schadelijk is voor onder andere
het internationaal aanzien van Nederland en het moreel en de veiligheid van
de militairen in Irak. De heer Van der Staaij sluit zich in dat licht aan
bij de oproep om onderzoek te doen naar het uitlekken van deze brief en de
geweldsinstructie. De brief van de regering geeft voldoende vertrouwen in
de helderheid en robuustheid van de geweldsinstructie. De uitkomst van individuele
strafzaken zou wel aanleiding moeten kunnen vormen tot aanscherping daarvan.Interne OM-brieven zouden zodanig helder moeten worden geformuleerd dat
geen grote misverstanden ontstaan indien deze onverhoopt uitlekken. Het OM
is een orgaan dat daartoe bij uitstek in staat moet worden geacht, maar is
daarin niet geslaagd in de uitgelekte brief. Er lijkt nog steeds verschil
van mening te bestaan tussen het OM en de regering over de verschillen tussen
de geweldsinstructie en de rules of engagement; volgens het OM zijn er meer
beperkingen doordat Nederland geen bezettende mogendheid is.De heer Van der Staaij sluit zich aan bij de vraag van mevrouw Halsema
over de formulering dat de wens om de verdachte in hechtenis te nemen, heeft
geleid tot de zware verdenking.De heer Bakker (D66) constateert dat het optreden
van het OM bij de Nederlandse troepen in Irak heeft gezorgd voor onzekerheid
over de geweldsinstructie en mogelijk voor aantasting van het moreel; dit
onderwerp speelt daar heel sterk. Met hun brief hebben de bewindslieden gelukkig
duidelijkheid verschaft over de robuustheid van de geweldsinstructie. Het uitlekken van zowel de brief van het OM als de geweldsinstructie is
een slechte zaak. Er lijken spelletjes te worden gespeeld ten koste van de
militairen in Irak. Blijkbaar gaat het daarbij om prestige. Het OM heeft tot
taak om bij een vermoeden van strafbare feiten onderzoek te doen en te besluiten
over vervolging. In de zaken van Erik O. en van de «slapende mariniers»
heeft men echter onzorgvuldig gehandeld. Men heeft onhandig geopereerd in
de media, er is een brief uitgelekt en er is onduidelijkheid gecreëerd
over de «oorlogssituatie» en de geweldsinstructie; dit zijn geen
incidenten meer maar een structureel probleem. De uitgelekte brief van het
OM van 15 januari is in tegenspraak met de brief van de regering op het
punt van het gebruik van geweld als niet-bezettende mogendheid. Hoe verklaart
de minister van Justitie deze kloof? De geweldsinstructie geeft geen definitie
van «waarschuwingsschot». Het valt wel onder het gebruik van geweld,
dat volgens het OM niet is toegestaan op basis van de geweldsinstructie. Dit
is echter onjuist; blijkbaar beschikt het OM over onvoldoende kennis om de
geweldsinstructie te kunnen lezen. Verder beseft het OM niet welke effecten
het eigen handelen heeft op de operatie in Irak. Verdachten worden onzorgvuldig
behandeld.De minister van Justitie moet ervoor zorgen dat de blunders van het OM
ophouden, en verklaren hoe het zover heeft kunnen komen. De gang van zaken
is niet aanvaardbaar; de volgende blunder van het OM is een blunder van de
minister van Justitie. Wat gaat hij doen om de expertise van het OM te verbeteren?
Hoe gaat hij nieuwe incidenten voorkomen? Eventuele frictie tussen Defensie
en Justitie moet voortaan in een vroegtijdig stadium worden opgelost. Verder
zal terughoudend moeten worden omgegaan met uitingen in de media. De minister
van Justitie moet op korte termijn orde op zaken stellen en het gedoe laten
ophouden.De militaire strafrechtspraak is, ook in militaire situaties, vervangen
door civiele strafrechtspraak. Wat vindt de minister van Justitie van die
ontwikkeling? Biedt het strafrechtelijk kader nog wel voldoende mogelijkheden
om op te treden? Er lijkt onvoldoende helderheid over begrippen zoals «waarschuwingsschot».
Verder is het de vraag of civiele begrippen zoals «moord» en «doodslag»
eenvoudig kunnen worden vertaald naar een militair kader. Het optreden van
de politie in Nederland is niet te vergelijken met dat van militairen in Irak.Mevrouw Huizinga-Heringa (ChristenUnie) vindt
dat het gaat om een onverkwikkelijke zaak. Het is begrijpelijk dat op basis
van de uitgelekte brief van het OM (door de media) wordt geconcludeerd dat
de Nederlandse militairen in Irak onder geen beding geweld mogen gebruiken.
Dit zou bizar en volledig in strijd met de geweldsinstructie zijn. De brief
van de bewindslieden maakt gelukkig duidelijk dat de uitgelekte brief zo niet
moet worden gelezen: het OM meent niet dat geen geweld mag worden gebruikt;
de passage had slechts betrekking op een specifiek geval. De formuleringen
in de uitgelekte brief wekken echter wel degelijk de indruk dat het gaat om
een algemene uitspraak. Verder heeft de heer De Wijkerslooth in een tv-programma
uitspraken gedaan waaruit blijkt dat het OM een andere kijk heeft op de positie
van de Nederlandse militairen in Irak – hij sprak van een «politiemacht» –
dan het ministerie van Defensie. Hebben de ministers van Justitie en Defensie
overleg gehad met de heer De Wijkerslooth naar aanleiding van zijn tv-optreden?
Nadat er een uitspraak is gedaan in de zaak Erik O. moet er in ieder geval
opnieuw worden gesproken over de interpretatie van de geweldsinstructie.Het uitlekken van de geweldsinstructie brengt de effectiviteit van het
optreden en de veiligheid van de troepen ernstig in gevaar. Gelukkig gaan
de media hiermee zorgvuldig om. Er zou een onderzoek moeten komen naar hoe
het mogelijk is geweest dat de geweldsinstructie is gelekt.Het bezoek van de ministers van Defensie en Buitenlandse Zaken aan Irak
was goed getimed. Het grootste deel van de bij de militairen ontstane onrust kon zo direct worden weggenomen. Bij hen mag absoluut geen onduidelijkheid
bestaan over de (toepassing van de) geweldsinstructie.De heer Kortenhorst (CDA) streeft naar volledige
duidelijkheid over en eenduidigheid van de geweldsinstructie, die essentieel
is voor het moedige werk van de Nederlandse militairen in Irak. De brief van
de regering is gelukkig zeer duidelijk: dat Nederland niet tot de bezettende
mogendheden behoort, brengt geen beperkingen met zich mee. Voor zover er nog
onduidelijkheden zijn, moeten die alsnog worden weggenomen, omdat deze spanning
en onzekerheid veroorzaken bij de Nederlandse militairen. Zij moeten onderhevig
zijn aan dezelfde regels als bijvoorbeeld Britse soldaten. Er mag geen onduidelijkheid
bestaan over de positie en de insteek van het OM, mede omdat dit spanningen
geeft tussen de Koninklijke Marechaussee (KMar), als militair verlengstuk
van het OM, en de andere militairen.In de brief van de regering wordt gesteld dat verschillen tussen de Nederlandse
geweldsinstructie en de Engelse rules of engagement alleen liggen op vlakken
zoals internering van burgers en bestuurlijke zaken. In de uitgelekte OM-brief
staat dat de geweldsinstructie meer beperkingen inhoudt dan volgens de rules
of engagement is vereist. Kan de regering klip en klaar bevestigen dat deze
passage enkel en alleen betrekking heeft op de expliciet genoemde zaken? Is
de minister van Justitie van mening dat de geweldsinstructie juridisch is
afgetimmerd? Kan de minister van Defensie andermaal garanderen dat er sprake
is van een robuust mandaat en een eenduidig te interpreteren geweldsinstructie?
Een militair die zich keurig houdt aan de geweldsinstructie, zou gevrijwaard
moeten zijn van strafvervolging. Worden Britse en Nederlandse militairen in
gelijke gevallen gelijk behandeld? De minister van Defensie is de hoogste
leidinggevende over het militaire apparaat. Hoe heeft hij deze verantwoordelijkheid
binnen de regering waargemaakt, met name in het kader van het vaststellen
van de geweldsinstructie? Heeft hij in dat verband actief afstemming gezocht
met het OM, om er zeker van te zijn dat het vervolgingsbeleid perfect aansluit
bij de opdracht van de mensen die een oorlogsgebied zijn in gestuurd? Heeft
de minister op basis van het principe «gelijke monniken, gelijke kappen»
afstemming gezocht met andere landen over hun vervolgingsbeleid? Zo nee, is
hij bereid om die afstemming alsnog tot stand te brengen?Ernstige incidenten moeten worden onderzocht door een instantie die losstaat
van Defensie. Deze taak wordt op dit moment vervuld door het OM, maar de vraag
is of deze organisatie daartoe voldoende deskundig en geëquipeerd is.
Iedereen die moet oordelen over mensen die bij uitzendingen zijn betrokken,
zou minimaal een behoorlijke stage op dit punt moeten hebben doorlopen. De
ministers van Defensie en Justitie moeten in dat kader samenwerken om de expertise
van het OM bij het onderzoeken en vervolgen van dit soort zaken te vergroten.
De heer Kortenhorst verzoekt de beide ministers, de Kamer hierover een brief
te sturen voor het algemeen overleg over het OM van 24 maart.Nederland is trots op zijn militairen, die op verschillende plekken werken
aan een beetje meer menselijkheid en kwaliteit van de wereld. Hun inzet is
van groot belang voor mensen die tot voor kort moesten vrezen voor marteling
en dictatuur. Zij doen hun werk onder gevaarlijke omstandigheden en verdienen
dan ook een 100%-dekking van de overheid ten aanzien van de instructies die
zij meekrijgen; deze hebben betrekking op leven en dood.Het antwoord van de bewindsliedenDe minister van Defensie laat weten dat de
militairen in Irak (nog steeds) vol overtuiging hun werk doen; zij weten dat
zij hun taken op een goede manier uitvoeren. Daarbij weten zij zich gesteund
door hun directe en de hogere militaire leiding en door de politiek
verantwoordelijken. Uiteraard voelen zij zich ook gesteund door het parlement,
dat zich positief heeft opgesteld ten opzichte van de uitzendingen; dit is
erg belangrijk voor hen. Er is sprake van een robuust mandaat en een eenduidige
geweldsinstructie.Het OM heeft zijn eigen verantwoordelijkheid. Als zich een incident voordoet
waarbij Nederlandse militairen zijn betrokken, is het logisch dat wordt onderzocht
of zij iets verkeerd hebben gedaan. Ook wanneer militairen in slaap vallen
op wacht – dit wordt een «wachtdelict» genoemd – is
het de taak van het OM om onderzoek in te stellen en eventueel te vervolgen.
Het OM heeft een zware maatschappelijke taak. De minister zal dit werk niet
bemoeilijken door daar ontijdige oordelen over te geven. Het OM moet in vrijheid
zijn werk kunnen doen, dat op geen enkele wijze mag worden belemmerd. De minister
spreekt uiteraard met de heer De Wijkerslooth, bijvoorbeeld om informatie
uit te wisselen, maar hij mengt zich daarbij op geen enkele wijze in lopende
onderzoeken. Verder heeft hij geen enkele behoefte om tv-optredens te becommentariëren.Er kan nooit absolute zekerheid worden gegeven aan militairen over het
gebruik van geweld. Zij moeten bijvoorbeeld altijd rekening houden met de
beginselen van subsidiariteit en proportionaliteit; gebruik van geweld moet
altijd zorgvuldig zijn. Militairen moeten eerst twijfelen en nadenken, en
mogen daarna pas doen wat nodig is. Als zich een incident voordoet, maakt
de KMar een proces-verbaal op, op basis waarvan het OM besluit over vervolging.
Het is de minister van Defensie uiteraard onmogelijk om hierover vooraf afspraken
te maken. Het ministerie van Defensie en het OM hebben beide een eigen verantwoordelijkheid;
deze behoren niet door elkaar te lopen.De geweldsinstructie bestaat formeel uit een aantal onderdelen, waaronder
de rules of engagement en de instructiekaart voor de Nederlandse militairen.
In hun inbreng doelen de commissieleden met «geweldsinstructie»
echter specifiek op de instructiekaart; de minister zal zich hieraan aanpassen.Er is geen gapend gat tussen de rules of engagement en de geweldsinstructie.
Rules of engagement hebben een algemeen karakter. Een geweldsinstructie is
hiervan een uitwerking. In dit geval zijn de rules of engagement voor Zuid-Irak
door de Britse divisiecommandant vastgesteld. Deze zijn vervolgens door de
verschillende aan de stabilisatiemacht deelnemende landen vertaald in een
eigen geweldsinstructie; deze zijn uiteraard op elkaar afgestemd. Daarbij
is rekening gehouden met verschillen in taken. Zo houden de Nederlanders zich
niet bezig met internering en bestuurlijke zaken, zodat deze ook niet terugkomen
in de geweldsinstructie. Er zijn verder nog enkele zeer kleine verschillen,
bijvoorbeeld ten aanzien van het gebruik van traangas. Alle deelnemende landen
zijn op de hoogte van elkaars geweldsinstructie. Op de terreinen waar de Nederlandse
militairen zich wel bewegen, zoals optreden tegen diefstal en vernietiging
van goederen, is de geweldsinstructie niet beperkender dan de rules of engagement.
De geweldsinstructie is glashelder en maakt robuust optreden mogelijk.Het in een slechte zaak dat de geweldsinstructie is uitgelekt. Als bekend
wordt wanneer de militairen wat mogen doen, is dat slecht voor de effectiviteit
van hun optreden en hun veiligheid. De minister kan dan ook niet ingaan op
de details van de geweldsinstructie, bijvoorbeeld op de vraag of bij plundering
altijd mag worden ingegrepen. De geweldsinstructie is uitgedeeld aan alle
1260 militairen in Irak. Het valt niet uit te sluiten dat een van hen onverstandig
is, de instructie kopieert en deze overhandigt aan een journalist. Zo'n militair
zou dan uiteraard zeer onprofessioneel handelen. Gelukkig gaan de media terughoudend
met deze zaak om. De minister bezint zich op maatregelen om uitlekken in de
toekomst te voorkomen.Er is bewust voor gekozen om onderzoek naar incidenten tijdens uitzendingen te laten uitvoeren door het OM. Hiervoor is een aparte officier
van justitie aangewezen. Twee juristen van Defensie werken met deze officier
van justitie samen, en zorgen zo voor een goede informatie-uitwisseling. De
KMar valt onder het ministerie van Defensie maar voert strafrechtelijk onderzoek
uit en maakt proces-verbaal op voor het OM. Dit systeem functioneert naar
behoren.In de brief van de regering staat dat de geweldsinstructie kan dienen
als strafuitsluitingsgrond. Hiermee wordt bedoeld dat gedrag dat «normaal»
niet is toegestaan, zoals het afvuren van een waarschuwingsschot, niet wordt
bestraft als dit is vastgelegd in de geweldsinstructie. De beginselen van
proportionaliteit en subsidiariteit blijven echter altijd gelden. Het valt
niet uit te sluiten dat de geweldsinstructie wordt aangepast als blijkt dat
zaken niet goed lopen. De uitkomst van een rechtszaak zou hiervoor een aanleiding
kunnen zijn.De minister van Justitie geeft aan dat de
Nederlandse militairen in Irak onder moeilijke omstandigheden hun werk moeten
doen. In dat licht moet er duidelijkheid zijn over de situaties waarin geweld
mag worden gebruikt. Dit betekent echter ook dat onderzoek wordt gedaan in
gevallen waarin (er aanwijzingen zijn dat) inbreuk wordt gemaakt op de geweldsinstructie.De minister van Justitie is in politieke zin volledig verantwoordelijk
voor het beleid van het OM. Deze verantwoordelijkheid strekt zich in principe
weliswaar uit tot individuele gevallen, maar zijn ingrijpen daarin, al dan
niet op instructie van de Kamer, is niet wenselijk. Dit zou leiden tot een
politieke justitie, wat absoluut moet worden voorkomen. De minister is ook
niet verantwoordelijk voor het door anderen lekken van brieven. De brief van
15 januari heeft bij niemand verwarring geschapen, totdat deze in de
publiciteit kwam. De media hebben een eigen verantwoordelijkheid voor de wijze
waarop op zich duidelijke zaken die niet zijn bedoeld voor publicatie, bekend
worden gemaakt.Lekken is een omvangrijk en ernstig probleem, dat echter moeilijk valt
op te lossen. De enige echte oplossing zou zijn om de communicatie binnen
de overheid te laten ophouden. Hoofdofficieren van justitie moeten nu eenmaal
worden ingelicht over zaken die het OM raken. Brieven kunnen niet altijd worden
geschreven met de gedachte in het achterhoofd dat zij kunnen uitlekken. De
brief van 15 januari is overigens waarschijnlijk niet gelekt in verband
met deze zaak maar vanwege de kwestie rond officier van justitie Plooy. De
onduidelijkheid wordt mede veroorzaakt doordat de bijlage waarin gedetailleerd
wordt ingegaan op het schietincident, naar het zich laat aanzien niet is gelekt.
Dit alles laat onverlet dat altijd moet worden gekeken naar maatregelen om
lekken te bestrijden. In dit geval is volstrekt onduidelijk door wie er is
gelekt.Tussen het OM, de minister van Justitie en de minister van Defensie bestaat
geen verschil in uitleg van de geweldsinstructie. Wie zich houdt aan de geweldsinstructie,
komt niet met het OM in aanraking. In die zin vormt de geweldsinstructie een
precisering op het normale strafrecht en heeft zij kracht van wet.Indien het OM algemene beleidsuitspraken zou doen waarmee een verkeerde
uitleg wordt gegeven aan de wet, zou het daarop worden aangesproken door de
minister van Justitie. Bij de uitgelekte brief gaat het echter slechts om
een misverstand over een interne brief. Op het onderwerp Irak wordt bovendien
slechts zeer schetsmatig ingegaan, waarbij wordt verwezen naar de bijlagen.
Er is geen verschil van mening mogelijk over de vragen of in de geweldsinstructie
een definitie wordt gegeven van «waarschuwingsschot» en of dit
wordt aangemerkt als gebruik van geweld. Over het gebruik van waarschuwingsschoten
wordt geschreven dat dit «niet was toegestaan». Dit moet wel betrekking
hebben op het specifieke geval en niet op de geweldsinstructie in algemene
zin, omdat er anders had moeten staan «niet is toegestaan». Aangezien
het ging om een interne brief, was een nadere uitleg niet nodig. De verschillen
tussen de rules of engagement en de geweldsinstructie waarover
in de uitgelekte brief wordt gesproken, hebben geen betrekking op het gebruik
van geweld bij de bewaking en de beveiliging van goederen of de omstandigheden
van het incident. Deze verschillen hebben bijvoorbeeld betrekking op internering,
waarbij de Nederlandse militairen als niet-bezettende mogendheid inderdaad
minder bevoegdheden hebben, ook ten aanzien van het gebruik van geweld. Deze
verschillen zijn gebaseerd op VN-besluiten. De onduidelijkheid over de geweldsinstructie
bestaat slechts bij de media en niet bij de militairen. De brief van het OM
is op zich duidelijk, maar het valt te betreuren dat verkeerde lezing –
nadat de brief in verkeerde handen kwam – heeft geleid tot onnodige
commotie. Als bij het schrijven van de brief was geweten dat deze zou uitlekken
en dat alle commotie zou ontstaan, had de gewraakte zin anders geschreven
moeten worden.Het OM krijgt onderzoeksgegevens en conclusies aangereikt door mensen
in Irak, onder anderen van de KMar en een hulpofficier van justitie. Op basis
daarvan besluit het OM over nadere acties, bijvoorbeeld omdat inbreuk is gemaakt
op de geweldsinstructie. Ook het verdere onderzoek geschiedt door mensen ter
plaatse. Er wordt uiteraard altijd gestreefd naar het verbeteren van onderzoeken.
Het juiste moment daarvoor is echter na afhandeling van een zaak, wanneer
de feiten duidelijker zijn en kan worden bepaald of het OM wel of niet heeft
geblunderd.In de zaak Erik O. is het niet zo dat de wens om de verdachte in hechtenis
te nemen heeft geleid tot de formulering van de verdenking. In het licht van
de eerste onderzoeksresultaten was het wenselijk om de verdachte in hechtenis
te nemen. De minister vindt het ongepast om verder in te gaan op de feiten
van deze zaak. Dat geldt ook voor de zaak van de slapende mariniers. In ieder
geval is het duidelijk dat het optreden van de militairen in Irak niet goed
vergelijkbaar is met politieoptreden in Nederland; uitspraken hierover waren
bedoeld om aan te geven dat Nederland niet behoort tot de bezettende mogendheden.
Er is geprobeerd om terughoudend op te treden in de zaak Erik O. In de media
was hiervoor echter grote aandacht, waarna de behoefte ontstond om meer duidelijkheid
te verschaffen over de achtergronden. De minister verwijst in dit verband
ook naar het aannemen van de motie-Dittrich.In het verleden is de keuze gemaakt om het aparte militaire strafrecht
af te schaffen en dit te integreren in het gewone strafrecht. De geweldsinstructie
is mede bedoeld om het Nederlands strafrecht aan te passen aan een specifieke
situatie. «Moord» en «doodslag» zijn in dat kader
generale begrippen die worden gemodificeerd door de toepassing van de geweldsinstructie.
Op basis daarvan zal het OM moeten besluiten over vervolging.De minister van Buitenlandse Zaken prijst
zich gelukkig met de zijns inziens unieke situatie dat hem geen vragen zijn
gesteld. Hij onderschrijft de antwoorden van zijn collega's volledig en op
alle onderdelen; er is eenheid van regeringsbeleid.Nadere gedachtewisselingDe heer Koenders (PvdA) vindt het van groot
belang dat het parlement militairen uitzendt op basis van een eenduidige geweldsinstructie.
Daarnaast moet het OM in staat zijn om zijn werk te doen.De beantwoording van de minister van Justitie is volstrekt onvoldoende.
De regering kan uiteraard niet altijd voorkomen dat iets uitlekt. Het uitlekken
van deze brief heeft echter voor zeer veel onrust gezorgd, ook bij de militairen
in Irak. De zin over de geweldsinstructie suggereert een interpretatieverschil,
dat zo snel mogelijk uit de weg moet worden geruimd. De hele gang van zaken
is erg knullig; het OM heeft dit verkeerd aangepakt. De minister zou een stevig
gesprek moeten voeren met de heer De Wijkerslooth en zou ervoor
moeten zorgen dat de uitgelekte brief wordt herschreven, zodat er ook duidelijkheid
komt over de eenheid binnen de regering. Is de minister van Justitie bereid
om zo'n brief te (laten) schrijven?Bij het ministerie van Justitie en het OM blijkt onvoldoende expertise
te bestaan over het omgaan met militaire missies. Dat blijkt alleen al uit
de onzorgvuldigheid waarmee wordt omgegaan met militaire geheimen. Men had
zich moeten realiseren dat de gevolgen van lekken daarbij veel groter zijn
dan normaal.De heer Wilders (VVD) vindt het belangrijk
dat de ministers van Defensie en Justitie duidelijk hebben gemaakt dat militairen
niet worden vervolgd als zij zich houden aan de geweldsinstructie, die robuust
is en gedegen.Het antwoord van de minister van Justitie over de gewraakte passage is
teleurstellend. Brieven moeten altijd goed worden geschreven en mogen nooit
multi-interpretabel zijn. Het had hem gesierd als hij gewoon had gezegd dat
het niet handig is geweest en dat hij het zal herstellen; politici moeten
nu eenmaal soms een beetje door het stof.De heer Eerdmans (LPF) is blij dat de minister
van Defensie duidelijk heeft gemaakt dat er geweld mag worden gebruikt bij
het optreden tegen plundering.Onder zware druk van de Kamer heeft de minister van Justitie spijt betuigd.
Hij vindt het echter vooral spijtig dat de brief is uitgelekt; dat de inhoud
van de brief niet klopt, vindt hij blijkbaar niet zo erg. Hij is bovendien
wel degelijk (politiek) verantwoordelijk voor het lekken.Mevrouw Halsema (GroenLinks) weet niet zeker
of er op grote schaal is geblunderd bij het OM. In ieder geval is de bewuste
passage in de brief ongelukkig. De minister van Justitie erkent dit, maar
met heel veel mitsen en maren; hij zou dit ruimhartiger moeten doen. Het is
niet zo chic om het effect van de passage te wijten aan de wijze van berichtgeving.
Hij moet in dit verband gewoon zijn verantwoordelijkheid erkennen.Gezien de context waarin de zin in de uitgelekte brief over de rules of
engagement en de geweldsinstructie staat, vindt de heer Van der Staaij (SGP) de uitleg van de minister van Justitie vreemd.
Hij zou gewoon duidelijk moeten erkennen dat de zin onhandig is geformuleerd.
Niet alleen het uitlekken is het probleem. Ook bij interne communicatie is
het van belang dat zaken duidelijk worden opgeschreven.De regering heeft gelukkig duidelijk gemaakt dat de geweldsinstructie
helder en robuust is.De heer Bakker (D66) vindt het goed dat nog
eens is bevestigd dat er geen onduidelijkheid bestaat over de geweldsinstructie;
dat is hoofdzaak.De uitgelekte brief is afkomstig van de hoogst verantwoordelijke binnen
het OM, met de bedoeling om ondergeschikten voor te lichten. Een dergelijke
brief behoort duidelijk en eenduidig te zijn. De gewraakte passage heeft een
algemene strekking of is van toepassing op het specifieke geval; het is onlogisch
om te betogen dat deze passsage slechts betrekking zou hebben op internering
en bestuurlijke zaken. Dit individuele geval had betrekking op diefstal en
vernietiging, en dan is er dus geen enkel verschil tussen de rules of engagement
en de geweldsinstructie. De minister van Justitie zou alsnog duidelijk moeten
erkennen dat de passage fout is geformuleerd; hij moet de brief (laten) herformuleren.De heer Bakker is ontevreden over de zorgvuldigheid, de consistentie,
het besef van effecten en de kennis bij het OM. De minister van Justitie zou
hieraan een einde moeten maken; hij is verantwoordelijk. Indien hij daarin
niet slaagt, is dat onaanvaardbaar. Zijn antwoord tot nu toe is onvoldoende;
hij moet duidelijk aangeven hoe hij het probleem gaat aanpakken.
Indien dat niet gebeurt, is dit schadelijk voor de missie in Irak. De commotie
moet ophouden. Alle betrokkenen, inclusief het OM, moeten zich realiseren
welk effect hun handelen heeft op een voortgaande operatie. Dit vereist een
zekere terughoudendheid.Mevrouw Huizinga-Heringa (ChristenUnie) stelt
vast dat door ongelukkige uitspraken van de heer De Wijkerslooth en het uitlekken
van de onduidelijk geformuleerde brief veel onrust is ontstaan over de interpretatie
van de geweldsinstructie. De minister van Justitie zou ruiterlijker moeten
erkennen dat een betere redactie van de brief veel onrust had kunnen voorkomen.
Het belangrijkste is echter dat de commotie onterecht was: er blijkt geen
verschil van interpretatie tussen de ministeries van Defensie en van Justitie.De heer Kortenhorst (CDA) vindt het van groot
belang dat de militairen in Irak een duidelijke en eenduidige geweldsinstructie
hebben. De bewindslieden hebben klip en klaar uitgelegd dat er inderdaad een
robuuste geweldsinstructie is. Als militairen zich hieraan houden, zijn zij
gevrijwaard van vervolging. Dit is belangrijk voor hun zelfvertrouwen en de
daadkracht bij het opereren in moeilijke omstandigheden.Kunnen de bewindslieden nog wat dieper ingaan op de vraag of de militairen
van de verschillende landen op dezelfde manier onderhevig zijn aan strafrechtelijke
vervolging? Hier moet het principe «gelijke monniken, gelijke kappen»
gelden.De heer Kortenhorst is er nog niet van overtuigd dat er voldoende expertise
aanwezig is bij het OM. Kan men de feiten wel binnen de juiste context plaatsen?
Krijgt dit punt voldoende aandacht?De minister van Defensie benadrukt dat de
praktische betekenis van de verschillen in de geweldsinstructies van de diverse
landen (Nederland, Polen, Italië, Spanje) nul is.De minister van Justitie erkent dat door het
in de openbaarheid komen van de OM-brief onduidelijkheid is ontstaan. In dat
licht zegt hij toe om zelf een brief te schrijven naar alle hoofdofficieren
van justitie, zodat elke mogelijke onduidelijkheid wordt weggenomen. Deze
brief wordt niet openbaar, maar bij het schrijven ervan zal hij rekening houden
met de mogelijkheid van uitlekken.De minister zal voor het algemeen overleg over het OM schriftelijk toelichten
hoe de militaire deskundigheid van het OM wordt gewaarborgd. De feiten worden
onderzocht door mensen die ter plaatse opereren.Het is als minister onmogelijk om te garanderen dat er in de toekomst
geen gedoe meer zal zijn. De Kamer kan op ieder moment beoordelen of de minister
van Justitie het vertrouwen nog waard is. De minister is het met de heer Bakker
eens dat een zekere terughoudendheid gepast is; op sommige punten kan wellicht
worden geleerd van het verleden.De voorzitter van de vaste commissie voor Defensie,AlbayrakDe voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,De Pater-van der MeerDe voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,De HaanDe griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,Van Oort XNoot1Samenstelling:Leden: Klaas de Vries (PvdA), Bakker (D66), Koenders (PvdA), Van Beek
(VVD), Karimi (GroenLinks), Timmermans (PvdA), Van Bommel (SP), Vendrik (GroenLinks),
Albayrak (PvdA), voorzitter, Wilders (VVD), Balemans (VVD), Van Baalen (VVD),
Snijder-Hazelhoff (VVD), Van Winsen (CDA), Van den Brink (LPF), Mastwijk (CDA),
Herben (LPF), ondervoorzitter, Kortenhorst (CDA), Huizinga-Heringa (ChristenUnie),
Van Velzen (SP), Algra (CDA), Haverkamp (CDA), Aasted Madsen-van Stiphout
(CDA), Straub (PvdA), Blom (PvdA), Eijsink (PvdA) en Brinkel (CDA).Plv. leden: Van Dam (PvdA), Lambrechts (D66), Waalkens (PvdA), Cornielje
(VVD), Halsema (GroenLinks), Fierens (PvdA), De Ruiter (SP), Van den Brand
(GroenLinks), Adelmund (PvdA), Hofstra (VVD), Van Miltenburg (VVD), Visser
(VVD), Oplaat (VVD), De Haan (CDA), Nawijn (LPF), Smilde (CDA), Hermans (LPF),
Bruls (CDA), Van der Staaij (SGP), De Wit (SP), Jan de Vries (CDA), Ormel
(CDA), Ferrier (CDA), Van Heemst (PvdA), Tichelaar (PvdA), Noorman-den Uyl
(PvdA) en Van Dijk (CDA).XNoot2Samenstelling:Leden: Van de Camp (CDA), Klaas de Vries (PvdA), Van Heemst (PvdA), Vos
(GroenLinks), Rouvoet (ChristenUnie), Adelmund (PvdA), De Wit (SP), Albayrak
(PvdA), Luchtenveld (VVD), Wilders (VVD), Weekers (VVD), De Pater-van der
Meer (CDA), voorzitter, Çörüz (CDA), Verbeet (PvdA), ondervoorzitter,
Lazrak (Groep-Lazrak), Wolfsen (PvdA), Tonkens (GroenLinks), Jan de Vries
(CDA), Van Haersma Buma (CDA), Eerdmans (LPF), Van Vroonhoven-Kok (CDA), Van
Fessem (CDA), Straub (PvdA), Nawijn (LPF), Griffith (VVD), Van der Laan (D66)
en Visser (VVD).Plv. leden: Van Hijum (CDA), Dijsselbloem (PvdA), Timmer (PvdA), Halsema
(GroenLinks), Van der Staaij (SGP), Kalsbeek (PvdA), Van Velzen (SP), Tjon-A-Ten
(PvdA), Van Baalen (VVD), Blok (VVD), Hirsi Ali (VVD), Aasted Madsen-van Stiphout
(CDA), Jager (CDA), Van Heteren (PvdA), Vergeer (SP), Arib (PvdA), Karimi
(GroenLinks), Buijs (CDA), Sterk (CDA), Varela (LPF), Joldersma (CDA), Ormel
(CDA), Van Dijken (PvdA), Hermans (LPF), Örgü (VVD), Lambrechts
(D66) en Rijpstra (VVD).XNoot3Samenstelling:Leden: Rijpstra (VVD), Dijksma (PvdA), De Haan (CDA), voorzitter, Koenders
(PvdA), Karimi (GroenLinks), Timmermans (PvdA), ondervoorzitter, Van Bommel
(SP), Albayrak (PvdA), Eurlings (CDA), Wilders (VVD), Van Baalen (VVD), Van
As (LPF), Herben (LPF), Ormel (CDA), Ferrier (CDA), Duyvendak (GroenLinks),
Huizinga-Heringa (ChristenUnie), Van Velzen (SP), De Nerée tot Babberich
(CDA), Van Dijk (CDA), Fierens (PvdA), Tjon-A-Ten (PvdA), Eijsink (PvdA),
Brinkel (CDA) en Szabó (VVD).Plv. leden: Snijder-Hazelhoff (VVD), Dubbelboer (PvdA), Hessels (CDA),
Stuurman (PvdA), Vos (GroenLinks), Arib (PvdA), De Wit (SP), Leerdam (PvdA),
Sterk (CDA), Hirsi Ali (VVD), Van Miltenburg (VVD), Varela (LPF), Van den
Brink (LPF), Haverkamp (CDA), Rambocus (CDA), Halsema (GroenLinks), Van der
Staaij (SGP), Kant (SP), Eski (CDA), Çörüz (CDA), Wolfsen
(PvdA), Van Nieuwenhoven (PvdA), Waalkens (PvdA), Van Winsen (CDA), Geluk
(VVD) en Dittrich (D66). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-23432-152.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl