Bouwregelgeving 2002-2006; Brief minister bij het 'Evaluatieonderzoek bouwvergunningvrij bouwen' en het 'Evaluatieonderzoek Woningwet'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-04 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 28325, nr. 94

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

14-11-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2008-2009

28325 nr. 94

03-11-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamWelstandstoezichtBouwvergunningsvrij bouwenOndertekeningBIJLAGE:AANLEIDING, ACHTERGRONDEN EN VOORNEMENS1. WELSTANDSTOEZICHT1.1 Aanleiding voor het onderzoek1.2 Klankbordgroep1.3 Inhoud en achtergrond van het in 2003 gewijzigde welstandstoezicht1.4 Reikwijdte van het onderzoek1.5 Reactie en voornemens naar aanleiding van het onderzoek1.5.1. Verdere integratie van welstandsaspecten binnen
het ruimtelijk beleidWettelijke afbakening welstandsvereisteBetere afstemming tussen welstandsbeleid en ruimtelijk
beleidVoorstel1.5.2. Flexibele inzet van het welstandsinstrumentWelstandscommissie adviseert slechts over een minderheid
van bouwplannenVoorstel van de Interbestuurlijke Taskforce Regeldruk
GemeentenWelstandsbeoordeling in (her)ontwikkelingsgebiedenBovenlokaal welstandsbeleidVoorstel1.5.3. Status van het welstandsadviesVoorstel1.5.4. Betere ontsluiting van welstandsnota’s
via internet1.5.5. Welstandscriteria voor het repressieve welstandstoezicht1.5.6. Schrappen van de verslagleggingsplicht van
het college van burgemeester en wethouders2. BOUWVERGUNNINGSVRIJE BOUWWERKEN2.1 Aanleiding voor het onderzoek2.2 Klankbordgroep2.3 Achtergrond van de in 2003 vernieuwde regeling voor
bouwvergunningsvrij bouwen2.4 Reikwijdte van het onderzoek2.5 Reactie op de uitkomsten, bevindingen en aanbevelingen
van het onderzoek2.6 Kabinetsvoornemens naar aanleiding van het onderzoek
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 28325, nr. 94 b2Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 28325, nr. 94 b1Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 28325Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 56 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
28 325Bouwregelgeving 2002–2006nr. 94BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIEAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 3 november 2008Op 1 januari 2003 is een aantal wijzigingen in de bouwregelgeving
in werking getreden, waaronder een vernieuwde regeling voor het welstandstoezicht
en een ruimere categorie bouwvergunningsvrije bouwwerken. Deze regelingen
zijn aan een evaluatieonderzoek onderworpen. Deze onderzoeken treft u bij
deze brief aan.1Mede namens de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer en de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, maak
ik hierna mijn voornemens naar aanleiding van deze onderzoeken bekend.WelstandstoezichtOp basis van het onderzoek dat is uitgevoerd naar het functioneren van
het welstandstoezicht kan vastgesteld worden dat het werken met door de gemeenteraad
vastgestelde beleidsregels voor het welstandstoezicht (welstandsnota) goed
functioneert. Welstandsnota’s leiden tot een eenduidige beoordeling
van bouwplannen, ook zonder dat daarbij advies wordt ingewonnen van een welstandscommissie.
Om die reden en om gemeenten meer ruimte te geven voor de inrichting en versnelling
van het proces van welstandsbeoordeling en bouwvergunningverlening, zal de
plicht tot het inwinnen van een welstandsadvies uit de wet worden geschrapt.
Dit past ook in het streven om welstandsbeoordeling beter te integreren met
de toetsing van bouwvoornemens op planologische aanvaardbaarheid. Zo wordt
het onder meer mogelijk om te werken met speciaal op een bepaalde gebiedsontwikkeling
toegeruste «qualityteams» of adviescommissies die voor een bepaald
(eventueel gemeentegrens overstijgend) project adviseren. De inzet van het
Rijk richt zich daarbij op de stimulering en bewustwording van het belang
van een goed ruimtelijk beleid, onder meer in het kader van het programma
Mooi Nederland. In verband met een betere samenhang van welstandsbeleid binnen
het ruimtelijke kwaliteitsbeleid, wordt het instrument van welstandstoezicht
vanuit de Woningwet overgeheveld naar het domein van de Wet ruimtelijke ordening. Omdat thans nogal eens sprake is van reikwijdte-conflicten tussen
welstand en bestemmingsplan, zal daarbij een duidelijke afbakening worden
gegeven van onderwerpen die deel uit kunnen maken van welstandsbeleid. Dit
zal plaatsvinden in een samenhangend wetgevingstraject, waarbij zo mogelijk
ook de gevolgen vanuit de modernisering van het monumentenbeleid voor de Wet
ruimtelijke ordening worden meegenomen.Bouwvergunningsvrij bouwenTen aanzien van de regeling voor bouwvergunningsvrije bouwwerken kan naar
aanleiding van het uitgevoerde onderzoek worden vastgesteld dat er diverse
mogelijkheden bestaan om met aanpassingen op detailniveau de toepasbaarheid
van de regeling te verbeteren en knelpunten weg te nemen. Ook is het mogelijk
en wenselijk om te komen tot een verdere verruiming van de vergunningsvrije
bouwmogelijkheden. Een ontwerp voor een nieuwe regeling is thans in voorbereiding
en zal gelijktijdig, als onderdeel van het Besluit omgevingsrecht, met de
Wet algemene bepalingen omgevingsrecht in werking kunnen treden. De streefdatum
hiervoor is 1 januari 2010.Voor een uitgebreide toelichting op de aanleiding en de achtergronden
van de onderzoeken en de voornemens naar aanleiding daarvan verwijs ik naar
de bijlage bij deze brief.Hiermee vertrouw ik er op u voldoende te hebben geïnformeerd.De minister voor Wonen, Wijken en Integratie,C. P. Vogelaar BIJLAGE:AANLEIDING, ACHTERGRONDEN EN VOORNEMENS1. WELSTANDSTOEZICHTWelstandstoezicht gaat om de beoordeling van de esthetische kwaliteit
van het uiterlijk van bouwwerken. Met het bestemmingsplan beschikken gemeenten
over een instrument voor het bewaken van en sturen op de ruimtelijke kwaliteit
van de gebouwde omgeving. Met het bestemmingsplan kunnen met dit doel onder
meer voorschriften worden gegeven over de plaatsing, het bouwvolume en de
uiterlijke vormgeving van bouwwerken op elementen zoals bouwhoogte, goothoogte
en dakhelling. Aanvullend op het bestemmingsplan kunnen gemeenten gebruik
maken van het wettelijke welstandsinstrument uit de Woningwet om op een hoger
detailniveau redelijke eisen van welstand te stellen aan het uiterlijk van
bouwwerken. Het kan dan gaan om eisen op het terrein van materiaalgebruik,
kleurgebruik van bouwmaterialen, vormgeving en ontwerpdetails. Ook op het
terrein van de precieze plaatsing van bouwwerken in relatie tot de omgeving
kunnen, mits het bestemmingsplan die ruimte laat, via het welstandstoezicht
eisen worden gesteld. Het welstandstoezicht vormt een belangrijk onderdeel
van het instrumentarium om ruimtelijke kwaliteit adequaat te borgen en verrommeling
tegen te gaan.1.1 Aanleiding voor het onderzoekOp 1 januari 2003 is een vernieuwde regeling voor het welstandstoezicht
ingevoerd met de Wet van 18 oktober 2001 tot wijziging van de Woningwet
naar aanleiding van enerzijds de evaluatie van die wet en anderzijds het project
Marktwerking, Deregulering en Wetgevingskwaliteit (bouwvergunningsprocedure
en welstandstoezicht)1. In die wet is in artikel
V de plicht opgenomen dat over de doeltreffendheid en effecten van de nieuwe
aangescherpte regeling voor het welstandstoezicht verslag wordt uitgebracht
aan de Staten-Generaal. Tegelijkertijd is een onderzoeksopgave met betrekking
tot het welstandstoezicht opgenomen in het Actieprogramma Ruimte en Cultuur
(Architectuuren Belvederebeleid 2005–2008). Het gaat hier om de onder
nummer B-4 aangekondigde actie«welstand-praktijkonderzoek». Vanwege
de directe samenhang zijn beide onderzoeksopgaven in elkaar geschoven en als één
onderzoeksopdracht verstrekt aan de Vaksectie Bestuursrecht van de Radboud
Universiteit Nijmegen.1.2 KlankbordgroepHet onderzoek is inhoudelijk begeleid en in tussenfasen van commentaar
voorzien door een klankbordgroep met vertegenwoordigers van de Vereniging
van Nederlandse Gemeenten, Bouwend Nederland, Federatie Welstand, Bond Nederlandse
Architecten, Vereniging Bouw- en Woningtoezicht Nederland, Vereniging Stadswerk
Nederland en het Ministerie van VROM.1.3 Inhoud en achtergrond van het in 2003 gewijzigde welstandstoezichtHet centrale doel van de vernieuwde wettelijke regeling voor het welstandstoezicht
was om het welstandstoezicht transparanter en democratischer te maken. Door
het ontbreken van een adequaat toetsingskader bestond er bij welstandsbeoordelingen
een voortdurend gevaar op subjectiviteit en willekeur. Dit samen met de zwaarwegende
betekenis die in de rechtspraak aan adviezen van welstandscommissies werd
gegeven – waardoor de mogelijkheid om hiervan af te wijken beperkt was –
leidde in de bouwpraktijk regelmatig tot gevoelens van onvrede en discussie
over het afschaffen van het welstandstoezicht. Het doel van de
wetswijziging van 2003 was om aan de oorzaken van die situatie een einde te
maken door de eisen voor de toepassing van het welstandstoezicht aan te scherpen.
Deze aanscherping is in het bijzonder terug te vinden in de artikelen 12 tot
en met 12 c van de Woningwet.Niet langer mag een deskundigencommissie, maar moet de democratisch gelegitimeerde
gemeenteraad bepalen wat verstaan wordt onder redelijke eisen van welstand.
Deze redelijke welstandseisen mogen niet al werkenderweg aan de hand van een
concreet bouwplan tot stand komen, maar moeten van tevoren zijn vastgelegd
in een welstandsnota. Daarbij is het niet vanzelfsprekend dat er welstandseisen
gelden. Het is aan de raad om te bepalen of en zoja voor welke gebieden en
voor welke type bouwwerken er welstandseisen gelden. De gemeenteraad kan ook
zogenoemde welstandsvrije gebieden aanwijzen of categorieën van bouwwerken
aanwijzen waarvoor geen welstandseisen gelden. Indien in de welstandsnota
voor gebieden en bouwwerken welstandseisen zijn opgenomen, geldt die welstandsnota
als toetsingskader voor aanvragen om bouwvergunning. Zonder welstandsnota
kunnen bouwplannen niet beoordeeld worden op redelijke eisen van welstand
en is er de facto ook geen welstandstoezicht. Aspirant bouwers kunnen zich
met de welstandsnota vooraf oriënteren op de geldende welstandseisen
en hun bouwplan naar aanleiding daarvan ontwikkelen.Naast deze relevante wijziging in de werkwijze van het welstandstoezicht,
zijn met de vernieuwde regeling nog een aantal samenhangende detailwijzigingen
doorgevoerd. Leden van een welstandscommissie behoeven sinds 2003 niet langer «deskundig»
te zijn, maar kunnen ook bestaan uit (geïnteresseerde) burgers. De benoeming
van leden van een welstandscommissie moet plaatsvinden door de gemeenteraad
en is gebonden aan een maximale termijn, vergaderingen van de welstandscommissie
moeten in het openbaar plaatsvinden en jaarlijks moet er aan de raad verslag
worden uitgebracht over de toepassing van de welstandsnota. In plaats van
een welstandscommissie kan de raad ook een stadsbouwmeester benoemen.1.4 Reikwijdte van het onderzoekDe onderzoeksopdracht uit de Woningwet is er op gericht om de nieuwe voorschriften
voor het welstandstoezicht te evalueren, zodat er een beeld kan worden gevormd
over de vraag of de beoogde doelstellingen van de vernieuwde regeling, zoals
hiervoor nader toegelicht, voldoende zijn gerealiseerd. Naast dit evaluatieve
deel bevat het onderzoek meer beleidsverkennende onderzoeksvragen die voortvloeien
uit het Actieprogramma Ruimte en Cultuur (Architectuur- en Belvedèrebeleid
2005 – 2008). In dat verband zijn onderzoeksvragen opgenomen die betrekking
hebben op de relatie van het welstandsbeleid, zoals dat thans door gemeenten
in welstandsnota’s dient te worden vastgelegd, en het in bestemmingsplannen
vastgelegde planologisch-stedenbouwkundige beleid. Vooral in zogenoemde ontwikkelgebieden
speelt nogal eens de vraag hoe een goede inzet van regelgeving en instrumentarium
gericht op kwaliteitsborging kan plaatsvinden. In dit verband is ook de werkwijze
bezien van voor dit soort ontwikkelgebieden speciaal ingestelde «supervisors»
of «qualityteams». Eveneens is bezien op welke wijze de ruimtelijke
kwaliteit van bovenlokale bouw-, ontwikkelings- en herinrichtingsprojecten
kan worden getoetst en bewaakt en of er juridische belemmeringen bestaan voor
het uitoefenen van bovenlokaal welstandsbeleid.Het onderzoek is nadrukkelijk niet gericht op de vraag of gemeenten met
de welstandsnota’s inhoudelijk voldoende welstandskwaliteit beogen te
realiseren. Relevant is wel de vraag of welstandsnota’s voldoende concreet houvast geven bij de vraag of bouwwerken voldoen aan redelijke
eisen van welstand. Het onderzoek is echter niet bedoeld om een kwalitatief
waardeoordeel te geven over het in de nota’s vastgelegde welstandsbeleid.
Het gaat met andere woorden dus niet om de vraag of Nederland wel mooi genoeg
wordt met de door gemeenteraden vastgelegde welstandseisen. Nog los van de
praktische moeilijkheid om hier op rijksniveau bruikbare onderzoeksvragen
voor op te stellen en – nog moeilijker – om op rijksniveau beoordelingscriteria
te geven voor de vraag wat in specifieke gebieden kan gelden als een toereikende
welstandskwaliteit, zou dit ook het decentrale karakter van het welstandstoezicht
miskennen. Welstandsbeleid is immers lokaal beleid. Dit uitgangspunt van het
welstandstoezicht is met de gewijzigde regeling van 2003 nog nadrukkelijker
in de Woningwet is verankerd. Het is aan de gemeenteraad om te bepalen of
er in een bepaald gebied welstandseisen hebben te gelden en zo ja hoe deze
komen te luiden voor de te onderscheiden type bouwwerken. Het is aan de afzonderlijke
gemeenteraden om desgewenst dit in welstandsnota’s vastgelegde welstandsbeleid
in kwalitatief opzicht te evalueren en zonodig naar aanleiding daarvan bij
te stellen. De rol van het Rijk hierin is kaderstellend en stimulerend, in
die zin dat de bewustwording met betrekking tot het nut en de noodzaak van
het welstandstoezicht onder de aandacht wordt gebracht. In dat verband kan
er een relatie worden gelegd met het programma Mooi Nederland. Dat programma
voorziet in de nodige acties om verrommeling in Nederland tegen te gaan, zuinig
ruimtegebruik en ruimtelijke kwaliteit te stimuleren en te zorgen dat er aantrekkelijke
groene gebieden worden ontwikkeld. Zo zijn in de Samenwerkingsagenda Mooi
Nederland op dit punt bestuurlijke afspraken met concrete acties vastgelegd
met provincies en gemeenten. Het Rijk zal zelf zijn beleidsdoelen voor Mooi
Nederland vastleggen in regels en ten behoeve van de realisering financieringsconstructies
mogelijk maken. Er is reeds een stimuleringsbudget beschikbaar voor het bevorderen
van een innovatieve aanpak van markt en overheden bij het realiseren van de
doelen van Mooi Nederland.1.5 Reactie en voornemens naar aanleiding van het onderzoekHet onderzoek geeft naar mijn oordeel een waardevol beeld van het functioneren
van het hedendaagse welstandstoezicht. In zijn algemeenheid stel ik vast dat
er veel ten goede is veranderd in de welstandspraktijk en uit het onderzoek
ontstaat het beeld dat de doelstelling van een meer voorspelbaar, transparant
en democratisch welstandstoezicht op zichzelf lijkt te zijn bereikt. Gemeenten
hebben dan ook serieus werk gemaakt van het opstellen van welstandsnota’s.
Uit het feit dat slechts een heel beperkt aantal gemeenten in Nederland geen
welstandsnota heeft vastgesteld, leid ik af dat er lokaal een breed draagvlak
bestaat voor het instrument van het welstandstoezicht als zodanig. Van de
onderzochte gemeenten heeft de totstandkoming van die nota’s volgens
de voorschriften plaatsgevonden. De inhoud van de nota’s voldoet in
het algemeen aan de gestelde eisen en verwachtingen met betrekking tot helderheid
en toetsbaarheid. In de onderzochte situaties heeft de samenstelling van de
welstandscommissies volgens de Woningwet plaatsgevonden, wordt de maximale
zittingsduur nageleefd, vinden de vergaderingen openbaar plaats en voldoen
de commissies aan hun plicht om jaarlijks verslag uit te brengen aan de gemeenteraad.
De ontwikkeling van de jurisprudentie heeft op zichzelf niet geleid tot verrassende
uitkomsten. Wel kan geconstateerd worden dat er geen wijzigingen zijn opgetreden
ten aanzien van het karakter van een welstandsadvies en zo’n advies
in de rechtspraak onverminderd zwaarwegend wordt geacht.Een belangrijke indicator van het vernieuwde welstandstoezicht vormt naar
mijn mening het onderdeel uit het onderzoek waarin is bezien of opbasis
van de in de welstandsnota opgenomen welstandscriteria, een goede welstandsbeoordeling
kan plaatsvinden. Daarbij is door onderzoekers ook specifiek bezien of deze
beoordeling op basis van de welstandsnota kan plaatsvinden, zonder dat daarbij
advies wordt ingewonnen van de welstandscommissie of stadsbouwmeester. In
dit deel van het onderzoek is daartoe steekproefsgewijs een aantal bouwplannen –
waarop al eerder een besluit omtrent verlening van een bouwvergunning is genomen –
op basis van de toepasselijke welstandsnota’s opnieuw beoordeeld. Daarbij
is voor wat betreft de keuze van welstandsnota’s op basis van literatuur
en jurisprudentie een categorisering aangebracht in verschillende typen welstandscriteria
en welstandsnota’s. Ook is onderscheid gemaakt in welstandsnota’s
uit kleine gemeenten met weinig stedelijke ontwikkeling en gemeenten met een
grote mate van stedelijke dynamiek. De herbeoordeling van de bouwplannen heeft
plaatsgevonden door welstandstechnisch gezien niet-deskundigen (leken) en
door deskundigen op het gebied van de welstandsadvisering. De uitkomsten van
deze herbeoordeling door deze zogenoemde schaduw-welstandscommissie zijn vergeleken
met de uitkomsten van de eerste beoordeling door de«echte» welstandscommissie
in het kader van de aanvraag om bouwvergunning voor het betreffende bouwplan.
Het vernieuwde welstandstoezicht blijkt deze proef te kunnen doorstaan. Op
basis van dezelfde welstandsnota leidt praktisch iedere afzonderlijke toetsing
van bouwplannen door wie dan ook uitgevoerd – individueel of in collegiaal
verband, deskundig of ondeskundig – tot een in grote mate gelijkluidend
welstandsoordeel. Hieruit leid ik af dat de welstandsnota als toetsingskader
voor de beoordeling van bouwplannen naar behoren functioneert en dat het welstandsoordeel
over een bouwplan niet langer afhankelijk is van een persoon of commissie.Los van het feit dat er op detailonderdelen verbeteringen mogelijk zijn
in het functioneren van het welstandstoezicht waar gemeenten een taak hebben,
belicht het onderzoek ook een aantal aspecten van het welstandstoezicht van
meer instrumentele aard. Ten aanzien van deze instrumentele aspecten heeft
de wetgever naar mijn mening een taak om te bezien of met aanpassingen in
de Woningwet verdere verbetering in het functioneren van het welstandstoezicht
tot stand kan worden gebracht. Dit speelt in hoofdzaak op de navolgende onderwerpen:1. de relatie tussen het welstandstoezicht en het ruimtelijke beleid.
In deze relatie is het soms onduidelijk welk aspecten al dan niet onderwerp
kunnen zijn van de welstandsbeoordeling;2. een flexibel welstandstoezicht dat meer gedifferentieerd en afgestemd
kan worden op specifieke gebieden of bouwplannen. Gedacht kan worden aan het
mogelijk maken van:– integrale bouwplanbeoordeling op ruimtelijke kwaliteit;– snellere bouwplanbeoordeling zonder onafhankelijke welstandsadvisering;
of,– speciale adviescommissies voor gemeentegrens overstijgende (bouw)projecten;3. het zwaarwegend karakter van een welstandsadvies in de rechtspraak.
De positie van rechtzoekende belanghebbenden is vanwege dit zwaarwegende karakter
nog steeds zwak, indien zij een (onderdeel van een) besluit van het college
aanvechten dat is gebaseerd op een welstandsadvies;4. de ontsluiting van welstandsnota’s via internet. Deze ontsluiting
blijkt soms voor verbetering vatbaar;5. welstandscriteria voor de toepassing van repressief welstandstoezicht.
In de onderzochte gemeenten blijken welstandsnota’s geen criteria te
bevatten voor deze vorm van welstandstoezicht voor bestaande bouwwerken;6. de verslagleggingsplicht van het college burgemeester en wethouders aan de raad over de toepassing van de welstandsnota. Anders dan welstandscommissies
blijken colleges deze plicht gebrekkig na te leven.In het navolgende zal ik op bovenstaande onderwerpen dieper ingaan en
wettelijke voorstellen aankondigen in het instrumentarium dat gemeenten faciliteert
bij het voeren van een goed en efficiënt welstandsbeleid.1.5.1. Verdere integratie van welstandsaspecten binnen
het ruimtelijk beleidDe afstemming tussen de beoordeling van bouwplannen op planologische aanvaardbaarheid
(bestemmingsplan en beheersverordening) enerzijds en de welstandsbeoordeling
(welstandsnota) anderzijds blijkt niet optimaal. Onderzoekers wijzen in dit
verband op het feit dat de welstandsnota onderwerpen kan regelen die ook in
het bestemmingsplan geregeld kunnen worden, waardoor er overlap ontstaat en
er conflicten kunnen optreden tussen de beoordeling van een bouwvoornemen
op planologisch-stedenbouwkundige aanvaardbaarheid en de beoordeling van een
bouwplan op basis van de welstandsnota. Weliswaar regelt een zogenoemde conflictregel
in de Woningwet dat het bestemmingsplan voorgaat boven de welstandsnota, maar
er blijven interpretatieproblemen bestaan in de praktijk. In het navolgende
wordt hierop ingegaan.Wettelijke afbakening welstandsvereisteHet preventieve welstandstoezicht in de Woningwet betreft niet alleen
het uiterlijk van bouwwerken, maar nadrukkelijk wordt ook de plaatsing van
bouwwerken expliciet als beoordelingsaspect wordt genoemd. De plaats waar
bouwwerken mogen worden gebouwd kan evenwel bij uitstek als een aspect van
overwegend planologisch-stedenbouwkundige aard worden aangemerkt waarvoor
in bestemmingsplannen een uitputtende regeling kan worden gegeven. Het verwondert
dan ook niet dat juist op zo’n planologisch aspect conflicten ontstaan
tussen de welstandsbeoordeling en de planologische beoordeling. Ook de onderzoekers
constateren dat een duidelijke grens ontbreekt tussen welstandsaspecten en
planologische aspecten van een bouwplan en geven de wetgever de suggestie
mee om een duidelijker afbakening tot stand te brengen. Afstemmingsproblematiek
zal immers blijven bestaan als die afbakening niet goed is geregeld.Betere afstemming tussen welstandsbeleid en ruimtelijk
beleidEen tweede aspect van de afstemmingsproblematiek tussen welstandsbeleid
en ruimtelijk beleid is het feit dat de opstelling van welstandsnota’s
in de regel nog al eens heeft plaatsgevonden losstaand van de vaak reeds bestaande
onderliggende bestemmingsplannen. Dit komt een goede onderlinge afstemming
niet ten goede. Een betere aansluiting van het welstandsbeleid op het bestemmingsplan
of de beheersverordening zou tot stand komen indien welstandsnota’s
in ontwikkeling en gebiedsaanwijzing direct zouden aansluiten bij bestemmingsplannen
of beheersverordeningen.VoorstelOm een betere inbedding en aansluiting van welstandsaspecten binnen het
ruimtelijke kwaliteitsbeleid te bewerkstelligen acht ik het wenselijk dat
welstandsbeleid, zoals thans opgenomen in welstandsnota’s, als beleidsparagraaf
deel gaat uitmaken van een bestemmingsplan of beheersverordening. De figuur
van welstandsnota zal dan als losstaand toetsingskader komen te vervallen
en onderdeel worden van het meer omvattende planologisch instrumentarium.
Dit past ook in het streven om, in aansluiting op de Wet algemene bepalingen
omgevingsrecht, een betere samenhang en zomogelijk integratie van toetsingskaders
te bewerkstelligen. Het betekent dat ik wetgeving zal voorbereiden
waarmee het welstandsbeleid vanuit het domein van de Woningwet wordt overgeheveld
naar het domein van de Wro. Hoewel de precieze juridische vormgeving daarvan
nog nader moet worden bezien, is het wel mijn voornemen om de reikwijdte van
het welstandstoezicht daarbij nader af te bakenen. Duidelijk moet zijn welke
aspecten inzake de welstand regulering kunnen vinden in de vorm van beleidsregels
en welke aspecten meer van planologische aard zijn en dus binnen het oorspronkelijke
instrumentarium van plankaart en voorschriften van een bestemmingsplan regulering
moeten vinden. Daarbij zal ik de onderzoekers volgen in de door hen aangegeven
optie om de welstandsaspecten louter te richten op materiaaltoepassing, kleurstelling
en onderlinge verhoudingen van de samenstellende bouwdelen. Situering en grondoppervlak
(tweedimensionaal ruimtebeslag) van bebouwing en de bouwmassa van afzonderlijke
bouwwerken (driedimensionaal bouwvolume) zal regulering moeten vinden in de
plankaart en de voorschriften van een bestemmingsplan.Het bovenstaande voorstel om tot verdere integratie te komen van het ruimtelijke
kwaliteitsbeleid, maakt het mogelijk om in het kader van de concrete bouwplanbeoordeling
een meer integrale toetsing te laten plaatsvinden aan het vastgelegde beleid
op dit terrein en hierover desgewenst (onafhankelijk) deskundigenadvies in
te winnen. Voorts kan aangegeven worden dat momenteel in het kader van de
modernisering van het monumentenbeleid bezien wordt of en in hoeverre een
dergelijke integratieslag ook gemaakt kan worden op het terrein van het cultuur-historisch
erfgoed. De feitelijke bescherming van ingevolge de Monumentenwet 1988 aangewezen
beschermde stads- en dorpsgezichten vindt reeds plaats met instrumenten uit
de Wro (bestemmingsplannen of beheersverordeningen). Verdergaande integratiemogelijkheden
op het terrein van de inventarisatie, aanwijzing en bescherming van cultuur-historische
waarden (zoals bijvoorbeeld van potentiële monumenten) zijn echter denkbaar
en de wenselijkheid hiervan wordt momenteel nader bezien.Vooruitlopend op nieuwe wetgeving, roep ik gemeenten op om bij het ontwikkelen
van een nieuw bestemmingsplan of een nieuwe beheersverordening nu reeds de
beweging te maken en ook direct aandacht te schenken aan de welstandsaspecten
van het betrokken plangebied. Omdat een samenhangende voorbereiding van bestemmingsplan
en welstandsnota een betere onderlinge afstemming garandeert, verdient het
de voorkeur dat welstandsnota’s nu reeds zoveel mogelijk gebiedsgericht
worden ontwikkeld en voor wat betreft de beleidsontwikkeling daarvan aansluiten
bij het voorbereidingsproces van de ontwikkeling van een bestemmingsplan of
beheersverordening. De Woningwet noch de Wro, staan daar thans aan in de weg.
Dus ook zonder nadere wettelijke basis kan een welstandsnota al fungeren als
een set beleidsregels die in samenhang met het onderliggende bestemmingsplan
of de beheersverordening het kader vormt voor de beoordeling van bouwplannen
op planologisch-stedenbouwkundige aanvaardbaarheid en de toets aan minimale
esthetische kwaliteitseisen.1.5.2. Flexibele inzet van het welstandsinstrumentIn het onderzoek zijn conclusies opgenomen waaruit blijkt dat het vereiste
dat advies moet worden ingewonnen van een onafhankelijke welstandscommissie
een flexibele en efficiënte inzet van het welstandsinstrument in de weg
kan staan. Het laten vallen van die wettelijke adviesverplichting zal een
beter maatwerk mogelijk maken en sluit ook aan bij het voorstel om welstandsbeleid
te integreren in het planologische instrumentarium. In het navolgende wordt
hierop ingegaan.Welstandscommissie adviseert slechts over een minderheid
van bouwplannenEen opmerkelijke bevinding in het onderzoek vind ik dat slechts over een
heel klein deel van de bouwplannen daadwerkelijk wordt geadviseerd door een
welstandscommissie. Het merendeel van de bouwplannen wordt in mandaat afgedaan
door één enkel persoon, veelal de secretaris van een welstandscommissie.
De Woningwet schrijft voor dat er een advies wordt gegeven door (en niet namens)
een welstandscommissie. De wettelijke regeling en de praktijk blijken dus
uit elkaar gegroeid. In de praktijk is algemeen de werkwijze ontstaan dat
een zogenoemde rayonarchitect of secretaris van een welstandscommissie één
keer per veertien dagen een gemeente bezoekt en alle ingekomen aanvragen om
bouwvergunning toetst aan de welstandsnota en van een advies voorziet. Slechts
een ondergeschikt deel van de bouwplannen gaan voor bespreking en advies naar
de welstandscommissie1. Binnen het wettelijk stelsel
is kennelijk deze pragmatische mandaatsconstructie als oplossing gevonden
om te voorkomen dat een welstandscommissie overspoelt wordt door allerlei
bouwaanvragen waarvoor het advies van die commissie eigenlijk helemaal niet
nodig wordt geacht.Zonder een oordeel te vellen over de vraag in hoeverre deze praktijk zich
verhoudt tot de Woningwet, lijkt mij niet dat de wetgever dit systeem met
een periodiek langs gemeenten trekkende rayonarchitect voor ogen heeft gehad.
Het inwinnen van een advies van een onafhankelijke welstandscommissie kan
uiteraard zeer bijdragen aan het vormen van een goed afgewogen oordeel omtrent
de welstandsaspecten van een bouwplan. Maar voor de bulk van de bouwaanvragen
wordt deze advisering in de praktijk kennelijk helemaal niet nodig geacht
en wordt deze rol vervuld door een representant van de welstandscommissie.
Nu dit niet incidenteel maar structureel is, rijst de vraag welke betekenis
de wettelijke adviesverplichting door een welstandscommissie nog heeft en
waarom gemeenten niet meer vrijheid wordt geboden om zelf te bepalen in hoeverre
en van wie een (onafhankelijk) advies wordt ingewonnen ter onderbouwing van
het besluit omtrent verlening van een bouwvergunning.Voorstel van de Interbestuurlijke Taskforce Regeldruk
GemeentenBij brief van 18 september 2007 heeft de Voorzitter van de Interbestuurlijke
Taskforce Regeldruk Gemeenten, de heer drs. Jacq. Wallage, mij gewezen op
een belemmering die de Woningwet opwerpt om de bouwvergunningprocedure te
versnellen. Geheel in lijn met het Rijksbeleid gericht op deregulering en
vermindering van administratieve lasten, zijn veel gemeenten actief om hun
organisaties meer klantgericht te laten werken. Een van de doelstellingen
van de taskforce is het opruimen van rijksregelgeving die gemeenten in de
weg zit bij het realiseren van die doelstelling.Bij het zoeken naar mogelijkheden om de bouwvergunningprocedure te verkorten,
lopen gemeenten aan tegen de in de Woningwet opgenomen verplichting om in
het kader van een reguliere bouwvergunning advies in te winnen van een onafhankelijke
welstandscommissie of stadsbouwmeester. Deze verplichting staat een mogelijke
versnelling van de procedure in de weg en vormt bovendien een belemmering
om bouwplannen aan een meer integrale beoordeling te onderwerpen, waarbij
naast de welstand ook de planologische aanvaardbaarheid wordt betrokken. De
Woningwet dwingt er evenwel toe om over het welstandsaspect als één
geïsoleerd onderwerp te laten adviseren door een welstandscommissie.
Vanuit de taskforce wordt gevraagd om gemeenten meer vrij te laten in de wijze
waarop zij het systeem van de welstandsbeoordeling inrichten. Gemeenten kunnen
zelf bepalen ten aanzien van welke plannen bij wie advies wordt ingewonnen.
Er ontstaat de mogelijkheid van een meer samenhangende beoordeling van bouwplannen
op ruimtelijke kwaliteitsaspecten, hetgeen zoals al eerder aangegeven
ook aansluit bij het voorstel om meer samenhang tot stand te brengen in de
borging van het planologisch-stedenbouwkundige beleid en het welstandsbeleid.Welstandsbeoordeling in (her)ontwikkelingsgebiedenOnderzoekers stellen vast dat in zogenoemde (her)ontwikkelingsgebieden
(in nieuwbouwlocaties) op grote schaal wordt gewerkt met andere vormen van
ruimtelijke kwaliteitsbewaking dan het eigenlijke welstandstoezicht. In (her)ontwikkelingsgebieden
is een stedenbouwkundig referentiekader op het moment dat zo’n gebied
in ontwikkeling wordt genomen veelal nog in voorbereiding of daar moet zelfs
nog mee gestart worden. Onderzoekers geven aan dat in dergelijke gebieden
vrijwel altijd eerst de stedenbouwkundige uitgangspunten voor het gebied gestalte
krijgen. Op basis daarvan (of in samenhang daarmee) worden vervolgens met
betrekking tot de architectonische invulling van de bebouwing uitgangspunten
geconcretiseerd in de vorm van welstandscriteria. In die gebieden komt het
veelvuldig voor dat gewerkt wordt met een zogenoemde supervisor of een quality-team
met deskundigen die het proces van het voorontwerp-stedenbouwkundig plan tot
aan de uiteindelijke architectonische uitwerking nauw begeleiden en aansturen.
Een dergelijk adviesteam voldoet echter niet aan het onafhankelijkheidsvereiste
dat de Woningwet stelt aan een welstandscommissie. Ondanks het feit dat een
specifiek voor het gebied opgericht adviesteam voor de ruimtelijke kwaliteit –
waar het welstandsaspect een geïntegreerd onderdeel van uitmaakt –
nauw het gehele planvormingsproces heeft begeleid en daarover ook aan het
college en de raad heeft geadviseerd, dwingt de Woningwet toch tot een herbeoordeling
van een bouwplan door een onafhankelijke welstandscommissie. Een welstandscommissie
die dan slechts zijn focus mag richten op één element uit het
ruimtelijke kwaliteitsbeleid. In de praktijk wordt deze herbeoordeling door
de welstandscommissie veelal als een herhaling van zetten ervaren en dus niet
nodig geacht. Onderzoekers geven in dit verband dan ook in overweging om het
meer aan gemeenten over te laten om te bepalen bij welke bouwplannen advies
wordt ingewonnen van een welstandscommissie.Bovenlokaal welstandsbeleidNog een bevinding uit het onderzoek is dat de Woningwet een belemmering
oplevert voor een goed functionerend bovenlokaal welstandstoezicht. Een dergelijke
toepassing van bovenlokaal welstandstoezicht kan wenselijk zijn bij bijvoorbeeld
grote infrastructurele projecten of een project als de herontwikkeling van
de Hollandse Waterlinie. Bij dergelijke omvangrijke gemeentegrensoverstijgende
projecten staat de Woningwet er thans aan in de weg dat de betrokken gemeenteraden
een specifieke adviescommissie benoemen die adviseert over de welstandsaspecten
van het betreffende project. De Woningwet dwingt er toe dat bij dergelijke
projecten telkens de eigen gemeentelijke welstandscommissie de welstandsadviezen
geeft omdat het advies van de specialistische adviescommissie die voor het
betreffende project is ingesteld niet voldoet aan de wettelijke vereisten
uit de Woningwet. Deze territoriale opzet van de welstandsadvisering kan leiden
tot de weinig gelukkige uitkomst dat inzichten over het welstandsaspect van
een omvangrijk project per gemeente gaan verschillen. De vraag rijst hier
dus eveneens of gemeenten niet meer vrijheid en flexibiliteit moet worden
gegeven bij het bepalen van de vraag of en aan wie advies wordt gevraagd ter
onderbouwing van het welstandsoordeel in het besluit omtrent de bouwvergunning.VoorstelUit het bovenstaande blijkt dat zowel onderzoekers als de Interbestuurlijke
Taskforce Regeldruk Gemeenten argumenten aandragen om gemeenten meer vrijheid
te geven in de inrichting van het systeem waarin de welstandsbeoordeling
van concrete bouwplannen tot stand komt. Die vrijheid kan ontstaan door de
wettelijke adviesverplichting door een onafhankelijke welstandscommissie of
stadsbouwmeester uit de Woningwet te schrappen. Het gaat er dan niet om dat
er geen welstandscommissies meer zijn of dat er geen welstandsadviezen meer
gegeven zullen worden. Het gaat er om dat gemeenten zelf meer vrijheid krijgen
bij de vraag hoe het welstandsoordeel bij bouwplannen tot stand komt. Tegelijkertijd
ontstaat daarmee de mogelijkheid om bouwplannen meer integraal te beoordelen
op ruimtelijke kwaliteit. Een beweging die al gestimuleerd wordt door het
eerdere voorstel om welstandsbeleid te integreren in het ruimtelijke instrumentarium.
Procedures voor bouwplannen waar geen onafhankelijk welstandsadvies nodig
is kunnen sneller worden afgedaan. In zogenoemde (her)ontwikkelingsgebieden
kan het (welstands)oordeel van bouwplannen gebaseerd worden op een advies
van een speciaal voor de ontwikkeling van het gebied in het leven geroepen
adviesteam voor ruimtelijke kwaliteit. In dat geval kan er ook voldaan worden
aan de wens om een meer geïntegreerde beoordeling te laten plaatsvinden
op ruimtelijke kwaliteit, waar welstandsaspecten onlosmakelijk deel van uitmaken.Bij bovenlokale projecten kan beroep worden gedaan op een bovenlokale
adviescommissie.Het spreekt mij aan om gemeenten bovenbedoelde vrijheid te geven. De verplichte
welstandsadvisering door een onafhankelijke commissie is destijds in de wet
vastgelegd om subjectiviteit en willekeur bij de welstandsbeoordeling door
het college tegen te gaan. De vraag is of dit vormvereiste thans nog als aanvullende
waarborg op zijn plaats is. Sinds er in 2003 gewerkt wordt met een welstandsnota
als toetsingskader, bestaat er immers een betere waarborg om subjectiviteit
en willekeur te voorkomen. Uit het onderzoek blijkt dat de welstandsnota leidt
tot een in hoge mate gelijkluidende welstandsbeoordeling van bouwplannen en
dat het er niet langer toe doet welke persoon of commissie de toetsing verricht.
De extra waarborg van een wettelijk verplichte welstandsadvisering lijkt dus
niet langer nodig en wordt in het merendeel van de gevallen bovendien toch
al in de vorm van een mandaat toegepast.In verband met het voorgaande wil ik ook een parallel trekken met de Wet
ruimtelijke ordening (Wro). Die wet laat gemeenten geheel vrij in de vorm
waarin zij tot een deugdelijk gemotiveerd besluit komt inzake de toetsing
van bouwplannen aan een bestemmingsplan of de beoordeling van de vraag in
hoeverre een goede ruimtelijke ordening het toelaat om af te wijken van het
bestemmingsplan. Indien wordt afgeweken van het ruimtelijke toetsingskader,
vormt «een goede ruimtelijke ordening» het criterium voor de vraag
of medewerking aan een ruimtelijke ontwikkeling wordt verleend. Evenmin als
bij de welstandsbeoordeling, bestaat dat ruimtelijk toetscriterium uit een
samenstel van alleen geobjectiveerde criteria. Ook binnen het domein van de
ruimtelijke regelgeving wordt echter niet het vormvereiste gesteld dat een
advies moet worden ingewonnen bij een onafhankelijke «ruimtelijke ordeningscommissie»
als waarborg voor een geobjectiveerde en onafhankelijke oordeelsvorming. Er
geldt gewoon het generieke vereiste uit de Algemene wet bestuursrecht dat
besluiten deugdelijk en concludent moeten zijn gemotiveerd. Voor het projectbesluit
is dit vereiste in de Wro nader uitgewerkt in het vereiste dat aan zo’n
besluit een goede ruimtelijke onderbouwing ten grondslag moet liggen. De inhoud
van besluiten wordt dus voorop gesteld en niet de vorm waarin de onderbouwing
van het besluit tot stand komt. Zo zie ik dat bij het welstandstoezicht ook
voor me. Het is aan de gemeenteraad om te bepalen of er redelijke eisen van
welstand gelden in een gebied en om deze vast te leggen in beleidsregels.
Het college is belast met de uitvoering van dat welstandsbeleid en dient in
het kader van beslissingen omtrent een bouwvergunning te motiveren waarom
bouwplannen al dan niet aan het welstandsvereiste voldoen. De wijze waarop
zo’n motivering (mede op basis van een onafhankelijk advies)
tot stand komt, behoeft niet langer bij wet te worden gereguleerd nu wordt
gewerkt met een als toetsingskader naar behoren functionerende welstandsnota.
Het kan daarbij aan gemeenten zelf overgelaten worden of en zo ja in welke
gevallen het voor het vereiste van een deugdelijke motivering van een besluit
omtrent het verlenen van een bouwvergunning nodig is om advies in te winnen
van een onafhankelijke welstandscommissie of andere instantie. Het voordeel
hiervan is dat de wet er niet langer aan in de weg staat dat bijvoorbeeld
een speciaal ingesteld qualityteam, een supervisor of een gespecialiseerd
architectenbureau wordt ingeschakeld voor het geven van zo’n advies
over de welstandsaspecten van bouwplannen. Evenmin behoeft de Woningwet er
aan in de weg te staan dat bij minder controversiële bouwplannen het
besluit inzake een bouwvergunning op het welstandsaspect binnen het ambtelijk
apparaat van de gemeente zelf wordt voorbereid. Al deze overwegingen brengen
mij tot het voornemen om wetgeving voor te bereiden waarmee de verplichting
tot het inwinnen van een onafhankelijk welstandsadvies uit de Woningwet wordt
geschrapt.Ik hecht er wel aan het belang van een goed welstandsbeleid te benadrukken.
Zeker bij cruciale plannen en gebieden acht ik het inschakelen van onafhankelijke
deskundigen bij het begin van de beleidsontwikkeling zeer wenselijk. Ook meer
in het algemeen is het goed om (onafhankelijke) deskundigen te betrekken bij
de opstelling van een op de diverse gebieden en hun typologie gericht beleid
ten aanzien van ruimtelijke kwaliteit. De aandacht voor ruimtelijke kwaliteit
aan het begin van het beleidsproces is van wezenlijk belang. Alleen als de
toetsingscriteria ten behoeve van het verwezenlijken en beschermen van ruimtelijke
kwaliteit in een bestemmingsplan of beheersverordening en een welstandsnota
zijn vastgelegd, kunnen ongewenste en schadelijke ontwikkelingen worden voorkomen.
Concrete bouwvoornemens en ontwikkelingen kunnen immers alleen op basis van
tevoren vastgestelde toetsingscriteria worden beoordeeld en zonodig worden
tegengehouden. Het wettelijk instrument van het welstandstoezicht gaat daarbij
overigens niet verder dan het toetsen aan de welstandscriteria uit de welstandsnota.
Het gaat daarbij om het tegengaan van strijd met redelijke eisen van welstand.
Welstandstoezicht heeft in dat verband een vangnetfunctie dat gericht is op
het voorkomen dat het uiterlijk van een bouwwerk onder het minimale aanvaardbare
niveau komt te liggen. Indien een gemeente hogere ambities heeft, zal zij
dat met andere middelen dan met welstandstoezicht moeten nastreven.1 Een goed samenhangend beleid op het terrein van de ruimtelijke
kwaliteit kan opdrachtgevers en ontwerpers echter vooraf wel uitdagen om tot
hoogwaardige opgaven en uitkomsten te komen. Hier ligt ook een relatie met
de recent verschenen Visie Architectuur en Ruimtelijke Ontwerp. Ik beveel
gemeenten aan om hier aandacht aan te blijven besteden.1.5.3. Status van het welstandsadviesIn het onderzoek wordt op basis van jurisprudentie-analyse vastgesteld
dat aan een welstandsadvies nog altijd een groot gewicht wordt toegekend in
de rechtspraak. Hoewel het vereiste van deskundigheid in de vernieuwde welstandsregeling
uit de Woningwet is geschrapt, heeft een welstandsadvies in de rechtspraktijk
onverminderd de status van deskundigenadvies behouden. Dit heeft een nadelig
gevolg voor de positie van (derde-)belanghebbenden die een (onderdeel van
een) besluit van het college aanvechten dat is gebaseerd op een welstandsadvies.
Alleen als daar een deskundig tegenadvies tegenover wordt gesteld, kan er
in de rechtsbeschermingsprocedure inhoudelijk een debat over de juistheid
van het gegeven welstandsadvies en het daarop gebaseerde oordeel plaatsvinden.
De burger – zowel in de rol van aanvrager als in de rol
van derde-belanghebbende – ziet zich dus altijd voor kosten geplaatst
om een deskundig tegenadvies te verkrijgen om überhaupt enige kans te
maken bij het in rechte inhoudelijk bestrijden van een welstandsadvies en
het daarop gebaseerde gemeentelijke welstandsoordeel.VoorstelGezien het bovenstaande zou het mij wat waard zijn om de positie van rechtszoekende
belanghebbenden te versterken die zich verweren tegen een op een welstandsadvies
gebaseerd welstandsoordeel. Het schrappen van het verplichte onafhankelijke
welstandsadvies, zoals ik al hiervoor reeds eerder heb voorgesteld, zal in
dat verband twee vliegen in een klap slaan. Verwacht mag worden dat het ontnemen
van de wettelijke status aan het welstandsadvies, het (thans zwaarwegende)
gewicht dat daaraan in de rechtspraak wordt toegekend zal beïnvloeden
ten gunste van rechtszoekende belanghebbenden.1.5.4. Betere ontsluiting van welstandsnota’s
via internetDe onderzoekers hebben vastgesteld dat de beschikbaarheid van welstandsnota’s
op internet te wensen overlaat. Deze beschikbaarheid wordt niet in de Woningwet
verplicht gesteld. Hoewel het uiteraard de voorkeur verdient dat welstandsnota’s
via internet zijn ontsloten, wil ik daarop thans geen wettelijke maatregelen
nemen. Ik volg die suggestie van onderzoekers op dat punt vooralsnog dus niet.
Momenteel loopt onder de naam Welstand-transparant een project om de welstandsnota’s
te kunnen digitaliseren en beschikbaar te stellen via internet. Dit project
wordt gesteund door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksaangelegenheden
en het ministerie van VROM, dat ook participeert in dit traject.1.5.5. Welstandscriteria voor het repressieve welstandstoezichtDe onderzoekers hebben vastgesteld dat geen van de onderzochte welstandsnota’s
specifieke criteria geven voor de toepassing van het repressieve welstandstoezicht.
Onderzoekers plaatsen ook vraagtekens bij de mogelijkheid om hiervoor criteria
te geven. Duidelijk moet naar mijn oordeel zijn dat bij het volledig ontbreken
van welstandscriteria voor het repressieve welstandstoezicht, ook geen toepassing
kan worden gegeven aan dit instrument uit artikel 13a van de Woningwet. Naarmate
criteria abstracter zijn van aard zal dat bij de toepassing daarvan in concrete
gevallen gevolgen hebben voor de in het besluit op te nemen motivering. Nadrukkelijker
zal dan in het besluit moeten worden toegelicht waarom de situatie zodanig
ernstig in strijd is met redelijke eisen van welstand die het opleggen van
een verplichting tot het treffen van voorzieningen rechtvaardigt. Ik vind
het prematuur om van de systematiek af te stappen en de mogelijkheid van repressief
welstandstoezicht uit de wet te schrappen of toe te staan dat toepassing van
dit toch ingrijpende instrument kan plaatsvinden zonder een inhoudelijk toetsingskader.
Ik ben evenwel voornemens om over drie jaar de praktische toepassing van het
repressieve welstandsinstrument opnieuw te bezien en naar aanleiding daarvan
zonodig maatregelen voor te stellen.1.5.6. Schrappen van de verslagleggingsplicht van
het college van burgemeester en wethoudersOnderzoekers hebben vastgesteld dat colleges van burgemeester en wethouders
nauwelijks aan hun jaarlijkse verslagverplichting voldoen over de toepassing
van de welstandsnota.Welstandscommissies voldoen wel aan hun verslagleggingsplicht.
Ook de verslaglegging door het college acht ik echter onverminderd van belang
omdat hiermee aan de raad informatie wordt verschaft over de
uitvoering van het door hem vastgestelde welstandsbeleid. Dit geldt temeer
nu ik voornemens ben de welstandscommissie als wettelijke figuur uit de Woningwet
te schrappen. De verplichte verslaglegging door de welstandscommissie zal
dan automatisch verdwijnen. Gelet hierop hecht aan het behoud van de verslagleggingsplicht
voor het college. Nu ik voornemens ben het welstandstoezicht te integreren
binnen het ruimtelijke instrumentarium, wil ik de verslagleggingsplicht evenwel
niet langer beperken tot alleen de welstandsaspecten. Ik ben voornemens de
plicht zodanig vorm geven dat burgemeester en wethouders de gemeenteraad jaarlijks
verslag zouden moeten uitbrengen over de toetsing van bouwplannen aan het
ruimtelijke kwaliteitsbeleid, waar de welstandsaspecten deel van uitmaken.
De raad krijgt dan een beeld van de wijze waarop het door hem vastgelegde
ruimtelijke beleid in de praktijk functioneert en hoe veelvuldig en in welke
situaties van dat vastgelegde beleid bij de bouwvergunningverlening is afgeweken.2. BOUWVERGUNNINGSVRIJE BOUWWERKENOp grond van de Woningwet geldt als hoofdregel dat voor al het bouwen
een bouwvergunning nodig is van burgemeester en wethouders. Het voorgenomen
bouwen wordt in dat verband getoetst aan het bestemmingsplan, het Bouwbesluit
2003, de bouwverordening, de welstandsnota, en er wordt bezien of tevens een
monumentenvergunning is vereist. In afwijking van die hoofdregel geldt ingevolge
artikel 43 van de Woningwet een uitzondering voor het bouwen dat plaatsvindt
ter uitvoering van een handhavingsbesluit, bouwen dat tot het gewone onderhoud
behoort en het bouwen dat bij algemene maatregel van bestuur is aangemerkt
als van beperkte betekenis. Deze laatste categorie bouwwerken is aangewezen
in het Besluit bouwvergunningsvrije en licht-bouwvergunningplichtige bouwwerken
(hierna: Bblb1 ).Het bouwvergunningsvrij zijn van bouwwerken betekent dat zulke bouwwerken
niet aan de preventieve gemeentelijke toets in het kader van de bouwvergunningprocedure
zijn onderworpen. Deze bouwwerken hoeven niet te voldoen aan het bestemmingsplan,
de stedenbouwkundige voorschriften uit de bouwverordening en redelijke eisen
van welstand. Het betekent echter niet dat zo’n bouwwerk of het oprichten
daarvan in het geheel niet aan wet- en regelgeving is gebonden. Ter bescherming
van individuele belangen en rechten van burgers (burenrecht) en van algemene
maatschappelijke belangen zoals veiligheid, gezondheid en ruimtelijke kwaliteit
is zowel privaat- als publiekrechtelijk een aantal wettelijke voorschriften
op bouwvergunningsvrij bouwen van toepassing. Dat betreft allereerst de privaatrechtelijke
voorschriften van het Burgerlijk Wetboek inzake burenrecht (Boek V, titel
4), die onder meer betrekking hebben op onrechtmatig handelen door het onthouden
van licht en lucht, op erf-afsluiting, op het aanbrengen van een erfafscheiding
(inclusief medewerking van buren en kostendeling) en op het aanbrengen van
vensters, andere muuropeningen, balkons en dergelijke werken.Naast die privaatrechtelijke voorschriften zijn op het bouwvergunningsvrije
bouwen ook publiekrechtelijke voorschriften van toepassing. Bouwwerken –
ook indien zij bouwvergunningsvrij zijn – dienen te voldoen aan het
Bouwbesluit 2003, ter waarborging van de veiligheid, gezondheid, energiezuinigheid
en bruikbaarheid. Verder bevat de wettelijke regeling van het bouwvergunningsvrij
bouwen in de Woningwet en het Bblb het vangnet om het minimaal gewenste ruimtelijk-kwaliteitsniveau
te waarborgen. Daartoe geldt de waarborg van ruimtelijke randvoorwaarden voor
het bouwvergunningsvrij bouwen (opgenomen in het Bblb), een uitzondering voor
bouwvergunningsvrij bouwen met betrekking tot monumenten en door het rijk
aangewezen beschermde stads- en dorpsgezichten en de mogelijkheid
tot toepassing van repressief welstandstoezicht op grond van artikel 13a van
de Woningwet indien het uiterlijk van een bouwwerk ernstig in strijd is met
redelijke eisen van welstand.2.1 Aanleiding voor het onderzoekOp 1 januari 2003 werd met de introductie van het eerder genoemde
Bblb, een vernieuwde regeling voor het bouwvergunningsvrije bouwen ingevoerd.
Tijdens de behandeling door de Eerste Kamer op 15 januari 2002 van het
Bblb in het kader van de zogenoemde voorhang procedure, heeft toenmalig staatssecretaris,
de heer Remkes, toegezegd om naast de wettelijk voorgeschreven evaluatie naar
het functioneren van het nieuwe welstandstoezicht, ook het functioneren van
de nieuwe regeling inzake bouwvergunningsvrije bouwwerken te evalueren. Daarbij
is aangegeven dat ook de effecten van het bouwvergunningsvrije bouwen in de
relatie op buren onderling wordt bezien.1 De
uitvoering van het onderzoek is opgedragen aan BRO te Vught. De keuze om aan
dit bureau de uitvoering van het onderzoek op te dragen werd mede ingegeven
door de ruime ervaring van dit bureau op het terrein van het opstellen van
welstandsnota’s, bestemmingsplannen en bijbehorende bebouwingsregelingen.2.2 KlankbordgroepHet onderzoek is inhoudelijk begeleid en in tussenfasen van commentaar
voorzien door dezelfde klankbordgroep als die betrokken was bij het onderzoek
naar het welstandstoezicht. De deelnemende organisaties zijn genoemd in paragraaf 1.2
van deze brief.2.3 Achtergrond van de in 2003 vernieuwde regeling voor
bouwvergunningsvrij bouwenIn de Woningwet van 1962 was reeds een bescheiden categorie bouwvergunningsvrije
bouwwerken opgenomen (bouwen ingevolge een aanschrijving, gewoon onderhoud
en gemeenten konden daarnaast in de bouwverordening een nadere regeling geven
voor bouwvergunningsvrije bouwwerken, geen gebouwen, van ondergeschikte betekenis
en beperkte omvang). De wens om te komen tot verdere deregulering, vermindering
van administratieve lasten en uniformering van de gemeentelijke regelingen
heeft in 1992 geleid tot de invoering van een landelijk uniforme regeling
voor bouwvergunningsvrije bouwwerken in de Woningwet. Onder gelijke dereguleringsmotieven
is die categorie bouwvergunningsvrije bouwwerken in 2003 opnieuw verruimd.
Voor het eerst werd het toen mogelijk om zonder een bouwvergunning een ruimer
bouwvolume te realiseren door onder meer aan- en uitbouwen, bijgebouwen en
dakkapellen te bouwen aan de achterzijde van woningen.2.4 Reikwijdte van het onderzoekHet onderzoek valt uiteen in een evaluatief deel en een meer beleidsverkennend
deel. In het evaluatieve deel ligt het accent op het functioneren van de vernieuwde
regeling voor bouwvergunningsvrije bouwwerken. Daarbij is in de eerste plaats
gekeken naar de technisch-juridische uitvoerbaarheid. Zo is op basis van een
jurisprudentieanalyse, een analyse van de vragen aan de VROM-helpdesk voor
de bouwregelgeving, interviews, een schriftelijke enquete onder verschillende
doelgroepen van gebruikers van het Bblb en een drietal workshops met deskundigen
gekeken naar onder meer de praktische toepasbaarheid van het begrippenkader,
de logica van de gestelde randvoorwaarden, knelpunten in de praktijk en de
handhaafbaarheid.In de tweede plaats is gekeken naar de kwalitatieve effecten van de regeling voor het bouwvergunningsvrij bouwen. Bij de vaststelling van
de onderzoeksvragen op het punt van de beeldkwaliteit is vastgesteld dat ten
aanzien hiervan geen objectief waardeerbaar toetsingskader is op te stellen.
De waardering van de kwalitatieve effecten van het bouwvergunningsvrije bouwen
op de ruimtelijke kwaliteit is in hoge mate subjectief. Vandaar dat in overleg
met de klankbordgroep aan onderzoekers de opdracht is gegeven om op dit punt
via de schriftelijke enquêtes, interviews en workshops het accent te
leggen op de persoonlijke beleving van die kwaliteitsvraag en op de vraag
met welke specifieke randvoorwaarden die worden gesteld aan bouwvergunningsvrije
bouwwerken, de ruimtelijke kwaliteit veilig kan worden gesteld. Voor wat betreft
de bouwtechnische kwaliteit is vooral het accent gelegd op de constructieve
veiligheid van bouwvergunningsvrije aan- en uitbouwen. Bij de vaststelling
van de kwantitatieve effecten van de regeling speelt het probleem dat vergunningsvrije
bouwactiviteiten niet worden geregistreerd. Dit maakt het praktisch onmogelijk
om geobjectiveerde cijfers te geven over aantallen bouwvergunningsvrije bouwwerken.
Dat hoeft evenwel ook niet. Op basis van de interviews, enquêtes en
de workshops kan een behoorlijk betrouwbaar beeld ontstaan over de vraag of
de vernieuwde regeling daadwerkelijk tot een substantiële vermindering
van bouwvergunningplichtige bouwwerken heeft geleid. In de vierde plaats zijn
de effecten op de relaties tussen buren onderling onderzocht.In de tweede meer beleidsverkennende onderzoeksopgave is BRO gevraagd
beleidsadviezen te formuleren voor het aanpassen van de regeling voor bouwvergunningsvrije
bouwwerken. Gevraagd is om daarbij rekening te houden met de taakstelling
die het kabinet op zich heeft genomen om de administratieve lasten substantieel
te verminderen door het zoveel mogelijk het vereiste van een vergunning te
laten vervallen. Ook is gevraagd om rekening te houden met het vervallen van
de figuur van «lichte-bouwvergunning» in het kader van de invoering
van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo1 ). Van de huidige categorie licht-bouwvergunningplichtige bouwwerken
zal bezien moeten worden welk gedeelte omgevingsvergunningplichtig zal worden
en welk gedeelte toegevoegd kan worden aan de nieuw in te voeren categorie
omgevingsvergunningsvrije bouwwerken.2.5 Reactie op de uitkomsten, bevindingen en aanbevelingen
van het onderzoekHet onderzoek geeft veel inzicht in het functioneren van de huidige regeling
voor bouwvergunningsvrije bouwwerken. Hoewel in het onderzoek wordt vastgesteld
dat de huidige regeling voor bouwvergunningsvrije bouwwerken en de daaraan
ten grondslag liggende uitgangspunten in de praktijk overwegend positief wordt
gewaardeerd, vind ik het waardevol dat op details een groot aantal knelpunten,
onduidelijkheden en onlogische belemmeringen aan het licht zijn gekomen. Het
gaat hier ondermeer over het onpraktische onderscheid dat in de regeling wordt
gemaakt tussen enerzijds aan- en uitbouwen en anderzijds bijgebouwen, de beperking
dat een bouwvergunningsvrije aan- of uitbouw gemeten vanaf de gevel van een
woning niet dieper mag zijn dan 2.5 meter en het feit dat in achtertuingebied
bij een woning in het algemeen een afstand van 1 meter vrijgehouden moet worden
vanaf het naburige perceel en een aan openbaar gebied grenzende perceelsgrens
(de zo wel genoemde «peststrook»). In dat verband hebben onderzoekers
vastgesteld dat het burenbelang door bouwvergunningsvrije bouwwerken niet
onevenredig wordt aangetast. Daarbij speelt ondermeer dat bouwvergunningsvrije
bouwmogelijkheden in de regel door het bestemmingsplan ook worden toegestaan
en het al dan niet vereist zijn van een bouwvergunning op zichzelf niet van
invloed is op het ontstaan van burenconflicten. Daarnaast is gewezen op een aantal verwarrende begrippen zoals openbaar groen, woongenot,
oorspronkelijke achtergevel en verandering van niet-ingrijpende aard. Samen
met de door onderzoekers gegeven beleidsvisie biedt het rapport goede aanknopingspunten
om de toepasbaarheid van de bestaande regeling voor bouwvergunningsvrije bouwwerken
verder te verbeteren en de categorie bouwvergunningsvrije bouwwerken op onderdelen
verder te verruimen. Dat laatste is van belang om de doelstellingen van het
kabinet op het terrein van de administratieve lastendruk te kunnen verwezenlijk.
Bovendien blijkt uit het onderzoek op basis van de gevoerde gesprekken en
gehouden interviews dat de daling van het aantal verleende bouwvergunningen
sinds de invoering van de vernieuwde regeling voor bouwvergunningsvrij bouwen
tegenvalt en de beoogde dereguleringseffecten onvoldoende zijn gehaald.2.6 Kabinetsvoornemens naar aanleiding van het onderzoekHet voert te ver om in deze kabinetsreactie diepgaand alle knelpunten
in de regeling te bespreken en in detail daarvoor oplossingen aan te dragen.
Te gelegener tijd zat het ontwerp van een aangepaste regeling voor vergunningsvrije
bouwwerken worden voorgehangen en hebben de Staten-Generaal alle gelegenheid
daarvan kennis te nemen en desgewenst vragen te stellen of debat te voeren.
In het navolgende zal ik wel thans een aantal uitgangspunten kenbaar maken
die ik zal hanteren bij de verdere aanpassing en verruiming van de regeling
voor bouwvergunningsvrij bouwen.• Mijn inzet is erop gericht om de praktische toepassing van de regeling
waar mogelijk te verbeteren door onduidelijkheden zoveel mogelijk weg te nemen
en verwarrende begrippen te schrappen. Het onderzoek biedt hiertoe zoals al
gesteld veel aanknopingspunten. Wel ben ik er op bedacht dat verwarrende begrippen
niet worden vervangen door nieuwe begrippen die weer voor nieuwe verwarring
aanleiding geven. Gelet hierop zal ik een voorstel tot wijziging van de regeling
voor vergunningsvrij bouwen laten toetsen door praktijkdeskundigen op begrijpelijkheid
en uitvoerbaarheid.• Aan de hand van het onderzoek stel ik vast dat het bij het Bblb
gehanteerde uitgangspunt dat aan de voorkant van gebouwen weinig mag en aan
de achterkant veel (de zogenoemde voorachterkant benadering), kan rekenen
op een groot draagvlak. Ter bescherming van de ruimtelijke kwaliteit in het
publiek domein zal ik aan dat uitgangspunt vasthouden bij verdere aanpassingen
van de regeling. Dat betekent dat het accent van een verruiming van vergunningsvrije
bouwmogelijkheden voornamelijk zal liggen in zogenoemd achtertuingebied (niet
naar openbaargebied gekeerde tuingebieden gelegen achter de voorgevels van
gebouwen).• Met betrekking tot de mogelijkheid om te komen tot een verruiming
van de bouwvergunningsvrije bouwmogelijkheden streef ik er naar om in achtertuingebied
bouwwerken toe te staan die in het algemeen ook door bestemmingsplannen zouden
kunnen worden toegestaan. Dat betekent dat burgers hun gebruikelijke bouwvoornemens
zonder een bouwvergunning kunnen realiseren en dat alleen nog bij meer uitzonderlijke
bouwvoornemens een bouwvergunning nodig is. Om een adequate bescherming van
ruimtelijke kwaliteit te kunnen waarborgen zal de mogelijkheid om uitbreidingen
en bijgebouwen toe te staan onder meer afhankelijk worden gesteld van de omvang
van een perceel. Naarmate een perceel groter is zal de bebouwingsregeling
ruimere mogelijkheden bieden. Daarbij wil ik de thans verwarring opwekkende
verschillen in de regeling tussen aan- en uitbouwen enerzijds en bijgebouwen
anderzijds zoveel mogelijk wegnemen.• Om te komen tot een verdere verruiming van bouwvergunningsvrije
bouwwerken wil ik ook de mogelijkheid bezien om in de regeling een categorie
bouwvergunningsvrije bouwwerken op te nemen waarbij de bebouwingsregeling
van het bestemmingsplan van toepassing blijft. Voor het bouwen zal in die
categorie dus de extra waarborg gelden dat het bouwen voldoet in het bestemmingsplan.• Met betrekking tot de mogelijkheid om te komen tot een verruiming
van de bouwvergunningsvrije bouwmogelijkheden ben ik voornemens om naast woningen
ook bij andere type gebouwen meer vergunningsvrije bouwmogelijkheden toe te
staan.• De constructieve veiligheid is in het rapport veelvuldig genoemd
in relatie tot het zonder preventieve toetsing kunnen uitbouwen aan de gevel
van een woning. Er zijn opvattingen dat bij dergelijke constructieve ingrepen
uit een oogpunt van veiligheid altijd bouwvergunning zou moeten worden aangevraagd.
In het rapport wordt geconstateerd dat niet is gebleken dat er zich met de
constructieve veiligheid van bouwvergunningsvrije aan- en uitbouwen ongelukken
hebben voorgedaan. Dat terwijl het reeds sinds 1992 mogelijk is dat er zonder
preventieve gemeentelijke toetsing aan de eisen van constructieve veiligheid,
een aan- of uitbouw aan een gevel van een woning kon worden gebouwd.1 Voorts is wettelijk vastgelegd dat bouwvergunningsvrije
bouwwerken onverminderd dienen te voldoen aan het Bouwbesluit 2003. Het vereiste
van een bouwvergunningplicht maakt dit op zichzelf niet anders en resulteert
evenmin in een andere verantwoordelijkheidsveredeling. De eigenaar/opdrachtgever
is en blijft het aanspreekpunt bij bouwen in afwijking van het Bouwbesluit
2003 en zal ook aansprakelijk gesteld kunnen worden door derden die schade
menen te leiden tengevolge van bouwfouten. Het is ook vooral in het belang
van de eigenaar zelf dat een bouwwerk zodanig veiligheid is dat er geen risico’s
ontstaan. Ik ben van mening en dat toont het verleden ook aan, dat eigenaren/opdrachtgevers
deze verantwoordelijkheid zelfstandig kunnen dragen. Ik ben dan ook niet voornemens
om de mogelijkheid voor bouwvergunningsvrije aanen uitbouwen terug te draaien
en deze type bouwwerken alsnog aan een bouwvergunning te binden. Dat zou bovendien
met zich meebrengen dat een grote hoeveelheid bouwwerken alsnog onder de bouwvergunningplicht
komen te vallen met administratieve lasten tot gevolg.• Meer concreet wil ik tenslotte aangeven dat ik voornemens ben de
mogelijkheden voor inpandige verbouwingen te verruimen. In het bijzonder wil
ik daarbij kijken naar het wegnemen van de huidige randvoorwaarde dat het
gebruik van het gebouw niet mag wijzigen. Met deze aanpassing zou het eenvoudiger
worden om aanpassingen aan een gebouw aan te brengen om een ander gebruik
te realiseren, zoals bijvoorbeeld het omzetten van een leegstaand kantoorcomplex
naar woningen. Voorts ben ik voornemens bouwwerken zoals bouwketen en andere
hulpconstructies die gedurende de uitvoering van een bouwproject nodig zijn,
bouwvergunningsvrij te maken.XNoot1Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.XNoot1Staatsblad 2001, 518.XNoot1In de onderzochte gemeenten wordt over slechts 5% tot 20%
van de bouwplannen een advies gegeven door een welstandscommissie.XNoot1Zie Kamerstukken II 1999/2000, nr. 6, blz. 12.XNoot1Besluit van 13 juli 2002, Stb. 2002, 410.XNoot1Zie verslag Eerste Kamer, amvb Bouwwerken, EK 15, 15 januari 2002,
15–752.XNoot1Wet algemene bepalingen omgevingsrecht, Kamerstukken II, 2007/2008, nr.
30 844.XNoot1Eerst met de in 1992 geïntroduceerde categorie meldingplichtige bouwwerken,
die niet preventief werd getoetst aan het Bouwbesluit, en sinds 1 januari
2003 met de mogelijkheid zonder om zonder bouwvergunning een aan- of uitbouw
te realiseren. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-28325-94.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl