Uitbreiding van de NAVO en de stabiliteit in Europa; Brief ministers over de stand van zaken in de discussie over de uitbreiding van de NAVO met Midden- en Oost-Europese landen (MOE)
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-11 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 25243, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

27-02-1997

Tweede Kamer der Staten-Generaal

1996-1997

25243 nr. 1

24-02-1997

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInleidingDoelstellingen en argumenten voor uitbreidingVereisten voor lidmaatschapDe invloed van de uitbreiding op de stabiliteit in Midden-
en Oost-EuropaDe verhouding met RuslandBehoud van effectiviteitProcedureOndertekeningBIJLAGE 1Verslag van de buitengewone Ministeriële zitting
van de Noord-Atlantische Raad 18 februari 1997 te BrusselSamenvattingUitbreiding van de NAVONAVO-RuslandNAVO-OekraineAanpassing van de militaire structurenPartnerschap voor Vrede/Atlantische Partnerschapsraad
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 25243Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 43 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
25 243Uitbreiding van de NAVO en de stabiliteit in Europanr. 1BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN VAN DEFENSIEAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal's-Gravenhage, 24 februari 1997 InleidingIn 1990 hebben de staatshoofden en regeringsleiders van de lidstaten van
de NAVO op hun topbijeenkomst in Londen vastgesteld dat het Atlantisch bondgenootschap
zou moeten worden aangepast aan de nieuwe, veelbelovende veiligheidssituatie
in Europa na het einde van de Koude Oorlog. De toen nog bestaande Sovjet-Unie
werd niet meer als een bedreiging gezien. De NAVO-leden zouden zich, naast
de bevordering van de veiligheid van de leden, gaan richten op het helpen
beheersen van instabiliteit in Midden- en Oost-Europa, het opbouwen van intensieve
vreedzame betrekkingen en samenwerking met de Midden- en Oost-Europese landen
en op het leveren van bijdragen aan de internationale vredeshandhaving. Eind
1991 stelde de NAVO-Top in Rome een herzien Strategisch Concept vast, waarin
deze nieuwe oriëntatie werd neergelegd.De nieuwe democratieën in Midden- en Oost-Europa spraken al spoedig
belangstelling uit voor toetreding tot de NAVO. Het lidmaatschap van het Westelijk
bondgenootschap zagen zij als de kroon op hun ontwikkeling tot vrije, democratische
landen. Zij toonden tegelijkertijd een vergelijkbare belangstelling voor toetreding
tot de Europese Unie teneinde ook de beoogde economische en politieke verankering
in West-Europa te verzekeren. Het perspectief op lidmaatschap van deze organisaties
had een stimulerende invloed op de democratisering en economische ontwikkeling
in de betrokken landen.Sinds januari 1994 staat de uitbreiding van de NAVO uitdrukkelijk op de
politieke agenda. Toen verklaarden de staatshoofden en regeringsleiders van
de NAVO-landen dat zij toetreding van de democratische landen in Midden- en
Oost-Europa tot de NAVO zouden verwelkomen. De daaropvolgende communiqués
van ministeriële bijeenkomsten van de Noord-Atlantische Raad, de uitbreidingsstudie
en de intensieve dialoog met geïnteresseerde partners gingen
steeds uit van de vooronderstelling dat de NAVO met één of meerdere
landen zal uitbreiden. In het laatste NAR-communiqué (10 december 1996)
verklaren de ministers van Buitenlandse Zaken: «We are now in a position
to recommend to our Heads of States and Governments to invite at next year's
Summit meeting one or more countries .... to start accession negotiations
with the Alliance». In het communiqué van de NAR van de ministers
van Defensie (18 december 1996) wordt de wenselijkheid van deze stap nog eens
onderstreept.Tijdens de extra ministeriële NAR van 18 februari jl. was uitbreiding
opnieuw één van de prominentste onderwerpen. De lidstaten van
de NAVO waren het erover eens dat de ingeslagen koers van geleidelijke uitbreiding
diende te worden aangehouden. Mevrouw Albright sprak als haar verwachting
uit dat de onderhandelingen met de landen die daartoe uitgenodigd zouden worden
al eind van dit jaar zouden worden afgerond. Hun formele toetreding zou dan –
na ratificatie – in 1999 kunnen plaatsvinden. Algemeen werd aangedrongen
op de zo spoedig mogelijke totstandkoming van een NAVO-Rusland Handvest, bij
voorkeur nog voor de NAVO-Top van 8 en 9 juli 1997. Mevrouw Albright pleitte
daarnaast voor de oprichting van een gezamenlijke NAVO-Rusland Raad en een
NAVO-Rusland brigade.In de Nederlandse interventie is de steun aan de eerder door de NAVO ingenomen
lijn bevestigd en de uitbreiding geplaatst in het bredere kader van de interne
en externe aanpassing van de NAVO en van de nieuwe Europese veiligheidsarchitectuur.
Een verslag van de Ministeriële NAR van 18 februari jl. en de tekst van
de Nederlandse interventie zijn bij deze brief gevoegd (bijlage 1)1.De Kamer is door middel van de toezending van de meest relevante documenten
voortdurend op de hoogte gehouden van de gedachtevorming in de NAVO, waaraan
de Nederlandse regering steeds heeft bijgedragen. In deze brief wordt ingegaan
op de huidige stand van zaken in de discussie over de uitbreiding van de NAVO
en wordt aandacht besteed aan het flankerende beleid, enkele specifieke aandachtspunten
en de verder te volgen procedure. Doelstellingen en argumenten voor uitbreidingDe fundamentele doelstelling van de uitbreiding van de NAVO is bij te
dragen aan de versterking van de stabiliteit en veiligheid in Europa, in de
context van een bredere Europese veiligheidsarchitectuur. De daaraan gerelateerde
nevendoelstelling is internationale vredesoperaties uit te voeren in samenwerking
met andere internationale organisaties, in het bijzonder de VN. Uitgangspunt
is daarbij een breed veiligheidsconcept, dat naast militaire ook politieke
en economische componenten omvat. Uitbreiding van de zich sinds 1990 vernieuwende
NAVO is dan ook niet een antwoord op een vermeende Russische dreiging. Het
gaat om de (geleidelijke) uitbreiding van het systeem van multilaterale samenwerking
en integratie dat na de Tweede Wereldoorlog in Europees en transatlantisch
verband tussen gelijkgezinde, democratische landen tot stand is gekomen, en
dat in sterke mate heeft bijgedragen tot stabiliteit en welvaart in West-Europa.
In dit opzicht bestaat er ook een nauwe samenhang tussen uitbreiding van de
NAVO en van de EU. Deze samenhang wordt versterkt door de ontwikkeling in
NAVO, EU en WEU van een krachtiger Europese Veiligheids en Defensie Identiteit
(EVDI).Het begin van het uitbreidingstraject ligt bij de wens van democratisch
verkozen regeringen om tot het bondgenootschap toe te treden. De NAVO is een
centraal bestanddeel van de hierboven aangeduide Europese en transatlantische
gemeenschap van waarden en instellingen. Het streven opgenomen te worden in
die gemeenschap is voor de grote meerderheid van de ex-communistische landen
in Midden- en Oost-Europa (MOE) het leidende beginsel in zowel de binnenlandse
als de buitenlandse politiek. Op deze wijze draagt toetreding tot de NAVO
bij tot:– ondersteuning van de democratische hervormingen in de MOE-landen,
inclusief civiele en democratische controle over het militaire apparaat;– bevordering van de gewoontes van samenwerking, overleg en overeenstemming
die karakteristiek zijn voor de huidige betrekkingen tussen de Bondgenoten;– bevordering van de goede betrekkingen tussen buurlanden;– het tegengaan van tendensen tot desintegratie langs etnische en
territoriale lijnen;– het tegengaan van de destabiliserende effecten die kunnen voortvloeien
uit een puur nationale benadering van veiligheids- en defensiepolitiek;– het bevorderen van de inbedding van de strijdkrachten in multinationale
samenwerking en structuren.In de Verenigde Staten zijn sinds het einde van de Koude Oorlog de opvattingen
over de politieke, militaire, economische en culturele samenwerking met Europa
geleidelijk verbreed. De vroegere concentratie op West-Europa heeft plaatsgemaakt
voor samenwerking met geheel Europa, inclusief de Midden- en Oost-Europese
staten en bijzondere relaties met Rusland en Oekraïne. De regering van
de Verenigde Staten heeft zich, in dat bredere perspectief, dan ook de afgelopen
jaren in toenemende mate ingezet voor een positief antwoord op de verzoeken
van Midden- en Oost-Europese landen om toe te treden tot de NAVO. In 1994
is op Amerikaans voorstel besloten, het Partnerschap voor de Vrede in te stellen
met als doel, de Midden- en Oost-Europese partners praktische samenwerking
op veiligheidsgebied te bieden en een aantal landen in dit kader ook te helpen
zich voor te bereiden op uiteindelijk lidmaatschap van de nieuwe NAVO. De
Verenigde Staten en diverse andere bondgenoten hebben de afgelopen jaren veel
in de nieuwe samenwerkingspatronen geïnvesteerd. Het spreekt vanzelf
dat het standpunt van de Verenigde Staten ook voor het Nederlandse standpunt
van grote betekenis is. Dat geldt à fortiori naar de mate, waarin het
besluitvormingsproces in een definitieve fase komt.Opneming van nieuwe leden in het bondgenootschap zal de band tussen de
Verenigde Staten en Europa bestendigen en nieuwe impulsen aan de transatlantische
samenwerking geven.Voor de Noord-Atlantische partners vormt de NAVO het onvervangbare instrument
om hun betrokkenheid bij de Europese veiligheid vorm te geven. In de nieuwe
veiligheidssituatie laat deze betrokkenheid zich niet meer beperken tot de
huidige Europese leden van de NAVO. De VS en Canada hebben, zeker vanuit veiligheidsoogpunt,
een steeds meer geïntegreerde kijk op Europa, waarbij het onderscheid
tussen West-Europa enerzijds en Midden- en Oost-Europa anderzijds zwakker
is geworden.Toetreding van enkele Midden- en Oost-Europese staten is geen doel op
zich en moet niet gezien worden als «gebiedsvergroting» ten kosten
van andere staten. Deze toetreding is onderdeel van een breder pakket van
aanpassingen en vernieuwingen van de Europese veiligheidsarchitectuur. De
elementen van dit pakket zijn inmiddels duidelijk: ze worden naast elkaar
ontwikkeld, zonder dat het een door het ander gegijzeld kan worden: – de interne NAVO-aanpassing, waaronder groter accent op crisisbeheersing,
de vormgeving van de EVDI, de stroomlijning van de geïntegreerde militaire
structuur en de integratie daarin van Frankrijk en Spanje, en de – nog
te besluiten – aanpassing van het Strategisch Concept;– de ontwikkeling van een handvest tussen NAVO en Rusland– de ontwikkeling van een speciale relatie tussen de NAVO en Oekraïne– de geleidelijke uitbreiding van de zich vernieuwende NAVO– de versterking van het Partnerschap voor de Vrede (PVV-plus),
de instelling van een Atlantic Partnership Council– de uitbreiding van de EU, de WEU en de Raad van Europa– de modernisering van het Verdrag inzake Conventionele Strijdkrachten
in Europa– de versterking van de OVSE in het bijzonder de ontwikkeling van
een Europees Veiligheids Model en de opstelling van een Europees Veiligheids
Handvest in OVSE kader.Deze veranderingsprocessen zijn het meest zinvol in hun onderlinge samenhang.
Het is geen «shopping list», waaruit naar willekeur een element
geschrapt kan worden. De aanpassingen beogen een Europese veiligheidsarchitectuur
te creëren, waarin de oude, confrontationele scheidslijnen in Europa
opgeheven zijn en waar – nu eenmaal onvermijdelijke – grenslijnen
tussen landen of groepen van landen in politieke en economische zin zo weinig
mogelijk hinder voor brede en intensieve internationale samenwerking veroorzaken.
De term «uitbreiding van de NAVO» kan in die zin aanleiding geven
tot misverstand: het gaat in wezen niet om het vergroten van de oude NAVO,
maar om het totstandbrengen van een nieuwe NAVO, waarin huidige en nieuwe
leden zich gezamenlijk inzetten voor het bredere takenpakket.In samenhang met de hiermee gepaard gaande toetredingsprocessen zal ook
verdere voortgang moeten worden geboekt met de uitbreiding van de EU. Het
gaat immers om de politieke en economische verankering van de betreffende
landen.Na het wegvallen van de Oost-West tegenstelling verbreedde de NAVO haar
taken (meer accent op «collective and cooperative security» –
naast «collective defence») en koos de NAVO in het belang van
het behoud van een centrale rol in de Europese veiligheidsarchitectuur bewust
voor een dynamische benadering en niet voor een behoudende.Deze benadering had vanaf het begin twee sporen: openheid voor lidmaatschap
van sommige en intensivering van samenwerking met andere, aanvankelijk bewust
in het midden latend wie tot de «sommige» en wie tot de «andere»
behoorden. Dit werd formeel aan een proces van zelfselectie overgelaten.Zoals vermeld in de inleiding, heeft de NAVO-Top in Brussel in januari
1994 aangekondigd uitbreiding te verwelkomen. In eerste instantie zijn daar
niet direct concrete gevolgen aan verbonden, omdat men de verdere ontwikkelingen
van de hervormingsprocessen in de toetredingskandidaten zelf en vooral ook
Rusland wilde afwachten. Wel zijn stappen genomen ter voorbereiding van latere
besluitvorming over uitbreiding, in het bijzonder de opstelling van de «Enlargement
Study» van september 1995, gevolgd door een geïntensiveerde dialoog
met de geïnteresseerde partners, die overigens in zeer verschillende
posities verkeren. De «Enlargement Study» maakte met opzet nog
geen keuze tussen landen die snel en die pas op lange termijn zouden kunnen
toetreden.Vanaf begin 1996 deed de gedachte de ronde van een NAVO-Top in 1997, die
o.m. zou besluiten een of meer van de meest gekwalificeerde kandidaatleden
uit te nodigen. De formele aankondiging daarvan werd gedaan door de recente
ministersbijeenkomst in Brussel op 10 december 1996. Een aantal
overwegingen bracht met name Washington tot de conclusie dat niet langer gewacht
moest worden, een conclusie die uiteindelijk ook door de overige bondgenoten
werd gedeeld. Allereerst was ondertussen duidelijk geworden dat het politieke
en economische hervormingsproces in een groot aantal Midden- en Oost-Europese
landen zich had geconsolideerd en dat het streven naar NAVO-lidmaatschap breed
gedragen werd. Verder uitstel zou in de nieuwe democratieën in toenemende
mate twijfel zaaien over de na 1989 ingezette koers, ook omdat vanuit de EU
signalen kwamen dat niet gerekend mocht worden op spoedige toetreding. Vereisten voor lidmaatschapDe overwegingen op basis waarvan de NAVO-landen de keuze zullen maken
welke landen uit te nodigen toetredingsonderhandelingen te beginnen, zijn
vastgelegd in genoemde «Enlargement Study» uit september 1995.
Die studie verwijst allereerst naar het gestelde in het Verdrag van Washington,
dat ten grondslag ligt aan de NAVO, en de daarin opgenomen doelstelling van
de leden «to safeguard the freedom, common heritage and civilisation
of their peoples, founded on the principles of democracy, individual liberty
and the rule of law». Nieuwe leden zullen tenminste aan deze basisbeginselen
moeten voldoen. Over deze basisbeginselen zal in de komende tijd nader worden
overlegd. Hiervan uitgaande stelt artikel 10 van het verdrag dat de bondgenoten
ieder ander Europees land dat in de positie is deze beginselen te bevorderen
en bij te dragen aan de veiligheid van het Noord-Atlantische gebied, kunnen
uitnodigen tot het verdrag toe te treden. Verdere vereisten zijn o.m. dat
nieuwe leden de beginselen, beleidslijnen en procedures die door alle leden
onderschreven worden, zullen aanvaarden en overnemen, dat uitbreiding de effectiviteit
en samenhang van het Bondgenootschap moet versterken en geen afbreuk moet
doen aan de gemeenschappelijke defensie. Voorts dienen zij bereid en in staat
te zijn bijdragen te leveren aan vredesoperaties en andere nieuwe taken. Toetreding
moet passen binnen een brede Europese veiligheidsarchitectuur gebaseerd op
samenwerking in geheel Europa. Nieuwe leden zullen zich daarom moeten verplichten
hun aandeel te nemen in de «roles, risks, responsibilities, costs and
benefits» verbonden met de collectieve defensie en tot het streven naar
behoud van vrede en veiligheid. Ook moeten staten met etnische of territoriale
geschilpunten deze met vreedzame middelen oplossen, in overeenstemming met
de beginselen van de OVSE.Een belangrijke kanttekening hierbij is dat de «Enlargement Study»
benadrukt dat er geen vaste rigide lijst van criteria is op basis waarvan
het Bondgenootschap min of meer automatisch zou kunnen vaststellen welke landen
zouden kwalificeren. De achterliggende gedachte is hierbij dat het mede zal
gaan om een politieke afweging. De uitbreiding van de NAVO maakt immers deel
uit van een breder proces van aanpassing van het Bondgenootschap, dat op zijn
beurt weer bedoeld is bij te dragen aan de stabiliteit en veiligheid in geheel
Europa. In de komende maanden zal daarom een zeer belangrijk punt de afweging
in NAVO-verband zijn in hoeverre uitbreiding zal leiden tot meer stabiliteit,
respectievelijk instabiliteit in Europa en welke gevolgen zij zal hebben voor
de effectiviteit en politieke cohesie van de organisatie. Dit is een afweging
die voor iedere toetredingskandidaat telkens afzonderlijk gemaakt zal moeten
worden. De invloed van de uitbreiding op de stabiliteit in Midden-
en Oost-EuropaVerschillende Midden- en Oost-Europese landen hebben zich sinds 1990 zeer
ingespannen voor hervormingen om hun landen gereed te maken voor nauwe samenwerking
en integratie met Westerse instellingen als de NAVO en de EU. Het perspectief
op lidmaatschap van de NAVO heeft al in hoge mate bijgedragen tot stabiliteit
in die landen en tot aanzienlijke verbetering in hun onderlinge relaties.
Ook hun beleid op het terrein van mensenrechten, minderheden en grenzen is
inmiddels in positieve zin aangepast. Psychologisch hebben zij zich inmiddels
ingesteld op de uitbreiding. Terugkomen op de aankondiging dat de Top een
of meer landen zal uitnodigen toetredingsonderhandelingen te beginnen, zou
afbreuk doen aan de geloofwaardigheid van de NAVO en leiden tot een diepe
crisis in de NAVO en tot onzekerheid en instabiliteit in Europa, in het bijzonder
in Midden- en Oost-Europa. De politieke en maatschappelijke stromingen die
zich sterk hebben gemaakt voor samenwerking met het Westen, democratisering,
marktgeoriënteerde hervorming en regeling van minderheden- en grensgeschillen
zouden dan een ernstige nederlaag lijden, vooral in de ogen van de meer nationalistische
krachten die kritisch staan tegenover vergaande internationale samenwerking.Tegelijkertijd moet er wel een antwoord gevonden worden op de problemen
die kunnen ontstaan ten gevolge van het feit dat het Bondgenootschap, wil
het zijn besluitvaardigheid en slagvaardigheid handhaven, onmogelijk alle
12 landen die belangstelling voor lidmaatschap hebben uitgesproken, op korte
of zelfs middellange termijn in zijn midden zal kunnen opnemen. Die problemen
zouden vooral kunnen ontstaan als de indruk zou worden gewekt dat de NAVO
met de komende uitbreiding een blijvende nieuwe scheidslijn door Europa zou
trekken. Het gevolg zou zijn gevoelens van afwijzing en discriminatie bij
de kandidaatleden die niet door de Top zullen worden uitgenodigd. Ook zou
de gedachte kunnen rijzen dat de niet-uitgenodigde kandidaten voor de NAVO
onbelangrijke partners zijn, en dat hun toekomst ligt in afzijdigheid. Deze
overwegingen leiden tot een behoedzaam omgaan met de vraag hoeveel landen
in eerste instantie uitgenodigd dienen te worden.Om negatieve effecten onder de niet-uitgenodigden te beperken, ontwikkelt
de NAVO op dit moment voorstellen tot een vergaande intensivering van de samenwerking
binnen het Partnerschap voor Vrede. Dit PvV staat open voor alle Europese
landen en opvolgerstaten van de Sovjet-Unie, en kent ondertussen 27 niet-NAVO
deelnemers (waaronder ook landen als Zweden, Finland, Oostenrijk en Zwitserland).
Het nieuwe zogenaamde «Super PvV» is gericht op het ontwikkelen
van een meer operationele rol voor het Partnerschap bij de uitvoering van
de nieuwe missies van het Bondgenootschap, zoals vredesoperaties. Het gaat
hier om een grotere rol van de Partners bij de planning en oefeningen voor,
maar ook bij de uitvoering van dergelijke missies. Onderdeel hiervan is dat
de Partners nauwer betrokken zullen worden bij het werk op deze terreinen
van de militaire instanties van de NAVO. Een tweede punt is een grotere betrokkenheid
van de Partners bij de besluitvorming t.a.v. de zaken waarover met het Bondgenootschap
wordt samengewerkt. Ten derde gaat het om een versterking van het politieke
overleg met de Partners. Door de VS is voorgesteld als politieke overkoepeling
hierboven een «Atlantic Partnership Council» te plaatsen, mede
ook ter vervanging van de Noord Atlantische Samenwerkingsraad.Overigens gaat het bij deze verdieping van de samenwerking met de partners
niet alleen om het tegengaan van mogelijke gevoelens van uitsluiting bij de
kandidaatleden die door de Top niet uitgenodigd zullen worden.
Het gaat evenzeer om het inhoud geven aan de nieuwe rol die de NAVO, tezamen
met alle partners die daaraan mee willen werken, op het vlak van de Europese
veiligheid wil spelen. Deze rol komt nu al in de praktijk tot uiting in Bosnië-Herzegowina,
waar 18 niet-NAVO landen aan SFOR deelnemen.Het nieuwe «Super PvV» en de Atlantic Partnership Council
zullen dan ook openstaan voor alle partners, en niet alleen de kandidaatleden
van de NAVO. De NAVO ziet deze laatsten ook niet als een groep. Voor het Bondgenootschap
is uitbreiding een «open-ended» proces, waarvan niet van te voren
precies de grenzen aan te geven zijn. Grondgedachte daarbij is dat van geen
land bij voorbaat vaststaat dat het zich niet tot een waardevolle democratische
partner en bondgenoot kan ontwikkelen. Geen enkel land wordt uitgesloten,
ook Rusland niet, al is een Russisch lidmaatschap van de NAVO momenteel niet
aan de orde is.Met Oekraïne werkt de NAVO aan een bijzonder partnerschap, waarover
mogelijk tijdens de komende NAVO-Top nadere besluiten zullen worden genomen.
Het oogmerk is een overeenkomst met Oekraïne te sluiten die het belang
reflecteert dat de NAVO hecht aan de bijzondere en onafhankelijke positie
van Oekraïne in Europa en aan een intensieve politieke en militaire samenwerking
met dat land. De verhouding met RuslandDe politiek meest gevoelige vraag verbonden met de uitbreiding is op dit
moment hoe deze te combineren met het streven naar een verhouding van vertrouwen
en samenwerking met Rusland. Doelstelling is immers te komen tot een stabiele
Europese veiligheidsarchitectuur, waarin ook Rusland zijn plaats vindt.Het ontwikkelen van een goede verhouding met Rusland, gekenmerkt door
samenwerking en vertrouwen, is in feite een zelfstandige doelstelling, die
ook los van de uitbreiding moet worden nagestreefd. Een goede relatie met
Rusland is hoe dan ook noodzakelijk voor stabiliteit en veiligheid in Europa.
Maar een dergelijke relatie, en het wegnemen van Russische mispercepties over
het karakter van de huidige NAVO, hebben nog extra belang gekregen door het
Russische verzet tegen de uitbreiding.De NAVO stond en staat hier voor een moeilijke afweging. In feite zijn
de Russische bezwaren tegen de uitbreiding dermate vergaand dat Rusland alleen
volledig tevreden gesteld kan worden met een afwijzing van de verzoeken van
Midden- en Oost-Europese landen tot toetreding. Uitstel van de beslissing
tot uitbreiding zou de Russische bezwaren niet verminderen – eerder
het tegendeel: het zou Moskou in zijn afwijzende houding kunnen sterken en
zijn bereidheid tot afspraken met de NAVO te komen over de relatie NAVO-Rusland
doen afnemen. Tegen die achtergrond heeft de NAVO het afgelopen half jaar
een reeks van initiatieven genomen om de samenwerking operationeel en inhoudelijk
te versterken.Tot nu toe is de Russische reactie op deze voorstellen afhoudend geweest
(anders dan in Bosnië-Herzegowina, waar het in de praktijk wel mogelijk
is gebleken met Rusland tot een nauwe en goedlopende samenwerking te komen).Moskou wilde niet de indruk geven door actief op deze voorstellen in te
spelen met een voorgenomen uitbreiding in te stemmen. Het heeft de deur echter
nooit volledig dichtgegooid en op de laatste bijeenkomst van de ministers
van buitenlandse zaken in Brussel heeft minister Primakov een opening geboden.Het Bondgenootschap heeft daarop ingespeeld door SF Solana naar Moskou
af te vaardigen met nieuwe voorstellen. Deze bouwen voort op de eerdere initiatieven,
maar gaan veel verder. Zij zijn gericht op een veiligheidspartnerschap, een
samenstel van afspraken inzake informatieuitwisseling, consultatie, samenwerking
en in een aantal gevallen ook gemeenschappelijke besluitvorming,
vast te leggen in een NAVO-Rusland Handvest. Het gaat daarbij om de volgende
onderwerpen: crisisbeheersing, vredesoperaties, rampenbestrijding, proliferatie
van en verdediging tegen massavernietigingswapens, wapenbeheersing, nucleaire
veiligheid, defensiebeleid en defensiebegrotingen, defensie-gerelateerde milieuzaken,
materieelsamenwerking, conversie, terrorisme en drugshandel (dit alles natuurlijk
voor zover zij reeds onderwerp van NAVO-samenwerking vormen; bij de laatste
twee onderwerpen bijvoorbeeld gaat het om samenwerking tussen de inlichtingendiensten).Hiervoor zou een nieuw, permanent, apart en zichtbaar NAVO-Rusland mechanisme
moeten worden opgericht. Dit zou de volgende taken hebben:– het voeren van overleg over genoemde onderwerpen, en over de actuele
politieke en veiligheidsonderwerpen op de agenda van de NAVO;– het ontwikkelen van gemeenschappelijke initiatieven (bijv. wapenbeheersingsvoorstellen)
op basis van dit overleg;– het gemeenschappelijk nemen van besluiten, eventueel gevolgd door
gemeenschappelijk optreden, t.a.v. duidelijk omschreven terreinen, van geval
tot geval te beslissen.Doelstelling is zo ver als mogelijk het overleg te laten uitmonden in
gemeenschappelijke initiatieven of gemeenschappelijk optreden. Het overleg
met Rusland kan echter geen afbreuk doen aan de zelfstandigheid van de besluitvorming
van de NAVO zelf, noch aan het recht van het Bondgenootschap zelfstandig een
eigen weg in te slaan als het overleg niet tot resultaat zou leiden. De Bondgenoten
zien dit alles als een evolutief proces, waarbij naarmate meer ervaring is
opgedaan de terreinen van overleg en gemeenschappelijke besluitvorming zich
verder kunnen ontwikkelen.SG Solana heeft 20 januari jl. hierover met Minister Primakov gesproken
en daarbij gesteld dat deze voorstellen niet op tafel worden gelegd op een
«take it or leave it» basis maar om een basis te vormen voor de
verdere discussie. Primakovs eerste reactie was niet negatief. Hij legde daarbij
echter ook een aantal eisen op tafel die voor de Bondgenoten niet aanvaardbaar
zijn. Zo lijkt Moskou een vetorecht te wensen over ieder militair optreden
van de NAVO buiten het eigen verdragsgebied wanneer het Bondgenootschap niet
zelf bedreigd zou zijn. Bovendien wil Rusland niet alleen met de NAVO afspraken
maken over overleg en samenwerking, maar ook een aantal beperkingen overeenkomen
voor de militaire invulling van het lidmaatschap van de nieuwe NAVO-leden
(kernwapens, buitenlandse troepen, infrastructuur). Over een betrokkenheid
daarbij van deze landen zelf spreekt Moskou overigens niet. Dit alles zou
in Russische ogen bij voorkeur vastgelegd moeten worden in een document dat
juridisch bindend is.Naar de mening van de bondgenoten is het geven van een juridische status
aan de afspraken met Rusland onnodig en ook ongewenst, ook vanwege de mogelijke
complicaties bij de ratificatie daarvan. De Russische eisen t.a.v. de positie
van de nieuwe leden binnen het Bondgenootschap kunnen niet worden ingewilligd,
maar dat wil niet zeggen dat aan de Russische bezwaren geheel wordt voorbijgegaan.
Op de laatste ministersbijeenkomst in december heeft de NAVO al aangegeven
«no intention, no plan and no reason» te hebben kernwapens op
het grondgebied van de nieuwe leden te plaatsen; ook voorziet de NAVO niet
«any future need to do so». Evenmin heeft de NAVO het voornemen
om buitenlandse troepen te stationeren in de nieuwe lidstaten. In meer algemene
zin zal uitbreiding niet leiden tot andere krachtsverhoudingen op militair
terrein, gezien de beoogde modernisering van het verdrag inzake de Conventionele
Strijdkrachten in Europa (CSE) en de mogelijkheid daarbij van verdere reducties. In de periode tot de NAVO-Top zullen de gesprekken tussen de NAVO en Rusland
worden voortgezet. Doelstelling van de NAVO zal daarom blijven met Rusland
tot overeenstemming te komen ten tijde van de NAVO-Top, of zelfs voorafgaand
daaraan. Het zal zeker niet eenvoudig zijn met Rusland inderdaad tot een akkoord
te komen, al stemmen recente uitlatingen van President Jeltsin hoopvol. Hoe
wenselijk een dergelijk akkoord is, de bondgenoten zijn het erover eens dat
het niet verstandig zou zijn het uitbreidingsbesluit, en daarmee ook het succes
van de Top, hierdoor te laten gijzelen. Overweging is daarbij mede dat ook
voor Rusland een krachtige, inhoudsvolle relatie met de NAVO van groot belang
is, en dat dit, naarmate het besef in Moskou zal toenemen dat de uitbreiding
vaststaat, uiteindelijk de doorslag zal geven. Er zal ook niet gauw voor Rusland
een gunstiger moment komen om de NAVO tot concessies te bewegen dan aan de
vooravond van de uitbreidingsbeslissing.De overweging, dat de binnenlandspolitieke verhoudingen in Rusland gecompliceerd
zijn en niet volledig voorspelbaar, is geen overtuigende reden de wens van
Midden- en Oost-Europese staten om toe te treden tot de NAVO af te wijzen
of op de lange baan te schuiven. Integendeel, het is immers onduidelijk of
de Russische houding t.o.v. hun toetreding in de toekomst gunstiger of ongunstiger
wordt. Wel is het duidelijk dat de NAVO behoedzaam te werk dient te gaan,
geen onnodige weerstand in Moskou dienst te wekken, en zich dient in te spannen
voor optimale afspraken over de veiligheidspolitieke samenwerking met Rusland
in de toekomst. De verwachting bestaat dat op deze punten in de komende maanden
meer duidelijkheid zal komen. Behoud van effectiviteitEen zeer belangrijk criterium bij de uitbreiding is het behoud van de
besluitvaardigheid en slagvaardigheid van het Bondgenootschap. Wat betreft
het eerste: uitbreiding van het ledental kan – zo is de ervaring bij
andere organisaties – leiden tot problemen. In het geval van de NAVO
echter zal, naar het voorkomt, dit negatieve effect zich niet of nauwelijks
voordoen, zoals ook in het verleden bij de eerdere uitbreidingen het geval
is geweest.Tijdens de vorig jaar begonnen intensieve dialoog is gebleken dat de toetredingskandidaten
de verplichtingen van het lidmaatschap zonder voorbehoud aanvaarden en het
belang van effectiviteit onderschrijven.Daarbij komt dat de NAVO weliswaar een consensusorganisatie is, maar tegelijkertijd
een organisatie waar het Amerikaanse leiderschap (met geleidelijk een iets
sterkere Europese identiteit) sterk beleidsbepalend is. Het behoud van de
Amerikaanse betrokkenheid bij de Europese veiligheid is voor ieder van de
toetredingskandidaten een centraal element in hun buitenlandse politiek. Het
valt daarom niet te verwachten dat uitbreiding van de NAVO met enkele nieuwe
leden een negatief effect zal hebben op het vermogen van de VS dat leiderschap
uit te oefenen, noch op het vermogen van de organisatie om consensusbesluiten
te bereiken.Specifieke aandacht verdienen daarbij wel de problemen die zouden kunnen
ontstaan ten gevolge van grens- of minderhedenkwesties. Zoals reeds vermeld
zal de vreedzame oplossing door kandidaatleden van eventuele territoriale
of etnische disputen waarin zij verwikkeld zijn, een belangrijke factor vormen
bij de besluitvorming welke landen uit te nodigen voor toetredingsonderhandelingen.
Daarbij zal van de nieuwe leden ook een concrete toezegging gevraagd worden
dat zij latere toetreding van andere landen niet zullen blokkeren (over de
precieze vorm waarin dit het beste kan gebeuren is het overleg binnen het
bondgenootschap nog gaande). Daarnaast is er de noodzaak van het behoud van de militaire geloofwaardigheid
van de NAVO. Die geloofwaardigheid is mede gestoeld op de geïntegreerde
militaire structuur. Deelneming aan die structuur verbetert de interoperabiliteit,
versterkt de bondgenootschappelijke solidariteit en vergroot de cohesie binnen
de NAVO. Nieuwe leden moeten bereid en in staat zijn bij te dragen aan de
collectieve defensie onder artikel V van het verdrag, aan de nieuwe missies
van het Bondgenootschap en aan het NAVO budget. Positief is daarom dat alle
kandidaatleden hebben aangegeven deel te willen nemen aan de geïntegreerde
militaire structuur van het Bondgenootschap, inclusief de multinationale commandovoering,
en aan het collectieve proces van defensieplanning. Ook hebben zij hun wens
kenbaar gemaakt geleidelijk hun interoperabiliteit met de NAVO te ontwikkelen,
en zijn daar in het kader van het Partnerschap voor de Vrede al mee begonnen.
De mate waarin daarmee voortgang is gemaakt verschilt van land tot land. En
vanzelfsprekend zal een simpele onderschrijving van de doelstelling van interoperabiliteit
niet voldoende zijn voor een effectieve deelname aan de gemeenschappelijke
defensieinspanningen in het Bondgenootschap. De militaire autoriteiten van
de NAVO verrichten thans een analyse van de militaire factoren verbonden met
de toetreding van nieuwe leden. Deze analyses zullen t.a.v. ieder van de toetredingskandidaten
worden gemaakt, op een neutrale en objectieve wijze worden opgesteld en geen
aanbevelingen inzake toetreding van bepaalde landen inhouden. Zij zijn bedoeld
als de bijdrage van militaire kant aan de besluitvorming die door de Top zal
plaatsvinden, en die gebaseerd zal zijn op het geheel van de eerder genoemde
overwegingen. Naast het potentieel voor interoperabiliteit zullen deze analyses
zich richten op zaken als de plannen en programma's voor de strijdkrachten,
defensiepersoneel, omvang van de strijdkrachten en omvang en samenstelling
van de budgets. De verwachting is dat deze analyses in de loop van mei van
dit jaar gereed zullen zijn. Daarnaast is aan de financiële comités
van de NAVO opdracht gegeven een begin te maken met het in kaart brengen van
de financiële consequenties van de uitbreiding. Het streven is de kosten
van de uitbreiding zo beperkt mogelijk te houden. De aanpassing van defensieorganisatie,
infrastructuur en materieel zal zich geleidelijk kunnen voltrekken.Het gaat er niet om dat nieuwe leden na toetreding aan alle taken binnen
het Bondgenootschap moeten kunnen deelnemen. Dat is op het moment ook al niet
het geval wat betreft de huidige leden, bijvoorbeeld op nucleair terrein.
Dat de nieuwe leden geen nucleaire taken zullen vervullen, is dus geen inbreuk
op het «NAVO-acquis». De kandidaatleden hebben ook niet aangegeven
zelf deel te willen nemen aan deze nucleaire taken; wel onderschrijven zij
het bondgenootschappelijke concept van nucleaire afschrikking. De kandidaatleden
hebben alle ook aangegeven bereid te zijn bij te dragen aan de nieuwe missies
van de NAVO, zoals crisisbeheersing «out-of-area». Het gaat bij
crisisbeheersing niet om een verdragsverplichting, die leidt tot automatische
solidariteit. Consensus zal steeds opgebouwd moeten worden tussen de leden.
Er is echter geen reden om aan te nemen dat de nieuwe leden minder aan het
bereiken van een consensus zullen willen meewerken dan de huidige of «coalitions
of the willing» in de weg zullen staan. De bijdragen van een groot aantal
onder hen aan NAVO's operaties in Bosnië-Herzegowina zijn daarvan een
teken.Tegelijkertijd geven deze aan dat uitbreiding zal leiden tot een verbreding
van het vermogen van de NAVO crisisbeheersingstaken op zich te nemen, en zo
een bijdrage te leveren aan stabiliteit en veiligheid in geheel Europa. ProcedureIn de NAVO is overeengekomen, dat de afzonderlijke lidstaten thans nog
geen definitieve keuzes maken van de landen die wel en die nog niet zullen
worden uitgenodigd om toe te treden. Ook de Nederlandse regering kan derhalve
nog geen definitief standpunt daarover geven. Oogmerk is, de definitieve keuzes
gezamenlijk voor te bereiden, in de aanloop tot de NAVO-Top in Madrid op 8–9
juli a.s. Alle 16 lidstaten zullen daarin hun rol spelen teneinde tot consensus
te komen. De inzet van de regering is de uitbreiding behoedzaam te laten plaatsvinden
en mogelijke negatieve effecten, zoals hiervoor geanalyseerd, zoveel mogelijk
te voorkomen. In de NAVO vindt overleg plaats over de invloed van toetreding
op de situatie in Rusland in het licht van de nog te maken afspraken met dat
land.De permanente NAVO-raad bereidt de beslissingen van de NAVO-Top van juli
a.s. voor. Daaraan voorafgaand zal nog een voorbereidende ministeriële
bijeenkomst van de NAVO-raad plaatsvinden op 29 en 30 mei in Sintra, Portugal.
Dit betekent dat het kabinet, waarschijnlijk kort na deze bijeenkomst, een
nader gespecificeerd standpunt over de verschillende aspecten van de uitbreiding
zal kunnen innemen. Op dit moment wordt met de betrokken landen een geïntensiveerde
dialoog gevoerd op basis van de uitbreidingsstudie over politieke en militaire
aspecten van de NAVO-uitbreiding. Voorts wordt, zoals hierboven gesteld, een
analyse opgesteld inzake de militaire factoren van de NAVO-uitbreiding. Deze
zal begin mei gereed zijn. Studies naar de kosten van de uitbreiding voor
de landen die geïnteresseerd zijn in NAVO-lidmaatschap worden in de loop
van mei afgerond. Nadat tijdens de top in Madrid één of meer
landen zijn uitgenodigd om toe te treden tot de NAVO zullen de toetredingsonderhandelingen
beginnen. Deze zullen uitmonden in een Protocol bij het NAVO-verdrag. In vrijwel
alle NAVO-landen dient het Protocol door het parlement te worden goedgekeurd.
De verwachting is dat de ratificatieprocedure tenminste een jaar zal duren. De Minister van Buitenlandse Zaken a.i.,W. KokDe Minister van Defensie,J. J. C. Voorhoeve BIJLAGE 1Verslag van de buitengewone Ministeriële zitting
van de Noord-Atlantische Raad 18 februari 1997 te BrusselSamenvattingDe vergadering vond plaats op verzoek van mevrouw Madeleine Albright,
de nieuwe Secretary of State van de Verenigde Staten. De zitting werd gehouden
ter voorbereiding van de NAVO-Topconferentie van Staatshoofden en Regeringsleiders
die 8 en 9 juli te Madrid gehouden zal worden en had een consultatief karakter.
Er is dan ook geen communiqué uitgegeven. Aan het einde van de vergadering
stelden de ministers vast dat het Bondgenootschap zich opnieuw gecommitteerd
had aan het uitbreidings- en aanpassingsproces. Mevrouw Albright stelde voor
te komen tot een gezamenlijke NAVO-Rusland Raad en een gezamenlijke NAVO-Rusland
Brigade. Deze buitengewone zitting van de Noord-Atlantische Raad heeft voldaan
aan twee belangrijke doelstellingen, te weten een spoedige kennismaking van
de ministers van het Bondgenootschap en mevrouw Albright en het afgeven van
een duidelijk signaal van eensgezindheid en vastbeslotenheid om de Topconferentie
in Madrid tot een succes te maken. De vooruitzichten voor de Topconferentie
zijn dan ook gunstig. Uitbreiding van de NAVODe meeste ministers spraken zich uit voor opname van een beperkt aantal
landen in de eerste groep. Dit zou de opname in de NAVO kunnen vergemakkelijken
alsook de ratificatie van uitbreiding. Geen van de ministers noemde welke
landen tot deze groep zouden moeten behoren.De ministers waren het er over eens dat de uitbreiding niet beperkt moest
blijven tot één groep. Verschillende ministers spraken zich
daarom ervoor uit dat de Topconferentie in Madrid een verklaring aflegt, waarin
het open karakter van de NAVO (conform artikel 10 van het Verdrag van Washington)
duidelijk wordt onderstreept. Eveneens is voorgesteld dat de NAVO de 16+1
dialoog met geïnteresseerde partnerlanden zou voortzetten.De vergadering stond stil bij de bezwaren van Rusland tegen uitbreiding
van de NAVO. Vastgesteld werd dat Rusland zijn houding dienaangaande niet
snel zou veranderen, maar dat dit meningsverschil niet in de weg hoeft te
staan aan het uitbreidingsproces, noch aan de bijzondere relatie die de NAVO
en Rusland wensen te ontwikkelen. In dit verband is er aan herinnerd dat uitbreiding
geen concessie is die van de Russische Federatie verkregen moet worden.Algemeen wordt aangenomen dat de onderhandelingen over toetreding snel
afgerond zouden kunnen zijn, zodat reeds vroeg, bijvoorbeeld in 1998 kan worden
begonnen met de ratificatie.Verschillende ministers haalden het belang van parallellie tussen NAVO-
en EU-uitbreiding aan. In dit verband is ook aandacht besteed aan de Turkse
wens tot nauwere samenwerking en uiteindelijke integratie met de EU en de
WEU. NAVO-RuslandMevrouw Albright stelde voor te komen tot de oprichting van een gezamenlijke
NAVO-Rusland Raad, die gezamenlijke besluiten zou kunnen nemen en, waar wenselijk,
ook gezamenlijke non-art 5-operaties zou kunnen laten plannen en uitvoeren.
In het verlengde hiervan stelde zij ook voor te komen tot een
gezamenlijke NAVO-Rusland Brigade. Deze voorstellen werden in het algemeen
positief begroet. Verschillende landen stelden geen juridisch bindend document,
maar een politiek bindend handvest na te streven.Algemeen bestaat de wens dat overeenstemming over een document betreffend
de NAVO-Rusland relatie voor of op de Topconferentie wordt bereikt.Verschillende ministers stonden stil bij het in NAVO-kader bereikte akkoord
over de inzet van de NAVO voor de onderhandelingen over de modernisering van
het Verdrag inzake Conventionele Strijdkrachten in Europa. Modernisering van
de CSE-verdrag, de versterking van de OVSE, de relatie EU-Rusland werden door
de ministers complementair geacht aan het overeen te komen document. NAVO-OekraineDe ministers waren unaniem van mening dat deze speciale relatie bij voorkeur
voor de NAVO-Topconferentie tot stand moest komen. Secretaris-Generaal Solana
kondigde aan dat het NAVO-informatiekantoor in Kiev dit voorjaar geopend zou
worden. Aanpassing van de militaire structurenEr bestaan consensus in het Bondgenootschap dat waar mogelijk meer Europese
officieren op seniore posities in de Europese regionale commando's AFCENT
en AFSOUTH geplaatst zouden moeten worden. Tevens is er op gewezen dat de
aanpassing van de militaire structuur militair zinvol moet blijven en kosten
moet besparen. Partnerschap voor Vrede/Atlantische PartnerschapsraadIn dit verband werd bijzondere aandacht besteed aan de Baltische landen.
Vastgesteld werd dat niet al hun veiligheidsproblemen werden opgelost door
hun toenadering tot de EU.De ministers spraken over de mogelijkheid om op de ministeriële zitting
van de Noord-Atlantische Raad in Sintra (Portugal) 29 en 30 mei aanstaande,
te besluiten over de oprichting van de Atlantische Partnerschapsraad, waartoe
momenteel voorstellen worden uitgewerkt. XNoot1De tekst van de Nederlandse interventie is ter inzage gelegd bij de afdeling
Parlementaire Documentatie. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-25243-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl