Indonesië; Verslag algemeen overleg van 11 februari 2004 over Indonesië
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 26049, nr. 42

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

15-03-2004

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

26049 nr. 42

10-03-2004

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesHet antwoord van de bewindsliedenOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 26049Toon alle publicaties in het hoofddossier
Kamerdossier 22054Toon alle publicaties in dit dossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 52 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
26 049Indonesië22 054Wapenexportbeleidnr. 42VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 10 maart 2004De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken1
en de vaste commissie voor Economische Zaken2
hebben op 11 februari 2004 overleg gevoerd met minister Van Ardenne-van
der Hoeven voor Ontwikkelingssamenwerking, minister Bot van Buitenlandse Zaken
en minister Brinkhorst van Economische Zaken over Indonesië.Het overleg werd gevoerd aan de hand van de volgende brieven:– brief van de minister van Buitenlandse Zaken
d.d. 30 juni 2003 inzake de actuele situatie in Indonesië (BuZa-03-237);– brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
d.d. 2 augustus 2003 houdende het verslag van haar deelname aan de Asia-Europe
Meeting (Bali, 23–24 juli) en van haar bezoek aan Jakarta, (23
en 25 juli) (BuZa-03–259);– brief van de minister van Buitenlandse Zaken,
mede namens de minister voor Ontwikkelingssamenwerking, d.d. 24 november
2003 inzake de recente politieke ontwikkelingen in Indonesië (Buza-03-391);– brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
d.d. 5 februari 2004 inzake het onderwijsprogramma SGP/SIGP in Indonesië;– brief van de minister van Buitenlandse Zaken
d.d. 10 februari 2004 over de actuele situatie in Indonesië (Kamerstuk
26 049, nr. 41);– brief van de minister van Buitenlandse Zaken,
mede namens de staatssecretaris van Economische Zaken, d.d. 16 januari
2004 inzake het wapenexportbeleid ten aanzien van de Indonesische marine (22 054,
nr. 80).Van dit overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag uit.Vragen en opmerkingen uit de commissiesMevrouw Van Velzen (SP) zegt dat de vele brieven
die haar de laatste tijd hebben bereikt een goed beeld geven van de bochten
waarin de regering zich moet draaien om de kwalijke ontwikkelingen in Indonesië
te laten rijmen met een positieve houding ten opzichte van een royale order
voor een Nederlands bedrijf. Drie zaken spelen hierbij vooral een rol: de
algemene hachelijke politieke situatie in Indonesië, de toenemende invloed
van de Indonesische strijdkrachten en het eigenbelang van Nederland. Nog maar
een jaar geleden meldde de voorganger van minister Bot dat er een de facto
wapenembargo op de Indonesische luchtmacht was ingesteld omdat dit krijgsmachtonderdeel
troepen vervoerde naar Atjeh. Inmiddels geeft de regering toe dat de Indonesische
marine op z'n minst troepen vervoert, maar zij hanteert niet de logica van
de vorige minister van Buitenlandse Zaken. Er is dus sprake van inconsistent
beleid. Talloze berichten duiden erop dat de Indonesische marine al jarenlang
deelneemt aan offensieve operaties in Indonesië waarbij zeer ernstige
mensenrechtenschendingen plaatsvinden. Dit staat haaks op de mededeling van
de regering dat de marine als hervormingsgezind kan worden gekenmerkt. Overigens
kan iedere mensenrechtenorganisatie, die wel toegang heeft tot de oorlogsgebieden
in Atjeh, melden dat er wat dit betreft geen verschillen zijn tussen de diverse
krijgsmachtonderdelen.In antwoord op schriftelijke vragen deelt minister Bot mee dat de Indonesische
marine eenmalig assistentie hulp heeft verleend aan een landing op het eiland
Nias. Er zijn echter bronnen die aangeven dat de marine ook op andere momenten
(bijvoorbeeld augustus 2003) bombardementen heeft uitgevoerd. Waarop baseert
de minister zijn mededeling? Wat vindt hij ervan dat die bombardementen mede
mogelijk zijn gemaakt door Nederlandse radar- en vuurgeleidingsapparatuur?De minister geeft geen informatie over de gedwongen evacuatie van burgers.
Hij moet zich baseren op openbare bronnen. Beschikt hij niet over objectieve
bronnen? De minister zal toch ook van mening zijn dat het wenselijk is om
een objectief beeld te krijgen van wat er daadwerkelijk gebeurt op Atjeh?
Door tegenwerking van de Indonesische regering heeft een missie van een Europese
mensenrechtenmissie niet kunnen plaatsvinden. Welke consequenties verbindt
de minister hieraan? Kloppen de berichten dat ook diverse VN-organisaties
ernstig worden belemmerd in hun waarnemingstaken op Atjeh en dat Amnesty International
geheel Indonesië niet meer in mag? Wordt het geen tijd dat Nederland
zelf waarnemers gaat sturen nu de vrije pers de mond wordt gesnoerd?Bronnen binnen de Nederlandse marine hebben gemeld dat de te bouwen korvetten
zeer wel bruikbaar zijn voor kustbombardementen. Enkele jaren geleden heeft
Engeland Hawk-gevechtsvliegtuigen geleverd onder de voorwaarde dat ze niet
werden ingezet tegen de eigen bevolking. Later werd echter duidelijk dat deze
vliegtuigen werden ingezet op Oost-Timor en dat er geen enkele mogelijkheid
was om daar nog iets aan te doen. Hieruit kan dus de conclusie worden getrokken
dat ook niet onder condities moet worden geleverd.De regering schrijft dat corruptie nog steeds veel voorkomt in Indonesië.
Er blijft nog steeds veel geld aan de strijkstok van hoogstaande militairen
hangen. De schuldenlast van Indonesië is nog steeds erg groot. Verdient
het daarom geen voorkeur om prioriteit te geven aan de bestrijding van armoede
en corruptie, aan het opbouwen van democratische verhoudingen?Mevrouw Van Velzen concludeert dat er geen enkele aanleiding is om de
criteria 2 en 3 van het wapenexportbesluit opzij te schuiven. Ook als ten
tijde van de levering van de korvetten de conflicten op Atjeh zijn beslecht,
bestaat de mogelijkheid dat er conflicten uitbreken op Oost-Timor en Papoea.
Korvetten kunnen daarbij worden ingezet en daaraan mag Nederland niet medeplichtig
zijn.De heer Herben (LPF) constateert dat er geen
sprake is van een VN-embargo en dat andere landen de schepen zullen leveren
als Nederland dat niet doet. Bovendien vindt de levering van de eerste twee
korvetten pas plaats over ruim drie jaar. Verwacht mag worden dat dan het
conflict rondom Atjeh achter de rug is. Om deze redenen is hij voorstander
van levering van de korvetten.Uiteraard mag niet worden voorbijgegaan aan de vraag in hoeverre levering
bijdraagt aan een schending van de mensenrechten. Is er sprake van een bevrijdingsbeweging
die op brute wijze wordt onderdrukt? Uit de brieven van de regering blijkt
dat de GAM compromisloos is en de bevolking van Atjeh terroriseert. In hoeverre
is het optreden van de Indonesische overheid legitiem als het gaat om het
bestrijden van een afscheidingsbeweging? Is het daarbij gebruikte geweld proportioneel?Uit Amerikaanse rapporten blijkt dat Indonesië een tekort heeft aan
marineschepen om de toenemende piraterij en de bewegingen van islamitische
terreurbewegingen effectief te kunnen bestrijden. Ook dit pleit voor het leveren
van de korvetten. Het is immers onwenselijk dat het grootste islamitische
land ter wereld afglijdt naar een fundamentalistische natie die terreurbewegingen
steunt.Verwacht de minister voor Ontwikkelingssamenwerking dat in het kielzog
van de leverantie de dialoog tussen Indonesië en Nederland nieuw leven
kan worden ingeblazen, met alle positieve gevolgen voor de mensenrechtensituatie
van dien?De heer Koenders (PvdA) stelt vast dat de
relatie tussen Nederland en Indonesië nog steeds enigszins moeizaam is.
Hij refereert in dit verband aan het visabeleid, het onderzoek naar de Act
of free choice en de manier waarop Nederland omgaat met de viering van de
onafhankelijkheid van Indonesië. Nederland kan alleen met kracht opkomen
voor zijn hulp- en mensenrechtenbeleid als hieraan een einde wordt gemaakt.
Hij roept de regering dan ook op, aanwezig te zijn bij de viering van de onafhankelijkheid
en vooral volgend jaar – als Indonesië 60 jaar onafhankelijk is –
op hoog niveau acte de présence te geven. Wat betreft het onderzoek
naar de Act of free choice moet voorkomen worden dat Nederland een geïsoleerde
positie als oud-koloniale macht gaat innemen.Wordt bij de onderhandelingen over het bilaterale belastingverdrag ook
het onderwerp maatschappelijk verantwoord ondernemen aan de orde gesteld?Zolang het Indonesische parlement nog niet heeft ingestemd met de levering
van de korvetten, blijft dit een punt van discussie. Helaas moet worden vastgesteld
dat de rol van dat parlement aan betekenis heeft ingeboet de laatste tijd.
Het verdient aanbeveling in EU-verband streefdoelen te formuleren ten aanzien
van de rechtsstaat en een goed bestuur in Indonesië. Wellicht dat Nederland
in dezen een ambassadeursrol kan vervullen.Hoe is de stand van zaken met betrekking tot het onderzoek van de moord
op Sander Thoenis?Kan Nederland een bijdrage leveren aan de onderhandelingen over het stabiliteitsfonds
ten behoeve van Atjeh? Zo ja, waaraan moet dan in de eerste plaats worden
gedacht?Verder vraagt de heer Koenders aandacht voor de toegang van internationale
mensenrechtenorganisaties tot Indonesië. Het is onaanvaardbaar dat Amnesty
International überhaupt Indonesië niet in mag. Hoe oordeelt de minister
hierover?Wat betreft de levering van de korvetten dienen de wapenexportcriteria
strikt te worden toegepast. Op zich is de inzet van marinevaartuigen ter bescherming
van de territoriale wateren niet in strijd met die criteria, maar dat ligt
anders als de korvetten worden ingezet bij militaire handelingen. Hoe waardeert
de minister van Buitenlandse Zaken het mensenrechtencriterium? Was de regering
op het moment dat de sondering plaatsvond op de hoogte van berichten
over vervoer van troepen en beschietingen vanaf marineschepen? Hoe denkt de
regering de berichten– onder andere van mensenrechtenorganisaties –
over mensenrechtenschendingen in Atjeh te toetsen? Voordat daadwerkelijk een
exportvergunning wordt afgegeven, dient er eenduidige en heldere informatie
voor te liggen.De heer Koenders vindt de ontwikkelingstoets onvoldoende. Waar komen de
fondsen vandaan? Hoe zit het precies met de ondertekening en waarom heeft
het parlement nog niet de gelegenheid gehad zich erover te buigen? Mag ervan
worden uitgegaan dat de regering geen exportvergunning zal afgeven als het
Indonesische parlement niet met de order heeft ingestemd?Zijn de diverse incidenten en de rol van de marine daarbij tijdens de
besprekingen in Jakarta tussen Nederland en Indonesië uitdrukkelijk aan
de orde geweest? Is daarbij ook gesproken over zaken als goed bestuur en fondsen?De heer Koenders merkt ten slotte op het merkwaardig te vinden dat de
regering steeds met kleine stukjes informatie komt. Het is echter voor de
Kamer van groot belang dat zij in staat wordt gesteld een verantwoorde afweging
te maken tussen de diverse belangen. Voorop staat dat de criteria van het
Wapenexportbesluit strikt worden toegepast.De heer Wilders (VVD) is blij met de voorzichtige
positieve ontwikkelingen in Indonesië, al is er nog een lange weg te
gaan. Het is te betreuren dat president Megawati veel meer dan haar voorganger
leunt op de strijdkrachten die op hun beurt nog steeds onvoldoende onder controle
staan van de politiek. Hoe oordeelt de minister hierover en kan hij in het
kader van de civil society meehelpen de invloed van het leger terug te dringen?Een van de grootste problemen in Indonesië is nog steeds de corruptie.
Er zal daaraan meer moeten worden gedaan dan het instellen van een anti-corruptiecommissie,
waarvan overigens nog moet blijken of zij lam of leeuw is.De heer Wilders juicht het toe dat de Indonesische regering hard optreedt
tegen degenen die verantwoordelijk zijn voor bomaanslagen, ook al is hij geen
voorstander van de doodstraf. Tegelijkertijd heeft hij zorgen over de almaar
belangrijker wordende rol van de islam in Indonesië. Op streng islamitische
scholen wordt de rol van Osama Bin Laden verheerlijkt, terwijl de minister
van Justitie verkondigt dat hij Nederlanders haat en pleit voor invoering
van de sharia. De Indonesische regering lijkt terughoudend in haar aanpak
van de radicale islam. Hoe oordeelt de minister hierover? Wil hij meer doen
dan contacten onderhouden met gematigde moslimbewegingen?De Indonesische autoriteiten zijn te laks in hun aanpak van de militairen
die schuldig zijn aan wandaden op Oost-Timor. Het is volstrekt duidelijk dat
de hervorming van de strijdkrachten de komende jaren prioriteit moet hebben.Ten slotte merkt de heer Wilders op dat er in Indonesisch staatsverband
een oplossing moet worden gezocht voor Atjeh en Papoea. Het is uitermate te
betreuren dat de GAM de speciale autonomiestatus heeft verworpen. Zijn er
nadere stappen te verwachten op dit punt?Mevrouw Dezentjé Hamming (VVD) benadrukt
dat de acht criteria van de EU-gedragscode voor het wapenexportbeleid voor
haar fractie de maatstaf vormen voor de beoordeling van de vraag of er korvetten
kunnen worden geleverd. Daarnaast moet worden gekeken naar de aard van het
materieel, de eindgebruiker en het gebruiksdoel. De Indonesische regering
heeft naar haar mening legitieme veiligheidsbehoeften. Hierbij kan met name
worden gedacht aan de bestrijding van piraterij. Deze vorm van maritiem terrorisme
neemt immers hand over hand toe -in 2003 20% meer gevallen – en is verwoestend
voor de internationale veiligheidsorde. Onafhankelijke onderzoeksbureaus
brengen met een zekere regelmaat de rebellen op Atjeh in verband met de piraterij.
De afgelopen 11 maanden is er iedere 3 dagen in Indonesië wateren een
schip aangevallen, waarbij 21 mensen zijn gewond. 71 mensen worden vermist.
Het gaat daarbij niet alleen om visserschepen, maar ook om olie- en chemicaliëntankers.
Uit een oogpunt van veiligheid en milieu is dat een onrustbarende ontwikkeling.
De Internationale Maritieme Organisatie oefent momenteel grote druk uit op
de Indonesische regering om dit door velen onderschatte probleem aan te pakken.De minister schrijft dat de inzet van fregatten bij de strijd op Atjeh
als een incident moet worden beschouwd. Hij verwacht niet dat dit vaker zal
gebeuren. Er is geen reden om te twijfelen aan zijn – summiere –
antwoord. Kan hierop een nadere toelichting worden gegeven?De fractie van de VVD deelt de zorgen van de minister, maar stemt voorshands
in met de voorgenomen levering van de korvetten.De heer Haverkamp (CDA) wijst erop dat er
altijd een speciale band heeft bestaan tussen Nederland en Indonesië.
Dat blijkt ook uit de manier waarop Nederland de Indonesische regering wil
helpen bij de door haar noodzakelijk geachte hervormingen op het gebied van
bestuur, rechtspraak en de positie van het leger in de Indonesische samenleving.
Een mooi voorbeeld is het gezamenlijk optrekken in de strijd tegen corruptie
in het Indonesische bestuursapparaat. Hoe staat het momenteel met de Clingendael-cursus?
Kan de minister na het zomerreces met een notitie komen over de resultaten
van de initiatieven met betrekking tot de anti-corruptiecommissie en de anti-corruptierechtbank?In het najaar 2004 zal blijken of de verklaring van de stafchef van de
landmacht dat de strijdkrachten de politieke arena definitief gaan verlaten,
zal worden bewaarheid. Die strijdkrachten zullen overigens ongetwijfeld hun
invloed achter de schermen blijven behouden. Hervorming van de strijdkrachten
dient absolute prioriteit te hebben. Ook in Indonesië moet het leger
in de kazernes blijven en dient er meer blauw op straat te komen. Zal de financiering
van de strijdkrachten op korte termijn veranderen en welke rol kan de Nederlandse
regering daarbij spelen?Een hindernis in de relatie Nederland-Indonesië wordt gevormd door
het Indonesische visumbeleid. Hoe is de stand van zaken? Deze negatieve discriminatie
van Nederlanders staat in schril contrast met het feit dat Nederland een unieke
fiscale regeling met Indonesië heeft getroffen. Welke effecten mogen
van dit belastingverdrag worden verwacht?De heer Haverkamp spreekt zijn waardering uit voor de inspanningen die
de regering zich getroost om in Europees verband aandacht te vragen voor de
implementatie van de autonomiewet op Papoea. Zijn zorgen zijn echter nog niet
weggenomen. De inspanningen moeten dus worden voortgezet. De uitgangspunten
van de oorspronkelijke autonomiewet zijn nog steeds valide. Er kan slechts
sprake zijn van een opdeling van Papoea na consultatie van de Papoea-volksraad.
Een effectieve dialoog is de enige manier om een vreedzame situatie in Papoea
te realiseren. Bij de Papoea-bevolking bestaat namelijk de grote vrees dat,
als er twee provincies ontstaan, het aantal transmigranten drastisch zal toenemen.
Deelt de minister die vrees?Ook op het gebied van ontwikkelingssamenwerking is sprake van een speciale
relatie tussen Nederland en Indonesië. Kunnen in dit kader particuliere
kleinschalige initiatieven worden ondersteund? Deze vraag krijgt een extra
dimensie tegen de achtergrond van het onderzoek naar de Act of free choice.
Welke stappen mogen van de regering worden verwacht als het resultaat van
het onderzoek is dat de keuze minder vrij is geweest dan destijds werd gesuggereerd?
Is hij ook van mening dat Nederland een speciale verplichting heeft jegens
de mensen op Papoea?Internationale waarnemers zullen zeker toegang moeten krijgen tot de verkiezingen
op Papoea en Atjeh. Hoe zwaar zal dit criterium wegen bij het beoordelen van
de kwaliteit van de verkiezingen?Het is goed dat medewerkers van enkele internationale organisaties vanaf
januari 2004 mogen afreizen naar Atjeh. Jammer genoeg geldt dat niet voor
alle internationale organisaties. Wil de minister daar aandacht voor vragen?Indonesië staat op een eenzame eerste plaats in de rangorde van landen
waar piraterij een probleem vormt. Piraterij is niet alleen schadelijk voor
de veiligheid en de economische belangen van Indonesië maar ook van de
internationale gemeenschap; bestrijding ervan dient dan ook hoge prioriteit
te hebben.Er dient een zorgvuldige afweging plaats te vinden alvorens wordt besloten
over de levering van militaire producten aan Indonesië, zeker gezien
de rol die het leger nog steeds speelt. De heer Haverkamp deelt de reserves
van de regering met betrekking tot de Indonesische landen luchtmacht. Bij
de marine ligt dat anders en daarom oordeelt hij in beginsel positief over
de voorgenomen levering van korvetten die in de eerste plaats een kustwachttaak
hebben in de Indonesische wateren.Mevrouw Karimi (GroenLinks) vindt dat de regering
schizofreen gedrag vertoont. Aan de ene kant wordt met diverse middelen bijgedragen
aan de noodzakelijke hervormingen, terwijl aan de andere kant met voorbijgaan
aan de gedragscode wapens worden geleverd. Het is heel merkwaardig om te zeggen
dat er wapens worden geleverd aan de marine. De wapens worden immers aan Indonesië
geleverd en mensenrechten zijn een kwestie van het gehele land, van de nationale
regering.Kan de regering volstrekte duidelijkheid verschaffen over de waarde van
de handtekening onder het contract? Met wie zijn de onderhandelingen precies
gevoerd?Van de ontwikkelingssamenwerkingsbegroting wordt jaarlijks een fors bedrag
gehaald ten behoeve van de schuldsanering van Indonesië. Moet daarbij
te zijner tijd worden gevoegd het bedrag dat gemoeid is met de exportkredietverzekering?
Overigens creëert het Nederlandse beleid met betrekking tot de schuldsanering
ruimte voor Indonesië voor andere uitgaven die eerder betrekking hebben
op militaire zaken dan op onderwijs en gezondheidszorg.Onderwerpen als straffeloosheid, hervormingen en regionale conflicten
dienen topprioriteit te hebben tijdens het EU-voorzitterschap. Welke mogelijkheden
ziet de minister hier? Hoe denkt hij over de rol van Wiranto tijdens de verkiezingen
en kan hij iets meedelen over verkiezingswaarnemingen?Is minister Van Ardenne voornemens om door te gaan op de ingeslagen weg
van de multilaterale hulp waarbij weinig zicht is op de besteding van de gelden
in verband met onder andere de corruptie? Ondanks het feit dat het streven
gericht is op sectoraal beleid, blijft het steken in projectfinanciering.
Heeft de minister al gereageerd op de brief d.d. 15 oktober 2003 van
een groot aantal Nederlandse organisaties waarin wordt gepleit voor een herijking
van het Indonesië-beleid? In de brief wordt gevraagd om decentrale ontwikkelingssamenwerking,
het formuleren van ijkpunten en een evaluatie van de relatie.De Indonesische regering treedt helaas erg laks op in de vogelgriepepidemie.
Ziet de minister Van Ardenne openingen voor een gesprek? Het ligt volgens
mevrouw Karimi voor de hand om het geld niet aan korvetten te besteden maar
aan de bestrijding van deze epidemie. Ten slotte vraagt zij wat de regering
precies bedoelt met samenwerking met Indonesië op het gebied van de bestrijding
van terrorisme.Mevrouw Huizinga-Heringa (ChristenUnie) zegt
dat de aanstaande verkiezingen in Indonesië het hervormingsproces lijken
te frustreren. De strijd voor versterking van de rechtsstaat,
tegen corruptie en voor hervorming van het leger legt het op dit moment af
tegen nationalistische sentimenten. Die sentimenten geven het leger juist
de wind in de rug, ondermeer bij activiteiten op Atjeh en Papoea. Het is goed
dat de EU en Nederland waarnemers sturen.Het is ook een goede zaak dat de bilaterale ontwikkelingssamenwerkingsrelatie
met Indonesië wordt voortgezet. De vraag is of per definitie moet worden
gekozen voor het multilaterale kanaal. Het onderwijstraject van de Wereldbank
bleek ook geen garantie tegen corruptie. Vrijwel alle OS-organisaties die
actief zijn in Indonesië hebben gevraagd om financiering via het bilaterale
en particuliere kanaal. Dat geeft mogelijkheden om de hulp gericht in te zetten
in gebieden die speciale autonomie genieten.Bij projecten zijn transparantie en heldere verantwoordingslijnen cruciaal.
De minister streeft terecht een structurele aanpak na. Wordt erop toegezien
dat de anti-corruptiecommissie onafhankelijk blijft? Welke aandacht besteedt
de Nederlandse regering aan de bestrijding van illegale houtkap?Gelukkig is de situatie op Atjeh kalmer geworden en worden er weer hulpverleners
en waarnemers toegelaten. De prijs in termen van menselijke slachtoffers lijkt
echter erg hoog. Een duurzame oplossing ligt niet in het verschiet omdat er
geen exit-strategie is waarbij uiteindelijk een burgerbestuur wordt geïnstalleerd.
Kan Nederland een bijdrage leveren aan implementatie van de speciale autonomiewet
voor Atjeh?Heeft minister Van Ardenne zich ervan vergewist of er noodhulp moet worden
gegeven na de aardbeving op West-Papoea? Meer internationale aandacht voor
de gespannen situatie op Papoea is welkom. Het aandringen op volwaardige invoering
en naleving van de speciale autonomiewet is het minste wat Nederland bilateraal
en in EU-verband kan doen voor Papoea. Leidt de opdeling van de regio in twee
provincies niet tot verzwakking van die wet? Een ander aspect van de wet is
de omkering van de geldstromen zodat de natuurlijke hulpbronnen eindelijk
eens ten goede komen aan de ontwikkeling van Papoea zelf. Kunnen Nederland
en de EU krachtiger dan tot nu toe steun geven aan de vreedzame dialoog tussen
de Indonesische regering en de Papoea-vertegenwoordigers? Kan het vredesinitiatief
aldaar diplomatiek en financieel worden gesteund? Het onderzoek in het kader
van de Act of free choice steunt op grote weerstand bij de Indonesische regering.
Tegelijkertijd wekt het onderzoek hooggespannen verwachtingen bij de Papoea-bevolking.
Hoewel het onderzoek een zuiver historisch karakter draagt, vormen deze reacties
wel een politieke realiteit. De regering zal zich rekenschap moeten geven
van de gewekte verwachtingen voordat zij met een reactie op het rapport komt.
De regering zal echter niet kunnen zwijgen als het onderzoek een schel licht
werpt op de manier waarop Nederland in de dekolonisatieperiode is omgegaan
met het zelfbeschikkingsrecht van bepaalde volken.Het is hoopgevend dat de situatie op de Molukken zich blijft harmoniseren
en dat de noodtoestand is opgeheven. Op Centraal-Sulawesie is het echter minder
rustig. In oktober 2003 werden enkele christelijke dorpen aangevallen. Volgens
een rapport van de IGC komt moslimgeweld tegen christenen met een grote regelmaat
voor. De Indonesische autoriteiten dienen de veiligheid van de dorpsgemeenschappen
te garanderen. Welke rol kunnen lokale kerkleiders spelen bij het creëren
van duurzame vrede?De minister schrijft dat ook de marine troepen en materieel vervoert.
Waarom zou dat in tegenstelling tot transportvliegtuigen geen reden zijn om
een exportvergunning te weigeren? In welke mate moet de marine betrokken zijn
bij het interne conflict, wil er voor de regering aanleiding zijn om de vergunning
te weigeren? Impliceert de EU-gedragscode dat er alleen een vergunning moet
worden geweigerd als het wapentuig daadwerkelijk wordt ingezet op Atjeh? De
land- en luchtmacht zijn besmet verklaard omdat beide onderdelen zijn betrokken
bij militaire operaties. Er blijken echter ook mariniers handelend op te treden,
zij het onder bevel van de landmacht. Mevrouw Huizinga verwijst
in dit verband naar beschietingen van een rebellenpost en naar de verklaring
van de Australische defensiedeskundige Lowry dat de marine volop betrokken
is bij de operatie in Atjeh. Zij heeft al met al aarzelingen bij de levering
van korvetten aan de Indonesische marine. Waarmee wordt de hervorming van
de rechtsstaat en van de strijdkrachten het meest gediend? De weigering van
een wapenexportvergunning kan een krachtig signaal zijn aan de Indonesische
regering, maar kan ook schade toebrengen aan het belangrijke hervormingsproces.Het zou goed zijn voor de betrekkingen met Indonesië als de minister
van Buitenlandse Zaken op niet al te lange termijn een bezoek brengt aan dat
land, vooral ook met het oog op het komend EU-voorzitterschap.De heer Bakker (D66) stelt vast dat er nog
steeds sprake is van een zorgelijke situatie in Indonesië op politiek
en militair terrein. Ook uit de stukken van de regering blijkt dat overduidelijk.
Kan de minister nader ingaan op de betrokkenheid van de marine bij militaire
operaties op Atjeh? Hoe oordeelt hij over de opvatting van de heer Lowry dat
alle Indonesische krijgsmachtonderdelen bij die operaties zijn betrokken?
Er is in ieder geval duidelijk sprake van spanningen in het gebied en de Europese
gedragscode bepaalt dat interne spanningen niet verergerd of verlengd mogen
worden door wapenleveranties. Het is nog maar de vraag of ten tijde van daadwerkelijke
levering de spanningen geheel zullen zijn verdwenen. Hoe relevant is nog het
onderscheid tussen de onderscheiden krijgsmachtdelen in het licht van de meest
actuele informatie? Kan worden gesteld dat levering van korvetten de Indonesische
activiteiten op Atjeh min of meer rechtvaardigt?Het marinebouwcluster is voor Nederland erg belangrijk en de bouw van
korvetten zou heel goed het gat kunnen opvullen dat ontstaat als gevolg van
de bezuinigingen op defensie. Het spreekt echter voor zich dat allereerst
de wapenexportcriteria worden toegepast en vervolgens de sociaal-economische
criteria.Welke invloed heeft een eventuele levering op de rol die Nederland speelt
in de IGC? De heer Bakker sluit zich aan bij de vragen naar de legitimatie
van de ondertekening van het contract. Hij deelt mee dat zijn fractie voorshands
aarzelingen heeft bij de levering van korvetten. Hoe zal worden gehandeld
als de korvetten klaar zijn maar toepassing van de wapenexportcriteria levering
in de weg staat?De heer Blom (PvdA) vraagt zich eveneens af
wat er gebeurt als na enige jaren blijkt dat het afgeven van een exportvergunning
zich niet verdraagt met de EU-gedragscode en ondertussen de korvetten gebouwd
zijn. Is het niet verstandiger om nu al een besluit te nemen over het afgeven
van die vergunning, ook met het oog op de noodzakelijke continuïteit
van het bedrijf? Als aan de gedragscode wordt voldaan, staat in principe niets
levering in de weg.Denkt minister Brinkhorst dat in het contract kan worden opgenomen dat
de korvetten voor bepaalde doelen wel en niet mogen worden gebruikt? Zo ja,
hoe denkt hij dat vervolgens te gaan controleren? Zou in het contract ook
kunnen worden opgenomen dat de spanningsgebieden moeten worden ontsloten voor
allerlei NGO's?Ten slotte zegt de heer Blom zich zorgen te maken over het feit dat defensiedeskundigen
deelnemen aan de onderhandelingen met de Indonesische autoriteiten. Hoe oordeelt
de regering daarover?Het antwoord van de bewindsliedenDe minister van Buitenlandse Zaken benadrukt
dat de intensieve relatie met Indonesië benut moet worden voor onder
andere de ondersteuning van democratiseringsprocessen. Wat dat betreft valt
er de nodige vooruitgang te constateren, ook al moeten diverse
goede voornemens nog worden geïmplementeerd. Tegelijkertijd moet echter
worden geconstateerd dat het hervormingsproces op een aantal terreinen stokt.
Ook heeft de regering zorgen over de situatie in de provincies Atjeh en Papoea
en de situatie van straffeloosheid als het gaat om daden van strijdkrachten
in het verleden.Nederland heeft steeds gezegd de politieke dialoog met de regering-Megawati
te willen voortzetten. Daarbij staan voorop de territoriale integriteit van
de republiek Indonesië, het belang van de rule of law en verdergaande
hervormingen. Met het oog op het laatste is een beleid nodig dat een mix is
van vertrouwen, engagement, realisme en kritiek. De strijdkrachten hebben
de laatste tijd zowel politiek als operationeel meer invloed gekregen. Indonesië
is aan veranderingen onderhevig, maar de hervormingen, grotere autonomie voor
de provincies Atjeh en Papoea en politieke controle over en hervormingen in
het leger hebben niet meer de hoge prioriteit die ze hadden na de val van
Soeharto. De overgang naar democratische structuren vraagt echter tijd en
Nederland zal zich bij dat proces een betrouwbare partner willen tonen.De regering maakt zich grote zorgen over de ontwikkelingen in Atjeh. Het
ziet er niet naar uit dat er op korte termijn nieuwe besprekingen zullen volgen
tussen de Indonesische regering en de verzetsbeweging. De militaire noodtoestand
is verlengd ondanks kritiek van de EU, de VS en Japan. De regering heeft geen
gelegenheid onbenut gelaten om de noodzaak van een vreedzame en politieke
benadering van het conflict als de enige duurzame oplossing te onderstrepen.
Daarbij is zowel bilateraal als via de EU bij de Indonesische regering gepleit
voor toegang van humanitaire organisaties, journalisten en diplomaten. Deze
druk heeft inmiddels geleid tot een beperkte toegang voor een aantal internationale
humanitaire organisaties en diplomaten van enkele individuele landen. Ook
als EU-voorzitter zal Nederland blijven pleiten voor beëindiging van
de militaire noodtoestand, verbetering van de humanitaire situaties en de
toegang tot de provincie van humanitaire organisaties en diplomaten.De bewindsman merkt vervolgens op dat de strijd tegen de GAM vooral een
operatie is van de landmacht en speciale troepen. Het gaat de Indonesische
regering om de bestrijding van guerrilla-activiteiten van de GAM die zich
voornamelijk schuilhoudt in de bossen en bergen. Verder voert de marine patrouilles
uit in het zeegebied rond Atjeh en in de straat van Malakka. Naast de bestrijding
van piraterij dienen de patrouilles ertoe om wapensmokkel naar Atjeh tegen
te gaan. Een meer algemene doelstelling is de bescherming van de zeer lange
kustlijn van Indonesië en het tegengaan van smokkel.Nederland voert een genuanceerd wapenexportbeleid. Zo wordt er geen exportvergunning
verleend als het gaat om landmachtmaterieel en zijn vergunningen geweigerd
voor de export van onderdelen van transportvliegtuigen. Ook de marine is betrokken
bij transporten, maar feit is dat korvetten daarvoor niet geschikt zijn. Het
zijn relatief kleine schepen waarop maximaal 80 personen kunnen verblijven.
Ze zijn ook niet geschikt voor beschietingen. Het in de brief vermelde incident
was een antwoord op een beschieting vanaf de kust.De betrokken Nederlandse werf heeft een sondage ingediend. Voor de definitieve
uitvoer van de nog te bouwen schepen zal de werf te zijner tijd een formeel
vergunningenverzoek moeten indienen. In de periode tot het moment waarop een
definitief besluit moet worden genomen, zullen de ontwikkelingen in Indonesië
uiteraard nauwkeurig worden gevolgd. Het is overigens niet altijd even gemakkelijk
om eenduidige en nauwkeurige informatie te krijgen. De bronnen zijn nogal
divers en de mogelijkheid om volledige toegang te krijgen tot de spanningsgebieden
is niet altijd even groot. Er wordt echter constant gemonitord – daarbij
worden alle krijgsmachtonderdelen betrokken -en de Kamer zal uiteraard op
gezette tijden worden geïnformeerd. Bij elke leverantie wordt bezien
of er sprake is van een bijdrage aan schending van de mensenrechten
tegen de achtergrond van de algemene mensenrechtensituatie.De regering maakt zich zorgen over de situatie in Papoea. De implementatie
van de speciale autonomiewet stokt en het lijkt erop dat de regering-Megawati
de wet gaat aanpassen of zelfs gaat terugdraaien. Bespreking van de wijzigingen
zal waarschijnlijk niet meer plaatsvinden voor de verkiezingen. Het is nog
steeds niet duidelijk hoe het besluit tot de opdeling van Papoea zich verhoudt
tot de uitvoering van de speciale autonomiewet. In contacten met Indonesische
autoriteiten wordt echter verklaard dat de verlening van grotere autonomie
ook voor andere provincies in Papoea uitgangspunt blijft. De situatie is echter
gespannen. Straffeloosheid en mensenrechtenschendingen blijven voortduren.
De Papoea's blijven zich achtergesteld voelen en de illegale houtkap gaat
in hoog tempo verder. Het leger is gewelddadig in zijn optreden. De internationale
gemeenschap – en dus ook Nederland – zal moeten blijven hameren
op de noodzaak van een effectieve en vooral ook serieuze implementatie van
de speciale autonomiewet. Die wet biedt niet alleen goede aanknopingspunten
voor het verbeteren van de sociaal-economische situatie van de Papoea's, maar
ook voor het aanpakken van mensenrechtenschendingen en het begin van een verzoeningsproces.
In EU-verband zullen de ontwikkelingen op dit punt zeer nauwlettend worden
gevolgd. In overleg met de Indonesische autoriteiten zal Nederland trachten
om de komende jaren meer dan voorheen OS-middelen via de multilaterale kanalen
ten goede te laten komen aan de sociaal-economische ontwikkeling van Papoea.In de zaak van de berechting van de daders van de moord op Sander Thoenes
is helaas nauwelijks voortgang geboekt. De zaak is formeel niet gesloten,
maar alle politieke, diplomatieke en juridisch relevante drukmiddelen zijn
benut. Interpol heeft medio 2003 een internationaal arrestatiebevel tegen
de vermoedelijke daders uitgevaardigd. De regering heeft er nog in december
2003 bij de Indonesische autoriteiten op aangedrongen om gevolg te geven aan
dat bevel.De afloop van het Oost Timor-tribunaal is zonder meer teleurstellend te
noemen. De EU en de VS hebben op dit punt scherp afkeurend gereageerd. De
zaak-Thoenes was een van de best gedocumenteerde, doch is niet voor het tribunaal
gebracht. Los van die kwestie zou Nederland het toejuichen indien er vanuit
de VN enige vorm van follow up komt na de onbevredigende gang van zaken rond
het tribunaal.De bewindsman verklaart vervolgens sympathiek te staan tegenover de suggestie
van de heer Koenders met betrekking tot de Nederlandse aanwezigheid op de
onafhankelijkheidsviering in Indonesië.Wat betreft de verkiezingswaarneming wijst de minister erop dat Nederland
2 mln dollar bijdraagt aan het UNDP-trustfund ter voorbereiding van de verkiezingen
en dat er EU- en Nederlandse waarnemers worden gestuurd.Via het partnership for governance reform is er een voortdurende dialoog
met twee belangrijke gematigde moslimbewegingen in Indonesië over onder
andere de corruptiebestrijding, de bestrijding van het terrorisme, verbetering
van het basisonderwijs in Indonesië, de rol van de islam in een moderne
samenleving e.d. Nederland zal een bijdrage blijven leveren aan deze dialoog.
Het betreffende MOU zal naar de Kamer worden gestuurd.Nederland heeft in EU-verband bijgedragen aan contra-terrorisme-assistentie,
maar helaas moet worden vastgesteld dat substantiële samenwerking tussen
de EU en Indonesië niet of slechts zeer gedeeltelijk van de grond komt.
Nederland streeft naar bilateraal overleg met gelijkgezinde landen om te bezien
welke steun Indonesië kan worden geboden in zijn strijd tegen terrorisme.De minister voor Ontwikkelingssamenwerking
zegt dat er geen enkele twijfel over is dat de speciale relatie met Indonesië
moet worden voortgezet met het oog op ontwikkelingssamenwerking,
het belang van de rechtsstaat, de effectieve bestrijding van corruptie en
de noodzaak van verdergaande hervormingen. In samenwerking met de Wereldbank
zal een trustfonds worden ingesteld om met behulp van Nederlandse expertise
de juridische sector in Indonesië en de noodzakelijke politieke hervormingen
te ondersteunen. De processen van democratisering en decentralisatie bieden
daartoe zeker de nodige openingen. Verder kan armoedebestrijding nooit effectief
zijn als alleen Jakarta de regie heeft. Uiteraard kan Nederland niet alleen
de politieke dialoog voeren. Die dialoog moet met name vorm en inhoud krijgen
in het kader van de EU en de multilaterale kaders. Het is niet de bedoeling
om een andere werkwijze te gaan volgen want Nederland is veel te kwetsbaar
in een bilaterale relatie. Nederland verleent geen macrosteun aan Indonesië
en geeft de voorkeur aan opereren in Wereldbank-kader.De aanpak van de fraude draagt helaas een halfslachtig karakter. Dat wordt
veroorzaakt door de verstrengeling van (economische) belangen van de economische
elite, de politiek en het leger. Toch is er sprake van vooruitgang. Internationale
instanties – waaronder de IGC – zien toe op implementatie van
de anti-corruptiewet en het functioneren van de anti-corruptiecommissie. Een
breed middenveld zal de strijd moeten aangaan met allerlei corruptieve praktijken
en gelukkig zijn er signalen die erop duiden dat diverse moslimorganisaties
daartoe willen overgaan. Er is echter nog een lange weg te gaan. De regering
wil graag met Nederlandse middenveldorganisaties overleg voeren over de wijze
waarop de versterking van het middenveld op de Molukken en Papoea kan worden
ondersteund.Op de Molukken hebben kerkelijke leiders zich bereid verklaard een rol
te spelen in het verzoeningsproces. Op het eiland Soelawesie wordt getracht
eenzelfde situatie te creëren.Met instemming van de Indonesische autoriteiten zal een IGC-werkgroep
zich gaan bezighouden met de hervorming van de security sector in Indonesië.
Dat heeft uiteraard een directe lijn met de armoedebestrijding. Indonesië
besteedt 1,3% van het BNP aan defensie, hetgeen beduidend lager is dan in
omringende landen. Aan onderwijs en gezondheidszorg wordt resp. 1,2% en 0,6%
van het BNP besteed. Dat is natuurlijk te weinig, vandaar ook de vele buitenlandse
donoren die op deze gebieden actief zijn. Ook de Nederlandse regering maakt
zich zorgen over de gebrekkige transparantie van defensie-uitgaven. Gelukkig
kan worden vastgesteld dat de luchtmacht in is voor transparantie en hervorming.Nederland verleent geen macrosteun aan Indonesië. Er kunnen dus geen
wapens kunnen worden gekocht met Nederlands geld.Er is nog geen verzoek gedaan om bijstand in de bestrijding van de vogelgriep
in Indonesië. De problemen worden momenteel nog geïnventariseerd.
Nederland zal in beginsel positief reageren op een zodanig verzoek.De minister van Economische Zaken merkt op
dat hij het volste vertrouwen heeft in de rechtsgeldigheid van de Indonesische
handtekening onder het contract en dat hij vermoedt dat de bronnen van andersluidende
berichten slechts een eigen belang denken te hebben bij het zaaien van twijfel
daarover. Een eventuele levering van korvetten moet overigens worden beschouwd
in het kader van de totaalrelatie tussen Nederland en Indonesië. De inzet
van Nederland is om een bijdrage te leveren aan een verbetering van de situatie
in Indonesië op allerlei terreinen.De financiële kant van de zaak moet nog worden afgehandeld. Er is
overigens nog niet een officiële exportvergunning aangevraagd. Als te
zijner tijd blijkt dat de omstandigheden in Indonesië zodanig zijn dat
levering onverantwoord is, zal de vergunning worden geweigerd. Uiteraard zal
dan getracht worden de schade zoveel mogelijk te beperken, bijvoorbeeld door
een andere klant te zoeken. Hier is overigens het normale bedrijfsrisico
in het geding. Of bij niet-levering dat risico kan worden verhaald op de overheid,
hangt af van de dan geldende omstandigheden. Verwacht mag worden dat De Schelde
zo nodig een exportkredietverzekering zal aanvragen. Een exportvergunning
is 1 jaar geldig. Verlenging vergt een nieuw besluit. Als de situatie in Indonesië
de komende tijd verandert, zal de regering de eerste zijn om dat de Kamer
te melden.De minister wijst erop dat korvetten een nuttige en belangrijke taak kunnen
verrichten in de Indonesische wateren. Een groot deel van de mondiale oliestroom
vindt plaats over die wateren en een ongestoorde olieaanvoer is van groot
belang.De economische betekenis van de levering van korvetten voor het marinebouwcluster,
een samenwerkingsvorm tussen marine, bedrijfsleven en kennisinstituten, is
erg groot. Het gaat om technologisch hoogwaardige schepen met een zodanige
ergonomie dat volstaan kan worden met minder bemanning; bovendien zijn de
operationele kosten relatief laag. Nederland heeft op dit gebied nog een zelfscheppende
industrie. Export van deze schepen is voor Nederland dus erg interessant.De voorzitter stelt vast dat de regering de
Kamer zal rapporteren over de stand van zaken in Indonesië, waaronder
de actuele mensenrechtensituatie aldaar, alvorens een besluit wordt genomen
over de exportvergunningaanvraag.De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,De HaanDe voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,HofstraDe griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,Van OortXNoot1Samenstelling:Leden: Rijpstra (VVD), Dijksma (PvdA), De Haan (CDA), voorzitter, Koenders
(PvdA), Karimi (GroenLinks), Timmermans (PvdA), ondervoorzitter, Van Bommel
(SP), Albayrak (PvdA), Eurlings (CDA), Wilders (VVD), Van Baalen (VVD), Van
As (LPF), Herben (LPF), Ormel (CDA), Ferrier (CDA), Duyvendak (GroenLinks),
Huizinga-Heringa (ChristenUnie), Van Velzen (SP), De Nerée tot Babberich
(CDA), Van Dijk (CDA), Fierens (PvdA), Tjon-A-Ten (PvdA), Eijsink (PvdA),
Brinkel (CDA) en Szabó (VVD).Plv. leden: Snijder-Hazelhoff (VVD), Dubbelboer (PvdA), Hessels (CDA),
Stuurman (PvdA), Vos (GroenLinks), Arib (PvdA), De Wit (SP), Leerdam (PvdA),
Sterk (CDA), Hirsi Ali (VVD), Van Miltenburg (VVD), Varela (LPF), Van den
Brink (LPF), Haverkamp (CDA), Rambocus (CDA), Halsema (GroenLinks), Van der
Staaij (SGP), Kant (SP), Eski (CDA), Çörüz (CDA), Wolfsen
(PvdA), Van Nieuwenhoven (PvdA), Waalkens (PvdA), Van Winsen (CDA), Geluk
(VVD) en Dittrich (D66).XNoot2Samenstelling:Leden: Crone (PvdA), Hofstra (VVD), voorzitter, Schreijer-Pierik (CDA),
ondervoorzitter, Atsma (CDA), Timmermans (PvdA), Vendrik (GroenLinks), Blok
(VVD), Ten Hoopen (CDA), Slob (ChristenUnie), Van den Brink (LPF), Duyvendak
(GroenLinks), Kortenhorst (CDA), Hessels (CDA), Gerkens (SP), Van Velzen (SP),
Varela (LPF), Algra (CDA), Van Fessem (CDA), Aptroot (VVD), Blom (PvdA), Smeets
(PvdA), Douma (PvdA), De Krom (VVD), Van der Laan (D66), Heemskerk (PvdA),
Van Dam (PvdA) en Dezentjé Hamming (VVD).Plv. leden: Tichelaar (PvdA), Örgü (VVD), De Nerée tot
Babberich (CDA), Van Hijum (CDA), Koenders (PvdA), Vos (GroenLinks), Weekers
(VVD), Jan de Vries (CDA), Van der Vlies (SGP), Hermans (LPF), Van den Brand
(GroenLinks), Verburg (CDA), Van Vroonhoven-Kok (CDA), Lazrak (Groep-Lazrak),
De Ruiter (SP), Eerdmans (LPF), De Haan (CDA), Van Dijk (CDA), De Grave (VVD),
Samsom (PvdA), Van Dijken (PvdA), Van Heteren (PvdA), Snijder-Hazelhoff (VVD),
Giskes (D66), Tjon-A-Ten (PvdA), Waalkens (PvdA) en Szabó (VVD). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-26049-42.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl