Tenuitvoerlegging van de tbs-maatregel; Brief van de Staatssecretaris van Justitie
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST133340
 2008-2009
 
 29 452
 Tenuitvoerlegging van de tbs-maatregel
 
 
 
 
 Nr. 
 117
 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE
 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 
 Den Haag, 1 juli 2009
 1. Inleiding
 In de vierde voortgangsrapportage Plan van Aanpak tbs/Vernieuwing forensische
zorg en in mijn brief van 25 maart 2009 (Kamerstuk 29 452, nrs. 99
en 103) over onder meer Pro Justitia onderzoek is vooruitgelopen op de uitvoering
van de aanbeveling van de commissie-Visser over interculturalisatie in de
tbs (Kamerstukken II, 2008/09, 29 452, nr. 99 en 103). In deze brief
informeer ik u nader over mijn inspanningen om interculturalisatie in de tbs
te bevorderen.
 
 Eerst beschrijf ik waarom interculturalisatie in de forensisch psychiatrische
sector van belang is. Vervolgens ga ik nader in op mijn voornemens.
 2. Belang van interculturalisatie
 Het aandeel personen in Nederland met uiteenlopende etnisch-culturele
achtergronden neemt toe. Hierdoor wordt ook het aantal dat een beroep doet
op de geestelijke gezondheidszorg groter en naar verwachting zal hun aandeel
in de toekomst verder toenemen. De GGz signaleerde enige jaren geleden dat
er onvoldoende aansluiting is tussen zorgvraag en zorgaanbod, dat opleidingen
voor zorgverleners niet voldoende gericht zijn op de specifieke hulpvraag
van allochtone cliënten, dat de aanwezige interculturele kennis kennis
beperkt is tot een kleine groep deskundigen, en dat het personeelsbestand
diverser kan. Om ook voor allochtonen een goede aansluiting tussen zorgvraag
en -aanbod te realiseren probeert de GGz zorgvoorzieningen cultuurgevoeliger
te maken, zodat alle zorgvragers gelijke toegang en gelijkwaardige kwaliteit
van zorg krijgen. Dit proces wordt interculturalisatie genoemd.
 
 In de forensische psychiatrie spelen dezelfde ontwikkelingen. Ruim een
kwart van alle tbs-gestelden is niet in Nederland geboren. Een derde deel
van de tbs-populatie kan worden gerekend tot de eerste en tweede generatie allochtonen in Nederland en ook
in deze sector is bevordering van interculturalisatie nodig.
 In het kabinetsstandpunt van 8 mei 2008 inzake de derde evaluatie
van de Wet Bopz wordt benadrukt dat er verschillen
voorkomen tussen én binnen groepen op basis van etniciteit en wordt
ervoor gepleit in de benadering uit te gaan van overeenkomsten in plaats van
verschillen met autochtonen. Daartoe is het noodzakelijk om bij elk individu
na te gaan of de culturele achtergrond een rol speelt.
 
 Het kabinet ziet het in het belang van de maatschappelijke veiligheid
als haar opdracht om sancties zo effectief mogelijk ten uitvoer te leggen.
De tbs is een behandelmaatregel die erop is gericht de tbs-gestelde gecontroleerd
en gefaseerd te laten terugkeren in de samenleving. Een effectieve tenuitvoerlegging
van de tbs kan beter worden gerealiseerd door rekening te houden met etnisch-culturele
diversiteit en door goed met verschillen om te gaan. Dit geldt zowel de diagnostiek
die aan de basis ligt van de oplegging van de tbs, als de behandeling in de
fpc’s.
 
 De commissie-Visser wees in haar rapport «TBS,
vandaag over gisteren en morgen» (2006) reeds op het risico
van cultuurgebonden misinterpretaties bij de beoordeling van de relatie tussen
geestelijke stoornis en delict. De commissie adviseerde daarom meer kennis
te ontwikkelen over interculturele factoren die van invloed zijn op de Pro
Justitia adviezen naar de toerekeningsvatbaarheid. Hieraan ten grondslag ligt
de veronderstelling dat ziektebeelden van personen met een andere culturele
achtergrond dan de heersende, mogelijk anders worden beoordeeld. Dit kan leiden
tot een andere sanctieoplegging.
 
 Ruim een jaar later bracht de Raad voor de Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
(RSJ) het advies Als niemand begrijpt wat ik bedoel
(12 november 2007) uit dat zich vooral richtte op de tenuitvoerlegging
van de tbs. De RSJ stelt dat het goed begrijpen en interpreteren van het gedrag
van allochtone tbs-gestelden bijzondere eisen stelt aan de behandeling en
bejegening. Onjuiste interpretatie kan een veiligheidsrisico inhouden. Daarnaast
stelt de RSJ dat etnocentrisme in de tbs kan leiden tot een afwijkende behandeling
van allochtonen, waardoor de rechtspositie van allochtonen in het geding komt.
 
 Culturele verschillen uiten zich op het terrein van communicatie (verbaal
en non-verbaal), ziekteverklaring, ziektepresentatie en diagnostiek (met westers
georiënteerde en gevalideerde instrumenten), individualisme versus collectivisme,
man-vrouw-verhoudingen en machtsverhoudingen. Deze verschillen kunnen volgens
de RSJ leiden tot etnocentrisme, discriminatie en onvoldoende vertrouwen tussen
patiënt en behandelaar. De RSJ onderstreept het belang dat interculturalisatie
een structurele basis krijgt in de organisatie en de uitvoering van de tbs-behandeling.
 
 Uit recent onderzoek van het Nederlandse Instituut voor Forensische Psychiatrie
en Psychologie (NIFP) naar de relatie tussen
etniciteit en de mate van toerekeningsvatbaarheid en advies, lijkt inderdaad
sprake te zijn van verschillen tussen personen met een Nederlandse en een
niet-Nederlandse achtergrond. Zo zijn er bijvoorbeeld aanwijzingen dat:
 – psychiatrische stoornissen bij autochtone en allochtone verdachten
even vaak voorkomen, maar dat de aard van de gediagnosticeerde stoornis verschilt;
 – allochtone verdachten een iets kleinere kans hebben psychiatrisch
onderzocht te worden dan autochtone verdachten;
 – allochtonen een grotere kans hebben om volledig (on)toerekeningsvatbaar
te worden verklaard en een kleinere kans om verminderd toerekeningsvatbaar
te worden verklaard dan autochtonen.
 
 Hoewel hieruit niet kan worden geconcludeerd hoe groot de invloed is van
culturele factoren, is wel duidelijk dat culturele factoren een effect kunnen
hebben op de beoordeling van de geestelijke vermogens. Overigens blijkt uit
onderzoek in de justitiële jeugdsector dat er ook verschillen zijn tussen
autochtone en allochtone jongeren. Zo verblijven allochtone jongeren langer
in detentie en worden zwaarder gestraft, hebben zij minder vaak een civiele
plaatsing en zitten zij vaker in de opvang dan op een behandelplaats.
 In vervolg op het bovengenoemde onderzoek, waarin alleen een onderscheid
gemaakt wordt tussen allochtone en autochtone verdachten, wordt nu empirisch
onderzoek gedaan waarbij wordt bezien of er meer specifiek per etnische groep
verschillen kunnen worden gevonden.
 
 Uit de psychiatrie is bekend dat personen met een andere etnisch-culturele
achtergrond verschillen in de beleving en uiting van hun psychische ziekte.
Dit betekent dat er aan de onderzoeker en de behandelaar bijzondere eisen
gesteld worden om het ziektebesef en de ziektepresentatie op een juiste wijze
te interpreteren. Daarvoor is het vergroten van de kennis van andere culturen
vereist. Evenzeer van belang is het vermogen om als onderzoeker/behandelaar
eigen etnocentrische reflexen te herkennen en zich daarvan zoveel mogelijk
te ontdoen. Interculturele communicatie tussen behandelaar en patiënt
is daarbij het sleutelwoord. Dit stelt niet alleen eisen aan de behandelaar
maar ook aan de tbs-gestelde. Hij moet meewerken aan zijn behandeling die
gericht is op terugkeer in de Nederlandse samenleving met de daar geldende
normen en waarden. Interculturele communicatie vereist dus een wederzijds
gevoelde en gedeelde verantwoordelijkheid.
 3. Voornemens
 Met het oog op een effectieve tenuitvoerlegging van de tbs is het van
belang om ook binnen de forensische psychiatrie een veranderingsproces te
ondersteunen ter verbetering van de kwaliteit van de diagnosestelling en behandeling
van personen met een andere etnisch-culturele achtergrond. Daarnaast is het
van belang om meer kennis te ontwikkelen over de invloed van culturele factoren
op de vaststelling van de geestelijke conditie.
 Diagnose
 In de brief van 25 maart 2009 heb ik al genoemd dat er in complexe
Pro Justitia onderzoeken, zowel klinisch als ambulant, transculturele expertise
wordt ingezet. De betekenis van de culturele context wordt door Pro Justitia
onderzoekers onderkend, maar van structurele aandacht voor culturele factoren
is nog onvoldoende sprake. Specifieke deskundigheid is slechts bij een beperkt
aantal experts aanwezig. Het is van belang dat álle onderzoekers/beoordelaars
voldoende culturele competenties hebben om tot goede diagnoses te komen. In
alle gevallen van diagnostiek zal in de toekomst een culturele toets worden
uitgevoerd. Het NIFP ontwikkelt hiervoor een programma, waarbij interculturalisatie
als onderdeel van de basisscholing tot Pro Justitia rapporteur wordt meegenomen.
De huidige Pro Justitia rapporteurs krijgen de module eveneens aangeboden.
Het programma wordt medio 2009 gestart. Met het NIFP is afgesproken dat op
dit programma door het Wetenschappelijk Onderzoeks en Documentatie Centrum
(WODC) een evaluatie zal worden uitgevoerd.
 Behandeling
 Niet alleen bij Pro Justitia onderzoek wordt rekening gehouden met culturele
factoren. Ook forensisch psychiatrische centra (fpc’s) houden meer en meer rekening met de culturele context van de tbs-behandeling. Op instellingsniveau
zijn initiatieven ontplooid. Ongeveer een kwart van de fpc’s maakt gebruik
van een transcultureel georiënteerde diagnosticus en in alle fpc’s
worden tolken ingeschakeld. Bij de fpc’s zal worden geïnventariseerd
of zij bij de behandeling van tbs-gestelden uit andere culturen problemen
ervaren en zo ja, hoe fpc’s ondersteund kunnen worden bij hun interculturalisatieproces.
De inventarisatie zal plaatsvinden in het kader van het project verbetering
forensisch psychiatrisch onderwijs. Op basis van deze inventarisatie kan worden
besloten of en welke middelen ingezet moeten worden om het interculturalisatieproces
te ondersteunen. Hierbij zal ook worden gekeken naar best practices in het
buitenland (Engeland, Duitsland). Daar bestaat een langere traditie van interculturalisatie.
 Onderzoek
 Het is nog onvoldoende bekend of culturele factoren invloed hebben op
de mate van toepasbaarheid van risicotaxatie-instrumenten. Het forensisch
veld ontwikkelt samen met het Expertisecentrum Forensische Psychiatrie (EFP)
een databank waarin klinische gegevens van tbs-gestelden worden opgenomen.
Alle fpc’s doen hieraan mee. In deze databank zullen ook de uitkomsten
uit de risicotaxatie-instrumenten bijeengebracht worden. Hierdoor ontstaat
op (de langere) termijn de mogelijkheid om te onderzoeken of de risico-inschatting
van personen met een niet-Nederlandse achtergrond een ander patroon laat zien
dan van personen met een Nederlandse achtergrond.
 
 Ik heb het WODC gevraagd een studie te verrichten naar verschillende casussen,
en daarbij in te gaan op de achtergrond van het gepleegde delict, de beoordeling
van de stoornis, de advisering Pro Justitia aan de rechter, de vordering door
het OM en het vonnis van de rechter, de duur van de tbs-behandeling en de
rechterlijke beslissing bij verlengingszittingen. Deze casusstudie is naar
verwachting eind 2010 gereed. Het doel van deze studie is om patronen te ontdekken
en zichtbaar te maken in hoeverre culturele factoren van invloed zijn op het
proces van oplegging van de tbs. Dit traject wordt afgesloten met een symposium
waarin ook aandacht geschonken zal worden aan interculturele ontwikkelingen
in de internationale forensische psychiatrie.
 4. Tot slot
 De GGz probeert zorgvoorzieningen in de GGz cultuurgevoeliger te maken,
zodat allochtonen gelijke toegang en gelijkwaardige kwaliteit van zorg krijgen.
Dat gebeurt door het bevorderen van interculturele deskundigheid en intercollegiale
afstemming en door diversiteitsbeleid. Een goede (toegang tot) zorg draagt
bij aan het voorkomen dat personen in het strafrechtelijk circuit geraken.
Met GGz Nederland is afgesproken dat bij het interculturalisatieproces binnen
de forensisch psychiatrische sector zoveel mogelijk aansluiting wordt gezocht
bij de best practices binnen de GGz.
 
 Interculturalisatie in de tbs is geen beleid voor de korte termijn. Het
is een langdurig proces met als beoogd resultaat dat aandacht voor culturele
factoren een geïntegreerd onderdeel vormt van het totale beleid. Mijn
inspanningen blijven daarop gericht. Ik zal de Tweede Kamer in de halfjaarlijkse
rapportages over de forensische zorg/tbs informeren over de vorderingen op
het terrein van interculturalisatie.
 
 De staatssecretaris van Justitie,
 N. Albayrak
 
 
 
 
 Volgens de definitie van het CBS is een allochtoon een persoon die zelf
of van wie ten minste één ouder in het buitenland geboren is;
het gaat dus om eerste en tweede generatie, westerse of niet-westerse allochtonen.
 
 
 Kamerstukken II, 2007/08, nr. 25 763, nr. 9.
 
 
 M. Barendregt et al (2008) en D. Vinkers et al (2009).
 
 
 M. M. Komen en E. van Schooten, 2006.