Subsidiariteitstoets Groenboek 'Op weg naar een rookvrij Europa: beleidsopties op EU-niveau'; Groenboek 'Op weg naar een rookvrij Europa'
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-04 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 30954, nr. 1

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

13-02-2007

Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal

2006-2007

30954 nr. 1;A

30-01-2007

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamINHOUDSOPGAVEI. INLEIDINGII. RECHTVAARDIGING VOOR ACTIE1. Gezondheidsoverwegingen1.1. Belasting voor de gezondheid door blootstelling aan
omgevingstabaksrook1.2. Blootstellingsniveaus1.3. De impact van het «rookvrij»-initiatief2. Economische overwegingen2.1. De economische belasting2.2. De impact van het «rookvrij»-initiatief2.3. Het risico van onbedoelde gevolgen3. Sociale overwegingen3.1. Publieke steun voor «rookvrij»-wetgeving3.2. De uitwerking op de tabaksconsumptie3.3. De uitwerking op de sociale rechtvaardigheid4. Momentum voor maatregelenIII. HUIDIG REGELGEVEND KADER1. Nationale bepalingen2. Bestaande communautaire bepalingenRichtlijn 2004/37/EG betreffende carcinogene of mutagene
agentia49 en Asbestrichtlijn 83/477/EEG50 verbieden
het roken in ruimten waar carcinogene of mutagene agentia respectievelijk
asbest worden verwerkt. Richtlijn 92/85/EEG betreffende werkneemsters tijdens
de zwangerschap verplicht werkgevers tot het treffen van maatregelen ter bescherming
van werkneemsters tegen blootstelling aan koolmonoxide tijdens de zwangerschap
en lactatie.IV. REIKWIJDTE VAN ANTIROOKINITIATIEF1. Algeheel wettelijk rookverbodVoordelenNadelen2. Rookverbod met vrijstellingenVoordelenNadelen2.1. Vrijstelling voor de horeca met vergunning2.2. Vrijstelling voor cafés en bars die geen
eten serveren2.3. Afgesloten, apart geventileerde rookruimtenV. BELEIDSOPTIES1. Geen wijziging in de huidige situatie2. Vrijwillige maatregelen3. Open coördinatiemethode4. Aanbeveling van de commissie of de raad5. Bindende wetgevingVI. SLOTOPMERKINGENVragenVII. BIJLAGENAnnex I: Cost effectiveness of various tobacco-control
measures in European Region A* Annex II: Global burden of ill-healthAnnex III: Support for smoke-free policiesAnnex IV: References
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 30954Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 729 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
30 954Subsidiariteitstoets van het Groenboek «Op weg naar een rookvrij
Europa: beleidsopties op EU-niveau» (COM(2007) 27 definitief)Anr. 1GROENBOEK «OP WEG NAAR EEN ROOKVRIJ EUROPA: BELEIDSOPTIES OP
EU-NIVEAU» (COM(2007) 27 DEFINITIEF)Brussel, 30 januari 2007INHOUDSOPGAVEI.INLEIDING2   II.RECHTVAARDIGING VOOR ACTIE31.Gezondheidsoverwegingen3 1.1.Belasting voor de gezondheid door
blootstelling aan omgevingstabaksrook3 1.2. Blootstellingsniveaus41.3. De impact van het «rookvrij»-initiatief52.Economische overwegingen5 2.1. De economische belasting5 2.2. De impact van het «rookvrij»-initiatief6 2.3. Het risico van onbedoelde gevolgen6 3.Sociale overwegingen6 3.1. Publieke steun voor «rookvrij»-wetgeving6 3.2. De uitwerking op de tabaksconsumptie7 3.3. De uitwerking op de sociale rechtvaardigheid7 4.Momentum voor maatregelen7   III.HUIDIG REGELGEVEND KADER81.Nationale bepalingen8 2.Bestaande communautaire bepalingen9 IV.REIKWIJDTE VAN ANTIROOKINITIATIEF101.Algeheel wettelijk rookverbod11 2.Rookverbod met vrijstellingen122.1Vrijstelling voor de horeca met
vergunning132.2Vrijstelling voor cafés
en bars die geen eten serveren13 2.3Afgesloten, apart geventileerde
rookruimten13    V.BELEIDSOPTIES141.Geen wijziging in de huidige situatie152.Vrijwillige maatregelen16 3.Open coördinatiemethode17 4.Aanbeveling van de Commissie of
de Raad18 5.Bindende wetgeving18    VI.SLOTOPMERKINGEN19   VII.BIJLAGEN20I. INLEIDINGBlootstelling aan omgevingstabaksrook – ook wel «meeroken»
of «passief roken» genoemd – blijft een wijdverbreide bron
van ziekte en sterfte in de Europese Unie. Dit brengt aanzienlijke kosten
met zich mee voor de samenleving als geheel.Een gecoördineerde inspanning om tot een «rookvrij Europa»
te komen is een van de prioriteiten van het gezondheidszorg-, milieu-, werkgelegenheids-
en onderzoeksbeleid van de Europese Commissie. In haar Europees actieplan
voor milieu en gezondheid 2004–2010 zegde de Commissie toe om «acties
te ontwikkelen om de luchtkwaliteit in gebouwen te verbeteren, met name door
het roken op alle werkplekken te beperken met behulp van zowel wetgeving als
initiatieven ter bevordering van de volksgezondheid op zowel Europees niveau
als op het niveau van de lidstaten.»Er zijn reeds belangrijke stappen gezet om het creëren van rookvrije
plekken in de EU te bevorderen. In de vroege jaren negentig heeft de EU in
een aantal richtlijnen inzake gezondheid en veiligheid op het werk bepaalde
beperkingen gedefinieerd ten aanzien van roken op het werk. Deze werden aangevuld
door de Resolutie van de Raad van 19891 en de Aanbeveling inzake
de preventie van roken van 20022, waarin de lidstaten worden opgeroepen
bescherming te bieden tegen blootstelling aan omgevingstabaksrook in afgesloten
werk- en openbare ruimten en in het openbaar vervoer. Er werd niet alleen
op wetgevend terrein actie ondernomen, maar er werden ook twee antitabakscampagnes
gevoerd in de media – «Feel free to say no» (2001–2004)
en «HELP: For a life without tobacco» (2005–2008) –
waarin de gevaren van passief roken werden benadrukt en een tabaksvrije levensstijl
werd gepropageerd, met name onder jongeren.De nationale wetgeving van de lidstaten loopt erg uiteen. De Commissie
verwelkomt het uitstekende voorbeeld van Ierland, Italië, Malta, Zweden
en in delen van het Verenigd Koninkrijk. Zij moedigt alle lidstaten aan om
de invoering van doeltreffende maatregelen ter bescherming van hun bevolking
tegen de schadelijke effecten van passief roken voortvarend ter hand te nemen.Op internationaal niveau is de Kaderovereenkomst van de Wereldgezondheidsorganisatie
voor de bestrijding van tabaksgebruik (WHO FCTC) ondertekend door 168 partijen
en geratificeerd door 141 partijen3. In de kaderovereenkomst wordt
erkend «dat wetenschappelijk onderzoek onomstotelijk heeft uitgewezen
dat blootstelling aan tabaksrook sterfte, ziekte en invaliditeit veroorzaakt.»
De kaderovereenkomst verplicht de Gemeenschap en haar lidstaten om blootstelling
aan omgevingstabaksrook in afgesloten werk- en openbare ruimten en in het
openbaar vervoer tegen te gaan.Met dit groenboek wil de Europese Commissie de aanzet geven tot een brede
raadplegingsprocedure en een open maatschappelijke discussie, waarbij de instellingen
van de Europese Unie, de lidstaten en de maatschappelijke organisaties betrokken
zijn, teneinde het passief roken in de EU zo goed mogelijk te bestrijden.De Commissie zal de opmerkingen die zij ontvangt naar aanleiding van dit
groenboek grondig analyseren en op basis daarvan besluiten tot mogelijke verdere
actie. Het verslag met de samenvatting van de uitkomsten van de raadpleging
wordt in de eerste helft van 2007 verwacht. Tegelijkertijd zal het bredere
werk aan de verbetering van deluchtkwaliteit in gebouwen worden
voortgezet in het kader van het actieplan voor milieu en gezondheid.II. RECHTVAARDIGING VOOR ACTIE1. Gezondheidsoverwegingen1.1. Belasting voor de gezondheid door blootstelling aan
omgevingstabaksrookOmgevingstabaksrook bevat meer dan 4000 chemicaliën, waaronder 50
bekende carcinogenen en vele giftige stoffen. Er is geen veilig niveau van
blootstelling aan omgevingstabaksrook geconstateerd, en naar verwachting zal
verder onderzoek een dergelijk niveau ook niet weten te identificeren.Omgevingstabaksrook is geclassificeerd als een bekend
menselijk carcinogeen door het US Environmental Protection Agency
in 1993, door het U.S. Department of Health and Human Services in 2000 en
door het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek van de WHO in 2002.
Daarnaast is omgevingstabaksrook geclassificeerd als een carcinogeen op de werkplek door de Finse (2000) en Duitse (2001)
overheid. Het California Environment Protection Agency heeft tabaksrook pas
geleden geclassificeerd als een «giftige luchtverontreinigende
stof».Verscheidene recente studies bevestigen de ernstige gezondheids- en sterfterisico’s
die verbonden zijn aan passief roken4. Onderzoek wijst uit dat
chronische blootstelling aan omgevingstabaksrook de oorzaak is van veel van
de ziekten die ook worden veroorzaakt door actief roken, zoals longkanker,
hart- en vaatziekten en kinderziekten.Een studie van het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek van
de WHO heeft uitgewezen dat niet-rokers met een rokende huisgenoot 20 à
30 procent meer kans hebben op longkanker. Het extra risico door blootstelling
op de werkplek is naar schatting 12 à 19 procent5. Het verband
tussen de blootstelling aan omgevingstabaksrook en andere soorten kanker is
minder duidelijk.Onder één dak wonen met een roker blijkt de kans op coronaire
hartziekten bij niet-rokers te verhogen met 25 à
30 procent6 (uit een recente studie blijkt dat dit cijfer
in werkelijkheid hoger zou kunnen liggen)7. Ook worden er steeds
meer aanwijzingen gevonden voor een oorzakelijk verband tussen passief roken
en attaques bij niet-rokers, hoewel verder onderzoek nodig is om het risico
te schatten8.Passief roken wordt in verband gebracht metademhalingsaandoeningen9 en is een voorname bron van verergering van astma, allergieën
en chronische aspecifieke respiratorische aandoeningen, wat kan leiden tot
sociale uitsluiting en uitsluiting van de arbeidsmarkt. Uit een recent pan-Europees
onderzoek onder mensen met ernstige astmasymptomen kwam naar voren dat gezonde
lucht kunnen inademen een van hun grootste wensen voor de toekomst was10.Meeroken is met name gevaarlijk voor jonge kinderen
en zuigelingen. Het wordt in verband gebracht met wiegendood, longontsteking,
bronchitis, astma, ademhalingsmoeilijkheden en middenooraandoeningen. Indien zwangere vrouwen worden blootgesteld aan omgevingstabaksrook
kan dit een lager geboortegewicht, foetusdood en premature bevalling tot gevolg
hebben11. In het meest recente onderzoek komt naar voren dat blootstelling aan omgevingstabaksrook
het risico verdubbelt op leeftijdgerelateerde maculaire degeneratie, de voornaamste
oorzaak van verlies van het gezichtsvermogen in de EU12.De meeste voor de gezondheid nadelige gevolgen van blootstelling aan omgevingstabaksrook
vertonen een lineaire dosis-effectrelatie. Met andere woorden: het risico
neemt in gelijke mate toe met de blootstelling. Het individuele risico is
kleiner dan bij actief roken (bijvoorbeeld 1,2 resp. 20 voor longkanker).
Niettemin is de ziektelast aanzienlijk door het feit dat grote aantallen mensen
worden blootgesteld.De dosis-effectrelatie voor hartziekten isniet-lineair. Iemand die passief rookt heeft maar liefst
bijna half zoveel risico een hartziekte te krijgen als iemand die twintig
sigaretten per dag rookt. Ook heel kleine doses tabaksrook kunnen een onmiddellijk
effect hebben op het ontstaan van stremmingen in de bloedsomloop en trombose,
alsmede een langetermijneffect op de ontwikkeling van arteriosclerosis –
allemaal belangrijke factoren bij hartziekten13. Dit heeft een
enorme impact: hartziekten vormen de meest voorkomende doodsoorzaak in de
EU onder zowel rokers als niet rokers.Volgens de meest recente – conservatieve – schattingen door
het partnerschap van de European Respiratory Society, Cancer Research UK en
het Franse Institut National du Cancer overlijden er ieder jaar meer dan 79 000 volwassenen in de 25 landen van de EU als gevolg
van passief roken. Er zijn bewijzen dat passief roken op het werk in de EU in 2002 geleid heeft tot 7000 sterfgevallen. Blootstelling aan omgevingstabaksrook thuis was verantwoordelijk voor nog eens 72 000 doden. In deze schattingen zijn opgenomen: sterfgevallen
door hartziekten, longkanker en enkele ademhalingsaandoeningen die worden
veroorzaakt door passief roken. Niet opgenomen zijn sterfgevallen door toedoen
van andere omstandigheden die in verband staan met blootstelling aan omgevingstabaksrook
(zoals longontsteking), overleden kinderen en de vele andere ernstige, zowel
acute als chronische, aandoeningen die worden veroorzaakt door passief roken14.1.2. BlootstellingsniveausBlootstelling aan omgevingstabaksrook komt het meest voor thuis en op de werkplek15.
Volgens het rapport uit 1998 van het Information System on Occupational Exposure
to Carcinogens (CAREX) was blootstelling aan omgevingstabaksrook
de op een na meest voorkomende vorm van blootstelling aan carcinogenen (na
zonnestraling) in de EU-15. Circa 7,5 miljoen Europese werknemers werden in
de periode 1990–1993 minimaal 75 procent van hun
werktijd blootgesteld aan omgevingstabaksrook16.Een studie naar een aantal openbare plaatsen in zeven Europese steden
in 2001–2002 bracht aan het licht dat er in de meeste onderzochte openbare
plaatsen tabaksrook aanwezig was, zoals vrijetijds- en horecagelegenheden,
openbaar vervoer, ziekenhuizen en onderwijsinstellingen. De hoogste concentraties
omgevingstabaksrook werden aangetroffen in bars en discotheken. Vier uur blootgesteld
worden aan omgevingstabaksrook in een discotheek resulteerde in eenzelfde
blootstellingsniveau als een maand met een rokende huisgenoot leven17.De bevinding dat de blootstellingsniveaus buitengewoon hoog zijn in
horecagelegenheden wordt geschraagd door andere onderzoeken. Daarin kwam naar
voren dat barpersoneel gemiddeld minimaal drie keer zoveel wordt blootgesteld
aan omgevingstabaksrook als mensen met een rokende huisgenoot18. De invoering van rookverboden in sommige lidstaten en in bepaalde locatiecategorieën
heeft recentelijk geleid tot de vrijwel volledige uitbanning van blootstelling
aan omgevingstabaksrook op het werk. In landen zonder uitgebreide beperkingen
blijft de blootstelling hoog, met name in de horeca en de vrijetijdssector19.Teneinde de blootstelling aan omgevingstabaksrook in de gehele EU te schatten,
heeft de EU Expert Group on Human Biomonitoring (groep deskundigen inzake
menselijke biomonitoring van de EU)20 aanbevolen om cotinine (een
belangrijke biologische marker van blootstelling aan omgevingstabaksrook)
op te nemen in de lijst van kandidaten voor het toekomstige pilotproject van
de EU over menselijke biomonitoring. Deze aanbeveling is bij verschillende
gelegenheden door lidstaten gesteund.1.3. De impact van het «rookvrij»-initiatiefActiviteiten voor een rookvrije omgeving zouden niet alleen mensen beschermen
tegen de schadelijke gevolgen van blootstelling aan omgevingstabaksrook, maar
ook bijdragen aan de vermindering van het tabaksgebruik onder de gehele bevolking.
Beperking van passief en actief roken heeft de volgende effecten op de volksgezondheid: minder ziekte en sterfte door toedoen van belangrijke
ziektetypen – met name longkanker, coronaire hartziekten, ademhalingsaandoeningen
en attaques – en een hogere levensverwachting. Hoewel het dertig jaar
kan duren voordat deze gezondheidsvoordelen volledig worden verwezenlijkt,
zullen naar verwachting binnen 1 à 5 jaar aanzienlijke verbeteringen
hun intrede doen, met name op het terrein van ademhalingsaandoeningen en hart-
en vaatziekten.Volgens het CHOICE-project van de WHO zijn rookvrije openbare plaatsen
de op een na doeltreffendste vorm van interventie
ter verlaging van het sterfte- en ziektecijfer in verband met tabaksgebruik,
na belastingverhogingen. (zie Bijlage I).2. Economische overwegingen2.1. De economische belastingUit gegevens uit lidstaten (Verenigd Koninkrijk, Ierland) en uit landen
van buiten de EU komt naar voren dat de blootstelling aan omgevingstabaksrook
tot torenhoge private en sociale kosten leidt, al moet er nog een schatting
worden gemaakt van de totale belasting voor de EU-27. Tot de belasting voor
de economie als geheel behoren de directe kosten
voor hogere uitgaven voor de gezondheidszorg met betrekking tot tabaksgerelateerde
ziekten. Ook worden er indirecte kosten gemaakt in verband met productiviteitsverliezen
en worden er minder belastingen en socialeverzekeringsbijdragen geïnd
bij actieve en passieve rokers die anders betaalde arbeid hadden verricht21.De economische belasting is vooral hoog voor werkgevers, bijvoorbeeld door rookpauzes, meer ziekmeldingen en de daarmee
gepaard gaande lagere productiviteit van deze werknemers. Ook brandschade,
extra schoonmaakkosten en noodzakelijke opknapbeurten van het interieur leiden
tot hogere kosten22. In Canada werden de jaarlijkse kosten per
rokende werknemer, vergeleken met de kosten voor een vergelijkbare niet-rokende
werknemer, geschat op $ 2 565 in Canadese dollars (1995). Het verlies
voor Schotse werkgevers door toedoen van een lagere productiviteit, meer afwezigheid
en brandschade veroorzaakt door roken werd voor 1997 becijferd op 0,51 procent à
0,77 procent van het Schotse bbp. In Ierland lag de schatting
hiervoor op 1,1 à 1,7 procent van het bbp in het jaar 2000.232.2. De impact van het «rookvrij»-initiatiefOp de langere termijn kan de mogelijke verbetering van de volksgezondheid
door een «rookvrij»-beleid een enorm economisch
effect hebben. In de beoordelingen door de regering van het Verenigd
Koninkrijk van de impact van de wetgeving wordt de nettobesparing die een
uitgebreide «rookvrij»-wetgeving oplevert geraamd op £ 1,714–2,116
miljard per jaar24. In Schotland, Wales en Noord-Ierland worden
de nettobesparingen van rookverboden becijferd op respectievelijk £ 4,387
en £ 2,096 miljard over een periode van dertig jaar, en £ 1,101
miljard over een periode van twintig jaar25.2.3. Het risico van onbedoelde gevolgenEen «rookvrij»-beleid zal sommige rokers motiveren om te stoppen
met roken of om minder te gaan roken. Dat kan leiden tot lagere winsten voor de tabaksindustrie en dientengevolge tot vermindering
van de werkgelegenheid in de tabaksector. Echter, de werkgelegenheid in de
tabaksector maakt een betrekkelijk gering deel uit van de totale werkgelegenheid
in de EU. In het jaar 2000 bedroeg de tabaksgerelateerde werkgelegenheid (tabaksteelt,
-verwerking en -productie) 0,13 procent van de totale werkgelegenheid in de
EU-1526. Bovendien zal het geld dat momenteel aan tabak wordt besteed
straks vermoedelijk worden uitgegeven aan andere goederen en diensten, wat
tot meer werkgelegenheid leidt in andere sectoren van de economie.Beperking van het actieve roken zal eveneens betekenen dat de lidstaten minder belastinginkomsten (accijnzen, BTW) genereren
uit sigaretten. Daarbij dient te worden aangetekend dat in de meeste EU-landen
de belastingen op sigaretten de overheid weliswaar niet onaanzienlijke inkomsten
opleveren, maar procentueel gezien toch geen wezenlijk deel van de staatsbegroting
uitmaken (1 à 5 procent). Uitzonderingen op de regel vormen de Tsjechische
Republiek, Polen en Griekenland, waar de belastingopbrengsten in 1999 voor
respectievelijk 6, 7 en 9 procent uit tabaksaccijnzen bestonden27.
Afgezien van een daling van de kosten voor de samenleving, zou ook het besteedbare
inkomen van huishoudens waarin wordt gerookt toenemen als rookverboden zouden
worden ingevoerd. Alternatieve investeringen en bestedingen door dergelijke
huishoudens zouden resulteren in extra BTW-inkomsten, waardoor de weggevallen
belastinginkomsten weer gedeeltelijk zouden worden gecompenseerd.Er kan enig productieverlies worden verwacht van verstokte rokers die
op dit moment nog op het werk mogen roken, en die rookpauzes buiten het gebouw
zullen nemen.3. Sociale overwegingen3.1. Publieke steun voor «rookvrij»-wetgevingBijna 70 procent van de EU-burgers rookt niet28 en onderzoek
toont aan dat de meerderheid van de rokers wil stoppen met roken29.Volgens de recente Eurobarometer-enquête
over de houding van de Europeanen tegenover tabak30 besefte driekwart
van de Europeanen dat tabaksrook een gezondheidsrisico inhoudt voor niet-rokers,
terwijl 95 procent erkent dat roken in gezelschap van een zwangere
vrouw erg gevaarlijk kan zijn voor de baby.Uit de uitkomsten van de enquête blijkt dat«rookvrij»-beleid
populair is onder de EU-burgers (zie bijlage III). Meer dan vier
van de vijf respondenten zijn voor een rookverbod op het werk (86 procent)
en in alle openbare ruimtes (84 procent). Een meerderheid van de Europeanen
is ook voor het verbieden van roken in bars (61 procent) en restaurants (77
procent). In de vier lidstaten waar roken in horecagelegenheden al is verboden,
is de steun voor een rookvrije cafés (ruim 80 procent) en restaurants
(ruim 90 procent) het grootst. Dit is wederom een aanwijzing dat de steun
aan «rookvrij»-beleid een stijgende tendens vertoont gedurende
de aanloop naar de invoering en nog verder toeneemt na tenuitvoerlegging31.3.2. De uitwerking op de tabaksconsumptieEen belangrijk bijkomend voordeel van «rookvrij»-beleid is
dat het bewustzijn bij de mensen ten aanzien van de gevaren van actief en
passief roken wordt vergroot, wat bijdraagt aan de «denormalisering»
van roken binnen de samenleving. Het ligt voor de hand dat de verandering
in de perceptie ertoe leidt dat het rookgedrag verandert. Enkele hoofdpunten:– Rokers zullen gemakkelijker besluiten om te stoppen met roken
of om te minderen. Het zal gemakkelijker worden hen bij het stoppen te helpen.32– Kinderen en jongeren worden ontmoedigd om te beginnen met roken.33 Rookverboden in amusementscentra – waar jongeren vaak «experimenteren»
met sigaretten – hebben naar verwachting het meeste effect.– Rokers worden ontmoedigd om te roken in het bijzijn van niet-rokers,
met name van kinderen en zwangere vrouwen, zelfs als er geen wettelijke beperkingen
gelden (bijvoorbeeld binnenshuis of in de eigen auto)34. Dit is
van belang, gezien het feit dat de meeste schade bij kinderen wordt aangericht
door passief roken in huis, waar geen wettelijke beperkingen kunnen worden
opgelegd.3.3. De uitwerking op de sociale rechtvaardigheid«Rookvrij»-beleid kan ook bijdragen aan de vermindering van
sociaaleconomische ongelijkheid op het terrein van de gezondheid. Gezien het
feit dat mensen met een lage opleiding, een laag inkomen en een beroep dat
in laag aanzien staat een aanzienlijk grotere kans hebben om te gaan roken
of om te worden blootgesteld aan omgevingstabaksrook, mag worden verwacht
dat de meest misdeelde groepen in de samenleving het meest zullen profiteren
van het instellen van rookvrije zones.4. Momentum voor maatregelenAls partij bij de WHO-Kaderovereenkomst voor de bestrijding
van tabaksgebruik (FCTC) is de Gemeenschap wettelijk verplicht tot
het nemen van maatregelen voor rookvrije ruimten. Volgens artikel 8 van de
FCTC heeft elke partij zich verplicht tot het vaststellen en uitvoeren van
doelmatige wetgevende, uitvoerende, bestuurlijke en/of overige maatregelen
om te voorzien in bescherming tegen de blootstelling aan tabaksrook op afgesloten
werkplekken, in het openbaar vervoer, in afgesloten openbare gelegenheden
en waar van toepassing op andere openbare plaatsen. De in februari
2006 gehouden eerste Conferentie van de partijen bij de FCTC kwam overeen
om richtlijnen voor rookvrije ruimten op te stellen en die te presenteren
aan tweede Conferentie van de partijen, die voor de eerste helft van 2007
op de agenda staat.De Raad van de Europese Unie verzocht in zijn
aanbeveling van 2002 inzake de preventie van roken en initiatieven ter verbetering
van de bestrijding van het tabaksgebruik de Commissie «na te gaan in
hoeverre de in deze aanbeveling neergelegde maatregelen doeltreffend zijn
en te bezien of verdere maatregelen noodzakelijk zijn, met name indien er
op de interne markt verschillen worden geconstateerd op gebieden die onder
deze aanbeveling vallen.» Verder waren de lidstaten het er tijdens de
in september 2005 gehouden bijeenkomst van het Comité
voor tabaksregelgeving35 over eens dat een Commissie-initiatief
in de vorm van een groenboek of mededeling zou bijdragen tot de verspreiding
van goede praktijken en een steun in de rug zou zijn voor het streven naar
rookvrije ruimten op nationaal niveau.Het Europees Parlement zei in februari 2005
in zijn resolutie over het Europees actieplan voor milieu en gezondheid van
de Commissie verheugd te zijn dat «de Commissie de wil betoont om voort
te gaan met de acties om het roken in gesloten ruimten te verbieden»
en spoorde haar ertoe aan «om (...) tabaksrook in het milieu te klasseren
als kankerverwekkende stof van klasse 1»36.De toegevoegde waarde van de maatregelen van de EU is ook erkend in het
verslag «Tabak of gezondheid in de Europese Unie», dat voor de Commissie is opgesteld door een groep deskundigen op
het gebied van de bestrijding van tabaksgebruik37. Op de wenselijkheid
van interventie op Europees niveau is verder gewezen in twee pan-Europese
projecten betreffende binnenluchtverontreiniging in het kader van het communautair
actieprogramma op het gebied van de volksgezondheid. Het door het Gemeenschappelijk
Centrum voor Onderzoek van de EU gepubliceerde INDEX-verslag noemde vijf chemicaliën met hoge prioriteit (die allemaal voorkomen
in tabaksrook) waarvoor een regeling in binnenruimten nodig is, en bevatte
de aanbeveling het roken van tabak te verbieden in alle binnenruimten die
onder het publiek recht vallen en op de werkplek38. Dezelfde aanbeveling
is gedaan in het THADE-verslag39, waarin
omgevingstabaksrook werd aangemerkt als veruit de hoofdverantwoordelijke voor
de deeltjesconcentratie in gebouwen waar tabak wordt gerookt.III. HUIDIG REGELGEVEND KADER1. Nationale bepalingenIn alle lidstaten bestaat een duidelijke trend naar rookvrije ruimten,
onder meer aangedreven door wettelijke voorschriften op communautair en internationaal
niveau. Alle lidstaten beschikken momenteel over de een of andere regelgeving
om de blootstelling aan omgevingstabaksrook en de schadelijke gevolgen ervan
voor de gezondheid te beperken. De regelgeving loopt qua reikwijdte en aard
sterk uiteen.Een volledig rookverbod in alle besloten openbare ruimten
en op alle werkplekken, met inbegrip van bars en restaurants, is
al ingesteld in Ierland (maart 2004) en Schotland (maart 2006). In Noord-Ierland,
Engeland en Wales treedt in de zomer van 2007 wetgeving in werking waarbij
een volledig rookverbod is geregeld. In Italië (januari 2005), Malta (april 2005) en Zweden (juni 2005)
zijn wettelijke rookverboden ingevoerd die in bepaalde uitzonderingen voorzien:
werkgevers hebben de mogelijkheid om speciale afgesloten rookruimtes met aparte
ventilatiesystemen in te richten. Vergelijkbare maatregelen zullen worden
ingevoerd in Frankrijk in februari 2007 (overgangsperiode voor horecagelegenheden
tot januari 2008) en in Finland in juni 2007. Litouwen wordt in januari 2007
rookvrij (met uitzondering van speciaal ingerichte «sigarenen pijprokersclubs»).In een aantal andere lidstaten is roken verboden in alle afgesloten openbare
ruimten en alle werkplekken, met uitzondering van de horecasector, waar gedeeltelijke beperkingen gelden. Voorbeelden zijn België,
Cyprus, Estland, Finland, Nederland, Slovenië en Spanje.De meeste lidstaten hebben bij wet een verbod van of beperkingen op het
roken ingesteld voor grote openbare ruimten, zoals
zorg-, onderwijs- en overheidsinstellingen, theaters, bioscopen en openbaar
vervoer. Rookbeperkingen op de werkplek zijn minder algemeen. De vorm van
de maatregelen loopt uiteen van een resolutie of vrijwillige afspraak tot
strikte wetgeving met sancties in geval van niet-naleving.In verband met onvolledige regelgeving of onvoldoende handhaving zijn
tegen nationale regeringen en werkgevers door burgers vaak rechtszaken aangespannen
wegens schade aan hun gezondheid als gevolg van passief roken40.In diverse lidstaten zijn nationale bepalingen uitgebreid met strengere
regelgeving op regionaal en/of lokaal niveau.
Het rechtskader is tevens aangevuld met zelfregulerende maatregelen, waarbij
een toenemend aantal werkplekken, scholen, ziekenhuizen en openbaarvervoervoorzieningen
op vrijwillige basis rookvrij wordt. Er wordt steeds meer gedaan om medewerkers
te helpen met roken te stoppen en om het idee van gezonde binnenlucht onder
de aandacht te brengen als fundamenteel recht van iedere burger en medewerker.2. Bestaande communautaire bepalingenOp EU-niveau is de kwestie van rookvrije ruimten geregeld via niet-bindende resoluties en aanbevelingen, waarin de lidstaten
werden aangemoedigd om te voorzien in adequate bescherming tegen blootstelling
aan omgevingstabaksrook. Met name in Resolutie van de Raad
89/C 189/01 betreffende het rookverbod in ruimten bestemd voor het
ontvangen van publiek41 werden de lidstaten opgeroepen tot het
nemen van maatregelen om roken in openbare ruimten en in alle vormen van openbaar
vervoer te verbieden. Het meest recent is de Aanbeveling
van de Raad 2003/54/EG betreffende het rookverbod in ruimten bestemd
voor het ontvangen van publiek42, waarin de lidstaten worden opgeroepen
tot het nemen van doeltreffende maatregelen die voorzien in bescherming tegen
blootstelling aan omgevingstabaksrook in afgesloten werkplekken, besloten
openbare ruimtes en het openbaar vervoer.Kaderrichtlijn 89/391/EEG over veiligheid en gezondheid
op het werk43 gaat weliswaar niet expliciet in op tabaksrook
maar geldt wel voor alle risico’s voor de veiligheid en gezondheid van
werknemers44. Deze richtlijn verplicht de individuele werkgever
om de risico’s op de werkplek te evalueren en gepaste preventie- en
beschermingsmaatregelen te treffen.Daarnaast bevat een aantal afzonderlijke richtlijnen over veiligheid en
gezondheid bepalingen ter bescherming van werknemers tegen omgevingstabaksrook door het stellen van«minimumeisen» voor specifieke risico’s (zie hoofdstuk
IV hierna). Deze richtlijnen worden door de lidstaten omgezet in nationale
wetgeving en dienen naar behoren te worden gehandhaafd. Volgens het Verdrag
is het lidstaten toegestaan strengere maatregelen in te voeren.Richtlijn 89/654/EEG over minimumvoorschriften inzake
veiligheid en gezondheid voor arbeidsplaatsen45 stelt,
evenals de richtlijnen voor tijdelijke en mobiele bouwplaatsen (92/57/EEG)46, winningsindustrieën die delfstoffen winnen met behulp van boringen
(92/91/EEG)47 en winningsindustrieën in dagbouw of ondergronds
(92/104/EEG)48, dat werkgevers verplicht zijn te zorgen voor ventilatie
en voldoende frisse lucht op afgesloten werkplekken en niet-rokers te beschermen
tegen hinder door tabaksrook in ontspanningsruimten en op ontspanningsplaatsen.Richtlijn 2004/37/EG betreffende carcinogene of mutagene
agentia49 en Asbestrichtlijn 83/477/EEG50 verbieden
het roken in ruimten waar carcinogene of mutagene agentia respectievelijk
asbest worden verwerkt. Richtlijn 92/85/EEG betreffende werkneemsters tijdens
de zwangerschap verplicht werkgevers tot het treffen van maatregelen ter bescherming
van werkneemsters tegen blootstelling aan koolmonoxide tijdens de zwangerschap
en lactatie.Bepaalde bestanddelen van omgevingstabaksrook (zoals arsenicum, 1,3-butadieen,
benzeen en propyleenoxide) zijn ingedeeld als carcinogeen volgens bijlage
1 van Richtlijn 67/548/EEG betreffende gevaarlijke stoffen51. Tabaksrook als zodanig valt buiten de EU-wetgeving inzake
chemische stoffen, aangezien die alleen betrekking heeft op stoffen en preparaten
die in de lidstaten op de markt worden gebracht52.IV. REIKWIJDTE VAN ANTIROOKINITIATIEFBij het tot stand brengen van een communautair initiatief voor rookvrije
ruimten moet met name gelet worden op de reikwijdte.
Gelet op de grote verscheidenheid aan omstandigheden waaronder blootstelling
plaatsvindt, kan een dergelijk initiatief slechts doeltreffend zijn als het
breed wordt opgezet en zich niet beperkt tot bepaalde soorten bedrijven of
ruimten.De meest uitgebreide aanpak zou zijn om een algeheel rookverbod voor te
stellen voor alle afgesloten of vrijwel afgesloten werkplekken
en openbare ruimten, met inbegrip van het openbaar vervoer. De beperkingen
zouden ook kunnen gelden voor openluchtruimten rond de ingang tot gebouwen
en mogelijk voor andere openbare openluchtruimten waar mensen dicht bij elkaar
zitten of staan, bijvoorbeeld in stadions en uitgaansgelegenheden, wachthuisjes,
op het perron enz. Eventueel kan gedacht worden aan zeer beperkte uitzonderingen
voor plaatsen waar mensen dagelijks leven (bijvoorbeeld het aanwijzen van
speciale ruimten in instellingen voor langdurige zorg, psychiatrische inrichtingen,
gevangenissen enz.).Een minder strenge aanpak zou zijn om een algeheel rookverbod voor te
stellen voor alle afgesloten of vrijwel afgesloten werkplekken en openbare
ruimten maar met vrijstellingen voor bepaalde categorieën
plaatsen van samenkomst. Voor deze vrijgestelde plaatsen zouden minimumeisen
kunnen worden opgesteld voor afgesloten rookruimten, inclusief ventilatienormen.
Bij dergelijke vrijstellingen zou bijvoorbeeld kunnen worden gedacht aan:– De horeca;– Gelegenheden waar geen eten wordt geserveerd.Maatregelen voor een rookvrije omgeving zouden het meeste effect sorteren
als ze worden aangevuld met ondersteunende maatregelen op EU- en/of lidstaatniveau. Dergelijk «flankerend beleid»
zou bijvoorbeeld kunnen bestaan uit bewustmakingscampagnes die wijzen op het
recht op rookvrije lucht en de gevaren van passief roken, naast betere toegang
tot therapieën om te stoppen met roken (zowel gedragsals farmacologische
therapieën) voor degenen die dat willen.1. Algeheel wettelijk rookverbodVoordelenVan alle alternatieven zou een algeheel rookverbod deblootstelling aan omgevingstabaksrook en de daarmee samenhangende
schade het sterkst terugdringen en alle Europese
burgers dezelfde mogelijkheid bieden op bescherming van hun recht op het inademen
van gezonde binnenlucht, zoals dat is erkend door de Wereldgezondheidsorganisatie.53Onderzoek in landen die relevante regelgeving hebben ingevoerd, wijst
uit dat de binnenluchtkwaliteit er drastisch is toegenomen na de instelling
van het rookverbod. Met name in horecagelegenheden en ontspanningscentra is
de afname van blootstelling aan omgevingstabaksrook spectaculair54.
Binnen enkele maanden na invoering van het beleid leidde het verbod tot een
significante verbetering van de luchtwegen van medewerkers in genoemde ruimten55 en een aanzienlijke verlaging van de incidentie van, en het sterftecijfer
wegens, hartaanvallen56.Een algeheel verbod is ook de meest geschikte manier om ertoe bij te dragen
dat roken niet meer als gewoon wordt beschouwd
in de samenleving, door een omgeving te scheppen waarin rokers worden aangemoedigd
om te minderen of helemaal te stoppen met roken en waarin het roken door jongeren
wordt ontmoedigt.Uit een evaluatie van 35 onderzoeken naar de doelmatigheid van «rookvrij»-beleid
is gebleken dat het met uitvoerige wetgeving voor schone lucht in beginsel
mogelijk is om de rookprevalentie in de samenleving met ongeveer 10 procent
terug te brengen.57 Verder bleek uit een evaluatie van 26 onderzoeken
naar werkplekken dat de rookprevalentie in volstrekt rookvrije ruimtes 3,8
procent lager is en dat degenen die blijven roken dagelijks gemiddeld 3,1
minder sigaretten opsteken58.Het verband tussen een algeheel rookverbod en een afname
van het actieve roken is bevestigd door gegevens uit rookvrije landen,
waar een samenhang is aangetoond tussen de afgenomen verkoop van tabak (bijvoorbeeld
8 procent in Italië en 14 procent in Noorwegen) en een significante toename
van het aantal pogingen om te stoppen met roken kort na de invoering van de
nieuwe regelgeving59. In Ierland noemde 80 procent van de ex-rokers
de nieuwe wetgeving als aanleiding om met roken te stoppen, terwijl 88 procent
verklaarde dat de wet een steun in de rug was om niet opnieuw te beginnen60. Hoewel gevreesd werd voor het tegendeel, blijkt het verbod op roken
in alle openbare plaatsen van samenkomst te hebben geleid tot een daling van
het rookgedrag thuis, met name in aanwezigheid van kleine kinderen61. In Ierland is het percentage rookvrije huishoudens met 8 procent gestegen
na de instelling van het verbod62. Maatschappelijk gezien zouden de voordelen van dit alternatief overwegend
ten goede komen aan mensen in de lagere sociaaleconomische
groepen, die in verhouding meer roken en vaker werkzaam zijn in de
horeca.Wat betreft handhaving zou een algeheel rookverbod
eenvoudiger uit te voeren zijn dan gedeeltelijke beperkingen. De ruim 90 procent
naleving in Italië en Ierland toont aan dat een algeheel rookverbod bijna
zelf voor handhaving zorgt omdat de sociale druk een krachtige rem op het
roken zet en zorgt voor een drastisch lagere behoefte aan handhaving door
officiële instanties.NadelenEen algeheel rookverbod in alle openbare ruimten en werkplekken roept
waarschijnlijk weerstand op in sommige lidstaten,
waardoor het mogelijk moeilijker is goed te keuren en te handhaven. Dit is
ook het alternatief dat de minste voorkeur heeft van de tabaksindustrie en
een meerderheid van de horecasector.Er is uiting gegeven aan bezorgdheid over mogelijke
schade voor de horeca als gevolg van een rookverbod in cafés
en restaurants. Gegevens uit rookvrije landen tonen evenwel aan dat er geen
sprake is van een algemeen negatief effect op de werkgelegenheid of inkomsten
in deze sector.63 In 2005 is in Ierland de omzet in cafés
en bars licht gestegen (0,1 procent), een omkering van de neergaande trend
die was ingezet vóór de instelling van het verbod.64
In dit verband is het wellicht nuttig te wijzen op de volgende statistische
gegevens, ook al zijn ze afkomstig uit niet-lidstaten. Noorwegen heeft een
lichte daling van 0,8 procent laten zien in de omzet van eet- en drinkgelegenheden,
die echter waarschijnlijk te verklaren is uit een aantal factoren, waaronder
het weer.65 In New York City en in Californië lijken de meeste
horecagelegenheden te hebben geprofiteerd van de regelgeving voor rookvrije
ruimten.66 Deze conclusie wordt bevestigd door een internationale
evaluatie van 97 onderzoeken, waarbij in onderzoeken op basis van objectieve
gegevens als omzetbelasting en werkgelegenheidscijfers geen bewijs werd gevonden
voor enig negatief economisch effect.672. Rookverbod met vrijstellingenVoordelenVerwacht mag worden dat dit alternatief tot een sterkere afname van zowel
actief als passief roken leidt en de sociale acceptatie van tabaksconsumptie
sterker onder druk zet dan wanneer geen maatregelen worden genomen.Een wettelijk rookverbod met vrijstellingen zou in sommige lidstaten acceptabeler
zijn, vooral voor de industrie, zodat een compromis beter haalbaar zou zijn.
Tegelijkertijd zou het elke lidstaat vrij staan om strengere nationale wetgeving
in te voeren of voort te zetten waar de vrijstellingen niet van toepassing
zijn.De uitzonderingen zouden kunnen worden aangevuld met minimumeisen voor
afgesloten rookruimten, inclusief ventilatienormen.NadelenWat gezondheids- en sociale voordelen betreft zou deze maatregel minder
doeltreffend zijn dan een algeheel rookverbod.Sommige van de meest kwetsbare groepen zouden aan omgevingstabaksrook
blootgesteld blijven. Onvolledige regelgeving zou het risico met zich mee kunnen brengen dat burgers een proces aanspannen tegen lidstaten
en/of werkgevers wegens schade aan hun gezondheid als gevolg van passief roken.Als er sprake is van vrijstellingen, komt de sociale acceptatie van roken
minder onder druk te staan dan het geval zou zijn bij een algeheel verbod.
Internationale gegevens wijzen erop dat regelgeving waarbij roken in sommige
ruimten is toegelaten, ongeveer half zoveel effect heeft op het rookgedrag
als de instelling van een algeheel verbod68.De handhaving van verschillende bepalingen voor verschillende gelegenheden
zou ingewikkelder en duurder zijn dan die van een algeheel rookverbod, omdat
er dan meer eisen worden gesteld aan de bewegwijzering en inspecties nodig
zijn.2.1. Vrijstelling voor de horeca met vergunningAls gevolg van de zware blootstelling aan omgevingstabaksrook is het gevaar
voor passief roken extra groot voor medewerkers in de horeca, waarbij de kans
op longkanker 50 procent groter is69. Deze beroepsgroep zou blootgesteld
blijven aan passief roken. Hetzelfde gezondheidsrisico zou gelden voor klanten
in de drink- en eetgelegenheden.Volgens de Enquête Beroepsbevolking 2004 telde de horecasector in
15 lidstaten van de EU bijna 4,3 miljoen medewerkers, hetgeen overeenkomt
met 3 procent van de totale beroepsbevolking in deze landen (er waren geen
gegevens over de overige tien lidstaten). In de sector werken relatief veel
jongeren en vrouwen70.Volgens schattingen van een door de Schotse overheid uitgevoerde evaluatie
van de gevolgen van een wettelijk rookverbod met vrijstellingen zou de afname
van het aantal sterfgevallen wegens actief en passief roken de helft respectievelijk
een kwart zijn van die in het geval van een algeheel rookverbod71.2.2. Vrijstelling voor cafés en bars die geen
eten serverenDit alternatief laat de meest kwetsbare beroepsgroep onbeschermd tegen
blootstelling aan passief roken. De klanten van cafés en bars zouden
evenmin worden beschermd. Bovendien zouden cafés kunnen besluiten om
geen eten meer te serveren teneinde het rookverbod te omzeilen.Verder zou er een risico zijn dat de bestaande ongelijkheid in gezondheid
verder toeneemt. Recent onderzoek uit het VK laat namelijk zien dat de niveaus
van blootstelling aan omgevingstabaksrook aanzienlijk hoger liggen in cafés
in achterstandsbuurten dan in die in meer welgestelde gebieden72.
Bovendien bevinden de meeste cafés en bars die geen eten serveren zich
in achterstandsgebieden, terwijl de cafés in dit soort wijken die dat
wel doen, meer geneigd zullen zijn om ertoe over te gaan om alleen nog alcohol
te schenken73.Volgens schattingen van de door de Britse overheid uitgevoerde effectbeoordeling
zijn de voordelen voor de gezondheid van dit alternatief 40 procent van
die van een algeheel verbod (waarbij is aangenomen dat 10 tot 30 procent van
de cafés op dit moment geen eten serveren)74.2.3. Afgesloten, apart geventileerde rookruimtenUit gegevens blijkt dat de momenteel toegepaste technologieën (op
basis van mengen en verdunnen) een beperkte invloed hebben op de concentraties van schadelijke bestanddelen van omgevingstabaksrook in horecagelegenheden
en andere binnenruimten75. Bovendien is gebleken uit onderzoek
uitgevoerd in een gecontroleerde omgeving, zoals de «milieukamer»
van het Europese INDOORTRON-laboratorium, dat de binnenluchtkwaliteit niet
significant verbetert bij een snellere luchtuitwisseling76. Hoewel
enkele door de tabaksindustrie gefinancierde casestudy’s melding maken
van een grotere doeltreffendheid van verdringingsventilatie77, is het niet mogelijk om met ventilatie de tabaksrook volledig
te elimineren78.De eerste Conferentie van de partijen bij
de FCTC kwam (unaniem) overeen dat er sluitende bewijzen voor zijn dat technische
oplossingen geen bescherming bieden tegen tabaksrook79. Verder
nam de American Society of Heating, Refrigerating, and Air Conditioning Engineers (ASHRAE) – een instelling die internationale normen
voor binnenluchtkwaliteit en ventilatie ontwikkelt – in 2005 een standpuntdocument
aan inzake mogelijke oplossingen voor passief roken. De conclusie luidde dat
gezondheidsrisico’s in verband met blootstelling aan omgevingstabaksrook
alleen kunnen worden geëlimineerd als het roken in binnenruimten wordt
verboden.80Door te voorzien in afgesloten rookruimten om
rokers fysiek van niet-rokers te scheiden, is het mogelijk de doelmatigheid
van ventilatiesystemen in het gedeelte voor niet-rokers te verhogen.81 Deze oplossing biedt echter geen bescherming aan de aanwezigen in
de rookruimte en aan het personeel dat de ruimte moet betreden om zijn werk
te kunnen doen (obers, schoonmakers e.d.).Een ander nadeel van rookruimten vormen de aanzienlijkefinanciële kosten, die voor kleinere exploitanten een in verhouding
extra grote belasting kunnen vormen82 Bovendien vraagt de bediening
en het onderhoud van geventileerde rookruimten om een uitgebreide infrastructuur
voor inspectie en bewaking. Uit onderzoek blijkt
dat de momenteel gebruikte ventilatiesystemen veelal niet voldoen aan de wettelijke
eisen.83Als geventileerde rookruimten moeten worden gezien als reële optie
voor de vrijgestelde plaatsen van samenkomst, dienen ze aan de volgende eisen
te voldoen:– Volledig afgesloten en geïsoleerd van niet-rookruimten;– Uitgerust met een ventilatiesysteem dat gescheiden is van de niet-rookruimten;– Onderdruk, om de verspreiding van tabaksrook naar andere ruimten
te voorkomen;– Uitsluitend bestemd voor roken, zodat personeel voor de uitvoering
van werkzaamheden zo min mogelijk in de ruimte moet zijn84.In Malta, Italië en Zweden, waar het is toegestaan om apart geventileerde
rookruimtes in te richten, hebben de meeste exploitanten ervoor gekozen om
geen gebruik van deze optie te maken.V. BELEIDSOPTIESEr zijn diverse beleidsopties om de doelstellingen
in verband met rookvrije ruimten te verwezenlijken. Belangrijk is om de optie
te kiezen die enerzijds het geschiktst is voor de gestelde doelen en anderzijds
zo weinig mogelijk kosten en lasten met zich meebrengt. De volgorde waarin
onderstaande opties worden beschreven, komt overeen met een toenemende mate
van mogelijke EU-interventie (oplopend van de handhaving van
het huidige activiteitenniveau tot de ontwikkeling van een nieuw bindend kader
op basis van communautaire wetgeving).Deze beleidsopties sluiten elkaar niet uit
maar kunnen elkaar aanvullen. Zo zou een Commissieaanbeveling voor betrokken
partijen en lidstaten aanleiding kunnen zijn om initiatieven voor zelfregulering
te nemen. Anderzijds zouden zelfreguleringsinstrumenten kunnen dienen als
voorbereiding en/of aanvulling op een bindend rechtskader (bijvoorbeeld voor
de plaatsen van samenkomst die nog niet onder de wetgeving vallen of die zijn
vrijgesteld van het rookverbod).Opgemerkt zij dat de reikwijdte van de diverse beleidsinstrumenten zou
verschillen. Bijvoorbeeld, communautaire wetgeving ter bescherming van werknemers
zou gelden voor openbare ruimten voor zover het gaat om werkplekken volgens
de in het Verdrag gestelde criteria, terwijl een algeheel rookverbod voor
alle openbare ruimten zou kunnen worden aangemoedigd via niet-bindende maatregelen
(zoals een aanbeveling van de Commissie of de Raad), door lidstaten vastgestelde
wetgevende maatregelen en/of door betrokken partijen genomen vrijwillige maatregelen.Een wetgevend instrument is pas doelmatig als het voorziet in een reële
vorm van handhaving en een transparant stelsel
voor toezicht. De invoering van wetgevende maatregelen
op communautair dan wel nationaal of subnationaal niveau dient tevens gepaard
te gaan met voorafgaande openbare raadplegingen en voorlichtingscampagnes en een effectbeoordeling.1. Geen wijziging in de huidige situatieDit alternatief zou betekenen dat de EU geen nieuwe activiteit onderneemt
en dat het huidige werk wordt voortgezet op het
gebied van passief roken in het kader van de verschillende communautaire programma’s
(volksgezondheid, onderzoek, werkgelegenheid). De ontwikkeling van regelgeving
op dit terrein zou worden overgelaten aan de lidstaten en het FCTC-proces.De middelen die worden bespaard omdat er geen nieuwe beleidsinitiatieven
worden ontwikkeld en uitgevoerd, zouden kunnen worden gebruikt voor een correcte
handhaving van de huidige EU-aanbevelingen en -richtlijnen voor de veiligheid
en gezondheid op het werk. Met name zouden richtlijnen voor werkgevers, werknemers
en de bevoegde autoriteiten van de lidstaten kunnen worden ontwikkeld om te
zorgen voor een betere toepassing van Kaderrichtlijn 89/391/EEG. Deze richtlijn
gaat weliswaar niet expliciet in op omgevingstabaksrook maar dekt alle risico’s
voor de veiligheid en gezondheid op het werk al af, inclusief het risico van
tabaksrook.Verder zou kunnen worden gewerkt aan de bevordering van rookvrije ruimten
op andere manieren dan wetgeving, bijvoorbeeld via voorlichtings- en educatieve
campagnes en netwerkinitiatieven. De huidige antitabakscampagne HELP loopt
tot 2008 en zou kunnen worden gevolgd door een nieuw bewustmakingsinitiatief.Daarnaast worden de werkzaamheden op het gebied van binnenluchtkwaliteit,
waaronder ook omgevingstabaksrook valt, voortgezet als vervolg op actie 12
van het actieplan voor milieu en gezondheid. De middelen die nodig zijn voor
de diverse projecten op dit gebied, worden beschikbaar gesteld uit het meerjarig
strategisch programma 2007–2010 Life+85, het
zevende kaderprogramma van de Europese Gemeenschap voor onderzoek86
en het volksgezondheidsprogramma87.De lidstaten zouden zelf kunnen blijven besluiten over de vraag of en
hoe zij maatregelen voor rookvrije ruimten willen invoeren, afhankelijk van
de nationale omstandigheden en culturele verschillen. De trend naar rookvrije
ruimten zou hoogst waarschijnlijk doorzetten, waarbij de voorbereiding en
publicatie van FCTC-richtlijnen voor een extra impuls zorgt. Een aantal nationale
regeringen, waaronder die van Denemarken, Duitsland, Letland, Portugal en
Slovenië, heeft al laten weten voornemens te zijn om de nationale regelgeving
inzake rookvrije ruimten in de nabije toekomst aan te scherpen.Desondanks mag worden aangenomen dat dit van alle alternatieven het minst
doeltreffende is voor het terugdringen van blootstelling aan omgevingstabaksrook
en de daarmee samenhangende schade. De voortgang in de verschillende lidstaten
zou waarschijnlijk fragmentarisch zijn. Als gevolg van onvolledige regelgeving
zouden veel kwetsbare groepen aan omgevingstabaksrook blootgesteld blijven
in binnenruimten die onder publiek recht vallen. Hierdoor zou het risico bestaan
dat burgers een proces aanspannen wegens schade aan hun gezondheid veroorzaakt
door passief roken.Aangezien algemeen wordt verwacht dat de EU met een initiatief voor rookvrije
ruimten komt, bestaat tevens het risico dat het publiek teleurgesteld reageert
als de huidige situatie ongewijzigd blijft. Het zou tevens een gemiste kans
zijn, omdat niet zou worden geprofiteerd van het huidige politieke momentum
om regelgeving voor rookvrije ruimten in de EU tot stand te brengen.2. Vrijwillige maatregelenDeze optie zou bestaan in het aanmoedigen van belanghebbenden om op Europees
niveau gemeenschappelijke vrijwillige richtlijnen voor meer rookvrije ruimten
vast te stellen. Gedacht kan worden aan de bevordering van initiatieven per
sector (bijvoorbeeld recreatie en horeca). Maatschappelijk verantwoord ondernemen
kan bij het ontwikkelen van dit soort initiatieven als uitgangspunt worden
genomen.Om het overleg op gang te brengen, zou een breed platform kunnen worden
opgezet bestaande uit vertegenwoordigers uit het maatschappelijk middenveld,
economische exploitanten en vertegenwoordigers van EU-instellingen, lidstaten
en internationale organisaties. Eenzelfde platform is vorig jaar al opgezet
voor dieet en lichaamsbeweging en onlangs is een vergelijkbaar proces voorgesteld
voor de ontwikkeling van een EU-brede strategie voor alcohol.Een andere mogelijkheid zou zijn om de Europese sociale partners (werkgevers
en vakorganisaties) aan te moedigen om te onderhandelen over een zelfstandige
overeenkomst over roken op de werkplek volgens artikel 138 van het Verdrag.
In het verleden heeft deze aanpak al tot uiteenlopende resultaten geleid,
onder meer in de vorm van driehonderd gemeenschappelijke teksten vastgesteld
door de Europese sociale partners.Zelfregulering zou idealiter een snellere en flexibelere weg zijn dan
traditionele wetgevende kanalen, en zou de betrokken sectoren en bedrijven
in de gelegenheid stellen om meer rechtstreeks invloed uit te oefenen op het
vast te stellen beleid. Bovendien kan zo in principe eengevoel
van verantwoordelijkheid onder de belanghebbenden tot stand worden gebracht.Hoeveel voortgang wordt geboekt, zal echter afhangen van de bereidheid
van belanghebbenden om zich te houden aan de gemaakte afspraken en van de
effectiviteit van de nalevingsmechanismen.Helaas wijzen de gegevens van de lidstaten erop dat vrijwillige afspraken
over de bestrijding van tabaksgebruik niet doeltreffend zijn. Met name in
de recreatie en horeca zijn vrijwillige maatregelen achtergebleven bij de
centrale doelstelling om de blootstelling aan omgevingstabaksrook significant
te verminderen.Zo is in het VK gebleken dat na vijf jaar vrijwillige afspraken tussen
het ministerie van Volksgezondheid en de belangrijkste horecaverenigingen
minder dan 1 procent van de bars rookvrij is88. In Spanje laat
de wetgeving van 2006 bars en restaurants met een oppervlak van minder dan
100 m2 de mogelijkheid om vrijwillig rookvrij te worden. De eerste
cijfers geven aan dat slechts 10 procent van de betrokken lokalen daartoe
zijn overgegaan89. In Parijs is een vrijwillig programma waarbij
de 12 452 cafés, bistro’s en brasserieën in de stad
werden aangespoord om rookvrij te worden, door zegge en schrijve dertig lokalen
overgenomen90.3. Open coördinatiemethodeDeze optie zou inhouden dat de inspanningen van de lidstaten gericht op
rookvrije ruimten op elkaar worden afgestemd via de zogenoemde «open
coördinatiemethode». Dit is een manier om lidstaten aan te moedigen
hun antirookwetgeving beter te laten convergeren zonder dat directe harmonisatie
nodig is (al blijft dit wel een mogelijkheid).Dit omvat bijvoorbeeld de volgende elementen:– Het delen van ervaringen en optimale praktijken inzake de vaststelling van effectief rookvrijbeleid op nationaal,
regionaal en plaatselijk niveau,– Het afspreken van gezamenlijke doelen en richtlijnen van de EU
op basis van succesvolle experimenten zowel binnen de lidstaten als buiten
de EU. Deze zijn aan te vullen met relevante deadlines en voorwaarden voor
toezicht en handhaving,– Het vertalen van deze richtlijnen in nationale actieplannen om
blootstelling aan omgevingstabaksrook te reduceren aan de hand van specifieke
tijdspaden voor doelen op de korte, middellange en lange termijn,– Het uitvoeren van periodieke controles, evaluaties en onderlinge
beoordelingen (peer review), bijvoorbeeld in de vorm van jaarlijkse rapportages
van de lidstaten.Een aantal rechtsgebieden is al rookvrij en voor een aantal andere rechtsgebieden
is het voornemen daartoe aangegeven. De lidstaten staan ook voor gezamenlijke
uitdagingen, zoals tegenwerking van het bedrijfsleven, een wantrouwende houding
van de burgers en niet-naleving van de bestaande eisen. EU-coördinatie
kan een grote rol spelen bij het op gang brengen van een proces van wederzijds
leren en het uitwisselen van de beste praktijken tussen de lidstaten.Echter, toezeggingen met betrekking tot rookvrije doelen zouden op vrijwillige
basis geschieden en er zouden geen sancties volgen wanneer de overeengekomen
doelstellingen niet werden nageleefd. De effectiviteit van het stelsel zou
afhangen van de intensiteit van het multilaterale toezicht en de druk die
de lidstaten onderling op elkaar uitoefenen. 4. Aanbeveling van de commissie of de raadDeze optie bestaat eruit dat de lidstaten worden aangemoedigd om nationale
antirookwetgeving vast te stellen, met als handvat een uitgebreide aanbeveling
van de Commissie of de Raad over rookvrije ruimten. Die aanbeveling zou gebaseerd
zijn op artikel 152 EG en voorstellen bevatten voor gedragslijnen. Zij kan
opzichzelfstaand worden toegepast of als deel van zelfregulerende programma’s
tussen de lidstaten (optie 3) en/of het bedrijfsleven (optie 2).Ook al heeft zo’n aanbeveling geen bindende kracht, zij houdt wel
een duidelijke stellingname in van de kant van de Commissie of Raad dat er
actie nodig is om een einde te maken aan het passief roken in Europa. Zij
zou het onderwerp een hoge prioriteit verlenen op de politieke agenda in alle
EU-lidstaten en op die manier de acties van de lidstaten steunen.De effectiviteit van deze optie hangt sterk af van de helderheid van de
EU-richtlijnen en de rapportagevereisten. Duidelijke doelen met specifieke
tijdpaden en indicatoren (bijvoorbeeld een aanbeveling ervoor te zorgen dat
een specifiek percentage werkplekken in een bepaald jaar en in een bepaalde
sector rookvrij zijn) sorteren ongetwijfeld een groter effect dan meer algemene
aanbevelingen. Evenzo zou het vereiste om een controleregime in te voeren
en de resultaten openbaar te maken ertoe leiden dat er vanuit het publiek
druk zou worden uitgeoefend om de regels krachtiger te handhaven en een stringenter
beleid te ontwikkelen.Hoewel deze optie de lidstaten flexibiliteit biedt, zou het belangrijkste
risico erin schuilen dat enkele lidstaten in het geheel niet tot actie overgaan.5. Bindende wetgevingEen actie van de Gemeenschap op dit gebied zou onder meer kunnen inhouden
dat er bindende wetgevende maatregelen werden aangenomen. Bindende wetgeving
zou in alle lidstaten een vergelijkbaar, transparant en afdwingbaar basisniveau
van bescherming bieden tegen het risico van blootstelling aan omgevingstabaksrook.Aan de ene kant zorgt een wetgevingsproces voor formele beraadslagingen
en uitvoerige onderhandelingen met alle partijen. Dat kan resulteren in een
krachtiger beleid. Aan de andere kant is de weg van de regelgeving waarschijnlijk
relatief lang en is het eindresultaat moeilijk voorspelbaar.De exacte wettelijke basis van de regelgeving kan alleen worden vastsgesteld
na bepaling van de precieze aard en reikwijdte van het instrument. Bij deze
keus moet rekening worden gehouden met de resultaten van deze openbare consultatie.In dit stadium kunnen, onder voorbehoud van de uitkomst van de openbare
raadpleging, al enkele opties worden genoemd.– Herziening van de bestaande richtlijnen op basis van Kaderrichtlijn
89/391/EEG over veiligheid en gezondheid op het werk . Deze optie omvat in
het bijzonder een uitbreiding van de reikwijdte van de Richtlijn 2004/37/EG
betreffende de bescherming van de werknemers tegen de risico’s van blootstelling
aan carcinogene of mutagene agentia op het werk (zodat ook omgevingstabaksrook
onder de werkingssfeer van de richtlijn wordt gebracht) en/of het strenger
maken van de eisen voor de bescherming van werknemers tegen tabaksrook
in Richtlijn 89/654/EEG betreffende minimumvoorschriften inzake veiligheid
en gezondheid voor arbeidsplaatsen.– Een andere optie is het vaststellen van een afzonderlijke richtlijn
over roken op de werkplek.– Een eventueel te overwegen optie die weliswaar niet direct gerelateerd
is aan de bescherming tegen passief roken, zou kunnen zijn Richtlijn 67/548/EEG91 inzake de indeling, de verpakking en het kenmerken van gevaarlijke
stoffen in die zin te wijzigen dat omgevingstabaksrook als carcinogeen worden
geklasseerd. Dit zou omgevingstabaksrook automatisch brengen onder de reikwijdte
van de Richtlijn betreffende de bescherming van de werknemers tegen de risico’s
van blootstelling aan carcinogene of mutagene agentia op het werk.De eerste twee opties blijven qua reikwijdte beperkt tot de werkomgeving.
Ze kunnen van toepassing zijn op hetzij alle werkplekken hetzij op bepaalde
categorieën werkplekken en moeten zorgen voor adequate bescherming van
werknemers die worden blootgesteld aan gevaarlijke niveaus van omgevingstabaksrook.Uiteindelijk sluit een vaststelling van een wetgevingsinstrument binnen
de reikwijdte van het Verdrag niet uit dat niet-bindende, flankerende maatregelen
worden getroffen die kunnen bijdragen aan het algemene doel van bescherming
tegen omgevingstabaksrook in alle sectoren.VI. SLOTOPMERKINGENGezien het onmiskenbare wetenschappelijk bewijs van de schadelijkheid
van passief roken en het effect van het beleid van schone binnenlucht op de
totale vermindering van het tabaksgebruik is de Commissie van oordeel dat
het beleid van een zo breed mogelijke benadering het grootste profijt voor
de openbare volksgezondheid zou opleveren. Het zou ook gelijke concurrentievoorwaarden
bieden aan alle betrokkenen. Verscheidene succesvolle voorbeelden van integraal
antirookbeleid dat elders van kracht is, tonen aan dat deze optie te verwezenlijken
en te handhaven is.Het gewenste niveau van betrokkenheid van de EU bij de bevordering van
antirookwetgeving is een open vraag. Dit houdt ook verband met de huidige
ontwikkelingen in de lidstaten. Sommige lidstaten hebben onlangs besloten
actie te ondernemen om het roken in openbare ruimten te verbieden.De Commissie roept alle EU-instellingen, de lidstaten en alle belangstellende
burgers, partijen en organisaties op om te reageren op de kwesties die in
dit groenboek naar voren zijn gebracht. De Commissie heeft vooral belangstelling
voor de zienswijze van belanghebbenden op de volgende vragen:Vragen(1) Welk van de twee voorgestelde wijzen van aanpak in hoofdstuk IV zou
qua reikwijdte het meest wenselijk zijn voor een antirookinitiatief: een totaal
rookverbod voor alle gesloten openbare ruimten en arbeidsplaatsen of een verbod
met uitzonderingen toegestaan aan geselecteerde categorieën van ontmoetingsplaatsen?
Geef uw argument(en) voor uw keuze aan. (2) Welke van de in hoofdstuk V genoemde beleidsopties vindt u het meest
wenselijk en geschikt voor de bevordering van rookvrije ruimten? Welke vorm
van EU-interventie acht u noodzakelijk om de rookvrije doelstellingen te halen?(3) Zijn er verdere kwantitatieve of kwalitatieve gegevens beschikbaar
over de gezondheid, sociale of economische effect van antirookbeleid waar
rekening mee moet worden gehouden?(4) Hebt u nog ander commentaar of suggesties met betrekking tot het groenboek?Stuur uw antwoorden op deze vragen (liefst per e-mail) in vóór
1 mei 2007, naar het volgende adres:Europese CommissieDirectoraat-Generaal Gezondheid en ConsumentenbeschermingEenheid C6 – GezondheidsmaatregelenE-mail: sanco-smoke-free-consultation[@00ec].europa.euPostadres: B-1040 BrusselFax: (+32) 2 298 42 04Alle reacties op dit groenboek worden gepubliceerd op de website van de
Commissie, tenzij inzenders aangeven dat niet te wensen.VII. BIJLAGENAnnex I: Cost effectiveness of various tobacco-control
measures in European Region A* Interventions: Codes_and DescriptionsCost per year (I$, millions)
per one million_population [i.e. cost per capita]DALYs** averted per year per one million
populationAverage Cost
per DALY avertedTOB-2: Excise tax on tobacco products: 80% of supply price
(global average)0,221 939111 TOB-3: Excise tax on tobacco products: 300% of supply price
(highest regional rate)0,224 64146 TOB-4: Excise tax on tobacco products: 600% of supply price
(double the highest regional rate)0,226 72332 TOB-5: Clean indoor air law enforcement0,67742908 TOB-6: Comprehensive ban on tobacco advertising0,27561473 TOB-7: Information dissemination0,55670816 TOB-8: Nicotine replacement therapy2,356703 511 TOB-9: Combination (TOB4 + TOB7)0,767 093107 TOB-10: Combination (TOB4 + TOB5 + TOB7)1,437 467192 TOB-11: Combination (TOB4 + TOB6 + TOB7)1,037 372139 TOB-12: Combination (TOB4 + TOB6)0,487 03268 TOB-13: Combination (TOB4 + TOB5 + TOB6)1,157 415156 TOB-14: Combination (TOB4 + TOB5 + TOB6 + TOB7)1,707 725220 TOB-15: Combination (ALL)4,057 981508Source:WHO-CHOICE webpage: http://www.who.int/choice/results/tob_eura/en/index.html* European RegionA: Andorra, Austria,
Belgium, Croatia, Cyprus, Czech Republic, Denmark, Finland, France, Germany,
Greece, Iceland, Ireland, Israel, Italy, Luxembourg, Malta, Monaco, Netherlands,
Norway, Portugal, San Marino, Slovenia, Spain, Sweden, Switzerland** DALYs = Disability Adjusted Life Years
(the sum of years of potential life lost due to premature mortality and the
years of productive life lost due to disability. Annex II: Global burden of ill-healthSource: WHO’s Global Burden of Disease Study 2004Annex III: Support for smoke-free policiesSource:«Attitudes of Europeans towards tobacco», Special Eurobarometer
239, January 2006, http://ec.europa.eu/health/ph_information/documents/ebs_239_en.pdf Annex IV: References1 PB C 189 van 26.7.1989, p. 1–2.2 PB L 22 van 25.1.2003, p. 31–34.3 Met ingang van 18 december 2006.4 The health consequences of involuntary exposure to tobacco
smoke: a report of the Surgeon General.Atlanta, GA: U.S. Dept. of Health and Human Services, Centers for Disease
Control and Prevention, Coordinating Center for Health Promotion, National
Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion, Office on Smoking
and Health, 2006.Lifting the smokescreen: 10 reasons for a smoke-free Europe, Smokefree
Partnership (februari 2006) http://www.ersnet.org/ers/default.aspx?id_fiche=232472&id_langue=3&id_dossier=56222Ludbrook A., Bird S., Van Teijlingen E. (2005) International Review of
the Health and Economic Impact of the Regulation of Smoking in Public Places.
NHS Health Scotland: Edinburgh.«Going smoke-free: The medical case for clean air in the home, at
work and in public places», Royal College of Physicians of London, (juli
2005).Scientific Committee on Tobacco and Health (SCOTH), «Secondhand
Smoke: Review of evidence since 1998», (november 2004) http://www.dh.gov.uk/assetRoot/04/10/14/75/04101475.pdf
Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (2002). Monographs on the Evaluation
of Carcinogenic Risks to Humans. Tobacco Smoke and Involuntary Smoking. Volume
83, Lyon, IARC, World Health Organization.«Report of the Scientific Committee on Tobacco and Health»,
(1998) http://www.archive.official-documents.co.uk/document/doh/tobacco/report.htm5 Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (2002), op. cit.Wells A. J. Lung cancer from passive smoking at work. Am J Public
Health. 1998 Jul; 88(7): 1025–9.6 Law MR, Morris JK, Wald NJ. Environmental tobacco smoke exposure
and ischaemic heart disease: an evaluation of the evidence. BMJ 1997; 315: 973–80.He J., Vupputuri S., Allen K., Prerost M. R., Hughes J., Whelton
P. K. Passive smoking and the risk of coronary heart disease –
a meta-analysis of epidemiologic studies. N Engl J Med 1999; 340: 920–6.Wells A. J. Heart disease from passive smoking in the workplace.
J. Am Coll Cardiol. 1998 Jan; 31(1): 1–9.7 Whincup P. et al (2004). Passive smoking and the risk of
coronary heart disease and stroke: prospective study with cotinine measurement
BMJ 329 (7459) pp. 200–205.8 Bonita R., Duncan J., Truelsen T., Jackson R. T., Beaglehole
R. Passive smoking as well as active smoking increases the risk of acute stroke.
Tob Control. 1999 Summer; 8(2): 156–60.You R. X., Thrift A. G., McNeil J. J., Davis S. M.,
Donnan G. A. Ischemic stroke risk and passive exposure to spouses’
cigarette smoking. Melbourne Stroke Risk Factor Study (MERFS) Group. Am J.
Public Health. 1999 Apr; 89(4): 572–5.9 Jaakkola J. J., Jaakkola M. S. Effects of environmental
tobacco smoke on the respiratory health of adults. Scand J Work Environ Health.
2002; 28 Suppl 2: 52–70.10 European Federation of Allergy and Airways Diseases Patients’
Associations, A European patient perspective on severe asthma, Fighting for
breath. http://www.efanet.org/activities/documents/Fighting_For_Breath1.pdf.
2005.11 WHO International consultation on ETS and Child Health –
1999: http://www.who.int/tobacco/health_impact/youth/ets/en/print.html Kharrazi M., DeLorenze G. N., Kaufman F. L., Eskenazi B., Bernert
J. T. Jr, Graham S., Pearl M., Pirkle J. Environmental tobacco smoke
and pregnancy outcome. Epidemiology. 2004 Nov; 15(6): 660–70.12 Khan J. C. et al. (2006): Smoking and age-related macular
degeneration: the number of pack years of cigarette smoking is a major determinant
of risk for both geographic atrophy and choroidal neovascularisation. British
Journal of Ophthalmology 2006; 90; 75–80.13 Law M. R., Wald N. J. Environmental tobacco smoke
and ischemic heart disease. Prog Cardiovasc Dis. 2003 Jul–Aug; 46(1):
31–8.Glantz S, Parmley W. Even a little secondhand smoke is dangerous. JAMA
2001; 286: 462–3.Pechacek T. F., Babb S. How acute and reversible are the cardiovascular
risks of secondhand smoke? BMJ. 2004 Apr 24; 328(7446): 980–3.14 Jamrozik K., «An estimate of deaths attributable to
passive smoking in Europe», Lifting the smokescreen., op.cit.15 Phillips K, Howard D, Browne D, et al. Assessment of personal
exposure to environmental tobacco smoke in British nonsmokers. Environ Int
1994; 20: 693–712.Phillips K., Bentley M., Howard D., et al. Assessment of air quality in
Stockholm by personal monitoring of nonsmokers for respirable suspended particles
and environmental tobacco smoke. Scand J Work Environ Health 1996; 22 (suppl
1): 1–24.Phillips K., Bentley M., Howard D., et al. Assessment of air quality in
Barcelona by personal monitoring of nonsmokers for respirable suspended particles
and environmental tobacco smoke. Environ Int 1997; 23: 173–96.Phillips K., Howard D., Bentley M., et al. Assessment of air quality in
Turin by personal monitoring of nonsmokers for respirable suspended particles
and environmental tobacco smoke. Environ Int 1997; 23: 851–71.Phillips K., Bentley M., Howard D., et al. Assessment of air quality in
Paris by personal monitoring of nonsmokers for respirable suspended particles
and environmental tobacco smoke. Environ Int 1998; 24: 405–25.Phillips K., Howard D., Bentley M., et al. Assessment of environmental
tobacco smoke and respirable suspended particle exposures for nonsmokers in
Lisboa by personal monitoring. Environ Int 1998; 24: 301–24.16 CAREX/Finnish Institute of Occupational Health: Occupational
Exposure to Carcinogens in the European Union in 1990–93 (1998).17 Nebot M., Lopez M. J., Gorini G., Neuberger M., Axelsson
S., Pilali M., Fonseca C., Abdennbi K., Hackshaw A., Moshammer H., Laurent
A. M., Salles J., Georgouli M., Fondelli M. C., Serrahima E., Centrich
F., Hammond SK.Environmental tobacco smoke exposure in public places of European
cities. Tob Control. 2005 Feb; 14(1): 60–3.18 Jarvis M. Quantitative survey of exposure
to other people’s smoke in London bar staff. London: Department
of Epidemiology and Public Health, University College, 2001.Jarvis M. J., Foulds J., Feyerabend C. Exposure to passive smoking
among bar staff. Br.J Addict. 1992; 87: 111–3.Siegel M. Involuntary smoking in the restaurant workplace. A review of
employee exposure and health effects. JAMA 1993;
270: 490–3.Wakefield M., Cameron M., Inglis G., Letcher T., Durkin S. Secondhand
smoke exposure and respiratory symptoms among casino, club, and office workers
in Victoria, Australia. J Occup Environ Med. 2005 Jul; 47(7): 698–703.19 A 24-Country Comparison of Levels of Indoor Air Pollution
in Different Workplaces. Uitgevoerd door het Roswell Park Cancer Institute,
Department of Health Behavior; Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek;
Division of Public Health Practice, Harvard School of Public Health; September
2006.20 De Implementation Group on Human Biomonitoring (HBM) is
opgericht teneinde Actie 3 van het Actieplan voor milieu en gezondheid ten
uitvoer te leggen («het ontwikkelen van een coherente benadering van
biomonitoring in Europa»). De groep bestaat uit overheidsexperts op
het terrein van menselijke biomonitoring.21 D. F. Behan, M. P. Eriksen, Y. Lin. Economic Effects
of Envionmental Tobacco Smoke, 2005.22 Ludbrook A., Bird S., Van Teijlingen E. (2005) International
Review of the Health and Economic Impact of the Regulation of Smoking in Public
Places. NHS Health Scotland: Edinburgh.23 Lok P. Smoking and the bottom line. The costs of smoking
in the workplace. Ottawa,The Conference Board of Canada, 1997.Parrott S, Godfrey C, Raw M. Costs of employee in Scotland. Tob Control
2000; 9: 187–192.Madden D.: Setting the Appropriate Tax on Cigarettes in Ireland. Working
paper series, Wp0/05, Centre for Economic Research, oktober 2002.Ross H, «Economics of smoke free policies», Lifting the smokescreen, op.cit.24 Partial Regulatory impact assessment – smokefree aspects
of the Health Bill, http://www.dh.gov.uk/assetRoot/04/12/19/31/04121931.pdf25 The Smoking, Health and Social Care (Scotland) Act 2005
(Prohibition of Smoking in Certain Premises) Regulations 2005: draft. Annex
C: Regulatory Impact Assessment. http://www.scotland.gov.uk/consultations/health/shscrc-04.aspThe smoke-free premises etc (Wales) Regulations 2007. Annex B: Draft Regulatory
Appraisalwww.smokingbanwales.co.uk/english/download.php?id=1170Integrated Impact Assessment Overview of the Draft Smoking (Northern Ireland)
Order 2006. http://www.dhsspsni.gov.uk/ smoking-consultation-06-eqia.pdf26 The ASPECT report. «Tobacco or Health in the European
Union – Past, Present and Future», European Commission 2004, p.
72.27Ibidem, p. 85.28 European Community Health Indicator nr. 23, «Regular
Smokers»: http://europa.eu.int/comm/health/ph_information/dissemination/echi/echi_en.htm.29 Fong G. T., Hammond D., Laux F. L., Zanna M. P.,
Cummings K. M., Borland R., Ross H. The near-universal experience of
regret among smokers in four countries: findings from the International Tobacco
Control Policy Evaluation Survey. Nicotine Tob Res. 2004 Dec; 6 Suppl 3: S341–51.30 «Attitudes of Europeans towards tobacco», Special
Eurobarometer 239, January 2006, http://ec.europa.eu/health/ph_information/documents/ebs_239_en.
pdf31 Jones S., Muller T., «Public attitudes to smoke-free
policies in Europe», Lifting the smokescreen, op. cit.Borland R., Yong H. H., Siahpush M., Hyland A., Campbell S.„
Hastings G., Cummings K. M., Fong G. T. Support for and reported
compliance with smoke-free restaurants and bars by smokers in four countries:
findings from the International Tobacco Control (ITC) Four Country Survey.
Tob Control. 2006 Jun; 15 Suppl 3: iii34–41.32 Chapman S., Borland R., Scollo M., Brownson R. C.,
Dominello A., Woodward S. The impact of smoke-free workplaces on declining
cigarette consumption in Australia and the United States. Am J Public Health.
1999 Jul; 89(7): 1018–23.Hopkins D. P., Briss P. A., Ricard C. J., Husten C. G.,
Carande-Kulis V. G., Fielding J. E., Alao M. O., McKenna J. W.,
Sharp D. J., Harris J. R., Woollery T. A., Harris
K. W.; Task Force on Community Preventive Services. Reviews of evidence
regarding interventions to reduce tobacco use and exposure to environmental
tobacco smoke. Am J Prev Med. 2001 Feb; 20(2 Suppl): 16–66. Review.Fichtenberg C. M. and Glantz S. A. Effect of smoke-free workplaces
on smoking behaviour: systematic review. BMJ 2002; 325: 188–191.Levy DT, Friend KB. The effects of clean indoor air laws: what do we know
and what do we need to know? Health Educ Res 2003; 18: 592–609.33 Wakefield M. A., Chaloupka F. J., Kaufman N. J.,
et al. Effect of restrictions on smoking at home, at school, and in public
places on teenage smoking: cross sectional study. BMJ 2000; 321: 333–337.Siegel M., Albers A. B., Cheng D. M., Biener L., Rigotti N.A.
Effect of local restaurant smoking regulations on progression to established
smoking among youths. Tob Control. 2005 Oct; 14(5): 300–6.Farkas A., Gilpin E., White M., et al. Association between household and
workplace smoking restrictions and adolescent smoking. JAMA 2000; 284: 717–22.Wakefield M. and Forster J. Growing evidence for new benefit of clean
indoor air laws: reduced adolescent smoking. Tob. Control, October 1, 2005;
14(5): 292–293.34 Borland R., Yong H. H., Cummings K. M., Hyland
A., Anderson S., Fong G. T. Determinants and consequences of smoke-free
homes: findings from the International Tobacco Control (ITC) Four Country
Survey. Tob Control. 2006 Jun; 15 Suppl 3: iii42–50.Borland R., Mullins R., Trotter L., White V. Trends in environmental tobacco
smoke restrictions in the home in Victoria, Australia. Tob Control. 1999 Autumn;
8(3): 266–71.Merom D., Rissel C. Factors associated with smoke-free homes in NSW: results
from the 1998 NSW Health Survey. Aust N Z J Public Health. 2001 Aug; 25(4):
339–45.35 Reglementeringscomité opgezet volgens artikel 11
van Richtlijn 2001/37/EG.36 Resolutie van het Europees Parlement (P6_TA(2005)0045) van
23 februari 2005 over het Europees actieplan voor milieu en gezondheid
2004–2010.37 Het verslag ASPECT. «Tobacco or Health in the European
Union – Past, Present and Future», Europese Commissie 2004.http://ec.europa.eu/health/ph_determinants/life_style/Tobacco/Documents/tobacco_fr_en.pdf38 Kotzias, D. et al. 2005, «The INDEX project: Critical
appraisal of the setting and implementation of indoor exposure limits in the
EU», Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek, Ispra, Italië. http://ec.europa.eu/comm/health/ph_projects/2002/pollution/fp_
pollution_2002_frep_02.pdf39 Franchi, M. et al. 2003. «Towards Healthy Air in Dwellings
in Europe – The THADE Report». European Federation of Allergy
and Airways Diseases Patients’ Associations (EFA). http://ec.europa.eu/comm/health/ph_projects/2001/pollution/fp_
pollution_2001_frep_02.pdf40 Zie voor een overzicht van rechtszaken: «Smoke free
workplaces: Improving the health and well-being of people at work».
Brussel: Europees netwerk voor de bestrijding van tabaksmisbruik (ENSP), 2001,
blz. 84–97.41 PB C 189 van 26.7.1989, blz. 1–2.42 PB L 22 van 25.1.2003, blz. 31–34.43 PB L 183 van 29.6.1989, blz. 1–8.44 Zie het arrest van het Hof in zaak C-49/00 Commissie/Italië,
r.o. 10–18.45 PB L 393 van 30.12.1989, blz. 1–12.46 PB L 245 van 26.8.1992, blz. 6–22.47 PB L 348 van 28.11.1992, blz. 9–24. 48 PB L 404 van 31.12.1992, blz. 10–25. Bovendien verbiedt
deze richtlijn het roken op plaatsen waar sprake is van bepaalde brand- of
ontploffingsgevaren, evenals in industrieën die zich wijden aan de ondergrondse
winning van delfstoffen.49 PB L 158 van 30.4.2004, blz. 50–76.50 PB L 263 van 24.9.1983, blz. 25–32.51 PB 196 van 16.8.1967, blz. 1–98.52 Opgemerkt zij dat er nu een voorstel tot wijziging van de
richtlijn (COM 2003–644) is maar dit voorstel gaat niet in op de mogelijke
indeling van omgevingstabaksrook als kankerverwekkende stof van klasse 1 of 2.53 Wereldgezondheidsorganisatie. The right to healthy indoor
air. Report of a WHO meeting, Kopenhagen, Denemarken; 2000. URL http://www.euro.who.int/air/activities/20030528_954 Mulcahy M., Evans D. S., Hammond S. K., Repace
J. L., Byrne M. Secondhand smoke exposure and risk following the Irish
smoking ban: an assessment of salivary cotinine concentrations in hotel workers
and air nicotine levels in bars. Tob. Control. December 2005; 14(6): 384–8.Gorini, G, Environmental Tobacco Smoke (ETS) Exposure in Florence Hospitality
Venues Before and After the Smoking Ban in Italy. J Occup Environ Med. December
2005; 47(12): 1208–10.How Smoke-free Laws Improve Air Quality: A Global Study of Irish Pubs,
March 2006, Harvard School of Public Health, Roswell Park Cancer Institute,
HSE-West, RIFTFS, OTC.Ministry of Health. 2006. After the Smoke has Cleared: Evaluation of the
Impact of a New Smokefree Law. Wellington: Ministry of Health.Repace J. Respirable particles and carcinogens in the air of Delaware
hospitality venues before and after a smoking ban. J Occup Environ Med. September
2004; 46(9): 887–905.Centers for Disease Control and Prevention (CDC), Indoor air quality in
hospitality venues before and after implementation of a clean indoor air law–Western
New York, 2003. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 12 november 2004; 53(44):
1038–41.Farrelly M. C., Nonnemaker J. M., Chou R., Hyland A., Peterson
K. K., Bauer U. E. Changes in hospitality workers’ exposure
to secondhand smoke following the implementation of New York’s smoke-free
law. Tob Control. Augustus 2005; 14(4): 236–41.McNabola A., Broderick B., Johnston P., Gill L. Effects of the smoking
ban on benzene and 1,3-butadiene levels in pubs in Dublin.. J Environ Sci
Health A Tox Hazard Subst Environ Eng. Mei 2006; 41(5): 799–810.55 Menzies D. et al., Respiratory symptoms, pulmonary function,
and markers of inflammation among bar workers before and after a legislative
ban on smoking in public places. JAMA. 11 oktober 2006; 296(14): 1742–8.Eisner M. D., Smith A. K., Blanc P. D. Bartenders’
respiratory health after establishment of smoke-free bars and taverns. JAMA.
9 december 1998; 280(22): 1909–14.Eagan T. M. L., Hetland J. and AarO L. E. Decline in respiratory
symptoms in service workers five months after a public smoking ban. Tobacco
Control 2006; 15: 242–246.Allwright S. et al. Legislation for smoke-free workplaces and health of
bar workers in Ireland: before and after study. BMJ. 12 november 2005;
331(7525):1117. Erratum in: BMJ. 21 januari 2006; 332(7534): 1.56 Barone-Adesi F., Vizzini L., Merletti F., Richiardi L. Short-term
effects of Italian smoking regulation on rates of hospital admission for acute
myocardial infarction. Eur Heart J. Oktober 2006; 27(20): 2468–72. Epub
29 augustus 2006.Sargent R. P., Shephard R. M., Glantz SA. Reduced incidence
of admissions for myocardial infection associated with public smoking ban:
before and after study. BMJ 2004; 328: 977–80. Bartecchi, C., et al. A city-wide smoking ordinance reduces the incidence
of acute myocardial infarction. In American Heart Association Annual Scientific
Sessions. 2005. Dallas, TX.57 Levy D. T., Friend K. B. The effects of clean
indoor air laws: what do we know and what do we need to know? Health Educ
Res 2003; 18: 592–609.58 Fichtenberg C. M. en Glantz S. A. Effect of smoke-free
workplaces on smoking behaviour: systematic review. BMJ 2002; 325: 188–191.59 Gallus S., Zuccaro P., Colombo P., Apolone G., Pacifici
R., Garattini S., La Vecchia C. Effects of new smoking regulations in Italy.
Ann Oncol. Februari 2006; 17(2): 346–7. Lund, M., Lund K. E., Rise,
J., AarO, L. E., Hetland, J. (2005). Smoke-free bars and restaurants
in Norway. Oslo/Bergen 2005: SIRUS/HEMIL, http://www.globalink.org/documents/2005smokefreebarsandrestaura
ntsinNorway.pdf.60 Fong G. T., Hyland A., Borland R., Hammond D., Hastings
G., McNeill A., Anderson S., Cummings K. M., Allwright S., Mulcahy M.,
Howell F., Clancy L., Thompson M. E., Connolly G., Driezen P. Reductions
in tobacco smoke pollution and increases in support for smoke-free public
places following the implementation of comprehensive smoke-free workplace
legislation in the Republic of Ireland: findings from the ITC Ireland/UK Survey.
Tob. Control. Juni 2006; 15 Suppl 3: iii51–8.61 Ministry of Health. 2006. After the Smoke has Cleared: Evaluation
of the Impact of a New Smokefree Law. Wellington: Ministry of Health.California Department of Health Services, Tobacco Control Section. Indoor
and Outdoor Secondhand Smoke Exposure. Sacramento: California Department of
Health Services. http://www.dhs.ca.gov/tobacco/documents/pubs/SecondHandSmoke.pd
f62 The 2004 Irish smoking ban: is there a «knock-on»
effect on smoking in the home? D. Evans en C. Byrne. Health Service Executive,
Western Area. http://www.imt.ie/displayarticle.asp?AID=11000&NS=1&CAT=18&SID=
163 Joossens L. «Economic impact of a smoking ban in bars
and restaurants», Lifting the smokescreen: 10 reasons for a smoke-free
Europe, http://www.ersnet.org/ers/default.aspx?id_fiche=232472&id_langue=3&id_dossier=5622264 Jaarlijkse index van de omzetgegevens van de detailhandel
gepubliceerd door Central Statistics Office Ireland http://www.cso.ie/releasespublications/documents/services/current/rsi_retrospective1.xls65 Lund K. E. Konsekvenser for omsetning, besOksfrekvens,
trivsel og etterlevelse. Oslo 2006: SIRUS, http://www.sirus.no/cwobjekter/SIRUSskrifter0106.pdf66 NYC Department of Finance, NYC Department of Health &
Mental Hygiene, NYC Department of Small Business Services, NYC Economic Development
Corporation, «The State of Smoke-Free New York City: A One-Year Review»,
maart 2004, http://www.nyc.gov/html/doh/pdf/smoke/sfaa-2004report.pdf.Cowling D W, Bond P. Smoke-free laws and bar revenues in California –
the last call, Health Economics, 2005; 14 (12); 1273–81.67 Scollo, M., Lal, A., Hyland, A. & Glantz, S. (2003)
Review of the quality of studies on the economic effects of smoke-free policies
on the hospitality industry. Tobacco Control, 12, 13–20.68 Fichtenberg CM and Glantz SA. Effect of smoke-free workplaces
on smoking behaviour: systematic review. BMJ 2002; 325: 188–191.69 Siegel M. Involuntary smoking in the restaurant workplace.
A review of employee exposure and health effects. JAMA. 28 juli 1993;
270(4): 490–3.70 Eurostat, Statistics in Focus, Industry, Trade & Services,
32/2005, «Employment in hotels and restaurants in the enlarged
EU still growing». http://europa.eu.int/rapid/pressReleasesAction.do?reference=STAT/05/127&type=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en71 The Smoking, Health and Social Care (Scotland) Act 2005
(Prohibition of Smoking in Certain Premises) Regulations 2005: draft. Annex
C: Regulatory Impact Assessment. http://www.scotland.gov.uk/consultations/health/shscrc-04.asp72 Edwards R. et al. Levels of second hand smoke in pubs and
bars by deprivation and food-serving status: a cross-sectional study from
North West England. BMC Public Health 2006, 6:4273 Woodall A. A. et al. The partial smoking ban in licensed
establishments and health inequalities in England: modelling study, 18 augustus
2005.IFF Research among a representative sample of 1,252 publicans and
managers of pubs and bars throughout England and Wales carried out between
27 July and 11 August 2005. jointly commissioned by Action on Smoking
and Health (ASH) and Cancer Research UK.74 Partial Regulatory impact assessment – smokefree aspects
of the Health Bill, http://www.dh.gov.uk/assetRoot/04/12/19/31/04121931.pdf75 Repace, J., «An air quality survey of respirable particles
and particulate carcinogens in Delaware hospitality venues before and after
a smoking ban,» Bowie, MD: Repace Associates, Inc., 7 februari,
De Gids W. F., Opperhuizen A., RIVM report 340450001/2004 «Reductie
van blootstelling aan omgevingstabaksrook in de horeca door ventilatie en
luchtreiniging», 2003.Repace, J. (2000). Can Ventilation Control Secondhand Smoke in the Hospitality
Industry? California Department of Health Services.76 Kotzias D. et al (2005) Ventilation as a means of controlling
exposure of workers to environmental tobacco smoke (ETS). Gemeenschappelijk
Centrum voor Onderzoek van de Europese Commissie, Italië.Kotzias D. et al (2003) Report on Preliminary results on the impact of
various air exchange rates on the levels of environmental tobacco smoke (ETS)
components. ISPRA – IHCP Physical and Chemical Exposure Unit, 2003.
Op het Web: http://www.jrc.cec.eu.int/pce/pdf/tobacco_draft_report.pdf77 Jacobs, P., de Jong, P. en de Gids, W. F., (2006) «Decentralised
smoke displacement system using recirculation and filtration», Nederlandse
Organisatie voor Toegepast-Natuurwetenschappelijk Onderzoek.De Gids, W. F. and Jacobs, P. (2006) «An investigation into
the possible reduction in Environmental Tobacco Smoke (ETS) in the day-to-day
operations of the hospitality industry», Nederlandse Organisatie voor
Toegepast-Natuurwetenschappelijk Onderzoek.Environmental Tobacco Smoke monitoring in Toronto restaurants and bars,
verslag van Stantec Consulting Ltd., juli 2004.78 Repace J., Johnson K. Can Displacement Ventilation Control
Secondhand ETS?, ASHRAE: Fall 2006.Chapter 10. Control of Secondhand Smoke Exposure. In: The health consequences
of involuntary exposure to tobacco smoke : a report of the Surgeon General,
op. cit.79 Bijlage 1 bij besluit 15 van de eerste Conferentie van de
partijen over de uitwerking van richtlijnen ter tenuitvoerlegging van artikel
8 van het Verdrag. http://www.who.int/gb/fctc/PDF/cop1/FCTC_COP1_DIV8-en.pdf80 Samet, J.; Bohanon, Jr., H. R.; Coultas, D. B.;
Houston, T. P.; Persily, A. K.; Schoen, L. J.; Spengler, J.;
Callaway, C. A., «ASHRAE position document on environmental tobacco
smoke,» American Society of Heating, Refrigerating and Air-Conditioning
Engineers (ASHRAE), 30 juni 2005.81 Ibidem.82 De Gids W. F., Opperhuizen A., op. cit.83 Wong S (2004) Results of the Designated Smoking Room (DSR)
Air Flow Compliance Checks in York Region February–April
2003. Presentatie, 11 april 2003.84 Er zijn nieuwe technologieën ontwikkeld, bijvoorbeeld
verfmiddelen met een katalyserende werking, waarmee het mogelijk is geuren,
tabaksrook, ozon, stikstof, sulfaatoxides en organische vluchtige bestanddelen
terug te dringen. Deze nieuwe producten kunnen, wanneer ze eenmaal definitief
zijn getest en gecontroleerd, in rookruimten worden toegepast als aanvullende
technologie.85 COM(2004) 0621 def. – COD 2004/0218.86 COM(2005) 0119 def. – COD 2005/0043.87 – COD 2005/0042A.88 The Public Places Charter on smoking. Industry progress
report. The Charter Group, april 2003.89 Fernandez E. Spain: going smoke free. Tob Control. April
2006; 15(2): 79–80.90 «Voluntary smoke-free plan not working in Paris» –
Guardian, 16/02/05 http://www.guardian.co.uk/france/story/0,11882,1415452,00.html.91 PB 196, 16.8.1967, p. 1–98 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30954-1.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl