Themacommissie Ouderenbeleid; Rapport van de Themacommissie Ouderenbeleid
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29549, nr. 5

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

02-12-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

29549 nr. 5

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudsopgaveTEN GELEIDE0. TOEKOMSTVISIE OP HET OUDERENBELEID0.1. SlotbeschouwingIntegrale visieDe themacommissie heeft veel activiteiten ontplooidVooruitgangVeel diversiteit onder ouderenEen adequaat niveau van welvaart en welzijn is noodzakelijk0.2. Visie op het toekomstige ouderenbeleid (Samenvatting)0.2.1. De toekomstige samenlevingFysiek zelfredzaamFinancieel zelfredzaamSociaal zelfredzaam0.2.2. In 2040 zijn vier miljoen mensen ouder dan 65 jaarTabel – Nederlandse bevolking naar leeftijdsgroep
(aantallen en aandelen)0.2.3. De vier thema’s komen tot een integrale
visie samenWonen en woonomgevingWelzijnZorgWerk en inkomen0.3. Conclusies0.3.1. Een integrale aanpak0.3.2. Anticipeer op de toekomstOok een eigen verantwoordelijkheid bij het zich voorbereiden
op het ouder wordenPreventie tijdens de loopbaan en met betrekking tot gezondheid0.3.3. Maatschappelijke participatie0.3.4. Creëer een solidaire samenlevingVrouwenAllochtonen0.3.5. Creëer een adequate woonomgeving0.3.6. Garantie voor goede zorg0.3.7. Minister voor Ouderenbeleid0.3.8. Een Europese dimensie0.4. AanbevelingenAlgemeenWonen en woonomgeving:Welzijn:Zorg:Werk, inkomen en maatschappelijke participatie:Bestuur:1. PROCEDURES EN (NIEUWE) WERKWIJZEN1.1. Instelling en samenstellingIntroductieVoorgeschiedenis1.2. Opdracht, taakstelling en focus1.3. (Nieuwe) werkwijzenInleidingFactsheetRondetafelgesprekken en gesprekkenGroup Facility RoomWerkbezoeken en (rondetafel)gesprekken op locatieBuitenlands werkbezoekWebsite «Zo wil ik oud worden»50-plusbeursAdviescollegesGeneratieforumKabinetsnota «Ouderenbeleid in het perspectief van
de vergrijzing»Openbare procedurevergaderingenKlankbordbijeenkomstInformatieverzamelingEvaluatie2. WONEN EN WOONOMGEVING2.1. Inleiding2.2. Meer ouderen, meer diversiteitVeel mensen wonen in een ongeschikte woning2.3. Woning en woonomgeving dienen «levensloopbestendig»
te zijnZowel nieuw- als verbouw gewenst2.4. De kabinetsplannen zijn niet toereikendActieplan van het kabinetCommentaren op kabinetsplannenDiversiteit van woonkeuzes gewenstSociale netwerken zijn belangrijkVroegtijdig woonkeuzes makenTechnologie en wonen als kans voor de toekomst2.5. ConclusiesForse stimulans in aanpassingen van de bestaande woningvoorraad
en betere voorlichting aan (toekomstige) bewonersInvesteringen om stagnatie in de bouw te voorkomenHelder sturingskader voor investeringenMinder draagkrachtige ouderen3. WELZIJN3.1. Welzijn en welbevinden vormen de basis voor de kwaliteit
van het levenWelzijn kan zorgkosten verminderen3.2. Toekomstige senioren zijn mondiger en individualistischer3.3. Consultatiebureaus voor ouderen gewenstConsultatiebureaus organiserenOverzicht van financiële vergoedingen en voorzieningenOuderen willen het voorzieningenaanbod zelf vaststellen3.4. Mobiel zijn en mobiel blijven3.5. Blijven participerenMaatschappelijke inzetEen systeem van persoonlijke dienstverlening3.6. Conclusies4. ZORG4.1. Inleiding4.2. Levensverwachting en gezondheidssituatie4.3. De vraag naar zorg stijgt4.4. Werken aan een betere gezondheid4.4.1. PreventieSociaal-economische gezondheidsfactorenHet belang van bewegenLeren van andere Europese landen4.4.2. BehandelingHet specialisme geriatrie binnen en buiten het ziekenhuisKetenzorg nog onvoldoendeZorg dichterbij4.5. Het aantal patiënten met dementie zal stijgen4.6. Personeelsontwikkelingen in de zorg4.7. Debat over het levenseinde blijft actueel4.8. Conclusies5. WERK EN INKOMEN5.1. Inleiding5.2. Deelname van ouderen aan het arbeidsproces bevorderen5.3. Inkomenspositie van ouderen divers5.4. Toekomstbestendigheid van pensioenvoorzieningen
en de AOW5.5. Met de juiste maatregelen zijn zorg- en welzijnsvoorzieningen
houdbaar5.6. ConclusiesBIJLAGENBIJLAGE 1Plan van aanpak themacommissie Ouderenbeleid, d.d. 12 december
2003Inhoudsopgave blz.0. Samenvatting1. Inleiding2. Uitvoering van de onderzoeksopdracht2.1 Waarom een themacommissie ouderenbeleid?2.2 Opdracht van de Tweede Kamer aan de themacommissie
ouderenbeleid2.3 Themakeuze ouderenbeleidMatrix voor een analyse van het ouderenbeleid.Toelichting op aspecten van beleidUitwerking van de keuze voor beleidsterreinenAlgemeena. Wonen en woonomgevingb. Welzijnc. Zorgd. Werk en inkomen2.4 Methode van analyse van de problematiek en te
gebruiken werkwijzeEntameren maatschappelijke discussie, dialoog met betrokkenenInbreng van wetenschappers en deskundigenDiscussie met beleidsmakers3. Planning van de uit te voeren taken3.1 Fase 1 probleemverkenning (gereed)3.2 Fase 2 signaleren van aandachtsgebieden in het
beleid (gereed)3.3 Fase 3 analyse van informatie3.4 Fase 4 Rapportage4. Taakverdeling5. Taak en rol van de voorzitter6. Nieuwe werkwijzenRondetafelgesprekkenWerkconferenties7. Communicatie8. Kosten9. EvaluatieBIJLAGE 2.1.Integrale samenvatting uit het rapport van de VROM-raad «Oude
bomen? Oude bomen moet je niet verplanten» (nr. 46)SamenvattingDe themacommissie vraagt om adviesMeer ouderen, meer verschillenVerschillen in het woningaanbodRuimere blikDoe meer met het bestaandeInvesteren in de bestaande woningvoorraad, maar ook in
de nieuwbouwDe onzekerheid voorbijEr is slecht en er is goed nieuwsBIJLAGE 2.2.Integrale samenvatting uit het rapport van de Gezondheidsraad
(GR) «Vergrijzen met ambitie» (2005/06)SamenvattingBIJLAGE 2.3.Integrale samenvatting uit het rapport van de Sociaal-Economische
Raad (SER) «Van alle leeftijden» (2005/02)SamenvattingAdviesaanvraagAanpakVisie van de raadVerdere verhoging arbeidsdeelnameEen toekomstbestendig pensioenstelselHoudbare zorg- en welzijnsvoorzieningenInkomenspositie ouderenTot slotBIJLAGE 2.4.Integrale samenvatting uit het rapport van de Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) «Ouderen tellen mee» (nr.
34)Samenvatting: antwoorden op tien aan de RMO gestelde vragen1. Op welke wijze kan het generatiebewust beleid
gestalte krijgen? (Hoofdstuk 2 ).De kern van de RMO-boodschap luidt: om generatiebewust
beleid vorm te geven, dient includerend denken voorop te staan. Dat betekent
dat domeinen van economisch beleid, fysieke infrastructuur en mobiliteit meer
oog gaan krijgen voor de kwaliteit van leven van (oudere) burgers. Includerend
beleid schept algemene voorwaarden; het dient daarom vooraf te gaan aan specifiek
ouderenbeleid op de terreinen wonen, zorg en welzijn.2. Wat is de visie van de raad op de ontwikkeling
van de vraag naar welzijnsvoorzieningen, de kosten en financiering hiervan?
(Hoofdstuk 3).3. Hoe zouden de mogelijkheden van ouderen beter
kunnen worden benut? (Hoofdstuk 2).4. Wat is de visie van de raad op de vraag naar voorzieningen
om de mobiliteit van ouderen te vergroten? (Hoofdstuk 3).5. Hoe denkt de raad dat het absolute en relatieve
aantal ouderen zich zal ontwikkelen dat op zichzelf kan blijven wonen, op
aanleunwoningen of op verpleeghuizen aangewezen zal zijn? (Hoofdstuk 4).6. Hoe veel mensen per leeftijdscohort kunnen op
de lange en middellange termijn blijven werken of zullen verschillende soorten
welzijnsvoorzieningen en/of financiële ondersteuning nodig hebben? (Hoofdstuk
2).7. Hoe kan de betrokkenheid van ouderen worden gegenereerd
in een betaalde baan of vrijwilligerswerk? (Hoofdstuk 2).8. Hoe kunnen welzijn en zorg worden onderscheiden
ter voorkoming van begripsvervuiling. Hoe kunnen beide begrippen het beste
worden gedefinieerd voor een adequate hantering? (Hoofdstuk 3).9. Wat is het belang van sekse en etniciteit voor
beleid? (Hoofdstuk 5).10. Wat betekent dit alles voor het beleid voor de
lange en middellange termijn, bijvoorbeeld over tien tot dertig jaar? (Hoofdstuk
6).BIJLAGE 3Verslag internetdiscussie «Zowilikoudworden»BIJLAGE 4.1.Verslag werkbezoek Provincie Friesland/Trynwalden –
Wonen en Woonomgeving1. Inleiding2. Bevindingen van de commissie1. Levensloopbestendige woningen2. Locaties voor het bouwen3. Sociale cohesie4. Procedures en bestuur3. Conclusie van de commissieLijst met deelnemers werkbezoek Skewiel Trynwâlden
op 28 mei 2004Namens de themacommissie OuderenbeleidNamens Trynwalden, de Provincie Friesland en genodigdenStaf themacommissie OuderenbeleidBIJLAGE 4.2.Verslag werkbezoek Provincie Limburg / Westelijke mijnstreek –
Zorg –1. Inleiding2. Uitvoering ouderenzorg3. Regelgeving en ouderenzorg4. Wonen en ouderenzorg5. Welzijn en ouderenzorg6. Werk en inkomen en ouderenzorg7. ConclusiesLijst met deelnemers werkbezoek aan de Provincie Limburg
21 juni 2004Namens de themacommissie OuderenbeleidNamens de Provincie LimburgGenodigdenStaf themacommissie OuderenbeleidBIJLAGE 4.3.Verslag werkbezoek aan Amsterdam – Werk en InkomenInleidingWerkbezoek aan Oudstanding en het Regionaal Platform Arbeidsmarktbeleid
Zuidelijk Noord-Holland (Amsterdam)OudstandingRegionaal Platform Arbeidsmarktbeleid Zuidelijk Noord-HollandRondetafelgesprek1. Werk1.1 Langer doorwerken1.2 Problemen bij het zo lang mogelijk doorwerken1.3 Mogelijkheden om langer doorwerken van ouderen te
bevorderen2. InkomenVoorlopige bevindingenLijst met deelnemers werkbezoek aan Amsterdam 18 oktober
2004Namens de themacommissie OuderenbeleidOudstandingWerkbezoek Regionaal Platform ArbeidsmarktbeleidGenodigden RondetafelgesprekStaf themacommissie OuderenbeleidBIJLAGE 4.4.Verslag werkbezoek verpleeghuis De Schildershoek (Den
Haag) en rondetafelgesprek themacommissie Ouderenbeleid – Allochtone
Ouderen –1. Inleiding2. Inhoudelijk programma3. Interculteralisatie4. Rondetafelgesprek 11 oktober 20045. Voorlopige bevindingenLijst met deelnemers werkbezoek aan De SchildershoekNamens de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (voortouw)Namens de themacommissie Ouderenbeleid (allen tevens lid
Kamercommissie VWS)Namens verpleeghuis De SchildershoekStaf commissie Volksgezondheid, Welzijn en SportStaf themacommissie OuderenbeleidLijst met deelnemers rondetafelgesprek «Allochtone
Ouderen»Namens de themacommissie OuderenbeleidAanwezigen rondetafelgesprek met de themacommissie OuderenbeleidStaf themacommissie OuderenbeleidBIJLAGE 4.5.Verslag werkbezoek aan Zeeland – Welzijn –1. Inleiding2. Samenvatting3. Presentaties3.a. De rol van de provincie3.b. De gemeente Borsele3.c. Middelburg4. RondetafelgesprekStelling 1Stelling 2Stelling 35. Voorlopige bevindingenLijst met deelnemers werkbezoek aan provincie Zeeland
17 januari 2005Namens de themacommissie OuderenbeleidWerkbezoek gemeente Borsele, presentaties (ochtend)Werkbezoek gemeente Middelburg, presentaties (middag)Deelnemerslijst rondetafelgesprekStafdienst provincie ZeelandStaf themacommissie OuderenbeleidPersoonlijk medewerker/beleidsmedewerker commissielidBIJLAGE 4.6.Verslag werkbezoek van een delegatie uit de themacommissie
Ouderenbeleid aan een internationale ouderenconferentie te LondenENGELAND (Londen)Woensdag 17 novemberOpening van de internationale ouderenconferentie: Reinventing
Retirement: Stategies for an Agening World.Donderdag 18 novemberWelkomstwoordInhoudelijk programmaonderdeel1. Wanneer is de pensioengerechtigde leeftijd bereikt?2. Pensionering: een andere kijk op leeftijd en werk.3. Globalisering van ouderenbeleid.4. Het pensioensysteem in Engeland en Duitsland.5. Staatspensioenen.6. Private pensioenvoorzieningen.7. Ouderenorganisaties– AGE Europe– Spaanse organisatie SECOT– Themacommissie Ouderenbeleid8. AfsluitingBijlage: programma AARP-symposium te Londen (onder voorbehoud
van wijzigingen) BIJLAGE 5Verslag «group-decision-room-sessie»BIJLAGE 6Slotverklaring naar aanleiding van het generatieforum,
gehouden op vrijdag 15 april 2005 in de plenaire zaal van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal te Den HaagBIJLAGE 7Deelnemers klankbordbijeenkomst 12 september 2005BIJLAGE 8Matrix leefstijlonderzoek (waardengroepen en hun kenmerken)BIJLAGE 9TabellenTabel 1 (prognose) Kerncijfers van de bevolkingsprognose
2005–2050Tabel 2 (prognose) Levensverwachting bij geboorte (in
jaren)Tabel 3 (prognose) Het aandeel allochtonen in de totale
bevolking van Nederland en het aandeel allochtonen vanaf 65 jaar in de
totale bevolking van 65 jaar en ouder1. Het betreft hierbij westerse
en niet-westerse allochtonen.Tabel 4 Woonvormen: 55-plussers: (2002) absolute aantallenTabel 5 Ouderen naar leeftijd, naar huur- of koopwoning
(2002) (absolute aantallen)Tabel 6 Hulpgebruik: (2002) Alleen bekend voor mensen
met minimaal lichte beperkingenTabel 7 (prognose) Zorgvraag Potentiële vraag naar
verpleging en verzorging door personen van 65 jaar en ouder, naar plaats van
de gevraagde hulp, in 2000 en 2020Tabel 8 Raming van de potentiële vragers naar
hulp1 van personen van 65 jaar en ouder, naar type gevraagde hulp,
in 2000, 2010 en 2020Tabel 9 VerhuiswensTabel 10 (prognose) Prevalentie van tien (clusters van)
ziekten in 2000 en 2020 bij doortrekken van de trend in de prevalentie uit
het verleden en de schatting van het aantal patiënten in 2000 en 2020
voor de bevolking van 65 jaar en ouderTabel 11 (prognose) Ontwikkeling uitgaven AOW, gezondheidszorg
en belasting uit pensioenen, 2001–2040 (als percentage van het bbp (bruto
binnenlands product))Tabel 12 Tijdsbesteding aan vrijwilligerswerk en informele
hulp naar leeftijd (2000) in uren per week en in percentages van de totale
hoeveelheid vrije tijd.Tabel 13 (prognose) Gemiddeld besteedbaar inkomen 65+
t.o.v. huishoudens jonger dan 65 jaar, basispadTabel 14 (prognose) Huishoudens met meer dan 10 jaar onvolledige
opbouw AOW (in procenten)BIJLAGE 10AfkortingenlijstBIJLAGE 11LiteratuurlijstOfficiële stukkenKamerstukken (Tweede Kamer)Boeken, rapporten, tijdschriftartikelenInternet sitesHet complete literatuuroverzicht is gepubliceerd op de
site van de themacommissie Ouderenbeleid
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Gerelateerde publicaties

Kamerstuk 29549, nr. 5 b5Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 29549, nr. 5 b4Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 29549, nr. 5 b3Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 29549, nr. 5 b2Gerelateerde publicatie
Kamerstuk 29549, nr. 5 b1Gerelateerde publicatie

 
 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29549Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 10,3 Mb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 549Themacommissie Ouderenbeleidnr. 5RAPPORT THEMACOMMISSIE OUDERENBELEIDInhoudsopgaveTen geleide9   0.Toekomstvisie op het ouderenbeleid110.1. Slotbeschouwing11 0.2.Visie op het toekomstige ouderenbeleid
(Samenvatting)130.2.1. De toekomstige samenleving13 0.2.2. In 2040 zijn vier miljoen mensen
ouder dan 65 jaar14 0.2.3. De vier thema’s komen
tot een integrale visie samen15 0.3.Conclusies16 0.3.1. Een integrale aanpak160.3.2. Anticipeer op de toekomst16 0.3.3.Maatschappelijke participatie17 0.3.4. Creëer een solidaire samenleving18  Vrouwen18 Allochtonen18 0.3.5. Creëer een adequate woonomgeving19 0.3.6. Garantie voor goede zorg200.3.7. Minister voor Ouderenbeleid20 0.3.8. Een Europese dimensie21 0.4.Aanbevelingen22   1.Procedures en (nieuwe) werkwijzen261.1. Instelling en samenstelling26 1.2. Opdracht, taakstelling en focus27 1.3. (Nieuwe) werkwijzen29   2.Wonen en woonomgeving362.1.Inleiding36 2.2. Meer ouderen, meer diversiteit36 2.3. Woning en woonomgeving dienen «levensloopbestendig»
te zijn37 2.4. De kabinetsplannen zijn niet
toereikend39 2.5. Conclusies42   3.Welzijn453.1. Welzijn en welbevinden vormen
de basis voor de kwaliteit van het leven453.2. Toekomstige senioren zijn mondiger
en individualistischer46 3.3. Consultatiebureaus voor ouderen
gewenst47 3.4. Mobiel zijn en mobiel blijven49 3.5.Blijven participeren49 3.6. Conclusies51   4.Zorg524.1. Inleiding524.2. Levensverwachting en gezondheidssituatie52 4.3.De vraag naar zorg stijgt53 4.4. Werken aan een betere gezondheid54 4.4.1. Preventie54 4.4.2.Behandeling55 4.5. Het aantal patiënten met
dementie zal stijgen58 4.6. Personeelsontwikkelingen in de
zorg58 4.7. Debat over het levenseinde blijft
actueel594.8. Conclusies59    5.Werk en inkomen615.1. Inleiding61 5.2. Deelname van ouderen aan het
arbeidsproces bevorderen615.3.Inkomenspositie van ouderen divers64 5.4.Toekomstbestendigheid van pensioenvoorzieningen
en de AOW645.5. Met de juiste maatregelen zijn
zorg- en welzijnsvoorzieningen houdbaar65 5.6. Conclusies65   Bijlagen1.Plan van Aanpak68   2.Samenvatting adviesrapporten 2.1.samenvatting adviesrapport VROM-raad82 2.2.samenvatting adviesrapport Gezondheidsraad86 2.3.samenvatting adviesrapport Sociaal-Economische
Raad 88 2.4.samenvatting adviesrapport Raad
voor Maatschappelijke Ontwikkeling92    3.Verslag internetdiscussie «Zowilikoudworden»95   4.Verslagen werkbezoeken en conferentie 4.1.werkbezoek Friesland1134.2.werkbezoek Limburg116 4.3.werkbezoek Amsterdam120 4.4.werkbezoek Den Haag1264.5.werkbezoek Zeeland132 4.6.conferentie AARP te Londen138    5.Verslag «group-decision-room-sessie»156    6.Slotverklaring generatieforum176    7.Deelnemers klankbordbijeenkomst179    8.Matrix leefstijlonderzoek180    9.Tabellen181   10.Afkortingenlijst185   11.Literatuurlijst186TEN GELEIDEVergrijzing raakt de hele samenleving. De vergrijzing is geen ramp of
bedreiging maar biedt politieke en maatschappelijke uitdagingen.De Tweede Kamer besloot tot het instellen van een themacommissie Ouderenbeleid
om een integrale visie te ontwikkelen op het ouderenbeleid voor de middellange
(10 jaar) en lange termijn (30 jaar). Wij, de leden van de commissie, behoefden
daarbij niet afhankelijk te zijn van de gebruikelijke methoden en procedures
van de Kamer maar mochten eigen werkwijzen gebruiken. Vanaf het begin hebben
wij dit als echte volksvertegenwoordigers gedaan. Toegankelijk, uitgaande
van wat mensen, maatschappelijke organisaties en wetenschappers vanuit hun
ervaring en deskundigheid te vertellen hadden. Wij zijn de dialoog met hen
aangegaan. Wij vergaderden in het openbaar, gingen naar organisaties, spraken
met mensen en hebben een eigen interactieve internetsite ontwikkeld met een
forumdiscussie. Deze werkwijze had tot gevolg dat er meer maatschappelijke
discussie rondom het thema «vergrijzing» heeft plaatsgevonden.
Juist deze discussie – die wij door onze activiteiten hebben aangezwengeld –
werkte op zijn beurt weer inspirerend op de leden van de themacommissie. Deze
manier van werken, zou ons kwetsbaar hebben kunnen maken, evenals het feit
dat we veel vragen stelden aan wetenschappers, maatschappelijke organisaties
en mensen uit het veld. Dit is echter niet het geval gebleken.Heel bijzonder zijn de adviezen gebleken die de commissie gelijktijdig
gevraagd heeft aan de Sociaal-Economische Raad (SER), de Raad voor de Volkshuisvesting,
de Ruimtelijke Ordening en het Milieubeheer (VROM-raad), de Raad voor Maatschappelijke
Ontwikkeling (RMO) en de Gezondheidsraad (GR). Onze adviesaanvraag was gericht
op «hoe wil men oud worden». Dat leverde prachtige rapporten op
met boeiende vergezichten. De door ons gestelde vragen richtten zich niet
alleen op de nu hoogbejaarden maar ook op zogenaamde babyboomers en de jongeren.
Hoe willen zij oud worden? Een ouderenbeleid dat zich uitsluitend richt op
ouderen is «te laat beleid». Het was een doorkijk op een waardevolle
samenleving waarin veel ouderen hun bijzondere waarde kunnen verwerkelijken.
Ouderen zijn gewone mensen, waarvoor de gewone samenleving zo ingericht moet
zijn dat ze daar ook zo gewoon mogelijk aan kunnen deelnemen. Een omgeving
waar vervoer, levensloopbestendig wonen, winkels, arts, bushalte, aanspraak,
ontspanning en maatschappelijke betrokkenheid aanwezig zijn. Dat is voor jong
en oud waardevol en veelal ook nodig om een solidaire samenleving mogelijk
te maken.Tijdens het generatieforum «Verzilver de toekomst» hebben
de adviesraden ook een belangrijke bijdrage geleverd. Het debatteren over
deze toekomstvisie met 150 zeer diverse genodigden in de Plenaire Zaal van
de Tweede Kamer leverde geëngageerde deelnemers op. Daar moeten dan wel
beleidsmaatregelen voor worden genomen. Die zijn in onze aanbevelingen terug
te vinden.Als titel van het rapport is gekozen voor «Lang zullen we leven!».Gaandeweg realiseerden wij ons dat het een «maatschappelijke prestatie»
is dat zoveel mensen zo oud kunnen worden in een relatief goede gezondheid
en onder goede leefomstandigheden. Tegelijkertijd zagen wij dat de maatschappelijke
ontwikkelingen zoals vermaatschappelijking van de zorg, onvoldoende doorklinken
naar beleidsmaatregelen voor de toekomst.Wij willen allemaal oud worden. De vraag is hoe de samenleving en haar
burgers zich daarop voorbereiden. Ouderen zullen meer en langer blijven werken, meer te besteden hebben, eigen keuzes willen maken, gewend
zijn aan service en inspraak. Tevens een langere levensverwachting kennen
en een langere fase van vitaliteit, veelal eindigend in een fase van kwetsbaarheid
en afhankelijkheid. Dat houdt in, dat preventief beleid hard nodig is.Het ouderenbeleid heeft niet in de eerste plaats met leeftijd van burgers
te maken. Leeftijd als onderscheidend criterium verliest meer en meer aan
gewicht. Er is een grote diversiteit in de doelgroep ouderen en die neemt
alleen maar verder toe. Toekomstig beleid, kan beter generatiebeleid worden
genoemd.Welzijn, hoewel veelal geassocieerd met voorzieningen, is ook een begrip
geworden dat een eigen waarde heeft, namelijk «welbevinden». Het
moet leidend zijn bij alle voorzieningen van wonen, woonomgeving, zorg, inkomen
en arbeid. De kwaliteit van leven, het gevoel er bij te horen, bepaalt de
tevredenheid. Een hoog inkomen, een optimale gezondheid of een perfecte woonsituatie
zijn daarin niet persé voorwaarden.Waardevol was te ervaren dat we als vertegenwoordigers van diverse politieke
stromingen elkaar konden vinden in de activiteiten en de contacten in het
werkveld. De inhoud stond steeds voorop. Het luisteren en meedenken over beleidsmaatregelen
die op de middellange en lange termijn nodig zijn om met ontgroening en vergrijzing
om te gaan, leidde tot door de hele commissie gedragen aanbevelingen. Hoe
deze aanbevelingen geconcretiseerd moeten worden, ligt voor de verschillende
politieke vertegenwoordigers mogelijk verschillend.Dat is een grote uitdaging! Wij hopen, dat het rapport en de bijlagen,
discussie en voorwaarden opleveren om een lang en gelukkig leven mogelijk
te maken, in een samenleving die van ons allen is. Wij hebben als commissie
veel «integraal» bij elkaar gebracht. Wij willen daarbij de staf
dankzeggen voor haar inzet.Nu is het belangrijk dat deze aanbevelingen worden omgezet in concrete
maatregelen, zonder schotten, door het kabinet en de Tweede Kamer. Wij hebben
er als commissie naar toegewerkt om het rapport nu te presenteren zodat de
aanbevelingen die in deze kabinetsperiode niet te verwezenlijken zijn, ook
in zowel de verkiezingsprogramma’s van de politieke partijen als in
het regeerakkoord door een volgend kabinet kunnen worden meegenomen. Wij hopen
dat u een gevoel van urgentie met ons deelt.Dus laat dit rapport niet het einde zijn maar het begin!Niny van Oerle-van der Horst,Voorzitter themacommissie Ouderenbeleid.0. TOEKOMSTVISIE OP HET OUDERENBELEID0.1. SlotbeschouwingIntegrale visieDit rapport van de themacommissie Ouderenbeleid (na deze paragraaf genoemd:
commissie) begint met de slotbeschouwing en samenvatting om de lezer meteen
in enkele pagina’s duidelijk te maken wat de kern is van haar activiteiten
en uitkomsten. Het aantal ouderen in Nederland neemt toe: Nederland telt momenteel
2,2 miljoen mensen die ouder zijn dan 65 jaar, over 30 jaar zijn dat er meer
dan 4 miljoen.De themacommissie heeft geanalyseerd hoe de nieuwe generatie ouderen oud
wil worden. De opdracht van de commissie was het formuleren van een integrale
visie op het toekomstige ouderenbeleid voor de middellange (10 jaar) en lange
termijn (30 jaar). De commissie doet dit aan de hand van vier thema’s:
Wonen en woonomgeving, Welzijn, Zorg en Werk en inkomen. Bij de uitwerking
van de opdracht bleek het overigens lastig om telkens onderscheid te maken
tussen de middellange en de lange termijn. Bovendien bleek het onvermijdelijk
op onderdelen ook te letten op de huidige tekorten.In paragraaf 0.2 geeft de themacommissie haar integrale visie op
het ouderenbeleid voor de toekomst. De verschillende thema’s die de
commissie bij haar werkzaamheden heeft betrokken zijn in deze visie geïntegreerd.
Ook de conclusies en aanbevelingen zijn aan het begin van het rapport opgenomen.
Met deze achtergrond wordt de lezer uitgenodigd om van de oorspronkelijke
thematische aanpak kennis te nemen, die in de hoofdstukken 1 t/m 5 is weergegeven.De commissie geeft daarnaast antwoord op de vraag of themacommissies kunnen
bijdragen aan een nieuwe werkwijze van de Kamer. Hiervoor heeft de commissie
geëxperimenteerd met vernieuwende werkwijzen (zie hoofdstuk 1). In een
apart evaluatierapport zal de totale werkwijze van de themacommissie onder
de loep worden genomen; daarbij zullen alle ontplooide activiteiten worden
beschouwd.1De themacommissie heeft veel activiteiten ontplooidDe commissie is haar werkzaamheden gestart in november 2003 (in hoofdstuk
1 wordt daarop gedetailleerd ingegaan) met als doel, door middel van gesprekken
met deskundigen en burgers (van alle leeftijden), werkbezoeken, (internet-)discussies
en adviezen van adviesraden te komen tot een visie op het ouderenbeleid over
10 à 30 jaar Dit is van belang in verband met de huidige ontgroening2 en vergrijzing die naar verwachting in 2040 een hoogtepunt
zal bereiken. Het gaat de commissie nadrukkelijk niet om een korte termijnvisie.De commissie heeft bij haar activiteiten veel betrokkenheid en enthousiasme
ervaren van mensen die zij heeft gesproken. De interacties van velerlei aard
waren zeer nuttig. De aanpak van de commissie is telkens positief ontvangen
in de samenleving, zowel door burgers als door bestuurders. Gebleken is dat
het samen onderzoeken van een probleem leidt tot het gezamenlijk zoeken naar
en vinden van oplossingen.VooruitgangOverigens stelt de aankomende vergrijzing de samenleving niet alleen voor
problemen, de hogere levensverwachting en het langer gezond blijven van ouderen
is een verworvenheid die duidt op maatschappelijke vooruitgang. Dit biedt
kansen en mogelijkheden, bijvoorbeeld om langer maatschappelijk actief te
blijven. Het gaat daarbij om te bevorderen dat ouderen tot aan de pensioengerechtigde
leeftijd blijven werken én dat zij aan vrijwilligerswerk
en informele hulp (mantelzorg) deelnemen. Het komt erop aan het menselijk
kapitaal gedurende de hele levensloop beter te gebruiken, mede ter voorkoming
van sociale uitsluiting en isolement.De vier adviesraden die op verzoek van de Tweede Kamer voor de commissie
een advies voor het formuleren van een ouderenbeleid hebben gegeven, komen
eveneens tot de conclusie, de ene raad nadrukkelijker dan de andere, dat een
ouder wordende samenleving uitdagingen en positieve kanten heeft. Dit is goed
terug te zien in de titel van het advies van de Gezondheidsraad «Vergrijzen met ambitie»1.Veel diversiteit onder ouderenEr is veel diversiteit onder alle groepen in de samenleving, en dus ook
onder ouderen; dé oudere bestaat niet. Toch is het nodig om ouderenbeleid
te voeren, want de samenleving zal door de vergrijzing veranderen. Vanwege
de ontgroening van de samenleving zal er meer aandacht aan ouderen moeten
worden besteed. Nu vormen ouderen nog een kleine groep, maar over tien, twintig
jaar zijn er heel wat meer ouderen, dus heel wat meer rollators op straat.
Voor de toekomst zijn andere vormen van (openbaar) vervoer en andere woonvormen
nodig. Er zullen onder ouderen meer alleenstaanden en vooral meer mensen zonder
kinderen zijn, meer vrouwen met werkervaring en een eigen pensioen en meer
allochtone ouderen. Ook dient er naar de zorg en de arbeidsmarkt te worden
gekeken, en in het algemeen ook naar de beeldvorming over ouderen. Kortom,
er is een ander ouderenbeleid nodig.Ouderenbeleid is niet exclusief voor ouderen, maar voor alle leeftijden.
Zo stelt de SER in zijn rapport Van alle leeftijden: «Een
ouderenbeleid op het gebied van werk en inkomen dat zich uitsluitend richt
op ouderen, is te laat beleid.» De positie van ouderen op de arbeidsmarkt
en hun inkomen wordt immers bepaald door de financiële en carrièrekeuzes
die zij gedurende hun hele leven hebben gemaakt. De themacommissie vindt dat
er een design for allnodig is op alle terreinen,
bijvoorbeeld op het terrein van wonen en woonomgeving: een woning die voor
ouderen geschikt is, is geschikt voor iedereen. Eenzelfde design for all is wenselijk voor vervoer, technologie, arbeidsmarkt
en industriële producten.Een adequaat niveau van welvaart en welzijn is noodzakelijkEen ouderenbeleid voor de toekomst dient in grote lijnen gericht te zijn
op het waarborgen van een adequaat niveau van welvaart en welzijn van ouderen,
met een daarbij behorende adequate inkomensvoorziening voor ouderen (door
bevordering arbeidsparticipatie en een evenwichtige inkomensverdeling)2 en een toegankelijke, hoogwaardige en voldoende beschikbare
(gezondheids-)zorg. Een adequaat niveau van welzijn voor ouderen betekent
voldoende ontmoetingsmogelijkheden, een toegankelijk aanbod van dienstverlening
en voldoende geschikte en hoogwaardige huisvesting.Ook het bevorderen van de maatschappelijke participatie van ouderen (door
deelname aan hetzij de arbeidsmarkt, hetzij vrijwilligerswerk en mantelzorg)
is een onderdeel van het ouderenbeleid. Het gaat daarbij om een betere benutting
van het menselijk kapitaal gedurende de hele levensloop.De themacommissie acht het van wezenlijk belang dat het pensioenstelsel
en de AOW toekomstbestendig zijn. Het tijdig nemen van maatregelen en het
geven van goede voorlichting zijn cruciaal. Ook op dit punt is het helder
dat ouderenbeleid niet uitsluitend ouderen betreft. De jongere generatie zal
immers op basis van de bestaande regelingen keuzes maken voor haar toekomstige
inkomenspositie. De institutionele kaders en regelingen dienen
daarom bestand te zijn tegen toekomstige ontwikkelingen. In die zin is het
waarborgen van intergenerationele en intragenerationele solidariteit van belang1.0.2. Visie op het toekomstige ouderenbeleid (Samenvatting)0.2.1. De toekomstige samenlevingWij hebben te maken met een veranderende samenleving, die nieuwe eisen
stelt aan de inrichting. De afgelopen vijftig jaar heeft er een enorme ontwikkeling
plaatsgevonden, die de context van het ouderenbeleid inkleurt. Destijds woonden
ouderen meestal in de slechtste woningen, AOW vormde voor velen de enige bron
van inkomsten, bijna alle mannen werkten tot hun 65ste jaar en de zorgsector
was nog in opbouw. Er zijn momenteel veel meer mensen (relatief en absoluut)
ouder dan 65 jaar, de levensverwachting is hoger, de woonsituatie is verbeterd,
de arbeidsmarkt is totaal veranderd en steeds meer mensen hebben uitzicht
op een aanvullend pensioen naast de AOW.Iedere levensfase biedt vele uitdagingen, kansen, positieve prikkels en
vitaliteit. De vergrijzing van de samenleving is een waardevolle ontwikkeling.
De samenleving zal de ouderen nodig hebben, en de ouderen de samenleving.
De economische bijdrage van ouderen wordt onderschat; ouderen beschikken over
economisch, sociaal (en cultureel) en fysiek kapitaal. Hun economisch kapitaal
omvat onder andere eigen woningen, arbeid en pensioenen. Met het fysieke kapitaal
wordt bedoeld dat ouderen langer gezond zullen zijn en dat zij energie en
levenservaring te bieden hebben. En het sociaal kapitaal slaat op het sociale
netwerk van familie, buren, verenigingen etc. Vele verenigingen en verpleeghuizen
kunnen niet zonder oudere vrijwilligers. Dat kapitaal is er en het moet beter
benut worden. Er moet dus aandacht zijn voor welzijn, sociale netwerken, werk
en inkomen en wonen. Hierbij staat welzijn op de eerste plaats. Uit onderzoek
blijkt dat er anno 2005 gelukkig nog steeds een grote mate van solidariteit
in de samenleving is. Deze solidariteit moet beter georganiseerd en toekomstbestendig
worden gemaakt.Vergrijzing is een demografisch vraagstuk dat niet alleen ouderen betreft,
maar de gehele samenleving. Daarom is een design for all van belang, een ontwerp voor jong en oud. Een design for all, want
woningen die voor ouderen geschikt zijn, zijn voor verschillende groepen geschikt;
openbaar vervoer dat voor ouderen geschikt is, is voor iedereen geschikt,
etc. De groep ouderen moet volledig zijn opgenomen in de samenleving. Zij
zijn geen buitenstaanders voor wie een ander regime met een andere logica
geldt.Er wordt ook wat van ouderen verwacht. Actief en zelfbewust oud(er) worden
is een opdracht voor elke individuele burger. Deze zal zich naar zijn mogelijkheden
moeten voorbereiden op zijn eigen toekomst. Ook op het terrein van preventie
wordt een «eigen» bijdrage van ouderen verwacht, bijvoorbeeld
door voldoende te bewegen, door gezonder eten of door te anticiperen op de
juiste woningkeuze.Sommige zaken gaan vanzelf. Daar waar dit niet vanzelfsprekend is en/of
vanzelf gebeurt moeten de juiste voorwaarden worden geschapen en beleid worden
ingezet.Ontgroening is bijvoorbeeld geen natuurverschijnsel, maar grotendeels
een gevolg van een bewuste of onbewuste keuze van mensen om minder of geen
kinderen te krijgen. Zo zou bijvoorbeeld goede kinderopvang mogelijk een positieve
uitwerking op de ontgroening kunnen hebben.Dé oudere bestaat niet, met het toenemen van het aantal ouderen
nemen ook de onderlinge verschillen toe. Het criterium «leeftijd»
heeft op zichzelf een beperkte kracht. De verschillen tussen ouderen hebben
vooral betrekking op hun zelfredzaamheid. Zo zijn er verschillen in fysieke
zelfredzaamheid, financiële zelfredzaamheid en sociale zelfredzaamheid.1Fysiek zelfredzaamFysieke zelfredzaamheid betreft de mate van gezondheid. Vooral personen
boven de 75 jaar hebben lichamelijke beperkingen. Van de 55- tot 64-jarigen
heeft ruim eenderde langdurige lichamelijke beperkingen, van de 75- tot 84-jarigen
bijna driekwart en van de 85-plussers ongeveer 96%. De beperkingen
zijn ernstiger naarmate men ouder is, en worden veelal veroorzaakt door chronische
aandoeningen. Bij de psychische beperkingen komen depressies en cognitieve
klachten (dementie) het meest voor. Ernstige cognitieve klachten komen vooral
voor bij de zeer ouden. In de komende decennia zal er een sterke absolute
toename zijn van het aantal mensen met ziekten en functiestoornissen. Op basis
van demografische en epidemiologische trends is het te verwachten dat het
aantal patiënten in 2020 zal stijgen met 57% ten opzichte van
het jaar 2000.2Depressies en angststoornissen komen ook vaak voor bij ouderen (zie hoofdstuk
4). Soms zijn gevoelens van neerslachtigheid, verdriet en zich ongelukkig
voelen zo sterk dat zij een normaal leven onmogelijk maken. De sterkte van
deze gevoelens bepaalt de ernst van de depressie. Financieel zelfredzaamFinanciële zelfredzaamheid heeft betrekking op de hoogte van zowel
het inkomen als het vermogen. Vooral huiseigenaren hebben een beter inkomen
en een betere vermogenspositie; niet iedereen heeft geld genoeg om in een
woonzorgcomplex te wonen. De verwachtingen voor de inkomenspositie van ouderen
zijn over het algemeen positief. Er komen nieuwe groepen (voornamelijk mannen)
die een hoger pensioen hebben opgebouwd. Hierbij zijn echter ook kanttekeningen
te plaatsen. Steeds meer mensen halen de veertig dienstjaren niet die (in
de huidige situatie) nodig zijn voor een volledig pensioen. Ook zal een aanzienlijke
groep moeten rondkomen van een AOW-uitkering, in een aantal gevallen zelfs
van een onvolledige AOW-uitkering, al dan niet met een laag aanvullend pensioen.
Dit zijn vooral alleenstaande vrouwen en migranten.Sociaal zelfredzaamMet sociale zelfredzaamheid wordt bedoeld de hulp in de omgeving en het
hebben van netwerken. Een sociaal netwerk kan als hulpbron worden gezien bij
de toekomstige woning- en zorgbehoefte. Met name alleenstaande ouderen zonder
kinderen of sociaal netwerk zijn kwetsbaar. Sociale zelfredzaamheid is onmogelijk
zonder sociaal en cultureel kapitaal.0.2.2. In 2040 zijn vier miljoen mensen ouder dan 65 jaarMomenteel wonen er in Nederland 2,28 miljoen (14%) mensen van 65
jaar en ouder. Dit aantal zal de komende jaren oplopen van 2,48 miljoen (15,1%)
in 2010 tot 4,02 miljoen (bijna een kwart) in 2040, om daarna af te nemen.
In onderstaande tabel zijn de precieze cijfers en prognoses weergegeven.Tabel – Nederlandse bevolking naar leeftijdsgroep
(aantallen en aandelen) 0–19 jaar20–64
jaar65 jaar en oudertotaal absoluut%absoluut%absoluut% 20053 987 95724,510 028 89961,52 288 67014,016 305 52620103 938 63523,910 042 38861,02 481 43215,116 642 45020203 772 08822,59 839 22058,63 188 51219,016 799 82020303 742 86922,09 489 28555,73 789 72322,317 021 88020403 831 63522,59 171 31053,94 017 16023,617 020 11020503 800 85522,59 408 65455,73 696 40321,916 905 910Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek, 28-9-20050.2.3. De vier thema’s komen tot een integrale
visie samenIn de rapportage is er voor gekozen om de inhoudelijke thematische hoofdstukken
(2 tot en met 5) afzonderlijk te behandelen. In dit hoofdstuk daarentegen,
met de samenvatting, conclusies en aanbevelingen, komen de thema’s (Wonen
en woonomgeving, Welzijn, Zorg en Werk en inkomen) samen door het formuleren
van de integrale visie van de commissie op het
ouderenbeleid.Wonen en woonomgevingMet betrekking tot de woonwensen, de woonvormen en de woonomgeving van
ouderen is verbreding van het woningaanbod, meer diversiteit in woonsoorten,
meer investering in woningverbetering en kleinschaligheid nodig. Levensloopbestendigheid
van woningen is belangrijk (bouwen voor alle leeftijden). Een belangrijke
rol is daarbij weggelegd voor technologische oplossingen (zie hoofdstuk 2).WelzijnIn verband met vragen als hoe de vraag naar welzijn zich zal ontwikkelen,
wie de nodige welzijnsvoorzieningen moet organiseren en wat de verwachte kosten
daarvan zijn, is de commissie van mening dat welzijn een meer centrale plaats
in het overheidsbeleid dient te krijgen. De oprichting van een leerstoel «Welzijn
voor ouderen» kan hieraan bijdragen. Welzijn lijkt niet alleen een gunstige
invloed te hebben op de gezondheid, het lijkt ook de vraag naar duurdere vormen
van zorg en dienstverlening te remmen.ZorgBij de te verwachten ontwikkelingen in de zorg gaat het met name om de
groeiende vraag naar medische en zorgvoorzieningen en de personeelsbehoefte
in de zorg. Er is een stijgende behoefte aan zorg, zwaar intensieve zorg en
zorg aan dementerenden, en er is met name behoefte aan samenhangende, geïntegreerde
zorg voor ouderen met verschillende complexe problemen. Ook de vraag naar
thuiszorg neemt toe. De gezondheid van ouderen kan worden verbeterd d.m.v.
bijvoorbeeld preventie (meer bewegen, sport, gezonder voedsel, minder roken),
betere behandelmethoden en meer (klinisch) onderzoek. De verwachting is dat
de personeelsbehoefte in de zorg zal toenemen. Er worden suggesties gedaan
om dit probleem het hoofd te bieden, zoals verbetering van de opleiding en
afschaffing van lesgeld.Er wordt een toenemend aantal dementerenden verwacht, evenals een toename
van co-morbiditeit1 (Gezondheidsraad, 2005).
Daarom zijn er meer geriaters nodig en meer aandacht voor dit specialisme
bij de opleiding van huisartsen.Werk en inkomenOp het gebied van werk en inkomen is de vraag aan de orde wat de te verwachten
ontwikkelingen zijn bij de deelname van ouderen aan het arbeidsproces en vrijwilligerswerk
en de inkomenspositie van ouderen. Het is belangrijk de arbeidsdeelname te
bevorderen, die van ouderen in het bijzonder. Uiteindelijk zullen ook werknemers
er zelf voor kiezen langer door te werken, door de veranderingen in pensioenregelingen.
De grens van de AOW-gerechtigde leeftijd van 65 jaar dient onaangetast te
blijven, maar tegelijkertijd mag ontslag voor 65-plussers geen automatisme
meer zijn.De commissie verwacht dat mensen met een zwakke inkomenspositie vaker
een beroep op de bijstand zullen doen. Met name vrouwen en allochtone ouderen
blijken geen sterke inkomenspositie te hebben.Als de premielast van de AOW de draagkracht van de jongere generaties
te boven gaat, zal de AOW verder gefiscaliseerd moeten worden.0.3. Conclusies0.3.1. Een integrale aanpakIn deze paragraaf komen de conclusies van de hoofdstukken 2 tot en met
5 aan de orde, die zo veel mogelijk niet themagewijs, maar juist geïntegreerd
zijn geformuleerd. Daarbij komt dat de integrale gedachte een belangrijke
meerwaarde is van het werk van de commissie. Zo concludeert de commissie dat
het gericht weghalen van schotten tussen diverse financieringsstromen en belemmeringen
in wetten en regels belangrijk is. Zorg en voorzieningen moeten naadloos op
elkaar aansluiten, ook als het geld oorspronkelijk uit verschillende potjes
komt. Wat dit betreft kan de huidige praktijk worden verbeterd.De conclusies hieronder zijn staccato weergegeven, in de hoofdstukken
2 tot en met 5 wordt er dieper op ingegaan.• Er is op alle genoemde terreinen een design
for allnodig; een ontwerp dat geschikt is voor jong en oud.• Welzijn dient een meer centrale plaats te krijgen. Het belang van
een goede inrichting van de sociale omgeving moet worden benadrukt.• Loopbaanontwikkeling is te weinig geïntegreerd, waardoor meer
mogelijkheden voor (combinaties van) betaald en onbetaald werk nodig zijn.• Technische innovatie moet een topprioriteit worden.• Overheidsverantwoordelijkheden moeten op een zo laag mogelijk niveau
worden neergelegd.De lokale overheid zou de keuze van ouderen kunnen beïnvloeden door
het aantrekkelijk maken van woningen door middel van het aanbrengen van voorzieningen
in en rondom de woning. De centrale overheid dient dit beleid te bewaken en
erop toe te zien dat alle vraaggroepen evenwichtig op de markt aan bod komen.
Dit beleid kan worden opgenomen in de gemeentelijke gezondheidsplannen, die
elke vier jaar worden vastgelegd (volgens de Wet Collectieve Preventie Volksgezondheid).0.3.2. Anticipeer op de toekomstDe overheid dient mensen voor te lichten over hun oude dag. Het huidige
voorlichtingsbeleid van de overheid schiet tekort op het punt van voorlichting
over allerlei regelgeving die van belang is voor ouderen. De burger dient
te weten waar hij of zij aan toe is. Men zou meer voorgelicht dienen te worden
over de AOW, over de AOW-partnertoeslag die per 2015 afgeschaft zal worden,
en over de Algemene nabestaandenwet (ANW). De door de overheid
veronderstelde economische zelfstandigheid van vrouwen valt in de praktijk
erg tegen; veel vrouwen zijn door allerlei oorzaken niet economisch zelfstandig.
Dit geldt bijvoorbeeld voor de groep van vrouwen die hun carrière buitenshuis
(tijdelijk) hebben onderbroken om de zorg voor hun kinderen fulltime op zich
te nemen. Daarnaast zou, als oplossing voor de problemen met pensioenopbouw,
vrouwen die kinderen krijgen bijvoorbeeld de mogelijkheid kunnen worden geboden
om een eventueel pensioengat versneld op te vullen.De overheid beschikt over onvoldoende gegevens op dit punt. De commissie
heeft daarom de minister van SZW om meer informatie verzocht. Die informatie
is nog niet beschikbaar.Ook een eigen verantwoordelijkheid bij het zich voorbereiden
op het ouder wordenNatuurlijk hebben mensen een eigen verantwoordelijkheid voor het zich
voorbereiden op het ouder worden; zij kunnen anticiperen op de toekomst, bijvoorbeeld
door verhuizing of hun woning aan te passen om een ook voor ouderen geschikte
woning te verkrijgen. De rol van de overheid is het organiseren van de randvoorwaarden
door een verbreding van het aanbod van flexibele woningen (bijvoorbeeld levensloopbestendige
woningen). Woningcorporaties hebben daarbij een grote verantwoordelijkheid.
Het is aan de overheid de woningcorporaties hierop aan te spreken, bij voorkeur
met behulp van streefcijfer- of prestatieconvenanten.De essentie is dat elke oudere de keuze moet hebben te wonen op de manier
die hij of zij zelf wenst. Recht op privacy is daarbij uitgangspunt.Preventie tijdens de loopbaan en met betrekking tot gezondheidWat mensen zelf kunnen doen, is hun loopbaan op een bepaald moment zodanig
in te richten dat het mogelijk is om ook op hogere leeftijd nog aan het werk
te blijven. Uiteraard zal dat lang niet voor iedereen mogelijk zijn en moet
de werkgever daarvoor ook ruimte bieden, maar mensen kunnen wel zelf daarin
stappen zetten en kansen creëren.Op het terrein van preventie is er op individueel niveau gezondheidswinst
te behalen door mensen te stimuleren om meer te bewegen, minder te eten, minder
te roken en minder alcohol te consumeren. Op het niveau van de overheid acht
de commissie het wenselijk dat speciale programma’s worden opgesteld,
gericht op sociaal-economische verschillen bij ouderen.Men dient zich goed en tijdig te laten informeren over de pensioenvoorziening
om te bezien of er aanvullende verzekeringen wenselijk of noodzakelijk zijn.Het is belangrijk netwerken te hebben en te onderhouden voor allerlei
wederzijdse diensten en het tegengaan van eenzaamheid. Ook in betaald en onbetaald
werk kunnen netwerken worden gevonden.Een ander belangrijk punt is een leven lang leren; daarvoor moet de overheid
meer mogelijkheden en ondersteuning bieden.0.3.3. Maatschappelijke participatieMensen met een betaalde baan, vrijwilligerswerk, maar ook grootouders
die voor hun kleinkinderen zorgen, zijn betrokken bij de samenleving. Door
het uitstippelen van loopbaanbeleid kan dit voor langere tijd bestendigd worden.
Werkgevers dienen een leeftijdsbewust personeelsbeleid te voeren. Dit biedt
voor beide partijen voordelen; voor de werknemer is het een voordeel langer
betaald werk te kunnen verrichten en maatschappelijk te participeren en de
werkgever profiteert langer van ervaring en deskundigheid. Incentives op dit
punt zijn noodzakelijk, bijvoorbeeld werknemers verlof geven
als zij hun vader of moeder naar het ziekenhuis moeten begeleiden.Op het terrein van wonen en woonomgeving zou daarnaast geprobeerd kunnen
worden om mensen nadrukkelijker te betrekken bij de wijk waarin zij wonen.
Ook kan participatie worden bevorderd door mensen te stimuleren het zelf te
organiseren.0.3.4. Creëer een solidaire samenlevingDe commissie legt er de nadruk op dat het bij het creëren van een
solidaire samenleving om alle leeftijden gaat. Goed ouderenbeleid begint bij
jongeren. Daarbij gaat het om een evenwichtige verdeling van de lasten tussen én
binnen generaties, en tevens om solidariteit tussen arm en rijk, en tussen
ziek en gezond (inter- en intragenerationele solidariteit).Ook mantelzorg en vrijwilligerswerk van en door ouderen is een belangrijk
onderdeel van solidariteit. Zo bestaan er organisaties van ouderen die andere
ouderen bezoeken. Deze organisaties zijn zeer belangrijk en zij moeten dan
ook blijven bestaan.De beeldvorming over ouderen en een ouder wordende samenleving kan aanzienlijk
worden verbeterd. De ontwikkeling van een ouder wordende samenleving moet
worden gezien als een verworvenheid die mogelijkheden en kansen biedt, en
niet uitsluitend als financiële last.Als er op tijd maatregelen worden genomen, om de vergrijzing in goede
banen te leiden, dan zullen die nog betaalbaar zijn. De bedoelde maatregelen
worden in dit hoofdstuk genoemd.VrouwenEr is weinig bekend over de toekomstige inkomenspositie
(dus ook AOW en pensioen) en de mate van arbeidsdeelname van vrouwen. Overigens
ook niet van migranten en andere mogelijk kwetsbare (groepen) ouderen. Daarom
beveelt de commissie aan om hiernaar onderzoek te doen. Zij is van mening
dat armoede onder toekomstige oudere vrouwen dient te worden tegengegaan door
economische zelfstandigheid en pensioenopbouw van vrouwen te stimuleren en
te faciliteren. Dit kan een onderdeel van het levensloopbeleid zijn. De minister
van SZW is gevraagd om nadere informatie over de toekomstige inkomenspositie
van vrouwen.AllochtonenBinnen de groep van ouderen vormen allochtone ouderen (65-plussers) een
sterk in omvang toenemende groep (van de huidige 11,2% oplopend tot
bijna een kwart in 2050; zie bijlage 9, tabel 3).Allochtone ouderen maken weinig gebruik van welzijns- en woonvoorzieningen.1 Dit komt vooral door de hulp die geboden wordt door
hun kinderen, en door de wens van allochtone ouderen dat zij deze hulp bieden.
In de komende 10 à 15 jaar zal hun behoefte aan hulp alleen maar toenemen.
Kinderen bieden inderdaad veel hulp, maar men kan ervan uitgaan dat er een
breekpunt komt op het moment waarop de allochtone populatie hoogbejaard wordt
en de kinderen het niet meer alleen afkunnen.Dé allochtone oudere bestaat overigens niet. Er zijn grote gezondheidsverschillen
tussen de groepen. Bij ouderen van Turkse, Marokkaanse en Surinaamse afkomst
worden meer chronische aandoeningen en ernstige fysieke beperkingen geconstateerd
dan bij ouderen van Antilliaanse en Molukse afkomst en autochtone ouderen.
Ook bij de levensverwachting van allochtonen bestaan er duidelijke verschillen
naar land van herkomst2. Zo is de levensverwachting
van mannen van Marokkaanse afkomst ruim 3,5 jaar hoger dan die
van Nederlandse mannen, terwijl mannen van Turkse en Surinaamse afkomst gemiddeld
1,5 jaar korter leven dan hun Nederlandse seksegenoten. Vrouwen van Marokkaanse
afkomst leven gemiddeld bijna één jaar langer en vrouwen van
Surinaamse afkomst gemiddeld 1,5 jaar korter dan autochtone Nederlandse vrouwen.
De levensverwachting van vrouwen van Turkse afkomst en Nederlandse vrouwen
zijn ongeveer gelijk.Uit de eerdergenoemde onderzoeken blijkt ook dat de sociaal-economische
gezondheidsverschillen binnen de diverse groepen allochtonen een wisselend
beeld te zien geven. Opvallend is bijvoorbeeld dat die verschillen bij mannen
van Marokkaanse afkomst niet worden aangetroffen, terwijl ze onder Antillianen
en Arubanen zeer groot zijn.Er is geconstateerd dat gezondheidsverschillen naar sociaal-economische
positie, sekse en etniciteit veel minder met elkaar verweven zijn dan vaak
wordt verondersteld. Zij hebben een eigen karakter en vragen om zelfstandig
beleid1.Wat de inkomenspositie van allochtonen betreft wijst de Sociaal-Economische
Raad (SER) op de gevolgen van een onvolledige AOW-opbouw en een veelal beperkte
opbouw van aanvullend pensioen. Vooral ouderen uit de groep niet-westerse
allochtonen zullen in de toekomst met een laag inkomen te maken hebben en
zij zullen veelal aangewezen zijn op de bijstand.De commissie doet aanbevelingen over de inkomenspositie van allochtone
ouderen.20.3.5. Creëer een adequate woonomgevingHet verzorgingshuis als pensionwoning dient
niet te worden afgeschreven, omdat het door sommige mensen makkelijk en veilig
wordt bevonden. Het verzorgingshuis moet echter geen armenhuis worden doordat
er uitsluitend mensen komen te wonen die een duurdere wijze van wonen niet
kunnen betalen. Op de langere termijn zal de behoefte van mensen met het aanbod
meeveranderen.Er is ook nog winst te behalen door de bestaande woningvoorraad beter
te benutten.Bij het initiëren en ondersteunen van projecten dient er rekening
te worden gehouden met de specifieke wensen en mogelijkheden van bewoners,
waarbij recht moet worden gedaan aan ieders leefwijze.De leefbaarheid in de wijk, bepaald door beschikbaarheid van voorzieningen
en onderlinge contacten, is daarbij van groot belang.De woonkeuze dient te worden bepaald door de zorg- en woonbehoefte van
de bewoner en er dient rekening te worden gehouden met zijn financiële
situatie.Belemmeringen door financiële regels dienen te worden opgeheven,
onder meer door het wegnemen van schotten tussen allerlei regelingen.De commissie wil stimuleren dat mensen zich voorbereiden op een nieuwe
levensfase door het vroegtijdig maken van een woonkeuze. Zo kunnen woningen
gelabeld worden om het voor iedereen duidelijk te maken wat er bij de woningkeuze
aan zorg verwacht kan worden.Nieuwe ontwikkelingen op het gebied van domotica3, wensen op het terrein van generatiebestendig wonen en diversiteit
en meer dynamiek in de bestaande eigendomsverhouding (van huur naar koop en
van koop naar huur), vragen in de toekomst meer aandacht.0.3.6. Garantie voor goede zorgDe themacommissie wil benadrukken dat elke oudere recht heeft op privacy
en dus op zelfstandige woonruimte.De kwaliteit van de verzorgings- en verpleeghuizen moet worden gewaarborgd.
Hiervoor is de overheid verantwoordelijk.Omdat er nieuwe mengvormen zijn ontstaan, dekken de termen intra- en extramuralisering de lading niet meer en dienen te worden
vervangen door «wonen met allerlei gradaties van zorg». Er is
immers sprake van een glijdende schaal: iedereen woont, en iedereen heeft
verschillende gradaties van zorg en welzijn nodig. Feitelijk zijn er dus verschillende
vormen van wonen, zorg en welzijn te onderscheiden.Er komen zorgelijke situaties voor in verpleeghuizen; die moeten verbeterd
worden. Vooral gekwalificeerd personeel en goede begeleiding van (nieuw) personeel
zijn aandachtspunten. Dit spitst zich met name toe op de doeltreffendheid
van behandelingen en op de aandacht voor depressies en angststoornissen, incontinentie
en decubitus en op persoonlijke aandacht (zie Inspectie voor de Gezondheidszorg
2004). De sector Verpleging en verzorging zal te maken krijgen met personeelstekorten,
zowel in de thuiszorg als in de verzorgingshuizen en de verpleeghuizen. Verbetering
van opleidingen en afschaffing van het les/collegegeld zal kunnen bijdragen
aan een oplossing voor het personeelstekort.Verder moeten bepaalde ontwikkelingen worden gestimuleerd, zoals meer
nadruk op respijtzorg voor mantelzorgers, de mantelzorgmakelaar, een geriatrisch
specialisme bij huisartsen en de opzet van consultatiebureaus voor ouderen
(zie paragraaf 0.4.). Het kabinet moet zijn beleidsdoelstellingen en
de te leveren beleidsprestaties kwantificeren volgens de VBTB-systematiek1. In de kabinetsnota is een begin gemaakt met het ontwikkelen
van indicatoren en streefwaarden2. Daarnaast
heeft het kabinet een aantal maatregelen in gang gezet in reactie op de aanbevelingen
van de Task Force ouderen en arbeid. In de brief van de minister van SZW van
14 september 2004 is een overzicht opgenomen van maatregelen die de arbeidsparticipatie
van ouderen bevorderen3. Monitoring van deze
maatregelen moet plaatsvinden tot dat het doel is bereikt.Eenmaal in de vier jaar dient het kabinet een «Ouderenvisie»
op te stellen. Een jaarlijkse voortgangsrapportage
lijkt de commissie daarbij onontbeerlijk.0.3.7. Minister voor OuderenbeleidDe themacommissie is van mening dat de politieke en bestuurlijke aansturing
op het gebied van ouderenbeleid moet worden verzwaard. Het kabinet heeft in
zijn nota aangegeven te kiezen voor een lichte vorm van coördinatie,
gericht op monitoring van het in de nota uitgezette beleid en het organiseren
van periodiek interdepartementaal overleg4. De
themacommissie kiest echter voor het instellen van een minister voor Ouderenbeleid
om vorm te kunnen geven aan een geïntegreerd beleid. Om een goed evenwicht
te vinden tussen de financiële en sociale doelstellingen en om consistentie
in het beleid te bereiken is coördinatie vereist, zowel ten aanzien van
het beleid van de diverse overheidsinstellingen (op centraal en decentraal
niveau) als ten aanzien van het beleid van overheid en sociale partners5. De commissie onderschrijft de aanbevelingen van de
Algemene Rekenkamer uit 2003 ten aanzien van de sturingscomponenten in het
beleid met betrekking tot wonen, zorg en welzijn6.
Mede op basis van deze aanbevelingen doet de commissie voorstellen voor de
regie, de verantwoordelijkheid en de taken van de minister voor Ouderenbeleid:• De minister moet een richtinggevend kader opstellen waarin de randvoorwaarden
worden aangegeven waarbinnen de lokale beleidsuitvoering kan plaatsvinden.
De decentrale beleidsuitvoerders moeten goed weten wat de bedoelingen van
de centrale overheid zijn.Ook de burgers moeten op de hoogte worden gesteld. Door goed geïnformeerd
te zijn kunnen zij hun gemeente aanspreken op de uitvoering van het beleid.• De gemeenten zijn verantwoordelijk voor de regie op lokaal niveau,
uiteraard in onderlinge afstemming met de zorgkantoren. Het gaat hierbij niet
in de eerste plaats om bevoegdheden, maar om de legitimatie van de regierol,
opdat alle relevante actoren constructief deelnemen aan overleg onder leiding
van de regieverantwoordelijke.• Voor de welzijnsfunctie en de positie van kwetsbare groepen ouderen
moeten standaarden worden geformuleerd voor een verantwoord niveau van verzorging
van zelfstandig wonende (kwetsbare groepen) ouderen, zoals dementerenden en
psychiatrische patiënten.• De minister moet bewerkstelligen dat het ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport en het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer macro-economische afspraken maken over het op elkaar afstemmen
van zorg en (woning)bouw. In de volgende kabinetsperiode dient dit fundamenteel
geregeld te worden.• De minister draagt zorg voor adequate voorlichting aan (toekomstige)
ouderen over te voeren en in het verleden gevoerde beleid. Het is burgers
tot nu toe onvoldoende duidelijk gemaakt wat de consequenties zijn van genomen
overheidsmaatregelen.• Werk en inkomen wordt ook een taak van de minister voor Ouderenbeleid.De centrale overheid heeft als taak randvoorwaarden voor het welzijnsbeleid
voor ouderen te creëren. Belemmerende financieringsregelingen en wetten
en regels moeten op elkaar worden afgestemd. Een voorbeeld van die belemmeringen
constateerde de commissie tijdens haar bezoek aan gemeente Beek. Daar bleek
bij het realiseren van een woonzorgcentrum dat de bouwregelgeving van het
ministerie van VROM niet past bij de zorgwetgeving van het ministerie van
VWS. Typerend is het feit dat het College bouw ziekenhuisvoorzieningen (CBZ)
heel andere werkwijzen en uitgangspunten bleek te hanteren dan woningbouwcorporaties.
Dynamisch calculeren van de bouwkosten bleek bijvoorbeeld niet mogelijk.0.3.8. Een Europese dimensieDe vergrijzing is een fenomeen dat niet alleen in Nederland, maar ook
elders in Europa en zelfs wereldwijd voorkomt. Het huidige Nederlandse vergrijzingbeleid
is van recente datum1. Eind april 2005 heeft
het kabinet zijn integrale visie op de groeiende groep ouderen aan de Tweede
Kamer aangeboden (TK 29 389, nr. 5). Het debat met de Tweede Kamer over
deze kabinetsvisie moet nog plaatsvinden. De Europese Commissie heeft in maart
2005 een Groenboek gepubliceerd waarin vragen worden opgeworpen over de rol
van de Europese Unie.In internationaal verband wordt de discussie over de gevolgen van de vergrijzing
overigens al langer gevoerd dan in Nederland. In VN-verband is in 2002 in
Madrid het Actieplan Vergrijzing vastgesteld. In Europees verband zijn de
Lissabon-afspraken ter verhoging van de arbeidsparticipatie voor ouderen van
belang. Er is op het gebied van werk wel het een en ander in gang gezet; in
hoofdstuk 5 wordt daarop verder ingegaan.De commissie vindt dat er in het Nederlandse beleid meer aandacht zou moeten worden besteed aan de Europese ontwikkelingen op dit punt,
bijvoorbeeld aan de manier waarop in andere Europese landen belemmeringen
worden weggenomen voor de participatie van ouderen. In het genoemde Groenboek
worden stimuleringsprogramma’s op de terreinen van zorg en arbeid vermeld.De commissie heeft bij haar buitenlandse contacten documentatie over het
Nederlandse beleid (in het Engels) gemist. Daarbij komt dat de commissie onvoldoende
tijd en capaciteit heeft kunnen vrijmaken om op het punt van Europa toereikende
activiteiten te organiseren.Europa zou dus ook voor het ouderenbeleid nadrukkelijker op de kaart dienen
te worden gezet. Sterke verbindingen met Europese netwerken op macro- en mesoniveau
kunnen relevante inzichten en vernieuwingen opleveren. Er zijn ervaringen
van andere EU-lidstaten te melden, bijvoorbeeld op het terrein van preventie
(preventie voor alle leeftijden: van nazorg naar voorzorg) en een stimuleringsprogramma «Een
lang leven».Op het gebied van Europees ouderenbeleid neemt Nederland deel aan Europese
besprekingen, maar de Nederlandse inbreng is te passief en lijkt het overleg
niet te bevorderen1. Het risico hiervan is dat
het beleid voor Nederland door de EU wordt ingevuld. Dit terwijl (Nederlandse)
ouderen mobiel zijn in Europa – zij zijn reislustig – wat toch
een extra «drive» voor de Nederlandse overheid zou moeten zijn
om zich op het punt van ouderenbeleid in Europees verband in te spannen.Ook de commissie Europese Samenwerkingsorganisaties van de Eerste Kamer
stelt dat er bij de totstandkoming van Europese wet- en regelgeving in Nederland
wel sprake is van coördinatie binnen en tussen departementen, maar dat
er onvoldoende politieke sturing door het kabinet is (in overleg met parlement
en samenleving). Dit blijkt eveneens uit het rapport Sturing
EU-aangelegenheden, dat werd geproduceerd in het kader van het Programma
Andere Overheid.0.4. AanbevelingenAlgemeen1. Stel éénmaal in de vier jaar een integrale ouderenvisie
op, met een jaarlijks te verschijnen voortgangsrapportage.2. Nederland moet actief meedoen aan het Europese overleg over ouderenbeleid.Wonen en woonomgeving:3. Een wijk moet (ook) ouderenproof zijn; openbare ruimtes moeten toegankelijk
en veilig zijn. Dit is voor alle leeftijdsgroepen van belang. Gemeenten zijn
hiervoor verantwoordelijk en hierop aanspreekbaar.4. Om woonservicezones welzijn te organiseren moeten gemeenten meer bevoegdheden
krijgen over de planning en inrichting van wijken ten behoeve van wonen en
zorg voor ouderen (inclusief AWBZ-instellingen). Gemeenten moeten een rol
krijgen bij de uitvoering van de Wet toelating zorginstellingen (WTZi). Schotten
in financiële regels, die momenteel belemmerend werken op de aansluiting
tussen wonen en zorg, moeten worden weggehaald.5. Stop energie in het geschikter maken van woningen voor alle leeftijden
door flexibilisering van het woningaanbod (nieuwe vormen van levensloopbestendige
woningen), door het aanspreken van woningbouwcorporaties op hun taak om woningen
aan te passen en door voorlichting te geven over woningen en de woonomgeving
(d.m.v. een woonomgevingskeurmerk en woninglabeling).6. Maak het voor huiseigenaren makkelijker om de eigen woning aan te passen
door benutting van het eigen vermogen en door ontwikkeling van nieuwe eigendomsvormen
(innovatieve hypotheekproducten en tussenvormen tussen huur en koop).7. Gemeenten moeten eisen stellen aan huizenbouwers, zoals corporaties,
voor het levensloopbestendig maken van woningen. Een woonomgevingskeurmerk
moet een onderdeel worden van het Bouwbesluit.8. Versoepel de regels voor het bouwen en voor woningtoewijzing zodanig
dat mantelzorg in de directe omgeving mogelijk wordt.9. Er moet een stimuleringsmaatregel komen om de productie van woningen
voor bewoners met een zwaardere zorgvraag te verhogen.10. Vereenvoudig de regels voor de financiële bijdrage voor het verbouwen
van verpleeg- en verzorgingshuizen.11. Oudere (echt-)paren mogen niet tegen hun wil worden gescheiden; wonen
en zorg dient zodanig te worden ingericht dat scheiden niet nodig is.Welzijn:12. Design for all in het openbaar vervoer,
dus toegankelijkheid voor eenieder. Koppel de budgetten voor openbaar vervoer
aan elkaar om vervoersvoorzieningen te verbeteren. Nu bestaan budgetten voor
bijvoorbeeld streekvervoer en doelgroepenvervoer met vele regelingen naast
elkaar.13. Zet een krachtig wetenschaps- en kennisbeleid neer door:• het instellen van een leerstoel welzijn van ouderen;• meer onderzoek te verrichten naar co-morbiditeit bij, (multi-)medicijngebruik
door, en behandeling van ouderen;• onderzoek naar de relatie tussen welzijn en gezondheidszorg;• onderzoek te initiëren naar de oorzaken van de stijging van
de sterfte onder ouderen boven de 85 jaar;1• een internationale inspanning voor onderzoek op het gebied van
dementie;• onderzoek naar de voor ouderen relevante zorg- en welzijnsvoorzieningen;14. Start consultatiebureaus voor ouderen voor preventie, monitoring,
signalering, informatie, advies en het leveren van diensten voor wonen, welzijn
en zorg. De overheid dient voor de startfase een specifieke regeling te treffen.Zorg:15. Het kabinet moet meer geld investeren in preventie. Eerder genoemde
consultatiebureaus kunnen met preventieprogramma’s sociaal-economische gezondheidsverschillen bestrijden. In de Wet Collectieve Preventie
Volksgezondheid (WCPV) dient de doelgroep ouderen te worden opgenomen.16. Waarborg voldoende beschikbaarheid en goede kwaliteit van verpleeghuiszorg.17. Stimuleer deskundigheid op het gebied van de geriatrie binnen en buiten
het ziekenhuis. Besteedt in opleidingen (van bijvoorbeeld huisartsen en welzijnswerkers)
meer aandacht aan dit onderwerp.18. Geef meer aandacht aan tijdige diagnosticering en behandeling van
depressies, angststoornissen, incontinentie, decubitus en dementie.19. Poliklinische zorg dient dichter bij de mensen te worden geleverd.20. Leg de verantwoordelijkheden in de zorgketen wettelijk vast.21. Ontwikkel voor dementiepatiënten nieuwe, kleinschalige woonvormen
en realiseer een jaarlijkse toename van 1300 verpleeghuisplaatsen voor dementiepatiënten.22. Maak samen met industrie, zorgveld en verzekeraars een structurele
financiering van thuiszorgtechnologie mogelijk.23. Er dient in de zorg ook (meer) aandacht te zijn voor «gewone
zaken», zoals voldoende eten en drinken door ouderen (ter voorkoming
van ondervoeding en uitdroging).Werk, inkomen en maatschappelijke participatie:24. Maak mantelzorg aantrekkelijker, zowel financieel als organisatorisch,
door integratie van zorg in de loopbaan en respijtzorg. Vooral de zwaar belaste
mantelzorgers moeten worden ontlast.25. «Een leven lang leren» moet mogelijk zijn voor iedereen.
Vooral scholing vanaf 40 jaar moet met behulp van fiscale maatregelen
en overheidsfacilitering worden verbeterd.26. Bevorder de arbeidsdeelname van alle werknemers, die van ouderen in
het bijzonder. Stimuleer leeftijdsbewust personeelsbeleid. Zowel voor werknemers
als voor werkgevers zijn incentives denkbaar, zoals deeltijdpensioen in alle
pensioenregelingen en belastingvoordeel bij het in dienst hebben of houden
van oudere werknemers.27. Bevorder solidariteit, niet alleen tussen generaties, maar ook tussen
zieke en gezonde ouderen en arm(e ouderen) en rijk(e ouderen). Als de premielast
van de AOW de draagkracht van jongere generaties te boven gaat, zal de AOW
verder gefiscaliseerd moeten worden.28. Ontslag bij 65 jaar mag geen automatisme meer zijn.29. Verricht onderzoek naar de toekomstige inkomenspositie (dus ook AOW
en pensioen) van ouderen, en met name van vrouwen, migranten en andere kwetsbare
groepen ouderen.30. Informeer ouderen actief over hun toekomstige inkomenspositie en de
vergoedingen waar zij recht op kunnen hebben (huurtoeslag e.d.).31. Onderzoek of een kortere AOW-opbouwtijd moet worden geïntroduceerd
om een onvolledige AOW deels te ondervangen.32. Beperkende maatregelen van de bijstand mogen niet van toepassing zijn
voor mensen met onvolledige AOW (bijvoorbeeld m.b.t. de vakantietermijn).Bestuur:33. De coördinerend bewindspersoon dient een minister voor Ouderenbeleid
te zijn die bevoegdheden en een budget heeft.1. PROCEDURES EN (NIEUWE) WERKWIJZEN1.1. Instelling en samenstellingIntroductieHet aantal ouderen in Nederland neemt toe. Nederland telt 2,2 miljoen
mensen die ouder zijn dan 65 jaar. Over 30 jaar zijn dat er meer dan 4 miljoen.
De themacommissie Ouderenbeleid (verder te noemen themacommissie c.q. commissie)
heeft geanalyseerd hoe deze nieuwe generatie ouderen oud wil worden. De opdracht
van de themacommissie was het opstellen van een integrale visie op het op middellange (tot 10 jaar) en lange termijn (met
een doorkijk naar 30 jaar) te voeren ouderenbeleid. Deze opdracht is uitgevoerd
aan de hand van een viertal thema’s: Wonen en woonomgeving, Welzijn,
Zorg en Werk en inkomen. Dit rapport van de themacommissie bevat haar advies
over het integrale ouderenbeleid aan de Tweede Kamer.Op 9 september 2003 is de themacommissie Ouderenbeleid (TCOB) geconstitueerd.
De commissie is samengesteld uit de volgende leden:• mevrouw Niny van Oerle-van der Horst (CDA, voorzitter)• mevrouw Gerdi Verbeet (PvdA, ondervoorzitter)• mevrouw Anouchka van Miltenburg (VVD)• mevrouw Agnes Kant (SP)• mevrouw Eveline Tonkens (GroenLinks)1
/mevrouw Naïma Azough (GroenLinks)• de heer André Rouvoet (ChristenUnie)2• de heer Bas van der Vlies (SGP)De themacommissie is ambtelijk ondersteund door mevrouw Ellen Naborn,
mevrouw Sylvia Vink, de heer Nico Hogenhuis3
(allen Onderzoeks- en Verificatiebureau), mevrouw Sabine van Meeteren4, mevrouw Britta Adema (beiden Stafdienst Voorlichting),
mevrouw Anneke Maarleveld (Dienst Informatievoorziening), mevrouw Wietske
Veltman, de heer Ilje van der Ploeg (beiden Dienst Communicatie), de heer
Kees den Heijer (Dienst Verslag en Redactie), mevrouw Jacqueline Arentsen
(commissie-assistent, DCO Bestuur en Onderwijs) mevrouw Marjolein Beuker5 (griffier themacommissie Ouderenbeleid, DCO Bestuur
en Onderwijs) en de heer Erwin Sjerp (griffier themacommissie Ouderenbeleid,
DCO Sociaal en Financieel). Tevens is de themacommissie de medewerkers van
de ambtelijke diensten van de Tweede Kamer en betrokken externe organisaties
zeer erkentelijk voor de geleverde ondersteuning.De commissie heeft zich naar de burger vooral geprofileerd als één
commissie, daarmee is de politieke kleuring van de individuele Kamerleden
meer op de achtergrond geplaatst. Het gezamenlijk onderzoeken van een vraagstuk
heeft geleid tot het gezamenlijk zoeken naar oplossingen. Bij verschillen
van inzichten is er gezocht naar oplossingen en stond de inhoud voorop. Dit
is tijdens de verschillende commissieactiviteiten, zoals het generatieforum,
als zeer positief ervaren door betrokkenen, maar ook door de commissieleden
zelf. Burgers hadden het gevoel dat zij met alle leden konden praten zonder
dat daarbij politieke voorkeur een rol speelde, en dat zij inspraak konden
leveren. Al met al heeft de commissie haar optreden bij alle activiteiten
als positief ervaren; die activiteiten hebben haar in direct contact met de
kiezers c.q. de doelgroep gebracht. Zij is op een niet-politieke en innovatieve
manier de dialoog aangegaan met een breed scala aan partijen, waaronder burgers, beleidsmakers, wetenschappers en vertegenwoordigers van decentrale
overheden. Daarnaast heeft de commissie getracht een aanzet te geven tot een
omslag van de negatieve teneur in de samenleving naar een positieve denkwijze
over ouderen en ouderenbeleid. De commissie heeft in het maatschappelijke
debat geluisterd en gestudeerd, wat heeft geresulteerd in dit rapport.VoorgeschiedenisIn de begroting van het ministerie van VWS voor het jaar 2003 (TK 28 600
XVI, nr. 2) kondigde de regering voor eind 2003 een strategische verkenning
van de coördinatie van het intersectoraal ouderenbeleid aan, dus het
beleid ten aanzien van senioren en ouderen voor de middellange termijn (tot
2010) met een doorkijk naar de lange termijn (2030). Intersectoraal ouderenbeleid
is volgens de regering een zaak van vele sectoren en departementen. Het zou
een verkenning worden in dialoog met burgers en overige betrokkenen. De beleidsdoelstellingen
die uit deze verkenning zouden voortvloeien, zouden hun weerslag vinden in
diverse sectoren en bij verschillende ministeries1.
Het Kamerlid mevrouw Vietsch (CDA) was van mening dat het ouderenbeleid ook
in de Kamer integraal behandeld moest worden en zij diende bij de behandeling
van deze begroting op 27 november 2002 een motie in (TK 28 800-XVI,
nr. 61). In deze motie werd gevraagd om een «interdepartementale»
commissie Ouderenbeleid. Deze commissie zou daarbij aandacht moeten besteden
aan de vele problemen die samenhangen met de vergrijzing. Het zou moeten gaan
over alle elementen van ouderenzorg waarmee de overheid bemoeienis heeft2.De Kamer heeft op 15 april 2003 een wijziging van het Reglement van
Orde aanvaard die het mogelijk maakte themacommissies in te stellen (TK 28 822,
nr. 2). Vervolgens heeft de Kamer op 24 juni 20033 conform het daartoe strekkende voorstel (TK 28 923, nr. 1) besloten
tot de instelling van een tweetal themacommissies, te weten Ouderenbeleid
en Technologiebeleid. Met het oog op visieontwikkeling en het streven naar
samenhang en coördinatie van het beleid was het de algemene doelstelling
van de themacommissies, de politieke meningsvorming over belangrijke maatschappelijke
vraagstukken te bevorderen. Het ging hierbij om:a) onderwerpen die meer dan één ministerie aangaan, enb) toekomstgerichte onderwerpen, waarvoor de commissies kaderstellende
activiteiten zouden kunnen ontwikkelen.1.2. Opdracht, taakstelling en focusDe constituerende vergadering van de themacommissie Ouderenbeleid (TCOB)
vond plaats op 9 september 2003. Met de instelling van de themacommissie
is uitvoering gegeven aan de motie-Vietsch (TK 28 800 XVI, nr. 61), die
de Kamer op 5 december 2002 had aanvaard. De opdracht van de themacommissie
Ouderenbeleid was het opstellen van een integrale visie op het op middellange
en lange termijn te voeren ouderenbeleid. De themacommissie diende –
op basis van analyse, debat en gedachtewisselingen met relevante organisaties
en personen – bij te dragen aan de politieke oordeelsvorming over haalbare
en wenselijke ontwikkelingen op het terrein van het ouderenbeleid en daarmee
aanzetten te geven voor vernieuwende beleidsinitiatieven in politiek en samenleving.
De activiteiten van de themacommissie moesten kaderstellend, anticiperend,
initiërend en agendabepalend zijn. Al deze aspecten zijn neergelegd in
de opdrachtformulering (TK 28 923, nr. 1).Naar de mening van het Presidium van de Tweede Kamer moest de commissie
er in elk geval naar streven, activiteiten en resultaten vast te leggen in
een of meer richtinggevende documenten die voor het einde van de zittingsperiode
aan de Kamer zouden worden aangeboden. Daarnaast moest er op basis van de
verworven inzichten een debat in de Kamer worden geïnitieerd over daartoe
aanleiding gevende ontwikkelingen. De themacommissie Ouderenbeleid is verzocht,
toekomstige politieke, maatschappelijke en economische vragen, gerelateerd
aan de vergrijzing van de samenleving, in hun samenhang te inventariseren
en te behandelen. Daarenboven diende de themacommissie zelf initiatieven te
nemen om aan de maatschappelijke en politieke oordeelsvorming bij te dragen.
Ook diende de themacommissie te experimenteren met vernieuwende werkwijzen.De themacommissie is haar werkzaamheden begonnen met een korte oriëntering
op de belangrijkste vraagstukken betreffende het ouderenbeleid om op basis
daarvan te komen tot de vaststelling van een nader ingevulde agenda. De commissie
heeft als belangrijkste beleidsterreinen gekozen voor wonen en woonomgeving,
zorg, welzijn en werk en inkomen. Belangrijke aspecten zijn daarbij de betrokken
organisaties, de demografische ontwikkelingen en de toekomstige ontwikkelingen.
Na de probleemverkenning voerde de commissie op 17 november 2003 rondetafelgesprekken1 om tot een verdere invulling van deze clusters te komen.
Door met direct betrokkenen en deskundigen te spreken is er zicht ontstaan
op relevante aandachtsgebieden en op hiaten in het beleid.Naar aanleiding van de Kameropdracht (TK 28 923, nr. 1) en de daarin
geformuleerde uitgangspunten heeft de themacommissie de volgende probleemstelling
opgesteld:• Hoe dient het ouderenbeleid, dat verdeeld is over verschillende
beleidsterreinen, geïntegreerd te worden vormgegeven voor de middellange
en lange termijn? De integrale aanpak dient zich met name te richten op de
beleidsterreinen wonen en woonomgeving, welzijn, werk en inkomen, en zorg.• Waar zal de regie dienen te liggen voor dit integrale ouderenbeleid,
op lokaal, provinciaal of landelijk niveau?• Kan de themacommissie door een initiërende en agendabepalende
functie effectief bijdragen aan een nieuwe werkwijze van de Tweede Kamer?De probleemstelling is toegespitst op de verschillende beleidsterreinen
(wonen en woonomgeving, zorg, welzijn en werk en inkomen), telkens voor de
middellange en lange termijn:1. Welke ontwikkelingen zijn er te verwachten met betrekking tot de woonvormen
en de woonomgeving van ouderen?2. Hoe zal de vraag naar welzijnsvoorzieningen zich ontwikkelen en wat
zijn de verwachte kosten hiervan?3. Hoe kunnen de mogelijkheden van ouderen worden benut in termen van
optimalisering van de maatschappelijke betrokkenheid van ouderen?4. Welke ontwikkelingen zijn er te verwachten met betrekking tot de deelname
van ouderen aan het arbeidsproces en vrijwilligerswerk en bij de inkomenspositie
van ouderen?5. Hoe is de te verwachte vraag naar medische voorzieningen en de personeelsbehoefte
in de zorg?6. Welke ontwikkelingen zijn te verwachten in de vraag naar persoonlijke
dienstverlening?7. Hoe kan voorkomen worden dat deze ontwikkelingen niet gezien worden
uitsluitend als financiële last, maar als verworvenheid van de samenleving?Ter beantwoording van deze vragen is in het plan van aanpak1 een viertal fasen bij de werkzaamheden onderscheiden: 1. de probleemverkenning,
2. de signalering van aandachtsgebieden in het beleid, 3. een analyse van
informatie en 4. de rapportage. Uit analyses van beschikbare wetenschappelijke
studies en adviesrapporten en uit de resultaten van de commissieactiviteiten
volgt een aantal bevindingen op grond waarvan de themacommissie in dit rapport
enkele conclusies heeft getrokken en aanbevelingen heeft gedaan.1.3. (Nieuwe) werkwijzenInleidingDe commissie heeft zich, ten aanzien van de nieuwe werkwijzen, laten leiden
door de volgende vraag: «Kan de themacommissie door
een initiërende en agendabepalende functie effectief bijdragen aan een
nieuwe werkwijze van de Tweede Kamer?» Deze specifieke taakstelling
heeft de themacommissie Ouderenbeleid ingevuld door diverse experimentele
openbare en besloten commissieactiviteiten te ondernemen. De activiteiten
van de commissie hadden, in het licht van de maatschappelijke en politieke
oordeelsvorming, onder andere tot doel, het entameren van een maatschappelijke
discussie en de politieke agenda te bepalen2.
De doelgroepen die de themacommissie hierbij voor ogen had, waren direct betrokkenen,
burgers (generaties), wetenschappers, deskundigen en beleidsmakers.Met het oog op deze doelstelling heeft de commissie onder meer de navolgende klassieke werkwijzen gehanteerd: werkbezoeken, (rondetafel-)
gesprekken, algemene en schriftelijke overleggen. De nieuwe werkwijzen waarvan de commissie zich heeft bediend, zijn aan te
duiden met de trefwoorden: rondetafelgesprekken op locatie, group-facilityroom,
internetsite, internetforum, deelname 50-plusbeurs, openbare procedurevergaderingen,
generatieforum en advisering door een viertal adviesraden (VROM-raad, Raad
voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO), Gezondheidsraad (GR) en Sociaal-Economische
Raad (SER)). Hierna worden deze en andere activiteiten kort weergegeven.FactsheetMet het oog op de publieke bekendheid van de themacommissie heeft zij
een factsheet ontwikkeld waarin zij haar doelstelling toelicht en de commissieleden
introduceert. Deze factsheet is onder meer verzonden naar de deelnemers aan
de verschillende gesprekken, werkbezoeken en andere activiteiten van de commissie.Rondetafelgesprekken en gesprekkenDe themacommissie heeft in het kader van de probleemverkenning op 17 november
20033 drie openbare rondetafelgesprekken gevoerd
met belangenorganisaties, wetenschappers en maatschappelijke organisaties
over het ouderenbeleid. Deze gesprekken hebben een belangrijke inbreng opgeleverd
voor de afbakening van de onderwerpen (thema’s) van de commissie, wat
heeft geresulteerd in het plan van aanpak d.d. 12 december 2003. Tevens
heeft de commissie naar aanleiding van door derden/geïnteresseerden toegezonden
brieven en rapporten enkele afzonderlijk gesprekken4 gevoerd.Group Facility RoomDe themacommissie heeft op 14 juni 2004 gebruik gemaakt van de Group
Facility Room (GFR-workshop)1. Hieraan namen
bestuurders en ambtenaren van gemeenten, provincies en het Rijk deel. De centrale
probleemstelling was: «Waar in het ouderenbeleid zou de regie moeten
liggen?». In de rondetafelgesprekken (d.d. 17 november 2003) is
deze regiekwestie met name genoemd als een struikelblok bij het maken van
integraal ouderenbeleid. De themacommissie wilde graag van vertegenwoordigers
uit alle bestuurslagen hun visie op dit regievraagstuk vernemen door toepassing
van het GFR-systeem. De GFR is een elektronische vergaderkamer waarin vergaderingen
van groepen personen met speciale hardware en software («groupware»)
ondersteund kunnen worden. Alle deelnemers van deze groepssessie zitten op
hetzelfde moment bij elkaar en hebben elk een laptop tot hun beschikking.
Deze laptops zijn aan elkaar gekoppeld opdat informatie niet alleen automatisch
(anoniem) voor alle deelnemers beschikbaar komt, maar ook centraal verwerkt
en gepresenteerd kan worden door de leider van de sessie.De GFR-workshop is door de commissieleden en de deelnemers als zeer positief
ervaren. Een groot voordeel is de anonimiteit van de bijdragen. Deelnemers
gaven meningen over onderwerpen die zij in een «normale» discussie
wellicht nooit zo snel zouden geven. Er is op een compacte, snelle manier
veel informatie verzameld. Bovendien ziet de themacommissie het als een voordeel
dat het materiaal onverbloemd is. De GFR is een instrument dat zeker ook betrokken
kan worden bij de verkennende fase van toekomstige (parlementaire) onderzoeken
door de Tweede Kamer. In deze fase kunnen aanbevelingen, problemen en specifieke
aandachtsgebieden op een snelle en effectieve wijze worden verzameld.Werkbezoeken en (rondetafel)gesprekken op locatieIn de analyserende en informerende fase heeft de themacommissie werkbezoeken
afgelegd, gecombineerd met openbare rondetafelgesprekken met (regionale en
lokale) betrokkenen en deskundigen op locatie. Het accent van deze werkbezoeken
lag, in relatie tot ouderenbeleid, op de thema’s wonen en woonomgeving,
welzijn, zorg en werk en inkomen. Al waren de vier genoemde thema’s
het uitgangspunt, de onderlinge samenhang kwam steeds aan de orde. Met het
oog op mogelijke verschillen tussen de regio’s heeft de commissie getracht,
haar werkbezoeken zo veel mogelijk over Nederland te spreiden. Tijdens de
rondetafelgesprekken op locatie werden naast de genodigden ook belangstellenden
in de gelegenheid gesteld om te antwoorden op vragen van de commissie c.q.
om in te spreken.In het verlengde van de vier onderzoeksthema’s zijn de onderstaande
werkbezoeken georganiseerd, gecombineerd met openbare rondetafelgesprekken2:• Op 28 mei 2004 bracht de commissie in het kader van het thema
wonen en woonomgeving een werkbezoek aan Trynwalden (Friesland). Trynwalden
wordt gevormd door zeven dorpen in Friesland.• Op 21 juni 2004 bezocht de commissie verschillende projecten
op het gebied van zorg voor ouderen in Sittard en Beek (provincie Limburg/Westelijke
mijnstreek).• Op 8 september 2004 is in het kader van het thema allochtone
ouderen het verpleeghuis De Schildershoek in Den Haag bezocht3. Daarnaast heeft de themacommissie op 11 oktober 2004 in het
Kamergebouw een rondetafelgesprek gehouden met vertegenwoordigers van belangenorganisaties,
beleidsmakers, wetenschappers en deskundigen over het thema allochtone ouderen.• Op 18 oktober 2004 bracht de commissie in het kader van het
thema werk en inkomen een werkbezoek aan het uitzendbureau Oudstanding en het Regionaal Platform Arbeidsmarktbeleid (RPA) te
Amsterdam.• Op 17 januari 2005 bezocht de themacommissie in het kader
van het thema welzijn in de provincie Zeeland de gemeenten Borsele en Middelburg.De werkbezoeken en rondetafelgesprekken zijn organisatorisch en inhoudelijk
goed verlopen. Het doel van een werkbezoek, gevolgd door een openbaar rondetafelgesprek,
was onder meer het zich laten informeren en debatteren over regionaal/lokaal
ouderenbeleid. Daarbij heeft de themacommissie goede indrukken opgedaan over
de wijze waarop op lokaal en regionaal niveau de betrokken actoren zich voorbereiden
op en uitvoering geven aan toekomstgericht ouderenbeleid. De combinatie van
een werkbezoek en een openbaar rondetafelgesprek in de regio’s kan een
goed instrument zijn voor de Kamer en haar commissies om de betrokkenheid
met de regio te onderstrepen. Dit geldt ook voor een werkwijze waarbij belangstellenden
tijdens rondetafelgesprekken kunnen inspreken.Buitenlands werkbezoekEen buitenlands werkbezoek heeft plaatsgevonden in de vorm van deelname
aan een internationale ouderenconferentie in Londen van 17 tot en met 19 november
2004. De delegatie uit de themacommissie Ouderenbeleid bestond uit de leden
Van Oerle-van de Horst (CDA, voorzitter) en Van Miltenburg (VVD). Deze door
de AARP – een Amerikaanse ouderenorganisatie met 35 miljoen leden –
georganiseerde conferentie had als hoofdthema «Reinventing retirement:
strategies for an Aging World». Doelgroepen van de conferentie waren
onder meer parlementariërs, vertegenwoordigers van belangenorganisaties
en bedrijfsleven, beleidsmedewerkers en wetenschappers. De doelstelling was,
vanuit de eigen nationale context in een open dialoog (beleids)ervaringen,
standpunten en wetenschappelijke studies uit te wisselen1.Website «Zo wil ik oud worden»Om in een periode van zes weken (31 augustus tot en met 16 oktober
2004) met een grote groep burgers van gedachten te wisselen heeft de themacommissie
een eigen interactieve internetsite ontwikkeld www.zowilikoudworden.nl2. De themacommissie heeft ervoor gekozen om vanaf de
lancering van de internetsite «discussieaanjagers» actief bij
de site te betrekken. Deze aanjagers hebben een eerste aanzet tot discussie
gegeven, nieuwe onderwerpen aangedragen, en gedurende zes weken op de stellingen
gereageerd en bijdragen geleverd aan de discussie. Er kon met een druk op
de knop gereageerd worden op de stellingen, verdeeld over de vier thema’s
wonen en woonomgeving, welzijn, zorg en werk en inkomen, terwijl de discussie
een meer inhoudelijke en intensievere bijdrage van bezoekers verlangde. Het
belangrijkste doel van de website was informatie te krijgen van jong en oud
om te achterhalen wat zij voor nu en voor de toekomst op het gebied van ouderenbeleid
belangrijk vinden. De site was een plek waar burgers, anders dan bestuurders,
politici of wetenschappers, hun mening en ideeën konden geven. Elke week
is een themacommissielid gevraagd om zijn of haar mening te geven over de
gang van zaken op de site. De commissieleden bleven zo actief betrokken bij
het forum. Tijdens het forum is voorts een wekelijkse digitale nieuwsbrief
verschenen. De deelnemers aan het internetforum werden in de nieuwsbrief op
de hoogte gehouden van het laatste nieuws over ouderenbeleid en de activiteiten
van de themacommissie. Om extra aandacht voor de website te vragen zijn visitekaartjes
en flyers gemaakt met het internetadres van de website erop1. Daarnaast is voorafgaand aan het internetforum een
groot aantal organisaties benaderd met het verzoek, op hun website een internetlink
naar het forum op te nemen. Veel organisaties hebben gehoor gegeven aan dit
verzoek. Ook is er gedurende het internetforum een link op de website van
de Tweede Kamer geplaatst.In zes weken hebben 11.000 unieke bezoekers 17.000 stemmen met een inhoudelijke
toelichting uitgebracht en zijn er ca. 300 discussiebijdragen geplaatst. De
site is in totaal 26.413 maal bezocht. Zowel in aantallen bezoekers als inhoudelijk
is de internetdiscussie een succes te noemen2.
Het is voor de Tweede Kamer wellicht te overwegen de nieuwe internetsite van
de Kamer te voorzien van een functionaliteit waarbij een discussieforum tot
de mogelijkheid behoort. Daarbij kan worden gedacht aan onderwerpen die zich
lenen voor een brede maatschappelijke discussie. Interactieve inbrengen van
geïnteresseerden, belangstellenden en betrokkenen kunnen via een dergelijk
discussieforum interessante en bruikbare informatie opleveren voor bijvoorbeeld
Kamercommissies.50-plusbeursIn samenwerking met het Nationaal Comité Dag van de Ouderen en
met Seniorweb heeft de themacommissie zich op de 50-plusbeurs (22 tot en met
26 september 2004) in een eigen stand gepresenteerd. Het doel van deelname
aan de beurs was, commissieleden op een andere, informele manier in gesprek
te laten raken met een deel van de doelgroep. Omdat deze gesprekken wat meer
a-politiek gevoerd konden worden, was er meer focus op de inhoud. Daarnaast
kon het internetforum onder een grote groep mensen worden gepromoot, waardoor
meer bekendheid en reacties op stellingen werd gegenereerd. In de stand konden
bezoekers van de beurs op twee laptops direct reageren op stellingen of een
bijdrage leveren aan de discussie.AdviescollegesDe Tweede Kamer heeft namens de themacommissie Ouderenbeleid d.d. 28 mei
20043 een viertal externe adviescolleges4 verzocht, te adviseren over ouderenbeleid voor de middellange
en lange termijn. Dit betreft een parlementaire noviteit, voor het eerst in
haar geschiedenis heeft de Kamer een viertal adviescolleges uit diverse disciplines
gevraagd, te adviseren over eenzelfde beleidsonderwerp, namelijk«Ouderenbeleid».
De Sociaal-Economische Raad (SER) is gevraagd, te adviseren over het thema «Werk
en inkomen», de Gezondheidsraad (GR) over het thema «Zorg»,
de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) over de thema’s «Welzijn»
en «Zorg» en de VROM-raad over«Wonen en woonomgeving».
De themacommissie heeft van al deze instanties adviesrapporten in ontvangst
genomen: het RMO-rapport«Ouderen tellen mee» op 12 januari
2005, het SER-rapport «Van alle leeftijden» op 21 januari
2005, het rapport van de Gezondheidsraad«Vergrijzen met ambitie»
op 28 februari 2005 en het adviesrapport van VROM-raad «Oude bomen?
Oude bomen moet je niet verplanten» op 10 maart 2005. Mede op basis
van deze vier adviesrapporten heeft de commissie op 15 april 2005 een
generatieforum georganiseerd (zie paragraaf generatieforum). Tevens zijn de adviesrapporten5 als
belangrijke (informatie)bron betrokken bij de totstandkoming van het rapport
van de themacommissie.Hoewel de Kamer in het verleden vaker een beroep heeft gedaan op advisering
door adviescolleges in het kader van artikel 17 van de Kaderwet adviescolleges,
is de themacommissie zeer positief over de mogelijkheid om verschillende adviescolleges
over eenzelfde onderwerp te laten adviseren. Het biedt de mogelijkheid
tot wetenschappelijke advisering en onderbouwing over beleidsontwikkeling
vanuit een specialisatie. Daarbij wordt aangetekend dat het onderwerp zich
er, bijvoorbeeld vanwege zijn integrale karakter, wel voor moet lenen.GeneratieforumOp 15 april 2005 heeft de commissie een integraal generatieforum «Verzilver
de toekomst» georganiseerd in de Plenaire Zaal van de Tweede Kamer;
bij uitstek de plaats voor een democratisch debat1.
Het generatieforum was tevens live te volgen via de internetsite van de Kamer.
In het plan van aanpak was voor het generatieforum aanvankelijk voorgesteld
een viertal afzonderlijke werkconferenties te organiseren, maar de themacommissie
achtte het vanwege het karakter van het onderwerp meer opportuun één
integrale bijeenkomst te organiseren, waarin de vier onderzoeksthema’s
zouden worden behandeld. Tijdens het forum hebben ca. 150 externe genodigden
op interactieve wijze gedebatteerd over integraal ouderenbeleid. Met het generatieforum
werd onder meer beoogd, een discussie tussen de deelnemers op gang te brengen,
niet alleen op basis van wetenschappelijke kennis en ontwikkeling, maar juist
vooral op grond van wensen en noden van burgers (de generaties) c.q. de huidige
en toekomstige ouderen. Daarbij is getracht een brug te slaan tussen wetenschappelijke
visies (adviesrapporten) en maatschappelijke ontwikkelingen of de visie van
de aanwezige generaties. De deelnemers bestonden uit burgers, vertegenwoordigers
van maatschappelijke organisaties, wetenschappers en deskundigen, beleidsmakers
en politici die de themacommissie tijdens afgelegde werkbezoeken en rondetafelgesprekken
had ontmoet. Ook konden belangstellenden zich aanmelden voor deelname via
inschrijving op de internetsite (www.zowilikoudworden.nl). De gemêleerdheid
van de deelnemers was met het oog op de doelstelling een belangrijke voorwaarde
vooraf voor het welslagen van de bijeenkomst. Ter illustratie: de jongste
deelnemer was 17 jaar en de oudste 83 jaar, 43% van de deelnemers was
vrouw en 57% man. Tijdens het generatieforum zijn toelichtende presentaties
gegeven over de uitkomsten van een viertal adviesrapporten (VROM-raad, GR,
SER en RMO). Vervolgens zijn er stellingen voorgelegd aan de deelnemers, gevolgd
door een discussie tussen de deelnemers, waarna afrondend per stelling een
reactie volgde van de themacommissie. De discussie vond plaats onder leiding
van de heer prof. dr. P. Schnabel2. Om de deelnemers
te prikkelen tot debat en stellingname is gebruik gemaakt van een elektronisch
stemsysteem (stemkastjes), een voor de Kamer nieuw ondersteuningssysteem.
Tot tevredenheid van de themacommissie gaf het interactieve stemsysteem ondersteuning
om op een snelle en efficiënte manier over een complex onderwerp als
integraal ouderenbeleid te discussiëren, alsook om inzicht te verschaffen
in stellingen en standpunten. De bijeenkomst is afgesloten met een slotverklaring
van de commissie.De themacommissie is van oordeel dat het organiseren van dergelijke bijeenkomsten
een goed instrument kan zijn voor de Kamer en haar commissies om de betrokkenheid
met de burgers te bevorderen. Evenzo geldt dit voor de gehanteerde werkwijze,
waarbij het op gang brengen van een maatschappelijke discussie en het voeren
van een open dialoog met betrokkenen en belangstellenden voorop stond. Dit
met het oog op het nader tot elkaar brengen van burgers en politiek.Kabinetsnota «Ouderenbeleid in het perspectief van
de vergrijzing»In de instellingsbrief «themacommissies» van het Presidium
van de Tweede Kamer d.d. 28 mei 2003 (TK 28 923, nr.
1) is de behandeling van de kabinetsnota «Ouderenbeleid
in het perspectief van de vergrijzing» (TK 29 389, nr.
5), die de regering had voorzien in december 2003, toegewezen aan de themacommissie.
Maar zoals de staatssecretaris van VWS in haar nota schrijft, kon er door
de politieke ontwikkelingen van dat moment en de kabinetswisseling die daarop
volgde, in december 2003 alleen een plan van aanpak worden gepresenteerd (TK
29 389, nr. 1). Op initiatief van de themacommissie heeft er op 1 april
2004 een algemeen overleg met de staatssecretaris van VWS over dit plan van
aanpak (TK 29 389, nr. 2) plaatsgevonden. De Kamer heeft de definitieve
kabinetsnota op 19 april 2005 ontvangen. Door deze verlate ontvangst
heeft de themacommissie besloten tot de navolgende schriftelijke (procedurele)
behandeling.• Plaatsing van en oproep in de Staatscourant (20 mei 2005).
Belanghebbenden (derden) zijn opgeroepen tot het inzenden van een schriftelijk
commentaar op de kabinetsnota.• Inbreng van feitelijke vragen (7 juni 2005). De TCOB en de
commissies VWS, SZW, VROM – zijn in de gelegenheid gesteld, de regering
feitelijke vragen ter beantwoording voor te leggen over de kabinetsnota.Na ontvangst van de schriftelijke antwoorden d.d. 1 september 2005
is de behandeling van de kabinetsnota door de themacommissie aangehouden.
De themacommissie achtte gelet op de aangebroken onderzoeksfase verdere behandeling
van de kabinetsnota niet effectief. In het rapport is een reactie van de commissie
op de nota voorzien. Voorts wordt het Presidium verzocht om de (verdere) behandeling
van het rapport van de themacommissie en de kabinetsnota over te dragen aan één
of meer Kamercommissies. De themacommissie is van oordeel dat een integrale
en gecombineerde plenaire Kamerbehandeling van het rapport van de themacommissie
en de kabinetsnota daarbij voorop dient te staan.Openbare procedurevergaderingenDe themacommissie Ouderenbeleid heeft sinds haar instelling d.d. 9 september
2003 de procedurevergadering en commissievergaderingen in openbaarheid laten
plaatsvinden. De interne besprekingen van het (concept)rapport heeft de commissie
op 14 maart 2005 echter aanleiding gegeven te besluiten haar procedurevergaderingen
in beslotenheid te beleggen. Deze fase van het onderzoek was immers gebaat
bij een vertrouwelijk karakter van de vergadering. Hoewel de openbaarheid
van de procedurevergaderingen niet tot een grote toeloop van belangstellenden
heeft geleid, heeft de commissie grote waarde gehecht aan een zo transparant
mogelijk opereren1.KlankbordbijeenkomstMet het oog op de voorgenomen publicatie van het rapport heeft op 12 september
2005 een klankbordbijeenkomst plaatsvonden met enkele door de commissie genodigde
deelnemers2. De bijeenkomst was bedoeld om de
genodigden vertrouwelijk te informeren over de in ontwikkeling zijnde denkbeelden
c.q. visies van de commissie en om na te gaan of de aanbevelingen duidelijk
en krachtig genoeg waren. Daarbij was tevens voorzien in een toetsing op feitelijke
onjuistheden en technische aspecten.InformatieverzamelingDe commissie heeft met waardering kennisgenomen van door belangstellenden
toegezonden brieven en (onderzoeks)rapporten. Voor zover deze gegevens haar
tijdig hadden bereikt en voor zover het daarbij ging om zaken
waarbij er voor de commissie formeel een rol was weggelegd, heeft zij van
deze informatiebronnen1 en andere acties kennisgenomen
en gebruik gemaakt bij het opstellen van haar rapport. Sommige van de toegezonden
informatiedossiers hebben de commissie aanleiding gegeven tot het beleggen
van enkele afzonderlijke gesprekken.EvaluatieDe themacommissie heeft bovengenoemde activiteiten ontplooid om te kunnen
voldoen aan haar opdracht. Ze vormen een afgewogen combinatie van klassieke
en nieuwe werkwijzen. De keuze van haar activiteiten is vooral ingegeven door
de wens om in contact te komen met een verscheidenheid aan betrokkenen en
zo een brug te slaan tussen ideeën in de samenleving en de toekomstige
discussies in de Kamer. Daarbij heeft zij door middel van diverse activiteiten
getracht om de samenleving naar het Binnenhof te laten komen, en omgekeerd.
Dit rapport is het resultaat van het intensieve contact dat zij heeft gehad
met belanghebbenden in het kader van anticiperende, initiërende en agendabepalende
commissieactiviteiten. De commissie zal na afloop van de Kamerbehandeling
van het rapport, zoals aangekondigd in haar plan van aanpak de nieuwe werkvorm «themacommissie»
evalueren. Dit zal plaatsvinden mede op basis van de in het «draaiboek
onderzoek» opgesomde evaluatiepunten (TK 28 336, nr. 8).2. WONEN EN WOONOMGEVING2.1. InleidingDe themacommissie Ouderenbeleid heeft bekeken welke problemen er gepaard
zullen gaan met de ontwikkelingen die op de middellange (2020) en lange termijn
(2040) te verwachten zijn met betrekking tot de woonwensen, woonvormen en
woonomgeving van ouderen. Zij zal in de volgende paragrafen allereerst ingaan
op de diversiteit van woonwensen, zowel in kwantitatieve als kwalitatieve
zin (paragraaf 2.2). De «levensloopbestendigheid» van woning
en woonomgeving komt in paragraaf 2.3 aan de orde, en daarbij de gewenste
bouw en verbouw van woningen om dit te bereiken.De kabinetsplannen en de tekortkomingen op het punt van bouwen en wonen
worden in paragraaf 2.4 besproken. Daarbij komt het aanbod van diverse
woonvormen eveneens aan de orde. Ten slotte worden de conclusies weergegeven
in paragraaf 2.5.Voor het thema wonen en woonomgeving heeft de themacommissie werkbezoeken
gebracht aan Trynwalden (Friesland), De Schildershoek (Den Haag), Sittard
en Beek (Limburg) en Borsele en Middelburg (Zeeland) (de verslagen hiervan
zijn opgenomen in bijlagen).1Tevens heeft de themacommissie advies gevraagd aan de VROM-raad. Dit advies
is verschenen op 10 maart 2005 onder de titel: Oude
bomen? Oude bomen moet je niet verplanten (advies 046) (zie bijlage
2.1). Ook de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) heeft in zijn adviezen: Mogen ouderen ook meedoen (advies nr. 33) en Ouderen tellen mee (advies nr. 34) van december 2004 aandacht geschonken
aan wonen en woonomgeving. (In bijlage 2.4 is de samenvatting opgenomen)2.2. Meer ouderen, meer diversiteitVan de huidige 2,2 miljoen (14% van de bevolking) ouderen (65 jaar
en ouder) woont ruim 93% zelfstandig, van de 75-plussers ruim 85%.
Van de kwart miljoen Nederlanders van 85 jaar en ouder woont nog 66%
zelfstandig. Ongeveer 100 000 ouderen wonen in een verzorgingshuis en
circa 50 000 ouderen in verpleeghuizen.2De VROM-raad verwacht dat ook in 2020 het allergrootste deel van de ouderen
op zichzelf woont. Door de maatschappelijke ontwikkeling naar meer zelfstandige
woonvormen zal het wonen in een verzorgings- of verpleeghuis relatief minder
voorkomen, maar niet verdwijnen. In 2020 mag een toename van de zwaardere
zorgvraag verwacht worden (de geboortegolf wordt dan 75 jaar).Tijdens het werkbezoek aan Trynwalden (Friesland) kwam naar voren dat
het belangrijk is dat mensen zelfstandig kunnen blijven wonen. Anonimiteit
en vereenzaming dienen te worden voorkomen. In Trynwalden is het centrum Skewiel
opgericht, waarin allerlei faciliteiten bij elkaar zijn gebracht, zoals een
huisarts, een tandarts en een ergotherapeut tot en met een kindercrèche
en een restaurant. Trynwalden meldt positieve ervaringen hiermee.Veel mensen wonen in een ongeschikte woningOngeveer 40% van de ouderenhuishoudens (55-plussers) woont in een
geschikte woning. Dit aandeel neemt toe naarmate men een oudere leeftijdsgroep
in ogenschouw neemt. Zo woont van alle 75-plussers 60% in een geschikte
woning. Bij de huishoudens met leden met ernstige beperkingen
is dit ongeveer 66%. Van een bijzonder kwetsbare groep, de 75-plussers
met matige of ernstige lichamelijke beperkingen, blijkt 72% een geschikte
woning te hebben. Dit betekent dat ruim een kwart van deze oudste groep in
een minder geschikte woning woont. Een voor een hoogbejaarde ongeschikte woning
is een woning zonder bijzondere aanpassingen, met bijvoorbeeld een steile
trap en zonder bijzondere zorgvoorzieningen. Toch wil van deze groep driekwart
(194 000 huishoudens) «beslist niet» verhuizen, velen lijken
zeer gehecht aan hun woonsituatie. Als ouderen toch de stap zetten om te verhuizen,1 dan is hun gezondheid het belangrijkste motief. Een
ander motief is de mogelijkheid om zorg te ontvangen of de wens om kleiner
of comfortabeler te wonen.Van de kleine groep ouderen die wil verhuizen of zich daartoe genoodzaakt
ziet, wil meer dan de helft naar een woning die speciaal bestemd is voor ouderen.2 Daarbij gaat het zowel om (echt)paren als om alleenstaanden.
Het blijkt dat de ouderenwoning bij (echt)paren net zo gewild is als bij alleenwonenden,
terwijl voor de woonvormen die voldoen aan een zwaardere zorgvraag van bewoners,
alleenwonenden aanmerkelijk meer belangstelling tonen. Bij wonen in een verzorgings-
of verpleeghuis is het verschil tussen (echt)paren en alleenstaanden het grootst.
Een groot deel van de oudere huishoudens met een verhuiswens wil van een koop-
naar een huurwoning verhuizen. Ook hiervoor geldt dat bij alleenstaanden de
wens om van een koop- naar een huurwoning te verhuizen het grootst is. Hoger
opgeleiden overwegen vaker om te verhuizen zonder dat zij zich in sterke mate
daartoe genoodzaakt zien; zij oriënteren zich wat meer op een toekomstige
woning voordat de nood aan de man komt. Zij zijn minder geïnteresseerd
in speciaal voor ouderen bestemde woningen of woonvormen, met uitzondering
van goed uitgeruste woonzorgcomplexen3.2.3. Woning en woonomgeving dienen «levensloopbestendig»
te zijnIn verband met de groei van het aantal huishoudens van ouderen is nieuwbouw
noodzakelijk.4 Daarbij is het noodzakelijk te
waken voor veel van hetzelfde, in type, grootte en prijs. Omdat de vraag én
dynamisch is én gebaseerd is op fysieke aspecten (gezondheid), financiële
aspecten (inkomen en vermogen) en sociale aspecten (netwerk in de buurt, hechting
aan woonomgeving) is deze lastig voorspelbaar. Het gaat erom bij het streven
naar kwaliteit bij het wonen en het streven naar keuzevrijheid voor ouderen
een balans te vinden. Ouderen met de zwaarste zorgvraag hebben behoefte aan
mogelijkheden om te wonen met gegarandeerde zorg en diensten, zowel binnen
als buiten verzorgings- en verpleeghuizen.Zowel nieuw- als verbouw gewenstBij de verzorgings- en verpleeghuizen is naast nieuwbouw ook behoefte
aan verbouw.Door het relatief afnemen van het aantal plaatsen in verzorgingshuizen
en andere instellingen zal een toenemende vraag ontstaan naar andere vormen
van wonen5. Het ministerie van VWS gaat tot 2010
uit van een afname van de capaciteit van verzorgingshuizen met ongeveer 40 000
plaatsen als gevolg van extramuralisering.Intra- en extramuralisering: deze begrippen in de strikte zin van «behandeling
binnen of buiten de muren van een ziekenhuis of andere inrichting»,
kunnen niet meer als zodanig worden gehanteerd. Nieuwe mengvormen maken dit
onderscheid onbruikbaar. Deze mengvormen worden belemmerd doordat financiering
vanuit verschillende verstrekkers plaatsvindt. Er kan in de toekomst beter
worden gesproken van «wonen met zorg en welzijn» en «wonen
met ondersteuning».In de nota «Ouderenbeleid in perspectief van de vergrijzing»
van het kabinet is de behoefte aan verschillende soorten ouderenwoningen in
2030 becijferd op basis van verschillende scenario’s van het CPB1 en de bijbehorende ontwikkeling van de samenstelling
van de bevolking. De vraag zal stijgen van 140 000 woningen (bij een
aanbod van 100 000 woningen) op dit moment naar 225 000 tot 300 000
in de categorie verzorgd wonen in 2030. Niet alleen de demografie is bepalend
voor deze ontwikkeling, maar ook de leefstijl.Ouderen met een relatief lichte zorgvraag hebben behoefte aan aanpasbaarheid
en flexibiliteit van het woningaanbod. Hierbij gaat het om de fysieke kenmerken
van de woning, de eigendomssituatie, de zorg- en dienstenarrangementen en
het beheer. Voor de groep ouderen zonder hulpvraag gelden de «algemene»
vragen ten aanzien van de betaalbaarheid, de beschikbaarheid van een woning,
de beschikbaarheid van alternatieven en van de kwaliteit van de woning en
woonomgeving. Bij het initiëren en ondersteunen van projecten dient er
rekening te worden gehouden met de specifieke wensen en mogelijkheden van
bewoners, en dient recht te worden gedaan aan ieders levenswijze.Naast de woning, die zeer belangrijk is, is de woonomgeving zeker zo belangrijk.
Niet alleen de woning dient «levensloopbestendig» te zijn, maar
ook de totale woonomgeving op het niveau van wijk, dorp of stad. De leefbaarheid
in de wijk is van groot belang. De plek van een woning, de bereikbaarheid,
de sociale cohesie, de veiligheid en de beschikbaarheid van zorg zijn elementen
die een rol spelen, evenals de aanwezigheid van buurtwinkels, postkantoren,
artsenposten, maar ook bijvoorbeeld bankjes in de wijk. De beschikbaarheid
van een levensloopbestendige woning en woonomgeving kan bijdragen aan het
behouden van de zelfstandigheid en kan voorkomen dat ouderen de regie uit
handen moeten geven. (Op de welzijnselementen wordt ingegaan in paragraaf 3.3).In de internetdiscussie «Zo wil ik oud worden» is levensloopbestendig
bouwen2 aan de orde gekomen. Bijna de helft van
de deelnemers aan deze discussie is een voorstander van levensloopbestendig
bouwen, maar ziet tegelijkertijd praktische problemen bij het bouwen van dergelijke
woningen. Elke levensfase heeft immers behoefte aan een andere manier van
wonen.Dat een levensloopbestendige bouwwijze in de praktijk gewild is en succesvol
kan zijn, bleek uit de bezoeken van de commissie aan enkele projecten. In
Trynwalden (Friesland) heeft men goede ervaringen met een dergelijke opzet
in het centrum Skewiel. De filosofie is dat veiligheid en beschikbaarheid
van voorzieningen voor elke leeftijdscategorie van belang is. Het is niet
wenselijk te streven naar «seniorensteden», maar het is belangrijk
om als onderdeel van een streven naar diversiteit voorzieningen te bieden
in een veilige omgeving. Ook de woonservicezones, zoals in Middelburg, bieden
dergelijke voordelen. Wat ouderen daarbij aanspreekt, zijn de kleinschaligheid,
spreiding, hoge mate van zelfstandige woonruimte en informatiepunten
dicht bij huis. Een geconstateerd obstakel bij de verwerkelijking van dergelijke
fraaie projecten is de regelgeving. De commissie constateerde bij dit project
in Middelburg dat regelgeving de realisatie ervan kan belemmeren, bijvoorbeeld
de regels voor grondaankopen.In sommige gevallen is de financiële situatie allesbepalend voor
de woonkeuze, zo bleek de commissie bij haar bezoek aan het woonzorgcentrum
Franciscus in Beek (Zuid-Limburg). Daar is een verzorgingshuis omgebouwd tot
een woonzorgcentrum, waarbij de bewoners zelf de door hen gewenste zorg en
diensten inkopen. Ouderen met alleen AOW kiezen voor een deel toch voor een
plek in een verzorgingshuis, omdat het voor hen beter betaalbaar is. Zij doen
dit vanwege de inzichtelijkheid en de betaalbaarheid van de kosten. Er wordt
gewerkt met een vast bedrag en er wordt zakgeld vastgesteld. Het is onwenselijk
dat de keuze alleen door het financiële aspect wordt bepaald, de woonkeuze
dient allereerst te worden bepaald door de zorg- en woonbehoefte van de bewoner.Meer uniformiteit kan de keuzemogelijkheid vergroten. Door meer uniformiteit
in de kosten van bewoning van de diverse woonvormen aan te brengen wordt het
voor een (toekomstige) bewoner duidelijker wat een bepaalde woonvorm kost.2.4. De kabinetsplannen zijn niet toereikendIn de afgelopen decennia is er een breed palet van woon- en zorgvoorzieningen
voor ouderen ontstaan: van woonzorgcomplexen, aanleunwoningen, groepswonen
voor ouderen tot diensten- en zorgaanbod aan huis.In 2002 waren 1,8 miljoen woningen geschikt voor ouderen. Deze woningen
vallen uiteen in «echte ouderenwoningen» (500 000) en 1,3
miljoen andere woningen. Onder «echte» ouderenwoningen wordt verstaan:
verzorgd wonen (verpleging of verzorging mogelijk vanuit zorgsteunpunten),
wonen met diensten (andere voorzieningen dan verpleging of verzorging) en
overige ouderenwoningen. Onder de 1,3 miljoen andere woningen vallen 91 000
aangepaste woningen en ongeveer 1,2 miljoen woningen die alleen nultredenwoningen
zijn.1Actieplan van het kabinetIn de kabinetsnota «Ouderenbeleid in het perspectief van de vergrijzing»
zijn de cijfers overgenomen uit het actieplan «Investeren voor de toekomst»
met betrekking tot de woningbouwopgave voor woningen die voor ouderen geschikt
zijn in 2009. (zie onderstaande tabel)Vanaf 2003Tot en met 2009Door nieuwbouw104 000 Door verbouw29 000 Door zorgsteunpunten*35 000 Door woningtoewijzing87 000 totaal255 000* door bijbouwen van zorgsteunpunten wordt het aanbod van woningen
voor ouderen vergroot omdat op deze manier zorgvoorzieningen dichtbij huis
kunnen worden aangeboden.Volgens de planning van het kabinet zullen er van de 255 000 woningen
99 000 tot de categorie «verzorgd wonen» moeten behoren.
Voor de periode na 2009 wil het kabinet in een nieuw actieplan het tempo opnieuw
bezien aan de hand van de dan gemeten behoefte. Cijfers aangaande de productie
over 2004 komen in het najaar 2005 beschikbaar2.Commentaren op kabinetsplannenDe VROM-raad constateert een discrepantie tussen beleid van de rijksoverheid
en de praktijk met betrekking tot het wonen voor ouderen. Deze heeft betrekking
op:• Het onvoldoende rekening houden door de overheid met de kwalitatieve
behoefte.• Het redeneren van de overheid vooral vanuit ouderen met een fysieke
beperking en de behoefte aan wonen met zorg, terwijl het terrein breder belicht
zou behoren te worden.• Het uitgangspunt van de overheid dat ouderen zelfredzaam zijn op
de woningmarkt.De VROM-raad constateert kwalitatieve en kwantitatieve tekorten bij de
bouw van woningen voor bewoners met een zwaardere zorgvraag. Er zijn verschillende
scenario’s voor de bouwopgave in dit deel van de markt, maar geen daarvan
wordt op dit moment gehaald, ook het minimumscenario niet. In het nieuwbouwbeleid
en bij herstructurering verdient deze urgente opgave veel meer aandacht.Een belangrijk jaartal in dit kader is 2020, als de grote groep van de
babyboomers 75 jaar wordt en de behoefte aan wonen met een zwaardere zorgvraag
zal toenemen. Tevens is het de vraag of er in de aantallen te bouwen woningen
rekening is gehouden met een zekere «overmaat». De gepresenteerde
aantallen tot en met 2009 zijn feitelijk netto-aantallen. Wat dit betekent
voor de rest van het bouwprogramma is onduidelijk. Is een bredere verschuiving
naar meer nultredenwoningen wenselijk of kan de rest van het bouwprogramma
gevoeglijk in de sfeer van gezinswoningen gerealiseerd worden? De VROM-raad
beveelt aan, dit nader te onderzoeken. De commissie wil inzicht in de haalbaarheid
van deze plannen.De kwalitatieve tekorten zijn gelegen in de behoefte aan voorzieningen
met oog voor veiligheid en gezelligheid, het liefst met gegarandeerde zorg
in de nabijheid. Keuzevrijheid in het wonen en de dienstverlening is daarbij
gewenst.1De vereniging van woningcorporaties Aedes is van mening dat het begrip «woningen
geschikt voor ouderen» door het kabinet te veel wordt verengd.2 Zorg- en dienstverlening behoren niet gericht te zijn
op woningen, maar op behoeften van bewoners. De vereniging wijst op de kracht
van de woningcorporaties. Zij dienen zich in te spannen voor zorg- en dienstverleningsarrangementen
die niet alleen op specifieke ouderencomplexen afgestemd zijn. Woningen die
nu als «niet geschikt voor ouderen» worden aangemerkt zijn volgens
ouderen niet altijd ongeschikt. Zo kan een eengezinswoning eenvoudig worden
aangepast aan de behoefte van de bewoners.De themacommissie is van mening dat het ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer meer initiatieven behoort te ontwikkelen
om wonen en zorg beter op elkaar te laten aansluiten en deze voorzieningen
af te stemmen op de wensen van de bewoner. Er is nu een woud van regelgeving
op de terreinen wonen en zorg dat eens goed onder de loep dient te worden
genomen.3 In het generatieforum is gebleken dat
er bij de aanbieders van wonen en de aanbieders van zorg onzekerheid bestaat
over hoe het beleid in de toekomst zal zijn; waardoor zij terughoudend zijn
met het maken van nieuwe plannen.Diversiteit van woonkeuzes gewenstDe mogelijkheid van verzorging in een tehuis dient te blijven bestaan.
Sommige mensen hebben behoefte aan een beschermde omgeving en een kleine woning.
Daarbij moet niet direct worden gedacht aan de traditionele verzorgingshuizen,
maar aan manieren van kleinschalig wonen binnen de muren van een verzorgingshuis.
Varianten zoals bungalowwonen en pensionwonen passen binnen een dergelijke
voorziening. Bungalowwonen kan worden gerealiseerd door verbouwing van een
(gedeelte van het) verzorgingshuis in appartementen die door één
of meer personen kunnen worden bewoond. Deze wooneenheden zijn gericht op
kleinschaligheid, autonomie en zelfstandigheid, privacy en vrijheid van inrichting.
Bij pensionwonen kan de bewoner collectief aangeboden voorzieningen combineren
met persoonlijke keuzes, bijvoorbeeld een eenvoudige manier van het beheer
van de financiën en het met anderen wonen, en persoonlijke keuzes zoals
het gemeenschappelijk gebruiken van de maaltijd in een restaurant.Zoals eerder gesteld mag de financiële situatie van de bewoner niet
doorslaggevend zijn voor de keuze tussen verzorgingshuis of een andere vorm
van wonen. Het beste is dat een bewoner op basis van de eigen wensen kan kiezen
tussen kwalitatief gelijkwaardige vormen van wonen en verzorging. Het is dan
ook van belang om het aantal plaatsen in en de kwaliteit van de verzorgingshuizen
te waarborgen en de mogelijkheid te bieden om een veilige en geborgen manier
van wonen te combineren met specifieke keuzes van de bewoner.Sociale netwerken zijn belangrijkSociaal en cultureel kapitaal is van belang bij de inrichting van de woonomgeving
en de woningbouw. Met name de mogelijkheid om terug te vallen op het sociale
netwerk verdient meer aandacht bij nieuwbouw en herstructurering, zeker voor
de groep toekomstige allochtone ouderen. Het gaat daarbij om vormen van wonen
met een bepaalde mate van gemeenschappelijkheid mogelijk te maken. Gedacht
kan worden aan de bouw van woningen waar beide partners kunnen verblijven,
ook als een van hen verpleging nodig heeft, aan «tandemwoningen»
(twee woningen in dezelfde buurt) of aan «kangoeroewoningen» (tegen
elkaar aangelegen woningen, met of zonder tussendeur) waar verschillende generaties
bij elkaar kunnen wonen.1Vroegtijdig woonkeuzes makenDe commissie wil stimuleren dat mensen zich voorbereiden op een nieuwe
levensfase door vroegtijdig een woonkeuze te maken. Ouderen en andere groepen
zouden daarom meer inzicht moeten kunnen verkrijgen of zij een woning geschikt
vinden voor hun huidige of mogelijke toekomstige situatie. Woningen kunnen
worden gelabeld door een duidelijk overzicht te verschaffen van wat er van
de woning, woonomgeving en de zorg verwacht kan worden. Het huidige niveau
van voorzieningen moet niet worden aangetast. Mensen mogen uiteraard niet
verstoken blijven van hulp of voorzieningen als zij al jarenlang in een woning
wonen die eigenlijk niet zo geschikt is.Het gaat vooral om informatieverstrekking aan bewoners. Kan aan de zorgbehoefte
van bewoners worden voldaan op de plek waar zij wonen? Naast woningcorporaties
zouden ook de lokale overheden informatie aan bewoners kunnen verstrekken.
De lokale overheid zou de keuze van ouderen kunnen beïnvloeden door het
aantrekkelijk maken van woningen met voorzieningen in en rondom de woning.De landelijke overheid behoort dit beleid te bewaken en erop toe te zien
dat alle vraaggroepen evenwichtig aan bod komen op de markt. De landelijke
overheid kan zich beter dan de lokale overheid inzetten voor kwalitatieve
randvoorwaarden en kwaliteitsontwikkelingen monitoren. Daardoor
kan een eenzijdige nadruk op kwantitatieve prestaties worden vermeden. Het
is noodzakelijk er rekening mee te houden dat enerzijds het stimuleren van
anticiperend gedrag gevolgen heeft voor de woningbouwproductie, en dat anderzijds
het aanbod divers en «op maat» behoort te zijn. Anticiperende
ouderen maken immers, naar verwachting, een bewuste keuze voor een ouderenwoning
van de juiste snit. Anticiperen kan ook inhouden dat ouderen, die dat nog
niet direct nodig hebben, wel in een geschikte ouderenwoning terechtkomen,
terwijl ouderen die het harder nodig hebben misschien niet aan bod komen.
Meer aanbod kan deze situatie voorkomen.Technologie en wonen als kans voor de toekomstNieuwe ontwikkelingen op het gebied van technologie, wensen op het terrein
van generatiebestendig wonen en diversiteit, meer dynamiek in de bestaande
eigendomsverhouding (van huur naar koop en van koop naar huur) vragen meer
aandacht. Langere zelfstandigheid kan onder andere worden bereikt door toepassing
van moderne technologie in de woonomgeving. Ontwikkelingen op dit gebied zijn
niet alleen een belofte, maar ook een kans voor de toekomst. Deze technologie
staat bekend onder de naam «domotica» en omvat een combinatie
van apparaten, informatietechnologie en diensten binnen en buiten de woning.1 De nieuwe technologie in huis verhoogt het gevoel van
veiligheid, verbetert het gebruiksgemak van de woning en bespaart energie.
De themacommissie heeft tijdens haar werkbezoek aan Thuiszorg Westelijke mijnstreek
Sittard geconstateerd dat door toepassing van technologie (ICT) mensen langer
zelfstandig kunnen blijven wonen.De overheid heeft een belangrijke rol in dezen door innovatie op het gebied
van veiligheid, zorg en comfort te stimuleren. Daarnaast behoort het tot de
taak van de overheid om te zorgen voor aanpassing van het Bouwbesluit om een
technische infrastructuur onbelemmerd te kunnen faciliteren. Domotica en ICT
zijn onderdelen van innovatie. Met hulpmiddelen zoals een combinatie van een
robotstofzuiger, elektronische sloten of een steunkousuittrekmachine kan men
wellicht langer zelfstandig blijven. Met een woonkeur kan worden aangegeven,
over welke technische mogelijkheden een woning beschikt. Technische infrastructuur
kan al naar gelang de behoefte van de bewoner worden gebruikt. Woningcorporaties
hebben hierbij eveneens een verantwoordelijkheid.Overige regelgeving heeft betrekking op hypotheekverstrekkingen voor aanpassing
aan de eigen woning (op medische indicatie). Met name voor de groep eigenwoningbezitters
kunnen arrangementen voor betere benutting van hun vermogen worden geschapen
om het mogelijk te maken door woningaanpassing in hun eigen woning te blijven
wonen. Een voorbeeld hiervan is hypotheekverstrekking om voorzieningen zoals
een lift aan te leggen.2.5. ConclusiesDe te verwachten toename van het aantal ouderen en de verwachting dat
de vraag zeer divers zal zijn, vraagt om een groter aanbod van woningen met
een grotere diversiteit. Deze diversiteit zal niet alleen de (toekomstige)
oudere ten goede komen, maar alle generaties.De themacommissie Ouderenbeleid gaat ervan uit dat elke oudere dient te
kunnen kiezen hoe hij of zij wil wonen. Ook is de themacommissie van mening
dat elke oudere recht heeft op privacy en dus op eigen woonruimte. Om deze
uitgangspunten te realiseren dient het kabinet zijn plannen te herzien en
dient het beleid flexibeler te worden gemaakt.Zowel in aantal als in kwaliteit bestaan er tekorten in het aanbod van
geschikte woningen voor de toekomstige ouderen, maar er kan veel worden gewonnen
door beter gebruik te maken van de kracht van de huidige woningvoorraad. Er
kan meer met het bestaande. Het beschikbare financiële (vermogens), sociale
(sociale netwerken) en fysieke (woningvoorraad) kapitaal behoort optimaal
benut te worden.Forse stimulans in aanpassingen van de bestaande woningvoorraad
en betere voorlichting aan (toekomstige) bewonersOm tegemoet te komen aan de kwalitatieve woningbehoefte dient het aanbod
verbreed te worden door flexibilisering van de woningen (bijvoorbeeld levensloopbestendige
woningen, kangoeroewoningen, tandemwoningen en pensionwoningen). Naast de
te bouwen of door aanpassing gecreëerde levensloopbestendige woningen
dient de woonomgeving levensloopbestendig te zijn. Door meer aandacht te schenken
aan woningverbetering, door middel van arrangementen voor huiseigenaren, het
aanspreken van woningcorporaties om woningen aan te passen en het ontwikkelen
van nieuwe eigendomsvormen (innovatieve hypotheekproducten en tussenvormen
tussen huur en koop), kan het beschikbare kapitaal beter worden gebruikt.
Daarnaast zouden woningen in de huursector met (kleine) aanpassingen beter
kunnen worden benut. Corporaties en verhuurders zouden zich daarbij ook behoren
te richten op woningen die nu als «ongeschikt voor ouderen» worden
bestempeld, bijvoorbeeld eengezinswoningen.Combinaties van verschillende vormen en gradaties van wonen, zorg, hulp
en ondersteuning behoren verder te worden ontwikkeld, waarbij kleinschaligheid
en variatie voorop staan.Er is gerichte voorlichting nodig voor ouderen die willen anticiperen
op hun toekomstige woning en woonomgeving (bijvoorbeeld door middel van het
labelen van woningen, waarbij wordt aangegeven wat er van de woning en de
omgeving kan worden verwacht, of het verstrekken van een woonkeur).Om diverse soorten woningen aantrekkelijk te maken is het van belang technologische
toepassingen (o.a. domotica) te stimuleren.Investeringen om stagnatie in de bouw te voorkomenOm tegemoet te kunnen komen aan de kwantitatieve woningbehoefte is het
noodzakelijk de productie van woningen voor bewoners met een zwaardere zorgvraag
te verhogen. Een belangrijk tijdstip daarbij is 2020, het jaar waarin een
grote groep babyboomers 75 jaar wordt en de behoefte aan woningen voor mensen
met een zwaardere zorgvraag zal toenemen.Om de modernisering van verzorgings- en verpleeghuizen te bespoedigen
is het noodzakelijk de regels voor de financiële bijdrage te vereenvoudigen.Helder sturingskader voor investeringenHet wegnemen van onzekerheid bij aanbieders van zorg en aanbieders van
wonen zal bevorderlijk zijn voor het op elkaar aansluiten van beide terreinen.
Bestaande regelgeving mag de ontwikkeling van nieuwe woonvormen en woningaanpassing
niet in de weg staan. De landelijke overheid heeft hierbij de belangrijke
taak de financieringsstromen en de dienstverlening dusdanig op elkaar te laten
aansluiten dat diverse manieren van wonen eenvoudig kunnen worden gecombineerd
met verschillende vormen van welzijn en zorg. Het gericht weghalen van (onderdelen
van) schotten kan hieraan bijdragen. Het ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer zal meer initiatieven moeten
ontwikkelen om zorg en wonen beter op elkaar te laten aansluiten. Gemeenten
dienen meer bevoegdheden te krijgen voor de planning en inrichting van wonen
en zorg voor ouderen. Een versoepeling van de regels zou kunnen leiden tot
meer variatie in woonvormen.Minder draagkrachtige ouderenDe commissie vraagt aandacht voor de groep van minder draagkrachtige ouderen.
Nieuwe vormen van wonen behoren ook voor ouderen met alleen AOW betaalbaar
te zijn. Woningaanpassing in de huursector kan worden betaald via huurverhoging.
Dit kan echter niet onbeperkt omdat veel ouderen al een hoge huur hebben in
verhouding tot hun inkomen. De overheid dient sturing te geven aan dit proces.3. WELZIJN3.1. Welzijn en welbevinden vormen de basis voor de kwaliteit
van het levenWelzijn is een belangrijk element van eenieders leven, maar het is lastig
om dit begrip te bespreken en aan te duiden. De themacommissie heeft zich
op dit onderdeel vooral laten inspireren door de activiteiten die zij heeft
ondernomen, zoals de werkbezoeken, de rondetafelgesprekken, het generatieforum
en de internetdiscussie. Op 17 januari 2005 bracht de themacommissie
een werkbezoek aan de gemeenten Borsele en Middelburg, waar het thema welzijn
op de voorgrond stond.Daarnaast heeft de commissie een advies ontvangen van de Raad voor Maatschappelijke
Ontwikkeling (RMO) te weten: Ouderen tellen mee
(advies 34, december 2004). Tevens is gebruik gemaakt van het advies dat de
RMO aan het kabinet heeft uitgebracht over participatie van ouderen: Mogen ouderen ook meedoen (advies 33, december 2004).
De themacommissie heeft gekeken naar de invulling van het begrip welzijn,
de ontwikkeling van de vraag naar welzijnsvoorzieningen, de organisatie en
de kosten daarvan.Allereerst wil de commissie bijdragen aan een verheldering van de terminologieën
bij dit onderwerp, door «welzijn» te hanteren als de aanduiding
van een set aan behoeften (vergelijkbaar met «zorg»), de beleving
van welzijn aan te duiden als «welbevinden» en de voorzieningen
als «welzijnsvoorzieningen». Welzijn en welbevinden vormen de
basis voor de kwaliteit van het leven. Er bestaat een sterke samenhang tussen
beperkingen in het functioneren, eenzaamheid, het ontstaan van depressies
en de mate van welzijn.1 Welzijn en welbevinden
staan voor de meeste mensen bovenaan hun wensenlijstje voor het leven. Uit
onderzoek blijkt welzijn sterker samen te hangen met de subjectieve gezondheidsbeleving
dan met objectieve gezondheidscriteria of omgevingsfactoren.2Welzijns- en zorgvoorzieningen (in de zin van gezondheidszorg) kunnen
helpen de zelfstandigheid van ouderen te bevorderen en te behouden. Concreet
betekent welzijn en welbevinden zelf de regie hebben in het leven, een (verkeers-)veilige
omgeving, toegankelijk en bruikbaar openbaar vervoer, winkels en andere diensten
in de buurt, ontmoetings- en rustplekken en toegankelijke en bruikbare woningen.
Kortom, het gaat om voorwaarden voor een goede kwaliteit van het leven, die
uiteraard voor iedereen van belang zijn, en niet alleen voor ouderen. Iedereen
wil leven in een veilige omgeving met mogelijkheden voor ontplooiing en met
faciliteiten ingeval men zorg nodig heeft. Hoewel ook op dit punt design for all van toepassing is, zullen er toch altijd
specifieke voorzieningen voor ouderen nodig zijn.De commissie is van mening dat voor welzijn en welbevinden een sleutelrol
is weggelegd. Uit de contacten met organisaties en burgers is dit belang verder
onderstreept.Welzijn kan zorgkosten verminderenZoals eerder gesteld, worden welzijn en welbevinden opgevat als de basis
voor kwaliteit van leven. Gezien de gunstige effecten van welbevinden op de
gezondheid kan ervan worden uitgegaan dat er daardoor in de zorg kosten bespaard
worden. Hoewel deze kostenbesparing uiteraard geen doel op zichzelf is, is
nader onderzoek naar het rendement van verbetering van welbevinden wenselijk.
Indien de besparingen door de aanbieders zichtbaar kunnen worden
gemaakt, dienen zij terug te vloeien naar de aanbieders zelf. Men zou instellingen
en regio’s die het welzijnsniveau succesvol beïnvloeden en hiermee
besparen op de zorg, daarvoor ook anderszins kunnen belonen. Op deze wijze
kan welzijn een meer stevige positie krijgen in de samenleving. Er zijn enkele
succesvolle voorbeelden te geven van positieve uitwerkingen van«welzijnsinvesteringen».
In het generatieforum is er bijvoorbeeld op gewezen dat de inrichting van
de openbare ruimte kan bewerkstelligen dat mensen hun eigen sociale leven
vormgeven. De vertegenwoordiger van de stichting Humanitas-Bergweg gaf in
het generatieforum aan dat het faciliteren van welzijn als alternatief voor
zorg succesvol verloopt.Ook in Trynwalden (Friesland), waar de themacommissie op werkbezoek is
geweest, blijkt dat de mogelijkheid voor ouderen om sociale relaties aan te
gaan een enorme bijdrage kan leveren aan hun gezondheid. Men heeft daar goede
ervaringen met een volledige vermaatschappelijking van wonen, welzijn, zorg
en dienstverlening. Er is geen sprake meer van wachtlijsten en er is zelfs
een zorgonderconsumptie van 20–30%. Voorts is gebleken dat de
cliënten zelf aanzienlijk meer besteden aan huisvesting en levensonderhoud
dan in de traditionele situatie.1De kosten van welzijnsvoorzieningen voor ouderen zijn sterk afhankelijk
van die van welzijnsvoorzieningen in het algemeen. Hoe beter algemene niet
specifieke welzijnsvoorzieningen zijn, des te minder hoeven ouderen een beroep
te doen op speciale ondersteuning.Verder heeft de commissie tijdens haar werkbezoek aan Borsele vernomen
dat deze gemeente de organisatie van het welzijnswerk zelf in handen heeft
genomen. De werkwijze voorziet in een ouderenwerker die ouderen benadert.
Deze werkwijze werpt vruchten af. Het beleid heeft een vraaggestuurd karakter
gekregen en de financiële taakstelling is gehaald.Na een beschrijving van de toekomstige senioren (paragraaf 3.2 Toekomstige
senioren zijn mondiger en individualistischer) wordt ingegaan op de noodzaak
van consultatiebureaus voor ouderen (paragraaf 3.3). In paragraaf 3.4
(Mobiel zijn en mobiel blijven) en 3.5. (Blijven participeren) komen belangrijke
componenten van welbevinden aan de orde. Het hoofdstuk besluit met de conclusies
in paragraaf 3.6.3.2. Toekomstige senioren zijn mondiger en individualistischerLeeftijd en leeftijdsgrenzen worden minder bepalend bij het achterhalen
van voorkeuren en behoeften. De generatiesocioloog Becker stelt dat er zich
in de twintigste eeuw vijf generaties hebben gevormd: de vooroorlogse generatie,
de stille generatie, de protestgeneratie, de verloren generatie en de pragmatische
generatie2. Een landelijke representatieve studie
van Motivaction legt de relatie tussen waarden en normen, leefstijlen en generaties
(zie bijlage 8).Op basis van deze indeling in waardegroepen stelt het NIZW3 dat de drie generaties ouderen (de protestgeneratie, de stille generatie
en de vooroorlogse generatie) een aantal gemeenschappelijke kenmerken heeft.
Ouderen zijn huiselijk georiënteerd en zij trekken zich graag terug in
de beslotenheid van het eigen huis. Daarnaast gaan ouderen bewust met hun
gezondheid om, zij streven naar een gezonde, vitale leefstijl. Zij zijn maatschappelijk
betrokken en milieubewust, zij voelen zich verantwoordelijk voor de directe
leefomgeving en zetten zich actief in om op een duurzame manier met het milieu
om te gaan. Aan massaproducten hebben zij geen behoefte. Senioren zijn weinig
hedonisch ingesteld, aan spanning, sensatie en geweld heeft deze groep eveneens
geen behoefte. Allen hebben moeite met de grote hoeveelheden aangeboden informatie. Naast deze overeenkomsten is er ook een groot aantal verschillen in
waardenoriëntatie tussen de genoemde drie generaties waargenomen.Ouderen van de toekomst zijn beter opgeleid en mondiger en zullen een
betere inkomens- en vermogenspositie hebben dan de huidige generatie ouderen.
Hun huishouden zal kleiner zijn, hun mobiliteit groter. Zij zullen meer naar
buiten gericht zijn en er zal een grotere diversiteit van leefstijlen zijn,
onder meer vanwege het grotere aantal allochtone ouderen. Mondigheid en individualisering
zijn dan ook de trefwoorden bij de verwachtingen voor de komende dertig jaar1. De conclusie lijkt gerechtvaardigd dat de leefwijze
van ouderen in 2020 meer dan nu in het teken zal staan van de wens om zelf
keuzes te maken en om actief, gezond, krachtig en beweeglijk in het leven
te staan. De meeste senioren zullen daarin daadwerkelijk en tot op hoge leeftijd
slagen. Er zullen in 2020 echter ook meer ouderen zijn met (complexe) gezondheidsproblemen.
Deze groep zal langdurig op zorg aangewezen zijn en ondersteuning nodig hebben2. Wie zich over twintig jaar op ouderen wil richten,
zal een totaalpakket dienen aan te bieden: enerzijds gericht op het leren
omgaan met en het accepteren van beperkingen, anderzijds juist ook gericht
op de mogelijkheden, de zingeving van het eigen bestaan, met of zonder beperkingen3.3.3. Consultatiebureaus voor ouderen gewenstEerder in dit hoofdstuk bleek al dat welzijn in vage termen kan worden
beschreven, al probeert de commissie zoveel mogelijk concrete zaken te benoemen.
Mensen hebben zelf de verantwoordelijkheid voor hun welbevinden. Een concrete
taak is voor de gemeentelijke overheid weggelegd bij de facilitering van toegankelijkheid
en bereikbaarheid, waardoor mensen worden geactiveerd.Welzijn krijgt momenteel niet voldoende gewicht in het rijksbeleid. Uit
de kabinetsnota4 lijkt weinig aandacht voor welzijn
en welbevinden voor ouderen. Het kabinet hecht in de nota te weinig belang
aan welzijn in het algemeen, wat zich vertaalt in bezuinigingen op budgetten
voor welzijnsvoorzieningen. Welzijn moet als onderwerp dat de burger aangaat,
een steviger positie krijgen. Het kabinet is eindverantwoordelijk voor welzijnsbeleid.
Financiële prikkels moeten leiden tot verhoging van welzijn, welbevinden
en welzijnsvoorzieningen. Welzijn moet in het
teken staan van professionalisering, net zoals de sectoren zorg en wonen.
De commissie doet daarom op dit punt de aanbeveling om een leerstoel «Welzijn
van ouderen» in te stellen. Behalve deze leerstoel en aandacht voor
het welzijn van ouderen bij universitaire opleidingen wil de commissie dat
er op dit terrein meer wetenschappelijk onderzoek wordt verricht.De commissie wil de waarde van welzijn benadrukken. Welzijn en welbevinden
hangen samen met subjectieve gezondheidsbeleving, maar ook met moeilijk meetbare
factoren als aanpassingsvermogen, behoud van de regie in je eigen leven, je
kunnen redden in je eigen huis, je verplaatsen, sociaal contact, zingeving
en je nuttig kunnen maken voor anderen.De Gezondheidsraad stelt in zijn rapport dat er meer inzicht nodig is
in datgene wat het gevoel van welzijn bij ouderen beïnvloedt5. Ook het welbevinden is daarbij van belang. De termen
onafhankelijkheid en zelfredzaamheid spelen daarbij een rol. Er zijn verschillende
vormen van zelfredzaamheid: fysieke zelfredzaamheid, financiële zelfredzaamheid
en sociale zelfredzaamheid (in paragraaf 0.2 zijn deze verschillende
vormen uitgelegd). Het handhaven van de onafhankelijkheid en
zelfredzaamheid van ouderen vereist een integrale aanpak.Consultatiebureaus organiserenDe commissie is voorstander van het organiseren van «consultatiebureaus»
voor ouderen. Ouderen kunnen daar terecht en van daaruit zouden ook huisbezoeken
aan ouderen georganiseerd kunnen worden. Trynwalden kan op dit punt als voorbeeld
dienen, waar «omtinkers»1 als consulenten/makelaars
volledig aan de vraagzijde functioneren en bemiddelen op het hele terrein
van wonen, welzijn, zorg en dienstverlening. Doordat zij de zorgvraag van
de cliënt in kaart brengen, hebben zij een voorbereidende rol bij de
indicatiestelling. Het Regionaal Indicatieorgaan (RIO) is daardoor in staat,
indicatieaanvragen sneller af te handelen. Door het koppelen van consultatiebureaus
aan een gezondheidscentrum ontstaat een breed aanbod aan diensten.De commissie ziet veel toepassingen voor een consultatiebureau voor ouderen.
Zo kan het consultatiebureau ook de functie van meldpunt hebben. Daarnaast
kunnen deze bureaus in de keten van de eerstelijnszorg een grote rol spelen
op het terrein van preventie, monitoring en signalering. Een onderdeel van
preventiebeleid kan het stimuleren van meer bewegen en sport zijn. Verder
kunnen consultatiebureaus een rol spelen bij het verzamelen van gegevens over
wijkbewoners, aan de hand waarvan zij tevens kunnen signaleren wanneer het
niet goed gaat met een wijkbewoner. Tijdens het generatieforum is gewezen
op het ontbreken van dit soort gegevens op «klantniveau».Het kabinet is van plan te onderzoeken of «consultatiebureaus voor
ouderen» eraan bijdragen dat ouderen langer gezond blijven.2 De commissie is geen voorstander van onderzoek op dit
punt, zij wil dat er daadwerkelijk wordt gestart met consultatiebureaus.Overzicht van financiële vergoedingen en voorzieningenVoor sommige ouderen is het moeilijk om zicht te verkrijgen op de financiële
en andere voorzieningen waarvan zij gebruik kunnen maken. De overheid zou
hierbij uitkomst kunnen bieden met een actievere benadering, door de ouderen
een op maat gesneden overzicht te verschaffen. Het burgerservicenummer (BSN),
dat waarschijnlijk volgend jaar wordt ingevoerd, zal aan deze dienstverlening
mogelijk een wezenlijke bijdrage leveren.Ouderen willen het voorzieningenaanbod zelf vaststellenGeorganiseerde groepen ouderen zullen met hun eigen wensen ook het politieke
en maatschappelijke debat over het toekomstige ouderenbeleid gaan beïnvloeden.
Zij zullen niet langer genoegen nemen met een van bovenaf vastgesteld aanbod,
zij zullen leidend zijn en dat aanbod proactief willen vaststellen. Voor een
deel zijn zij ook in staat om diensten zelf te bekostigen. Sommige ouderen
zullen zich gaan organiseren in belangengroepen; zij zullen hun wensen ten
aanzien van de voorwaarden voor hun bestaan zelf verwoorden. Zij zullen met
hun gemeentebestuur of rechtstreeks met dienstenaanbieders onderhandelen over
de wijze waarop aan hen de dienstverlening en de ondersteuning geboden kan
worden die zij nodig hebben.3.4. Mobiel zijn en mobiel blijvenUit het internetforum blijkt dat ouderen zeer gehecht zijn aan goede mobiliteit.
De vraag van toekomstige ouderen naar mogelijkheden op dit gebied zal toenemen.
Dit geldt in eerste instantie voor bereikbaar, toegankelijk en bruikbaar openbaar
vervoer. Met de uitspraak «goed openbaar vervoer houdt ouderen mobiel»
waren veruit de meeste deelnemers aan de internetdiscussie het eens. Mensen
willen vooral weten of iets voor hen beschikbaar is, maar dat wil nog niet
zeggen dat zij er in hoge mate gebruik van maken. Daarom zal er meer gelet
moeten worden op de kosten en de organisatie van het vervoer. Er wordt landelijk
1 miljard euro uitgegeven aan doelgroepenvervoer. Op dit vervoer zijn 25 regelingen
van toepassing. Daarnaast wordt er 1,2 miljard euro uitgegeven aan regionaal
streekvervoer. Er is dus sprake van versnippering. Er kan veel efficiënter
worden omgegaan met het vervoersaanbod als zowel de landelijke als de regionale
financiering en regelgeving op elkaar worden afgestemd. Ook technologische
innovaties op het gebied van vervoermiddelen en intelligente transportsystemen
zullen bijdragen aan de mobiliteit van ouderen.3.5. Blijven participerenOuderen willen deel uitmaken van de maatschappij en willen geen uitzonderingspositie
hebben. Uiteraard kunnen sommigen zich uitleven in het beoefenen van hobby’s,
terwijl anderen zich wellicht willen inzetten voor maatschappelijke participatie,
bijvoorbeeld door informele hulp te verlenen (mantelzorg), met vrijwilligerswerk,
door politieke participatie, door voor de kleinkinderen te zorgen en via betaald
werk.Maatschappelijke inzetUit onderzoek van het RIVM blijkt dat vooral een hoog opleidingsniveau
en een goede gezondheid van invloed zijn op de maatschappelijke inzet van
ouderen (tussen 50 en 69 jaar). In dit onderzoek wordt onder maatschappelijke
inzet verstaan: onbetaald werk (vrijwilligerswerk of mantelzorg). Tevens blijkt
uit dit onderzoek dat een chronische aandoening de deelname aan het maatschappelijke
leven flink vermindert.1 Desondanks blijft de
persoonlijke betrokkenheid bij de samenleving wel intact.Over de relatie tussen maatschappelijke inzet en arbeidsdeelname is de
literatuur niet eenduidig, al laten analyses niet altijd verschillen zien.
Voor sommige analyses met een correctie voor de invloed van andere achtergrondkenmerken
geldt dit wel, maar de gevonden resultaten zijn niet altijd eenduidig. Wel
komt uit de literatuur vrij duidelijk naar voren dat een teveel aan verplichtingen
samengaat met een reductie van de hoeveelheid tijd die men aan maatschappelijke
inzet besteedt. Terwijl arbeid verrichten dus enerzijds kan bijdragen aan
integratie in sociale netwerken en zo maatschappelijke inzet stimuleert, vormt
het bij een te groot tijdsbeslag een concurrent voor alternatieve tijdsbesteding.
De mate waarin arbeid en alternatieve tijdbesteding elkaar in de weg staan
of juist stimuleren, hangt samen met persoonlijke omstandigheden en met het
type activiteiten.Aanvankelijk verwachtte men dat het aantal aan vrijwilligerswerk en mantelzorg
bestede uren door de toegenomen arbeidsparticipatie zou dalen. Uit een recent
onderzoek van het SCP2 (september 2005) blijkt
echter dat het aantal ouderen dat vrijwilligerswerk verricht, niet is afgenomen
ten opzichte van 1990 (1,6 miljoen mensen jaar verrichtten in 2003 vrijwilligerswerk).Het kabinet stelt subsidie beschikbaar om voorlichting te geven aan ouderen én
jongeren over mogelijkheden om vrijwilligerswerk te doen, om het negatieve
beeld van oudere vrijwilligers te doorbreken, om methodieken te ontwikkelen
voor vrijwilligersorganisaties om hen te ondersteunen bij het vinden en vasthouden
van (oudere) vrijwilligers en om professionele organisaties te leren werken
met vrijwilligers. Veel winst is nog te behalen met de uitwisseling van gegevens
over participatie in Europees verband. Om na te kunnen gaan hoe andere Europese
landen belemmeringen voor participatie wegnemen, is een actieve opstelling
nodig om uitwisseling van deze gegevens te bevorderen. (zie paragraaf 0.2.8)Ruim eenderde van de deelnemers aan de internetdiscussie is van mening
dat eenzaamheid bij ouderen kan worden tegengegaan door vrijwilligerswerk
te doen. Overigens blijkt uit onderzoek door Dykstra, Van Tilburg en De Jong
Gierveld dat eenzaamheid onder ouderen niet vaker voorkomt dan onder jongeren,
behalve bij ouderen van boven de 80 jaar. Iemand van boven de 80 jaar is niet
onbegrensd in zijn mogelijkheden voor vrijwilligerswerk.Voor veel mensen is de sociale infrastructuur van belang. Betrokkenheid
bij de buurt kan worden gestimuleerd door bijvoorbeeld een organisatie in
de wijk te financieren die zich met vrijwilligerswerk bezighoudt, door het
creëren van ontmoetingsplaatsen of door het in stand houden van buurtwinkels.
Burgerinitiatieven moeten worden gestimuleerd. De centrale overheid kan beginnen
met een landelijk fonds en de lokale overheid kan dit later overnemen. Een
vergelijkbare regeling is de Regeling Kinderopvang, waarbij de overheid kinderopvang
in eerste instantie heeft gestimuleerd, waarna het plaatselijk is overgenomen.Het kabinet heeft het plan opgevat te investeren in de maatschappelijke
participatie van laag opgeleide ouderen door middel van cursussen, training
etc. in relatie tot terreinen die voor de samenleving als geheel van belang
zijn, zoals de zorg en de sport. Vooral op het terrein van persoonlijke dienstverlening
ziet de commissie de noodzaak van overheidsfacilitering, er is hierbij een
tekort aan arbeidskrachten1. Momenteel wordt
dit tekort deels ondervangen door mantelzorgers, maar de druk op mantelzorgers
neemt toe. Het is aan de overheid om maatregelen te nemen om deze druk te
verminderen, bijvoorbeeld door het voor mantelzorgers aantrekkelijker maken
van het werk of door betere faciliteiten aan te bieden om betaalde arbeid
en zorg te kunnen combineren. Het beroep van mantelzorgmakelaar2, waarvoor onlangs een post-hbo-opleiding is gestart, is een manier
om het werk van mantelzorgers te verlichten. Mantelzorg is maatschappelijk
onmisbaar. De geschatte economische waarde van de mantelzorg ligt nu tussen
de 4 en 8 miljard euro.3 Het is belangrijk dat
mantelzorgers en vrijwilligers worden ondersteund, gestimuleerd, gefaciliteerd
en gewaardeerd. De overheid heeft daarbij een belangrijke rol.Een systeem van persoonlijke dienstverleningEen eerste stap kan zijn het tot stand brengen van een «persoonlijk
dienstverleningssysteem» waarbij geen sociale lasten behoeven te worden
afgedragen. Een zwart circuit of onverzekerd werken moet worden voorkomen.
Een ander initiatief dat mogelijkheden biedt, is een model voor onderling
dienstbetoon tussen senioren, zoals dit ongeveer dertien jaar geleden in Duitsland
is gestart. Het is gebaseerd op het principe dat ouderen tegen (lage) betaling
diensten aan andere ouderen aanbieden, met het doel om ouderen zo lang mogelijk
zelfstandig thuis te laten wonen. De uitvoerder van de dienst
ontvangt een laag bedrag, dat hij contant ontvangt of op de «zorgbank»
van de organisatie laat zetten om het te gebruiken als tegoed voor de eigen
toekomstige ondersteuningsvraag. Bij deze initiatieven mag er echter geen
sprake zijn van verdringing op de arbeidsmarkt.Ook in ondersteunende en financiële zin kan men vrijwilligerswerk
bevorderen en stimuleren, bijvoorbeeld door het werk te coördineren en
steunpunten op te richten. Financiële vergoedingen voor de vrijwilliger
dienen te worden verruimd, zoals de onkosten-, en reiskostenvergoedingen en
belastingvoordelen.De mogelijkheden om mantelzorg te combineren met betaald werk moeten worden
verruimd. Wanneer iemand met een betaalde baan een verwante wil verzorgen,
moet hij zich niet gedwongen zien om zijn baan op te zeggen. Het moet eenvoudiger
worden om gedurende de loopbaan betaald en onbetaald werk af te wisselen.
Vormen van «sabbatical» verlof kunnen worden gebruikt om vrijwilligerswerk
te verrichten.Om solidariteit tussen ouderen en jongeren te bevorderen dienen de initiatieven
die de verschillende generaties bij elkaar brengen verder te worden gestimuleerd.
Via internetcafé’s en stages in verpleeghuizen is al het een
en ander in werking gezet. Door een maatschappelijke stage te bevorderen kan
men deze ontwikkeling nog versterken.3.6. ConclusiesDe themacommissie wil welzijn een centrale plaats geven. Welzijn is voor
iedereen belangrijk, beleid behoort dan ook gericht te zijn op verbetering
van het welzijnsniveau voor alle burgers. Specifieke maatregelen en voorzieningen
blijven echter noodzakelijk, vooral voor kwetsbare groepen ouderen. De overheid
dient te investeren in een sterke sociale infrastructuur. Het is noodzakelijk
dat vrijwilligerswerk en mantelzorg sterker worden ondersteund met financiële
regelingen en voorzieningen zoals respijtzorg en steunpunten.Maatregelen om maatschappelijke participatie te bevorderen zullen gericht
moeten zijn op meer mogelijkheden om betaald en onbetaald werk te combineren,
op ondersteuning van particuliere initiatieven, op preventie en op het scheppen
van een omgeving met adequate voorzieningen. Dit moet ouderen in staat stellen
zo lang mogelijk zelfstandig te blijven.Solidariteit tussen de generaties kan verder worden bewerkstelligd door
op allerlei wijzen contacten tussen ouderen en jongeren te bevorderen, bijvoorbeeld
via een maatschappelijke stage.Een belangrijk middel om wensen en problemen op het gebied van wonen,
gezondheid en welzijn te signaleren is het instellen van consultatiebureaus
voor ouderen. Dergelijke bureaus kunnen diensten verlenen op het gebied van
zorg en welzijn en kunnen tevens dienen als meldpunt. Via een specifieke regeling
moet het mogelijk worden gemaakt om met dergelijke bureaus te starten.Zelfstandig functioneren wordt ook bevorderd door streekvervoer en doelgroepenvervoer
efficiënter te maken. Dit zal leiden tot een verbetering van de vervoersvoorzieningen.4. ZORG4.1. InleidingBij het thema zorg heeft de themacommissie gekeken naar de te verwachten
vraag naar medische of zorgvoorzieningen en naar de personeelsbehoefte in
de zorg.De themacommissie heeft de Gezondheidsraad om advies gevraagd, dat heeft
geresulteerd in het rapport «Vergrijzen met ambitie» (nr. 2005/06,
Den Haag, 28 februari 2005).De Gezondheidsraad heeft hierin de begrippen gezondheidszorg en welzijn
met elkaar verweven. Als deze begrippen worden gescheiden, heeft dat, aldus
de Gezondheidsraad, vooral te maken met de wens om de omvang van het collectieve
verzekerde pakket beheersbaar te houden en om vast te leggen wat onder gezondheidszorg
en wat onder welzijnszorg valt.In het kader van het thema zorg heeft de commissie verder werkbezoeken
afgelegd aan de westelijke mijnstreek (Limburg) op 21 juni 2004 en aan
het verpleeghuis De Schildershoek in Den Haag op 8 september 2004.In dit hoofdstuk wordt er ingegaan op de huidige gezondheidssituatie en
de levensverwachting van de Nederlandse bevolking (paragraaf 4.2). De
verschuiving in de zorgvraag komt aan de orde in paragraaf 4.3. Hoe gewerkt
kan worden aan een verbetering van de gezondheidssituatie door preventie,
behandeling en kennisontwikkeling, wordt toegelicht in paragraaf 4.4. Speciale
aandacht gaat uit naar het stijgende aantal dementiepatiënten (paragraaf 4.5).
De ontwikkeling van de personeelsbehoefte wordt in paragraaf 4.6 behandeld.
De actualiteit van het debat over het levenseinde komt in paragraaf 4.7
aan de orde, gevolgd door de conclusies in paragraaf 4.8.4.2. Levensverwachting en gezondheidssituatieInternationaal gezien dalen sterftecijfers gestaag, ook in de hoge leeftijdsgroepen.
De levensverwachting in Nederland is in 2005 voor vrouwen 81,16 jaar en voor
mannen 76,67 jaar.1 Wetenschappers denken verschillend
over de vraag of en wanneer deze daling zal verminderen. De ontwikkeling in
Nederland wijkt af van de internationale ontwikkeling: sinds ruim twintig
jaar stagneert de daling van de sterftecijfers onder ouderen en is er zelfs
sprake van een lichte toename van de sterfte in de leeftijdscategorie boven
de 85 jaar. (zie voor een overzicht van de levensverwachting bijlage 9, tabel
2)Welke factoren hiervoor verantwoordelijk zijn is niet zonder meer duidelijk.
Rookgedrag kan zeker een deel ervan verklaren. Ook andere factoren spelen
een rol, zoals de mogelijk toegenomen kwetsbaarheid van ouderen en de verschraling
van medische en sociale voorzieningen voor ouderen. Ook milieufactoren zouden
van belang kunnen zijn. Op dit moment ligt de gemiddelde levensverwachting
in Nederland vier jaar lager dan in het land dat nu koploper is: Japan. De
levensverwachting van vrouwen in Japan is 85 jaar. Maar ook binnen Europa
blijft de ontwikkeling in Nederland achter.2De morbiditeit, het vóórkomen van ziekte, neemt toe met
de leeftijd. Hoe sterk die toename zal zijn bij een stijgende levensverwachting,
is niet zonder meer aan te geven. Enerzijds worden mensen door preventie later
ziek, wat het aantal ziektejaren vermindert (compressie van morbiditeit),
anderzijds wordt een ziekte in veel gevallen door preventieve maatregelen
niet voorkomen, maar sterft men er wel later aan, waardoor men dus langer
met de ziekte leeft (decompressie of expansie van morbiditeit). In beide gevallen
kan er sprake zijn van gezondheidswinst. Een belangrijk criterium is de mate
waarin iemand door zijn ziekte wordt beperkt in zijn doen en laten en in hoeverre
hij met één of meer ziekten zelfstandig kan blijven functioneren.
Gerichte interventies kunnen de ernst van de beperkingen als gevolg van ziekte
doen afnemen. Maatregelen moeten zowel gericht zijn op preventie en op het
verloop van ziekten als op beperkingen in het dagelijkse leven die daar het
gevolg van kunnen zijn. Op het moment ziet het ernaar uit dat de meest voorkomende
ziekten in aantal flink zullen toenemen (zie bijlage 9, tabel 10) en dat tegelijkertijd
de ernst van de beperkingen zal afnemen.1Verschillende factoren zijn van invloed op gezondheid en sterfte, zoals
sekse, sociaal-economische positie en etniciteit. Zo leven de laagst opgeleide
mannen gemiddeld vijf jaar korter dan de hoogst opgeleide. Anders dan men
misschien op grond van sociaal-economische overwegingen zou verwachten, zijn
allochtonen niet structureel ongezonder dan de autochtone bevolking. Wel bestaan
er duidelijke verschillen naar land van herkomst. Zo is de levensverwachting
van mannen van Marokkaanse afkomst ruim 3,5 jaar hoger dan die van autochtone
Nederlandse mannen, terwijl mannen van Turkse en Surinaamse afkomst gemiddeld
ongeveer 1,5 jaar korter leven dan hun autochtone seksegenoten. Vrouwen van
Marokkaanse afkomst leven gemiddeld bijna één jaar langer en
vrouwen van Surinaamse afkomst gemiddeld bijna 1,5 jaar korter dan autochtone
Nederlandse vrouwen. De levensverwachtingen van vrouwen van Turkse afkomst
en autochtone vrouwen zijn ongeveer gelijk.2
Maar ook binnen de diverse groepen van allochtonen vertonen de sociaal-economische
gezondheidsverschillen een wisselend beeld. De genoemde factoren zijn veel
minder verweven dan vaak wordt verondersteld; zij hebben een eigen karakter
en zij vragen om zelfstandig beleid.4.3. De vraag naar zorg stijgtHet accent van de zorg zal steeds meer gaan verschuiven. In verhoudingsgewijs
minder gevallen dan vroeger staat genezen en verlengen van het leven als doel
van zorg voorop. Steeds meer is de zorg gericht op de kwaliteit van het leven.
Steeds vaker gaat het daarbij om het dragelijk maken van de gevolgen van ziekte
voor het functioneren van betrokkenen, om het compenseren van fysieke en mentale
tekorten en om het wegnemen van maatschappelijke barrières, opdat betrokkenen
kunnen blijven deelnemen aan de samenleving.3Voor de beste zorg voor dementerenden is verder onderzoek nodig. Er zijn
onvoldoende gegevens verzameld naar methoden van behandeling, zorg en begeleiding
die het welbevinden van deze groep chronisch zieken bevorderen.Verwacht wordt dat de zorgvraag van de bevolking als geheel tot 2020 als
gevolg van demografische ontwikkelingen zal toenemen (zie bijlage 9, tabel
8). Het SCP stelt in zijn «verklaringsmodel verpleging en verzorging»
dat de zorgvraag sterker zal stijgen als er ook andere factoren bij betrokken
worden, zoals de gezondheidssituatie en de sociaal-economische situatie. Het
aantal mensen met aandoeningen of beperkingen die een hogere potentiële
vraag tot gevolg hebben, zal groter worden. De stijging van de potentiële
vraag varieert van 28% voor begeleiding tot 43% voor verpleging.
De potentiële vraag naar hulp aan huis neemt iets minder snel toe dan
de vraag naar opname in een zorginstelling. Het gebruik van de typen hulp
opname, verpleging en persoonlijke verzorging groeit relatief snel. Omdat
dit duurdere vormen van zorg zijn, zullen de kosten van verpleging en verzorging
sterker stijgen dan de groei van het totale gebruik. Er wordt
minder hulp gebruikt dan de potentiële vraag doordat er steeds meer gezocht
wordt naar oplossingen in de particuliere sfeer en naar informele hulp en
door een hogere sociaal-economische positie van een deel van de ouderen.1Uit trendanalyses blijkt dat de vergrijzing de zorgkosten met 0,6%
tot 0,7% per jaar doet stijgen.2 Het toenemende
zorggebruik per hoofd van de bevolking – alle leeftijden inbegrepen –
voegt daar echter een driemaal zo sterke stijging aan toe: ongeveer 2%
per jaar. Vergrijzing is dus op zichzelf niet alles bepalend voor de kostenontwikkeling,
die wordt beïnvloed door een complex van factoren.Diverse ontwikkelingen op het gebied van wonen, mobiliteit en techniek
zijn in de voorgaande hoofdstukken al aangegeven. Deze ontwikkelingen dragen
bij aan directe beschikbaarheid van verzorging.Ondanks alle ontwikkelingen in woonzorgvoorzieningen die bedoeld zijn
om mensen zo lang mogelijk zelfstandig te laten wonen, zullen er toch mensen
zijn die volledig afhankelijk worden van professionele zorg en die daarvoor
opgenomen moeten worden in een verpleeghuis of een andere voorziening met
verpleeghuisfaciliteiten. Uitgaande van nu waarneembare trends en relaties
tussen persoonskenmerken en gezondheidsproblemen ramen het RIVM en het SCP
dat in 2020 het percentage 65-plussers met een potentiële vraag naar
opname voor verpleging net als in 2000 ongeveer vier procent zal bedragen.
In totaal zullen er volgens deze voorspelling in 2020 ongeveer 128 000
ouderen zijn met zodanige gezondheidsproblemen dat zij voor verpleging in
aanmerking komen, 40 000 meer dan in 2000.3In brede kring is men het erover eens dat de kwaliteit van de zorg in
verpleeghuizen moet verbeteren. De Inspectie voor de Gezondheidszorg acht
onderzoek naar de achtergronden van de achteruitgang van de kwaliteit dringend
geboden.4 In de komende decennia zal er flink
geïnvesteerd moeten worden in voorzieningen met verpleeghuisfaciliteiten.
Daarbij zal het niet alleen moeten gaan om de kwaliteit van de zorg, maar
ook om die van het wonen. De bouw en de organisatie van de voorzieningen dient
erop gericht te zijn, de bewoners ondanks hun beperkingen mogelijkheden te
bieden om op hun eigen wijze aan hun leven vorm te geven. Dit vraagt meer
flexibiliteit en differentiatie in leefomgeving en sociale context dan wat
momenteel in verpleeghuizen gangbaar is.5 Om
tot een wezenlijke kwaliteitsslag te komen is meer aandacht voor hoogwaardig
gekwalificeerd onderwijs in deze sector nodig.4.4. Werken aan een betere gezondheid4.4.1. PreventieIn het generatieforum was de meerderheid van mening dat er met preventie
veel gezondheidswinst in de ouderenzorg te behalen is. Daar is bij aangetekend
dat het bewaken van de gezondheid niet moet leiden tot meer bureaucratie.
Preventie is nodig op het gebied van voeding, gezondheid, welzijn en sociale
omstandigheden, en dient gericht te zijn op alle leeftijdsgroepen. Een betere
gezondheid door gezonder gedrag is tot op zekere hoogte door de persoon zelf
te beïnvloeden.Sociaal-economische gezondheidsfactorenDe Gezondheidsraad wees eveneens op de invloed van de sociaal-economische
positie op de levensduur. De woonomstandigheden, de zwaarte van het werk en
de toegang tot de gezondheidszorg zijn factoren die de levensduur beïnvloeden.
De commissie acht het wenselijk dat speciale programma’s
worden opgesteld, gericht op de sociaal-economische verschillen bij ouderen.
Op basis van artikel 7 van de Wet Collectieve Preventie Volksgezondheid (WCPV)
kan dit onderwerp worden opgenomen in het landelijke actieprogramma.Het belang van bewegenLichamelijke activiteit en fitheid hebben een zeer gunstige invloed op
het (cognitief) functioneren van ouderen in het algemeen en van ouderen met
aan leeftijd gerelateerde ziekten. Meer (intensief) bewegen (vijf maal in
de week een half uur of langer of drie maal in de week sporten) is belangrijk,
ook voor ouderen. Daarom is er een belangrijke rol weggelegd voor het stimuleren
van een goed dagelijks bewegingspatroon en sportactiviteiten. Er is al een
aantal sportbonden dat een specifiek aanbod heeft ontwikkeld om 55-plussers
ertoe te brengen lid te worden of lid te blijven van een sportvereniging.
In de opleiding van sportinstructeurs zou meer aandacht moeten zijn voor sportbeoefening
door ouderen. Een gericht aanbod voor ouderen met kennismakingscursussen en
vouchers kan sportbeoefening door ouderen stimuleren.Leren van andere Europese landenIn het kader van preventie is het zinvol na te gaan hoe in andere Europese
landen preventiebeleid wordt vormgegeven. Door kennis te nemen van de ervaringen
binnen Europa en gegevens uit te wisselen kan Nederland het preventiebeleid
optimaliseren.De Gezondheidsraad wijst erop dat preventie de zorg niet goedkoper zal
maken, maar wel belangrijke gezondheidswinst zal opleveren. Het kabinet moet
het initiatief nemen om meer geld te investeren in preventie.4.4.2. BehandelingDe Gezondheidsraad stelt dat passende en tijdige behandeling van ziekten
niet altijd vanzelfsprekend is. Enerzijds vinden bestaande medische inzichten
onvoldoende hun weg naar de praktijk en anderzijds schiet de kennis over adequate
zorg voor ouderen nog op veel terreinen tekort. De Gezondheidsraad gaf in
1998 het signaal dat ouderen soms verstoken blijven van effectief medisch
ingrijpen. Hoewel er in het geneeskundig handelen bij ouderen wel beweging
te bespeuren is in de richting van behandeling van ouderen tot op steeds hogere
leeftijd, zijn er nog steeds aanwijzingen voor een te groot verschil tussen
wat op grond van de stand van wetenschap beschouwd moet worden als de meest
doeltreffende behandeling bij ouderen, en het aanbod daarvan. Daarbij moet
worden aangetekend dat medisch ingrijpen het leven kan verlengen, maar ook
belastend kan zijn.Depressies en angststoornissen komen bij ouderen veel voor en ze kunnen
een zeer nadelige invloed hebben op hun maatschappelijke leven en hun sterftekans.
Hoe het aantal ouderen met psychische aandoeningen zich precies zal ontwikkelen,
is onbekend. Er wordt uitgegaan van een toename van 44,1% in 2020 ten
opzichte van 2000.1 Ouderen vertonen vaak symptomen
van angst en depressie zonder dat zij voldoen aan de criteria voor de diagnose «angststoornis»
of «depressie». Depressies en angststoornissen blijven vaak ongediagnostiseerd.
Onder andere daardoor worden deze stoornissen in veel gevallen niet of niet
goed behandeld.2 Er is actie nodig om ervoor
te zorgen dat deze aandoeningen tijdig worden gediagnosticeerd en behandeld.Er zou ook meer aandacht moeten zijn voor incontinentie en decubitus (doorliggen).
Incontinentie en decubitus zijn twee veelvuldig voorkomende en in de praktijk
vaak veronachtzaamde kwalen die het leven voor kwetsbare ouderen tot een last
kunnen maken. De Gezondheidsraad constateerde in 1999 dat decubitus zich in
verpleeghuizen voordoet bij 29% van de bewoners, in verzorgingshuizen
bij 12%, in de thuiszorg bij 17%, in algemene ziekenhuizen bij
20% en in academische ziekenhuizen bij 14%. Incontinentie komt
voor bij meer dan de helft van de bewoners in verzorgingshuizen en bij 90%
van de verpleeghuisbewoners. Maar ook bij zelfstandig wonende ouderen komt
deze kwaal vaak voor.In de thuiszorg, verzorgingshuizen en verpleeghuizen wordt er doorgaans
voornamelijk verzorging en te weinig adequate behandeling aangeboden.In 2001 stelde de Gezondheidsraad vast dat over het algemeen genomen de
kwaliteit van leven van ouderen met urine-incontinentie aanzienlijk te verbeteren
is en dat het aantal nieuwe gevallen van decubitus sterk terug te dringen
is door een behandeling conform de bestaande richtlijnen, maar in de praktijk
is er over het geheel genomen nog te weinig ten goede veranderd. Ook in de
preventieve sfeer is er nog veel te winnen door tijdig hulpmiddelen aan te
bieden (bijvoorbeeld een speciaal matras).Klachten en aandoeningen van het bewegingsapparaat, waaronder gewrichtsaandoeningen,
komen veel voor. Deze klachten nemen toe naarmate men ouder wordt. In 2000
hadden 911 000 personen van 65 jaar en ouder te kampen met ziekten van
het bewegingsapparaat. In 2020 zal hun aantal naar schatting 1 311 000
personen bedragen op basis van de demografische ontwikkeling en op 1 331 000
personen op basis van de door het RIVM vastgestelde epidemiologische trends.1 De toename van het aantal personen met dergelijke aandoeningen
heeft grote consequenties op allerlei terreinen in de samenleving. Te denken
valt aan woningbouw, aanpassing van huizen en mogelijkheden om gebruik te
maken van (openbaar) vervoer.Op het gebied van de voor de hand liggende zorg moet er meer aandacht
worden besteed aan voeding en vocht. Een goede voedingstoestand en voldoende
vochtinname spelen onder andere een rol bij het voorkomen van infecties. Ook
voor thuiswonende ouderen is dit een aandachtspunt. Consultatiebureaus en
thuiszorg dienen hierop toe te zien.Naast leeftijd is fysieke draagkracht of kwetsbaarheid (frailty) belangrijk voor het resultaat van een behandeling. Hiermee
moet dan ook rekening worden gehouden in het klinisch denken en handelen.Het specialisme geriatrie binnen en buiten het ziekenhuisDe commissie vindt dat de deskundigheid op het gebied van de geriatrie
dient te worden gestimuleerd. Het gaat hierbij om de expertise binnen én
buiten het ziekenhuis. Het is van belang dat ziekenhuizen als totaal zich
beter op patiënten met geriatrische problematiek instellen, maar geriatrische
zorg zou ook dichter bij huis beschikbaar moeten zijn. Daarom dient ook de
relatie met de huisartsenzorg, de sociale geriatrie en verpleeghuisgeneeskunde
hierbij te worden betrokken. Door er in de opleiding meer aandacht aan te
schenken kan de deskundigheid op het terrein van geriatrie worden bevorderd.Ook in het generatieforum is aan de orde gekomen dat de geriatrie een
duidelijke plaats zou moeten krijgen tussen de andere gevestigde medische
ordes. Dit om te voorkomen dat behandeling en medicatie niet op elkaar aansluiten.De overheid dient onderzoek te stimuleren op het gebied van co-morbiditeit2, infectieziekten, dementie en de ontwikkeling van vaccins
ten behoeve van chronische ziekten en aandoeningen.onderzoeksgegevens over ouderen zijn schaars, ouderen worden om uiteenlopende
redenen weinig in klinisch wetenschappelijk onderzoek opgenomen. Vaak worden
gegevens van onderzoek onder jongeren geëxtrapoleerd naar ouderen. Dit
is ongewenst. De commissie pleit ervoor om ouderen vaker te betrekken bij
klinisch wetenschappelijk pathologisch onderzoek, want dit kan bijdragen aan
een betere behandeling van ouderen.Ook is er onvoldoende zicht op mogelijke interacties bij gelijktijdig
gebruik van verschillende geneesmiddelen.1 Indicaties,
maar ook contra-indicaties voor behandelingen moeten ingeval van co-morbiditeit
opnieuw worden beoordeeld.2Op het gebied van de combinatie van verschillende ziekten (co-morbiditeit
of multi-morbiditeit) is nog veel onbekend. Duidelijk is wel dat een combinatie
van chronische lichamelijke aandoeningen en psychische stoornissen vaak voorkomt.3Om de zorg voor ouderen met co-morbiditeit goed gestalte te kunnen geven
zullen ziektespecifieke zorgprogramma’s geïntegreerd of in ieder
geval goed op elkaar afgestemd en gecoördineerd moeten worden. Er is
meer kennis nodig over de onderlinge invloed van verschillende ziekten en
behandelingen op oudere leeftijd, over de samenhang tussen ziekten en beperkingen
en over de omstandigheden waaronder deze leiden tot een verminderd welbevinden.Ketenzorg nog onvoldoendeKetenzorg – het samenhangende geheel van zorginspanningen door verschillende
zorgaanbieders – voor patiënten met veel voorkomende chronische
ziekten komt nog onvoldoende uit de verf. Het is onduidelijk wie hierbij de
eindverantwoordelijkheid heeft. Momenteel is het voor verzekeraars nog onmogelijk
om een keten te contracteren. De overheid zou het initiatief kunnen nemen
om professionals bij elkaar te brengen om meer afstemming binnen de ketenzorg
te bewerkstelligen. De verantwoordelijkheid in de ketenzorg moet wettelijk
worden vastgelegd. De ketenzorg moet goed ontwikkeld worden en de kennis over
dementie en specifieke zorg voor de mensen die aan deze ziekte lijden, moet
goed toegepast worden om de kwaliteit van de zorg te kunnen verbeteren en
onnodig lijden van dementerenden en hun omgeving te kunnen voorkomen. Een
vroege diagnose van de ziekte is hierbij van groot belang.Zorg dichterbijVeel winst is ook te behalen met een betere communicatie tussen arts en
patiënt. Soms hebben ouderen meer tijd nodig om hun klachten te verduidelijken.
Zorgverleners moeten ouderen daar dan ook de gelegenheid voor geven.In de ziekenhuiszorg heeft in de afgelopen jaren een schaalvergroting
plaatsgevonden. Dit heeft ertoe geleid dat de afstand tot deze vorm van zorg
groter is geworden. Voor groepen die moeite hebben met de bereikbaarheid,
zou het goed zijn om bepaalde vormen van zorg dichterbij te hebben. Zo zouden
controles van specialisten meer in de wijk kunnen plaatsvinden. In de wijken
geplaatste poli’s kunnen deze vorm van zorg dichterbij de patiënt
brengen.4.5. Het aantal patiënten met dementie zal stijgenHet aantal patiënten met dementie zal naar schatting oplopen van
circa 200 000 nu tot 281 000 in 2020, tot 317 000 in 2030 en
tot 412 000 in 2050. Op dit moment wordt het overgrote deel van de patiënten
thuis verzorgd via mantelzorg en thuiszorg. Circa 35% is opgenomen
in een zorginstelling.1Bij gelijkblijvende preventiecijfers zijn er in 2010 bijna 13 000
plaatsen meer nodig dan in 2000, aldus de Gezondheidsraad. Jaarlijks zouden
er 1300 plaatsen bij moeten komen.De Gezondheidsraad vindt het niet reëel de hoop te vestigen op uitbreiding
van de capaciteit van mantelzorg en thuiszorg, want opname in een zorginstelling
wordt nu al tot het uiterste vermeden. Op redelijk afzienbare termijn lijkt
er een tekort aan professionele hulpverleners te zullen ontstaan. De Gezondheidsraad
wijst op de belasting van mantelzorgers. In paragraaf 3.5 van dit rapport
zijn maatregelen opgesomd om die belasting te verminderen.De themacommissie verwacht, evenals het kabinet in zijn nota, positieve
gevolgen van kleinschalige woonvormen voor dementerenden. Het kabinet laat
de effecten van kleinschalig wonen voor dementerende ouderen, hun familie
en hun verzorgenden onderzoeken.2Om de zorg aan dementerenden te kunnen verbeteren is het nodig om ketenzorg
te ontwikkelen, kennis over deze ziekte goed toe te passen en specifieke zorg
aan te bieden. Dementie is nagenoeg de duurste ziekte, daarom is een internationale
inspanning voor onderzoek op dit gebied nodig.4.6. Personeelsontwikkelingen in de zorgEr zal in 2020 per saldo een licht overschot van medisch-specialisten
zijn3, zij het met grote verschillen in dit opzicht
tussen de diverse medische beroepen. Er wordt een tekort aan huisartsen van
23% verwacht. Periodiek zal moeten worden geanticipeerd op dreigende
tekorten dan wel overschotten. Volgens beschouwingen van het SCP dreigt er
op wat langere termijn in de verpleging, maar vooral in de verzorging een
personeelstekort te ontstaan. Vooral bij deze groep zal er een actief beleid
nodig zijn om tekorten te voorkomen.Verbetering van opleidingen en afschaffing
van het les/collegegeld zal meer mensen ertoe bewegen, een opleiding in de
zorg te gaan volgen.Ook zou de functie-inhoud van deze beroepen kunnen worden bekeken; door
aanpassing van de opleidingen zouden verpleegkundigen meer verantwoordelijkheid
kunnen krijgen. Hoog gekwalificeerd onderwijs voor deze sector (HBO-V) is
noodzakelijk voor een wezenlijke kwaliteitsslag.De SER stelt voor om aparte professionele zorg voor «eenvoudige
handelingen» aan te bieden4 om duurdere
professionals anders te kunnen inzetten. Er zijn al enkele veelbelovende ontwikkelingen,
zoals de functies nurse practitioner en physician assistant.De SER schetst enkele manieren om de dreiging van oplopende personeelskosten
in de zorgsector tegen te gaan, zoals optimaal gebruik van arbeidspotentieel,
faciliteiten voor het combineren van betaalde arbeid en zorgtaken in de privé-sfeer,
instrumenten om ouderen langer te laten doorwerken, mogelijkheden tot verbetering
van arbeidsomstandigheden en vermindering van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid.Ook kan thuiszorgtechnologie worden aangewend om zorgprocessen te ondersteunen
om de werkdruk van mantelzorgers en zorgverleners en substitutie van schaars
personeel te verlichten. Toch wordt er nog geen optimaal gebruik gemaakt van
deze technologie, mede omdat een goed implementatieprogramma
veelomvattend en kostbaar is1. De financieringsstructuur
van de thuiszorgtechnologie is gecompliceerd; hulpmiddelen moeten bij verschillende
financiers worden aangevraagd. Projecten worden, ook als zij geslaagd zijn,
zelden vanzelfsprekend een onderdeel van reguliere zorg. De overheid zou samen
met industrie, zorgveld en verzekeraars een structurele financiering voor
de toepassing van technologie in de thuiszorg mogelijk moeten maken.24.7. Debat over het levenseinde blijft actueelDe Gezondheidsraad verwacht, gelet op het aantal sterfgevallen, dat de
vraag naar palliatieve en terminale zorg tot 2030 met ruim 30% zal
toenemen. Ook de vraag naar terminale zorgplaatsen in verpleeghuizen, verzorgingshuizen
en andere woonzorgvoorzieningen, hospices en bijna-thuishuizen zal een duidelijke
groei te zien geven.3 Allochtonen doen minder
vaak een beroep op palliatieve zorg dan autochtonen.Het kabinet geeft in zijn nota aan dat in 2002 beleidsmaatregelen zijn
ingezet met extra geld voor de diverse vormen van palliatieve zorg. Een sluitend
netwerk van zorgverleners en instellingen die palliatieve zorg verlenen, is
van groot belang. De staatssecretaris van VWS wil dat palliatieve terminale
voorzieningen en voorzieningen in de reguliere gezondheidszorg samenwerken
in netwerken voor palliatieve zorg. Er is een consultatievoorziening palliatieve
zorg en een ondersteuningspunt opgericht.4Het normatieve kader voor beslissingen rondom het levenseinde is in Nederland
in belangrijke mate uitgekristalliseerd. Zo is er in de afgelopen decennia
consensus gegroeid over de toelaatbaarheid van euthanasie. Dit betekent echter
niet dat het debat over levensbekorting kan worden afgesloten. Er is nog discussie
over beslissingen over het afzien van levensverlengende behandelingen of het
staken van het toedienen van voeding en vocht, verzoeken om levensbekorting
waarvoor nu geen normatief houvast bestaat. Het betreft hierbij verzoeken
op grond van dreigend toekomstig lijden en verzoeken wegens «lijden
aan het leven».5 Het is ook mogelijk dat
dergelijke verzoeken samenhangen met het huidige zorgaanbod in verpleeghuizen.Het kabinet wil hierbij een volgend beleid voeren6; de themacommissie sluit zich hierbij aan.4.8. ConclusiesDe gemiddelde levensduur in Nederland stijgt minder snel dan het internationale
gemiddelde. Het is niet duidelijk wat de oorzaken hiervan zijn. De Gezondheidsraad
wijst op factoren die van invloed zijn op gezondheid en sterfte, zoals sekse,
sociaal-economische positie en etniciteit.Enerzijds kan iemands gezondheid worden verbeterd met individuele preventieve
maatregelen, anderzijds zal de overheid het initiatief tot algemene preventie
moeten nemen, zoals preventie op het gebied van co-morbiditeit, infectieziekten,
dementie en vaccins. De gezondheidssituatie kan ook worden verbeterd door
betere behandeling(smethoden).Er is meer aandacht nodig voor tijdige diagnosestelling en behandeling
van depressies en angststoornissen, incontinentie en decubitus.Het aantal mensen met ziekten en aandoeningen, onder andere dementie en
aandoeningen aan het bewegingsapparaat, zal in absolute en vaak ook in relatieve
zin stijgen (zie bijlage 9, tabel 10). Dit heeft consequenties op allerlei
terreinen, ook buiten de zorg.Deskundigheid op het gebied van de geriatrie, zowel binnen als buiten
het ziekenhuis, dient te worden bevorderd. De geriatrie dient een duidelijke
plaats te krijgen tussen andere gevestigde medische orden.Uit trendanalyses blijkt dat de vergrijzing de zorgkosten met 0,6 tot
0,7% per jaar doet stijgen.1 Het toenemende
zorggebruik per hoofd van de bevolking – alle leeftijden inbegrepen –
voegt daar echter een driemaal zo sterke stijging aan toe: ongeveer 2%
per jaar. Vergrijzing is dus op zichzelf niet alles bepalend bij de kostenontwikkeling,
die wordt bepaald door een complex van factoren.In de verpleging, maar vooral in de verzorging zal een personeelstekort
ontstaan. De stijging van de personeelskosten zou kunnen worden beperkt door
optimaal gebruik te maken van arbeidspotentieel (bijvoorbeeld door het invoeren
van aparte professionele zorg voor «eenvoudige handelingen»),
met faciliteiten om betaalde arbeid en zorgtaken in de privé-sfeer
makkelijker te kunnen combineren, met instrumenten om ouderen langer te laten
doorwerken, door verbetering van de arbeidsomstandigheden, door vermindering
van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid en via structurele financiering
van de ontwikkeling van thuiszorgtechnologie. Ook kunnen er maatregelen worden
genomen om te stimuleren dat meer mensen een opleiding in de zorg gaan volgen.
Opleidingen voor nieuwe beroepen kunnen leiden tot mogelijkheden om dure professionals
elders in te zetten.Zorg moet dicht bij de mensen staan. In de wijk moeten meer mogelijkheden
komen om gebruik te maken van zorg, bijvoorbeeld controles door specialisten
in poliklinieken in de wijk.Er is momenteel veel kritiek op het kwaliteitsniveau van verpleeghuiszorg.
In de komende tijd zal er flink geïnvesteerd moeten worden in deze sector,
zowel in kwantitatieve als kwalitatieve zin.De thuiszorg zal zwaarder worden belast. Uitbreiding van welzijnsvoorzieningen
kan gezondheidswinst opleveren; dit zal nader onderzocht moeten worden.Speciale aandacht vraagt de toename van het aantal patiënten met
dementie. De capaciteit in verpleeghuizen zou ook voor deze groep vergroot
moeten worden. Jaarlijks dienen er 1300 verpleeghuisplaatsen voor dementiepatiënten
bij te komen. Daarnaast moeten nieuwe woonvormen voor deze groep beschikbaar
komen. Goede ketenzorg, toepassing van de kennis over dementie en specifieke
zorg voor de mensen die aan deze ziekte lijden, is noodzakelijk om de kwaliteit
van de zorg te verbeteren en onnodig lijden van dementerenden en de mensen
in hun omgeving te voorkomen. Vroege signalering en een vroege diagnose zijn
bij deze ziekte van groot belang.Veel patiënten worden verzorgd door mantelzorgers. De belasting van
deze groep moet door een aantal maatregelen worden verminderd (zie de aanbevelingen).
Omdat opname in een zorginstelling al zo veel mogelijk wordt vermeden, kan
er niet van worden uitgegaan dat het aantal mantelzorgers dat nodig is, sterk
zal afnemen. De themacommissie wijst op het belang van innovatie bij preventie
en op de positieve gevolgen van kleinschalig wonen.Nederland zou intensievere contacten moeten onderhouden in Europees verband
om kennis te kunnen nemen van ervaringen in andere landen en daarmee te kunnen
samenwerken (zie paragraaf 0.3.8).De commissie sluit zich aan bij het voeren van een volgend beleid rondom
het levenseinde. Het debat over dit onderwerp blijft actueel.Gezondheidszorg brengt kosten met zich mee, maar het is ook een belangrijke
dienstverlenende sector die veel werkgelegenheid biedt en daardoor dan ook
een duidelijke economische waarde heeft. De samenleving heeft veel te danken
aan deze sector.5. WERK EN INKOMEN5.1. InleidingDe commissie ziet geen aanleiding om de AOW-gerechtigde leeftijd te verhogen.
Dit wordt ondersteund door diverse rapporten (zie onder andere de SER-adviezen Werken aan zekerheid en Van alle leeftijden). Ontslag voor 65-plussers mag geen automatisme meer zijn.Het hoofdprobleem is voor de themacommissie: hoe kan het ouderenbeleid
geïntegreerd worden geformuleerd? Deze vraag strekt zich uit over verschillende
beleidsterreinen, waarvan dat van werk en inkomen in dit hoofdstuk aan de
orde is. In dit hoofdstuk richt de commissie zich op de vraag, welke ontwikkelingen
er te verwachten zijn bij de deelname van ouderen aan het arbeidsproces en
aan vrijwilligerswerk en bij de inkomenspositie van ouderen (zie vraag 4 in
de Inleiding).De themacommissie heeft een aantal activiteiten ondernomen om gegevens
te verkrijgen over de stand van zaken op dit vlak. Deze activiteiten worden
hierna vermeld. Zo heeft de commissie advies over werk en inkomen gevraagd
aan de SER. Dit heeft geresulteerd in het adviesrapport Van alle leeftijden (SER-advies, 2005; zie ook bijlage 2.3). Voor
zover andere adviesraden eveneens hebben geadviseerd over het thema werk en
inkomen, wordt dit eveneens vermeld.Daarnaast heeft de commissie aan de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
informatie gevraagd over de (toekomstige) inkomenspositie en pensioenvoorziening
van vrouwen van 65 jaar en ouder (zie TK 29 549, nr. 2).Verder heeft de commissie verschillende werkbezoeken afgelegd, waarbij
met name het bezoek aan Amsterdam in het teken stond van werk en inkomen (zie
bijlage 4.3). In het middaggedeelte heeft zij daarbij een rondetafelgesprek
gevoerd met werkgevers (o.a. vertegenwoordigers van een uitzendbureau voor
oudere werknemers) en werknemers. Ook bij de andere werkbezoeken is de inkomenspositie
van ouderen aan de orde geweest, zij het minder prominent. Ook de internetdiscussie
heeft meningen over dit onderwerp opgeleverd, net als het generatieforum.De commissie gaat in dit hoofdstuk nader in op de deelname van ouderen
aan het arbeidsproces (in paragraaf 5.2), de inkomenspositie van ouderen
(in paragraaf 5.3), de toekomstbestendigheid van pensioenvoorzieningen
en de AOW (paragraaf 5.4) en de houdbaarheid van zorg- en welzijnsvoorzieningen
die voor ouderen van belang zijn (paragraaf 5.5). Het hoofdstuk wordt
afgesloten met conclusies (paragraaf 5.6).5.2. Deelname van ouderen aan het arbeidsproces bevorderenHet is belangrijk om de arbeidsdeelname van iedereen te bevorderen, en
die van ouderen in het bijzonder. Om de arbeidsdeelname van toekomstige ouderen
te bevorderen is het essentieel om gedurende de gehele loopbaan te investeren
in het op peil houden van de kennis en vaardigheden van werknemers (menselijk
kapitaal). De arbeidsmarktpositie van oudere werknemers en de inkomenspositie
van 65-plussers wordt immers grotendeels bepaald door financiële en carrièrekeuzes
die zij gedurende hun loopbaan hebben gemaakt.Arbeidsdeelname kan in de eerste plaats worden bevorderd door verbetering
van de incentivestructuur van arbeidsvoorwaarden en uittredingsregelingen.
Daarbij is het essentieel dat deze regelingen zowel voor werknemers als voor
werkgevers de juiste prikkels bevatten om langer deel te nemen aan het arbeidsproces,
dus bijvoorbeeld geen financiële tegemoetkoming voor mensen
die niet participeren, maar investeren in participatiemogelijkheden voor ouderen
(RMO).In de tweede plaats is leeftijdsbewust personeelsbeleid van belang. Leeftijds-
of generatiebewust personeelsbeleid heeft als doel, werknemers zo lang mogelijk
en dus ook op hogere leeftijd gemotiveerd, inzetbaar en mobiel te houden.
Bij leeftijdsbewust personeelsbeleid gaat het om loopbaan-, opleidings-, arbeidsvoorwaarden-
en arbeidsomstandighedenbeleid. Wellicht kan de overheid een stimulerende
rol vervullen bij het in gang zetten en op peil houden van een dergelijk beleid
(zie ook SER-advies, 2005). Wel dient men oog te blijven houden voor degenen
met zwaar lichamelijk werk; veertig jaar zulk werk doen kan te veel zijn.De RMO stelt dat er, om betrokkenheid van ouderen bij een betaalde baan
of vrijwilligerswerk te bevorderen, geïnvesteerd moet worden in participatie
en in volgtijdelijke banen (RMO, 2005). De SER stelt dat langer doorwerken
een logisch gevolg kan zijn van investeringen in de werknemer inzake kennis,
inzetbaarheid en mobiliteit.1. De overheid dient
tweede en derde carrières te stimuleren door de negatieve prikkels
uit WW, WAO, VUT en prepensioenregelingen te halen.Deeltijdpensioen kan een flexibele overgang van werk naar pensioen mogelijk
maken en eraan bijdragen dat ouderen langer (in deeltijd) blijven werken.
In veel pensioenregelingen bestaat al de mogelijkheid van deeltijdpensioen,
maar de bekendheid hiermee is nog niet zo groot en er wordt dan ook nog niet
veel gebruik van gemaakt. De SER bepleit om deeltijdpensioen mogelijk te maken
in alle pensioenregelingen en hij meent dat deeltijdpensioen ook ná
het bereiken van de 65-jarige leeftijd mogelijk moet zijn. De SER adviseert
dan ook, beide vormen van deeltijdpensioen mogelijk te maken.Er zijn al maatregelen genomen om werknemers te stimuleren om langer door
te werken2, maar de arbeidsdeelname van ouderen
(55- tot 64-jarigen) blijft achter bij de Europese doelstelling (van 50%)
volgens de Lissabonstrategie. De SER verwacht dat werknemers er door de veranderingen
in (aanvullende) pensioenregelingen uiteindelijk ook zelf voor zullen kiezen
om langer door te werken.Om meer zicht te krijgen op de bevordering van arbeidsparticipatie in
andere Europese landen moet Nederland zich actiever opstellen bij de uitwisseling
van gegevens. Er is in andere Europese lidstaten veel ervaring mee opgedaan,
welk effect preventiebeleid voor alle leeftijdscohorten heeft. In paragraaf 0.2.8
is nader ingegaan op de Europese aspecten.Ook de FNV laat per brief aan de Kamer (13 september 2005)3 weten, dat «zij zich zorgen maakt om de werknemers
die door onvoldoende slagvaardig beleid uit de boot dreigen te vallen».
De FNV voorziet dat overheid en sociale partners in verband hiermee in de
komende jaren fors aan de slag zullen moeten gaan met een leeftijdsbewust
personeelsbeleid. Volgens de FNV kan dit onder andere in de vorm van fiscale
facilitering van scholingsverlof, scholingsaftrek, afspraken in de Arbo-wet
en stimulerend arbeidsmarktbeleid.Tijdens het werkbezoek aan Amsterdam werd er naar voren gebracht dat ouderen
veel potentieel hebben op de arbeidsmarkt. Door hun ervaring en deskundigheid
blijken ouderen bijvoorbeeld als verkoper in bouwmarkten beter te functioneren
dan jongeren; hun gemiddelde omzet is 10% hoger. De kansen op de arbeidsmarkt
blijken echter vanaf het 40ste levensjaar te slinken. Vooral ouderen vanaf 50
jaar zonder scholing of met nauwelijks scholing hebben weinig kansen op de
arbeidsmarkt. De maatregelen, aangegeven door de staatssecretaris
van SZW, hebben dus mogelijk nog niet het gewenste resultaat opgeleverd. Nederland
loopt achter bij het buitenland, als het gaat om scholing vanaf 40 jaar;
dit is ook tijdens het generatieforum genoemd. Hoewel in de eerder genoemde design for all-gedachte past dat een leven lang leren
niet leeftijdsgebonden is, is de commissie van mening dat scholing vooral
vanaf 40 jaar gestimuleerd dient te worden. De commissie vindt dat omscholing
voor een andere functie gestimuleerd moet worden, en dat er geen sprake mag
zijn van «demotie»1.De commissie vindt dat ontslag voor 65-plussers geen automatisme meer
mag zijn. De RMO heeft in zijn advies vermeld dat de ontslagleeftijd van 65
jaar dient te worden herzien. De SER stelt dat het bereiken van de pensioengerechtigde
leeftijd niet het einde van het werkzame leven hoeft te betekenen en beveelt
aan, te bezien of in de praktijk minder terughoudend kan worden omgegaan met
het doorwerken na het beïndigen van de arbeidsovereenkomst bij het ingaan
van het (flexibel) pensioen.2 Dit stemt overeen
met de opvattingen van de meerderheid van het generatieforum.Bij het werkbezoek in Amsterdam kwam naar voren dat arbeidsplaatsen zo
goed mogelijk geschikt moeten worden gemaakt voor alle leeftijden. Goed personeelsbeleid
moet leiden tot de beste mensen op de beste plek, onafhankelijk van leeftijd.
Cruciaal is de tendens dat ouderen te snel uitstromen en dat veel jonge werknemers
met onvoldoende vakbekwaamheid/opleiding toestromen naar de arbeidsmarkt.
Tevens is de instroom van jonge werknemers te gering om de gevolgen van de
vergrijzing op te vangen. Ouderen zullen veelal niet snel overgaan tot het
beginnen van een eigen bedrijf3. Na het opzetten
van een bedrijf duurt het immers nog 2 à 3 jaar voordat er geld mee
kan worden verdiend en voordat er kan worden begonnen met pensioenopbouw.Faciliteiten voor ouderen om langer door te kunnen werken kunnen voor
een deel worden aangeboden door uitzendbureaus voor ouderen. De commissie
heeft Oudstanding bezocht, een bureau dat bemiddelt
in (uitzend)banen voor ouderen (50plussers). De ambities en wensen van senioren
worden door dergelijke bureaus gekoppeld aan de vraag van opdrachtgevers.
Het uitzendbureau bemiddelt voor kandidaten die hun kennis en ervaring ter
beschikking stellen voor diverse functies. Het gaat bij de beschikbare banen
veelal om functies waarvoor scholing op een laag niveau of een middenniveau
vereist is. De ervaring van Oudstanding is dat
vutters en gepensioneerden graag willen werken en dat zij goed gemotiveerd
zijn. Zo blijkt ook uit recente CBS-cijfers dat een kwart van de uitstromers
in 2004 in de leeftijd 50–64 jarigen weer aan de slag wilde4.Naast de voordelen van oudere werknemers worden ook knelpunten ervaren.
Zo zijn er problemen met de ziektekostenverzekering en bestaat er de kans
dat ouderen van 65 jaar en ouder de ouderen van 50 tot 65 jaar verdringen,
omdat ouderen van 65 jaar en ouder goedkoper zijn (voor hen behoeven geen
sociale premies en AOW meer te worden afgedragen).In de Flexwet zou voor 65-plussers een uitzondering gemaakt moeten worden,
want ouderen werken meestal ter aanvulling van hun inkomen of als een nuttige
tijdsbesteding. Dat vereenvoudigt de bemiddeling voor ouderen.5.3. Inkomenspositie van ouderen diversDe toekomstige inkomenspositie van ouderen zal zeer divers zijn, omdat
sprake is van een toenemende heterogeniteit in deze groep. Het is niet mogelijk
om harde uitspraken te doen over de toekomstige inkomenspositie van ouderen1. In dit verband verdient de inkomenspositie van oudere
vrouwen bijzondere aandacht. De themacommissie heeft hierover informatie gevraagd
aan de minister van SZW. In zijn brief van 28 april 2005 aan de Kamer
heeft deze inzicht gegeven in de huidige inkomenspositie
en de mate van arbeidsdeelname van vrouwen2.
Aan het einde van 2005 worden gegevens verwacht van het CBS over de opgebouwde
pensioenaanspraken van vrouwen. Dan ontbreken nog gegevens over de toekomstige inkomenspositie en de mate van arbeidsdeelname
van vrouwen. De themacommissie beveelt aan, deze aspecten nader te onderzoeken.Er is met name informatie nodig over de totale (versnipperde) aanspraak
van vrouwen op ouderdomspensioen en nabestaandenpensioen, over het inkomen
en de pensioenverwachtingen van vrouwen van 65 jaar en ouder over 10, 20,
30 en 40 jaar en over de effecten (over 10, 20, 30 en 40 jaar) van de maatregelen
op het nabestaandenpensioen voor vrouwen die zelf geen adequate eigen pensioenvoorziening
hebben.Van belang voor de inkomenspositie van ouderen is de arbeidsdeelname,
de AOW en de pensioenvoorziening. Uit de analyse van de SER komt naar voren
dat een onvolledige AOW-opbouw, een onvolledige of ontbrekende pensioenopbouw
en het wegvallen van de AOW-partnertoeslag in 2015 inkomensgevolgen zal hebben.
Daarnaast is er extra aandacht nodig voor ouderen met een zwakke inkomenspositie.
Bezien dient te worden hoe groot het beroep op de bijstand zal worden. Onvolledige
AOW kan worden ondervangen met een kortere AOW-opbouwtijd te introduceren
Voor een deel van de mensen met onvolledige AOW zal een andere systematiek
soelaas kunnen bieden, bijvoorbeeld indien in 40 jaar 2½ % per
jaar AOW-opbouw plaatsvindt, in plaats van de huidige 2% in 50 jaar
tijd.De beperkende voorwaarden van de bijstand moeten niet voor de aanvulling
van een onvolledige AOW-uitkering gelden. Een onvolledige AOW-uitkering kan
waarschijnlijk beter door de Sociale Verzekeringsbank (SVB) of de Belastingdienst
worden aangevuld dan door de bijstand, want het is niet zuiver om de burger
hiervoor bij het loket van de bijstand te laten aankloppen. Het gaat immers
niet om een bijstandsuitkering.Veelal zijn ouderen niet bekend met allerlei aanvullende financiële
regelingen. Daarom moeten ouderen actief door de overheid geïnformeerd
worden over de financiële regelingen die voor hen gelden en over de financiële
vergoedingen waarop zij recht hebben (huurtoeslag, zorgtoeslag e.d.)5.4. Toekomstbestendigheid van pensioenvoorzieningen
en de AOWDe commissie stelt dat er geen aanleiding is om de AOW-gerechtigde leeftijd
te verhogen. Dit wordt ondersteund door diverse rapporten; zo stelt onder
meer de SER dat het algemeen verhogen van de AOW-leeftijd, onder meer gelet
op de huidige arbeidsmarktsituatie, niet nodig is.De themacommissie acht het van wezenlijk belang dat het pensioenstelsel
en de AOW toekomstbestendig zijn.De commissie vindt dat als de premielast van de AOW de draagkracht van
jongere generaties te boven gaat, de AOW verder gefiscaliseerd zal moeten
worden. Goed bestuur betekent onder andere dat recht gedaan wordt aan de financiële
planning van mensen.De themacommissie is het eens met de SER dat de stijgende AOW-uitgaven
dienen te worden bekostigd via een structurele verbreding van het draagvlak
of van de financieringsbasis van de AOW. De actieven (of 65-minners) en de
AOW-gerechtigden dienen – met bepaalde randvoorwaarden – een evenredige
bijdrage te leveren aan de financiering van de toename van de AOW-lasten.Daarnaast dient er extra aandacht te zijn voor het stijgende aantal mensen
met een onvolledige AOW-opbouw. Tijdens het generatieforum is de deelnemers
een stelling voorgelegd over zelf sparen voor de oude dag. Bijna de helft
van de deelnemers gaf aan dat ouderen zich kunnen voorbereiden op hun pensionering
door grotendeels zelf het daarvoor benodigde geld te reserveren.5.5. Met de juiste maatregelen zijn zorg- en welzijnsvoorzieningen
houdbaarDe ramingen en prognoses van de voor ouderen relevante zorg- en welzijnsvoorzieningen
bevatten veel onzekerheden. De SER beveelt de overheid aan om een onderzoeksprogramma
op te zetten. De themacommissie steunt deze aanbeveling. Uit de thans beschikbare
ramingen blijkt dat demografische, technologische en maatschappelijke ontwikkelingen
in de komende decennia zullen leiden tot een grotere toename van het beroep
op de zorg- en welzijnsvoorzieningen die ook voor ouderen van belang zijn.
Dit kan leiden tot een toename van de kosten. Deze toename kan voor een groot
deel worden opgevangen met sociaal-economisch beleid in algemene zin. Daarnaast
is volgens de SER wijziging van het stelsel van ziektekostenverzekeringen
en gezondheidszorg een belangrijk middel tot vergroting van de houdbaarheid
van deze voorzieningen. Een doelmatiger uitvoering van de zorg, een beter
gebruik van lichtere vormen van zorg en een meer vraaggerichte ordening en
marktwerking draagt volgens de SER eveneens bij aan een houdbaar zorgstelsel.Naar het oordeel van de SER is een beperking van de te verwachten toename
van de vraag naar en van de kosten van zorg mogelijk via preventief beleid.
Als hogere collectief gefinancierde zorguitgaven het gevolg zijn van een breed
gedragen voorkeur voor meer of betere voorzieningen, dan bevredigen deze uitgaven
de maatschappelijk zorgbehoeften en leveren ze een bijdrage aan een hoger
welvaartsniveau.Gezondheids- en welzijnszorg dienen meer samenhang te krijgen. Er dient
meer aandacht te zijn voor mantelzorg in de zin van het aanbieden van meer
ondersteuning en meer faciliteiten. Daarnaast dient er aandacht te zijn voor
personeelstekorten in de zorg.5.6. ConclusiesDe themacommissie heeft het hoofdprobleem, de vraag hoe het ouderenbeleid
geïntegreerd kan worden geformuleerd, toegespitst op de te verwachten
ontwikkelingen bij de deelname van ouderen aan het arbeidsproces en het vrijwilligerswerk
en bij de inkomenspositie van ouderen.De commissie trekt in deze paragraaf een aantal conclusies, haar aanbevelingen
op dit terrein zijn in paragraaf 0.4. opgenomen.Het is belangrijk om arbeidsdeelname van iedereen te bevorderen, en die
van ouderen in het bijzonder. Daarnaast zullen werknemers er door de veranderingen in pensioenregelingen uiteindelijk ook zelf voor kiezen
om langer door te werken.De commissie concludeert dat ontslag bij 65 jaar geen automatisme meer
mag zijn en dat een leven lang leren ook voor ouderen mogelijk moet zijn.Het is niet mogelijk om harde uitspraken te doen over de toekomstige inkomenspositie
van ouderen. Enerzijds zijn er voor hen hogere inkomsten te verwachten, anderzijds
sluit de commissie niet uit dat er een groter beroep zal worden gedaan op
de bijstand door mensen met een zwakke inkomenspositie. Cijfers over de toekomstige
inkomenspositie en de mate van arbeidsdeelname ontbreken vooralsnog (bijvoorbeeld
van vrouwen, migranten en andere mogelijk kwetsbare ouderen) maar zij worden
door de minister van SZW wel aangekondigd1. De
commissie beveelt aan hiernaar onderzoek te verrichten.De commissie concludeert dat als de premielast van de AOW de draagkracht
van jongere generaties te boven gaat, de AOW verder gefiscaliseerd zal moeten
worden. Daarnaast dient te worden onderzocht of een kortere AOW-opbouwtijd
moet worden geïntroduceerd om een onvolledige AOW deels te ondervangen.
Er is meer inzicht nodig in toekomstige voor ouderen relevante zorg- en welzijnsvoorzieningen.De solidariteit tussen generaties, maar ook tussen arm(e ouderen) en rijk(e
ouderen) en tussen zieke en gezonde ouderen moet worden bevorderd.BIJLAGEN1. Plan van Aanpak2. Samenvatting adviesrapporten2.1 samenvatting adviesrapport VROM-raad2.2 samenvatting adviesrapport Gezondheidsraad2.3 samenvatting adviesrapport Sociaal-Economische Raad2.4 samenvatting adviesrapport Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling3. Verslag internetdiscussie «Zowilikoudworden»4. Verslagen werkbezoeken en conferentie4.1 werkbezoek Friesland4.2 werkbezoek Limburg4.3 werkbezoek Amsterdam4.4 werkbezoek Den Haag4.5 werkbezoek Zeeland4.6 conferentie AARP te Londen5. Verslag «group-decision-room-sessie»6. Slotverklaring generatieforum7. Deelnemers klankbordbijeenkomst8. Matrix leefstijlonderzoek9. Tabellen10. Afkortingenlijst11. LiteratuurlijstBIJLAGE 1Plan van aanpak themacommissie Ouderenbeleid, d.d. 12 december
2003Inhoudsopgave blz.0. Samenvatting 691. Inleiding 692. Uitvoering van de onderzoeksopdracht 703. Planning van de uit te voeren taken 774. Taakverdeling 785. Taak en rol van de voorzitter 786. Nieuwe werkwijzen 797. Communicatie 798. Kosten 819. Evaluatie 810. SamenvattingDe themacommissie Ouderenbeleid wil samen met betrokkenen, beleidsmakers
en wetenschappers in gesprek raken om zo een toekomstvisie op het ouderenbeleid
en de vergrijzing voor de komende decennia te kunnen ontwikkelen. De themacommissie
richt zich op vier thema’s: wonen en woonomgeving, zorg, welzijn en
werk en inkomen. Via een matrixanalyse worden alle facetten van deze thema’s
geanalyseerd.De themacommissie gaat op meerdere plaatsen in het land rondetafelgesprekken
organiseren. Doel is in gesprek te raken met ouderen en betrokkenen bij het
ouderenbeleid. Op lokaal niveau zullen niet alleen instellingen worden bezocht
maar zullen tevens gesprekken worden gevoerd met bijvoorbeeld, cliënten
en «toekomstige ouderen». Met het gebruik van moderne interactieve
communicatiemiddelen zal geprobeerd worden een discussie in de samenleving
op gang te brengen over de rol en plaats van ouderen in onze maatschappij
op de middellange en lange termijn.De themacommissie vraagt externe adviesorganen van de regering om advies
op een aantal facetten. De Vrom-raad zal gevraagd worden om een advies ten
aanzien van het thema wonen, de SER rond het thema werk en inkomen en de Gezondheidsraad
rond de thema’s zorg en welzijn. Voorgesteld wordt verder om de Raad
voor de Maatschappelijke Ontwikkeling te vragen de themacommissie te adviseren
over de mogelijkheden maar ook de beperkingen van het generatiebestendig beleid.
Op deze wijze wordt de actuele kennis vanuit de wetenschap ingebracht in de
themacommissie.De themacommissie zal voor ieder van de afzonderlijke thema’s grote
werkconferenties organiseren. Doel is betrokkenen, wetenschappers, beleidsmakers
en politici met elkaar in gesprek te brengen. In totaal gaat het om vier werkconferenties.Door de uitgebreide opzet van de werkbezoeken, de interactieve website
en de werkconferenties wordt tevens invulling gegeven aan het verzoek vanuit
de Kamer aan de themacommissies te experimenteren met nieuwe werkwijzen.De themacommissie zal voor het kerstreces van 2005 haar eindverslag opstellen.1. InleidingIn dit plan van aanpak heeft de themacommissie voor het ouderenbeleid
vastgelegd langs welke lijnen zij wil komen tot het opstellen van een eindrapport.
In de eerste vergaderingen van de themacommissie is een matrix opgesteld voor
een analyse van het ouderenbeleid. Volgens deze matrix is het ouderenbeleid
gegroepeerd rond de volgende vier clusters: wonen en woonomgeving, zorg, welzijn
en werk en inkomen.Na de probleemverkenning voerde de commissie op 17 november 2003
rondetafelgesprekken om tot een verdere invulling van deze clusters te komen.
Door met direct betrokkenen en deskundigen te spreken is er zicht ontstaan
op relevante aandachtsgebieden en op hiaten in het beleid. In het plan van
aanpak vindt u de neerslag van de besprekingen in de commissie en de uitkomst
van de rondetafelgesprekken.De themacommissie ouderenbeleid is ingesteld op dinsdag 9 september
2003. De commissie is samengesteld uit de volgende leden:B. J. van der Vlies (SGP)A. Rouvoet (ChristenUnie)A. C. Kant (SP)G. A. Verbeet (PvdA)N. W. van Oerle-van der Horst (CDA)A. van Miltenburg (VVD)E. H. Tonkens (GroenLinks)Tijdens de eerste vergadering is mevrouw Van Oerle-van der Horst gekozen
tot voorzitter. Ondervoorzitter is mevrouw Verbeet. Griffier van de themacommissie
is mevrouw Beuker, adjunct-griffier van de Tweede Kamer.2. Uitvoering van de onderzoeksopdracht2.1 Waarom een themacommissie ouderenbeleid?De Tweede Kamer heeft gekozen voor het instellen van themacommissies (TK
28 923, nr.1). Doel van themacommissies is visieontwikkeling en het streven
naar samenhang en coördinatie van het beleid. Een themacommissie moet
de politieke meningsvorming over belangrijke maatschappelijke vraagstukken
bevorderen. Het gaat hierbij om:a) onderwerpen die meer dan één ministerie aangaan enb) toekomstgerichte onderwerpen, waarvoor de commissies kaderstellende
activiteiten zouden kunnen ontwikkelen.De voorgenomen activiteiten van de themacommissie moeten invulling geven
aan de door het Presidium gewenste initiërende en agendabepalende functie
van het parlement. De themacommissie kan er ook toe bijdragen dat het parlement
meer dan tot dusver anticiperend kan optreden bij oordeels- en besluitvorming
over nieuwe of interdepartementale maatschappelijke ontwikkelingen. Daarmee
kunnen nieuwe kaders voor beleid worden gecreëerd. Het zoeken naar coördinatie
en samenhang in het beleid maakt daar deel vanuit.Themacommissies hebben geen taak gekregen op het terrein van medewetgeving
en controle op het regeringsbeleid over het intersectorale ouderenbeleid.
Hun hoofdtaak is het om de politieke meningsvorming over belangrijke maatschappelijke
vraagstukken te bevorderen. Deze doelstelling is vastgelegd in de opdracht
uit de Kamer aan de themacommissie.De doelstelling van de commissie zoals vastgelegd in de opdracht (TK 28 923,
nr. 1) is er in elk geval op gericht, haar activiteiten en resultaten neer
te leggen in één of meer documenten die voor het einde van de
zittingsperiode aan de Kamer worden aangeboden. Daarnaast kan op basis van
de verworven inzichten debat in de Kamer worden geïnitieerd over daartoe
aanleiding gevende ontwikkelingen.In de VWS-begroting voor 2003 kondigde de regering voor eind 2003 een
strategische verkenning aan van de coördinatie van het intersectoraal
ouderenbeleid, dus het beleid ten aanzien van senioren en ouderen, voor de
middellange termijn (tot 2010) met een doorkijk naar de lange termijn (2030).
Intersectoraal ouderenbeleid is volgens de regering een zaak van vele sectoren
en departementen. Het wordt een verkenning die in dialoog met burgers en overige
betrokkenen tot stand wordt gebracht. De beleidsdoelstellingen,
die uit deze verkenning voortvloeien, zullen hun weerslag vinden in diverse
sectoren en bij verschillende ministeries (TK 28 600, hoofdstuk XVI,
nr. 2, blz. 116).Mevrouw Vietsch was van mening dat het ouderenbeleid ook in de Kamer integraal
behandeld moet worden en diende bij de behandeling van deze begroting een
motie in (28 800 XVI, nr. 61), die vroeg om een «interdepartementale»
commissie Ouderenbeleid. Deze commissie zou aandacht moeten besteden aan de
vele problemen die samenhangen met de vergrijzing. Het zou moeten gaan over
alle elementen van ouderenzorg waar de overheid bemoeienis mee heeft. Tijdens
het debat op 26 november 2002 (Handelingen 2002/2003, blz. 1762) sprak
mevrouw Vietsch over de vele problemen die samenhangen met de vergrijzing.
Zij wees op het door de staatssecretaris beloofde plan voor de coördinatie
van het beleid ten aanzien van ouderen op diverse ministeries. Volgens de
motie-Vietsch (TK 28 600, hoofdstuk XVI, nr. 61) van 27 november
2002 bestaat er in de samenleving behoefte aan een integraal ouderenbeleid.
De motie stelde dat nu de regering initiatieven heeft genomen tot het ontwikkelen
van een integrale beleidsvisie het ouderenbeleid ook in de Kamer integraal
behandeld dient te worden en dat daarom het instellen van een speciale Kamercommissie
ouderenbeleid wenselijk is.Uit de opdracht aan de themacommissie ouderenbeleid (TK 28 923, nr.
1) blijkt dat de instelling van een themacommissie ouderenbeleid zinvol is
om de volgende redenen:• De met het ouderenbeleid gemoeide problemen zijn van uiteenlopende
aard. Er zijn verschillende ministeries bij betrokken:• Het ouderenbeleid is ook een in de toekomst groeiend probleem,
waarvoor kaderstellende activiteiten moeten worden ontwikkeld:• De demografische ontwikkeling: het aandeel ouderen neemt toe in
een nog groeiende bevolking.• Door het stijgen van de levensduur wordt ook de periode waarin
een beroep op zorg wordt gedaan, langer.De opdracht aan de themacommissie ouderenbeleid stelt verder dat de financiële
problemen die hiermee samenhangen worden nog vergroot door de ontwikkelingen
op de financiële markten. Daarnaast vragen ook beleidsombuigingen zoals
de verschuiving naar relatief meer extramurale voorzieningen aandacht. Het
is belangrijk dat de overheid daar investeert waar het rendement op het welzijn
van ouderen er het meest mee gediend is.Concluderend: de Kamer heeft een themacommissie Ouderenbeleid ingesteld
omdat het ouderenbeleid over zoveel ministeries, gemeenten en sectoren is
verkaveld en derhalve ook over meerdere vaste commissies. Verder gaat het
over een probleem dat in de toekomst alleen maar groter wordt.De themacommissie ouderenbeleid moet integraal beleidsvormend denken over
de maatschappelijke integratie van ouderen voor de lange en middellange termijn
bevorderen.De themacommissie ouderenbeleid moet recht doen aan de complexiteit en
de ernst van de problematiek en daarbij ook pro-actief opereren, zo stelt
de opdracht van de Tweede Kamer aan de themacommissie.De themacommissie ziet daarbij voor zichzelf een belangrijke rol in het
entameren van het maatschappelijke debat over de rol en positie van ouderen
in onze samenleving.2.2 Opdracht van de Tweede Kamer aan de themacommissie
ouderenbeleidHet doel van de themacommissie Ouderenbeleid is het opstellen van een
integrale visie voor het op middellange en lange termijn te voeren ouderenbeleid.
De themacommissie dient – op basis van analyse en van debat met relevante
actoren – bij te dragen aan de politieke oordeelsvorming over haalbare
en wenselijke ontwikkelingen op het terrein van het ouderenbeleid en daarmee
aanzetten te geven voor vernieuwende beleidsinitiatieven in politiek en samenleving.
De activiteiten van de themacommissie moeten kaderstellend, anticiperend,
initiërend en agendabepalend zijn. Al deze aspecten zijn neergelegd in
de opdrachtformulering (TK 28 923, nr. 1).Naar de mening van het Presidium moet het streven van de commissie er
in elk geval op gericht zijn, activiteiten en resultaten neer te leggen in
een of meer richting gevende documenten die voor het einde van de zittingsperiode
aan de Kamer worden aangeboden. Daarnaast moet op basis van de verworven inzichten
debat in de Kamer worden geïnitieerd over daartoe aanleiding gevende
ontwikkelingen.De themacommissie Ouderenbeleid moet toekomstige politieke, maatschappelijke
en economische vragen, die gerelateerd zijn aan de vergrijzing van de samenleving
in samenhang inventariseren en behandelen. De themacommissie dient in elk
geval de behandeling van de notitie over het intersectorale ouderenbeleid,
die de regering voor het eind van het jaar 2003 heeft aangekondigd, voor haar
rekening te nemen. Daarboven dient de themacommissie met een aantal eigen
initiatieven te komen om aan de maatschappelijke en politieke oordeelsvorming
bij te dragen. Ook dient de themacommissie te experimenteren met vernieuwende
werkwijzen.De themacommissie begint haar werkzaamheden met een korte eigen oriënterende
studie van de belangrijkste vraagstukken betreffende het ouderenbeleid om
op basis daarvan te komen tot de vaststelling van een nader ingevulde agenda.2.3 Themakeuze ouderenbeleidTijdens de verkennende gesprekken die de themacommissie onderling en tijdens
de rondetafelgesprekken heeft gevoerd zijn meerdere beleidsterreinen genoemd.
Ook de verschillende facetten van het beleid zijn genoemd. Het gaat om bijvoorbeeld
de beleidsterreinen wonen en woonomgeving, zorg, welzijn en werk en inkomen.Belangrijke aspecten zijn daarbij de betrokken organisaties, de demografische
ontwikkelingen en de toekomstige ontwikkelingen.Voorkomen moet worden dat de themacommissie bepaalde punten van het ouderenbeleid
over het hoofd ziet dan wel overmatig belicht. Gekozen is daarom voor het
opstellen van een analysematrix waarin alle punten van het ouderenbeleid worden
genoemd. Omissies of doublures worden hiermee voorkomen. In een figuur ziet
dit er als volgt uit:Matrix voor een analyse van het ouderenbeleid.Aspecten van beleidBeleidsterreinen  Wonen en woonomgevingWelzijnZorgWerk en Inkomen Autonome beleidsontwikkelingen    Betrokkenen    Demografische ontwikkeling    Welke beleidsterreinen hebben aandacht van de Tweede Kamer?    Beeldvorming over ouderen    Aanbevelingen van de themacommissie    Toelichting op aspecten van beleidBij het in kaart brengen van de relevante aspecten van het beleid heeft
een aantal overwegingen een rol gespeeld. De themacommissie wil autonome beleidsontwikkelingen
inventariseren. Er zal een overzicht worden gemaakt van alle beleidsontwikkelingen
die op dit moment plaatsvinden. De themacommissie wil daarbij zoveel mogelijk
gebruik maken van al bestaand onderzoeksmateriaal. De kennis die zo wordt
verzameld over het huidige beleid zal dienen als basis, als inbreng voor het
opstellen van aanbevelingen.Belangrijk, ook in relatie tot de vernieuwing van de werkwijze, is het
in contact treden met betrokkenen. Veel meer dan tot nu toe gebruikelijk is
in de Tweede Kamer wil de themacommissie samen met betrokkenen werken aan
het opstellen van een visie op het toekomstige ouderenbeleid. Hiervoor zal
actief contact gezocht worden met ouderen en ook met toekomstige ouderen.
De themacommissie wil verder gebruik maken van moderne communicatietechnieken
om betrokkenen in de samenleving een stem te geven. Hiervoor wordt een interactieve
internetsite opgezet. De kennis en reacties uit deze site zullen worden gebruikt
in de beraadslagingen.De vergrijzing en ook de ontgroening zijn belangrijke demografische ontwikkelingen
waarmee onze samenleving in de komende jaren wordt geconfronteerd. Een integraal
overzicht van de kwalitatieve en kwantitatieve ontwikkelingen is eigenlijk
niet beschikbaar terwijl dit wel nodig is voor een zorgvuldig afgewogen oordeel.
De themacommissie wil daarom nadrukkelijk aandacht besteden aan de aard en
de omvang van deze demografische ontwikkelingen.De Tweede Kamer is via veel commissies betrokken bij het ouderenbeleid,
de versnippering die departementaal bestaat is gespiegeld zichtbaar in de
Tweede Kamer. Dit belemmert het integrale denken over een belangrijk thema
als het ouderenbeleid. In de uitvoering van de werkzaamheden kan de themacommissie
daarom niet voorbij gaan aan de rol van de Tweede Kamer door na te gaan welke
beleidsterreinen in meer of mindere mate de aandacht hebben binnen de Tweede
KamerOuderen nemen een bijzondere plaats in in onze samenleving. Enerzijds
genieten zij het respect dat hoort bij hun leeftijd, anderzijds worden zij
vaak gezien als een probleem. Ook bij de ouderen zelf bestaat onduidelijkheid over hun plaats en rol in de samenleving. De themacommissie
wil hierbij bijzondere aandacht schenken aan de beeldvorming rond ouderen.Uiteindelijk zal de themacommissie op de vier gekozen beleidsterreinen
een aantal aanbevelingen opstellingen. De ambitie hierbij is, deze aanbevelingen
ruim voor de Tweede Kamer verkiezingen van 2007 af te ronden zodat deze wortel
kunnen schieten en deel uit kunnen maken van de gesprekken rond de vorming
van een toekomstige regering.Uitwerking van de keuze voor beleidsterreinenDe themacommissie heeft een aantal besprekingen gevoerd over de keuze
van de beleidsterreinen. Iedere keuze is daarbij arbitrair. Het ouderenbeleid
raakt immers bijna alle beleidsterreinen. De ronde tafelgesprekken van 17 november
hebben belangrijke inbreng geleverd voor de afbakening. Hierbij zijn de volgende
onderwerpen naar voren gekomen:Onderstaande punten zijn genoemd in de ronde tafelgesprekken,
het zijn meningen van de mensen die de commissie heeft gesproken.Algemeen• Er moet rekening worden gehouden met dynamische ontwikkelingen
van de groep ouderen: voor het maken van beleid voor de langere termijn is
relevant welk beleid dan nodig is. Daarvoor zijn demografische vooruitzichten
nodig.• Vergrijzing als proces moet onderwerp van aandacht zijn, niet ouderen
als leeftijdscohort. Aandacht voor toekomstige ouderen is daarbij zeer gewenst.• Er blijkt geen eenduidige definitie voor ouderen te bestaan. Zinvoller
dan het spreken in termen van leeftijdscohorten lijkt het te spreken in termen
van de soort hulp die sommige groepen nodig hebben: zorgbehoevenden, inkomenssteun
behoevenden, huisvesting behoevenden enzovoorts. Het onderzoek zou zich daarom
niet moeten richten op leeftijdscategorieën maar op voor beleid zinvolle
categorieën of doelgroepen met criteria als medische condities, geslacht,
sociale groepen, steden of platteland, etniciteit.• Er zijn grote verschillen tussen de ouderen. Het is te betreuren
dat de taal nog niet voorziet in aparte woorden voor bij voorbeeld de groepen
50–65, 65–75 (bijvoorbeeld vroeggepensioneerden) en ouder dan
75: ouderen.• Er wordt te weinig onderzoek gedaan naar mensen van 50 jaar en
ouder.• De fysieke beperkingen nemen pas toe in de jaren van 74 tot 80
jaar. Daarna wordt het leven moeilijker: ageing is not
for sissy’s. Dan moet zorg gewaarborgd zijn. Voor zelfredzamen
en financieel onafhankelijken zijn minder regels nodig dan voor dementerenden,
medische hulpvragers enzovoorts. De zelfredzaamheid kan gerekt worden door
maatregelen op het gebied van de infrastructuur, het verkeer, de huisvesting.
De oudere moet geholpen worden met een dagpadinvulling.• Er mag geen apart wereldje met ouderen komen, een generatiebeleid
moet leiden tot een samenleving waarin ouderen een rol spelen.• Er is veel gewonnen met een verbetering van het imago vooral van
ouderen die zonder hulp kunnen. Hieraan kunnen ouderen zelf veel bijdragen.
De meeste ouderen zijn niet zielig.a. Wonen en woonomgeving• De themacommissie moet geen onderzoek doen naar een bouwbeleid
voor ouderen dat kan leiden tot segregatie, beter is een algemene kwaliteitsverbetering
van woningen.• Demografische ontwikkeling toont slechts een geringe toename van
ouderen die niet in licht aangepaste woningen kunnen blijven.• De Kamer moet streven naar een algemene kwaliteitsverbetering van
alle huisvesting.• Het huidige beleid leidt nog naar teveel specifieke huisvesting
voor ouderen.• De beleidsopties zijn beperkt door financiële randvoorwaarden.b. Welzijn• Er moet meer aandacht worden geschonken aan welzijn, inclusief
generatiebewust beleid. Financiële zelfstandigheid moet voorop staan,
nog vóór een generatiebewust beleid.• Decentralisatie van het welzijnswerk heeft negatieve gevolgen gehad.• Financiële ondersteuning is alleen wenselijk voor ouderen
die er behoefte aan hebben, zodat anderen niet onnodig gestigmatiseerd worden.• Betrokkenen zijn de mensen die op welzijnsvoorzieningen zijn aangewezen.• Demografische ontwikkeling: het aantal betrokkenen zal toenemen,
maar niet even snel als het aantal ouderen, omdat er steeds meer ouderen zijn
die zichzelf kunnen redden.• Bevorder de zelfredzaamheid van ouderen.c. Zorg• Er zijn meer investeringen in preventie nodig. Preventie hoort
overigens al te beginnen bij het jeugdbeleid om zo effectief mogelijk te zijn.• Demografische ontwikkeling toont aan dat het aantal ouderen dat
zichzelf niet kan redden minder snel stijgt dan het totale aantal ouderen.• Meer contact tussen generaties. Stimuleren van potentiële
vrijwilligers, zowel ouderen als jongeren.• Financiering van de zorg. Bevorderen van de bereidheid van jongere
generaties, aan de zorg van ouderen mee te betalen.d. Werk en inkomen• Demografie: Het lijkt of de groep mensen die door hun leeftijd
hun arbeidsmarktpositie zien verslechteren groeit, doordat deze verslechtering
op steeds jongere leeftijd optreedt. De arbeidsmarktparticipatie van ouderen
moet echter verbeterd worden.• De positie van ouderen op de arbeidsmarkt moet verbeteren. Vroege
pensionering laat ervaring wegvloeien.• Een vorm van mentoraat of andere functiewijzigingen door ouderen
kan worden overwogen.• De permanente educatie is belangrijk• Het huidige beleid is onduidelijk; voor de financiering van de
pensioenvoorzieningen is nodig dat mensen steeds langer doorwerken, maar de
overheid probeert niet de positie op de arbeidsmarkt te versterken.Mede op basis van de hiervoor genoemde punten heeft de themacommissie
een keuze gemaakt voor de te behandelen thema’s. Een aantal thema’s
viel daarbij af. Thema’s als bijvoorbeeld veiligheid of internationale
ontwikkelingen zijn ook voor ouderen belangrijk. Veel ouderen kampen met gevoelens van onveiligheid. De themacommissie heeft er echter
voor gekozen zich in zijn analyse te richten op die thema’s die specifiek
grote groepen ouderen raken. Gekozen is daarom voor het thema wonen en woonomgeving.
Het gaat hierbij dus niet alleen om de huisvesting voor ouderen maar ook om
de aspecten uit de woonomgeving, bijvoorbeeld de aanwezigheid van sociaal
culturele voorzieningen, een dorpskroeg, winkels in de omgeving en bankjes
in de straat.Ouderen zijn vaker aangewezen op zorg. Ook maken zij meer gebruik van
de faciliteiten van welzijnsinstellingen. Dit grote gebruik rechtvaardigde
het voor de themacommissie om te kiezen voor zorg en welzijn als twee afzonderlijke
beleidsterreinen. Het laatste thema is werk en inkomen. Het gaat hierbij om
vraagstukken rond de financiering van de pensioenvoorziening maar ook om de
arbeidsdeelname door ouderen. Dit zijn belangrijke vraagstukken gelet op de
demografische ontwikkelingen.2.4 Methode van analyse van de problematiek en te
gebruiken werkwijzeDe themacommissie wil langs drie lijnen komen tot het opstellen van het
eindrapport. Allereerst moet er inbreng komen van direct betrokkenen, daarnaast
is ook inbreng van beleidsmakers en deskundigen belangrijk. Tot slot moet
de themacommissie inbreng krijgen vanuit onderzoek en wetenschap. Eigenstandig
onderzoek wordt vooralsnog niet voorzien.Over ouderen en ouderenbeleid bestaan tientallen rapporten en publicaties,
zo is de themacommissie gebleken. De themacommissie is niet voornemens zelfstandig
grootschalig onderzoek te starten. Veel meer moet gebruik gemaakt worden van
bestaande rapporten en publicaties.Entameren maatschappelijke discussie, dialoog met betrokkenenBelangrijk is allereerst de dialoog met de direct betrokkenen. Veel meer
dan in het verleden wil deze commissie haar eindrapport opstellen samen met
de burgers van Nederland. De themacommissie wil hiermee nadrukkelijk een maatschappelijke
discussie entameren over de rol en de positie van ouderen in onze samenleving.
Concreet krijgt dit vorm door het opzetten van een interactieve website waarop
iedereen in contact kan komen met de commissie. Daarnaast is en wordt voorlichtingsmateriaal
ontwikkeld om zo professioneel te communiceren met betrokkenen. Tot slot wordt
zoveel mogelijk de dialoog opgezocht over de afzonderlijke thema’s.
De themacommissie wil in het voorjaar van 2004 op zoveel mogelijk plaatsen
in het land in gesprek raken met verschillende groepen betrokkenen. Gedacht
wordt aan 6 tot 8 gesprekken op verschillende locaties. Deze gesprekken leveren
inbreng voor de standpuntbepaling van de themacommissie.Inbreng van wetenschappers en deskundigenVeel wetenschappers en deskundigen zijn betrokken bij het ouderenbeleid.
De themacommissie wil ook hen betrekken bij haar standpuntbepaling. Het voornemen
is om dit te doen middels adviesaanvragen bij een aantal adviesorganen. Het
voorjaar van 2004 zal worden gebruikt voor het opstellen van een viertal adviesaanvragen.De Vrom-raad zal om advies worden gevraagd over het thema wonen en woonomgeving.De Gezondheidsraad wordt gevraagd om advies ten aanzien van zowel zorg
als ook welzijn.De SER zal gevraagd worden te adviseren over het aspect werk en inkomen.Het voornemen is verder om de Raad voor de Maatschappelijke Ontwikkeling
(RMO) te vragen om advies. De RMO wordt gevraagd om op basis van bestaande
rapporten en studies zijn integrale visie op het ouderenbeleid te geven. Belangrijk
aandachtspunt is hierbij het generatiebewustbeleid.Bij het opstellen van de adviesaanvragen zal de themacommissie de officiële,
door de Kamer vastgestelde, procedure volgen. Gevraagd zal worden om zo mogelijk
direct na het zomerreces te kunnen beschikken over deze adviezen, doch uiterlijk
vóór het einde van 2004.Discussie met beleidsmakersEr zal een viertal werkconferenties worden georganiseerd waar politici,
betrokkenen, beleidsmakers en wetenschappers met elkaar in gesprek raken over
de voorlopige bevindingen. Deze werkconferenties zullen worden opgezet rond
de vier thema’s. Als basis voor de discussies zullen de adviezen van
een aantal adviesorganen worden benut.Het voornemen is om de organisatie van deze werkconferenties uit te besteden
omdat de capaciteit binnen de eigen organisatie onvoldoende beschikbaar is.3. Planning van de uit te voeren takenDe themacommissie onderscheidt vier fasen in zijn werkzaamheden3.1 Fase 1 probleemverkenning (gereed)Fase 1 is de fase van probleemverkenning. Deze is inmiddels afgerond.
De themacommissie is gestart met het formuleren van concrete doelstellingen
en een concept plan van aanpak. Op basis van beschikbaar onderzoeksmateriaal,
de kennis die aanwezig is bij de commissie en door informatievergaring via
rondetafelgesprekken, is in kaart gebracht wat belangrijke aspecten zijn van
het ouderenbeleid.3.2 Fase 2 signaleren van aandachtsgebieden in het
beleid (gereed)De commissie heeft vervolgens keuzes gemaakt over de aandachtsgebieden
die zij relevant vindt. Hiervoor zijn rondetafelgesprekken gevoerd met direct
betrokkenen zoals beleidsmakers, bestuurders, wetenschappers, maar ook ouderen
en vertegenwoordigers van ouderenorganisaties.Veel tijd is geïnvesteerd in het ontwikkelen van een communicatiestrategie.
Dit is noodzakelijk gebleken omdat de dialoog met de samenleving een wezenlijk
onderdeel vormt van de werkwijze van de commissie.Deze fase is inmiddels afgerond en heeft geresulteerd in het concept plan
van aanpak.3.3 Fase 3 analyse van informatieDeze fase is het meestomvattend. Werkwijzen die de commissie gaat benutten
zijn de volgende:• Beschikbaar onderzoeksmateriaal zal worden geanalyseerd• Spreken met betrokkenen, bijvoorbeeld in werkconferenties en rondetafelgesprekken• Afleggen van werkbezoeken in binnen- en buitenland• Advies van adviesradenDe themacommissie wil zoveel mogelijk samen met deskundigen en betrokkenen
komen tot het opstellen van een integrale visie. Daarom is gekozen voor het
aanvragen van adviezen aan externe adviesraden en worden een viertal werkconferenties
georganiseerd. Verder zal de commissie zoveel mogelijk één op één
gesprekken voeren met betrokkenen en deskundigen.Deze fase start na goedkeuring van het plan van aanpak door de Tweede
Kamer. Dit zal naar verwachting begin februari 2004 zijn.3.4 Fase 4 RapportageVan de themacommissie verwacht dat hij aan de Kamer rapporteert over de
werkzaamheden. Er moet dus een eindrapport worden opgesteld. De planning hiervoor
is als volgt:Voorjaar2004opstellen en verzenden
van adviesaanvragen 2004 werkbezoeken bij relevante
projecten in Nederland en buitenland  2004 lanceren website en starten
interactieve forumdiscussie  2004 verdieping van kennis
en verzamelen van informatie bij de themacommissie via één op één
gesprekken Najaar2004ontvangst van de diverse
adviezen Voorjaar 2005 op basis
van de adviezen voorbereiding en uitvoering van de werkconferentiesNajaar2005opstellen rapportage en
formuleren aanbevelingenWinter2005voor het kerstreces 2005
eindrapport gereed4. TaakverdelingDe commissie heeft de voorkeur om zoveel mogelijk als collectief te opereren.
Individuele leden zullen niet als rapporteur worden aangewezen of teksten
schrijven. Dit wordt de taak van de ambtelijke staf.De themacommissie wil zijn werkzaamheden zichtbaar en transparant verrichten.
De procedurevergaderingen en overige bijeenkomsten van de themacommissie zijn
daarom openbaar. Ook de documenten van de themacommissie zijn, daar waar mogelijk,
openbaar.De commissie is voornemens om vaak en intensief in gesprek te raken met
deskundigen en betrokkenen. De themacommissie zal nadrukkelijk actief betrokken
worden bij de inhoudelijke voorbereiding en uitvoering. De praktische aspecten
worden verzorgd door de ambtelijke staf.5. Taak en rol van de voorzitterDe voorzitter heeft een belangrijke rol in de themacommissie. Zij formuleert
samen met de griffier de voorstellen voor de inhoud en procedures. De volgende
taken kunnen worden onderscheiden.• Sturing inhoud: de voorzitter formuleert de voorstellen voor de
inhoud van de werkzaamheden.• Sturing procedures: de voorzitter neemt het initiatief in alle
procedurele voorstellen en beslissingen. De griffier levert de
belangrijkste ondersteuning op dit punt.• De griffier en de voorzitter coördineren in onderling overleg
de werkzaamheden van de ambtelijke staf.• De voorzitter draagt tevens de verantwoordelijkheid voor alle contacten
van de themacommissie met de pers.6. Nieuwe werkwijzenDe specifieke taakstelling biedt themacommissies de mogelijkheid te kiezen
voor een aangepaste en wellicht soms ook experimentele discussiemethode. In
de ons omringende landen is al ervaring opgedaan met nieuwe werkmethoden/activiteiten.
Mede aan de hand van voorbeelden uit het buitenland worden hier enkele werkwijzen
voorgesteld. De beschreven opties zijn overigens slechts enkele mogelijkheden
die voor de nieuw te vormen themacommissies relevant kunnen zijn. Ook andere
methoden zijn denkbaar, bijvoorbeeld internetdebatten. Daarnaast blijven natuurlijk
de «klassieke» werkwijzen van de Kamer van belang. Ook gerichte
scenariostudies, kunnen een nauwkeuriger beeld geven van de omstandigheden
waarbinnen geopereerd moet worden.RondetafelgesprekkenDe themacommissie wil creatief en interactief gebruik maken van rondetafelgesprekken.
Dit onder meer naar voorbeeld van rondetafelgesprekken van de tijdelijke Commissie
Biotechnologie. Deze tijdelijke commissie heeft in 2001 enkele bijeenkomsten
georganiseerd waar een groot aantal partijen tegelijk de gelegenheid kreeg
om te antwoorden op vragen van de commissie. Daarbij ontstond zowel debat
met de commissie als onderling tussen gesprekspartners.Een rondetafelgesprek biedt zodoende meer mogelijkheden om meningen van
gesprekspartners met elkaar te confronteren en zodoende de tegenstellingen
scherper te krijgen.WerkconferentiesEen aansprekende werkwijze die de Denen gebruiken is deconsensusconferentie. Er is intussen veel ervaring opgedaan met het
organiseren ervan. Het doel van een consensusconferentie is om het brede publiek,
(wetenschappelijke) experts en beleidsmensen samen te brengen zodat er een
democratisch en geïnformeerd debat kan plaatsvinden over bijvoorbeeld
wetenschappelijke en technologische ontwikkelingen en toepassingen en de afstemming
ervan op de wensen en noden van de samenleving. Het brede publiek en de experts
zijn de belangrijkste betrokken partijen bij de eigenlijke consensusconferentie.Het panel moet tenslotte tot consensus komen over een slotverklaring.
Het unanieme slotdocument wordt door het panel voorgelegd aan parlementsleden.
Het parlement is een belangrijke, zo niet de belangrijkste doelgroep voor
de verspreiding van de resultaten van de consensusconferentie. De vier werkconferenties
die zijn gepland zullen worden vormgegeven als een consensusconferentie.7. CommunicatieTot op heden lag het initiatief voor de naar buiten gerichte communicatie
bij de Kamerleden. Wanneer de Kamer als geheel naar buiten treedt, doet de
Voorzitter dit. De themacommissie wil naast werkbezoeken, een brede maatschappelijke
discussie voeren. Een actief naar buiten gericht communicatie kan bijdragen
aan de bereidheid tot participatie van burgers.De themacommissie heeft het over ouderenbeleid, maar wil zich niet alleen
richten op ouderen. Iedereen wordt namelijk ouder, en iedereen heeft met ouderen
te maken. Bovendien kunnen voorzieningen voor ouderen ook voordelig zijn voor
andere generaties. Aan de brede maatschappelijke discussie kan in principe
iedereen deelnemen, maar de commissie wil met nadruk een aantal doelgroepen
betrekken:• Ouderen van nu• Mensen die zich met voorzieningen voor ouderen van nu bezighouden• Mensen die nu zaken regelen voor als ze oud(er) zijn• Jongeren, de ouderen van de toekomstEen andere wijze van communiceren is noodzakelijk om de commissiedoelstellingen
te bereiken – namelijk burgers betrekken in de visievorming. Het betrekken
van burgers, het aangaan van een brede maatschappelijke discussie is een onderdeel
van de werkwijze van de commissie. Er zal gedurende de periode waarin de commissie
activiteiten ontplooit een actief naar buiten gericht (marketing)communicatiebeleid
worden gevoerd.Dit beleid heeft de volgende doelen:• Burgers (algemeen en specifieke doelgroepen) actief betrekken in
de visievorming. Enerzijds om informatie te verwerven voor de commissie, anderzijds
om gevoel van betrokkenheid van burgers te vergroten door de mogelijkheid
te bieden actief te participeren.1• Naamsbekendheid verwerven voor de themacommissie. Zodat de burger
weet van de activiteiten van de commissie, vooral op het moment dat de commissie
burgers nadrukkelijk wil betrekken bij de activiteiten en natuurlijk bij de
afronding van het werk. Het accent ligt hierbij op de vernieuwende insteek
van de commissie• Laten zien dat de Tweede Kamer vernieuwend bezig is door nieuwe
werkwijzen toe te passen.Het is de bedoeling de communicatie te concentreren rondom de werkconferenties
(4), de brede maatschappelijke discussie via een interactief forum, en in
beperkte mate rondom werkbezoeken. Voorafgaand en tijdens het interactieve
forum zal free publicity gezocht worden.Voorafgaand en tijdens de forumdiscussie zal de themacommissie zich richten
op de landelijke media (tv, radio, tijdschriften, websites etc.). Rondom de
werkconferenties richt de themacommissie zich op media waarin mogelijke deelnemers
regelmatig mee in contact staan, voor de werkbezoeken zal de themacommissie
zich vooral richten op lokale media (potentiële deelnemers aan de bijeenkomst).Naast de hierboven genoemde doelgroepen richt de themacommissie zich ook
op belangenorganisaties, wetenschappelijke instellingen en zorg en wooninstellingen
die te maken hebben met ouderenbeleid. Zij kunnen als individu deelnemen aan
het interactief forum maar worden ook uitgenodigd te participeren tijdens
de werkconferenties. Ook met hen wil de commissie goed communiceren, hen op
de hoogte houden van de voortgang e.d.Alle perscontacten zullen worden verzorgd door de stafdienst Voorlichting
van de Tweede Kamer. Deze heeft hiervoor in overleg met de commissie een werkplan
opgesteld.8. KostenDe themacommissie is niet voornemens zelf onderzoek uit te voeren. Dit
betekent een belangrijke besparing. De kosten van de themacommissie bestaan
voornamelijk uit personeelskosten en kosten die worden gemaakt teneinde een
maatschappelijke discussie over de rol en de positie van ouderen in onze samenleving
mogelijk te maken. Hierbij moet men denken aan voorlichtingsmateriaal, zaalhuur
op locatie t.b.v. ronde tafelgesprekken en de kosten voor de organisatie van
de werkconferenties.De Themacommissie verwacht twee jaar nodig te hebben voor de werkzaamheden9. EvaluatieDe themacommissie is een nieuwe werkvorm binnen de Tweede Kamer. Belangrijk
is daarom een evaluatie. Deze evaluatie wordt opgesteld na afloop van de oplevering
van het eindrapport.BIJLAGE 2.1.Integrale samenvatting uit het rapport van de VROM-raad «Oude
bomen? Oude bomen moet je niet verplanten» (nr. 46)SamenvattingDe themacommissie vraagt om adviesOp verzoek van de themacommissie ouderenbeleid van de Tweede Kamer heeft
de VROM-raad zich gebogen over ouderenbeleid en wonen. De commissie heeft
een reeks van vragen voorgelegd. De raad is nagegaan hoe de vraag van ouderen
is en hoe de markt en de overheid meer adequaat kunnen reageren op de gedifferentieerde
vraag. Het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft op verzoek van de raad nog
een aanvullende studie verricht. De vragen uit de bijlage van de adviesaanvraag
zijn beantwoord in bijlage 2.Meer ouderen, meer verschillenHet aantal ouderen zal in de nabije toekomst sterk toenemen: in de periode
tot 2020 zal vooral de leeftijdsgroep tot 75 jaar toenemen, daarna zal het
aantal personen van 75 jaar en ouder sterk stijgen. Deze vergrijzing hoeft
niet als een plotselinge «ramp» beschouwd te worden, maar als
een ontwikkeling die gaandeweg aanpassingen van het beleid vergt.Met het toenemen van het aantal ouderen nemen ook de onderlinge verschillen
toe. Dé oudere bestaat niet. Het criterium «leeftijd» is
op zich zelf een criterium met een beperkte kracht. De verschillen binnen
de groep van ouderen hebben betrekking op verschillende vormen van zelfredzaamheid.
Zo zijn er verschillen in fysieke zelfredzaamheid (mate van gezondheid: vooral
personen boven de 75 jaar hebben lichamelijke beperkingen), in financiële
zelfredzaamheid (hoogte inkomen en vermogen: vooral eigenaar bewoners hebben
een beter inkomen en een betere vermogenspositie) en in sociale zelfredzaamheid
(hulp in de omgeving, netwerk: met name alleenstaande ouderen zijn dan kwetsbaar).Onder de noemer ouderen zijn dus diverse groepen te onderscheiden: zowel
vitale als zorgbehoevende ouderen, zowel rijke als arme ouderen, zowel ouderen
met een hecht sociaal netwerk gebruikmakend van mantelzorg als ook ouderen
die dat niet hebben.Er zijn grote verschillen in financiële spankracht van ouderen, met
name tussen huurders en eigenaar-bewoners. Deze verschillen worden naar verwachting
in de toekomst alleen maar groter. Dit betekent dat naast de luxere vraag
van welgestelde ouderen, er ook altijd een vraag zal zijn naar sobere, doelmatige
woningen waar zorg kan worden geboden voor ouderen met een bescheiden inkomen
en gering vermogen.Gezien de grote verschillen in financiële draagkracht tussen ouderen –
en deze zullen in de toekomst waarschijnlijk groter worden – lijkt het
wenselijk de financiële steun van de overheid niet generiek in te zetten,
maar specifiek voor de minst draagkrachtige ouderen, die veelal in de huursector
wonen. Dit is ook de strekking van een eerder advies van de VROM-raad over
eigenwoningbezit.Het is evenzeer wenselijk het sociaal en cultureel kapitaal van ouderen
meer in het beleid te onderkennen en te faciliteren. Bijzondere aandacht is
geboden voor de (groeiende en specifieke) opgave van allochtone ouderen.Verschillen in het woningaanbodIs er voldoende en divers woningaanbod beschikbaar voor de gedifferentieerde
vraag van de ouderen? In de afgelopen decennia is er een breed palet van woon-
en zorgvoorzieningen voor ouderen ontstaan: van woonzorgcomplexen, aanleunwoningen,
groepswonen voor ouderen tot diensten- en zorgaanbod aan huis. Dit woningaanbod
is in drie segmenten in de vorm van een piramide onder te verdelen:• een smalle bovenkant met woon- en zorgvoorzieningen voor de zwaardere
zorgvraag (verzorgd en beschermd wonen, zowel intramuraal als extramuraal);• het middensegment voor de lichtere zorgvraag van ouderen: diverse
typen ouderenwoningen en overige nultredenwoningen• een brede basis, waarbinnen de meeste woningen vallen, die –
naar de huidige definitie – niet geschikt zijn voor de vraag van ouderen.Ruimere blikOver de geschiktheid van de woningen voor ouderen wordt naar het oordeel
van de raad nog erg schematisch en weinig flexibel gedacht. Zo worden woningen
met nultreden geschikt geacht, terwijl dit voor een aantal niet het geval
is, vanwege ligging, woonomgeving en kwaliteit. Aan de andere kant worden
eengezinswoningen ongeschikt geacht, terwijl vele van deze woningen geschikt
zijn of met beperkte ingrepen geschikt te maken zijn.De consequentie van een meer diverse vraag van ouderen is ook dat er een
grote bandbreedte moet zijn in het woningaanbod (kwaliteit, prijs). Ook een
grotere flexibiliteit in de eigendomsvormen kan hiervoor dienstig zijn. Nu
is de woningmarkt nog in tweeën gedeeld in een huur- en een koopsector.
Met arrangementen tussen koop en huur in kunnen de ouderen veel beter gebruik
maken van het vermogen dat in de woning is opgeslagen en zo ook aanpassingen
aan de eigen woning financieren. Ook in ruimtelijk opzicht is een divers aanbod
gewenst. Met de wens van veel ouderen om in de woning te blijven, mag ook
meer rekening worden gehouden.Doe meer met het bestaandeEr kan dus meer met het bestaande: in de woningen en in het vermogen liggen
mogelijkheden. In het beleidsdenken, zo meent de raad, is ook het parool van
de doorstroming te veel leidinggevend is en is in de definitie van geschikte
ouderenwoning te zeer de nultredenwoning als richtinggevend genomen. De opgave
moet daarom veelvormiger geformuleerd worden. De raad beveelt aan meer uit
te gaan van (gewenste) stabiliteit en van investeringen in de bestaande woningvoorraad.Ruimtelijk gezien betekent dit een voortzetting van de bestaande spreiding
van ouderen. Scherpe segregatie van ouderen is niet erg waarschijnlijk en
wordt ook niet erg gewenst. Dit neemt niet weg dat vrijwillige concentraties
op een laag schaalniveau (woongroepen, kleinschalige woonvormen, gated communities)
vanuit een behoefte aan veiligheid en geborgenheid tot de reële mogelijkheden
behoren. Dit hoeft niet als een probleem gezien te worden.Investeren in de bestaande woningvoorraad, maar ook in
de nieuwbouwVooral voor de lichtere zorg, in het middensegment, van de piramide, moet
er in de voorraad geïnvesteerd worden om deze beter geschikt te maken voor deze vraag. (kleine en grotere ingrepen, in huur- en koopsector,
wonen en zorg). Het instrument van de woonruimteverdeling om meer ouderen
in geschikte woningen te plaatsen, moet niet overschat worden.Intussen blijft wel de urgentie in volle omvang bestaan om nieuwe woningen
in de categorie verzorgd en beschermd wonen te bouwen. Het is zorgelijk dat
de productie van woonzorgvoorzieningen in het bovenste segment zo achterblijft.
Een forse verhoging van deze productie is nodig om de bestaande achterstand
in te lopen, de demografische groei van de vraag bij te houden en de kwaliteit
te verhogen. In veel voorzieningen is een functionele veroudering opgetreden,
omdat de eisen (b.v. privacy) in zo’n twintig jaren sterk zijn gestegen.De onzekerheid voorbijIn de wereld van wonen en zorg is een hoge mate van onzekerheid. Er zijn
verschuivingen gaande in het overheidsbeleid van centrale naar decentrale
aansturing en er is een verschuiving van overheid naar markt. De onzekerheid
over verantwoordelijkheden en over de (continuïteit van) budgetten leidt
tot stagnatie en wachtgedrag van partijen. Er treedt risicomijdend gedrag
op en de extramuralisering stagneert. Een kans in dit verband is dat gemeenten
via de nieuwe WMO meer regie kunnen voeren, maar over de vraag of de middelen
hiervoor toereikend zijn, bestaan twijfels in den lande. Belangrijk is ook
dat de burger zijn wettelijke aanspraken ziet veranderen in een afhankelijkheid
van de invulling van de gemeentelijke zorgplicht.In deze constellatie doet de rijksoverheid een beroep op lokale en marktpartijen,
maar wachten deze partijen op hun beurt op middelen en duidelijkheid.De raad meent dat met een meer vraaggestuurde en gebiedsgerichte benadering
vooruitgang kan worden geboekt. Gemeenten hebben tot taak regie te voeren.
Niet alle gemeenten zullen deze taak even snel en krachtdadig oppakken. Het
rijk zou de voorhoede (gemeenten, corporaties, ontwikkelaars) moeten faciliteren
door het wegnemen van belemmeringen in wet- en regelgeving, het bieden van
zekerheden en waarborgen en meer ruimte voor experimenten. De achterhoede
kan dan bij de les gehouden worden met benchmarks, externe visitaties en ondersteuning
in de vorm van kennis en capaciteit.Er is slecht en er is goed nieuwsAl bij al meldt de raad aan de themacommissie ouderenbeleid dat er goed
nieuws is en slecht nieuws.Het goede nieuws is dat veel ouderen tevreden zijn en weinig animo tot
verhuizen hebben. Er zijn heel wat mogelijkheden in de bestaande woningvoorraad
aanwezig voor de vraag van ouderen (eengezinswoningen) en er zijn ook onder
ouderen hulpmiddelen voor passende huisvesting (het financiële en het
sociale kapitaal).Het slechte nieuws is dat er forse tekorten zijn aan woningen met zorg
en dat het beleid last heeft van fixaties op doorstroming en nultredenwoningen.
Daarbij leidt de onzekerheid in verantwoordelijkheden en budgetten tot wachtgedrag
van partijen.De raad ziet daarom een dubbele opgave: forse investeringen in nieuwbouw
voor de zwaardere zorgvraag en forse stimulansen voor aanpassingen van de
woningvoorraad voor de lichtere zorgvraag.BIJLAGE 2.2.Integrale samenvatting uit het rapport van de Gezondheidsraad
(GR) «Vergrijzen met ambitie» (2005/06)SamenvattingEr is nog volop ruimte voor ambitie om de gezondheid, de zelfstandigheid
en het welzijn van mensen tot op hoge leeftijd te bevorderen. Die boodschap
ligt besloten in de titel van dit advies. Maar die blik op de toekomst betekent
niet dat we de ogen kunnen sluiten voor de problemen van vandaag. De eerste
stappen kunnen nu al worden gezet.Op verzoek van de Themacommissie Ouderenbeleid van de Tweede Kamer heeft
de Gezondheidsraad zich gebogen over middellange- en langetermijnontwikkelingen
op het gebied van «zorg en vergrijzing». Na een korte inleiding
en een demografische beschouwing wordt in hoofdstuk 3 besproken wat veroudering
biologisch gezien behelst en welke verbanden er bestaan tussen veroudering,
levensduur, ziekte en beperkingen.De grens aan de mogelijke levensduur is onbekend. Opmerkelijk is dat de
sterftecijfers in ons land – een goede afspiegeling van de gezondheidstoestand
van ouderen – minder snel dalen dan in enkele andere delen van de geïndustrialiseerde
wereld. Europees glijden we af naar de middenmoot. De rest van het advies
gaat over mogelijkheden om het tij te keren.Hoofdstuk 4 is gewijd aan gezondheid. Veroudering is een slijtageproces
dat vroeg of laat tot ziekten en functiestoornissen leidt. Met de vergrijzing
zal het aantal mensen met ziekten en functiestoornissen onvermijdelijk toenemen.
Desondanks zijn er nog tal van kansen om gezondheidswinst te boeken. Het gaat
om een scala aan maatregelen op het gebied van preventie en behandeling. Die
winst valt niet zo maar te incasseren: daarvoor zijn nieuwe beleidsplannen
en voortgaande kennisontwikkeling nodig. De Gezondheidsraad beveelt aan dat
in die plannen ten minste de volgende – elkaar deels aanvullende –
punten een prominente plaats krijgen dan wel behouden:• Verkleining van de sociaal-economische gezondheidsverschillen vergt
extra inspanningen.• Effectieve bevordering van gezond gedrag verdient permanente aandacht.• Innovatie in preventie – van ziekte én beperkingen –
moet bevorderd worden. Te denken valt aan de ontwikkeling van nieuwe vaccins
en aan nieuwe wegen om een deel van het groeiend aantal gevallen van dementie
te voorkómen.• Over co-morbiditeit en over passende behandeling daarvan is nog
te weinig bekend. Oudere patiënten zullen veel baat kunnen hebben bij
verdieping van inzicht in dit complexe vraagstuk.• Depressies en angststoornissen komen veel voor bij ouderen en kunnen
een zeer nadelige invloed hebben op hun maatschappelijk participeren en hun
sterftekans. Er is actie nodig om te zorgen dat deze aandoeningen tijdig worden
gediagnostiseerd en behandeld.• De kwaliteit van de zorg voor veel voorkomende en vaak veronachtzaamde
kwalen als decubitus («doorliggen») en incontinentie moet krachtig
worden bevorderd.In hoofdstukken 5 en 6 wordt het perspectief verruimd naar behoud van
zelfstandigheid en welzijn. Preventie van beperkingen en bevordering van zelfstandigheid
kennen tal van aangrijpingspunten, variërend van aanpassingen in de omgeving
(woningen, vervoersvoorzieningen) tot het verhogen van zelfmanagementvaardigheden
en het bieden van verzorging op maat. Wanneer de lichamelijke of geestelijke
functies van mensen verder achteruitgaan, zoals bij dementie,
en hun zelfstandigheid als doel uit beeld raakt, behoort het tot de professionele
verantwoordelijkheid zorg te dragen voor het welbevinden van patiënten
en hun mantelzorgers. Helaas moet worden geconstateerd dat de verpleging van
oudere patiënten op dit moment dikwijls tekortschiet. Ook is nog steeds
niet duidelijk hoe in de urgente en groeiende behoefte aan verpleeghuiszorg
voor dementiepatiënten voorzien gaat worden. De Gezondheidsraad vindt
daarom dat in beleidsplannen zowel de korte als de lange termijn voor ogen
moet worden gehouden, met aandacht voor:• Toereikende capaciteit en kwaliteit van de verpleeghuiszorg, inbegrepen
die voor dementiepatiënten.• Innovatieve, op behoud van zelfstandigheid gerichte zorgen woonvormen.• De plaats van de mantelzorg in het zorgbestel en de praktische
ondersteuning van mantelzorgers.De raad laat het in de slotbeschouwing (hoofdstuk 7) niet bij de zojuist
genoemde beleidsaanbevelingen, maar wijdt ook enkele opmerkingen aan de bredere
economische en politieke context en aan de mensbeelden die bij het vergrijzingsvraagstuk
in het geding zijn.Men moet zich realiseren dat de gezondheidszorg niet slechts kosten maakt,
maar ook een belangrijke dienstverlenende sector is waarmee veel werkgelegenheid
gemoeid is. Politieke keuzes hebben invloed op de prestaties van de zorgsector.
Het gaat niet alleen om geld, maar ook om voorwaarden voor innovatie, om kwaliteitsbewaking
en om passende wet- en regelgeving.En wat betreft de mensbeelden die schuil gaan achter vraagstellingen en
beschouwingen over vergrijzing: de Gezondheidsraad benadrukt dat ouderen net
als ieder ander in de eerste plaats individuen zijn en dat hun persoonlijke
gezondheid, zelfstandigheid en welzijn centraal moeten staan. Aandacht voor
het individu betekent bovenal dat ouderen gelegenheid krijgen een eigen invulling
te geven aan hun leven.BIJLAGE 2.3.Integrale samenvatting uit het rapport van de Sociaal-Economische
Raad (SER) «Van alle leeftijden» (2005/02)SamenvattingAdviesaanvraagOp 28 mei 2004 heeft de raad een adviesaanvraag van de Tweede Kamer
ontvangen over het ouderenbeleid op middellange en lange termijn. Het advies
is bedoeld voor de Themacommissie ouderenbeleid van de Tweede Kamer. Deze
commissie zal een «integrale visie voor het op middellange (tot 10 jaar)
en lange termijn (met een doorkijk naar 30 jaar) te voeren ouderenbeleid»
opstellen. De Tweede Kamer vraagt de raad advies uit te brengen over het toekomstig
ouderenbeleid op het terrein van werk en inkomen. Hij vraagt in het bijzonder
naar de visie van de raad op toekomstige ontwikkelingen op vier beleidsterreinen:• de deelname van ouderen aan het arbeidsproces en het vrijwilligerswerk;• de inkomenspositie van ouderen;• de toekomstbestendigheid van pensioenvoorzieningen en de AOW;• de houdbaarheid van zorg- en welzijnsvoorzieningen.De Tweede Kamer verzoekt de raad om aan te geven met welke concrete beleidsinstrumenten
in het overheidsbeleid en in het beleid van de sociale partners op deze ontwikkelingen
kan worden geanticipeerd. Hij heeft kennisgenomen van eerdere SER-adviezen
over dit onderwerp en vraagt de raad te beoordelen of de daarin vervatte beleidsaanbevelingen
nog steeds actueel zijn. Ten slotte vraagt de Tweede Kamer de raad rekening
te houden met de kabinetsnota «Visie op vergrijzing en het integrale
ouderenbeleid» die in voorbereiding is.AanpakOp basis van de meest recente gegevens en prognoses heeft de raad een
analyse gemaakt van de te verwachten ontwikkelingen die voor de toekomstige
sociaal-economische positie van ouderen van belang zijn en van toekomstige
knelpunten en beleidsuitdagingen. Op basis daarvan komt hij tot een actualisering
en aanvulling van zijn in eerdere adviezen gedane aanbevelingen voor de vier
genoemde beleidsterreinen. Op enkele onderwerpen die op zich voor het ouderenbeleid
relevant zijn, gaat de raad niet of slechts beperkt in. Het betreft de toekomstbestendigheid
van de WW, de (mogelijke) belemmeringen voor het doorwerken na de pensioengerechtigde
leeftijd en enkele thema’s die naar aanleiding van het Sociaal Akkoord
van 5 november 2004 aan de raad zullen worden voorgelegd. Over deze onderwerpen
zal de raad (naar aanleiding van adviesaanvragen van het kabinet) in de nabije
toekomst afzonderlijk adviseren.Visie van de raadIn de visie van de raad is een ouderenbeleid dat zich uitsluitend richt
op ouderen «te laat beleid». De arbeidsmarktpositie van oudere
werknemers en de inkomenspositie van gepensioneerde ouderen worden immers
grotendeels bepaald door de keuzes die zij in eerdere levensfasen en gedurende
hun loopbaan hebben gemaakt. Dit langetermijn- of levensloopperspectief impliceert
dat een toekomstgericht ouderenbeleid niet uitsluitend is gericht op ouderen
als afzonderlijke doelgroep maar juist ook op de jongere generaties van nu,
en dus in feite op alle generaties. De toename van het aantal
en het aandeel van ouderen in de komende decennia– in samenhang met
andere maatschappelijke ontwikkelingen – stelt de samenleving voor aanzienlijke
uitdagingen. Deze zijn onder meer gelegen in het ontwikkelen en instandhouden
van menselijk kapitaal met het oog op de verdere verhoging van de arbeidsdeelname
in algemene zin en van oudere werknemers in het bijzonder. Een andere uitdaging
betreft de naar verwachting forse groei van de uitgaven aan collectieve voorzieningen
die voor ouderen van belang zijn, met name de AOW en de zorg. Uit CPB-analyses
blijkt dat een deel van de oplopende AOW- en zorglasten mede kan worden opvangen
door de vergrijzinggerelateerde inkomsten van de overheid (vooral als gevolg
van toepassing van de omkeerregel). De vergrijzing biedt echter ook kansen
en mogelijkheden. Door de verlenging van de levensfase van gezonde, actieve
ouderdom zijn toekomstige ouderen naar verwachting langer in staat om ook
na de pensioengerechtigde leeftijd maatschappelijk te participeren en een
actieve bijdrage te leveren aan de samenleving. De geschetste uitdagingen
zijn volgens de raad bovendien goed hanteerbaar mits daarop tijdig wordt geanticipeerd.
Daarbij gaat het in de eerste plaats om een verdere verbreding van het economisch
draagvlak voor de voorzieningen die voor ouderen van belang zijn, door een
verdere verhoging van de arbeidsparticipatie (zie verderop) en van de arbeidsproductiviteit.
In de tweede plaats betreft dit een evenwichtige verdeling van de lasten van
deze voorzieningen tussen en binnen generaties. Een evenwichtige lastenverdeling
is van essentieel belang voor het behoud van inter- en intragenerationele
solidariteit en daarmee voor het maatschappelijk draagvlak voor deze voorzieningen.
Van de toekomstige jongere (werkende) generaties wordt een forse bijdrage
verwacht aan het economisch draagvlak voor collectieve voorzieningen die voor
ouderen van belang zijn. In dat perspectief is volgens de raad een groter
beroep op de interen intragenerationele solidariteit van (draagkrachtige)
ouderen gerechtvaardigd. Daarbij speelt ook de in de toekomst te verwachten
positieve gemiddelde inkomensontwikkeling van ouderen een rol. Er zijn of
worden reeds forse stappen gezet, getuige het beleid van kabinet en sociale
partners ten aanzien van de arbeidsdeelname van ouderen, het pensioenstelsel,
de sociale zekerheid en het zorgstelsel. Op een aantal terreinen zijn verdere
inspanningen noodzakelijk.Verdere verhoging arbeidsdeelnameVoor de noodzakelijke versterking van het draagvlak acht de raad verdere
investeringen in het menselijk kapitaal van de beroepsbevolking noodzakelijk.
Dit moet werknemers in staat stellen om in beginsel tot aan de pensioengerechtigde
leeftijd op productieve en bevredigende wijze aan het arbeidsproces deel te
nemen. Aandachtsgebieden zijn in dat verband de verhoging van het algemene
kwalificatieniveau, het bevorderen van een leven lang leren, scholing en reïntegratie
van werkzoekenden (waaronder herintreders) en het wegnemen van belemmeringen
voor een grotere arbeidsdeelname (omvang van de wekelijkse arbeidsduur) van
vrouwen. De aangekondigde adviesaanvraag over het sociaal-economisch beleid
op de middellange termijn biedt de raad de geschikte mogelijkheid om bij deze
onderwerpen stil te staan. Om de arbeidsdeelname van oudere
werknemers te bevorderen, is in de visie van de raad een aanpak langs
twee sporen noodzakelijk. Het gaat zowel om de verbetering van de incentivestructuur
van arbeidsvoorwaardelijke en uittrederegelingen als om de verdere ontwikkeling
en inbedding van een leeftijdsbewust personeelsbeleid in de onderneming. Zowel
de overheid als de sociale partners hebben een groot aantal maatregelen getroffen
om werknemers financieel te stimuleren langer door te werken
(het eerste spoor). Het leeftijdsbewust personeelsbeleid in de onderneming
(het tweede spoor) vormt een belangrijke voorwaarde voor het welslagen van
het reeds ingezette beleid dat langer doorwerken financieel aantrekkelijker
maakt. Dit tweede spoor is primair de verantwoordelijkheid van sociale partners,
werkgevers en werknemers. De overheid kan daarbij een ondersteunende rol spelen.
De raad doet een aantal aanbevelingen aan het decentrale niveau, onder meer
over de scholingsdeelname en loopbaanontwikkeling van oudere werknemers, de
arbeidsvoorwaardenregelingen (zoals de zogenoemde ontziemaatregelen) en de
mogelijkheid van deeltijdpensioen voor en na de pensioengerechtigde leeftijd.
Ook formuleert de raad voorstellen om de maatschappelijke participatie van
ouderen te bevorderen, waaronder de deelname aan vrijwilligerswerk en informele
zorg.Een toekomstbestendig pensioenstelselVoor de toekomstige inkomenspositie van ouderen is een toekomstbestendig
pensioenstelsel van grote betekenis. De te verwachten forse toename van de
AOW-uitgaven vormt de grootste uitdaging. Voor het opvangen daarvan is in
de visie van de raad een structurele verbreding van de financieringsbasis
van de AOW noodzakelijk. Aanvullend op een verdere verbreding van het economisch
draagvlak stelt de raad voor dat de toekomstige groei van de AOW-lasten als
gevolg van de vergrijzing wordt betaald door de gehele samenleving. Naar zijn
oordeel moet daarbij worden gestreefd naar een evenwichtige ontwikkeling van
het netto inkomen van alle inkomenscategorieën en een evenwichtige welvaartsontwikkeling
tussen en binnen de verschillende generaties. Daarvan uitgaand stelt de raad
een geleidelijke uitbreiding voor van de AOW-financiering uit de algemene
middelen. Een lid van de raad1 wijst dit voorstel
af en is van oordeel dat er voldoende andere fiscale instrumenten voor handen
zijn om de netto inkomensontwikkeling voor de beroepsbevolking en voor de
AOW gerechtigden op elkaar af te stemmen.De raad is van oordeel dat met zijn voorstellen ten aanzien van de AOW-financiering
de huidige inrichting van de AOW kan worden gehandhaafd. In het licht van
de arbeidsmarktsituatie en de nog lage arbeidsdeelname van oudere werknemers
acht de raad een algemene verhoging van de AOW-ingangsleeftijd niet nodig.
Een algemene verhoging van de AOW-ingangsleeftijd kan op enig moment opnieuw
aan de orde komen, wanneer daartoe aanleiding is op basis van nieuwe inzichten
met betrekking tot demografische ontwikkelingen, de sociaal- en financieel-economische
situatie en de toestand op de arbeidsmarkt. Verder is de raad geïnteresseerd
in de uitkomsten van aangekondigd onderzoek in verband met de gevolgen van
flexibilisering van de AOW-leeftijd. De raad stelt vast dat de aanvullende pensioenregelingen in de afgelopen jaren fundamenteel
zijn gewijzigd. De overstap naar een voorwaardelijk geïndexeerde middelloonregeling
die veel pensioenfondsen in de recente periode hebben gemaakt, draagt bij
aan een beheersbaar en betaalbaar pensioenstelsel. Dat neemt volgens de raad
niet weg dat verdere vernieuwing en kostenbeheersing noodzakelijk blijven.
Daartoe memoreert hij enkele, nog steeds actuele, raadsvoorstellen en aanbevelingen
van de Stichting van de Arbeid. Deze zijn zowel gericht op een betere afstemming
van de inhoud en vormgeving van de pensioenregeling op veranderingen in het
arbeidsbestel, als op een betere beheersing van de pensioenkosten.Houdbare zorg- en welzijnsvoorzieningenVolgens de raad impliceert een houdbaar stelsel van zorg- en welzijnsvoorzieningen
het waarborgen van de betaalbaarheid, toegankelijkheid, kwaliteit en beschikbaarheid
van de desbetreffende voorzieningen. Demografische, technologische en maatschappelijke
ontwikkelingen zullen in de komende decennia leiden tot een grote groei van
het beroep op zorg- en welzijnsvoorzieningen die ook voor ouderen van belang
zijn, en daarmee tot stijgende kosten. In zijn advies Naar een gezond stelsel van ziektekostenverzekeringen (2000) heeft
de raad vastgesteld dat het huidige stelsel van ziektekostenverzekeringen
en gezondheidszorg niet afdoende bestand is tegen toekomstige ontwikkelingen.
De raad beschouwt de door hem voorgestane wijziging van het stelsel als het
belangrijkste middel tot vergroting van de houdbaarheid van deze voorzieningen.
Een doelmatiger uitvoering, een betere benutting van de mogelijkheden tot
substitutie naar lichtere vormen van zorg en een meer vraaggerichte ordening
en marktwerking dragen volgens de raad eveneens bij aan een houdbaar zorgstelsel.
In dat verband staat de raad stil bij enkele aspecten van de voorgenomen Wet
Maatschappelijke Ondersteuning. Ten slotte formuleert hij enkele voorstellen
om te komen tot voldoende geschoold zorgpersoneel en om mantelzorg te ondersteunen.Inkomenspositie ouderenNaar verwachting zal de inkomenspositie van ouderen in de toekomst (aanzienlijk)
verbeteren, ook ten opzichte van 65-minners. Dit is onder meer het gevolg
van een betere pensioendekking en van de toegenomen pensioenopbouw. De raad
gaat daarbij uit van een (wenselijk geachte) blijvende koppeling van de AOW-uitkeringen
aan de loonontwikkeling. Wel zullen in de toekomst naar verwachting grotere
inkomensverschillen tussen ouderen optreden. De aanbevelingen van de raad
over de deelname aan het arbeidsproces, een toekomstbestendig pensioenstelsel
en een betaalbare zorg zijn eveneens relevant in het licht van de inkomenspositie
van toekomstige ouderen. Verder vraagt hij aandacht voor het wegvallen van
de AOW-partnertoeslag in 2015, een onvolledige AOW-opbouw (die vooral niet-westerse
migranten treft), en een onvolledige opbouw van aanvullend pensioen (verkleining
van de zogenoemde witte vlek). De raad gaat ervan uit dat zijn voorstellen
voor de financiering van de AOW en de zorgvoorzieningen zullen bijdragen tot
een redelijke inkomensverdeling en daarmee een evenwichtige welvaartsontwikkeling
van alle categorieën en tussen en binnen generaties.Tot slotDe raad stelt vast dat de kabinetsnota «Visie op vergrijzing en
het integrale ouderenbeleid» zal verschijnen na afloop van de door de
Tweede Kamer gestelde adviestermijn (december 2004). Hij gaat ervan uit dat
de Tweede Kamer zijn advies zal betrekken bij het opstellen van zijn visie
op het op (middel)lange en lange termijn te voeren ouderenbeleid alsook bij
de behandeling van de Visienota vergrijzing. De raad is graag bereid om te
zijner tijd advies uit te brengen aan het kabinet over de voornemens op het
terrein van werk en inkomen van ouderen die het in de Visienota vergrijzing
eventueel kenbaar zal maken.BIJLAGE 2.4.Integrale samenvatting uit het rapport van de Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) «Ouderen tellen mee» (nr.
34)Samenvatting: antwoorden op tien aan de RMO gestelde vragenDe themacommissie Ouderenbeleid van de Tweede Kamer heeft aan de RMO tien
vragen voorgelegd. Een samenvatting van de tien antwoorden treft u hier aan.
Deze antwoorden zijn echter niet los te zien van de daarbij behorende overwegingen
en argumenten, die in de adviestekst zelf zijn verwoord. Daar zijn de antwoorden
in thema’s gegroepeerd, waarmee de raad de onderlinge samenhang tussen
de vragen benadrukt.1. Op welke wijze kan het generatiebewust beleid
gestalte krijgen? (Hoofdstuk 21 ).De kern van de RMO-boodschap luidt: om generatiebewust
beleid vorm te geven, dient includerend denken voorop te staan. Dat betekent
dat domeinen van economisch beleid, fysieke infrastructuur en mobiliteit meer
oog gaan krijgen voor de kwaliteit van leven van (oudere) burgers. Includerend
beleid schept algemene voorwaarden; het dient daarom vooraf te gaan aan specifiek
ouderenbeleid op de terreinen wonen, zorg en welzijn.Het verdwijnen van buurtwinkels, postkantoren, banken en bushaltes uit
woonwijken heeft meer invloed op het welbevinden van ouderen dan de aanwezigheid
van een wijkcentrum. Ofwel: het beleid van de ministeries van Financiën
en Economische Zaken kan belangrijker zijn dan specifiek welzijnsbeleid.2. Wat is de visie van de raad op de ontwikkeling
van de vraag naar welzijnsvoorzieningen, de kosten en financiering hiervan?
(Hoofdstuk 3).De omvang van de vraag naar welzijnsvoorzieningen
hangt af van de mate waarin includerend beleid gerealiseerd kan worden. Welzijnsbeleid
kan bijdragen tot includerend beleid en daarmee tot de voorwaarden voor een
goede kwaliteit van leven. Door de verantwoordelijkheid van deze voorzieningen
voor de sociale infrastructuur kunnen zij voorkomen dat er behoefte ontstaat
aan professionele zorg en aan bijzondere woonvormen. In het drieluik van wonen,
zorg en welzijn dient welzijn daarom voorop te staan, gevolgd door wonen.
Zorg kan dan aanvullend zijn.De vormgeving en financiering van veel voorzieningen en diensten zullen
door kapitaalkrachtige ouderen gedeeltelijk zelf ter hand worden genomen.
De markt zal daarop inspelen. Het is daarom van belang oog te houden voor
de belangen van ouderen die minder mondig en kapitaalkrachtig zijn.3. Hoe zouden de mogelijkheden van ouderen beter
kunnen worden benut? (Hoofdstuk 2).De RMO vindt dat ouderen zo lang mogelijk moeten kunnen blijven deelnemen
aan betaald en onbetaald werk. Ook hier gaat het om includerend denken. In
plaats van financieel tegemoet te komen aan mensen die niet participeren,
moet er geïnvesteerd worden in participatiemogelijkheden voor ouderen.Voor sommige mensen is de leeftijd van 65 jaar geen grens. Mevrouw V.
bijvoorbeeld doet al haar hele leven vrijwilligerswerk. Dat ze intussen de
pensioengerechtigde leeftijd is gepasseerd, maakt niets uit voor haar werk
voor de Alpha-cursussen, die mensen bekend maken met het christendom.4. Wat is de visie van de raad op de vraag naar voorzieningen
om de mobiliteit van ouderen te vergroten? (Hoofdstuk 3).Mobiliteit van ouderen (met beperkingen) is in Nederland in belangrijke
mate met speciale taxi’s en bussen, en dus aanvullend geregeld. Op het
moment waarop het openbaar vervoer voor iedere burger bereikbaar, toegankelijk
en bruikbaar is, is dit niet langer nodig.De raad verwacht dat vooral technologische vernieuwingen de mobiliteit
van toekomstige ouderen zullen verhogen. Hierbij moeten ontwerpers steeds
blijven streven naar toegankelijkheid voor ouderen.5. Hoe denkt de raad dat het absolute en relatieve
aantal ouderen zich zal ontwikkelen dat op zichzelf kan blijven wonen, op
aanleunwoningen of op verpleeghuizen aangewezen zal zijn? (Hoofdstuk 4).De kern van deze vraag zal worden beantwoord door de VROM-raad. De RMO
wijst erop dat voorwaarden in de sfeer van inkomen, sociale infrastructuur,
bereikbaarheid en toegankelijkheid van de woonomgeving die vraag in sterke
mate bepalen. Bij de planning en bouw van specifieke ouderenwoningen dient
bovendien rekening te worden gehouden met het feit dat de vergrijzing na 2030
afvlakt. Op dat moment zijn nu gebouwde, specifieke woonzorgcomplexen voor
ouderen nog niet afgeschreven. Flexibel bouwen
is daarom belangrijker dan het ontwerpen van specifieke ouderenwoningen.6. Hoe veel mensen per leeftijdscohort kunnen op
de lange en middellange termijn blijven werken of zullen verschillende soorten
welzijnsvoorzieningen en/of financiële ondersteuning nodig hebben? (Hoofdstuk
2).De RMO kan deze vraag in kwantitatieve zin niet precies beantwoorden.
De aansluiting tussen de wensen van ouderen enerzijds en het beschikbare werk –
betaald en onbetaald – anderzijds is hierbij essentieel. De mate waarin
die aansluiting gestalte krijgt, is in hoge mate afhankelijk van de politieke
keuzes die we maken. Als er meer belemmeringen worden weggenomen om actief
te zijn en te blijven, zal het aantal actieve ouderen ook toenemen. Sommigen
van hen hebben daarbij ondersteuning nodig in de vorm van aanpassingen van
werkplekken of financiële tegemoetkomingen. Actief zijn en ondersteuning
krijgen vullen elkaar aan, ze sluiten elkaar niet uit. «Ik doe nu dingen die ik echt leuk vind. Ik zet me in voor de Zonnebloem
door zieken te bezoeken en fondsen te werven voor een nieuwe vakantieboot
ter vervanging van de Henri Dunant», aldus een gepensioneerde man van
66 jaar.7. Hoe kan de betrokkenheid van ouderen worden gegenereerd
in een betaalde baan of vrijwilligerswerk? (Hoofdstuk 2).Ouderen zijn doorgaans wel betrokken bij diverse werkzaamheden. Kunst is deze betrokkenheid meer te benutten en te bestendigen. De raad
stelt daarom het volgende voor.• Investeer in participatie: in plaats
van uitkeringen te koppelen aan inactiviteit, zouden ze als toeslagen aan
activiteit gekoppeld kunnen worden.• Investeer in volgtijdelijke banen:
mensen zouden eerder in hun loopbaan naar een baan kunnen overstappen die
ze langer kunnen behouden. De overheid zou de switchkosten kunnen verlagen.• Ga de grens van 65 jaar te lijf: zonder
de rechten die ingaan op de 65ste verjaardag te veranderen, zijn er veel mogelijkheden
om ouderen ook na hun 65ste te behouden voor betaalde en onbetaalde activiteiten.• Verleng loopbanen: de overheid zou
randvoorwaarden kunnen scheppen waardoor mensen hun werk niet in een soort
snelle sprint organiseren, maar betaalde en onbetaalde activiteiten gelijkmatiger
over hun leven spreiden.• Schep voorbeelden: het is van belang
dat de overheid – bijvoorbeeld in de zorg – zelf voorbeelden gaat
stimuleren van arbeidsomgevingen waarin ook mensen van boven de 65 jaar werkzaam
zijn.8. Hoe kunnen welzijn en zorg worden onderscheiden
ter voorkoming van begripsvervuiling. Hoe kunnen beide begrippen het beste
worden gedefinieerd voor een adequate hantering? (Hoofdstuk 3).Welzijn betekent: een goede kwaliteit van leven. Zorg, opgevat als geneeskunde,
verpleging en verzorging, kan daaraan een bijdrage leveren. Als beleidsdomein
omvat «welzijn» meer dan de huidige welzijnsvoorzieningen. Het
gaat om voorwaarden die een goede kwaliteit van leven mogelijk maken.9. Wat is het belang van sekse en etniciteit voor
beleid? (Hoofdstuk 5).De RMO adviseert om serieus werk te gaan maken van includerend beleid.
Beleid voor specifieke doelgroepen wordt daarbij dan van ondergeschikt belang.
De raad constateert echter ook dat bepaalde maatschappelijke trends haaks
staan op includerend beleid. De algemene noemers van deze tegendraadse trends
zijn prestatiedrang, het streven naar efficiency en een hoge arbeidsproductiviteit.
Zolang includerend beleid nog niet is gerealiseerd, is het nodig om aandacht
te houden voor kwetsbare groepen. Vrouwelijke en niet-westerse allochtone
ouderen zijn vooral kwetsbaar, omdat zij sociaal-economische achterstanden
hebben.10. Wat betekent dit alles voor het beleid voor de
lange en middellange termijn, bijvoorbeeld over tien tot dertig jaar? (Hoofdstuk
6).De RMO voorziet een toekomst waarin de samenleving toegankelijk kan zijn
voor praktisch alle ouderen, waarin ouderen gewaardeerde leden van de samenleving
kunnen zijn en waarin voor slechts een beperkte groep ouderen in beperkte
mate aanvullende voorzieningen hoeven te worden getroffen. Dit is niet het
resultaat van een nieuw soort superfitte en zelfredzame ouderen, maar veeleer
van een samenleving die zo kan worden ingericht dat ouderen – ook als
ze beperkingen hebben – gewaardeerd worden en er gemakkelijk in mee
kunnen komen. BIJLAGE 3Verslag internetdiscussie «Zowilikoudworden»BIJLAGE 4.1.Verslag werkbezoek Provincie Friesland/Trynwalden –
Wonen en Woonomgeving1. InleidingIn haar plan van aanpak heeft de themacommissie Ouderenbeleid van de Tweede
Kamer (hierna commissie) aangegeven, dat zij er naar streeft om voor elk van
de thema’s die zij op het terrein van het ouderenbeleid behandeld, een
werkbezoek af te leggen. Op 28 mei 2004 bracht de commissie een werkbezoek
aan Trynwalden (Friesland). Trynwalden wordt gevormd door zeven dorpen in
Friesland (Aldtsjerk, Gytsjerk, Mûnein, Oentsjerk, Readtsjerk, Ryptsjerk
en Wyns www.skewiel-trynwalden.nl). De commissie heeft met name het centrum
Skewiel bezocht, dat door haar directeur wordt getypeerd als een «supermarkt
voor welzijn en geluk». Het betreft een centrum waar allerlei faciliteiten
bij elkaar zijn gebracht, van een huisarts, tandarts, ergotherapeut tot en
met een kindercrèche en restaurant.Behalve een rondleiding in het centrum Skewiel is er een rondetafelgesprek
gehouden met gedeputeerden, wethouders en vertegenwoordigers van woningcorporaties
en Trynwalden1. Het thema van het rondetafelgesprek
was «wonen en ouderen». In de visie van Skewiel blijven ouderen
zo lang mogelijk zelfstandig wonen in hun eigen huis, in hun eigen omgeving,
met hun eigen sociale netwerk. Om dit mogelijk te maken moeten levensloopbestendige
woningen worden gebouwd.2. Bevindingen van de commissieOnderstaand zijn staccato per thema enkele bevindingen opgenomen van de
commissie.1. Levensloopbestendige woningen– Er moeten extra geschikte woningen bij gebouwd worden. Bij het
bouwen van nieuwe woningen moet worden nagedacht over de (toekomstige) aanpassingsmogelijkheden
van die woning. Achteraf aanpassen is altijd duurder.– Bestaande woningen moeten geschikt gemaakt worden.– Consumenten moeten beslissen/betrokken worden bij de beslissing
wat een geschikte/levensloopbestendige woning is (consumentenpanels).– Ook de zorgsector moet meer worden betrokken bij het totstandbrengen/aanpassen
van levensloopbestendige woningen.– Aandacht voor de verschillen die er zijn in de doelgroep ouderen
bij het bouwen van levensloopbestendige woningen.– Ouderen moeten een wooncarrière kunnen maken.– Dienstverlening aan huis moet goed zijn om prettig te kunnen wonen.2. Locaties voor het bouwen– Plek van de woningen is belangrijk.– Wijken moeten een menselijke maat (c.a. 10 000 mensen) hebben.– Nieuwbouwwijken: ouderen blijken de voorkeur te geven aan inbreidingslocaties
in wijken, aan de randen van de stad wonen minder ouderen.– Alle voorzieningen moeten bereikbaar zijn.– Dus niet alleen investeren in stenen.3. Sociale cohesie– Mensen moeten zelfstandig kunnen wonen maar niet anoniem; voorkomen
dat mensen vereenzamen.– Om vereenzaming te voorkomen moet bij de inrichting van een wijk
aandacht zijn voor de verhoudingen in een wijk (sociale cohesie). De menselijke
maat is belangrijk (wijkniveau); stad bestaat uit wijken.– Het risico bestaat van tweedeling in de zorg (de vermogende oudere
redt zich wel).– Sociale cohesie is ook te realiseren in een stad, daar moet je
eerst wel kunstmatig creëren wat in dorpen normaal is. (bijvoorbeeld
portiek/blok gesprekken creëren).– Bij het bepalen van de randvoorwaarden om een wijk leefbaar te
maken spelen ook een rol dat niet duidelijk is wat een oudere is en dat mensen
minder binding met één plek hebben.– «Omtinkers» (consulent/buddy), zoals in Trynwalden,
lijken duur maar verdienen zich zelf terug omdat onderconsumptie in de zorg
wordt bereikt. In Trynwalden meer gewenste zorg (hulp die aansluit bij de
wensen) en minder kosten.– Beroepsprofielen moeten in de toekomst veranderen om te komen
tot «netwerkers».4. Procedures en bestuur– Er is een scheefgroei tussen vraag een aanbod van woningen (zo
veel nieuwe woningen zijn helemaal niet nodig)– Afvragen wat voor effect nieuwbouw heeft op de bestaande voorraad.– De algemene bouwprocedures zijn stroperig zodat projecten lastig
tot stand komen– Welke regels uit het bouwbesluit/huursubsidie voorwaarden hinderen
vraag gestuurd bouwen (bijv. voor drempelloos bouwen)?– Gemeenten moeten zorgen voor samenhangend beleid. Provincie kan
kleine gemeenten daarbij helpen.– Veel partijen zijn te kleinschalig om zaken van de grond te krijgen:
kijk naar de mogelijkheden die gemeenten zouden kunnen oppakken via het sociale
beleidskader. Rijk moet in wetgeving aangeven wat de provincie kan betekenen
voor gemeenten. Potentieel van provincie beter benutten.– Ruimte voor maatschappelijke ondernemingen.– Toekomstprobleem: als de gemeenten zorg moet gaan inkopen en Europees
moet aanbesteden.– In de komende 10 jaar zijn in Friesland 2000 á 4000 woningen
voor ouderen nodig (levensloopbestendig bouwen). Provincie en gemeenten liggen
op schema maar er zijn wel zorgen over de betaalbaarheid en stroperigheid
van procedures.– Departementen moeten samenwerken.– De visie van de themacommissie Ouderenbeleid zou toetsingskader
moeten worden.3. Conclusie van de commissieDe commissie heeft het bezoek zeer gewaardeerd. Zij zal haar bevindingen
betrekken bij het opstellen van het eindrapport en zal daarin trachten verdere
oplossingsrichtingen aan te dragen voor enkele door haar gesignaleerde en
aangedragen dilemma’s. Zoals de mogelijkheid om de aanpak van Trynwalden
ook toe te passen in steden. De commissie wenst ook nadere gedachtewisselingen
over het uitgangspunt dat iedere oudere zo groot mogelijk wil wonen. Tevens
vraagt de commissie zich af of de woonbehoefte van ouderenkan worden gestandaardiseerd
in vierkante meters. In het huidige Trynwalden zijn alle flats
even groot. Zou het niet beter zijn om in wooncomplexen flats van diverse
afmetingen te hebben zodat wonen in het centrum voor iedere beurs is weggelegd?
De commissie vindt het belangrijk dat met specifieke woonwensen van ouderen
rekening wordt gehouden, zoals de mogelijkheid om geen keuken te hebben indien
men toch niet van plan is om te gaan koken – gedacht kan worden aan
een hotelkamer/suite-achtige voorziening.De commissie vindt met namen het feit dat het aspect van de mobiliteit
nadrukkelijk is meegenomen in de totale opzet van het plan zeer positief.
Ook heeft de commissie veel waardering voor de aansluiting die is gezocht
bij de behoeften in de buurt, zij staat zeer positief tegenover deze nieuwe
vorm van opbouwwerk. Vraagpunten die de themacommissie nog heeft zijn onder
meer is een opzet zoals in Trynwalden ook in steden mogelijk? Is het mogelijk
om woonbehoefte te standaardiseren in vierkante meters? Wat zijn de kosten
van woningen?Lijst met deelnemers werkbezoek Skewiel Trynwâlden
op 28 mei 2004Namens de themacommissie Ouderenbeleid• mevr. N. van Oerle-van der Horst (CDA), voorzitter• mevr. A. Kant (SP)• mevr. G. Verbeet (PvdA)• mevr. A. van Miltenburg (VVD)• mevr. C. Vietsch (CDA)Namens Trynwalden, de Provincie Friesland en genodigden• dhr. P. Jansen, Senior Beleidsmedewerker Aedes• mevr. Y. Bandstra, provincie Friesland• dhr. prof. P. P. P. Huigen, Sociaal Geograaf Rijks Universiteit
Groningen• dhr. T. van Mourik, Wethouder gemeente Leeuwarden• dhr. A. Duursma, Wethouder gemeente Opsterland• R. Riemersma, Thuiszorg Het Friese Land• dhr. J. Verrijk, Raad van Bestuur Talant• dhr. H. Deinum, Raad van Bestuur Corporatieholding Friesland• dhr. T. Hettinga, Bestuurder Woningbouwvereniging De Greiden• dhr. F. J. de Jong, Directeur/Bestuurder Skewiel Trynwalden• mevr. T. van der Meer, Manager Klantondersteuning Skewiel Trynwalden• dhr. Van der Veer, inleider en gespreksleiderStaf themacommissie Ouderenbeleid• mevr. M. Beuker, griffier van de themacommissie Ouderenbeleid• mevr. J. Arentsen, commissie-assistent• mevr. E. Naborn, staflid (namens het OVB)• dhr. N. Hogenhuis, staflid (namens het OVB)• mevr. A. Maarleveld, staflid (namens DIV)• mevr. C. Achterbosch, voorlichting Tweede KamerBIJLAGE 4.2.Verslag werkbezoek Provincie Limburg / Westelijke mijnstreek –
Zorg –1. InleidingIn haar plan van aanpak heeft de themacommissie Ouderenbeleid van de Tweede
Kamer (hierna commissie) aangegeven, dat zij er naar streeft om voor elk van
de thema’s die zij op het terrein van het ouderenbeleid behandeld, een
werkbezoek af te leggen. Op 21 juni 2004 bracht de commissie een werkbezoek
aan verschillende projecten op het gebied van zorg aan ouderen in de provincie
Limburg.Het bezoek begon op de locatie van de Thuiszorg Westelijke mijnstreek
in Sittard. Hier kreeg de commissie een toelichting op het project «Onplanbare
zorg/ICT». Uiteengezet werd hoe door inzet van ICT-middelen mensen langer
zelfstandig thuis kunnen blijven wonen. De werking in de praktijk werd getoond
tijdens een bezoek aan enkele deelnemende cliënten aan het project. Aansluitend
werd het woonzorgcentrum Franciscus in Beek bezocht. Dit van oorsprong intramuraal
georganiseerde verzorgingshuis is recentelijk omgebouwd tot een woonzorgcentrum.
De nadruk is daarin komen te liggen op een extramurale aanpak, waarbij de
bewoners zelf de door hen gewenste zorg en diensten inkopen.De eerste indruk was dat deze vorm van extramurale aanpak voor mensen
met alleen een AOW uitkering moeilijk is te bekostigen. Na een presentatie
over het koploperspilot Modernisering AWBZ westelijke mijnstreek discussieerden
de leden van de commissie tijdens een rondetafelgesprek met ondermeer vertegenwoordigers
van gemeenten, provincie woningbouwcorporaties, zorgaanbieders en cliëntenorganisaties1 over de toekomst van de ouderenzorg. Hieronder treft
u een kort verslag van hetgeen tijdens dit rondetafelgesprek is gewisseld
alsmede de belangrijkste bevindingen.2. Uitvoering ouderenzorgBij de ouderenzorg zijn veel partijen betrokken. Om de samenwerking tussen
de verschillende partijen te verbeteren heeft de provincie Limburg negen regionale
overlegtafels georganiseerd (per regio of kern). Het gevolg van deze intensievere
samenwerking is dat beter maatwerk kan worden gerealiseerd. Voorts heeft de
provincie Limburg 10 miljoen euro beschikbaar gesteld om te besteden aan voorbeeldprojecten
en pilots op het gebied van ouderenzorg. Hierdoor is een aanzienlijke vermindering
van de wachtlijsten bereikt.De onderdelen wonen en zorg staan momenteel goed op de rails, aldus de
provincie, maar er moet aandacht blijven voor een goede zorginfrastructuur
alsook voor het aspect welzijn. Men maakt zich zorgen dat indien dagverzorging
uit de AWBZ valt, dit gat niet door vrijwilligers kan worden opgevangen.Voorts wordt geconstateerd dat gemeenten steeds meer verantwoordelijkheid
krijgen maar ook minder geld. Gesuggereerd wordt een deel van de uitkeringen
uit het gemeentefonds te oormerken voor ouderenzorg of voor de toekomstige
Wet maatschappelijke ondersteuning (WMO). Zo mogelijk kan geld uit de «ISV-pot»
(ISV: Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing) voor bepaalde projecten van
de gemeenten worden aangewend.De gemeenten, zeker de grotere, wensen die grotere regierol overigens
in toenemende mate wel. Zij stellen dat indien de regie meer bij gemeenten
komt te liggen, zij een eigen beleid kunnen voeren. Tegelijkertijd zou voorkomen moeten worden dat de kwaliteit van de zorg afhankelijk
is van de inzet van de gemeente waar men woonachtig is. Voorgesteld wordt
dat de provincies een rol op zich nemen bij de accreditatie van instellingen,
dat wil zeggen, dat de provincie oordeelt of instellingen voldoen aan de vooraf
gestelde minimum kwaliteitseisen en of zij efficiënt werken.3. Regelgeving en ouderenzorgTijdens de realisatie van woonzorgcentrum Beek bleek de bouwregelgeving
van het ministerie van VROM uiteen te lopen met de zorgwetgeving van VWS.
Het Bouwcollege ziekenhuisvoorzieningen had heel andere werkwijzen en uitgangspunten
dan de woningbouwcorporaties. Zoals het dynamisch calculeren van de bouwkosten
bleek mogelijk bleek.Aansluitend wordt opgemerkt dat de toekomstige Wet maatschappelijke ondersteuning
een risico vormt bij tegenvallende financiën. De uitwerking van deze
wet baart de deelnemers aan het gesprek zorgen, allen maken zich zorgen over
de betaalbaarheid van de zorg in de toekomst. Zij wijzen erop dat de mogelijkheden
van de modernisering van de AWBZ volledig moeten worden benut.4. Wonen en ouderenzorgEen goede vergelijking van de kosten van verschillende woonvormen wordt
bemoeilijkt doordat het intramurale budget niet beschikbaar is voor extramurale
woonvormen. Mensen die extramuraal wonen houden daardoor een minder te besteden
budget over. Met als gevolg dat ouderen met een laag inkomen worden beperkt
in hun keuze van een woonvorm.Ondanks de trend naar meer zelfstandige woonvormen moeten intramurale
voorzieningen overeind worden gehouden. Geopperd wordt om ouderen die niets
mankeren de mogelijkheid te bieden voor een verzorgingstehuis (intramuraal)
te kiezen, bijvoorbeeld vanwege de veilige opvang of de sociale omgeving.
Het concept van het verzorgingstehuis is overigens wel aan modernisering toe.
Verzorgingstehuizen zouden bijvoorbeeld verdwijnende faciliteiten uit wijken
of dorpen kunnen aanbieden.Voor degenen die dat willen moet de overstap naar extramuraliteit mogelijk
worden gemaakt. Als voordeel daarvan wordt het feit genoemd dat mensen de
regie over hun leven langer in eigen handen houden. Men is van mening dat
gemeenten een rol hebben bij het mogelijk maken van deze overstap naar extramuraliteit
en bij het aanbieden daarvan.Voorts wordt aangegeven dat middelen voor intramurale voorzieningen voor
geïndiceerden, integraal beschikbaar moeten zijn, ook voor ouderen die
voor extramurale woonvormen kiezen. Overigens kan extramuralisering niet worden
gezien als een bezuiniging. De deelnemers verwachten dat het financiële
voordeel ervan tegen zal vallen omdat ouderen heden ten dage nog op een 6
tot 8-persoonskamer verblijven. Extramuralisering zal veel eerder een kwaliteitsimpuls
kunnen leveren. Daarbij wordt aangetekend dat het grootste deel van de woningen
in Nederland ongeschikt is voor mensen ouder dan 75 jaar. Geconstateerd wordt
dat nu de neiging bestaat om de verblijfsindicaties aan te passen aan de beschikbare
faciliteiten, terwijl juist een omgekeerde (beleids)actie nodig is, namelijk
de aanpassing van bestaande woningen en de bouw van nieuwe levensloopbestendig
woningen (maatwerk). Tevens wordt geopperd om bijvoorbeeld de helft van een
complex te laten bewonen door jongeren, die daarmee automatisch een buddy
voor «hun» bejaarde buren worden.5. Welzijn en ouderenzorgDe deelnemers zijn het er algemeen over eens dat welzijn goed werkt als
preventief middel voor zorg. De mate van welzijn bepaalt immers de kwaliteit
van het leven. Het niveau van welzijn van extramuraal woonvormen moet vergelijkbaar
zijn met dat van intramurale woonvormen. Voor welzijn is nog veel aandacht
noodzakelijk. Gedacht wordt bijvoorbeeld aan multifunctionele wijkcentra.6. Werk en inkomen en ouderenzorgDoor de stijgende welvaart hebben steeds meer mensen zich van een bevredigende
toekomst kunnen verzekeren. Het is niet meer aanvaardbaar dat enkel en alleen
de sociale context van ouderen voor deze zekerheid zorgt. In het verlengde
daarvan wordt gesuggereerd onderzoek te verrichten naar de mogelijkheid om
mantelzorgers via de fiscus een tegemoetkoming te verschaffen.7. ConclusiesDe commissie heeft het bezoek zeer gewaardeerd. Zij zal haar bevindingen
betrekken bij het opstellen van het eindrapport en zal daarin trachten verdere
oplossingsrichtingen aan te dragen voor enkele door haar gesignaleerde en
aangedragen dilemma’s.1. Integratie van zorg blijkt op verschillende terreinen een probleem
te zijn:• Kaderstelling: door inconsistente regelgeving, vooral vanuit verschillende
ministeries, treden veel problemen en vertragingen op.• Uitvoering: Het blijkt moeilijk verschillende partijen, bijvoorbeeld
partijen in de zorg, tot een effectieve samenwerken te brengen.• Financiering: financiering vanuit verschillende bronnen leidt tot
misallocatie. Ouderen kiezen bijvoorbeeld voor wonen in een verzorgingstehuis
omdat zij in een zelfstandige woonsituatie meer kosten voor eigen rekening
moeten nemen, hoewel de totale werkelijke totale kosten in een verzorgingstehuis
hoger kunnen blijken2. Algemeen werd aangegeven dat het belangrijk is dat ouderen kunnen kiezen
voor zorg op de plek waar ze het liefste willen wonen. Echter om hierboven
genoemde redenen blijkt dat in veel gevallen niet mogelijk.3. Het intramurale verzorgingshuis is niet passé en is voor bepaalde
groepen ouderen een goede woonvorm.4. Technische middelen kunnen extramurale zorg aantrekkelijker en laagdrempeliger
maken.5. Het verschil tussen extramuralisering en scheiden van wonen en zorg
moet duidelijk zijn. Meer kosten, door extramuraal zonder dat het verschil
tussen intra- en extramuraal duidelijk is. Het risico bestaat dat in de toekomst
meer mensen verkommeren omdat ze extramuraal te duur vinden.Lijst met deelnemers werkbezoek aan de Provincie Limburg
21 juni 2004Namens de themacommissie Ouderenbeleid• mevr. N. van Oerle-van der Horst (CDA), voorzitter• mevr. G. Verbeet (PvdA)• mevr. A. Kant (SP)• mevr. A. van Miltenburg (VVD)• mevr. E. Tonkens (GL)• mevr. P. Smeets (PvdA)Namens de Provincie Limburg• mevr. O. Wolfs, deputé provincie Limburg• dhr. P. Ernst, hoofd van de afdeling Zorg• mevr. L. Meijer, beleidsmedewerker van de afdeling Zorg• dhr. J. Salet, beleidsmedewerker van de afdeling Zorg• dhr. P. Schrijen, voorlichter provincie LimburgGenodigden• mevr. W. A. C. Adriaans, wethouder gemeente Schinnen• dhr. Van Velzen, Woningbouwcorporatie WVS• dhr. J. Sterman, Raad van Bestuur Stichting Ouderenzorg Geleen• dhr. Van Broeckhoven, Zorgkantoor Zuid-Limburg• dhr. Vermeulen, Zorgkantoor Zuid-Limburg• mevr. Hoofs, Partners in Welzijn te Geleen• mevr. Beckers-Houx, KBO• mevr. De Wit-van der Steden, Landelijk Overleg Cliëntenraden
(LOC)• mevr. Holtkamp, ANBO• dhr. A. W. A. M. Broos, Raad van Bestuur van Orbis• dhr. drs. F. G. J.Geerings, voorzitter Raad van Bestuur
van de stichting VZR, centra voor verpleging en verzorgingStaf themacommissie Ouderenbeleid• mevr. M. Beuker, griffier van de themacommissie Ouderenbeleid• mevr. S. van Meeteren, voorlichting Tweede Kamer• dhr. N. Hogenhuis, staflid (namens het OVB)• mevr. E. Naborn, staflid (namens het OVB)• dhr. E. Sjerp, adjunct-griffier Tweede Kamer BIJLAGE 4.3.Verslag werkbezoek aan Amsterdam – Werk en InkomenInleidingIn haar plan van aanpak heeft de themacommissie Ouderenbeleid van de Tweede
Kamer (hierna commissie) aangegeven, dat zij er naar streeft om voor elk van
de thema’s die zij op het terrein van het ouderenbeleid behandeld, een
werkbezoek af te leggen. Op 18 oktober 2004 bracht de commissie, in het
kader van het thema Werk en Inkomen in relatie tot het ouderenbeleid voor
de middellange en lange termijn (tot 2010 en 2030), een werkbezoek aan het
uitzendbureau Oudstanding en het Regionaal Platform
Arbeidsmarktbeleid (RPA), te Amsterdam, alwaar diverse presentaties werden
gegeven door onder meer de Stichting voor Economische Onderzoek (aan de slag
met vergrijzing), Hogeschool van Amsterdam (Human Resources Management), HEMA
(personeelsbeleid) en het CWI. Het werkbezoek werd met een rondetafelgesprek
afgesloten. Hieronder treft u een kort verslag van hetgeen tijdens het werkbezoek
en het rondetafelgesprek is gewisseld.Werkbezoek aan Oudstanding en het Regionaal Platform Arbeidsmarktbeleid
Zuidelijk Noord-Holland (Amsterdam)OudstandingVoor ouderen bestaan er mogelijkheden om langer door te werken mits dit
hun eigen keuze is. Zo bemiddelt Oudstanding in
(uitzend)banen voor ouderen (50+) zoals, chauffeursfuncties en technische
personeel. De afgelopen jaren is ervaring opgedaan met het koppelen van ambities
en wensen van senioren aan de vraag en verwachting van de opdrachtgevers in
zowel de profit als non-profit sector. Zij biedt bemiddeling aan van mensen
op laag tot hoog niveau. Doordat de kandidaten zeer verschillende achtergronden
hebben, is het mogelijk om in een breed segment te bemiddelen. Via het uitzendbureau
worden kandidaten bemiddeld die hun kennis en ervaring ter beschikking stellen
voor een diversiteit aan functies. Daarbij kan worden gedacht aan alle uitvoerende
tot en met middel management functies, parttime, fulltime of op oproepbasis.
De beschikbare banen hebben veelal betrekking op laag en middel geschoolde
functies.Oudstanding heeft een divers bestand van 50-
en 65-plussers met verschillende achtergronden. Zo heeft zij onder andere
oud-directeuren, administratieve medewerkers en magazijnkrachten in haar bestand.
De een wil graag met zijn kennis en werkervaring in een soortgelijke functie
verder terwijl de ander iets totaal anders wil. Vaak zijn het mensen die onder
hun oude niveau willen werken, maar daar heel bewust voor kiezen. Vutters
en gepensioneerden hebben gemeen dat ze vaak niet meer hoeven te werken maar
graag willen en dat ze met hun «oude arbeidsethos» en motivatie
een perfecte toevoeging aan uw personeelsbestand zijn. Herintreders en 50-plussers
gebruiken de dienstverlening van Oudstanding om
zich opnieuw te oriënteren op de arbeidsmarkt en zoeken hiervoor een
tussenpersoon.Zonder grote veranderingen in de arbeidsproductiviteit, arbeidsparticipatie
en economische structuur zal er de komende twee decennia door vergrijzing
en ontgroening een groot tekort aan werknemers ontstaan. De mogelijkheden
van ouderen om op de arbeidsmarkt actief te blijven worden mede bepaald door
scholing, gezondheid, arbeidsomstandigheden, werkervaring en gezinssituatie
(bijvoorbeeld of er mantelzorgbehoefte voor een gezinslid bestaat).
Een steeds meer gevoelde reden om ouderen in dienst te houden is de vrees
dat veel kennis zal verdwijnen.Voordelen van oudere werknemers boven jongere werknemers zijn (optekening
van ervaringen Oudstanding):1. De bemiddelden (overigens voor 80% man) blijken flexibel en
betrouwbaar.2. Lichte lichamelijke klachten leiden minder snel tot ziekteverzuim.3. In technische dienstverlening blijken ouderen de diagnose van technische
problemen beter te kunnen stellen.4. Ouderen blijken zoveel mogelijk problemen zelf meteen op te willen
lossen en minder door te verwijzen naar specialistische diensten.Voorts werden verschillende knelpunten/ervaringen uitgewisseld bij het
in dienst hebben en nemen van oudere werknemers:– Ouderen ≥ 65 jaar blijken ouderen ≥ 50 jaar van de arbeidsmarkt
te drukken omdat voor ouderen ≥ 65 jaar geen sociale premies en AOW meer
hoeven te worden afgedragen;– Voor ouderen ≥ 50 jaar is de ziektekostenverzekering bijna
niet op te brengen. Bij intrede van personen ≥ 50 jaar wordt voor alle
gezinsleden het toptarief gevraagd;– Voor ouderen ≥ 65 jaar kan geen ziekteverzuimverzekering worden
afgesloten, daarom moet het uitzendbureau zelf inspringen;– De mogelijkheid van ouderen om bijscholing/scholing te volgen
van uitzendorganisaties zijn onvoldoende omdat men in het kader van de «WW»
beschikbaar dient te zijn voor de arbeidsmarkt. Het deelnemen aan een (om)scholingstraject
leidt veelal tot inhouding van een uitkering, zelfs bij een traject van slechts
een paar dagen, of zelfs met een baangarantie aansluitend;– De beeldvorming moet verbeteren. De overheid dient hierin het
goede voorbeeld te geven;– Na een baan met een relatief hoog inkomen is de animo gering om
te gaan werken en daardoor met een minder vrij besteedbaar inkomen genoegen
te nemen.– De afschaffing van de belastingaftrek voor omscholing beperkt
de arbeidsmarktmobiliteit;– Salarisontwikkeling en arbeidsproductiviteit houden geen gelijke
trend, naar mate de leeftijd vordert neemt de (absolute) arbeidsproductiviteit
af terwijl veelal het salaris toeneemt.Regionaal Platform Arbeidsmarktbeleid Zuidelijk Noord-HollandHet beroep op ouderen tot deelname/herintreding op de arbeidsmarkt zal
toenemen: in de regio rond Amsterdam blijkt dat op de arbeidsmarkt van die
regio al enige tijd ongeveer 5000 arbeidsplaatsen per jaar minder toetreden
dan afvloeien. In Amsterdam daalde daardoor vorig jaar de werkloosheid met
1,8%. Om dit tekort op te vullen bieden ouderen het beste perspectief.
Voorts blijkt uit onderzoek dat 2 van de 7 miljoen schoolverlaters/beginnende
werknemers niet beschikt over de juiste kwalificatie(s) om te kunnen starten
op de arbeidsmarkt. Voorzover deze mensen nu nog op de arbeidsmarkt actief
zijn lopen zij een grote risico om werkloos te worden. Onder ouderen is een
het merendeel wel voldoende geschoold.Allochtonen, huisvrouwen, arbeidsgehandicapten en ouderen vormen een stille
reserve die kan worden aangesproken. Het grote potentieel sluit echter niet
geheel aan bij de marktvraag. Scholing moet daar de oplossing bieden en deeltijdwerk
is het sleutelwoord bij de verhoging van de participatie van vrouwen en gehandicapten.
Deze optelsom is echter onvoldoende om problemen op de arbeidsmarkt
te pareren, oudere werknemers zijn noodzakelijk om de groeiende vraag naar
arbeid, effectief, kwantitatief en kwalitatief te beantwoorden. Echter ouderen
moeten ook willen om langer door te werken/tot arbeidsproductiviteit. Stoppen
met werken is veelal ingegeven door aspecten zoals o.m. financiën, gezondheid,
arbeidsomstandigheden en gezinssituatie. Wellicht dat voor een succesvolle
omslag in het denken over het in dienst nemen of houden van ouderen een crisis
nodig is.Eén op de drie ouderen blijkt gevoelig om nog enkele jaren door
te werken. Om dit te stimuleren werden de navolgende suggesties gedaan:– Met maatregelen zoals loopbaanbegeleiding en scholing kunnen oudere
werknemers langer arbeidsproductief zijn;– Er moet meer evenwicht komen tussen arbeidskosten en productiviteit
van oudere werknemers. Aan de ene kant besparen op uittredingsregelingen en
pensioenen, aan de andere kant investeren in scholing en loopbaanontwikkeling;– Hinderpalen en blokkades in wet- en regelgeving moeten worden
aangepakt;– Overheden moeten – geheel anders dan nu – een voorbeeldrol
spelen bij het in dienst houden van oudere werknemers;– CAO’s mogen geen hinderpaal zijn bij functiedifferentiatie,
dit is namelijk een belangrijk instrument bij het langer productief in dienst
houden van ouderen;– Oprichting van een arbeidspool voor ouderen:– Maak uittredingsregelingen niet afhankelijk van leeftijd, maar
van dienstjaren;– Introduceren van best practices om ervaringen uit te wisselen;– Problemen en knelpunten zijn veelal regionaal en sectoraal georiënteerd,
dit vergt een regionale/lokale en sectorale aanpak (micro-niveau).RondetafelgesprekNa de werkbezoeken discussieerden de leden van de commissie tijdens een
rondetafelgesprek met onder meer vertegenwoordigers van vakcentrales, werkgevers,
gemeenten, uitvoeringsorganisaties en wetenschappers. Doel van de gesprekken
was van de deelnemers helder te krijgen welke belangrijke ontwikkelingen men
ziet in de toekomst en welke maatregelen daarvoor nodig zijn. In dit gesprek
kwamen onder meer staccato de volgende onderwerpen aan de orde:1. Werk1.1 Langer doorwerkenDoor hun ervaring en deskundigheid blijken ouderen als verkoper in bouwmarkten
blijken beter te functioneren dan jongeren en gemiddeld 10% meer omzet
per verkoper te realiseren.In het algemeen moet het nut van ouderen zorgvuldig worden vastgesteld.
Daarnaast moeten arbeidsplaatsen zo goed mogelijk geschikt worden gemaakt
voor alle leeftijden.Transparantie moet leiden tot de beste mensen op de beste plek, onafhankelijk
van leeftijd. De vrije markt is daarvoor de beste basis.Vanwege onder meer het gebrek aan geschikte arbeidskrachten heeft de afgelopen
5 jaar 30% van de bedrijven in het midden- en kleinbedrijf haar productie
naar het buitenland overgebracht. In deze krapte kan gedeeltelijk worden voorzien
door adequaat geschoolde/vakbekwame ouderen.1.2 Problemen bij het zo lang mogelijk doorwerkenVanaf het 40e levensjaar zijn de kansen op de arbeidsmarkt verkeken of
geslonken. Vooral ouderen < 50 jaar met geen of nauwelijks scholing hebben
weinig kansen op de arbeidsmarkt. Daarom moeten vooral de laagst opgeleiden
beter worden geschoold. Niet adequaat opgeleiden zijn praktisch ongeschikt
voor de arbeidsmarkt.Loopbaangesprekken bevorderen de arbeidsmarktflexibiliteit het effectiefst.
Daarbij is het wellicht mogelijk om de arbeidsmarktflexibiliteit fiscaal te
stimuleren. De flexibiliteit van de arbeidsmarkt zou ook kunnen worden vergroot
door transparantie. Langer doorwerken wordt ook tegengegaan doordat werkgevers
sociale premies moeten blijven betalen.1.3 Mogelijkheden om langer doorwerken van ouderen te
bevorderenCruciaal is onder meer de tendens dat ouderen te snel uitstromen en veel
jonge werknemers met een onvoldoende vakbekwaamheid/opleiding toestromen op
de arbeidsmarkt. Tevens is de instroom van jonge werknemers te gering om met
de vergrijzing gerelateerde vraagstukken te ondervangen. Een stimuleringsregeling
blijkt vaak effectiever dan een strafsysteem; soms willen ontslagenen best
ontslagen worden. Wellicht kan met fiscale faciliteiten worden bevorderd dat
mensen langer willen blijven doorwerken.Ouderen zullen veelal niet snel overgaan tot het beginnen van een eigen
bedrijf. Na het opzetten van een bedrijf duurt het nog 2 à 3 jaar totdat
er geldelijk rendement wordt geboekt en kan worden begonnen met een pensioenopbouw.
De vermogenstoets leidt er bovendien toe dat het startkapitaal van beginnende
ondernemers snel verdampt. De mogelijkheden voor ouderen om een eigen bedrijf
te starten zouden moeten worden verruimd en administratieve barrières
beslecht, vooral voor mensen met een uitkering.Er moet worden uitgegaan van iemands verdiencapaciteit. Deze heeft een
halfwaardetijd van gemiddeld 3½ jaar. Door scholing kan deze vermindering
worden tegengegaan. Het beste is dus een duale situatie van leren en praktijk
waarbij (bij/om)scholing meer wordt geplaatst in het kader van het levensloopbeleid.Daarnaast zouden werkgevers die oudere werknemers ontslaan de verplichting
moeten krijgen de ontslagen werknemer zo goed mogelijk beslagen op de arbeidsmarkt
te zetten, bijvoorbeeld met een outplacementregeling.Indien de tijdshorizon van een beleid te lang is, wordt het beleid te
vrijblijvend. Het nu in gang gezette beleid heeft wel consequenties voor de
situatie over bijvoorbeeld 30 jaar.Tot slot moet rekening worden gehouden met de diversiteit van ouderen:
er zijn vrouwen, allochtonen, gehandicapten, enz. Er is geen één
groep ouderen.2. InkomenDe stijging van de gemiddelde leeftijd moet niet te hoog worden ingeschat.
Deze stijging wordt voor een deel veroorzaakt door een daling van de kindersterfte.
De daling lijkt inmiddels haar grenzen te hebben bereikt en waardoor de gemiddelde
leeftijd ook minder zal toenemen.De AOW moet een goede basisvoorziening blijven, gekoppeld aan de loonontwikkeling,
zonder steeds een beroep op aanvullende regelingen te doen.De onrust op het gebeid van pensioen en prepensioen is niet bevorderlijk
voor een optimale arbeidsmarkt voor ouderen. De harde leeftijdsgrenzen voor
pensionering moet worden afgeschaft om te komen tot een flexibelere
en groeiende arbeidsmarkt. De opbouwperiode voor de AOW moet worden verkort
en veranderd. Wellicht dat daarbij meer prikkels in de tweede peiler (pensioenen)
nodig zijn. Zo zou het mogelijk moeten zijn om te stoppen met werken nadat
aan bepaalde criteria is voldaan, bijvoorbeeld met betrekking tot de zwaarte
van het werk en het aantal arbeidsjaren.Voorlopige bevindingenDe commissie heeft het bezoek zeer gewaardeerd. Zij zal haar bevindingen
betrekken bij het opstellen van het eindrapport en zal daarin trachten verdere
oplossingsrichtingen aan te dragen voor enkele door haar gesignaleerde en
aangedragen dilemma’s. Zoals de dilemma’s die spelen bij de inhuur
van ouder personeel al dan niet op uitzendbasis. Alsmede de discrepantie tussen
wat men kost en wat men opbrengt, en het risico op ziekteverzuim te hoog.De commissie wenst ook een nadere langere termijn gedachtewisselingen
over het uitgangspunt dat iedere werknemer dient te stoppen bij het bereiken
van de pensioengerechtigde leeftijd van 65 jaar. De commissie vindt het belangrijk
dat met specifieke wensen van ouderen rekening wordt gehouden, zoals onder
meer (bij)scholing, kortere werkweken etc. Er bestaat geen één
oudere groep. Ook heeft de commissie oog voor lokale/sectorale arbeidsproblemen/vraagstukken
waarop een aanpak op micro-niveau wenselijk wordt geacht. Tot slot, er zullen
diverse activiteiten moeten worden ontwikkeld om ouderen (werknemers) voor
werkgevers aantrekkelijk te maken, vanuit het gegeven dat zij wel heel waardevolle
arbeid kunnen verrichten. Een op de toekomst gericht breed levensloopbeleid
kan daarbij uitkomst bieden, wat onder meer behelst dat mensen in latere levensfasen
blijven leren en in staat worden gesteld om zich om te scholen, en dat salaris
en arbeidsproductiviteit voor de werkgever dichter bij elkaar worden gebracht.
Ook werknemers zouden moeten worden aangezet om over de langere termijn na
te denken, de praktijk wijst uit dat 30–40 jarige arbeidsbetrekkingen
veelal een uitzondering betreffen.Lijst met deelnemers werkbezoek aan Amsterdam 18 oktober
2004Namens de themacommissie Ouderenbeleid• mevr. N. van Oerle-van der Horst (CDA), voorzitter• mevr. G. Verbeet (PvdA)• mevr. A. van Miltenburg (VVD)• mevr. E. Tonkens (GL)Oudstanding• mevr. P. Heerkens,directeur• dhr. J. Fransman, communicatie• mevr. E. Helsoot, Commercieel Manager• dhr. R. Postma, Directeur Autoreset.• dhr. W. van Eijk, uitzendkracht• mevr. M. van Roekel, uitzendkrachtWerkbezoek Regionaal Platform Arbeidsmarktbeleid• dhr. P. Jansen, stafbureau RPA–ZNH• dhr. J. Heyman stafbureau RPA–ZNH• dhr. M. van Leeuwen, Adjunct directeur Stichting voor Economisch
Onderzoek UvA• mevr. M. Meerman, lector Gedifferentieerd HRM• dhr. T. Broekhuis, Hoofd HRM HEMA Nederland• dhr. C. Kiene, directeur CWI NWGenodigden Rondetafelgesprek• dhr. J. Fransman, Oudstanding• dhr. E. van Velsen, CNV;• mevr. I. Coenen, FNV;• mevr. T. Tjoa, Vrouwenalliantie;• dhr. G. Verheij, VNO/NCW;• mevr. L. Smit, MKB;• dhr. R. de Groot, vz. RvB CWI;• dhr. C. Kiene, CWI;• dhr. L. Luijendijk; CWI• dhr. P. Jansen, RPA–ZNH;• dhr. M. van Leeuwen, Stichting voor Economisch Onderzoek, UVA;• dhr. W. Huijben, HEMA;• mevr. M. Meerman, Hogeschool van Amsterdam, Human Resources Management• dhr. J. Terpstra, Hogeschool van AmsterdamStaf themacommissie Ouderenbeleid• mevr. A. Maarleveld, staflid (namens DIV)• dhr. N. Hogenhuis, staflid (namens het OVB)• dhr. E. Sjerp, wnd. griffier themacommissie Ouderenbeleid BIJLAGE 4.4.Verslag werkbezoek verpleeghuis De Schildershoek (Den
Haag) en rondetafelgesprek themacommissie Ouderenbeleid – Allochtone
Ouderen –1. InleidingIn haar plan van aanpak heeft de themacommissie Ouderenbeleid van de Tweede
Kamer (hierna commissie) aangegeven, dat zij er naar streeft om voor elk van
de thema’s die zij op het terrein van het ouderenbeleid behandeld, een
werkbezoek af te leggen. Op 8 september 2004 bracht de themacommissie,
op voortouw van de vaste Kamercommissie Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
een werkbezoek aan verpleeghuis De Schildershoek1.
Uitgangspunt voor de themacommissie betrof, voorzover betrekking hebbend op
haar onderzoeksvraag, het thema allochtone ouderen.Het uit 1988 daterende gebouw van Verpleeghuis De Schildershoek is gelegen
in de Haagse Schilderswijk waar mensen met diverse culturele achtergronden
wonen. De Schildershoek is een van de tien huizen die tot de Gemeentelijke
Dienst Verpleging en Verzorging (GDVVgroep), behoren. Samen met de woonzorgcentra
Rivierenbuurt en OM en Bij vormt het huis een cluster. De interculture omgeving
van het verpleeghuis weerspiegelt zich in de pluriforme afkomst van bewoners
(60% allochtoon en 30 verschillende nationaliteiten) en medewerkers
(65% allochtoon) met ieder hun eigen gewoonten en levensbeschouwing.
Het verpleeghuis biedt diensten aan op het gebied van intensieve zorg en behandeling
(kort- en langdurig verblijf), revalidatie, dag- of nacht verpleging en dagbehandeling.
Naast bewoners met een somatische indicatie huisvest het verpleeghuis ook
cliënten met een psychogeriatrische indicatie. Wijkbewoners en bewoners
van de aanleunwoningen (60) in de Jacob Catssteraat kunnen eveneens gebruik
maken van de geboden voorzieningen. De Schildershoek biedt in totaal plaats
aan 180 (dementerende) cliënten en 60 somatische cliënten.2. Inhoudelijk programmaNa een ontvangst en welkomstwoord door de locatiemanager van De Schildershoek,
de heer B. van Wijk volgende een uiteenzetting over ambities en ontwikkeling
in de VenV-sector door de heer C. van Schelven en de heer A. Vermeulen. Centraal
in de dienstverlening van de VenV-sector (verpleging en verzorging) staat
de positie van de cliënt. De hulpvraag van en hulpverlening aan de cliënt
moet idealiter op een efficiënte en effectieve wijze op elkaar aansluiten.
Een integrale aanpak van verzorgende ondersteuning en een eenduidige ketenverantwoordelijk
is daarbij van groot belang. Momenteel is nog sprake van gescheiden domeinen
met ieder haar eigen verantwoordelijkheden (zorg, welzijn, thuiszorg, beschermde
woonvorm). Onderkenning van het vraagstuk van integraliteit, ook op ministerieel
niveau, is een eerste stap richting een kwaliteitsslag in de dienstverlening.Uitgangspunt van handelen is de cliënt, hij/zij is maatgevend voor
de geboden dienstverlening. Zo is momenteel een trend waarneembaar van intramurale
verpleging naar de thuiszorg. In de thuiszorg situatie staat het eigen budget
centraal met als gevolg dat ouderen met een laag inkomen worden beperkt in
hun keuzevrijheid voor wat betreft de woonvorm. Het in stand houden van het
huidige AWBZ-pakket is dan ook van belang om zorg op maat te kunnen blijven
leveren. In het verlengde van deze discussie werd gesuggereerd om tevens het
alternatief te onderzoeken om naar eigen mogelijkheid zorg en
woonfaciliteiten in te kopen, uiteraard met de waarborging van een minimaal
zorgaanbod en woonniveau.Een tweede aandachtspunt betrof de betrokkenheid van private partners
bij de bouw- en sanering van intra- en extramurale voorzieningen. Naar verwachting
is het huidige aantal intra- en extramurale plaatsen niet voldoende om de
toekomstige vraag te ondervangen. Daarnaast voldoen niet alle voorzieningen
aan de heden ten dage gestelde wensen en eisen (bouwvoorschriften). Zo is
er behoefte aan onder meer nieuwbouw, omzetting (sanering) van meerpersoonskamers
in eenpersoonskamers, levensbestendig bouwen en kleinschalige woonvormen.
Met een beroep op de maatschappelijke verantwoordelijkheid en bij gebrek aan
financiële middelen worden momenteel door het verpleeghuis oriënterende
gesprekken gevoerd met private partners, zoals woningbouwcorporaties en particuliere
investeringsbanken. Op dit terrein ligt een maatschappelijke opdracht en uitdaging
voor de vastgoedhandelaren om te investeren in de zorginfrastructuur. Deze
private investeringspartners brengen overigens ook risico’s met zich
mee, zoals het gevaar dat publieke en private gelden door elkaar gaan lopen.
Geldstromen en verantwoordelijkheden dienen dan ook inzichtelijk, transparant
en controleerbaar te zijn. Eén van de aspecten die heden ten dage belemmerd
werkt op de realisatie van nieuwe woonvoorzieningen is de bouwregelgeving
van het ministerie van VROM. Hoewel de huidige wet- en regelgeving hiervoor
theoretisch ruimte biedt acht men de realisatie van woonvoorzieningen in samenwerking
met private partners een tijdrovend en moeizaam proces, dit vanwege onder
meer verschillen in werkwijzen en uitgangspunten. Tijdens het ronde tafelgesprek
in Limburg kwam dit aspect eveneens aan de orde.3. InterculteralisatieBeleid gericht op interculturalisatie komt in diverse belevingsvormen
tot uiting zoals in de zorg, de cultuur, de religie, de voeding en onderlinge/interculturele
communicatie (bewoners, medewerkers, familieleden). De kern van goede interculturele
zorgverlening betreft het luisteren naar de cliënt en zijn familie, hem
leren kennen in alle aspecten en de informatie horen en gebruiken die hij
zelf geeft. De multiculturele samenstelling van bewoners en medewerkers dwongen
begin eind jaren tachtig tot een cultuuromslag in verpleeghuis De Schildershoek.
De diversiteit leidde tot een zorgvuldige manier van werken en benadering
van elkaar. Op deze wijze konden mensen elkaar beter leren kennen, men nam
kennis van elkaars verschillen en overeenkomsten. Dit groeide uit tot een
acceptatie met respect voor de persoon en zijn eigen rituelen en gebruiken.Binnen De Schildershoek heeft zich gestaag een specifieke deskundigheid
ontwikkeld die beantwoordt aan wat een multiculturele organisatie vraagt,
interculturalisatie is zorg op maat. Zo is specifiek beleid op managementniveau
ontwikkeld en zijn activiteiten ontplooit die beantwoorden aan de interculturele
menucyclus, onderlinge communicatie (tolken), geloofsovertuiging, familiebanden
en zorgbeleving. Als voorbeeld valt te noemen de gemeenschappelijke gebedsruimte,
deze ruimte heeft een dusdanige inrichting waardoor plaats wordt geboden aan
alle vormen van (hindoeïsme, christelijk, islamitisch) geloofsbelijdenis.
Daarnaast valt te noemen de keuken met zijn uitgebreide cultuur gebonden menukeuze.
Het verpleeghuis biedt 650 dieetcombinaties rekening houdend met de culturele
achtergrond en de diëten van cliënten vanwege gezondheidsredenen.
Om een zo authentiek mogelijk maaltijd voor te schotel is de hulp ingeroepen
van familieleden. Deze hebben de koks voorzien van advies en onderwezen
in de voorbereiding van soms zeer authentieke en streekgebonden maaltijden.
Dit tot grote tevredenheid van de cliënt, de familieleden en het personeel.
Dagelijkse praktijk in de Schildershoek is dat interculturalisatie van de
zorg tot wasdom is gekomen, waarbij individuele zorgverlening op cultureel
niveau wordt ingevuld.Communicatie binnen het verpleeghuis is van uitermate groot belang, in
de eerste jaren was dat een knelpunt. Om dit probleem het hoofd te bieden
is geïnvesteerd in interculturele communicatie, trainingen, inzicht op
familierelaties en rituelen en de wijze van zorgbeleving rondom het ziek-
en overlijdensbed.4. Rondetafelgesprek 11 oktober 2004Behalve een werkbezoek heeft de themacommissie Ouderenbeleid op 11 oktober
2004 een rondetafelgesprek gehouden met vertegenwoordigers van belangenorganisaties,
wetenschappers en deskundigen1. Doel van de
gesprekken van de deelnemers helder te krijgen welke belangrijke ontwikkelingen
men ziet in de toekomst en welke maatregelen daarvoor nodig zijn. Onderwerpen
die de revue zijn gepasseerd betreffen onder meer:Algemeen:– de «allochtone oudere» bestaat niet. Er is geen eenvormige
groep, iedere groep heeft zijn eigen identiteit.– bij velen leeft nog de gedachte van tijdelijkheid en terugkeer
naar het geboorteland. Dit ideaal wordt door sommigen verwezenlijkt door te
pendelen tussen Nederland en het geboorteland, zolang de fysieke gesteldheid
dit toelaat. Een meerderheid wenst in Nederland zijn/haar oude dag door te
brengen in de nabijheid van familie.– taal- en informatieachterstand werken belemmerend in de toegankelijkheid
en ontsluiting van zorg- en welzijnsvoorzieningen voor allochtone ouderen.
Communiceren en informeren over o.m. het zorgstelsel is essentieel om hierin
verbetering aan te brengen. Tevens zal daarmee worden bijgedragen aan de intergratie
van allochtonen en in het bijzonder de allochtone vrouw. De emancipatie van
allochtone vrouwen, die veelal familiare zorgtaken verrichten, is namelijk
gekoppeld aan de (ontsluiting) aanbieding van zorg- en welzijnsvoorzieningen.– (her)plaatsing van het thema «interculturalisatie»
van de gezondheidszorg op de politieke agenda.– een mate van eigen verantwoordelijkheid zal ook worden gedragen
door de allochtone gemeenschap. De overheid heeft daarbij de taak om de noodzakelijke
randvoorwaarden te creëren, zoals het faciliteren van interculturele
zorg en welzijnsvoorzieningen, en informatie over het zorgstelsel.Wonen en woonomgeving– de veelal oudere woningen (binnenstad) zijn niet voorbereid en
voldoen niet aan de (toekomstige) wooneisen van «allochtone» ouderen.– uitgangspunt is zolang mogelijk zelfstandig te kunnen blijven
wonen in een vertrouwde omgeving, met zorg- en welzijnsfaciliteiten in de
nabijheid. Dit betreft een generiek uitgangspunt voor alle ouderen (zowel
autochtoon als allochtoon)– wenselijkheid om in de nabijheid van elkaar te wonen (kinderen/familie),
sterke familiebanden.– faciliteren en stimuleren van nieuwe woonvormen zoals groepswonen
en kangoeroewoningen.– betaalbaarheid van woningen (zorg en welzijn) is van belang gezien
het vraagstuk over de inkomenspositie.Werk en Inkomen:– een deel van de oudere (eerste generatie) allochtone hebben een
onvolledige WAO opbouw, zulks als gevolg van onder meer dienstverbanden die
korter zijn dan 40 jaar, langdurig laag inkomen, ontbreken van een aanvullend
pensioen en «slechts» één inkomensbron. Het huidige
stelsel is teveel gericht op arbeidsparticipatie. Dit biedt weinig perspectief
voor de allochtone ouderen alsmede voor de allochtone vrouwen.– remigratie naar het geboorteland of langdurig pendelen kan gevolgen
hebben voor de aanspraak op sociale zekerheden/voorzieningen en de inkomenspositie
(daling).Welzijn en Zorg:– allochtone ouderen zijn veelal onbekendheid met mogelijkheden
tot aanvraag van zorg- en welzijnsvoorzieningen. De zorgopvang vindt veelal
in familiare kring plaats, voornamelijk door vrouwen. De verwachting is dat
over 10 tot 30 jaar deze vanzelfsprekendheid sterk is afgenomen, er is dan
immers sprake van een andere generatie allochtone oudere.– er zijn barrière’s te beslechten ten aanzien van
de betaalbaarheid, communicatie, informatie en toegankelijkheid van het Nederlandse
zorgstelsel.– de voorkeur gaat uit naar welzijn- en zorgvoorzieningen in de
eigen wijk/omgeving. Ondersteunend personeel dient daarbij kennis te hebben
van de culturele achtergrond.– zorg- en welzijnsvoorzieningen moeten aansluiten bij c.q. rekenschap
geven van de culturele achtergrond. De oprichting van aparte thuiszorgorganisaties
is niet wenselijk.– de verwachting is, gezien de potentiële vraag, dat het beroep
op de thuiszorg de komende jaren flink zal toenemen.5. Voorlopige bevindingenDe commissie heeft het werkbezoek en rondetafelgesprek zeer gewaardeerd.
Zij zal haar indrukken en vraagpunten betrekken bij haar eindverslag. Zoals
de indruk dat allochtone ouderenzorg complexer, meer tijd, aandacht en geld
kost. Alsook de wijze waarop interculturele zorg in de toekomst wordt ontwikkeld,
verleend en beleefd. Dit betreft voornamelijk een thema voor de in de stedelijke
gebieden gelegen intra- en extramurale voorzieningen, alsook de wijze waarop
een doorvertaling van ervaringen en parate kennis plaatsheeft. De Schildershoek
heeft zich met name ontwikkeld aan de hand van praktijkervaring. Een voor
de toekomst belangrijk aandachtspunt betreft het formuleren van actiepunten
om de taal- en informatieachterstand weg te werken, en daarmee een verbetering
van de toegankelijkheid en ontsluiting van zorg- en welzijnsvoorzieningen
te bewerkstelligen. Alsook het aspect van de betaalbaarheid van de zorg en
daaraan gekoppeld de financiële positie van allochtone ouderen. Een punt
van meer algemene aard betreft de vraag «wie wil, bij een terugtredende
overheid, investeren in de toekomst van de ouderen». Alsmede de vraagstelling
naar de wenselijkheid van multicultureel verpleeghuizen – in hoeverre
verdient het de voorkeur om te streven naar afzonderlijke tehuizen of leefgroepen,
vanuit de gedachte dat men van een demente of anderszins zeer
hulpbehoevende niet kan vragen dat hij zich nog inspant voor integratie. En
vanuit de ervaring met andere huizen dat men juist in die leeftijdsfase behoefte
heeft aan herkenning, aan terugvallen op jeugdervaringen, op eten en muziek
dat je van heel vroeger kent etc.Lijst met deelnemers werkbezoek aan De SchildershoekNamens de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn
en Sport (voortouw)• dhr. S. Blok (VVD), voorzitter• mevr. F. Joldersma (CDA)• mevr. A. Timmer (PvdA)• dhr. H. Nawijn (LPF)Namens de themacommissie Ouderenbeleid (allen tevens lid
Kamercommissie VWS)• mevr. N. van Oerle-van der Horst (CDA), voorzitter• mevr. G. Verbeet (PvdA)• mevr. A. Kant (SP)• mevr. A. van Miltenburg (VVD)• mevr. E. Tonkens (GL)Namens verpleeghuis De Schildershoek• dhr. B. van Wijk, locatiemanager De Schildershoek• dhr. C. van Schelven, bestuursvoorzitter Arcares• dhr. A. Vermeulen, directeur• dhr. J. Booij, directeur De Schildershoek, Om&Bij en RivierenbuurtStaf commissie Volksgezondheid, Welzijn en Sport• dhr. A. Teunissen, griffier van de commissie voor Volksgezondheid,
Welzijn en Sport• dhr. H. Clemens, adjunct-griffier van de commissie voor Volksgezondheid,
Welzijn en SportStaf themacommissie Ouderenbeleid• dhr. E. Sjerp, wnd. griffier van de themacommissie Ouderenbeleid• mevr. S. van Meeteren, voorlichting Tweede KamerLijst met deelnemers rondetafelgesprek «Allochtone
Ouderen»Namens de themacommissie Ouderenbeleid• mevr. N. van Oerle-van der Horst (CDA), voorzitter• mevr. G. Verbeet (PvdA)• mevr. E. Tonkens (GL)• dhr. B. van der Vlies (SGP)Aanwezigen rondetafelgesprek met de themacommissie Ouderenbeleid• mevr. F. Demir, Vrouwencommissie HTIB-Amsterdam• mevr. Z. S. Arda, TopSupport Intercultural Consultancy Bedrijfs-
en organisatieadvies in Diversiteit• dhr. J. Booij, Verpleeghuis De Schildershoek• dhr. R. Schellingerhout, Sociaal Cultureel Planbureau (SCP)• dhr. Z. I. Kutluer, Nederlands Migratie Instituut• mevr. A. Duin, Age + Project• dhr. E. Emanuel, Surnaams Inspraakorgaan (SIO)• dhr. E. Ruiz, Ronde Tafeloverleg Oudere Medelanders (RTOM)Staf themacommissie Ouderenbeleid• mevr. E. Naborn, staflid (namens het OVB)• dhr. N. Hogenhuis, staflid (namens het OVB)• mevr. A. Maarleveld, staflid (namens DIV)• mevr. S. van Meeteren, voorlichting Tweede Kamer• dhr. E. Sjerp, wnd. griffier van de themacommissie OuderenbeleidBIJLAGE 4.5.Verslag werkbezoek aan Zeeland – Welzijn –1. InleidingOp maandag 17 januari 2005 bracht de themacommissie Ouderenbeleid
in het kader van het thema welzijn een werkbezoek
aan de provincie Zeeland. Hierbij werd een bezoek gebracht aan de gemeenten
Borsele en Middelburg. Het werkbezoek werd afgerond met een rondetafelgesprek
over de positie op middellange en lange termijn (10–30 jaar) van ouderen
en over het thema welzijn. Hieronder treft u een kort verslag aan van hetgeen
tijdens dit werkbezoek en rondetafelgesprek is gewisseld alsmede de belangrijkste
bevindingen.2. SamenvattingDe gemeenten Borsele en Middelburg zijn overgestapt naar een meer op vraagsturing
gericht ouderenbeleid. Het ouderenbeleid op de deelterreinen welzijn, zorg
en wonen wordt gekenmerkt door een samenhangend en integraal karakter. De
gemeente vervult daarbij de regierol en heeft een belangrijke plaats ingeruimd
voor de participatie van doelgroepen.De doelstellingen van het ouderenbeleid en de lokale zorgvernieuwing zijn:
behoud van regie op het eigen leven, de mogelijkheid om in eigen huis te blijven
wonen (zelfstandigheid), kwaliteitsverbetering van woonvoorzieningen, kleinschalige
woonvormen, zinvolle dagbesteding, integratie in de samenleving en het bieden
van keuzemogelijkheden. Hieronder valt ook speciale zorg voor de groep kwetsbare
ouderen. De groep ouderen is zeer divers. Daarom kan niet alleen worden uitgegaan
van het beeld van de actieve en kapitaalkrachtige oudere. De politiek heeft
de taak om juist de groep kwetsbare ouderen te ondersteunen met specifiek
beleid.Tijdens het rondetafelgesprek werd benadrukt dat decentrale overheden
beleidsruimte moet worden geboden om zelf tot lokale c.q. regionale oplossingen
te komen. Daarbij kan maatwerk op gespannen voet komen te staan met centraal
overheidsbeleid en kan marktwerking haaks staan op samenwerking. Wet- en regelgeving
maken het voor de gemeente soms moeilijk het beleid uit te voeren, bijvoorbeeld
ten aanzien van de gevoerde grondpolitiek of maaltijdverstrekking. Zo krijgen
gemeenten in toenemende mate te maken met een teruggang van het aantal vrijwilligers
en mantelzorgers. Dat is moeilijk op peil te houden. Vermindering van het
aantal geprepensioneerden kan mogelijk een negatief effect hebben op dit werk.Om een succesvol ouderenbeleid te genereren is samenwerking tussen de
verschillende partijen op zowel lokaal als centraal niveau van groot belang.
De overheid en werkgevers zouden zich moeten bezighouden met het spreiden
van verschillende taken en functies over de levensloop.Tot slot is medegedeeld dat de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO)
kansen biedt voor lokale oplossingen (o.a. maatwerk) en tegelijkertijd om
budgettaire redenen zijn beperkingen heeft.3. Presentaties3.a. De rol van de provincieDe heer G. R. J. van Heukelom, gedeputeerde sociaal beleid en
zorg van de provincie Zeeland, geeft aan dat de provincie voor een geïntegreerd
ouderenbeleid diverse (beleids)instrumenten tot zijn beschikking heeft. Ter illustratie worden genoemd het combineren van beleidsterreinen, het
inzetten van steunpuntorganisaties, het met alle betrokken partijen op een
gestructureerde manier voeren van debatten en subsidiëring van projecten
en organisaties.In het kader van de WMO (Wet Maatschappelijke Ondersteuning) heeft de
provincie zich aangemeld als proeftuin op het thema regionale samenwerking.
De provincie ziet haar functie/taak vooral in het ondersteunen van gemeenten
en instellingen in het oppakken/aanjagen van nieuwe ontwikkelingen.Verschillende factoren bepalen de sociale participatie van ouderen. De
provincie wil hier iets aan doen door bundeling van voorzieningen, die dan
gelijkmatig worden gespreid over de kleine kernen. In dit kader tracht zij
de voorzieningen naar de woningen/woonomgeving te brengen (b.v. biblioservicebus)
alsook een verhoging van de mobiliteit van ouderen te bewerkstelligen.3.b. De gemeente BorseleNa een introductie over het lokale ouderenbeleid door de heer A. F. R.
van Opdorp, wethouder gemeente Borsele gingen mw. E. M. de Rijke, hoofd
van de afdeling welzijn en mw. L. M. Otte, senior-beleidsmedewerkster
zorg van de gemeente Borsele, in op het lokale ouderenbeleid. De gemeente
Borsele is vanaf 1998 bezig met een samenhangend en integraal ouderenbeleid
op het gebied van welzijn, zorg en wonen. Vernieuwend in haar aanpak is dat
de stichting welzijn in Borsele geen aparte organisatie is, maar onderdeel
uitmaakt van de gemeentelijke organisatie. Dit werkt naar tevredenheid, waarbij
tevens de bijbehorende financiële taakstelling is gehaald.In de contacten met de doelgroep staat de seniorenraad centraal. Deze
raad, bestaande uit vrijwilligers, adviseert de gemeenteraad en vervult uitvoerende
taken. Als intermediair tussen de doelgroep en het politieke/ambtelijke apparaat
functioneert de ouderenwerker. Deze wordt in de uitvoering ondersteund door
de gemeente, vrijwilligers en de seniorenraad. Diverse voorzieningen voor
ouderen zijn inmiddels gerealiseerd, zoals o.m. een ouderensociëteit,
een warme maaltijdvoorziening aan huis en personenalarmering.In december 2001 is de Borselse ouderennota Grijs krijgt kleur door de
gemeenteraad vastgesteld, daarin is opgenomen «Het
Borsels Beleidsmenu». Daarin zijn kort en bondig de hoofdlijnen
van het Borselse ouderenbeleid uiteengezet, te weten:• ouderen in staat stellen zo lang mogelijk zelfstandig te blijven
wonen.Participatie van ouderen, zowel sociale als beleidsbeïnvloedende
participatie;• de omslag maken naar vraaggestuurd beleid, b.v. door het ontwikkelen
van een lokaal informatie- en adviesloket en het doen van gericht onderzoek
naar de vragen die leven onder ouderen;• bijzondere aandacht zal worden besteed aan kwetsbare ouderen zoals
alleenstaanden, minder draagkrachtigen en ouderen met een functiebeperking.In het gemeentelijke gezondheidsbeleid wordt veel aandacht besteed aan
ouderen, zowel op lokaal niveau, bijvoorbeeld door behoud van de huisartsenzorg
en ondersteuning van zelfhulpgroepen, alsook op regionaal niveau, bijvoorbeeld
door preventief gezondheidsonderzoek voor ouderen.Het spreidingsplan wonen, zorg en welzijn «De
Borselse blik» beoogt de plaatsing van voorzieningen in de
nabije woonomgeving, een gevarieerd aanbod en regie in het samenspel
tussen zorgaanbieders en woonaanbieders. Concrete resultaten die zijn geboekt
betreffen o.a. de oprichting van dorpteams, het zorgloket, voldoende intramurale
voorzieningen, verbetering van de verouderde seniorenhuisvesting en aanpasbaar
bouwen. Momenteel wordt gewerkt aan het project De Zwake te’s-Gravenpolder
waarbij een voormalige sporthal het middelpunt zal gaan vormen van een wooncomplex
voor senioren in combinatie met diverse voorzieningen/activiteiten in het
kader van zorg, welzijn en commercie.Er zijn nog wel enkele knelpunten:• sommige voorzieningen, bijvoorbeeld de maaltijdvoorziening, worden
extra duur en ingewikkeld door verscherpte regelgeving;• concurrentie en marktwerking kunnen haaks staan op samenwerking;• de gevolgen van de demografische groei zijn moeilijk te financieren;• overbelasting van de mantelzorg;• het is moeilijk om het aantal vrijwilligers op peil te houden;• Als gevolg van de WMO moet de gemeente steeds meer regelen, maar
zij krijgt daar te weinig aanvullende financiële middelen voor.Voor voorzieningen zoals de maaltijden en de personenalarmering bestaat
een eigen bijdrage. Indien ouderen te weinig inkomen hebben, kan een beroep
worden gedaan op sociale bijstand als een sociaal vangnet. De gedeputeerde
constateert dat het voor veel ouderen moeilijk is om zelf aanvragen te doen
voor een financiële bijdrage. Daarom zou een actief systeem, bijvoorbeeld
via de belasting, om na te gaan of iemand recht heeft op een subsidie, zeer
wenselijk zijn.In de toekomst wil de gemeente de nu ontwikkelde structuur en het kwaliteitsniveau
van voorzieningen behouden. Blijvende aandacht gaat uit naar het aspect welzijn,
versterking van de positie van de vrijwilligers, afstemming tussen zorg en
welzijn en de nieuwe rol in de WMO, met name t.a.v. welzijn.3.c. MiddelburgDe heer A. de Vries, wethouder van de gemeente Middelburg, ging in op
de woonservicezone Middelburg. De gemeente Middelburg heeft een visie op zorgvernieuwing
ontwikkeld die zich richt op: regie over eigen leven, de mogelijkheid om in
eigen huis te blijven wonen (zelfstandigheid), kwaliteitsverbetering van woonvoorzieningen,
kleinschalige woonvormen, zinvolle dagbesteding, integratie in de samenleving
en keuzemogelijkheden. De resultaten die men in het kader van de zorgvernieuwing
in 2010 wenst, betreffen o.m.: 800 zorgplaatsen, 1000 levensloopbestendige
woningen, 30 clusters van circa 24 zorgwoningen, een vernieuwing van de welzijnsinfrastructuur
en het opzetten van een ondersteuningsstructuur.De gemeente Middelburg is met haar project de Woonservicezone één
van de pilots van het ministerie van VWS. Kleinschaligheid, spreiding, hoge
mate van extramuralisering en gemeentelijke regie zijn de kenmerken van het
project. In de woonservicezone komen meerdere zorgclusters bij elkaar, zoals
levensloopbestendige woningen en locaties bij voorzieningen. Er is aandacht
voor welzijn voor de wijk, buurtnetwerk signalering, toegankelijkheid en veiligheid.
De woonservicezones dienen het complete pakket te bevatten. Het project is
wijkgericht, streeft naar maatwerk en richt zich op betrokkenheid van alle
partijen. Uitgangspunt voor het organiseren van de welzijnscomponent is dat
welzijn zich op alle inwoners moet richten i.p.v. op specifieke doelgroepen.Vernieuwend aan dit project is de actieve grondpolitiek die de gemeente
voert. Door lage grondprijzen kan de gemeente bereikbare huurwoningen voor
mensen met een laag inkomen bouwen. Het College Sanering houdt toezicht
op de door de gemeente gevoerde grondpolitiek en heeft haar meer dan eens
daaromtrent gekapitteld. Naar het oordeel van het College Sanering dient de
grond tegen marktwaarde te worden gekocht.De invoering van de WMO geeft gemeenten naast knelpunten ook kansen. Er
is sprake van een bezuiniging, maar zij zou ook tot besparingen kunnen leiden.
Er kan zich rechtsongelijkheid voordoen, maar dat is voor een deel niet erg.
Via bandbreedte kan dat worden verholpen. Marktwerking wordt gezien als enige
oplossing, maar dan was de gemeente niet zo ver gekomen. Er kunnen risico’s
optreden voor de gemeenten. De kansen van de WMO liggen op het terrein van
versterking van de sociale infrastructuur. Het is een stap naar een inclusieve
samenleving, waarbij een groter accent komt te liggen op preventie, maatwerk
en ontschotting.Als laatste onderdeel van de presentaties gaf de heer Van den Beemt van
de Stichting Arduin een toelichting op de systematiek vraagverduidelijking
in de gehandicaptenzorg. Doel van de systematiek is de ondersteuningsvraag
gedetailleerd in kaart te brengen. Dit is klantgericht, het kan snel en het
kan tot besparing leiden. De ontwikkeling vanuit de politiek is momenteel
andersom, de categorieën van zorgbehoefte zijn grover ingedeeld.4. RondetafelgesprekMw. N. van Oerle – van der Horst, voorzitter van de themacommissie,
gaf als inleiding een toelichting op de taak en werkwijze van de commissie.Doel van de gesprekken was van de deelnemers te horen welke belangrijke
ontwikkelingen men ziet in de toekomst en welke maatregelen daarvoor nodig
zijn.Aan de hand van stellingen is een discussie gevoerd. (bijlage: deelnemerslijst)Stelling 1Het is belangrijk voor ouderen om in hun vertrouwde
omgeving te blijven.De definitie van «vertrouwde woonomgeving» is daarbij van
belang. De doelgroep moet dit zelf beantwoorden. Sociale netwerken zijn daarbij
vaak belangrijker dan het vertrouwde huis of de woonomgeving. Sociale cohesie
is verschillend in de stad en op het platteland. Een stad zou meer beheersbaar
en overzichtelijk gemaakt moeten worden. Waar iemand wil wonen wordt ook bepaald
door de leefstijl. Dit hoeft niet per se de meest recente woonomgeving te
zijn, maar kan ook de geboorteplaats zijn.Er wordt de nadruk op gelegd dat het belangrijk is dat de regionale overheid
beleidsvrijheid heeft om zelf oplossingen te kiezen. Daarbij kan maatwerk
op gespannen voet staan met centraal beleid. Uiteraard moet er voor worden
gewaakt dat de regionale verschillen niet te groot worden.Stelling 2Welzijn van ouderen wordt niet bevorderd door instellen
van specifieke ouderenorganisaties, bijvoorbeeld een ouderenomroep.Ouderen kiezen afwisselend voor de eigen groep of voor integratie met
andere groepen. Belangrijk is dat mensen zelf hun keuze maken. De overheid
moet beide zaken faciliteren. Integratie met andere doelgroepen is van belang
maar ouderen moeten er ook voor kunnen kiezen om zich binnen de eigen doelgroep
te organiseren. De groep van 55+ is heel divers, en belangenorganisaties hoeven
niet leeftijdsgericht te zijn.Stelling 3Actief deelnemen aan de maatschappij bevordert de gezondheid
en voorkomt eenzaamheid.Enerzijds bestaat de wens van mensen om te stoppen met betaalde arbeid
rond het 60e jaar, anderzijds groeit de behoefte van mensen om actief te blijven.
Het klimaat in bedrijven is niet ouderenvriendelijk. Er zal op dit terrein
veel moeten veranderen.Door de vergrijzing wordt de groep die niet actief is groter. Dit is niet
wenselijk.Er moet gezocht worden naar het combineren van verschillende rollen in
de diverse levensfasen. Overheid, werkgevers en -werknemers hebben de taak
hierover tot afspraken te komen en beleid te maken. Als grote groepen mensen
langer doorgaan met hun betaalde arbeid kan er een probleem ontstaan ten aanzien
van mantelzorg en vrijwilligerswerk.Activiteiten zouden meer beloond moeten worden. Het gaat daarbij niet
alleen om betaald werk maar ook om vrijwilligerswerk of het volgen van een
opleiding. In Duitsland is een systeem geïntroduceerd waarbij, gerelateerd
aan bovengenoemde activiteiten, punten kunnen worden behaald die vervolgens
kunnen worden ingezet t.b.v. bijvoorbeeld vervroegde pensionering.De positie van kwetsbare ouderen wordt benadrukt. Niet iedereen heeft
de mogelijkheid om actief te blijven. Ook in financieel opzicht is dit een
aandachtspunt. Sommige mensen hebben niet de mogelijkheid om uit te zoeken
welke (financiële) regelingen op hen van toepassing zijn. In de gemeente
Utrecht wordt gekeken wie waar recht op heeft.Ten slotte is ingegaan op diverse onderwerpen.• Hoe ver moet je gaan met een eigen bijdrage of met het zelf betalen
van de voorzieningen? Het gevaar van het zelf laten betalen van de voorzieningen
is dat de solidariteit uit de samenleving wordt gehaald. Sommige mensen hebben
te maken met een stapeling van eigen bijdragen. Op het platteland komen bij
het levensonderhoud ook de kosten van bijvoorbeeld het onderhouden van een
tuin. Chronische zorg moet een verzekerd recht blijven, maar kosten die voortvloeien
uit de levensfase zouden door de betrokkenen zelf gefinancierd kunnen worden.• De WMO. De WMO bevat decentralisatietendensen, een gedifferentieerd
beleid wordt bevorderd. Benadrukt wordt dat ook het ministerie van VWS meer
structuur zou kunnen aanbrengen en minder scheidingen zou moeten hanteren.• Communicatie. Maatwerk kan door de doelgroep anders worden geïnterpreteerd
dan door de gemeente. Hier moet duidelijk over worden gecommuniceerd.5. Voorlopige bevindingenDe commissie heeft het bezoek zeer gewaardeerd. Zij zal haar bevindingen
betrekken bij het opstellen van het eindrapport en zal daarin trachten verdere
oplossingsrichtingen aan te dragen voor enkele door haar gesignaleerde dillemma’s
en voor aangedragen dilemma’s. Vraagpunten die aan de orde zijn gesteld
betreffen onder meer de dilemma’s die spelen bij de grondpolitiek en
de WMO. Deze vraagpunten heeft de commissie eveneens geconstateerd tijdens
het werkbezoek aan de provincie Limburg Westelijke mijnstreek. Specifieke
plattelandsdilemma’s zijn onder meer de teruggang van het aantal vrijwilligers
en mantelzorgers en daarmee samenhangend het niveau van zorg en welzijn. Met
name vrijwilligers en mantelzorgers vervullen een belangrijke rol in de ondersteuning
en positieverbetering van (kwetsbare) ouderen op het platteland. Veel partijen
zijn te kleinschalig (beperkt «volume») om zaken van de grond
te krijgen c.q. de instandhouding van dienstverlening in het kader
van zorg, welzijn en wonen. Samenwerking tussen actoren is derhalve gewenst,
en heeft een positief effect op de omvang en kwaliteit.Lijst met deelnemers werkbezoek aan provincie Zeeland
17 januari 2005Namens de themacommissie Ouderenbeleid• mevr. N. van Oerle-van der Horst (CDA), voorzitter• mevr. G. Verbeet (PvdA)• mevr. A. van Miltenburg (VVD)• mevr. A. Kant (SP)• dhr. B. van der Vlies (SGP)Werkbezoek gemeente Borsele, presentaties (ochtend)• dhr. G. R. J. van Heukelom (SGP), gedeputeerde provincie
Zeeland• dhr. drs. A. F. R. van Opdorp (VVD), Wethouder gemeente
Borsele• mevr. E. de Rijke, hoofd afdeling welzijn gemeente Borsele• mevr. Y. Otte, projectleider De Zwake ’s-Gravenpolder en
senior beleidsmedewerker zorg, gemeente Borsele• Vertegenwoordigers van de SeniorenraadWerkbezoek gemeente Middelburg, presentaties (middag)• dhr. A. A. de Vries (PvdA) wethouder gemeente Middelburg:
portefeuille welzijnszaken• dhr. P. van den Beemt, de Stichting ArduinDeelnemerslijst rondetafelgesprek• dhr. G. R. J. van Heukelom (SGP), gedeputeerde provincie
Zeeland• dhr. J. G. J Bosch (wnd. hfd. afdeling Welzijn Provincie/coördinator
zorg en sociaal beleid)• dhr. A. A. de Vries (PvdA) wethouder gemeente Middelburg:
portefeuille welzijnszaken• mevr. D. van Ewijk (GroenLinks) wethouder gemeente Goes portefeuille:
Sport, welzijn, gehandicaptenbeleid/WVG, jeugd en inburgering• dhr. drs. A. F. R. van Opdorp, VVD Wethouder gemeente
Borsele• mevr. S. van der Beek, SCOOP Zeeuws Instituut voor Sociale &
Culturele Ontwikkeling• mevr. M. Kral, projectleider woonservice Middelburg• mevr. Y. Otte, projectleider De Zwake ’s-Gravenpolder, Borsele• drs. C. Vermolen, directeur CSO, Coördinatieorgaan Samenwerkende
Ouderenorganisaties vijf ouderenorganisaties: ANBO, NISBO, NVOG, PCOB en Unie
KBO.• dhr. H. Nies, directeur NIZW Zorg (Utrecht)• mevr. E. de Rijke, hoofd afdeling welzijn gemeente BorseleStafdienst provincie Zeeland• mevr. J. van Dijk, beleidsmedewerker Zorg van de provincie Zeeland• mevr. I. Houmes, beleidsmedewerker Zorg van de provincie Zeeland• mevr. I. Vette, afdeling communicatieStaf themacommissie Ouderenbeleid• mevr. A. Maarleveld, staflid (namens DIV)• mevr. E. Naborn, staflid (namens het OVB)• mevr. S. Vink, staflid (namens het OVB)• dhr. E. Sjerp, wnd. griffier themacommissie OuderenbeleidPersoonlijk medewerker/beleidsmedewerker commissielid• dhr. W. de Wildt, beleidsmedewerker (SGP)BIJLAGE 4.6.Verslag werkbezoek van een delegatie uit de themacommissie
Ouderenbeleid aan een internationale ouderenconferentie te LondenEen delegatie uit de themacommissie Ouderenbeleid heeft van 17 tot en
met 19 november 2004 deelgenomen aan een internationale ouderenconferentie
in Londen. Deze door de AARP, een Amerikaanse ouderenorganisatie met 35 miljoen
leden, georganiseerde conferentie had als hoofdthema «Reinventing retirement:
strategies for an Aging World». Deelnemers aan de conferentie waren
onder meer parlementariërs, vertegenwoordigers van belangenorganisaties
en bedrijfsleven, beleidsmedewerkers en wetenschappers. Doelstelling was onder
meer om vanuit de eigen nationale context in een open dialoog een uitwisseling
van onder meer (beleids)ervaringen, standpunten en wetensschappelijke studies
te bewerkstelligen. Vertegenwoordigers en deskundigen uit meer dan 20 landen
waaronder Nederland, Engeland, Japan, Amerika, Duitsland, België, Spanje
en Canada maakte hun opwachting tijdens de conferentie.De delegatie uit de themacommissie Ouderenbeleid bestond uit de leden
Van Oerle-van de Horst (CDA, voorzitter) en Van Miltenburg (VVD). Griffier
van de themacommissie Sjerp begeleidde de delegatie.De delegatie wenst haar erkentelijkheid uit te spreken aan het adres van
het organiserende comité, mevrouw M. Smit (president of AARP), de heer
W. Novelli (chief executive officer AARP). Een woord van dank gaat ook uit
naar de heer R. Stikker (plv. chef de poste ambassade te Londen) en zijn staf,
voor de begeleiding van de delegatie.In onderstaand verslag worden de hoofdlijnen weergegeven van de conferentie.ENGELAND (Londen)Woensdag 17 novemberOpening van de internationale ouderenconferentie: Reinventing
Retirement: Stategies for an Agening World.De opening van de conferentie werd verzorgd door mevrouw Marie Smith,
president of the AARP. In haar openingsrede werd onder meer gerefereerd aan
het toekomstige feit dat over 30 jaar het aantal 65-plussers zal zijn verdrievoudigd.
Voor het eerst in de mondiale geschiedenis zullen er meer ouderen zijn dan
jongeren. Ouderen spelen een centrale rol in de huidige en toekomstige samenleving.
Het zijn de ouderen die de samenleving van een historisch bewustzijn voorzien.
Tevens geven zij richting en invulling aan de toekomstige samenleving. Het
begrip ouderdom staat synoniem voor het leven. Zoals voor iedere levensfase
geldt gaat ook ouderdom gepaard met vele uitdagingen, positieve prikkels en
vitaliteit. Het is niet een levensfase dat louter en alleen gekenmerkt wordt
door beperkingen. Een positieve beschouwing op ouderdom, als uitdaging, is
hetgeen we tijdens deze conferentie beogen. De conferentie zal zich onder
meer richten op een andere invulling en benadering van thema’s zoals
pensionering, leeftijd, werk, inkomen en regie. De meerwaarde die deze conferentie
biedt ligt in de uitwisseling van nationale praktijk- en beleidservaringen
opdat er een mondiaal bewustzijn totstandkomt. Ouderdom heeft de toekomst.Aansluitend spraken de heer Lionel Barber, Financial Times US managing
editor, en de heer John Monks, general secretary of the European trade union
confederation. De heer Barber interviewde de heer Monks over de toekomstige
arbeidsmarkt. In een groot deel van de westerse wereld worden veelal werkzame
50-plussers met prepensioen gestuurd. De voorzieningen in het kader van de
vervroegde uittreding, zoals prepensioen, worden daarbij gebruikt als een
instrument om de arbeidsmarkt te vernieuwen dan wel te verjongen. Zo is het
aantal werkende 50-plussers in de Europese Unie inmiddels gedaald tot circa
50 procent. Vraagpunt is in hoeverre vervroegde uittreding valt te legitimeren
in de wetenschap dat de werkloosheid in sommige arbeidssectoren substantieel
hoog is.De groep werkloze 50-plussers kan niet worden gezien als arbeidsreserve
die in de toekomst, met een toenemende vergrijzing, niet hoeft te worden aangewend.
In de Scandinavische landen beoogt het arbeidsmarktbeleid een flexibele uitvloeiing
van 65-plussers, dit met akkoord van de vakbonden. Zo is het mogelijk om een
deel van het pensioen (vroegtijdig) op te nemen en tegelijkertijd parttime
te (blijven) werken. Werknemers zijn daartoe niet verplicht, dat geschied
op basis van vrijwilligheid en is afhankelijk van de individuele omstandigheid
waarin men verkeerd. Indien men dat wenselijk acht kan de keuze worden gemaakt
tot uittreding bij het bereiken van de leeftijd van 65 jaar. Voor sommige
werknemers maakt het hebben van een baan een essentieel onderdeel uit van
het leven, ook na het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd. Daarentegen
putten andere werknemers juist kracht uit de wetenschap dat met het bereiken
van het 65e levensjaar aanspraak kan worden gemaakt op een pensioenvoorziening.
Uitgangspunt blijft in beide gevallen de individuele keuzevrijheid c.q. vrijwilligheid.Donderdag 18 novemberWelkomstwoordDoor de heer William Novelli, chief executive officer AARP, werden enkele
openingswoorden gericht aan de conferentiedeelnemers ter introductie van de
dagagenda. Aansluitend sprak de heer Andrew Gowers, editor Financial Times.
Hieronder volgt een bondige beschrijving van enkele thema’s uit beide
voordrachten. Het is tijd voor een cultuurwijziging in de manier waarop wordt
gekeken naar en omgegaan met ouderen c.q. oudere werknemers. De traditionele
visie dat een werknemer met pensioen gaat enkel en alleen vanwege het bereiken
van een bepaalde leeftijd is achterhaald. Deze benadering is achterhaald vanwege
de sterk gestegen levensverwachting en de kwaliteitsverbeteringen die zijn
geboekt ten aanzien van het gezondheidsniveau en de welzijns- en zorgvoorzieningen.
Zo is de levensverwachting de afgelopen twintig jaar aanzienlijk gestegen.
In 1950 betrof de gemiddelde levensverwachting van de wereldbevolking 47 jaar,
heden ten dage is dat 66 jaar. Door de vergrijzing van de wereldbevolking
komt een toenemende druk en aanspraak te liggen op sociale voorzieningen en
zorguitgaven (overheidsuitgaven). De komende 50 jaar zullen deze overheidsuitgaven
uitgaven groeien van 11 naar 18 procent van het GDP (gross domestic product).
Echter een internationale vergelijking wijst uit dat er grote verschillen
zijn tussen landen. Zo ligt het percentage werkenden in de leeftijdscategorie
55–64 jaar in Duitsland op 37 procent, in Canada op 48 procent, in Engeland
op 52 procent en in Japan op 62 procent. Daarbij aangetekend dat het merendeel
van deze landen een (culturele) traditie kennen van vervroegde uittreding.
Doch zijn er ook overheidsinitiatieven, in samenspraak met de vakbonden, om
het dreigende arbeidstekort en de toenemende druk op de overheidsuitgaven
(pensioenen en zorguitgaven) af te wenden. Een belangrijke stap zou gemaakt
kunnen worden door een onderscheid te maken tussen het moment (leeftijd) dat
een pensioen wordt uitbetaald en de daadwerkelijke pensionering. Centraal
staat de vraag op welke wijze er omstandigheden gecreëerd kunnen worden
om doorwerken te stimuleren, uiteraard staat daarbij de keuzevrijheid voorop.
Een sleutelpositie is onder andere weggelegd voor de invoering van wetgeving
die leeftijdsdiscriminatie op de werkvloer verbied, zoals in Nederland en
Ierland van kracht is. Alsook een verandering in het denken over en de praktijk
van verplichte pensionering bij het bereiken van de leeftijd van 65 jaar.
Heden ten dage zijn er genoeg vitale 65-plussers die langer willen blijven
werken, ook na hun pensionering. Waarom zou de samenleving dit potentieel
aan arbeidscapaciteit, kapitaal, ervaring en deskundigheid onbenut laten?
Tot op heden is er te weinig aandacht besteed voor veranderingen en ontwikkelingen
op de arbeidsmarkt. Zo zijn er inmiddels in de Verenigde Staten vier miljoen
mensen tussen de 65–74 jaar werkzaam. De uitdaging ligt hierin dat werknemers
worden gestimuleerd om, onder de juiste arbeidsomstandigheden, door te werken
na de pensioneringsleeftijd. Het is een gedeelde verantwoordelijkheid van
overheden, werkgevers en werknemers om tot passende, en nationale georiënteerde,
oplossingen te komen.Inhoudelijk programmaonderdeel1. Wanneer is de pensioengerechtigde leeftijd bereikt?Door de heer John Rother, AARP-director of policy and strategy, werd een
inleiding verzorgd over het onderwerp de pensioengerechtigde leeftijd. Tevens
was hij als debatleider aangesteld in de discussie tussen een drietal panelleden,
te weten de heer Gordan Lishman, director general age concern UK, de heer
Hiro Murata, founder and president of murata associates Japan, en mevrouw
Annemie Van de Casteele, commission of social affairs Belgium. Hieronder volgt
een bondige beschrijving van enkele thema’s uit de discussie.De wijze waarop wordt aangekeken tegen het controversiële vraagstuk
om na de pensioengerechtigde leeftijd door te werken is onderhevig aan veranderingen,
zo verkondigt heer John Rother. In de Verenigde Staten was 14 procent van
de werknemers in 2002 ouder dan 55 jaar, naar verwachting zal dat percentage
stijgen tot 19 procent in het jaar 2015. Voorts heeft een Brits onderzoek
onder 3000 werknemers van boven de 50 jaar uitgewezen dat 48 procent van hen
de wens heeft om na de pensioengerechtigde leeftijd door te werken.Ook ten aanzien van de verplichte pensioenleeftijd zijn er verschillen
in opvattingen waarneembaar. Zo is in de Verenigde Staten, Australië
en Nieuw Zeeland de verplichte pensioensleeftijd afgeschaft, en is in andere
landen een maatschappelijk en politiek debat aan het ontstaan over de afschaffing
dan wel verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd. Ook in Japan is een
tendens waarneembaar waarbij werknemers tot na de verplichte pensioengerechtigde
leeftijd (60 jaar) werken, alsook is sprake van een groeiende waardering voor
deze keuze. Meer dan 70 procent van de Japanse bedrijven biedt momenteel de
mogelijkheid om door te werken na het 60e levensjaar. Een andere belangrijke
vraag is in hoeverre de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd verenigbaar
is met demografische ontwikkelingen en trends op het gebied van de arbeidsverhoudingen,
dan wel dat een verhoging wordt gebruikt als voorwendsel om kosten te besparen.Zo stelt de heer Gordon Lishman dat er verschillende en specifieke oplossingen
nodig zijn om het vraagstuk van de vergrijzing te beantwoorden. Generieke
oplossingen zijn veelal niet toepasbaar op een gehele mondiale gemeenschap.
Gezondheidsproblemen, levensverwachting, inkomen, soort werk, levensplanning
zijn één van de vele factoren die leiden tot een gedifferentieerde
pensioenoplossing. Circa 20 procent van de beroepsbevolking kenmerkt zich
doordat zij onder meer ongezond werk verrichten, het minimumloon verdienen,
in slechte gezondheid verkeren en zeer waarschijnlijk in armoede zullen pensioneren.
Kernbegrip voor het bieden van oplossingen betreft levensplanning en flexibiliteit.De heer Hiro Murata geeft aan dat Japan de meest vergrijsde samenleving
van de wereld is, en het aantal 65-plussers neemt nog toe. In het jaar 2020
is 25 procent van de bevolking 65 jaar of ouder. De pensioengerechtigde leeftijd
is 60 jaar, echter dit is medeafhankelijk van de vraag of een werknemer nadien
zijn arbeidsovereenkomst wenst voort te zetten. Vanwege de hoge vergrijzingskosten
is per juni 2004 het pensioenstelsel gewijzigd. Zo is de hoogte van het pensioenbedrag
gereduceerd en worden de kosten voortvloeiend uit de vergrijzing in toenemende
mate omgeslagen naar de jongerengeneratie. Een belangrijke trend in Japan
is de toename van het aantal werknemers dat na het bereiken van het 60 levensjaar
hun arbeidsovereenkomst wenst voort te zetten. Het voortzetten van de arbeidsovereenkomst
is veelal ingegeven door de sociale contacten, het arbeidsplezier en de fysieke
gesteldheid dat werken met zich meebrengt.Mevrouw Annemie van de Casteele refereert in haar betoog aan een verhoging
van de arbeidsparticipatie. Het arbeidsparticipatiecijfers in België
is 59,5 procent (4,5 procent lager dan het EU-gemiddelde), in Japan 68 procent
en in de Verenigde Staten 72 procent. Tot en met het jaar 2030 zal de bevolking
toenemen, daar tegen over staat een daling van de beroepsbevolking vanaf het
jaar 2010. Deze en andere ontwikkelingen kunnen een ondermijnende werking
hebben op zowel de economie als de welzijnsstaat. Om het huidige welzijnsniveau
op pijl te houden is een arbeidsparticipatie van circa 69 procent noodzakelijk.
Om dit niveau in de toekomst te bewerkstelligen wordt in België specifieke
aandacht geschonken aan het hoge werkloosheidscijfer onder vrouwen en migranten,
alsook aan de groep 55–64 jarigen waarvan slechts 28 procent werkzaam
is (het EU-gemiddelde bedraagt 42 procent). In België bedraagt de arbeidscarrière
gemiddeld 37 jaar, vier jaar minder dan het EU-gemiddelde. Oorzaken die ertoe
leiden dat mensen (ongewild) stoppen met werken zijn veelal ingegeven door
de aanwezigheid van slechte arbeidsomstandigheden, geen of beperkte mogelijkheden
om een opleiding te volgen en de geringe arbeidsflexibiliteit. Een andere
belangrijke factor betrof de incentivestructuur van arbeidsvoorwaardelijke
en uittredingsregelingen. Zo waren werknemers van boven de 57 jaar niet verplicht
om te solliciteren en werd het loon veelal doorbetaald tot het 65e levensjaar.
Het verlies aan inkomen was daardoor zo marginaal dat werknemers en werkgevers
werden geprikkeld om in goed overleg de arbeidsovereenkomst op te zeggen.
Gezien deze omstandigheid ontbrak het werknemers veelal aan stimulans en motivatie
tot langer doorwerken. Om werknemers alsnog daartoe te bewegen zijn maatregelen
getroffen zoals het wegnemen van prikkels tot prepensioen, de koppeling van
de pensioenhoogte aan het aantal arbeidsjaren en het nemen van wettelijke
maatregelen die het werken na het 65e jaar mogelijk maken c.q. het wegnemen
van belemmeringen. Naast deze en andere maatregelen is een ook mentaliteitsverandering en cultuuromslag onder werknemers gewenst. Werknemers
zullen tot inzicht moeten komen dat door gewijzigde levensomstandigheden en
levensverwachtingen een herijking van het pensioenstelsel noodzakelijk is.
Dit om de houdbaarheid van pensioen- en zorgvoorzieningen voor toekomstige
generaties te waarborgen.2. Pensionering: een andere kijk op leeftijd en werk.Door de heer Martin Wolf, associate editor the Financial Times, was als
debatleider aangesteld in de discussie tussen een viertal panelleden. De discussie
werd gevoerd door de heer Georg Fischer, head of social protection unit EC,
de heer Marc Freedman, founder and president of civic ventures US, de heer
Kenneth Georgetti, of the Canadian labour congres, en de heer Bodo Marschall,
corporate executive director Volkswagen Germany. Centraal in de discussie
stond de vraag op welke wijze de arbeidsparticipatie van (oudere) werknemers
te bevorderen, met het doel tot aan de pensioengerechtigde leeftijd op een
duurzame, productieve en bevredigde wijze te blijven participeren in het arbeidsproces
en sociale samenleving.Sinds de Europese akkoorden van Stockholm en Barcelona wordt een arbeidsdeelname
van 55–64 jarigen nagestreefd van 50 procent in het jaar 2010. Alsook
wordt in deze akkoorden een verlenging van de arbeidsloopbaan beoogd van gemiddeld
5 jaar. Door de heer Georg Fischer werden een aantal suggesties verricht met
het doel de arbeidsparticipatiegraad van ouderen te verhogingen. Deze suggesties
betroffen het instellen van een wettelijk verbod op leeftijdsdiscriminatie,
het bevorderen van de arbeidsmobiliteit, een gericht personeels- en loopbaanbeleid
en een arbeidsvoorwaardenbeleid (deeltijdwerk, deeltijdpensioen). Ook werknemers
hebben hun verantwoordelijkheid daarin te nemen. Daaronder valt het investeren
in de arbeidsloopbaan en het aangrijpen van kansen die hun inzetbaarheid op
de arbeidsmarkt vergroot. Een verandering in denkwijze en arbeidscultuur over
de arbeidsinvulling en de werkplek is daarom gewenst. Het hebben van een arbeidsovereenkomst
tot het 65e levensjaar, en het dag in dag uit verrichten van hetzelfde werk
is, in een veranderende arbeidscontext, niet meer van deze tijd.De heer Marc Freedom gaf in zijn toelichting aan dat in jaren 50 de Verenigde
Staten al te maken heeft gehad met het fenomeen van vervroegde uittreding
door oudere werknemers. Dit werd geprikkeld door werkgeversregelingen. Deze
bevoorrechte (vroeg-)gepensioneerden vonden zichzelf veelal te oud om nog
langdurig te werken en te jong om een sociaal en maatschappelijk inactief
leven te leiden. In reactie daarop werden er ouderen gemeenschappen (Florida,
Suncity’s) opgericht alwaar naar hartelust allerlei sociale en maatschappelijke
activiteiten werden ondernemen. Echter nu 50 jaar later is het juist, als
gevolg van onder meer de toegenomen levensverwachting, noodzakelijk dat de
huidige oudere beroepsbevolking langer doorwerkt. De uitdaging voor de Verenigde
Staten is hierin gelegen dat oudere werknemers worden gemotiveerd om langer
door te werken. De ervaring wijst uit dat de meeste werknemers niet zitten
te wachten om na een arbeidscarrière van 30–40 jaar met volledig
pensioen te gaan. Daarbij opgemerkt dat het pensioenstelsel ook nooit de doelstelling
heeft gehad tot een pensioenverstrekking van dergelijke lange periode. Gezien
de gewijzigde omstandigheden is het nodig om, door middel van innovatie, een
nieuwe pensioenvisie te ontwikkelen. De oude visie «vrijheid
van werk» (freedom from work) is in de Verenigde Staten vervangen
door een nieuwe visie «vrijheid om te werken» (freedom to work).In Canada gaat circa 51 procent van de mannen en circa 31 procent van
de vrouwen met gepland pensioen, zo meldt de heer Kenneth Georgetti. Deze
percentages zijn verklaarbaar doordat in toenemende mate oudere werknemers
door hun werkgevers worden geprikkeld om met prepensioen te gaan. Werkgevers
worden op hun beurt daartoe aangespoord door het behalen van betere van de
kwartaal(jaar)cijfers en arbeidsproductiviteit. Dit is echter een eenzijdige
en louter op de economie gerichte handelwijze. Voorkeur verdient een gecombineerde
strategie die zowel is gericht op een verhoging van de arbeidsproductiviteit
c.q. economische groei alsook op een verhoging van de arbeidsdeelname van
ouderen. Opdat de deskundigheid en ervaring van oudere werknemers worden gekoesterd,
sociale- en maatschappelijke zelfstandigheid wordt bevorderd en uitsluiting
wordt tegengegaan.De gemiddelde leeftijd van werknemers binnen het consortium van Volkswagen
bedraagt circa 41 jaar, zo stelt de heer Bodo Marshall. Dit gegeven stelt
het bedrijf voor de uitdaging tot het voeren van een brede personeelsstrategie.
Deze strategie is onder meer gericht op het behoud van oudere werknemers.
Het zijn de oudere werknemers die met hun ervaring en deskundigheid een belangrijke
bijdrage leveren aan de productiviteit van de onderneming. Zij zijn een onmisbare
schakel in het productieproces. Om werknemers te stimuleren tot langer doorwerken
is een investering noodzakelijk in het menselijk kapitaal, zoals vaardigheidstrainingen
en onderhoud van kwalificaties van personeel (leven lang leren). In de tweede
plaats zou meer aandacht moeten worden besteed aan campagnes gericht op preventie
en de gezondheid van werknemers. Alsook aan campagnes waarmee een mentaliteitsverandering
onder de werknemers wordt beoogd om langer te blijven werken. Maatregelen
die binnen het consortium inmiddels zijn getroffen hebben betrekking op aanpassingen
van de werkvloer en gewijzigde werktijden. Zo kunnen «jongere»
werknemers langere werkdagen maken, de daarbij opgespaarde arbeidstijd kan
vervolgens op latere leeftijd worden ingeruild tegen een kortere werkdag.
Daarnaast is er een campagne opgestart met de nadruk op de (positieve) bijdrage
die oudere werknemers leveren aan de maatschappij en de onderneming. Ouderen
vormen een onmisbare schakel in de samenleving en de economie. Zowel de werknemers
als de werkgevers hebben daarin een gedeelde verantwoordelijkheid.3. Globalisering van ouderenbeleid.Door de heer Richard Wirthlin, founder wirthlinworldwide Verenigde Staten,
werd een onderzoeksrapport gepresenteerd over de visie van opiniemakers uit
de G7-landen op het thema de globalisering van ouderenbeleid. Ten behoeve
van het onderzoek zijn interviews gehouden met vertegenwoordigers uit diverse
sectoren zoals de media, het bedrijfsleven, overheids- en bestuursorganisaties,
wetenschappers en belangenorganisaties. Naar het oordeel van 60 procent van
de geïnterviewden zal een lager geboortecijfer en vergrijzing van de
(beroeps)beroepsbevolking over 20 jaar een grote invloed hebben op de mondiale
en nationale economische ontwikkelingen. 95 procent verwacht dat in haar land
de economie zal stageneren als gevolg van stijgende pensioenkosten en zorguitgaven,
en een te kort aan geschoolde arbeidskrachten. Op de vraag in hoeverre men
verwacht dat zijn/haar land afdoende is voorbereid op het komende vergrijzingsvraagstuk
waren vooral de geïnterviewden uit Duitsland (4,3) Italië (4,2)
en Japan (3,5) minder positief gestemd (schaal 1–10) dan de Noord-Amerikanen
(5,1). Veelal werd toegelicht dat het vraagstuk door overheden wel wordt onderkend
maar er te weinig effectieve en concrete maatregelen worden ondernomen.
70 procent van de ondervraagden verwacht dat zijn/haar land deze komende uitdaging
zal ontwaren. Dit vanuit het besef dat men in het verleden vele andere sociale
en economische uitdagingen met succes heeft getrotseerd. De geïnterviewden
uit Canada en de Verenigde Staten verwachten met name een oplossing in een
hogere immigratie van arbeidskrachten en een minder rigide toelatingsbeleid
door de overheid.Grote consensus bestond voorts over de opbouw van het pensioen. Naar het
oordeel van de geïnterviewden zou het pensioen moeten bestaan uit de
combinatie van een staatspensioen (basis), een collectief werknemerspensioenen
met een werkgeversbijdragen, en inkomstenbronnen gegenereerd uit private pensioenbelegging
(spaarbeleggingen). In dit systeem is een gedeelde verantwoordelijkheid weggelegd
voor (semi-)overheden, werkgevers- en werknemersorganisaties en individuele
werknemers. De uitwerking van deze en andere oplossingen worden (mede)bepaald
door de nationale context. Daarnaast spelen diverse externe en interne mondiale
factoren een rol, zoals economische en financiële ontwikkelingen. Meer
dan 70 procent van de ondervraagden acht het noodzakelijk dat het pensioensstelsel
in meer of mindere mate wordt herzien. Dit om betaalbaarheid en toegankelijkheid
van het stelsel voor toekomstige (ouderen)generaties te waarborgen. Tevens
spreekt het merendeel van de respondenten de verwachting uit dit te bereiken
door middel van accentverschuivingen zoals een grotere nadruk op de solvabiliteit
(lange termijn) en de individuele (eigen) verantwoordelijkheid van burgers.
Men verwacht dit te bereiken door middel van het stimuleren van individuele
spaartegoeden, arbeidsplanning, het introduceren van een grotere verscheidenheid
aan pensioenbronnen (herallocatie van pensioenbronnen), en het aan de orde
stellen van een maatschappelijke en politiek debat over de pensioengerechtigde
leeftijd.De slagingskans van deze maatregelen valt en staat bij de publieke bereidheid
en het inzicht dat een stelselherziening onafwendbaar en noodzaak is. De verantwoordelijkheid
van de overheid ligt vooral in het bieden van randvoorwaarden waaronder een
nieuw pensioenstelsel gestalte krijgt, waarbij de nadere invulling plaatsheeft
door onder meer de werkgevers enwerknemersorganisaties.4. Het pensioensysteem in Engeland en Duitsland.Door de heer Willetts, MP and shadow secretary of state for pensions UK,
AARP-director of policy and strategy, werd een inleiding verzorgd over het
pensioensysteem in het Verenigd Koninkrijk. In Engeland is het ouderdomspensioen
wettelijk geregeld. Om een recht op dit publieke basis(staats)pensioen op
te bouwen moet iedereen met een inkomen boven een bepaald niveau (de «lower
earnings limit) nationale verzekeringspremies betalen. De werkgevers houden
deze premies in op het werknemersloon en betaalt deze aan de overheid. Zelfstandigen
moeten zelf de premies betalen. Het basispensioen wordt berekend aan de hand
van de nationale verzekeringspremies die betaald zijn vóór de
pensionering. Om in aanmerking te komen voor dit basispensioen moet de pensioengerechtigde
leeftijd zijn bereikt. Voor vrouwen is deze vastgesteld op 60 jaar en voor
mannen op 65 jaar. Echter de pensioenleeftijd voor vrouwen zal naar verwachting
in de periode 2010 tot 2020 worden verhoogd tot 65 jaar. De wetgever verleent
daarnaast steun aan de regelingen van aanvullend pensioen.In Engeland bestaan twee categorieën niet-wettelijk aanvullend pensioen,
namelijk occupational pension en personal pension. Occupational pension is
een (collectieve) regeling die de werkgever of een groep werkgevers maken
om te voorzien in een pensioen voor hun werknemers. In personal pensions laten
werknemers hun eigen geld (hoewel sommige werkgevers er ook
in bijdragen) investeren door private bedrijven. De werkgever en werknemer
betalen standaard nationale verzekeringspremies, maar één keer
per jaar betaalt de overheid voor de werknemer een bepaalde som geld direct
in het personal pensionplan. Het bedrag van deze som geld hangt af van de
leeftijd van de werknemer en het gedeelte van het inkomen van de werknemer
waarover deze nationale verzekeringspremies betaalt. De overheid zal aan de
werknemer ook belastingverlichting betalen over het gedeelte van de som geld
dat van de werknemer is.Het basis(staats)pensioen is in Engeland laag en verschaft slechts een
minimuminkomen. Het zijn werkgevers (bedrijven) die door middel van de aanvullende
regelingen een behoorlijk pensioeninkomen garanderen voor hun werknemers.
Echter dit zijn regelingen die gebonden zijn aan een dienstverband bij een
werkgever. Door de grote diversiteit aan soorten bedrijfspensioenen en het
lage basis(staats)pensioen, is de bestedingsruimte onder de gepensioneerden
beperkt. Dit heeft geresulteerd in nieuwe aanvullende bijstandsregelingen.
Opmerkelijk is te noemen dat, ondanks het recht daarop, 1,7 miljoen gepensioneerden
geen beroep doen op deze regelingen. Momenteel ligt in het Britse parlement
ter behandeling het wetsvoorstel voor dat een verhoging beoogt van het basis(staats)pensioen
en voorts een stimulans beoogt van de private spaarregelingen.Door de regering worden de overheidsuitgaven op het gebied van pensionering
momenteel geschat op 5 procent van het GDP (gross domestic product). In werkelijkheid
betreft dat 6,8 procent van het GDP, en deze uitgaven zullen in de toekomst
stijgen. Vanwege het lage basis(staats)pensioen wordt meer dan in andere landen
een beroep gedaan op aanvullende (bijstands)regelingen. Indien rekening wordt
gehouden met deze aanspraken, dan komen de overheidsuitgaven uit op de bovengenoemde
6,8 procent.De heer Achim Wittrock, head of policy planning at the ministery of helath
and social security, Germany, gaf een voordracht over het Duitse pensioenstelsel
en de doorgevoerde stelselherzieningen. De Rentenversicherung is de wettelijk
geregelde pensioenverzekering in Duitsland. Verplicht verzekerd zijn in het
algemeen de werknemers die in loondienst of in het kader van een beroepsopleiding
werkzaam zijn. De renteverzekering is een opbouwverzekering. De hoogte is
afhankelijk van het tijdens de duur van de verzekering per jaar verdiende
loon en van het aantal verzekerings- of daarmee gelijkgestelde jaren. Deze
pensioenvoorziening kan worden toegekend aan de verzekerde die de leeftijd
van 65 jaar heeft bereikt. Zelfstandigen vallen met uitzondering van enkele
beroepsgroepen, in principe niet onder de verzekeringsplicht voor de renteverzekering.
Zij kunnen op aanvraag wel als verplicht verzekerde worden toegelaten. Een
dergelijke aanvraag moet dan binnen vijf jaar na aanvang van de zelfstandige
werkzaamheden zijn ingediend. Zelfstandigen, die niet onder de verzekeringsplicht
vallen, kunnen zich altijd vrijwillig privaat verzekeren. Vanaf 1 januari
1992 kunnen de Duitse ouderdomsrenten – wanneer aan de voorwaarden is
voldaan – ook als prepensioen (Teilrente) worden aangevraagd. Er kan
gekozen worden voor uitbetaling van eenderde, de helft of tweederde deel van
de volledige rente waarop echt bestaat. Naast de vervroegde ouderdomsrente
mag tot het 65ste jaar tot een bepaald bedrag worden bijverdiend. Gedurende
de periode waarover naast de deelrente werkzaamheden in Duitse loondienst
worden verricht, blijft de verzekeringsplicht – en dus opbouw van renteaanspraken –
bestaan tot het 65ste jaar. Vanaf het bereiken van de 65-jarige leeftijd mag
onbeperkt worden bijverdiend.Zoals beschreven kent het pensioenstelsel in Duitsland een wettelijk verplichte
pensioensverzekering aangevuld met pensioenverzekeringen voor zekere beroepsgroepen
en private pensioenaanbieders. Het uitgekeerde pensioenbedrag betreft 70 procent
van het gemiddelde loon in 35 jaar. Dit geeft een verklaring waarom er in
Duitsland weinig pensioenarmoede is. Aan dit genereuze pensioenstelsel is
ook een kostenplaatje verbonden. Op het brutoloon wordt heden ten dage 19,5
procent ingehouden ten behoeve van de dekking van de pensioenuitgaven. Gezien
de demografische ontwikkelingen is een ongewijzigde toekomstige uitvoering
van dit pensioenssysteem niet haalbaar. Om het pensioenstelsel voor de toekomst
veilig te stellen zijn in het politieke en maatschappelijke debat een viertal
herzieningsopties behandeld, te weten een verlaging van de pensioensuitkering,
de verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd, een vermeerdering van de
geldelijke bijdrage aan de pensioenfondsen uit de belastingopbrengsten en
het stimuleren van aanvullende pensioenen en inkomsten uit sparen. Uiteindelijk
is gekozen voor een mix aan maatregelen zoals het beperken van vervroegde
uittreding (afschaffen van belasting voordelen), het stimuleren van maatregelen
gericht op langer doorwerken en het afsluiten van aanvullende pensioenvoorzieningen
en spaarinkomsten. Een onderwerp dat in het volgende regeringstermijn nog
ter sprake zal komen betreft het vraagstuk van de verhoging van pensioengerechtigde
leeftijd van 65 naar 67 jaar.5. Staatspensioenen.Ter introductie van het onderwerp pensioenvoorzieningen gaf mevrouw Anna
Rappaport, Mercer human resources consulting, United States, de navolgende
lezing. De pensioenvoorzieningen staan financieel en qua toekomstigbestendigheid
onder druk, zowel aan de zijde van de werkgevers als de werknemers. Van de
65-plussers leeft 5 procent in armoede, en 15–20 procent van de alleenstaande
vrouwen (gescheiden of weduwe). De afgelopen 50 jaar hebben werkgevers-(gesteunde)
pensioenvoorzieningen een enorme vlucht genomen. Heden ten dage is het echter
onzeker in hoeverre de werkgevers in staat zullen zijn en zich verantwoordelijk
achten om de bestaande voorzieningen aan te vullen. In de Verenigde Staten
wordt de oplossingsrichting met name gezocht en gevonden in het stimuleren
van private pensioenplannen. Met deze private pensioenen wordt een aanvulling
beoogd op het staatspensioen alsook een versterking van het pensioenstelsel.
Heden ten dage bedraagt het spaarquote van de burgers in de Verenigde Staten
circa 2,0 procent. Daarnaast zijn de overheidsuitgaven op het gebied van bijstand
en ondersteuning kansarme burgers in vergelijking tot de meeste Europese landen
laag te noemen. Ouderen met een bovengemiddeld inkomen onderhouden een dergelijke
levenswijze veelal uit inkomstenbronnen afkomstig van een genoten baan en
of een voormalig ondernemerschap. De pensioeninkomsten zijn veelal opgebouwd uit
de betaalde premieafdrachten door werkgevers, beleggingen/aandelen, bijstandsvoorzieningen
en bedrijvenbezit. Mede als gevolg van de inkomstendaling neemt het aantal
werkenden, na een jarenlange afname, in de leeftijdscategorie 55–64
jaar weer toe. Een deel van deze groep bestaat uit ouderen. Een andere categorie
betreft ouderen die verstoken zijn van een vast pensioen en niet de beschikking
hebben over afdoende spaarinkomsten om te voorzien in het levensonderhoud.Een belangrijk vraagstuk in deze context is de onzekerheid over de hoogte
van het toekomstige pensioen. Het huidige stelsel is veelal gebaseerd op risicovolle
inkomstenbronnen zoals bedrijfsbeleggingen en investeringen. Door een opeenvolging
van ontwikkelingen zijn momenteel barsten ontstaan in het pensioenstelsel.
In het verleden bood de voorheen gebruikelijke (werkgevers)opbouw
afdoende garanties voor een redelijk pensioensniveau. Momenteel is een ommezwaai
gaande waarbij steeds meer mensen zijn aangewezen op de eigen verantwoordelijkheid.
Zo sparen steeds meer burgers voor een individuele pensioenvoorziening. Een
overheidstaak is weggelegd in het promoten en stimuleren van individuele spaar-
en pensioenvoorzieningen. Dit wordt bereikt door het treffen van specifieke
belastingmaatregelen en een verhoging van de kwalificatiegraad van (toekomstige)
werknemers. Onderzoek heeft uitgewezen dat vooral lager gekwalificeerd personeel
minder bereid en in staat is om te sparen.Daarnaast worden burgers in toenemende mate gewezen op de risico’s
van prepensioen. Pensioeninkomsten die men doorgaans bij het bereiken van
de 65e levensjaar krijgt uitgekeerd kunnen vervroegd worden uitbetaald. Echter
deze handelwijze heeft het risico dat hetzelfde bedrag over een langere (bestedings)periode
wordt uitgesmeerd waardoor in latere pensioneringsjaren een geldelijk tekort
kan ontstaan. Het zijn juist in deze late pensioenjaren dat de hulpbehoevendheid
en de zorgkosten toenemen.Een ander vraagstuk dat aandachtig wordt gevolgd betreft de pensioenvoorziening
van vrouwen. De arbeidscarrière van vrouwen kenmerkt zich door een
andere opbouw. Zo wordt deze veelal gekenmerkt door onderbrekingen van de
arbeidscarrière, minder arbeidsjaren, parttime arbeidsovereenkomsten
en lage(re) lonen. Deze en ander externe factoren, zoals echtscheiding en
weduwschap, hebben invloed op de pensioenhoogte. Naast rekenschap met de bovengenoemde
factoren zou een herziening van het huidige pensioenstelsel moeten voorzien
in een verhoging van de pensioenuitkering, de mogelijkheid van een gefaseerde
vroegpensionering, de mogelijkheid om parttime te blijven werken na pensionering
en een verhoogde mate van integraliteit tussen de pensioenpijlers.Inbreng door de heer Jan Nijssen, global head of pensions and chief executive
officer insurance central Europe, ING-Group Netherlands. Het stelsel van oudedagsvoorzieningen
in Nederland wordt gevormd door drie pijlers. De eerste pijler bestaat uit
een door de overheid gegarandeerde uitkering op minimumniveau, de AOW. De
tweede pijler wordt gevormd door arbeidspensioenregelingen, die voorzien in
een aanvulling op de AOW. Het aandeel van de tweede pijler in het inkomen
van gepensioneerden zal in de loop der jaren toenemen. In 2000 was het inkomen
van gepensioneerden in Nederland voor 50% afkomstig van de AOW, voor
40% uit arbeidspensioen, en voor 10% uit particuliere verzekeringsuitkeringen
(de derde pijler). Deze derde pijler bestaat uit individuele private spaarvormen
en verzekeringen voor personen die een verdere aanvulling willen verzekeren.
Hoewel contracten in de derde pijler een individueel karakter hebben, is het
denkbaar dat werkgevers via mantelcontracten voor de collectiviteit van hun
werknemers de toegang openen tot dergelijke verzekeringen/spaarvormen. De
deelname blijft echter vrijwillig. De pensioenregelingen in de tweede pijler
worden voornamelijk uitgevoerd door pensioenfondsen. Deze ondernemings- en
bedrijfstakpensioenfondsen, bijna 900 in totaal, spelen een cruciale rol in
het Nederlandse pensioensysteem. Pensioenfondsen zijn door sociale partners
opgerichte en een bestuurde organisaties met een maatschappelijke taak. Aangezien
de tweede pijler primair de verantwoordelijkheid is van sociale partners,
is de rol van de overheid op het terrein van aanvullende pensioenen beperkt
tot waarborging, (fiscale) faciliëring en ondersteuning. Overigens speelt
binnen Europa het pensioenfonds als uitvoerder van de ten behoeve van de werknemers
door de werkgever getroffen pensioenregeling (de tweede pijler)
zeker niet overal zo’n grote rol als in Nederland. Ook in Nederland
zijn er vragen gerezen over de betaalbaarheid, toereikendheid en toegankelijkheid
van het pensioensstelsel en liggen er herzieningen op stapel. De maatregelen
die de overheid voornemens is te treffen beogen een verbreding van de inkomstenbronnen
met verschillende pensioenpijlers waarbij een evenwicht is tussen publieke
en private pensioenfondsen. Ook werkt de overheid aan het wegnemen van prikkels
tot prepensioenering, zoals het schrappen van belastingvoordelen.6. Private pensioenvoorzieningen.Inleiding door de heer Rick Lazio, president en CEO, financial times services
forum, United States. Er is een grote uitdaging weggelegd voor landen inzake
de houdbaarheid en betaalbaarheid van de pensioenvoorzieningen. Onder invloed
van de vergrijzing is het onvermijdelijke dat er wijzigingen optreden in de
voorwaarden waaronder staatspensioenen worden verstrekt. Evenzo is een belangrijke
rol weggelegd voor private pensioenvoorzieningen en individuele spaarbronnen,
deze zullen het gat moeten dichten dat ontstaat als gevolg van de versobering
van de staatspensioenen.In de Verenigde Staten bedraagt het spaarquote circa 2 procent. Om het
spaargedrag onder haar burgers te stimuleren zijn er specifieke spaarregelingen
geïntroduceerd, zoals een fiscale teruggave. Deze en andere steunmaatregelen
zijn in het verleden zeer succesvol gebleken. Zo is de deelname aan pensioenvoorzieningen-
en plannen de afgelopen 20 jaar gestegen tot 85 procent. Inmiddels zijn er
32 miljoen Amerikanen met een private/individuele pensioenvoorziening (IRA:
individual retirement account) en 47 miljoen Amerikanen met een zogenaamde
401 (k)’s, te weten een pensioenvoorziening uit belastingpremies.De afgelopen maanden is in de Verenigde Staten een politiek en maatschappelijk
debat gevoerd om de Social Security (bedrijfsgerelateerde pensioenvoorzieningen)
deels om te zetten in kapitaalgedekte individuele regelingen. In het huidige
systeem staat iedere werkende Amerikaan een percentage van zijn inkomen af
aan de overheid, waaruit volgens een deel van de gepensioneerden wordt betaald.
Momenteel wordt het plan besproken om toe te staan dat een deel van de pensioenafdracht
gestoken kan worden in onder meer pensioenprogramma’s die banken of
andere financiële instellingen aanbieden. Evenals het promoten van individuele
belegging ter dekking van de pensioenvoorzieningen (defind controbution).
Naarmate de pensioenbeleggingen toenemen, wordt het belangrijker om spaarrekeningen
aan te leggen als back up. Een belangrijke voorwaarde bij beleggen is dat
individuen leren eigenstandig de goede beslissingen te nemen ten aanzien van
vragen als: hoeveel moet ik sparen voor de oude dag? op welke wijze dienen
de besparingen te worden belegd? hoe moet het opgebouwde kapitaal worden omgezet
in periodiek inkomen tijdens de oude dag? Hierin is een belangrijke rol weggelegd
voor scholing, informatievoorziening en individualisering met (staats)sturing.
In het geval van de individuele belegging (defind contribution) blijft het
een vraagteken in hoeverre individuen uiteindelijk in staat zullen zijn om
in het complexe beleggingssysteem eigenstandig goede beslissingen te nemen.Het is van belang een juiste mix te creëren van pensioenbronnen (1e
, 2e en 3e pijler), zo luide het devies van de heer Robert Laslett, pensions
analysis director department for work and pensions UK. In het licht van de
vergrijzing, de betaalbaarheid en de toegankelijkheid zijn aanpassingen en
herzieningen in het pensioenstelsel onomkeerbaar. Voor het consumentenvertrouwen en de economische stabiliteit is het gewenst om zorgvuldig
om te springen met voorgenomen herzieningen en dienen deze vooraf op hun toekomstvastheid
worden gewogen. Een voorbeeld hoe het niet moet zijn de Britse hervormingen
uit de jaren ’80 en ’90. Deze hervormingen werden ingegeven door
de wens om een stijging van de pensioenenkosten voortijdig te ondervangen.
Daartoe werden maatregelen getroffen die tot doel hadden een terugdringing
van het overheidsbelang in de pensioenvoorzieningen en waarbij de burgers
werden gestimuleerd c.q. gewezen op de eigen verantwoordelijkheid om het ontstane
pensioengat aan te vullen. Dit gebeurde niet, de veronderstelde toename van
het spaarquotum ter compensatie van het ontstane pensioengat bleef uit. Het
uiteindelijke resultaat was een daling van pensioeninkomsten.Eens te meer is gebleken dat in het geval de private pensioensector wordt
gestimuleerd, inclusief de beleggingsrisico’s, het belangrijk is om
gegarandeerd te zijn van een staatspensioen waarop kan worden teruggevallen.
Momenteel bestaat er in Engeland een redelijke balans (50–50) tussen
staats(overheids)pensioen en werknemerspensioen.De heer Nicholas Timmins lichte toe dat de balans tussen over- heids(staat-)pensioen,
werknemerspensioen en private investeringen/spaarbeleggingen per land zal
verschillen. De overeenkomst is dat de pensioenstelsels mondiaal onder druk
staan, qua houdbaarheid, betaalbaarheid en toegankelijkheid. Oplossingen voor
het vraagstuk kunnen onder meer worden gevonden in een meer geleidelijke overgang
van een werkend bestaan naar de pensioengerechtigde leeftijd, de mogelijkheid
om op vrijwillige basis langer door te werken (na pensionering), pensioensparen/individuele
beleggingen, het loslaten van de eindloonregeling en een overgang op de middelloonregelingen.
Wellicht is het zelfs noodzakelijk om de pensioengerechtigde leeftijd te verhogen.De vraagstukken in relatie tot de vergrijzing en het pensioenstelsel worden
wel degelijk onderkent door de overheden. Echter, ingegeven door politieke
motieven (zoals zetelverlies) en het ontbreken van lange termijn inzicht worden
de voorgeschreven oplossingen, met wellicht onaangename uitvoeringsconsequentie,
doorgaans over een lange periode en zeer geleidelijk ingevoerd. Zoals bij
het verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd.7. Ouderenorganisaties– AGE EuropeBegin 2001 is het Europese ouderenplatform AGE Europe opgericht, zo verwoorde
Anne-Sophie Parent, director of the European Older People’s Platforum.
Dit gebeurde op verzoek van de Europese Commissie, omdat er behoefte was aan één
aanspreekpunt voor non-govermentele organisaties (NGO) op Europees niveau
inzake ouderenbeleid. De voornaamste doelen van AGE Europe zijn belangenbehartiging,
monitoring en informatievergaring enuitwisseling op het gebied van (gemeenschappelijk)
ouderenbeleid. AGE Europe omvat circa 100 lidorganisaties uit de verschillende
Europese lidstaten, waaronder zich zowel organisaties van als organisaties
voor ouderen bevinden. Er is een grote rol weggelegd voor AGE-Europe in het
agenderen van de Europese politieke en maatschappelijke agenda. Onderwerpen
die de nadrukkelijke aandacht hebben zijn onder meer de pensioenvoorzieningen,
leeftijdsdiscriminatie, ouderengezondheidszorg, toegankelijkheid en bevorderen
van solidariteit tussen generaties.– Spaanse organisatie SECOTDe Spaanse ouderenorganisatie SECOT (Seniors Espanoles Para La Coopercion
Technica) is opgericht door ondernemers in 1990. Deze non-govermentele organisatie
heeft tot doel het bevorderen van het ondernemerschap. Zij maakt bij het opzetten
en begeleiden van ondernemingen gebruik van de aanwezige vaardigheid en kennis
onder haar oudere leden. Zo biedt SECOT ondersteuning bij het opzetten van
bedrijfsplannen en gesprekken met potentiële financieerders. De afgelopen
15 jaar heeft dat geleid tot honderden nieuwe ondernemers en banen.– Themacommissie OuderenbeleidDoor de voorzitter van de themacommissie Ouderenbeleid van de Nederlandse
Tweede Kamer der Staten-Generaal, mevrouw Niny Van Oerle-van der Horst werd
de onderstaande presentatie gegeven. Het aantal ouderen neemt ook in Nederland
toe. Van de 16,2 miljoen inwoners in Nederland zijn 2,2 miljoen mensen ouder
dan 65 jaar. Over 30 jaar zijn dat er meer dan 4 miljoen. De Tweede Kamer
der Staten Generaal in Nederland heeft daarom gekozen voor het instellen van
een themacommissie Ouderenbeleid. Doel van deze commissie is visieontwikkeling
en het streven naar samenhang en coördinatie op het gebied van ouderenbeleid.
Een integrale benadering door alle actoren, van politieke partijen tot wettenschap,
is wenselijk. De integrale aanpak is vooral gericht op de beleidsterreinen
wonen en woonomgeving, welzijn, werk en inkomen, en zorg. Ouderenbeleid reikt
verder dan alleen het thema pensionering en pensioensystemen, hoe belangrijk
ook.De themacommissie Ouderenbeleid analyseert hoe op elk van deze deelterreinen
de nieuwe generatie ouderen oud willen worden. De opdracht van de themacommissie
luidt het opstellen van een integrale visie voor
het op middellange (tot 10 jaar) en lange termijn (met een doorkijk naar 30
jaar) te voeren ouderenbeleid.De aanpak is vernieuwend omdat de commissie een visie ontwikkelt op de
toekomst en het werkterrein van meerdere ministeries daarbij betrekt. Het
gaat daarbij dus om een integrale aanpak. Het vernieuwende uit zich verder
in de methoden die de commissie hierbij gebruikt om de maatschappelijke discussie
te entameren. Zo is er een internetdiscussie gevoerd met 10 000-den deelnemers
en heeft zij zich bediend van nieuwe vergadermethoden zoals de zogenaamde
group-discission-room methode. Daarnaast organiseert de commissie rondetafelconferenties
en een generatiedebat met wetenschappers en andere deskundigen over de thema’s
van het ouderenbeleid. Bovendien zal de commissie geadviseerd worden door
vier belangrijke adviesorganen van regering en parlement.De themacommissie tracht met name de toekomstige ouderengeneratie zoals
jongeren te betrekken in het debat. Doorgaans reageren zij positief, enthousiast
en blijken zeer nauw betrokken te zijn bij de discussie. Ouder worden is niet
alleen van ouderen maar van alle generaties. De nieuwe generatie ouderen blijken
behalve geëmancipeerd en gericht op zelfbeschikking, ook betrokken individualisten
te zijn met bijvoorbeeld verantwoordelijkheidsgevoel voor vrijwilligerswerk.
Thema’s waarop de nieuwe generatie ouderen vooral de nadruk leggen zijn
onder meer wonen en woonomgeving in combinatie met geïntegreerde welzijns-
en zorgvoorzieningen, optimalisering van de maatschappelijke betrokkenheid/netwerk
van en met ouderen, vrijwilligerswerk en de inkomenspositie.8. AfsluitingNaar aanleiding en ter afronding van de conferentie gaf de heer Alan Johnson,
mp secretary of sate for works and pensions United Kingdom, de
navolgende voordracht. Na enkele dankwoorden aan het organiserend comite van
de AARP en de Financial Times ging hij achtereenvolgens in op de volgende
onderwerpen. De conferentie heeft zijn waarde bewezen door de aanwezigheid
van een grote diversiteit aan vertegenwoordigers, met ieder zijn/haar deskundigheid.
De nationale en internationale gemeenschap hebben de belangrijke taak oplossingsrichtingen
te formuleren ten aanzien van een aantal belangrijke vraagstukken op het gebied
van ouderenbeleid voor de komende 10–15 jaar, zoals de betaalbaarheid,
houdbaarheid en toegankelijkheid van de (nationale) pensioensystemen. Het
is evident, nu is het moment aangebroken om richting te geven aan oplossingen
voor de toekomst. Enkele kerncijfers ter illustratie; in 2006 zal in het Verenigd
Koninkrijk het aantal gepensioneerden het aantal jongeren overtreffen, het
aantal 100-plussers is heden ten dage de sterkst groeiende bevolkingsgroep,
alsook zal het aantal 80-plussers verdubbelen tot 5 miljoen in 2030.De visie op ouderdom, associatie tussen ouderdom en afhankelijkheid, is
toe aan vernieuwing. Door veranderingen die de samenleving ondergaat en de
voortschrijdende technologische ontwikkeling zullen ouderen van de toekomst
een andere beleving en visie op ouderdom ervaren. De thema’s die deze
groep aanspreekt strekken verder dan alleen een goede gezondheid en inkomenspositie.
Het is belangrijk om allereerst de vraagkant te inventariseren. Thema’s
die deze nieuwe generatie ouderen met name aanspreekt hebben betrekking op
mobiliteit, wonen en woonomgeving, welzijn, initiatiefrijk en zelfstandigheid.Zoals eerder gepresenteerd nopen demografische ontwikkelingen tot het
nemen van tijdige en effectieve maatregelen. Centrale vraagstelling blijkt
telkenmale op welke wijze de samenleving te preparen en te structuren ter
voorbereiding op de aanstaande vergrijzingsgolf. In antwoord hierop heeft
de regering in het Verenigd Koninkrijk een speciale commissie ingesteld. De
oplossingsrichting van deze commissie betreft onder meer het langer door werken,
het tegengaan van leeftijdsdiscriminatie, het stimuleren van spaargedrag en
gezondheidspreventie. Zo kan werken na de pensioengerechtigde leeftijd (65
jaar) door belastingaftrekmaatregelen worden gestimuleerd. Voorts is gebleken
dat met name leeftijdsdiscriminatie een barrière vormt voor oudere
werknemers bij het vinden van een baan. Speciale aandacht gaat ook uit naar
vrouwen en arbeidsongeschikten. Deze en andere barrières die de arbeidsparticipatie
van ouderen belemmeren moeten met prioriteit worden afgebroken. Naast aanpassingen
van het pensioensysteem zijn een tal van multidisciplinaire en integrale maatregelen
noodzakelijk. Deze maatregelen hebben onder meer betrekking op mobiliteitsbevordering,
welzijnaspecten, onderhoud van sociale netwerken en vrijwilligerswerk. De
afgelopen dagen is duidelijk geworden dat de uitdagingen waarmee we als nationale
en internationale gemeenschap worden geconfronteerd zeer complex zijn. Hoe
complex de materie ook mag zijn, een effectieve en een tijdige reactie is
noodzakelijk.Aansluitend sprak mevrouw Berglind Asgeirsdöttir, deputy secretary-general
OECD. De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (in het
Engels Organisation for Economic Cooperation and Development, OECD) is een
internationaal samenwerkingsverband van 30 landen waarin sociaal en economisch
beleid wordt besproken, bestudeerd, gecoördineerd en afgestemd. De doelstellingen
van de OESO is het bevorderen van beleid dat beoogt:• de hoogst mogelijke duurzame groei, werkgelegenheid en stijgende
levensstandaard in de lidstaten te bereiken;• bij te dragen aan goede economische ontwikkeling in zowel lidstaten
als niet lidstaten,• bij te dragen aan de expansie van de wereldhandelen van investeringen
op een multilaterale, niet discriminatoire basis.Om deze doelstellingen te kunnen verwezenlijken heeft de OESO in de loop
der jaren haar activiteiten uitgebreid tot vrijwel alle beleidsvelden op economisch,
sociaal en institutioneel terrein. De organisatie richt zich steeds meer op
sociale vraagstukken van lidstaten, zowel werkloosheid, vergrijzing en onderwijs,
gezondheidszorg, waarvan de oplossing cruciaal is voor verdere economische
ontwikkeling, bevordering van werkgelegenheid en sociale cohesie.Op verzoek van en gefinancierd door de lidstaten werkt de organisatie
binnen deze beleidsvelden op een groot aantal sectoren en thema’s. Eén
van de thema’s waarover de OESO zich buigt betreft het ouderenbeleid.
Tot dusver wordt het thema ouderenbeleid veelal geassocieerd met lasten in
de zin van inactiviteit en pensioensystemen. Echter ouderen leveren een grote
actieve bijdrage aan onder meer de samenleving en de economie. Op sommige
onderdelen van het pensioenstelsel, arbeidsparticipatie en sociale voorzieningen
is echter een herbezinning wenselijk. Zulks vanwege de toename van het aantal
ouderen in de komende decennia. De geboden oplossing is onder meer gelegen
in het ontwikkelen en instandhouden van menselijk kapitaal. De vergrijzing
biedt kansen en mogelijkheden. Door de verlenging van de levensfase van gezonde,
actief ouderdomschap, zijn toekomstige ouderen naar verwachting langer in
staat na de pensioengerechtigde leeftijd een maatschappelijke en economische
bijdrage te leveren aan de samenleving.De afgelopen 30 jaar is een spectaculaire verandering waar te nemen van
het geboortecijfer naar 1,6 geboorte per vrouw, terwijl een geboortecijfer
van 2,1 noodzakelijk is gezien de aanstaande vergijzingsgolf. Indien gezinnen
en vrouwen in financiële en sociale zin (kinderopvang) niet specifiek
worden ondersteund zal het geboortecijfer zelfs verder dalen. Veelal zijn
het hebben van een carrière en kinderen niet verenigbaar. Indien passende
ondersteuningsmaatregelen uitblijven zal een toenemend aantal vrouwen het
hebben van een baan/arbeidscarrière verkiezen boven gezinsuitbreiding.
Ter illustratie, op dit moment wordt in de OECD 9 procent van het GPD uitgegeven
aan pensioenvoorziening tegen slechts 2 procent van het GPD aan gezins/familie
ondersteunende voorzieningen.Om de stabiliteit en houdbaarheid van het pensioenstelsel in de toekomst
te kunnen blijven garanderen zijn (overheids)maatregelen nodig gericht op
een verhoging van de arbeidsdeelname, een groter diversiteit aan pensioenbronnen
en het langer blijven werken. Zoals vermeld zal voornamelijk de arbeidsdeelname
moeten stijgen. Om de arbeidsdeelname van ouderen te bevorderen hebben lidstaten
maatregelen getroffen of overwegen deze te nemen gericht op de arbeidsvoorwaarden
en leeftijdsbewust personeelsbeleid. Participatiebevordering door arbeidsvoorwaardenregelingen
heeft onder meer betrekking op het bevorderen van langer door werken (ook
na de pensioengerechtigde leeftijd), het beperken van vroegpensioenregelingen
en het tegengaan van leeftijdsdiscriminatie. Het leeftijdsbewuste personeelsbeleid
richt zich met name op het stimuleren van scholings- en opleidingstrajecten,
loopbaanontwikkeling, evenals het opzetten van speciale trajecten gericht
op de herintreding van ouderen op de arbeidsmarkt alsook herintreding van
arbeidsongeschikten. Desondanks zullen er altijd uitzonderingen zijn vanwege
regionale en beroepsverschillen. Zo zijn er beroepsgroepen waarbij, vanwege
de grote fysieke en psychische belasting, op voorhand niet kan worden verwacht
en verlangd dat werknemers tot de pensioengerechtigde leeftijd blijven werken.
Voorts is het wenselijk dat centrale overheden realistische pensioenverwachtingen
uitdragen. Om het risico van pensioenderving te beperken is het gewenst om
pensioenen op te bouwen uit meerdere inkomstenbronnen zoals
een overheids/staatspensioen, werknemerspensioen en (private) spaargelden.
Tot slot een vergrijzende samenleving is de verdienste en het resultante van
de kwaliteitsimpuls die, onder andere door de sociale, financiële en
wetenschappelijke ontwikkelingen, onze samenlevingen de afgelopen 50 jaar
hebben ondergaan. De uitdaging van een vergrijzende samenleving ligt hierin
dat er tijdig en adequaat wordt gereageerd, ten einde het niveau van pensioenen
en welzijns- en zorgvoorzieningen voor toekomstige generaties te waarborgen.Afsluitend sprak de heer William Novelli, CEO, AARP. Na enige dankwoorden
te hebben gericht aan de aanwezigen werd achtereenvolgens ingegaan op de volgende
onderwerpen. In januari 2001 vond de eerste mondiale conferentie plaats over
ouderenbeleid. Sinds de eerste conferentie vier jaar geleden heeft er een
transformatie plaatsgevonden in de wijze waarop wordt aangekeken tegen het
vergrijzingsvraagstuk. Van een negatieve teneur en toekomstvisie heeft er
de afgelopen jaren een positieve omslag plaatsgevonden waarbij met name wordt
gewezen op pro-actief denken, kansen, mogelijkheden en uitdagingen die gepaard
gaan met een toenemende vergrijzing. De conferentie heeft vooral een grote
onderlinge betrokkenheid en consensus teweeggebracht. Ook de doelgroep zelf
is in beweging. Zoals één van de aanwezigen het verwoorde «Retirement
is reinventing itself». Ouderen wensen productief te zijn en een eigen
bijdrage te leveren aan de samenleving, en niet te worden gezien als een last
voor de gemeenschap.Voorts is duidelijk geworden dat er sprake is van een gezamenlijke verantwoordelijkheid
van overheidsinstanties, werknemers- en werkgeversorganisaties, non-govermentele
organisaties, nationale en internationale organisaties om het onderwerp ouderenbeleid
hoog op de politieke en maatschappelijke agenda te plaatsen. De lezingen en
discussies hebben ten dele betrekking gehad op een verbetering, harmonisatie
en coördinatie van de incentivestructuur van arbeidsvoorwaardelijke en
uittrederegelingen alsook over de verdere ontwikkeling en inbedding van een
leeftijdsbewust personeelsbeleid in ondernemingen. Tevens is gesproken over
de noodzakelijk tot een tijdige inzet van instrumenten. Dit voorkomt dat de
vergrijzingslasten de inter- en intragenerationele solidariteit aantast en
de vergrijzingslast verder toeneemt. Evident is dat uitstelbeleid tot afstel
leidt en geen passend antwoord geeft op de komende vergrijzingsgolf en maatschappelijke
ontwikkelingen die daaruit voortvloeien. Maatregelen die de revu zijn gepasseerd
hadden voorts betrekking op langer doorwerken, flexibele pensionering, aanvullende
en private pensioenfinanciering scholingsfaciliteiten, en inrichting van het
pensioenstelsel. Echter ouderenbeleid is meer dan alleen een financieel en
economisch vraagstuk en reikt verder dan alleen aspecten op het gebied van
werk en inkomen (pensionering). Thema’s die tijdens de eerstvolgende
ouderenconferentie ook aanbod moeten komen betreffen onder meer de gezondheidszorg,
preventie, mobiliteit, wonen en woonomgeving.Bijlage: programma AARP-symposium te Londen (onder voorbehoud
van wijzigingen) Wednesday, November
1717:00–18:30Early Registration18:30–19:30Welcome Reception 19:30–21:30Opening Night Dinner  Welcome by Marie Smith, President, AARP  Lionel Barber, Financial Times US Managing Editor
will host a «News Magazine» featuring: Special guest commentary
by Sir David Frost, a legendary journalist and entertainer & Interview
with John Monks, General Secretary of the European Trade Union Confederation   Thursday,
November 188:00–8:30Registration and Continental Breakfast8:30–8:45Welcome Remarks by William Novelli, Chief Executive Officer,
AARP 8:45–9:00The Opportunities of an Aging World  Morning Plenary Keynote by Andrew Gowers, Editor, Financial
Times9:00–10:00The Changing Definition of Retirement  Moderator:Stephan Shakespeare, Director of Public Opinion Research, and
the commentator at the Observer.  Focus Group: Gary Hibbard, Global Benefits Director, BP, United Kingdom Tsuneo
Kai, Manager, Nihon Keizai Shimbun, Japan 10:00–10:15Coffee Break10:15–11:05How Much More Work Is Enough? Views on Retirement Age  Moderator:John Rother, Director of Policy and Strategy, AARP  Panelists:Gordon Lishman, Director General, Age Concern, United Kingdom
Hiro Murata, Founder and President, Murata Associates, Japan Annemie Van de
Casteele, President, Commission of Social Affairs, Belgium11:05–12:05Retirement? New Approaches to Age and Work Moderator:Martin Wolf, Associate Editor and Chief Economics  Commentator, Financial Times Panelists:Marc Freedman, Founder and President, Civic Ventures, United
States   Kenneth Georgetti, President, Canadian Labour Congress, Canada   Dr. Bodo Marschall, Corporate Executive Director, Health Division, Volkswagen
AG, Germany  Jerome Vignon, Director for Social Protection and Social Integration, European
Commission 12:05–12:30Global Opinion Leader Survey Presentation  Speaker: Richard Wirthlin, Founder, Wirthlin Worldwide, United States12:30–13:30Buffet Networking Luncheon Whitehall Reception, One Whitehall Place13:30–16:05Strategies for Adequate Retirement Income by Nicholas Timmins,
Public Policy Editor, Financial Times.13:30–14:10Focus on public pensions Discussants:David Willetts Esq, MP, Shadow Secretary for Pensions,
United Kingdom   Achim Wittrock, Head of Policy Planning at the Ministry of Health and Social
Security, Germany 14:15–14:55Focus on occupational pensions Discussants:Jan Nijssen, Global Head Pensions and Chief Executive
Officer Insurance Central Europe, ING Group, The Netherlands   Anna Rappaport, Worldwide Partner, Mercer Human Resources Consulting, United
States14:55–15:10Coffee Break 14:10–15:50Focus on private pensions/savings Discussants:Rick Lazio, President and CEO, Financial Services Forum,
United States  Robert Laslett, Pensions Analysis Director, Department for Work and Pensions,
United Kingdom 15:50–16:05Nicholas Timmins Comments on Strategies for Adequate Retirement
Income16:05–16:55The Partnership for Reinventing Retirement Moderator:Nancy LeaMond, Associate Executive Director for Social Impact,
AARP  Panelists:Virgilio Oáate, Chairman SECOT (Seniors Espaáoles
para la Cooperación Técnica), Spain  N. W. Van Oerle-van der Horst, Chairwoman, Parliamentary Commission on
the Policy for the Elderly, the Netherlands  Anne-Sophie Parent, Director, AGE Europe16:55–17:00Close 18:30Coaches depart from in front of One Whitehall Place/Royal Horseguards Hotel –
transfer to Gibson Hall for gala dinner 19:00–20:00Cocktail Reception Gibson Hall, City of London20:00–21:30Gala Dinner and Keynote Address Gibson Hall, City of London Speaker:Rt Hon Alan Johnson, MP Secretary of State for Work and Pensions,
United Kingdom 21:30–22:00Transfer back to hotel    Friday,
November 199:00–10:00Closing Breakfast Plenary and Keynote Address Whitehall Suite, One Whitehall Place Speaker:Berglind Asgeirsdóttir, Deputy Secretary-General, OECD 10:00–11:00Next Steps Discussion and Closing Remarks by William Novelli,
CEO, AARP 11:00Conference concludes12.30–15.00 uur:werklunch aangeboden door Nederlandse ambassade,
ontvangst door dhr. R. Stikker, plv. Chef de Poste, Henk Swarttouw (Hoofd
Economische Efdeling)en Jos de Vries (Financieel Raad en Bewindvoerder bij
de Europeese Bank voor Reconstruction and Development). Ca. 15.00 uurVertrekBIJLAGE 5Verslag «group-decision-room-sessie»BIJLAGE 6Slotverklaring naar aanleiding van het generatieforum,
gehouden op vrijdag 15 april 2005 in de plenaire zaal van de Tweede Kamer
der Staten-Generaal te Den Haag1Mevrouw Van Oerle-van der Horst (Voorzitter
van de themacommissie Ouderenbeleid): Dames en heren. Ik vind dat wij een
geweldige, vruchtbare dag gehad hebben. De 150 gasten, man en vrouw, jong
en oud, hebben levendig gediscussieerd. De verschillende lezingen hebben een
interessant licht op het ouderenbeleid geworpen. De invalshoek was telkens
een andere. Via wonen en woonomgeving, zorg, werk en inkomen, en welzijn zijn
wij uiteindelijk uitgekomen op de integrale benadering van het vraagstuk van
de vergrijzing. Daar wil de themacommissie Ouderenbeleid ook op uitkomen.Wij willen allemaal oud worden. De vraag is hoe je je daarop voorbereidt.
Het antwoord beslaat de vier thema’s van vandaag. Het gaat om tijdige
(her)scholing, inrichten van de loopbaan/tweede carrière, verhuizen
of woningaanpassing, preventie in verband met gezondheid en een netwerk opbouwen.
De meeste mensen willen zo lang mogelijk zelfstandig blijven wonen. Het maken
van eigen keuzes hierin staat voorop. De uitslag van de stemmingen sluit hierop
aan. Ruim driekwart van de deelnemers is het ermee eens dat de ouderen, ongeacht
hun gezondheid, in staat worden gesteld om in hun vertrouwde omgeving te blijven.
De meesten zien liever dat bestaande woningen worden aangepast dan dat betrokkenen
moeten verhuizen.Belangrijk is het creëren van de ideale woonomgeving. Passende huisvesting
is daarbij essentieel om een goede leefkwaliteit te krijgen en te houden.
Uit de discussie van vanmorgen kwam naar voren dat aangepaste woningen voor
ouderen, voor meerdere groepen interessant zijn. Daarnaast zijn buurtvoorzieningen,
bereikbaarheid, toegankelijkheid, een sociaal netwerk en veiligheid nodig.
Welzijn is heel belangrijk, want dat heeft te maken met de kwaliteit van het
leven. Maatschappelijke participatie dient bevorderd te worden. Dat kan door
(vrijwilligers)werk, een goed loopbaanbeleid, flexibel bouwen, en vooral ook
door zelf dingen te organiseren. De overheid dient goede zorg te faciliteren
en een gezond leven te stimuleren (71% was het daarmee eens). Mensen
kunnen zelf meer doen aan preventie: gezonder leven helpt, bijvoorbeeld niet
roken, gezonder eten, meer bewegen. De Gezondheidsraad wees daar vanochtend
ook al op. Het gaat niet alleen om gezond gedrag, maar ook om de omstandigheden
waarin wij leven. Uit de zaal is in dit verband de collectieve verantwoordelijkheid
genoemd.De vergrijzing biedt kansen. De kwaliteiten in onze samenleving moeten
benut worden. Veel oplossingen liggen voor het oprapen. Zij hoeven niet altijd
(meer) geld te kosten, soms leveren zij zelfs geld op. De gemeenschappelijke
noemer in de geschetste oplossingen is: maak opnieuw of beter of slimmer gebruik
van de kwaliteiten en mogelijkheden die al in de samenleving aanwezig zijn.
Bijvoorbeeld:• veel ouderen hoeven niet altijd zo nodig door te stromen op de
woningmarkt en blijven mogelijk met wat aanpassingen graag daar wonen waar
zij nu al zitten;• solidariteit hoeft niet alleen tussen generaties te gelden, maar
kan ook tussen arm(e ouderen) en rijk(e ouderen) worden georganiseerd;• touwtrekken om VUT-rechten kan ook worden omgezet in het slechten
van drempels voor tweede en derde carrières in bestaande WW, WAO, VUT
en prepensioenregelingen.Uit de stemmingen is gebleken dat men in de zaal geen voorstander is van
verplicht ontslag met 65 jaar (87%). Wel is het nodig om werkgevers
enthousiast te maken over oudere werknemers. Daar is alle reden toe, zo begrijp ik uit de discussie van vandaag, maar ook uit alle krantenartikelen
en brieven die wij daar steeds over krijgen. Een leven lang leren, zou ook
niet moeten eindigen bij 65 jaar. Nu geldt dat vaak nog maar tot 40 jaar.
Getouwtrek over «vergrijzing is duur» en «wie moet dat allemaal
betalen» leidt bijna per definitie tot veel verliezers. De kunst is
om de discussie rond vergrijzing te laten gaan over de ruimte en de steun
die de overheid kan geven aan de dingen die nu juist wel mogelijk worden in
een vergrijzende samenleving. Ouderen moeten in de samenleving blijven staan
en het heft in eigen hand nemen, maar er dient aandacht te blijven voor de
kwetsbare ouderen. De verschillende inleiders van vandaag wezen daar ook al
op. Ook geldt dat alle generaties erbij betrokken dienen te worden. Er zullen
immers meer ouderen komen dan jongeren. Daarom moeten wij uitgaan van de vraag
van ouderen. De lokale overheid speelt daarin een sterkere rol. Welzijn wordt
dan meer gezien als essentieel voor de kwaliteit van leven.Ouderen kunnen zich voorbereiden op hun pensionering door grotendeels
zelf de financiële middelen daarvoor te reserveren. Bijna de helft van
de zaal gaf aan, voorstander te zijn van zelf sparen voor de oude dag. De
verkokering en de moeizame communicatie tussen de departementen bevorderen
het gemis aan daadkracht en slagkracht. Is een generatiebeleid nodig? Moet
er zwaarder worden ingezet met een minister voor het generatiebeleid? 40%
van de zaal is het daar niet zo mee eens. De oudereneffectrapportage wordt
beter ontvangen; 64% is daarvoor. De inhoudelijke thema’s –
wonen, werk en inkomen, zorg en welzijn – die vandaag de rode draad
vormden voor de inleidingen en de discussies moeten geïntegreerd worden.
Mevrouw Verbeet heeft daarover met haar inleiding een helder betoog gehouden.
Wij hebben goed gehoord dat het ordenend principe bottom-up tot stand moet
komen, met ketenregisseurs, dicht bij de mensen. De themacommissie is op die
manier ook haar werkzaamheden gestart. Wij zijn niet begonnen met het zelf
bedenken van dingen. Wij hebben een gemêleerd gezelschap gevraagd wat
als eerste onderzocht moest worden. Vanmiddag is vaak gevraagd of wij het
niet praktischer kunnen maken. Dat is een uitdaging voor ons. Het ministerie
zou vorig jaar al een nota integraal ouderenbeleid uitbrengen, maar dat is
niet gelukt. Deze nota wordt nu zeer binnenkort verwacht. Het totstandkomen
daarvan heeft veel tijd en geld gekost, terwijl wij met weinig middelen dit
samen met u hebben bereikt. Ik hoop dat de uitkomst zal leiden tot goede actieplannen
en voorstellen. Het is goed voorstelbaar dat men achteraf nog op goede ideeën
of suggesties komt. Men kent ons e-mailadres en onze website. Wij houden ons
zeer warm aanbevolen voor allerlei praktische tips.Het ouderenbeleid heeft niet in de eerste plaats met leeftijd van burgers
te maken. Leeftijd als onderscheidend criterium verliest meer en meer aan
kracht. Er is een grote diversiteit in de doelgroep ouderen en die neemt alleen
maar verder toe. Toekomstig beleid, dat ook beter generatiebeleid kan worden
genoemd, kan zich wel richten op mensen die men kan onderscheiden naar:• sociaal economische status;• sociale zelfredzaamheid (met aandacht voor bijvoorbeeld sociale
contacten van mensen en de mate waarin ze onderdeel uitmaken van een relevant
sociaal netwerk);• fysieke en psychische gesteldheid.De kwaliteit van leven bepaalt de tevredenheid van ouderen. Een hoog inkomen,
een optimale gezondheid of een perfecte woonsituatie zijn daarin niet per
se leidend.Dan rest mij u allen te bedanken namens de gehele themacommissie. Uw levendige
aandeel aan de discussie heeft zeker bijgedragen aan de verdere
visieontwikkeling van de themacommissie Ouderenbeleid voor de toekomst. Onze
bijzondere dank geldt de inleiders van vandaag.Mijnheer Smit van de VROM-raad, dank voor uw heldere betoog over het doorstromen
van ouderen op de woningmarkt. Kennelijk is die behoefte minder groot dan
wij vaak aannemen en blijven mensen met wat aanpassingen graag wonen waar
ze nu al zitten.Mijnheer Knottnerus van de Gezondheidsraad, dank voor uw optimistische
visie op vergrijzen. De uitdaging is om de juiste politieke keuzes te maken
met betrekking tot preventie, zorg en onderzoek. Wij werken daaraan.Mijnheer Goudswaard van de SER, in uw uiteenzetting bracht u naar voren
dat het om alle leeftijden gaat. Goed ouderenbeleid begint bij jongeren. Een
evenwichtige verdeling van lasten tussen en binnen generaties is gewenst.
De kwestie van de AOW zal daarbij zeker ook aan de orde komen.Mijnheer Van Beek van de RMO, u hebt ons uitleg gegeven over het begrip «includerend
denken». De diversiteit van mensen is daarbij het sleutelbegrip. U hebt
ons er verder op gewezen dat participatie van een ieder aan de samenleving
bijzonder belangrijk is. Uit de zaal kwamen hiervoor verschillende ideeën.
Alle inleiders dank voor uw uiteenzettingen.Mijnheer Schnabel, de debatleider van vandaag, nu kom ik bij u. Tijdens
het voorbereidingsproces was eigenlijk meteen duidelijk dat u kijk heeft op
het vraagstuk van het ouderenbeleid. Bij het formuleren van de stellingen
heeft u dan ook meegedacht. Dat was heel plezierig. Ik vind, en ook nu spreek
ik namens de hele themacommissie, dat u het debat uitstekend heeft geleid.
De technische presentatie van de stellingen en het stemmen met de stemkastjes
verliepen uitstekend en u hebt iedereen tot zijn recht laten komen tijdens
het debat. Dank voor uw geweldige inzet. Ik mag de inleiders en de debatleider
nog bloemen aanbieden. De debatleider krijgt daarbij nog een presentje, wegens
zijn bijzondere bijdrage aan het Generatieforum. Tot slot nog een woord van
dank aan de medewerkers van de Tweede Kamer. Dank voor uw inzet om het Generatieforum
te laten slagen.Rest mij u een wel thuis te wensen.BIJLAGE 7Deelnemers klankbordbijeenkomst 12 september 2005K. W. H. van BeekRaad voor Maatschappelijke
Ontwikkeling (RMO) Mw. H. S. BenedictusSociaal-Economische Raad (SER) Mw. P. DykstraNetherlands
Interdisciplinary Demographic Institute (NIDI)Mw. M. de KlerkSociaal
Cultureel Planbureau (SCP)C. P. M. KnipscheerVrije Universiteit van Amsterdam J. A. KnottnerusGezondheidsraad (GR) H. NiesNederlands Instituut
voor Zorg en Welzijn (NIZW) B. SlijkhuisNederlands
Platform Ouderen en Europa (NPOE) V. SmitRaad voor de Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en het Milieubeheer (VROM-raad) C. VermolenCoördinatieorgaan
Samenwerkende Ouderenorganisaties (CSO)BIJLAGE 8Matrix leefstijlonderzoek (waardengroepen en hun kenmerken)Waardengroepen in NederlandTraditionele burgerijModerne burgerijConvenience georiënteerdOpwaarts mobielenKosmopolietenOntplooiersPostmaterialistenaandeel22%27%16%8%11%7%9%        DoelenGezinsleven,
behou- dend, solidairTraditionele
waar- den maar open voor vernieuwingZorgeloos,
vrij zijn, comfortCarrière maken, hogerop
komenCarrière, zelfontplooiing maatschappelijk
betrokkenAutonomie, intrinsiek gemotiveerde ambitieSolidariteit, harmonie sociale en natuurlijke
omgeving         LeefstijlDiscipline, sociaal betrokken, christe- lijkPlanning, financiële zekerheid, verwen- nen, comfortLekker leven, doen waar je zin in hebtDruk en
onregelmatig, statusgevoeligActief, veelzijdig,
kunst, cultuur, reizenOnafhankelijk, cultureel
actief, tolerantMilieubewust, kritisch, politiek
betrokken         WerkHard werken, calvinistischBelangrijk, goed verdienen, interes-
santNiet ambitieus, geen verantwoordelijkheidCentrale rol, prestatiegerichtExtrinsiek en intrinsiek en gemotiveerdZelfstandig,
intrinsiek gemotiveerdNet zo belangrijk als vrije
tijd, parttime, «nuttig» willen zijn         Vrije tijdHuiselijkheid,
gezelligheidActieve invulling, gezinsverbandGericht op plezier en vermaak, veel tv-kijkenOndergeschikt buitenshuis«verrijking» buitenshuis diversUitgaan,
cultuurbezoekHuiselijk en cultureel, vrijwilligerswerk         familieTraditionele rollen, gezamenlijke vrien- denkringGematigd traditioneel, homogene vriendenkringTraditionele samen- levingsvormenIndividualistisch,
partners hebben eigen vriendenkringIndividualisten,
netwerkenSterk individualistisch, veelzijdige
vriendenkringVerdeling van zorg, niet-traditioneel
gezinsverband         Socio-demografieLage tot middelbare opleiding, leeftijd 40+, laag tot mid- delhoog inkomenMiddelbare oplei- ding, inkomen rond
modaal, leeftijd gespreidVeelal jonger
dan 45 jaar, lage tot mid- delbare opleiding, inkomen rond modaalVeelal jonger dan 35 jaar, opleiding gespreid, relatief
meer mannen, inkomen relatief hoogHoog opgeleid,
hogere inkomens, leeftijd gespreidGespreid inkomen,
hoge opleiding, leeftijd gespreid (wat meer 35–55)Leeftijd gespreid (wat meer 35–65), hoge opleiding, inkomen gespreidBron: Motivaction overgenomen uit: Ouder worden we allemaal, NIZW. –
Den Haag, 2004BIJLAGE 9TabellenTabellen aangaande de huidige situatie (volgens de meeste recent beschikbare
cijfers) en prognoses betreffende: bevolking, wonen, zorg, welzijn, werk en
inkomenTabel 1 (prognose) Kerncijfers van de bevolkingsprognose
2005–2050 0–19 jaar20–64 jaar65 jaar en oudertotaal absoluut%absoluut%absoluut% 20053 987 95724,510 028 89961,52 288 67014,016 305 52620103 938 63523,910 042 38861,02 481 43215,116 642 45020203 772 08822,59 839 22058,63 188 51219,016 799 82020303 742 86922,09 489 28555,73 789 72322,317 021 88020403 831 63522,59 171 31053,94 017 16023,617 020 11020503 800 85522,59 408 65455,73 696 40321,916 905 910Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek, 28-9-2005Tabel 2 (prognose) Levensverwachting bij geboorte (in
jaren) Mannenvrouwen200576,6781,16 201077,5481,53202078,3782,14 203078,8282,42204079,1782,55 205079,5682,62Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek, 28-9-2005Tabel 3 (prognose) Het aandeel allochtonen in de totale
bevolking van Nederland en het aandeel allochtonen vanaf 65 jaar in de
totale bevolking van 65 jaar en ouder1. Het betreft hierbij westerse
en niet-westerse allochtonen. Totale bevolkingAllochtonen
absoluutAllochtonen %Totaal 65+Allochtonen absoluutAllochtonen %200516 305 5263 122 71719,22 288 670256 59111,2201016 642 4503 476 29220,82 481 432306 74912,3202016 799 8204 152 40324,73 188 512435 82113,6203017 021 8804 742 42927,83 789 723574 57215,1204017 020 1105 25260730,84 017 160715 87617,8205016 905 9105 678 44030,33 696 403824 67822,3Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek, 29–9-2005 (bewerking Tweede
Kamer)1 Definitie CBS:Allochtonen: Allochtonen zijn personen met minstens één
in het buitenland geboren ouder. De eerste generatie bestaat uit personen
die in het buitenland zijn geboren met minstens één in het buitenland
geboren ouder. De tweede generatie bestaat uit personen die in Nederland zijn
geboren en één of twee in het buitenland geboren ouders hebben.Tabel 4 Woonvormen: 55-plussers: (2002) absolute aantallen 55–6465–7475-plusinclusief zorg5 00021 00075 000 inclusief diensten16 00043 00082 000 overige ouderenwoningen34 00063 00076 000 ingrijpend aangepast16 00019 00023 000 overig nultreden207 000177 000152 000ongeschikt765 000465 000280 000Totaal1 044 000787 000687 000bron: WBO 2002,SCP bewerkingTabel 5 Ouderen naar leeftijd, naar huur- of koopwoning
(2002) (absolute aantallen)Huurders 55–65 jaar414 800Huurders 65–75 jaar416 100 Huurders 75+451 500Totaal 55+1 282 400 Totaal alle leeftijden3 592 000Percentage 55+ t.o.v. totaal alle eigen woningbezitters35,7 %Eigenaren 55–65 jaar605 700 Eigenaren 65–75 jaar359 600 Eigenaren 75+209 100 Totaal 55+1 174 400 Totaal alle leeftijden2 826 900Bron: CBS, 3-10-2005 (bewerking Tweede Kamer)Tabel 6 Hulpgebruik: (2002) Alleen bekend voor mensen
met minimaal lichte beperkingen Aantallenpercentage van
alle 55 plussers Totaal 55-plussers:2 518 000  55-plussers met alleen huishoudelijke hulp311 00012% 55-plussers met verzorging of verpleging78 0003%Bron: WBO 2002, SCP bewerkingTabel 7 (prognose) Zorgvraag Potentiële vraag naar
verpleging en verzorging door personen van 65 jaar en ouder, naar plaats van
de gevraagde hulp, in 2000 en 2020 20002020 Totaal bevolking 65+2 160 0003 220 000 Vraag naar zorg thuis509 000778 000 Vraag naar opname227 000321 000Bron: SCP-VV&V’03, overgenomen uit: Ouderen Nu en in de Toekomst,
RIVM Tabel 8 Raming van de potentiële vragers naar
hulp1 van personen van 65 jaar en ouder, naar type gevraagde hulp,
in 2000, 2010 en 2020 200020102020Omvang bevolking:2 160 0002 499 0003 220 000Huishoudelijke hulp191 000222 000290 000Persoonlijke verzorging (plus)2172 000196 000243 000 Verpleging (plus)111 000139 000192 000 Begeleiding (plus)7 0009 00013 000 Dagopvang (plus)28 00032 00040 000Bron: SCP-VV&V’03, overgenomen uit: Ouderen Nu en in de Toekomst,
RIVM1 Potentiële vragers zijn personen die door gezondheidsproblemen
beperkingen in hun dagelijkse activiteiten ondervinden en die gebruik maken
van informele, particuliere of AWBZ gefinancierde hulp2 Plus betekent dat de betreffende dienst samen kan gaan
met een eerder in de kolom genoemde dienstenTabel 9 Verhuiswens Wil beslist verhuizen binnen 2 jaarwil beslist of eventueel verhuizen absoluut%absoluut%55–65 jaar57 0006154 00015 65–75 jaar39 0005105 0001375+38 000686 00013Totaal135 000 345 000 Bron: WBO 2002, SCP bewerkingTabel 10 (prognose) Prevalentie van tien (clusters van)
ziekten in 2000 en 2020 bij doortrekken van de trend in de prevalentie uit
het verleden en de schatting van het aantal patiënten in 2000 en 2020
voor de bevolking van 65 jaar en ouder 20002020 prevalentieabsoluutprevalentieabsoluut per 1000 personen van 65 jaar en ouderaantal patiënten van 65 jaar en ouderper 1000 personen van 65 jaar
en ouder door trendaantal
patiënten van 65 jaar en ouder incl. trend en demografieKanker4291 000geen trend137 000 Diabetes mellitus98211 000+ 23386 000 Psychische aandoeningen93200 000trend onbekend288 000Ziekten van het zenuwstelsel2145 000– 551 000Beroerte59127 000+ 9217 000Hartziekten140301 000+ 16497 000Astma/COPD125268 000+ 37515 000 Ziekten bewegingsapparaat423911 000+ 61 331 000Ernstige gevolgen ongeval2962 000+ 6107 000Dementie94203 000trend onbekend281 000Bron: (SCP, RIVM-VTV, NKR, CMR-N, CBS-bevolkingsprognose 2002)overgenomen uit: Ouderen Nu en in de Toekomst, RIVMTabel 11 (prognose) Ontwikkeling uitgaven AOW, gezondheidszorg
en belasting uit pensioenen, 2001–2040 (als percentage van het bbp (bruto
binnenlands product)) % bbp2001201020202040AOW4,75,46,89,0Gezondheidszorg7,07,78,610,6 Belasting uit pensioen3,33,85,28,4Bron: CPB, Ageing in the Netherlands, 2000Tabel 12 Tijdsbesteding aan vrijwilligerswerk en informele
hulp naar leeftijd (2000) in uren per week en in percentages van de totale
hoeveelheid vrije tijd. Uren per weekpercentage van vrije tijd <5050–5960–6970+<5050–5960–6970+Vrijwilligerswerk/Informele hulp1,42,43,52,63,54,96,24,5Bron: SCP, Ouderen en maatschappelijke inzet, Den Haag, 2004. Overgenomen
uit: SER-rapport Van alle leeftijdenTabel 13 (prognose) Gemiddeld besteedbaar inkomen 65+
t.o.v. huishoudens jonger dan 65 jaar, basispad t.o.v. sociaal
minimumt.o.v. 65 -t.o.v. actief20001,730,680,63 20051,850,750,6920102,000,810,72 20152,190,880,7720202,340,930,81Bron: V. Thio, De inkomenspositie van ouderen. SZW werkdocument, Den Haag
2002. Overgenomen uit: SER-rapport: Van alle leeftijden11 De SER constateert op basis van deze cijfers een forse
stijging van het besteedbaar inkomen van ouderen, maar tekent tevens aan dat
de uitkomsten zijn gebaseerd op veronderstellingen uit 2002 en dat de uitgangssituatie
en de verwachtingen de laatste jaren aanzienlijk zijn veranderd (pag. 162,
SER, Van alle leeftijden)Tabel 14 (prognose) Huishoudens met meer dan 10 jaar onvolledige
opbouw AOW (in procenten) alleenstaandpaartotaal 20004,44,04,220056,64,85,7 20107,15,36,220157,45,26,3 20207,95,26,6Bron: V. Thio, De inkomenspositie van ouderen. SZW werkdocument, Den Haag
2002. Overgenomen uit: SER-rapport: Van alle leeftijdenBIJLAGE 10AfkortingenlijstAARPAmerican Association
of Retired Persons ANWAlgemene nabestaandenwet AOWAlgemene ouderdomswet AWBZAlgemene wet bijzondere
ziektekostenbbpBruto binnenlands
product BSNBurgerservicenummerCBSCentraal Bureau voor
de Statistiek CBZCollege Bouw Ziekenhuisvoorzieningen CPBCentraal PlanbureauECNEnergieonderzoek Centrum
Nederland EIBEconomisch Instituut
voor de Bouwnijverheid EUEuropese UnieGFRGroup Facility Room GRGezondheidsraadICTInformatie- en communicatietechnologieNIDINederlands Interdisciplinair
Demografisch InstituutNIDONationaal initiatief
duurzame ontwikkelingNIZWNederlands Instituut
voor Zorg en WelzijnRIORegionaal Indicatieorgaan RIVMRijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu RMORaad voor Maatschappelijke
Ontwikkeling SCPSociaal en Cultureel
PlanbureauSERSociaal-Economische
Raad SVBSociale VerzekeringsbankSZWSociale Zaken en Werkgelegenheid TCOBThemacommissie Ouderenbeleid TNONederlandse organisatie
voor toegepast natuurwetenschappelijk onderzoek VBTBVan Beleidsvoorbereiding
Tot Beleidsverantwoording VNVerenigde NatiesVROMVolkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en MilieubeheerVROM-raadRaad voor de
Volkshuisvesting, de Ruimtelijke ordening en het Milieubeheer VUTVrijwillige vervroegde
uittredingVWSVolksgezondheid, Welzijn
en Sport WAOWet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering WCPVWet Collectieve Preventie
Volksgezondheid WTZIWet toelating zorginstellingenWWWerkloosheidswet WWBWet Werk en BijstandBIJLAGE 11LiteratuurlijstOfficiële stukkenKamerstukken (Tweede Kamer)10 934Nota bejaardenbeleid
1970 1brief
van de staatssecretaris van cultuur, recreatie en maatschappelijk werk, de
minister van volkshuisvesting en ruimtelijke ordening, de minister van sociale
zaken en volksgezondheid en de staatssecretaris van sociale zaken en volksgezondheid
d.d. 29 september 1970  2nota   21 814Ouderenbeleid 1990–1994 1brief van de ministers van welzijn, volksgezondheid
en cultuur, van binnenlandse zaken, van onderwijs en wetenschappen en van
de staatssecretarissen van sociale zaken en werkgelegenheid en van volkshuisvesting,
ruimtelijke ordening en milieubeheer d.d. 16 oktober 1990  2nota «Ouderen in tel»   26 631Modernisering AWBZ 57investeren
voor de toekomst, beleidsbrief van de minister van volkshuisvesting, ruimtelijke
ordening en milieubeheer en de staatssecretaris van volksgezondheid, welzijn
en sport d.d. 15 september 2003    27 046Bevordering arbeidsdeelname
oudere werknemers 12kabinetsstandpunt «Stimuleren
langer werken van ouderen», brief van de staatssecretaris van sociale
zaken en werkgelegenheid d.d. 29 juni 2005   27 406Nota «De kenniseconomie
in zicht» 31het
begrip «sociale innovatie», brief van de minister van economische
zaken d.d. 11 oktober 2004   28 000 XVIVaststelling
van de begroting van de uitgaven en de ontvangsten van het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport 119het standpunt op het advies
van de Gezondheidsraad ten aanzien van dementie, meer in het bijzonder de
ziekte van Alzheimer, brief van de minister van volksgezondheid, welzijn en
sport d.d. 10 juni 2002    28 951Wonen, zorg en welzijn
van ouderen 2rapport
Algemene Rekenkamer, d.d. 5 juni 2003    29 389Vergrijzing en het
integrale ouderenbeleid 1plan
van Aanpak «Visie op vergrijzing en het integrale ouderenbeleid»,
brief van de staatssecretaris van volksgezondheid, welzijn en sport d.d. 19 december
2003  2algemeen
overleg met staatssecretaris van volksgezondheid, welzijn en sport over het
plan van aanpak d.d. 1 april 2004  3kabinetsreactie op de rapportage ouderen
2004 «Zorg en wonen voor kwetsbare ouderen», brief van de staatssecretaris
van volksgezondheid, welzijn en sport d.d. 2 september 2004  4standpunt
over de bevindingen van het rapport «Ouderen nu en in de toekomst, gezondheid,
verpleging en verzorging 2000–2020», brief van de staatssecretaris
van volksgezondheid, welzijn en sport d.d. 20 december 2004  5aanbieding
van de nota «Ouderenbeleid in het perspectief van de vergrijzing»,
door de staatssecretaris van volksgezondheid, welzijn en sport d.d. 19 april
2005    29 549Adviesaanvragen themacommissie
Ouderenbeleid 1brief
van de themacommissie Ouderenbeleid betreffende de adviesaanvragen, d.d. 13 mei
2004 2participatie
en arbeidsinkomen van vrouwen op dit moment, brief van de minister van sociale
zaken en werkgelegenheid d.d. 28 april 2005  3Verzilver
de toekomst, forumdiscussie gehouden op vrijdag 15 april 2005 in de plenaire
zaal van de Tweede Kamer der Staten-Generaal te Den Haag   29 804Arbeidsmarkt en sociale
zekerheid 1notitie
nieuwe accenten op het terrein van werk en inkomen, brief van de minister
van sociale zaken en werkgelegenheid d.d. 21 september 2004    30 232Demografische onderbouwing
van vergrijzingsbeleid 2rapport
Algemene Rekenkamer, d.d. 1 september 2005Boeken, rapporten, tijdschriftartikelenAGE Platform Nederland, Nederlandse prioriteiten ten
aanzien van vergrijzing. Verslag van de werkconferentie op 14 mei 2003
over het VN Actieplan Vergrijzing in Nederland, 2003Bakker, P. F.; Homans, C. F.; Welling, A. A. E., Kosteneffecten Trynwâlden. Tweede versie. De financiële
consequenties van het ontvlechten van zorg, wonen, welzijn en dienstverlening. – Enschede: Hoeksma, Hoeksma & Menting, organisatieadviseurs,
2004Beekman, A. T. F., Depression in later life:
studies in the community [Proefschrift]. – Amsterdam:
Vrije Universiteit, 1996Berg Jeths, A. van den; Timmermans, J. M.; Hoeymans, N.; Woittiez,
I.B., Ouderen nu en in de toekomst, gezondheid, verpleging
en verzorging 2000–2020. – Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu en Sociaal en Cultureel Planbureau. – Houten: Bon Stafleu
Van Loghum, 2004Bergvelt, D.; Rossum H. van, Een Tweede Jeugd: ouderenhuisvesting
in ontwikkeling. – Amsterdam: Architectuur Lokaal en RIGO Research
en Advies BV, 2004Breedveld, K., Hart, J. de, Klerk, M. de, Ouderen en
Maatschappelijke inzet, werkdocument 4. - Den Haag: Raad voor Maatschappelijke
Ontwikkeling, 2004Brouwer, J., e.a., Vergrijzing en de gevolgen voor
het woonbeleid (in opdracht van het Ministerie van VROM). –
Delft: ABF Research, 2004Centraal Bureau voor de Statistiek, CBS, Bevolkingsprognose
2004–2050. – Den Haag: CBS, Statline, 2004Centraal Planbureau, CPB, De effecten van verhoging
van de pensioneringsleeftijd, 27 september 2004. – Centraal
Planbureau, 2004Centraal Planbureau, CPB, Effecten wetsvoorstel VUT/prepensioen
levensloop, 8 november 2004. – Den Haag: Centraal Planbureau,
2004Dries, J.; Ellen, G. J.; Blanke, M. den, Het nieuwe
wonen voor ouderen: een omgevingsverkenning naar domotica en duurzaamheid
voor ouderen. – TNO Bouw, maart 2003Egtberts, Groeitoekomst. Onderweg naar morgenzorg voor
ouderen, een leerproces naar publiekedienstverlening in de markt. –
Zoetermeer, 2002FORUM, Instituut voor Multiculturele Ontwikkeling en NIZW/Kenniscentrum
Ouderen, Allochtone Ouderen en Wonen. –
Utrecht: NIZW Uitgeverij, 2003Gezondheidsraad, Wie is oud?. – Den
Haag: Gezondheidsraad, 1998Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. –
Den Haag: Gezondheidsraad, 2005Gijsberts, M.; Merens. A., Emancipatie in estafette.
De positie van vrouwen uit etnische minderheden. – Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau en Instituut voor Sociologisch Economisch
Onderzoek, 2004Huizinga, F.; Smid, B., Vier vergezichten op Nederland.
Productie, arbeid en sectorstructuur in vier scenario’s tot 2040. –
Den Haag: Centraal Planbureau, 2004Inspectie voor de Gezondheidszorg, IGZ, De staat van
gezondheidszorg 2003. – Den Haag: IGZ, 2003Inspectie voor de Gezondheidszorg, IGZ, Verpleeghuizen
garanderen minimale zorg niet. – Den Haag: IGZ, 2004Jong, A. H. de; Hilderink, H. B. M., Lange termijn bevolkingsscenario’s voor Nederland. –
Bilthoven, RIVM 2004Kammen, J. van, Thuiszorgtechnologie: achtergrondstudie. – Zoetermeer: ZonWw, 2004Klaver, A. M. J., Bouwen voor een vergrijzende
samenleving. – Amsterdam: Economische Instituut voor de Bouwnijverheid,
2004Klerk, M. M. Y. de, Zorg en wonen voor kwetsbare
ouderen; rapportage ouderen 2004. – Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau, 2004Klinkers (red), Parkstad Limburg. Bloemlezing Project
Vergrijzing en Ontgroening Parkstad Limburg, Heerlen: Parkstad Limburg,
2004Kullberg, J., Ouderen van nu en van de toekomst: hun
financiële spankracht, zorgbehoefte en woonwensen (in opdracht van het
ministerie van VROM). – Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau,
2005Kullberg, J.; Ras. M., Met zorg gekozen? Woonvoorkeuren
en woningmarktgedrag van ouderen en mensen met lichamelijke beperkingen (in
opdracht van het ministerie van VROM). – Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau, 2004Mulder-Boers, D., De thuiszorg. Meer aandacht voor
de mantelzorger, In: Knipscheer, J., editor. Dilemma’s in de mantelzorg. – Utrecht: NIZW 2004: 105–113Nationaal Initiatief Duurzame Ontwikkeling, NIDO, en Energieonzerzoek
Centrum Nederland, ECN, Zelfstandig blijven met domotica, april 2005Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn, NIZW, Ouder
worden we allemaal. – Utrecht, 2004Nes, P. van; Gravesteijn, J.; Boom, L. van den, Regelingen
in het buitenland met betrekking tot de markt voor persoonlijke dienstverlening. – SEOR, 2004Nies, H., Zin in de toekomst! Lezing gehouden
tijdens het congres «Een levende toekomst». – SVVE, 2001Oers, J. A. M. van, Gezondheid op koers?
Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2002. – Houten: Bohn Stafleu,
Van Loghum, 2002Overbeek, Ro; Schippers, A. (red) Ouder worden we allemaal,
trendstudies en toekomstdebatten over de vergrijzing in Nederland. –
Utrecht: Nederlands Instituut voor Welzijn en Zorg, 2004Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, RMO, Wonen
in de 21ste eeuw. Advies 13. – Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling,
2000Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, RMO, Mogen
ouderen ook meedoen. Advies 33. – Den Haag: Raad voor Maatschappelijke
Ontwikkeling, 2004aRaad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, RMO, Ouderen
tellen mee. Advies 34. – Den Haag: Raad voor Maatschappelijke
Ontwikkeling, 2004bRuwaard, D.; Kramers, P. G. N., Volksgezondheid
Toekomst Verkenningen (VTV). De gezondheidstoestand van de Nederlandse bevolking
in de periode 1050–2010. – Den Haag: SDU, 1993Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, RIVM, Kosten van ziekten in Nederland. – Bilthoven, 2002Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, RIVM, Gezond actief: de relatie tussen ziekten, beperkingen en maatschappelijke
participatie onder Nederlandse ouderen. – Bilthoven, 2005Schellingerhout, R., Gezondheid en Welzijn van allochtone
ouderen. – Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau, 2004Schneider, G.; Driesch, G.; Kruse, A.; Wachter, M.; Nehen, H.G.; Heuft,
G., What influences self-perception of health in the elderly?
The role of objective health condition, subjective well-being and sense of
coherence. In: Arch Gerontol Geriatr
2004 39 (3): 227–237Singelenberg, J., Wonen en Zorg, scheiden of integreren:
twintig jaar worstelen met een weerbarstig dossier. – Aedes-Arcares
Kenniscentrum Wonen-Zorg, 2005Sociaal en Cultureel Planbureau, SCP, In het zicht
van de toekomst, Sociaal en Cultureel Rapport 2004. – Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau, 2004Sociaal en Cultureel Planbureau, SCP, Kosten en baten
van extramuralisering. De gevolgen voor de Regeling hulpmiddelen. –
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, 2004Sociaal en Cultureel Planbureau, SCP, Ouderen en maatschappelijke
inzet. – Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, 2004Sociaal en Cultureel Planbureau, SCP, Verpleging en
verzorging verklaard. – Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau,
2004Sociaal en Cultureel Planbureau, SCP, Kijk op informele
zorg. – Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, 2005Sociaal Economische Raad, SER, Convergentie en overlegeconomie. – Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, 1992Sociaal Economische Raad, SER, Sociale zekerheid en
gezondheidszorg. – Den Haag: Sociaal Economische Raad, 1998Sociaal Economische Raad, SER, Bevordering arbeidsdeelname
ouderen. – Den Haag: Sociaal Economische Raad, 1999Sociaal Economische Raad, SER, Gezondheidszorg in het
licht van de toekomstige vergrijzing. – Den Haag: Sociaal Economische
Raad, 1999Sociaal Economische Raad, SER, Van alle leeftijden,
een toekomstgericht ouderenbeleid op het terrein van werk, inkomen, pensioenen
en zorg. – Den Haag: Sociaal Economische Raad, 2005Sogelée, G.; Brouwer, J., Regionale verkenning:
opgave geschikte huisvesting voor wonen met zorg en welzijn (in opdracht van
het ministerie van VROM). – Delft: ABF Research, 2003aSogelée, G.; Brouwer, J.; Galen, J. van, Nationale
analyse zorg en wonen met zorg 2003–2015 (in opdracht van het ministerie
van VWS). – Delft: ABF Research, 2003bSteen, M. van der, De positie van oudere vrouwen en
de genderdimensie van het nieuwe ouderenbeleid. Quick scan «Ouderenbeleid
in het perspectief van vergrijzing». – Den Haag; Nederlandse
Vrouwen Raad, 2005Stichting Toekomstscenario’s Gezondheidszorg, STG, Welzijn en waardigheid voor langdurige zorggebruikers. Op weg naar 2020,Zoetermeer
2002 TNO, Eerste resultaten Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden. – TNO Arbeid, 2003Timmermans, J. M., Mantelzorg. Over hulp van en
aan mantelzorgers. – Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau,
2003VROM-raad, Advies over Wonen met zorg. Advies
002. – Den Haag: VROM-raad, 1998VROM-raad, Smaken verschillen: multicultureel bouwen
en wonen.Advies 032. – Den Haag: VROM-raad, 2002VROM-raad, Oude bomen? Oude bomen moet je niet verplanten. Advies 046 – Den Haag: VROM-raad, 2005Verzijden, D.; Fransen, J., Vergrijzing in Nederland. – Amsterdam: Veldkamp, 2004Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) rapport,Generatiebewust beleid, Rapporten aan de regering; nr. 55. –
Den Haag: SDU, 1999Internet siteswww.tweedekamer.nlCentraal Planbureauwww.cpb.nlCoördinatieorgaan Samenwerkende Ouderenorganisatieswww.ouderenorganisaties.nlKenniscentrum Wonen-Zorgwww.kenniscentrumwonenzorg.nlKittz. Keuzewijzer Palliatieve zorgwww.kittz.nlProjectenbank Zorg en Welzijnwww.projectenzorgenwelzijn.nlSkewiel-trynwalen/Frieslandwww.skewiel-trynwalden.nlStartpagina palliatieve zorgwww.palliatief.pagina.nlStatistieken/CBSwww.statline.cbs.nlStichting Agora, onafhankelijk ondersteuningspunt palliatieve terminale
zorgwww.palliatief.nlwww.thuiszorgtechnologie.nlVrijwilligers Terminale Zorg Nederlandwww.vtz-nederland.nlHet complete literatuuroverzicht is gepubliceerd op de
site van de themacommissie Ouderenbeleidwww.ouderenbeleid.nlXNoot1Informatie over de werkzaamheden van de commissie is tevens te vinden
op de internetsite www.zowilikoudworden.nl en www.tweedekamer.nl.XNoot2Het verschijnsel dat inwoners van 0 tot 15 jaar een steeds geringer deel
uitmaken van de totale bevolking.XNoot1en paragraaf 3.1 van het SER-advies: Van alle
leeftijden, 2005.XNoot2Zie ook SER-advies Convergentie en overlegeconomie, publicatienr. 92/15, Den Haag 1992, p. 78.XNoot1Bedoeld wordt de solidariteit tussen verschillende generaties en die binnen
generaties. Zie hiervoor: WRR-rapport Generatiebewust beleid, Den Haag 2000.XNoot1VROM-raad, advies 046; De Klerk en Van den Berg Jeths, SCP, Den Haag,
2004.XNoot2TK, 2004–2005, 29 389, nr. 5.XNoot1Een combinatie van verschillende ziektes.XNoot1Sociaal en Cultureel Planbureau, Gezondheid en welzijn
van allochtone ouderen. – Den Haag, november 2004.XNoot2Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. –
Den Haag, 2005.XNoot1Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. –
Den Haag, 2005.XNoot2Zie paragraaf 0.4 Aanbevelingen.XNoot3Toepassing van technologie in woningen en woonomgeving.XNoot1TK, 2002–2003, 28 951, nr. 2, VBTB staat voor «Van Beleidsvoorbereiding
Tot Beleidsverantwoording».XNoot2TK, 2004–2005, 29 389, nr. 5.XNoot3TK, 2003–2004, 27 046, nr. 8.XNoot4TK, 2004–2005, 29 389, nr. 5.XNoot5Sociaal-Economische Raad, Van alle leeftijden. –
Den Haag, 2005, par. 3.1.XNoot6TK, 2002 -2003, 28 951, nr. 2.XNoot1Voor de volledigheid zij vermeld dat er in 1970 reeds een nota Bejaardenbeleid
is geweest (Kamerstuk 10 934).XNoot1Er is via de open coördinatiemethoden overleg met een raad van ministers.XNoot1Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. –
Den Haag, 2005.XNoot1Het Kamerlid Tonkens heeft per 28 juni 2005 het lidmaatschap van
de Tweede Kamer opgezegd (TK, 2004–2005, Handelingen, nr. 96). Zij is
per 29 juni 2005 in de commissie opgevolgd door het Kamerlid Azough (TK,
2004–2005, Handelingen, nr. 97).XNoot2De heer Rouvoet heeft geen mogelijkheden gezien om tot dusverre een inhoudelijke
bijdrage te leveren aan de activiteiten van de commissie en is om die reden
niet aanspreekbaar op dit rapport.XNoot3Per 1 november 2004 is de heer Hogenhuis opgevolgd door mevrouw Vink.XNoot4Per 1 augustus 2005 is mevrouw Van Meeteren opgevolgd door mevrouw
Adema.XNoot5Per 1 september 2004 is mevrouw Beuker als griffier van de themacommissie
Ouderenbeleid opgevolgd door de heer Sjerp.XNoot1TK, 2002–2004, 28 600-XVI, nr. 2, blz. 116.XNoot2TK, 2002–2003, Handelingen, nr. 25, blz. 1762.XNoot3TK, 2002–2003, Handelingen, nr. 81.XNoot1Verslag ligt ter inzage op het commissiebureau van de themacommissie Ouderenbeleid.XNoot1Zie bijlage 1, plan van aanpak themacommissie Ouderenbeleid.XNoot2Zie tevens opdrachtformulering, TK, 2002–2003, 28 923, nr.
1.XNoot3Verslag ligt ter inzage op het commissiebureau van de themacommissie Ouderenbeleid.XNoot4Deze gesprekken hebben plaatsgevonden in het kader van de bijzondere procedure.XNoot1Zie bijlage 5, verslag «group-descisionroom-sessie».XNoot2Zie bijlage 4, verslagen werkbezoeken en conferentie.XNoot3Gecombineerd met een werkbezoek van de vaste Kamercommissie Volksgezondheid,
Welzijn en Sport.XNoot1Zie bijlage 4, verslagen werkbezoeken en conferentie.XNoot2Zie bijlage 3, verslag internetdiscussie «Zowilikoudworden».XNoot1Zoals op de website van Postbus 51.XNoot2Evaluatie uitgevoerd door het Instituut voor Maatschappelijke Innovatie.XNoot3Ingevolge artikel 30 van het Reglement van Orde.XNoot4Als bedoeld in artikel 17 van de Kaderwet adviescolleges.XNoot5Zie bijlage 2, samenvatting adviesrapporten.XNoot1Stenografisch verslag TK, 2004–2005, 29 549, nr. 3, zie tevens
bijlage 6 slotverklaring generatieforum.XNoot2Directeur Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP).XNoot1De beperkte belangstelling heeft naar het oordeel van de commissie ook
te maken met beleggen van vergaderingen op niet-reguliere vergaderdagen van
de Kamer (maandag).XNoot2Zie bijlage 7, deelnemers klankbordbijeenkomst.XNoot1Zie bijlage 11, literatuurlijst.XNoot1Bijlage 4.1, 4.2, 4.4 en 4.5.XNoot2Bron: VROM-raad, Oude bomen? Advies over ouderenbeleid
en wonen. – Den Haag: VROM-raad, 2005, pag. 10. Tevens stelt
het SCP is het persbericht van mei 2004, dat één op de drie
ouderen met ernstige lichamelijke beperkingen geen geschikte woning heeft.XNoot1VROM-raad, Oude bomen? Advies over ouderenbeleid en
wonen. – Den Haag: VROM-raad, 2005, p. 20.XNoot2Sociaal en Cultureel Planbureau, Zorg en wonen voor
kwetsbare ouderen, rapportage ouderen 2004. – Den Haag, M. M. Y.
de Klerk, red., 2004, p. 144.XNoot3Sociaal en Cultureel Planbureau, Zorg en wonen voor
kwetsbare ouderen, rapportage ouderen 2004. – Den Haag, M. M. Y.
de Klerk, red., 2004.XNoot4VROM-raad, Oude bomen? Advies over ouderenbeleid en
wonen. – Den Haag: VROM-raad, 2005.XNoot5Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid EIB. Bouwen
voor een vergrijzende samenleving. – Den Haag: A. M. J.
Klaver, 2004.XNoot1TK, 2004–2005, 29 389, nr. 5, p. 32.XNoot2Levensloopbestendige woningen zijn woningen waar ouderen langer kunnen
blijven wonen omdat er bouw- en woontechnisch is geanticipeerd op verminderde
mobiliteit.XNoot1Overgenomen uit: VROM-raad, Oude bomen? Advies over
ouderenbeleid en wonen. – Den Haag, VROM-raad, 2005, bron:
ABF Research, 2004, pag. 9.XNoot2Cijfers worden in het najaar 2005 gepubliceerd door het Ministerie van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer in: Bewoners Nieuwe
Woningen (BNW 2004).XNoot1VROM-raad, Oude bomen? Advies over ouderenbeleid en
wonen. – Den Haag: VROM-raad, 2005, p. 37.XNoot2Brief van de vereniging van woningcorporaties Aedes aan de themacommissie,
19 mei 2005 (n.a.v. de kabinetsnota) (OUD0500041).XNoot3Financieringsregelingen en regelgeving op het gebied van wonen en zorg
zijn, op gebied van Wonen: Besluit Beheer Sociale
Huursector (BBSH), Woningwaarderingsstelsel (wws), Landelijke (subsidieregeling
diensten bij wonen met zorg, Investeringsbudget Stedelijke Vernieuwing, het
Stimuleringsfonds Volkshuisvesting (SVn) Plusfonds voor leefkwaliteit in stedelijke
vernieuwing en de Regeling subsidies diensten Kenniswijk 2004) en provinciale
subsidies, Huursubsidie, Bouwbesluit, Wet op de Ruimtelijke Ordening (WRO).
Op het gebied van Zorg: Wet Maatschappelijke ondersteuning
(WMO), Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ), Wet Ziekenhuis Voorzieningen
(WZV), Extramurale zorginfrastructuur (voor 2005 geldt de Overgangsregeling
kapitaalslasten extramurale zorgverlening). (bron: www.kcwz.nl Aedes-Arcares
kenniscentrum Wonen-Zorg).XNoot1VROM-raad, Oude bomen? Advies over ouderenbeleid en
wonen. – Den Haag: VROM-raad, 2005.XNoot1Nationaal initiatief duurzame ontwikkeling, NIDO en Energieonderzoek Centrum
Nederland (ECN) Zelfstandig blijven met domotica,
2005.XNoot1Stek, M. L. Depression in late life: natural history,
treatment and prognosis (proefschrift). – Amsterdam: Vrije
Universiteit 2004.XNoot2Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. –
Den Haag: Gezondheidsraad, 2005, Schneider G., Driesch G., Kruse A., Wachter
M., Nehen H. G., Heuft G., What influences self-perception
of health in the elderly? In: Arch Gerontol Geriatr. 2004: 39 (3):
227–2, Sustitution, buffers and subjective wellbeiing, a hiërchical
approach (proefschrift). – Dordrecht, 2002.XNoot1Een eerste verkenning van de kosten van de zorg in Trynwalden in vergelijking
met een traditioneel ingerichte zorgverlening laat zien dat de AWBZ-kosten
14,4% lager uitvallen. De belastingbetaler is per saldo 1,1%
goedkoper uit. Doordat veel ouderen langer kunnen thuis kunnen blijven wonen
waardoor zij regie over hun eigen leven houden en een beroep kunnen doen op
het sociale netwerk neemt de zorgvraag af.XNoot2Becker, 1992.XNoot3Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn NIZW, Ouder
worden we allemaal. – Utrecht, 2004.XNoot1Nies, H., Zin in de toekomst! Lezing gehouden
tijdens het congres «Een levende toekomst» H. Nies, SVVE, 2001.XNoot2Stichting Toekomstscenario’s gezondheidszorg, Welzijn en waardigheid voor langdurige zorggebruikers. Op weg naar
2020, Vulto. – Zoetermeer, 2002.XNoot3Egtberts, Groeitoekomst. Onderweg naar morgenzorg voor
ouderen, een leerproces naar publieke dienstverlening in de markt. –
Utrecht, 2002.XNoot4TK, 2004–2005, 29 389, nr. 5.XNoot5Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. –
Den Haag, 2005.XNoot1Term komt uit het Fries.XNoot2TK, 2004–2005, 29 389, nr. 5.XNoot1Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), Gezond actief: de relatie tussen ziekten, beperkingen en maatschappelijke
participatie onder Nederlandse ouderen. – Bilthoven, N. Hoeymans,
J. M. Timmermans, M. Y. Y. Klerk, A. H. de Boer, D. J. H.
Poppelaars, F. Thissen, J. C. Droogleever Fortuijn, A.E . M.
de Hollander, 2005.XNoot2Sociaal en Cultureel Planbureau, Kijk op informele
zorg. – Den Haag, A. de Boer, 2005.XNoot1In opdracht van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid is
onderzoek uitgevoerd naar dergelijke systemen in het buitenland: Regelingen
in het buitenland met betrekking tot de markt voor persoonlijke dienstverlening,
SEOR, Erasmus Universiteit Rotterdam, december 2004. Het onderzoek vergelijkt
regelingen die met name bedoeld zijn om zwarte arbeid tegen te gaan en het
vergroten van de arbeidskansen voor uitkeringsgerechtigden. Dergelijke systemen
zouden echter ook als voorbeeld kunnen dienen om vrijwilligerswerk te stimuleren.
Dit behoorde echter niet tot de onderzoeksvragen van het onderzoek.XNoot2Mantelzorgmakelaars ondersteunen mantelzorgers bij regeltaken.XNoot3Prof. dr. Henriette Maassen van den Brink heeft dit uitgesproken tijdens
de Tweede Nationale Mantelzorglezing op 28 april 2005.XNoot1CBS statline, 2005.XNoot2Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. –
Den Haag: Gezondheidsraad, 2005.XNoot1Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. –
Den Haag: Gezondheidsraad, 2005.XNoot2Overgenomen uit: Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. – Den Haag: 2005, bron: J. A. M. van Oers. Gezondheid op koers? Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2002.
Houten: 2002.XNoot3Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, RMO, Ouderen
tellen mee advies 34. – Den Haag, 2004.XNoot1Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), Verpleging en
verzorging verklaard. – Den Haag, 2004.XNoot2Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, RIVM, Kosten van ziekten in Nederland, J. J. Polder, J. Takken, W. J.
Meerding e.a. – Bilthoven, 2002.XNoot3Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, RIVM, Ouderen nu en in de toekomst. Gezondheid, verpleging en verzorging 2000–2020. A. van den Berg Jets, J. M. Timmermans, N. Hoeymans, I. B.
Woitties, RIVM en SCP. – Bilthoven, 2004.XNoot4Inspectie voor de Gezondheidszorg. Verpleeghuizen garanderen
minimale zorg niet. – Den Haag, 2004.XNoot5Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. –
Den Haag, 2005.XNoot1A. v.d. Berg Jeths, J. M. Timmermans, N. Hoeymans, I. B. Woittiez, Ouderen nu en in de toekomst, 2004.XNoot2Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. –
Den Haag: Gezondheidsraad, 2005.XNoot1A. v.d. Berg Jeths, J. M. Timmermans, N. Hoeymans, I. B. Woittiez, Ouderen nu en in de toekomst, 2004.XNoot2Combinatie van verschillende ziekten.XNoot1NIVEL, 2003.XNoot2Het Longitudinal Aging Study Amsterdam (LASA)onderzoek legt al meer dan
tien jaar de gevolgen van veroudering voor het fysiek, emotioneel, cognitief
en sociaal functioneren van ouderen vast. De eerste meting was in ’92–93m
van 55–85 jarigen. Zij verzamelen kennis over de manier waarop fysiek,
emotioneel, cognitief en sociaal functioneren en andere levensaspecten met
elkaar samenhangen. Desalniettemin blijven onderzoeksgegevens schaars.XNoot3Beekman A. T. F., Depression in later life:
studies in the community (proefschrift). – Amsterdam: vrije
universiteit, 1996.XNoot1Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. –
Den Haag, 2005.XNoot2TK, 2004–2005, 29 389, nr. 5.XNoot3NIVEL en Prismant.XNoot4SER, Van alle leeftijden. – Den Haag,
2005, pag. 82.XNoot1J. Pleiter e.a. Een verkenning naar de mogelijkheden
voor een nieuw onderzoeks- en implementatieprogramma Thuiszorgtechnologie,
brief d.d. 11 mei 2004 aan het ministerie van VWS.XNoot2J. van Kammen (red.) Zorgtechnologie, Kansen voor innovatie
en gebruik. Stichting Toekomstbeeld der techniek, publicatie, nr.
66. – Den Haag, 2002. M. v.d. Most, Thuiszorgtechnologie:
veel bomen in een groot bos, Tijdschrift voor Verpleegkundigen, 2004,
nr. 9.XNoot3Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. –
Den Haag, 2005.XNoot4TK, 2004–2005, 29 389, nr. 5.XNoot5Gezondheidsraad, Vergrijzen met ambitie. –
Den Haag, 2005.XNoot6TK, 2004–2005, 29 389, nr. 5.XNoot1Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, RIVM, Kosten van ziekten in Nederland, J. J. Polder, J. Takken, W. J.
Meerding e.a. – Bilthoven, 2002.XNoot1SER, Van alle leeftijden. – Den Haag,
2005, p. 44.XNoot2zoals afschaffing van de WW-vervolguitkering (per 1 januari 2004),
afschaffing van de fiscale facilitering van vut en prepensioenregelingen,
invoering van de levensloopregeling, invoering van de sollicitatieplicht voor
oudere werkloze werkzoekenden in de WW en in de WWB (sinds 1 januari
2004), invoering van het wettelijk recht op knipbepaling in de nieuwe Pensioenwet
(die volgens planning in 2005 zal worden behandeld), de extra arbeidskorting
voor ouderen (sinds 2002), de verlaging van de leeftijdsgrens voor de dagloongarantieregeling
WW (vanaf 2005) en de invoering van de nieuwe arbeidsongeschiktheidsverzekering.
Zie hiervoor TK, 29 549, nr. 2.XNoot3OUD0500066.XNoot1Het imago van het woord «demotie» dient bij een verbeterde
beeldvorming aan de orde te komen.XNoot2SER, Van alle leeftijden. – Den Haag,
2005, p. 57.XNoot3De SER stelt op pag. 57, dat 4% van 65 plussers werkt en voornamelijk
als zelfstandige. De genoemde 4% is een gering percentage en daarvan
is een gedeelte zelfstandige, die mogelijk al vóór 65-jaar was
gestart.XNoot4CBS, 2005.XNoot1SER, Van alle leeftijden.– Den Haag,
2005.XNoot2TK, 2004–2005, 29 549, nr. 2.XNoot1TK, 2004–2005, 29 549, nr. 2.XNoot1Burgers die deelnemen aan de forumdiscussie gaan er vanuit dat de commissie
iets doet met hun bijdrage. Hoewel het forum ook een succes kan worden als
het in inhoudelijke zin (resultaten) weinig oplevert, namelijk door gunstig
publicitair effect voor de Tweede Kamer en de themacommissie Ouderenbeleid,
zal de discussie goed moeten worden voorbereid, begeleid en zullen de resultaten
zorgvuldig in een eindrapportage verwerkt.XNoot1Het werknemerslid benoemd door de MHP.XNoot1Tussen haakjes staan de nummers van de hoofdstukken waarin de antwoorden
ter sprake komen.XNoot1Zie bijlage 1: deelnemerslijst.XNoot1Zie bijlage 1: deelnemerslijst.XNoot1Zie bijlage 1: deelnemerslijst.XNoot1Zie bijlage 2: deelnemerslijst.XNoot1Onderdeel van het verslag generatieforum Kamerstuk 29 549, nr. 3. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29549-5.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl