Ontwerpbesluiten Unie-Verdrag; Verslag algemeen overleg gehouden op 5 oktober 2005
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-06 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 23490, nr. 398

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

30-11-2005

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2005-2006

23490 nr. 398

24-11-2005

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesHet antwoord van de ministerOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 23490Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 46 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
23 490Ontwerpbesluiten Unie-Verdragnr. 398VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 24 november 2005De vaste commissie voor Justitie1, de vaste
commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties2 en de vaste commissie voor Europese Zaken3
hebben op 5 oktober 2005 overleg gevoerd met minister Donner van Justitie
over:– het verslag van het schriftelijke overleg d.d.
29 augustus 2005 over het ontwerp-Kaderbesluit tot bewaring van verkeersgegevens
(23 490, nr. 385);– de brief d.d. 5 september 2005, houdende
een reactie op het rapport «Wie wat bewaart die heeft wat» van
de Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR) (23 490, nr. 388).Van dit overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag uit. Vragen en opmerkingen uit de commissiesMevrouw Jonker (CDA) is tevreden met de uitkomst
van het onderzoek van de Erasmus Universiteit, hoewel het geen volledig antwoord
heeft kunnen geven op de onderzoeksvraag. Uiteraard had zij liever gehad dat
onomstotelijk het nut van het bewaren van internetgegevens voor de opsporing
van zware georganiseerde criminaliteit en terrorisme was aangetoond. Dat telefoniegegevens
voor dergelijk opsporingsonderzoek nuttig zijn, is wel onomstotelijk aangetoond.De overgang van de reguliere telefonie naar de internettelefonie staat
voor haar vast. Daarnaast gaat zij ervan uit dat internet dé plek zal
worden voor gegevensuitwisseling waardoor het bewaren van gegevens nog relevanter
zal worden dan nu al het geval is. Deze gegevens zullen toegankelijk gemaakt
moeten kunnen worden als een persoon verdacht wordt van betrokkenheid bij
zware criminaliteit en/of terrorisme.Op dit moment worden de gegevens drie maanden bewaard. De onderzoekers
bepleiten een langere bewaartijd, omdat bij onderzoeken naar georganiseerde
criminaliteit en terrorisme en bij rechtshulp zorgvuldig moet worden uitgefilterd
wiens gegevens voor nader onderzoek in aanmerking komen. Dat onderzoek vergt
veel tijd. Het kabinet wil de bewaartermijn voor telefoniegegevens op een
jaar bepalen en voor internetgegevens op een halfjaar. Dat laatste kennelijk
puur uit kostenperspectief. De onderzoekers zien niet in waarom er verschillende
bewaartermijnen zouden moeten gelden. Immers, de waarde van internetinformatie
kan even groot zijn als die van telefonie-informatie. Vandaar dat de kosten
van opslag duidelijk moeten zijn, zodat het kostenplaatje kan worden betrokken
bij de eindafweging over de duur van de bewaartermijn. Nu al beslissen over
vastlegging voor een halfjaar strookt niet met de overtuiging van de minister «dat
de gegevens zonder bovenmatige inspanning kunnen worden vastgelegd en dat
het niet zal leiden tot buitenproportionele kosten».Mevrouw Jonker is zeer verheugd dat het ministerie eindelijk het gesprek
is aangegaan met de aanbieders. Dat zal leiden tot zicht op mogelijkheden,
terwijl nu slechts sprake is van onmogelijkheden. Zij hoopt dat erop wordt
ingezet, te bepalen welke gegevens voor de opsporingsdienst werkelijk van
belang zijn en door die dienst kunnen worden geanalyseerd. Het bewaren van
andere gegevens is uit een oogpunt van techniek en kosten ongewenst. Het verdient
aanbeveling hierover ook te spreken met het Nederlands Forensisch Instituut
(NFI). Uitgangspunt was oorspronkelijk: niet meer bewaren dan er nu al voor
de bedrijfsvoering wordt bewaard. De drie inmiddels opgestelde lijsten voldoen
daar niet aan en lijken eenzijdig te zijn opgesteld door de beleidsmakers,
zonder dat politie of aanbieders erbij zijn betrokken. Er wordt ook om gegevens
gevraagd die niet zinvol zijn voor opsporing of niet kunnen worden gegenereerd
zonder technische aanpassingen, al wordt dat niet vermeld. De politie lijkt
onvoldoende in staat om de op de lijsten opgenomen informatie te analyseren.
Wat is de minister voornemens te doen om ervoor te zorgen dat de politie dit
in de nabije toekomst wel kan? Immers, voordat het bewaarbesluit wordt genomen,
moet duidelijk zijn wat de politie zowel kwalitatief als kwantitatief kan
analyseren. Desgevraagd zegt mevrouw Jonker ervoor te zijn, dat de minister
doorgaat op de ingeslagen weg en daarbij de vraagpunten betrekt die er nog
zijn.Hoe denkt de minister over het Engelse idee om de meerkosten te vergoeden
die providers voor het bewaren van de gegevens moeten maken?De waarborgen van de Wet bevoegdheden vorderen gegevens lijken geen rol
meer te spelen als gegevens eenmaal bij het Centraal Informatiepunt Onderzoek
Telecommunicatie (CIOT) liggen. Wat is dan de zin van de wet? Kan de minister
hierover duidelijkheid verschaffen, evenals over de procedure Commissievoorstel
versus Raadsvoorstel? Wat behelst de pakketbenadering? Wat is
de consequentie als het Europees Parlement niet in december met een besluit
komt? Gaat het Raadsvoorstel in zijn huidige vorm dan door? Mevrouw Jonker
heeft een voorkeur voor het Commissievoorstel, maar verwerpt de comitologieprocedure
waarbij de Europese Commissie ná de besluitvorming in de Kamer technische
onderwerpen nog kan aanpassen. Op de vraag of zij als die procedure wordt
gehandhaafd niet akkoord gaat met het Commissievoorstel, antwoordt mevrouw
Jonker dat zij daarop niet vooruitloopt.Mevrouw Van der Laan (D66) wil weten of het
kabinet net als het Engelse Voorzitterschap de regeling bij voorkeur via het
Commissievoorstel en het Europees Parlement wil realiseren en het ontwerpkaderbesluit
van tafel wil halen. De Kamer heeft zich eerder in meerderheid uitgesproken
tegen het ontwerpkaderbesluit, zodat de minister er niet mee mag instemmen.
Het kan dus beter worden ingetrokken. Het is zinvoller om alle energie te
richten op het Commissievoorstel.Het onderzoek van de Erasmus Universiteit is het eerste onderzoek in Europa
naar nut en noodzaak van de voorgestelde regelgeving. Op blz. 37 van het rapport
staat: «Het is dan ook niet mogelijk gebleken een antwoord te geven
op de vraag of historische verkeersgegevens van direct of wellicht van indirect
belang voor het bewijs in strafzaken bleken te zijn.» Mevrouw Van der
Laan memoreert het voorbeeld dat zij in een vorig overleg heeft gegeven van
het gemak waarmee opslag van internetgegevens te omzeilen is. Uiteraard zullen
zware criminelen en terroristen van die mogelijkheid gebruikmaken, wat de
vraag oproept of de regeling proportioneel is.In het Commissievoorstel wordt het aan de lidstaten overgelaten om te
bepalen wie onder welke omstandigheden de data mag bekijken. Het lijkt mevrouw
Van der Laan logisch dat er een wettelijke drempel wordt ingevoerd en dat
de data alleen mogen worden bekeken als iemand verdacht is. Er moeten dezelfde
strenge regels voor gelden als voor het aftappen van telefoongesprekken en
het openen van post. Op het moment dat Kamer en kabinet afspreken dat dit
de minimumvoorwaarde op Europees niveau wordt, zal veel van de weerstand verdwijnen.
Zij vindt dat de data bij de providers moeten blijven en dat alleen onder
bepaalde omstandigheden met uitdrukkelijke toestemming aan de provider om
informatie over een bepaalde persoon mag worden gevraagd. De toegang tot de
gegevens moet aan strenge regels worden gebonden. Dat is veel belangrijker
voor de bescherming van de privacy dan de bewaartermijn.Op Europees niveau zullen afspraken moeten worden gemaakt over de interpretatie
van het «undue delay» waarvan sprake is in artikel 8 van het Commissievoorstel.Hoe denkt de minister het onafhankelijke toezicht in Nederland te regelen?In het Commissievoorstel staat terecht dat de lidstaten de additionele
kosten voor providers moeten vergoeden. Welk bedrag zal daarvoor in Nederland
nodig zijn en hoe zal dat worden gefinancierd?Omdat er sprake is van vrij vergaande wetgeving die zich nog moet bewijzen,
wil mevrouw Van der Laan dat er een horizonclausule in wordt opgenomen, al
staat die niet in het Commissievoorstel. Niet alleen wordt dan een evaluatie
uitgevoerd, maar ook kan de wetgeving dan vervallen indien er geen sprake
blijkt te zijn van toegevoegde waarde. Dergelijke ingrijpende wetgeving mag
volgens haar slechts met democratische inspraak, dus via de transparante procedure
via het Europees Parlement worden gewijzigd, dus niet via comitologie. Welke
data zullen er precies worden opgeslagen? Wat is het resultaat van het onderzoek
naar de noodzaak van opslag van niet-geslaagde gesprekken en van de tussentijdse
locaties? De Commissie vraagt niet om die informatie.Presentaties en voorbeelden uit het verleden tonen aan dat toegang tot
(telefonie)gegevens een rol speelt bij de criminaliteitsbestrijding. Het komt
mevrouw Van der Laan daarom logisch voor om op Europees niveau een regeling
te treffen, waarbij de uitwerking van de details, inclusief de juridische
bescherming, het allerbelangrijkste is. Blijven de door haar gewenste waarborgen
achterwege en is het niet mogelijk om de regeling bij gebleken ineffectiviteit
te schrappen, dan moet Nederland niet met het Commissievoorstel instemmen.De heer De Wit (SP) constateert dat bij de
onderscheiden colleges ter bescherming van persoonsgegevens in Nederland en
op Europees niveau bezwaren en bedenkingen bestaan tegen de voorgestelde bewaarplicht,
met name omdat er twijfel over bestaat of het noodzakelijk is die gegevens
te bewaren en daarmee inbreuk te maken op het grondrecht van de privacy. Hij
heeft in het Erasmusrapport absoluut geen bewijs gevonden voor de noodzaak
van een bewaarplicht en voor de bewaartermijn. In de toelichting op het Erasmusrapport
staat: «Over de noodzaak van een bewaarplicht van internetgegevens kon
op basis van het onderzoek weinig gezegd worden.» In de pers zei opsteller
Mevis dat Justitie natuurlijk heel graag wil horen dat verkeersgegevens onmisbaar
zijn voor de opsporing, maar dat de conclusie juist was dat telecommunicatiegegevens
niet doorslaggevend zijn geweest bij de opsporing, terwijl internetgegevens
niet eens aan bod zijn gekomen. Tijdens het rondetafelgesprek vorige week
zei de officier van het landelijke parket dat het fijn zou zijn als alle telefonie-
en internetgegevens zouden mogen worden bewaard. Het gaat er nu om dat moet
worden vastgesteld of er bewijs is voor de noodzaak van deze opslagmaatregel
in een democratische samenleving. Het gaat voorts om de effectiviteit en proportionaliteit
ervan.De heer De Wit acht de noodzaak om gegevens langer dan de nu voor de incasso
gebruikelijke drie maanden te bewaren, niet aangetoond en vindt dan ook dat
er niet toe moet worden besloten, noch via het ontwerpkaderbesluit noch via
het Commissievoorstel. De heer Kohnstamm sprak in het rondetafelgesprek van
een enorme stap, omdat niet langer wordt uitgegaan van het principe van verdenking
van mensen, maar dat gegevens worden opgeslagen met het oog op het vergemakkelijken
van opsporing. Hij stelde dat er, als het doorgaat, een ondoordringbare kluis
moet komen voor de opslag, dat het aantal gevallen waarin toegang tot de kluis
wordt verleend gelimiteerd en duidelijk omschreven moet zijn, dat vooraf toestemming
moet worden gegeven door Justitie en dat er uitsluitsel moet zijn over wie
de opslagkosten betaalt en over het moment waarop de opgeslagen gegevens moeten
worden vernietigd.De heer De Wit vindt dat het voldoende is dat, zoals nu het geval is,
gegevens kunnen worden gebruikt gedurende de drie maanden waarin deze thans
vanwege de incasso worden bewaard. Hij steunt dus niet het voorstel van de
minister om het CIOT-model te volgen, mede omdat er, net als nu bij de naam-,
adres- en woonplaatsgegevens, nauwelijks enig zicht is op de toegankelijkheid
van dit model en de controle daarop. Mocht uiteindelijk toch worden besloten
tot de voorgestelde opslag, dan dienen er duidelijke afspraken te zijn over
de toegang tot en het gebruik van de opgeslagen gegevens.De kosten van opslag zullen hoger zijn dan de 2,5 mln. die door KPMG zijn
berekend. Een middelklein bedrijf als Interservices gaat voor zichzelf uit
van 7,5 mln., zoals vorige week bleek tijdens het rondetafelgesprek. Moet
de provider de opslagkosten betalen en gaat die deze doorberekenen aan de
abonnees of gaat de overheid die kosten geheel of gedeeltelijk betalen?Mocht de opslag doorgang vinden, dan zal de hoeveelheid opgeslagen gegevens
zo gigantisch zijn dat de bruikbaarheid zeer beperkt is. Bovendien is het
voor wie dat wil niet moeilijk de bewaarplicht te omzeilen, zoals ook vorige
week werd bevestigd. De minister heeft erkend dat de politie in voorkomende
gevallen mogelijk zal moeten terugvallen op het oude handwerk:
zelf onderzoek doen. Het is dan ook de vraag hoe effectief het voorgestelde
systeem is.Ook de heer De Wit wil weten hoe de minister staat tegenover het ontwerpkaderbesluit
en het Commissievoorstel. Is de minister het ermee eens dat het risico bestaat
dat via de comitologie de reikwijdte van de regeling tegen de wens van Nederland
in wordt verruimd?Samenvattend stelt de heer De Wit dat hij bezwaar heeft tegen de voorgestelde
bewaarplicht en dat er, indien deze er toch komt, spijkerharde garanties moeten
zijn betreffende de toegang.Voor mevrouw Vos (GroenLinks) maakte de demonstratie
tijdens het rondetafelgesprek van de hoeveelheid gegevens die een halve seconde
IP-verkeer oplevert, zeer inzichtelijk dat het preventief opslaan en gedurende
een jaar bewaren van alle telefonie- en internetgegevens van 54 miljoen burgers
in Europa zoveel informatie oplevert, dat het de vraag is of men er in de
praktijk iets mee kan doen. De heer Kohnstamm heeft de vorige week terecht
gesproken over een ongekende stap. Deze kan volgens mevrouw Vos niet worden
gemaakt op basis van de bewijslast van de voorstellers ervan: kabinet, Europese
Raad en Europese Commissie. Zij dringt er bij de minister op aan, zich in
te zetten voor het intrekken van het ontwerpkaderbesluit om te voorkomen dat
de Raad hiermee Commissie en Europees Parlement kan dwingen tot een snelle
regeling op dit terrein.Ook zij kan uit het Erasmusonderzoek niet afleiden dat nut en noodzaak
van opslag vaststaan. Het Erasmusrapport betreft oudere zaken, telefoniegegevens
en zaken waarin men met bestaande bevoegdheden in staat is geweest opsporing
te verrichten. Wat uitbreiding van de bevoegdheden inzake telefonie- en internetgegevens
zou kunnen betekenen, wordt uit het onderzoek niet duidelijk. Dat het verlengen
van de bewaartermijn ertoe zal leiden dat er minder vaak en selectiever een
verzoek zal worden gedaan om dergelijke gegevens te mogen vorderen, lijkt
een bewijs uit het ongerijmde. Uit de woorden van de officier van het landelijk
parket vorige week bleek weer dat men zoveel mogelijk informatie wenst en
later dan wel beziet wat men daarmee doet.Mevrouw Vos stelt dat in het onderzoek in het geheel niet is ingegaan
op alles wat met internetverkeer te maken heeft en dat de noodzaak van het
opslaan van die gegevens absoluut niet uit de rapportage blijkt. De voorgenomen
opslag kent grote principiële bezwaren, zoals onder andere neergelegd
in het artikel «Iedereen in de grabbelton?» van de heer Kuitenbrouwer,
en grote praktische bezwaren, zoals mogelijkheden om de opslag te omzeilen,
het op een onjuiste manier opslaan van gegevens en andere technische problemen.
Bovendien gaat de opslag zeer veel geld kosten.Verdient het geen aanbeveling om eerst af te wachten hoe het voorstel
uit de Wet computercriminaliteit II in de praktijk uitwerkt?Ook het voorstel van de Europese Commissie stuit bij mevrouw Vos op grote
bezwaren, zij het dat het in procedureel opzicht de voorkeur verdient boven
het ontwerpkaderbesluit, aangezien de parlementaire controle beter gewaarborgd
is. Positief is ook dat volgens de Europese Commissie de kosten moeten worden
betaald door degenen die van de gegevens gebruik willen maken en niet door
de providers. Hoe denkt de minister hierover?Mevrouw Albayrak (PvdA) zet uiteen welke bezwaren
er zijn tegen de handelwijze van de Europese Raad in dezen en vraagt of het
waar is dat tegen het voornemen van de JBZ-Raad in om het ontwerpkaderbesluit
te bevriezen, overigens slechts tot december, in het Coreper is besloten dat
dit raadsvoorstel niet van tafel gaat. De Commissie heeft een voorstel ingediend
dat op een aantal punten tegemoetkomt aan inhoudelijke bezwaren van enkele
fracties in de Kamer, maar het is volstrekt onacceptabel als de
Commissie erbij blijft dat niet de nationale parlementen, maar zijzelf gaat
over aanpassing van de lijsten van verkeersgegevens die bewaard mogen worden.
Dit moet dus uit het voorstel worden geschrapt.Stemt het Europees Parlement in met het zojuist gepresenteerde Commissievoorstel,
hopelijk na schrapping van de comitologie, dan komt er een richtlijn via de
eerste pijler (de interne markt) en een richtlijn om alle justitiezaken te
regelen via de derde pijler. Het is daarom de vraag of de minister terecht
heeft gesteld dat de Kamer geen instemmingsrecht heeft. De Kamer zal zeer
goed moeten opletten in dezen. Mevrouw Albayrak is ervoor, nu al te melden
dat het Nederland te ver gaat om lijstjes van gegevens die bewaard moeten
worden, door een comité van ambtenaren te laten vaststellen, zonder
democratische controle.Een van de hoofdvragen die naar aanleiding van het Erasmusrapport kunnen
en moeten worden gesteld, is of nut en noodzaak zijn aangetoond. Voor het
aantonen van het nut was dit rapport niet nodig. Bekend is al dat gegevens
worden bewaard en dat alle diensten zo nodig gegevens aan de politie en opsporingsdiensten
verstrekken. De noodzaak van de brede algemene bewaarplicht is ook voor mevrouw
Albayrak niet in dit rapport aangetoond, al is zij niet tegen een bewaarplicht
als er sprake is van harmonisatie van wat er hoe lang wordt bewaard en wie
met welk doel toegang tot de gegevens heeft. Het rondetafelgesprek van 28 september
heeft geleerd dat de zorg van de politie en de officier van het landelijk
parket was dat zij veel van wat zij nu kunnen doen, niet meer kunnen doen
als via allerlei technologische ontwikkelingen minder en anders bewaard gaat
worden. De telefoniesector wierp tegen dat er misschien anders en minder bewaard
zal worden, maar dat er om fraude te kunnen bestrijden altijd gegevens zullen
worden bewaard die bruikbaar zijn voor opsporing en vervolging. Voor een zuivere
discussie moeten telefonie en internet in dezen worden gescheiden. De kans
dat onschuldige burgers worden lastig gevallen met verdachtmakerij is vele
malen groter bij internet dan bij telefonie, omdat duizenden computers met
elkaar communiceren wat de kans op fouten vergroot, terwijl er bij telefonie
sprake is van een één op één-verhouding. De telefoniesector
is bereid gegevens die nu al worden bewaard langer te bewaren en dit na verloop
van tijd te evalueren. De maatschappelijke en financiële kosten van het
bewaren van internetgegevens zullen gigantisch zijn. Het is de vraag of het
eventuele voordeel van de opslag daar tegen opweegt. Is de minister bereid
om indien decentrale opslag veiliger is dan centrale opslag, de (dure) aanpassing
van de systemen van de providers te bekostigen?Tijdens het rondetafelgesprek bleek dat iedereen beseft dat er iets moet
gebeuren, dat er al wordt bewaard en dat er waarschijnlijk langer en meer
bewaard zal gaan worden, maar ook bleek dat iedereen wil dat dit proportioneel
gebeurt en dat eindelijk wordt gemeld wat de noodzaak van het bewaren is.In reactie op een interruptie wijst mevrouw Albayrak erop dat CDA-Eerste-Kamerlid
Franken heeft gesteld dat het Erasmusrapport is gebaseerd op de interviews
waarin slechts wensenlijstjes van de politie zijn opgetekend en dat dit te
weinig wetenschappelijke onderbouwing is voor de stelling dat het nuttig en
noodzakelijk is om meer gegevens te bewaren en langer.De heer Weekers (VVD) memoreert dat zijn fractie
kritisch maar constructief is geweest vanaf het begin van de discussie over
dataretentie. Het Erasmusonderzoek, dat de fractie niet nodig vond, heeft
wel indrukwekkende gegevens opgeleverd over het aantal zeer ernstige zaken
die de afgelopen jaren konden worden opgelost door middel van het gebruik
van telefoniegegevens. Via communicatielijnen kunnen hele netwerken worden
blootgelegd. Het is betrekkelijk nieuw dat de communicatie zich verlegt van
klassieke telefonie via mobiele telefonie naar internettelefonie en andere
communicatie via internet, maar de ervaring met telefoontaps en gebruikmaking
van verkeersgegevens van vaste en mobiele telefonie rechtvaardigt
de verwachting dat internetgegevens zeer belangrijk zullen zijn in het kader
van de opsporing. Als bij de opslag die gegevens buiten beschouwing worden
gelaten, zal op den duur de telefoontap als opsporingsmiddel onbruikbaar worden
gemaakt. Wat de opslag van internetgegevens betreft, moeten er nog wel veel
vragen worden beantwoord, bijvoorbeeld over wat zinnig is om te bewaren en
over de kosten. Bovendien dient er ook volgens de heer Weekers een evaluatiebepaling
te worden opgenomen om over enkele jaren te kunnen vaststellen of de opslag
heeft gebracht wat er nu van wordt verwacht. De suggestie van mevrouw Van
der Laan om tevens een horizonbepaling op te nemen, is zeer sympathiek. De
Nederlandse regering zal dat in de Europese discussie moeten inbrengen, maar
in het onderhandelingsproces van de Europese besluitvorming haalt men niet
altijd binnen wat men wil. Wel is het goed om de minister met een aantal nadrukkelijke
wensen van de Kamer op pad te sturen.Desgevraagd beaamt de heer Weekers dat telefoontaps en bewaarplicht twee
verschillende dingen zijn die dezelfde communicatiemiddelen betreffen. Het
is waar dat het nu al mogelijk is verkeersgegevens te gebruiken om ernstige
zaken op te lossen, maar waar de criminaliteit zich niet aan grenzen houdt,
is het noodzakelijk te proberen het opvragen van dit soort gegevens Europees
te regelen. Tijdens het rondetafelgesprek is naar voren gebracht dat het van
belang is om van tevoren te weten wat er moet worden bewaard en wat niet.
Bij de bepaling van wat er moet worden bewaard door telefonie- en internetbedrijven
moet zoveel mogelijk worden aangesloten bij de bedrijfsmatige processen. Het
langer bewaren van gegevens die toch al worden opgeslagen, is prima, maar
terughoudendheid is geboden bij het introduceren van een vergaarplicht. Daar
zijn deze bedrijven niet voor. Daarom is het interessant om van de minister
te horen dat men via de bewaarplicht wil laten bewaren wat nog niet wordt
bewaard. De heer Weekers is bezorgd over het Commissievoorstel met de comitologieregeling
die het mogelijk maakt dat een aantal ambtenaren gezamenlijk, zonder enige
democratische controle, besluit de set te bewaren gegevens op te rekken. Ook
hij wil weten wat het gaat kosten en wie er betaalt. De telefoon- of internetgebruiker
of de belastingbetaler? Wordt dit Europees geregeld?De heer Weekers kan zich vinden in de gedachte van een bewaarplicht, zij
het met enkele kritische kanttekeningen. Hij is het eens met de heer Kohnstamm
dat de gegevens moeten worden bewaard in een bijna niet te kraken kluis en
dat justitiële toestemming nodig is voor het bekijken ervan. Oud-Kamerlid
mevrouw Griffith heeft al aangegeven dat de VVD-fractie een voorkeur heeft
voor toetsing door de rechter-commissaris in plaats van door de officier van
justitie. De heer Weekers is het niet met de heer Kohnstamm eens dat de gegevens
alleen beschikbaar mogen zijn in geval van verdenking van terrorisme. Zijns
inziens moeten de gegevens ook toegankelijk zijn in geval van verdenking van
moord, ernstige verkrachting of zware criminaliteit. Op zichzelf is hij het
wel met de heer Kohnstamm eens dat voor de informatie moet worden betaald,
opdat de informatievrager kostenbewust wordt.De heer Weekers is het met mevrouw Albayrak eens dat er sprake is van
procedureel gerommel binnen het Europees besluitvormingskader en vraagt de
minister duidelijk te maken welke procedures er nu worden gevolgd.Het antwoord van de ministerDe minister schetst de huidige door hem niet
te beïnvloeden situatie met een ontwerpkaderbesluit en een Commissievoorstel.
Tijdens de Informele Raad in Newcastle is afgesproken primair te praten over
de richtlijn en uiterlijk in december een beslissing te nemen over de ontwerprichtlijn
of, als die nog niet klaar is, het ontwerpkaderbesluit. Wegens de eerdere standpuntbepaling van de Kamer heeft de minister niet aan deze discussie
deelgenomen. De nationale parlementen worden uitgeschakeld doordat er een
ontwerprichtlijn is waarover in het Europees Parlement wordt overlegd met
de Europese Commissie en het voorzittende land. Hij beaamt dat Nederlandse
ambtenaren in Brussel meespreken en dat de Kamer de ambtenaren als het ware
via hem controleert. Het ontwerpkaderbesluit en de ontwerprichtlijn stemmen
met elkaar overeen inzake de soorten te bewaren gegevens en de bewaartermijnen.
De minister stelt dat het ontwerpkaderbesluit conform de daarvoor geldende
procedure door andere lidstaten op tafel is gebracht en dat hij niet kan eisen
dat het wordt ingetrokken. Wel kan en zal hij, indien lidstaten erover door
willen discussiëren, er tijdens de komende JBZ-Raad op wijzen, dat een
kaderbesluit bij unanimiteit moet worden genomen, dat ingevolge de Goedkeuringswet
Amsterdam beide Kamers der Staten-Generaal met het ontwerpkaderbesluit moeten
instemmen en dat de kans daarop zeer gering, zo niet nihil is, maar dat er
voor richtlijnen een andere besluitvormingsprocedure geldt en dat er in de
Tweede Kamer een voorkeur bestaat voor de weg van de richtlijn. Bij richtlijnen
geldt onder andere vaak de figuur van een comité voor technische aanpassingen,
zoals opgenomen in artikel 5.6 van het Commissievoorstel dat betrekking heeft
op aanpassing van de technische bijlage. Het gaat daarbij niet om de bepalingen
in artikel 4 van de ontwerprichtlijn over de categorieën gegevens die
moeten worden bewaard of om de in artikel 7 neergelegde termijn van bewaring,
maar om de specificatie in de bijlage van wat de onderscheiden categorieën
inhouden. Het is een kwestie van delegatie van bevoegdheden. Onder andere
in besluit 1999/468EEG wordt geregeld onder welke omstandigheden aanpassing
kan plaatsvinden. Of aan de criteria wordt voldaan, wordt rechterlijk getoetst.
Zo’n comitéprocedure kan zinvol zijn, omdat technische wijzigingen
anders pas kunnen worden doorgevoerd als de laatste lidstaat ermee heeft ingestemd,
wat lang kan duren. De minister meent dat de comitéregeling inhoudt
dat als een meerderheid van de lidstaten voor regeling bij richtlijn is, die
weg wordt gevolgd. De bewindsman kan nog niet beoordelen of Nederland alleen
zal staan als het zich tegen een comité verzet. Dat zal tijdens de
verdere discussie blijken.In reactie op de bij interruptie gemaakte opmerking dat via comitologie
bijvoorbeeld het vastleggen van tussentijdse locaties zou kunnen worden ingevoerd
en dat het ongewenst is dat aldus de reikwijdte van het besluit wordt aangepast,
wijst de minister erop dat dit mechanisme inherent is aan datgene wat de Kamer
zelf wenst: een richtlijn. In de onderhandelingen over het net gepresenteerde
Commissievoorstel zal blijken of er een meerderheid voor deze regeling is.
Bij interruptie wordt erop gewezen dat Commissaris Frattini al heeft aangekondigd
dat via comitologie ook de niet-totstandgekomen gesprekken zullen worden opgeslagen.
De minister wil niet op voorhand een standpunt innemen in dezen, omdat men
bij onderhandelingen niet vanaf het begin alle kaarten op tafel moet leggen,
maar wijst erop dat hij al heeft gemeld dat zijns inziens niet-geslaagde verbindingen
niet in de lijsten moeten worden opgenomen. Houdt de comitéprocedure
in, dat het mogelijk is om langs deze weg tot drastische uitbreiding van de
zorgvuldig afgewogen lijsten van te bewaren gegevens te komen, dan voelt hij
weinig voor deze procedure.De Commissie heeft initiatief- en voorstelrecht. Een Commissievoorstel
moet in beginsel worden behandeld, tenzij de Raad het unaniem afstemt. Wordt
het niet behandeld, dan kan het langdurig in de Raad blijven circuleren, net
als sommige wetsontwerpen bij de Kamer.In artikel 8 van het Commissievoorstel gaat het wat het «undue delay»
betreft, om gegevens die volgens de wet bewaard moet blijven en over de toegankelijkheid
waarvan door de officier van justitie wordt beslist conform artikel 126n van
het Wetboek van Strafvordering. De uitvoeringswetgeving in Nederland komt
nog aan de orde. Er is een eindeloze discussie mogelijk over nut, noodzaak en proportionaliteit,
mede gelet op de kosten. De minister gaat ervan uit dat geen enkel onderzoek
in dezen ooit de noodzaak van een opsporingsmiddel kan aantonen, want dat
zou betekenen dat er geen opsporing mogelijk zou zijn zonder dat opsporingsmiddel,
terwijl voor opsporing verschillende instrumenten ter beschikking staan. Wel
is in het Erasmusonderzoek het nut voor opsporingsonderzoek aangetoond van
gegevens die nu al worden bewaard. Waar is geconstateerd dat tijdens zwaardere
onderzoeken doorgaans niet al binnen de huidige bewaartermijn gerichte behoefte
is gebleken aan toegang tot de opgeslagen gegevens, volgt daaruit voor Nederland
de theoretische constatering dat het nut van de gegevensopslag voor opsporingsonderzoek
zal toenemen als de gegevens langer worden bewaard en dat men selectiever
toegang zal vragen, omdat men weet dat de gegevens niet binnen drie maanden
worden vernietigd. Uitgaande van het aangetoonde nut, moet worden geconcludeerd
dat het wenselijk is dat men op voorhand weet welke gegevens worden bewaard
en gedurende welke tijd, zodat men niet afhankelijk is van wat de verschillende
providers doen.In reactie op een interruptie merkt de minister op dat de in artikel 8
EVRM genoemde beperkingen niet van dien aard zijn dat moet worden gelezen:
tenzij de democratische rechtsstaat niet kan bestaan zonder deze beperking,
is de beperking niet toegestaan. Het gaat in dit artikel om beperkingen die
redelijkerwijs nodig zijn om als democratische staat te functioneren. Daartoe
behoren ook de strafrechtelijke bescherming van de rechtsorde en de mogelijkheid
om criminaliteit tegen te gaan en op te sporen.Volgens de bewindsman gaat het in dit debat om de constatering dat gegevensopslag
wenselijk is en dat opsporingen die zonder opslag mislukken mét opslag
slagen. Dat betekent niet dat deze gegevens doorslaggevend zijn. De gegevens
zijn een element in de schakel van opsporing en feiten. Vanuit dat gegeven
is, uitgaande van de normale duur van onderzoeken, de lengte van de opslag
bepalend. Vandaar dat wordt gedacht aan een jaar voor telefoniegegevens en
aan opslag van soortgelijke gegevens bij de providers. Waar is geconstateerd
dat het bewaren van telefoniegegevens nuttig is, is het bewaren van internetgegevens
evenzeer nuttig en wenselijk, zeker nu het steeds meer mogelijk wordt om van
telefonie te wisselen naar internet. Dit zal ook gelden voor gegevens over
communicatie via mobiele telefoons of andere communicatievormen die mogelijk
worden. De mogelijkheden om gegevensopslag te omzeilen moeten zoveel mogelijk
worden beperkt. De minister heeft in zijn brief aan de Eerste Kamer in antwoord
op vragen van de heer Franken erop gewezen dat het bij de aan de orde zijnde
opslag van internetgegevens niet gaat om de grote aantallen waarop de berekeningen
van de opslagkosten berustten, maar om een zeer beperkte lijst van gegevens
en een zeer beperkt aantal figuren van opsporing. De berekeningen waren gebaseerd
op de oorspronkelijke gedachte om ook de routeringsgegevens van de communicatie
en de gegevens over bezoeken aan websites op te slaan. Daarvan is afgezien.
Het gaat nu om het statische en dynamische IP-adres van degene die de communicatie
initieert en van de geadresseerde, de datum en tijd van de internetsessie
dan wel de communicatie en enkele gegevens over de apparatuur. Volgens de
technici gaat het dan om een vrij gelimiteerde hoeveelheid bestanden.Vervolgens moet de vraag worden beantwoord wie deze gegevens moet opslaan.
In het geval dat de overheid de gegevens op haar kosten centraal opslaat in
een kluis, hoeven de providers alleen maar een programma te installeren waarmee
de gegevens iedere avond naar de kluis worden gestuurd. De minister vermag
niet in te zien dat de opslag van telefoniegegevens wezenlijk afwijkt van
de opslag van internetgegevens, al zal door de frequentie waarmee internet
wordt gebruikt de omvang ervan groter zijn. Als de opslag geschiedt in een
centrale kluis van de overheid, is primair de vraag of de overheid
de capaciteit kan garanderen die nodig is. De providers maken dan alleen kosten
voor het verzenden van de gegevens naar de kluis. Zou worden gekozen voor
opslag bij de afzonderlijke providers, dan ontstaat er een ander kostenplaatje.
In de discussie over de kosten is thans sprake van een misverstand, omdat
men uitgaat van verschillende gegevens. De stelling dat het Erasmusrapport
niet wetenschappelijk is omdat het op interviews berust, geldt ook voor de
bezwaren.De minister benadrukt dat de toegang tot de opgeslagen gegevens door de
nationale wetgever wordt bepaald. Vooralsnog zijn voor Nederland van toepassing
de bepalingen in artikel 126n t/m u, na en ua van het Wetboek van Strafvordering.
Voor de toegang tot de gegevens is een duidelijke verdenking nodig, zodat
gericht kan worden gezocht. De heer Kohnstamm stelt terecht dat zal moeten
worden bekeken aan welke eisen de opslag moet voldoen om onterechte toegang
onmogelijk te maken. De bewindsman is het ermee eens dat de toegang niet moet
worden beperkt tot terroristische misdrijven.Zeker gegeven het gebrek aan ervaring met de opslag van internetgegevens,
is de bewindsman niet voor een level playing field in geheel Europa, maar
wil hij de termijn voor de opslag om te beginnen op een halfjaar te bepalen.
Indien dat nuttig blijkt, kan die dan later worden verlengd tot een jaar.
De vernietiging van de opgeslagen gegevens na afloop van de bewaartermijn
zal een automatisch onderdeel van de programmatuur moeten zijn, wat bij centrale
opslag het best gewaarborgd zal zijn. Overigens kan bij opslag door de overheid
de Archiefwet in beeld komen. De opslag wordt in het ontwerpkaderbesluit noch
in de ontwerprichtlijn geregeld. Over de vorm waarin deze zal gebeuren, zal
ieder land afzonderlijk op het daartoe geëigende moment moeten discussiëren.
Bij die discussie zullen de verschillende wetgevingsbelangen aan de orde komen.Als de overheid moet betalen, is het niet onlogisch om bij gelijkwaardige
voorwaarden te kiezen voor de goedkoopste vorm van opslag. Uit een oogpunt
van privacy is de toegang op een centrale plaats beter te regelen. Bovendien
zal meer gespreide opslag op den duur duurder zijn dan centrale opslag. De
kosten van de opslag zijn afhankelijk van de bewaartermijn en het aantal gegevens
dat moet worden bewaard. De minister verwacht dat de kosten beheersbaar zijn,
maar ook dat de kosten een reden kunnen zijn om voor internetgegevens een
andere opslagtermijn te kiezen dan voor telefoniegegevens. Het kostenplaatje
is onderdeel van het overleg met de providers. Zodra er een reëel beeld
van is, zal hij de Kamer daarover inlichten. De vraag is wat de overheid moet
bekostigen: de meerkosten of de normale kosten. Bij telefoontaps is uitgangspunt
dat de structurele kosten moeten worden betaald door de provider, omdat het
gaat om een normaal onderdeel van diens werkzaamheden, en dat de eventuele
kosten van aftappen worden betaald door de overheid, zij het dat recentelijk
een besluit is genomen om wat er aan kosten in rekening wordt gebracht te
uniformeren. De bewindsman is er zich van bewust dat in de ontwerprichtlijn
staat dat de opslagkosten moeten worden betaald door de lidstaten, waarbij
dan natuurlijk de vraag is wat die kosten precies zijn.Onderdeel van het ontwerpkaderbesluit zijn de bepalingen over de rechtshulp.
Dat aspect kan niet worden geregeld op basis van de artikelen over de interne
markt en de concurrentievoorwaarden op de interne markt. Er wordt van uitgegaan
dat ook als de bewaarplicht bij richtlijn wordt geregeld ,de rechtshulpbepalingen
zullen worden geregeld bij kaderbesluit.Ingaande op de vragen over de effectiviteit beaamt de minister dat het,
gegeven de beschikbare communicatiemiddelen, altijd mogelijk is om zich aan
de gegevensopslag te onttrekken. Hij heeft er in de stukken op gewezen dat
bij communicatie ook de ontvangende kant sporen kan opleveren. Voor de meeste
opsporingstechnieken geldt dat er mogelijkheden zijn om eraan
te ontkomen. Het is mogelijk dat bij invoering van deze opslag een bepaald
segment van de criminaliteit andere communicatiemiddelen gaat gebruiken, maar
zeker als de bewaartermijnen langer zijn, kan men teruggaand in het verleden
contacten ontdekken die zijn gelegd op het moment dat de betrokkenen zelf
er nog niet aan dachten zich te onttrekken aan de betreffende communicatiewijze.De minister veronderstelt dat bij het rondetafelgesprek is gebleken dat
men bij aansluiting bij de bedrijfsmatige processen te zeer afhankelijk is
van de bewaarpraktijk bij iedere provider afzonderlijk en dat daarbij de concurrentieverhoudingen
een rol gaan spelen. Het is daarom gewenst om te werken met een uniforme lijst
van te bewaren gegevens en een uniforme bewaartermijn. Dat houdt per definitie
een afwijking in van wat de bedrijven nu doen.Een aantal van de heden gestelde vragen komt in wezen aan de orde bij
de uitvoeringswetgeving. Het gaat er nu om of de Kamer het redelijk vindt
om in Europees verband de opslag te regelen van de op de lijst opgenomen gegevens
voor de vermelde duur, eventueel onder de in de ontwerprichtlijn genoemde
voorwaarde over de kosten.Evaluatie is zonder meer zinvol en is in wezen verkapt opgenomen in de
comitologieregeling, die inhoudt dat regelmatig wordt geëvalueerd of
bepalingen moeten worden aangepast en die voorziet in een eenvoudige methode
van aanpassing, die overigens een zorgvuldige beoordeling verdient. De bewindsman
meent dat een evaluatie op Europees niveau nodig is. Ook het kaderbesluit,
mocht dat er komen, zal een evaluatiebepaling moeten bevatten. Van een horizonbepaling
is hij, zeker in het kader van een regeling van de Europese Unie, geen voorstander.
Immers, dan kan een enkele lidstaat continuering van de regeling blokkeren.De minister sluit zijn antwoord af met de vaststelling dat naar zijn mening
inhoudelijk kan worden ingestemd met het pakket dat er nu ligt, de vorm waarin
het wordt gegoten daargelaten, en met de bewaartermijn van een jaar voor telefoniegegevens
en van een halfjaar voor internetgegevens.De voorzitter van de vaste commissie voor Justitie,De Pater-van der MeerDe voorzitter van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,Noorman-den UylDe voorzitter van de vaste commissie voor EU-Zaken,Van HeterenAdjunct-griffier van de vaste commissie voor Justitie,De Groot XNoot1Samenstelling:Leden: Van de Camp (CDA), Klaas de Vries (PvdA), Van Heemst (PvdA), Vos
(GroenLinks), Rouvoet (ChristenUnie), De Wit (SP), Albayrak (PvdA), Luchtenveld
(VVD), Wilders (Groep Wilders), Weekers (VVD), De Pater-van der Meer (CDA),
voorzitter, Çörüz (CDA), Verbeet (PvdA), ondervoorzitter,
Wolfsen (PvdA), Jan de Vries (CDA), Van Haersma Buma (CDA), Eerdmans (LPF),
Van Vroonhoven-Kok (CDA), Varela (LPF), Van Fessem (CDA), Straub (PvdA), Nawijn
(Groep Nawijn), Van der Laan (D66), Visser (VVD), Azough (GroenLinks), Van
Egerschot (VVD).Plv. leden: Jonker (CDA), Dijsselbloem (PvdA), Timmer (PvdA), Halsema
(GroenLinks), Van der Staaij (SGP), Van Velzen (SP), Tjon-A-Ten (PvdA), Van
Baalen (VVD), Blok (VVD), Hirsi Ali (VVD), Aasted Madsen-van Stiphout (CDA),
Jager (CDA), Van Heteren (PvdA), Arib (PvdA), Buijs (CDA), Sterk (CDA), Kraneveldt
(LPF), Joldersma (CDA), Van As (LPF), Ormel (CDA), Van Dijken (PvdA), Lambrechts
(D66), Van Schijndel (VVD), Karimi (GroenLinks), Örgü (VVD), Kalsbeek
(PvdA), Vergeer (SP).XNoot2Samenstelling:Leden: Kalsbeek (PvdA), Van Heemst (PvdA), Noorman-den Uyl (PvdA), voorzitter,
Vos (GroenLinks), De Wit (SP), Van Beek (VVD), ondervoorzitter, Van der Staaij
(SGP), Luchtenveld (VVD), Wilders (Groep Wilders), De Pater-van der Meer (CDA),
Duyvendak (GroenLinks), Spies (CDA), Eerdmans (LPF), Sterk (CDA), Van der
Ham (D66), Haverkamp (CDA), Van Fessem (CDA), Smilde (CDA), Straub (PvdA),
Nawijn (LPF), Boelhouwer (PvdA), Dubbelboer (PvdA), Van Hijum (CDA), Nijs
(VVD), Van Schijndel (VVD).Plv. leden: Klaas de Vries (PvdA), Dijsselbloem (PvdA), Fierens (PvdA),
Halsema (GroenLinks), Kant (SP), Weekers (VVD), Slob (ChristenUnie), Hirsi
Ali (VVD), Szabó (VVD), Rambocus (CDA), Van Gent (GroenLinks), Çörüz
(CDA), Van As (LPF), Van Haersma Buma (CDA), Koşer Kaya (D66), Van
Bochove (CDA), Algra (CDA), Hamer (PvdA), Hermans (LPF), Leerdam (PvdA), Wolfsen
(PvdA), Eski (CDA), Balemans (VVD), Van der Sande (VVD), Vergeer (SP).XNoot3Samenstelling:Leden: Dijksma (PvdA), De Haan (CDA), Koenders (PvdA), Atsma (CDA), Karimi
(GroenLinks), Timmermans (PvdA), Van Bommel (SP), Albayrak (PvdA), Van der
Staaij (SGP), Waalkens (PvdA), Weekers (VVD), Balemans (VVD), Van Baalen (VVD),
Van Winsen (CDA), Van den Brink (LPF), Herben (LPF), Duyvendak (GroenLinks),
Van Velzen (SP), De Nerée tot Babberich (CDA), Van Heteren (PvdA),
voorzitter, Van Dijk (CDA), Dubbelboer (PvdA), Van der Laan (D66), Hirsi Ali
(VVD), Brinkel (CDA), Szabó (VVD), Jonker (CDA).Plv. leden: Kruijsen (PvdA), Hessels (CDA), Leerdam (PvdA), Çörüz
(CDA), Halsema (GroenLinks), Bussemaker (PvdA), De Wit (SP), Eijsink (PvdA),
Rouvoet (ChristenUnie), Douma (PvdA), Wilders (Groep Wilders), Veenendaal
(VVD), Algra (CDA), Varela (LPF), Van As (LPF), Vos (GroenLinks), Vergeer
(SP), Ormel (CDA), Duivesteijn (PvdA), Buijs (CDA), Fierens (PvdA), Dittrich
(D66), Van Schijndel (VVD), Ferrier (CDA), Dezentjé Hamming (VVD),
Spies (CDA). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-23490-398.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl