Duurzaamheid intensieve veehouderij; Rapport
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-23 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 31478, nr. 2

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer

12-06-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

31478 nr. 2

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamInhoudDEEL I: CONCLUSIES, AANBEVELINGEN EN BESTUURLIJKE REACTIES1 OVER DIT ONDERZOEK1.1 Beleid rond duurzaamheid intensieve veehouderijInternationale contextVierde Nationaal MilieubeleidsplanKabinetsstandpunt «Toekomst veehouderij»Visie minister van LNV1.2 Afbakening onderwerp1.3 Probleem- en doelstelling2 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN2.1 DierenwelzijnBeleidTabel 1. Trage inwerkingtreding van regelgeving rond
fysieke ingrepen bij dierenControle op nalevingStimulerende instrumentenDierenwelzijnsindexEtiketteringInnovatie, onderzoek en experimenteerruimteFiscale beleidsinstrumentenAanbevelingen2.2 Reductie ammoniakemissiesBeleidTabel 2. Ingezette instrumenten die (mede) tot doel
hebben de ammoniakemissies terug te dringenTabel 3. Meest effectieve instrumenten gericht op
ammoniakreductieBedreigingen voor behalen Europese doelstellingEffecten op de natuurAanbevelingen2.3 InnovatieBeleidSubsidiesDebattenProgramma voor kennisnetwerkenZicht op resultatenAanbeveling3 REACTIE MINISTERS EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMER3.1 Reactie ministers3.1.1 Dierenwelzijn3.1.2 Reductie ammoniakemissies3.1.3 Innovatie3.2 Nawoord Algemene RekenkamerDierenwelzijnReductie ammoniakemissiesInnovatieOverzicht van belangrijkste conclusies, aanbevelingen
en toezeggingenDEEL II: ONDERZOEKSBEVINDINGEN1 INLEIDING2 INTENSIEVE VEEHOUDERIJ: OMVANG, BELEID EN FINANCIERING2.1 Omvang van de intensieve veehouderij2.2 Beleid rond duurzaamheid intensieve veehouderijInternationale contextVierde Nationaal MilieubeleidsplanKabinetsstandpunt «Toekomst veehouderij»Visie minister van LNVHet LNV-beleid voor de sector2.3 Financiering van het beleid3 DIERENWELZIJN3.1 Doelstellingen dierenwelzijnsbeleidTerughoudende rol ministerGeen duidelijkheid over beoogde prestaties en effectenGeen evaluatiesVan koploperspositie naar EU-norm3.2 Beleidsinstrumenten3.3 Wet- en regelgeving3.3.1 AlgemeenKaderwet dierenwelzijnHuisvestingIngrepenOvergangstermijnenControle en handhaving3.3.2 VarkenssectorHuisvestingIngrepenControle en nalevingTabel 1. Nalevingspercentages van het varkensbesluit3.3.3 PluimveesectorHuisvestingIngrepenControle en naleving3.3.4 VleeskalverensectorHuisvestingIngrepenControle en naleving3.4 Stimulering en facilitering3.4.1 Welzijnsmeter (dierenwelzijnsindex)3.4.2 Etikettering3.4.3 Innovatie, onderzoek en experimenteerruimte3.4.4 Fiscale beleidsinstrumenten3.4.5 De rol van de consument3.5 Bereikte effecten3.5.1 Effecten op het dierDierenwelzijnsverbetering in de veehouderijsector vanaf 1990Natuurlijk gedrag: onderzoek van de Raad voor DieraangelegenhedenTabel 2. Natuurlijke gedragingenOngerief bij dieren: onderzoek ASGWelzijnsscores voor leghennen en varkens: onderzoek van
de WURUitval (sterfte) van dieren: gegevens LEI/CBS3.5.2 Maatschappelijke kosten4 REDUCTIE AMMONIAKUITSTOOT4.1 Doelstellingen ammoniakreductiebeleidMilieuprobleem door ammoniakemissiesVermindering emissies in Europees verbandNationale doelstellingenTabel 3. Sectordoelen ammoniakemissie 2010 voor NEC
en realisatie emissies in 2005. Emissiegegevens in ktonTabel 4. Doelstellingen voor ammoniakemissies in
de landbouw (in kton)Doelstellingen voor stikstofdepositieTabel 5. doelen stikstofdepositie heel Nederland
in mol/ha stikstof4.2 BeleidsinstrumentenTabel 6. Beleidsinstrumenten die (mede) tot doel
hebben ammoniakemissies terug te dringen4.2.1 Mestwetgeving4.2.2 Besluit huisvesting4.2.3 Natuurbeschermingswet en Wet ammoniak en veehouderij4.2.4 Luchtwassers4.2.5 Regeling beëindiging veehouderijtakken4.2.6 Vamil/MIA4.2.7 Reconstructiebeleid4.2.8 Afspraken over veevoeder voor de melkveehouderij4.3 Bereikte (intermediaire) effectenTabel 7. Bereikte ammoniakuitstootreducties 1990–2006,
uitgesplitst per sector van de economie4.4 Nog te bereiken effecten4.4.1 De 2010-doelstellingOngewisse ontwikkelingen in de melkveesectorUitstel invoering Besluit huisvestingHet «ammoniakgat»4.4.2 Vermindering van stikstofdepositie5 INNOVATIE5.1 Doelstellingen innovatiebeleid LNV5.2 Beleidsinstrumenten5.2.1 Stimuleringsregeling innovatie markt en concurrentiekrachtPeriode 1997–1999Periode 2005–20065.2.2 Netwerken in de veehouderij5.3 Bereikte effecten5.3.1 Evaluatie5.3.2 InnovatiemonitorBIJLAGE 1GEBRUIKTE AFKORTINGENBIJLAGE 2OVERGANGSTERMIJNENBIJLAGE 3ONDERZOEKSAANPAKLITERATUUR PublicatiesWet- en regelgeving
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 31478Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 5,6 Mb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
31 478Duurzaamheid intensieve veehouderijnr. 2RAPPORTInhoudDEEL I: CONCLUSIE,
AANBEVELINGEN EN BESTUURLIJKE REACTIES5   1Over dit onderzoek71.1Beleid rond duurzaamheid intensieve
veehouderij71.2Afbakening onderwerp10 1.3Probleem- en doelstelling10    2Conclusies en aanbevelingen122.1Dierenwelzijn132.2Reductie ammoniakemissies18 2.3Innovatie23   3Reactie ministers en nawoord Algemene Rekenkamer253.1Reactie ministers253.1.1Dierenwelzijn25 3.1.2Reductie ammoniakemissies26 3.1.3Innovatie27 3.2Nawoord Algemene Rekenkamer27    Overzicht
van belangrijkste conclusies, aanbevelingen en toezeggingen29   DEEL
II: ONDERZOEKSBEVINDINGEN31   1Inleiding33   2Intensieve veehouderij: omvang, beleid en financiering342.1Omvang van de intensieve veehouderij34 2.2Beleid rond duurzaamheid intensieve
veehouderij35 2.3Financiering van het beleid38   3Dierenwelzijn403.1Doelstellingen dierenwelzijnsbeleid40 3.2Beleidsinstrumenten413.3Wet- en regelgeving41 3.3.1Algemeen413.3.2Varkenssector44 3.3.3Pluimveesector473.3.4Vleeskalverensector50 3.4Stimulering en facilitering52 3.4.1Welzijnsmeter (dierenwelzijnsindex)52 3.4.2Etikettering533.4.3Innovatie, onderzoek en experimenteerruimte543.4.4Fiscale beleidsinstrumenten55 3.4.5De rol van de consument55 3.5Bereikte effecten563.5.1Effecten op het dier56 3.5.2Maatschappelijke kosten60    4Reductie ammoniakuitstoot614.1Doelstellingen ammoniakreductiebeleid614.2Beleidsinstrumenten65 4.2.1Mestwetgeving654.2.2Besluit huisvesting664.2.3Natuurbeschermingswet en Wet
ammoniak en veehouderij664.2.4Luchtwassers67 4.2.5Regeling beëindiging veehouderijtakken68 4.2.6Vamil/MIA694.2.7Reconstructiebeleid70 4.2.8Afspraken over veevoeder voor
de melkveehouderij70 4.3Bereikte (intermediaire) effecten71 4.4Nog te bereiken effecten72 4.4.1De 2010-doelstelling724.4.2Vermindering van stikstofdepositie73   5Innovatie765.1Doelstellingen innovatiebeleid
LNV76 5.2Beleidsinstrumenten775.2.1Stimuleringsregeling innovatie
markt en concurrentiekracht78 5.2.2Netwerken in de veehouderij805.3Bereikte effecten80 5.3.1Evaluatie805.3.2Innovatiemonitor81 Bijlage 1Gebruikte afkortingen83   Bijlage 2Overgangstermijnen84Bijlage 3Onderzoeksaanpak85    Literatuur87DEEL I: CONCLUSIES, AANBEVELINGEN EN BESTUURLIJKE REACTIES1 OVER DIT ONDERZOEKDe Algemene Rekenkamer heeft onderzoek gedaan naar de intensieve veehouderij:
de bedrijfstak waarin onder meer varkens, kippen en kalveren op een relatief
klein oppervlak «niet grondgebonden» worden gehouden.Wij zijn nagegaan in hoeverre de rijksoverheid slaagt in haar streven
om de intensieve veehouderijsector duurzamer te maken.1 We hebben dit beoordeeld aan de hand van drie aspecten van deze sector:1. het dierenwelzijn;2. de ammoniakuitstoot uit dierlijke mest; en3. de innovatie van de bedrijfstak.De rijksoverheid heeft voor deze drie aspecten prestatie- en/of effectdoelstellingen
geformuleerd. Wij zijn nagegaan wat de verantwoordelijke bewindspersonen van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieu (VROM) concreet doen om deze doelstellingen te verwezenlijken,
en wat dat oplevert.In dit deel I bespreken we de conclusies en aanbevelingen waartoe het
onderzoek heeft geleid (hoofdstuk 2). Daaraan voorafgaand geven we enige inleidende
informatie over het Nederlandse beleid op het gebied van het verduurzamen
van de intensieve veehouderij (§ 1.1). Aansluitend lichten we de
afbakening van ons onderwerp en de doel- en probleemstelling van het onderzoek
kort toe (§ 1.2–1.3). De reacties die de ministers van LNV
en van VROM op het onderzoek hebben gegeven bespreken we in hoofdstuk 3.Dit rapport telt tevens een deel II; daarin worden de onderliggende bevindingen
van het onderzoek besproken en toegelicht.1.1 Beleid rond duurzaamheid intensieve veehouderijInternationale contextHet streven van de Nederlandse overheid om de intensieve veehouderij duurzamer
te maken maakt deel uit van een bredere, internationale beleidscontext gericht
op duurzame ontwikkeling. De Verenigde Naties hebben in Johannesburg in 2002
een uitvoeringsprogramma vastgesteld voor een aantal duurzame ontwikkelingsthema’s,
waaraan ook Nederland zich heeft gecommitteerd. Nederland heeft inmiddels
een Actieprogramma gemaakt voor duurzame ontwikkeling, bestaande uit een internationale
en een nationale strategie (VROM & BuZa, 2003). Binnen de nationale strategie
voor duurzame ontwikkeling vormt de overgang naar duurzame landbouw één
van negen thema’s.Vierde Nationaal MilieubeleidsplanVolgens het Nationaal Milieubeleidsplan 4 (VROM,
2001) is de landbouwpraktijk in Nederland niet duurzaam. Zij staat op gespannen
voet met de ontwikkeling van de natuur en de biodiversiteit. Intensivering
van de landbouw heeft geleid tot milieuproblemen en een zeer kwetsbaar systeem
(dierziektes, verzuring van het milieu). Het kabinet streeft ernaar dat op
de lange termijn, met 2030 als horizon, een duurzame landbouw is gerealiseerd
binnen sociale, ecologische en economische randvoorwaarden (VROM, 2001, p. 45).2Kabinetsstandpunt «Toekomst veehouderij»Van de verschillende Nederlandse agrarische sectoren (akkerbouw, opengrondstuinbouw,
glastuinbouw, grondgebonden veehouderij en intensieve veehouderij)
kent de intensieve veehouderij de meeste knelpunten als het gaat om duurzaamheid.
De denkgroep-Wijffels concludeerde in 2001 in een rapport over de toekomst
van de veehouderij dat een «herontwerp» van de sector nodig was
en noemde op hoofdlijnen een aantal kenmerken waaraan de Nederlandse veehouderij
omstreeks 2010 zou moeten voldoen (Denkgroep-Wijffels, 2001). In het kabinetsstandpunt Toekomst veehouderij (LNV, 2001b) zijn deze hoofdlijnen
overgenomen. Het kabinet heeft toen als doel geformuleerd dat de Nederlandse
veehouderij binnen tien jaar een duurzaam producerende en functionerende sector
moest zijn die zich door haar kwaliteitsbeleid zou weten te onderscheiden.Visie minister van LNVMedio 2003 heeft de minister van LNV in een brief aan de Tweede Kamer
een analyse gepresenteerd waaruit blijkt dat de intensieve veehouderij tekortkomingen
vertoont op zowel de economische, de ecologische als de sociale randvoorwaarden
voor duurzame landbouw (LNV, 2003c).De economische duurzaamheid van de sector
wordt bedreigd doordat de concurrentiepositie van de intensieve veeteelt overwegend
zwak is.De ecologische duurzaamheid schiet tekort
doordat ondanks inspanningen en resultaten de ecologische kwaliteit van de
sector onder de maat blijft, vooral als gevolg van de hoge belasting van het
milieu met uit mest afkomstige ammoniak. En de sociale
duurzaamheid van de sector ten slotte, staat onder druk door gebrek
aan begrip tussen de ondernemers en (delen van) de samenleving.In 2005 heeft de minister laten weten in het beleid de drie dimensies
van duurzaamheid in onderlinge samenhang te willen beschouwen (LNV, 2005b,
p. 8). Winst op de ene dimensie van duurzaamheid (bijvoorbeeld: verbetering
in de leefomstandigheden van dieren, zodat zij «soorteigen gedrag»
kunnen vertonen) kan immers verlies betekenen op een andere dimensie (gevolgen
voor bijvoorbeeld het milieu of voor de economie). De minister van LNV streeft
ernaar dat bij de beleidsontwikkeling alle drie de dimensies van duurzaamheid
in de afweging worden meegenomen.In haar brief aan de Tweede Kamer van januari 2008 (LNV, 2008a) geeft
de minister aan nog steeds de ambitie te hebben de veehouderij duurzaam te
maken in al zijn facetten. Zij stelt hiervoor een termijn van vijftien jaar
(gerekend vanaf 2008).In figuur 1 worden de hiervoor genoemde doelstellingen vanaf het jaar
2000 voor een duurzame landbouw en veehouderij in een tijdlijn weergegeven.Hoe de doelstellingen voor duurzame landbouw en veehouderij met elkaar
samenhangen, wordt schematisch weergegeven in figuur 2. Zo is een duurzame
veehouderij een «voorwaarde» voor een duurzame landbouw in totaliteit,
en is de veehouderij pas duurzaam als onder andere de gehouden dieren hun
natuurlijk gedrag kunnen vertonen.11.2 Afbakening onderwerpIn aansluiting op het beleid van de minister van LNV hebben we ervoor
gekozen om ook in ons onderzoek naar de intensieve veehouderij de drie dimensies
van duurzaamheid in onderlinge samenhang te belichten. Dit hebben we gedaan
door voor elke dimensie één relevant deelterrein van de intensieve
veehouderij te onderzoeken:• De sociale duurzaamheidsdimensie hebben we onderzocht door in te
zoomen op dierenwelzijn binnen de intensieve veeteelt.
Het gaat daarbij concreet om de huisvesting van dieren en de ingrepen die
bij dieren worden gepleegd, zoals snavelbehandeling en castratie.• De ecologische duurzaamheidsdimensie hebben we onderzocht door
te kijken naar het belangrijkste milieubelastende aspect van de intensieve
veehouderij, te weten de uitstoot van ammoniak
in het milieu vanuit vrijkomende mest van de dieren die worden gehouden in
de intensieve veehouderij (inclusief het melkvee).• De economische duurzaamheidsdimensie hebben we onderzocht door
de aandacht te richten op de innovaties binnen
de intensieve veeteeltsector, gericht op de ontwikkeling van concurrerende,
duurzame productiemethoden.1.3 Probleem- en doelstellingCentraal staat in dit onderzoek in de eerste plaats de vraag in hoeverre
het de rijksoverheid lukt om haar prestatie- en effectdoelstellingen in de
intensieve veehouderij op het gebied van sociale, ecologische en economische
duurzaamheid te realiseren.In de tweede plaats zijn wij nagegaan welke verklaringen kunnen worden
gegeven voor het al dan niet bereiken van prestatie- en effectdoelstellingen.Op basis van onze bevindingen willen wij de betrokken bewindspersonen
van LNV en VROM enkele gerichte aanbevelingen doen waarmee zij de effectiviteit
van het streven van de Nederlandse overheid naar een duurzame veehouderij
kunnen verbeteren.2 CONCLUSIES EN AANBEVELINGENUit ons onderzoek komt als belangrijkste conclusie naar voren dat onduidelijk
is of de ambities die de minister van LNV heeft geformuleerd voor de intensieve
veehouderij, wel binnen bereik zijn te brengen. Er is weliswaar op bepaalde
onderdelen (met name bij de groepshuisvesting van dieren en bij de reductie
van ammoniakuitstoot) enige vooruitgang geboekt, maar over de gehele linie
is van de beleidsresultaten tot op heden weinig bekend.De minister van LNV zet de instrumenten die zij tot haar beschikking heeft
om de gewenste verbeteringen in de sector op het gebied van dierenwelzijn
en innovatie te bereiken, niet voluit in. De minister evalueert bovendien
weinig, waardoor inzicht in de effecten van de instrumenten die wél
worden ingezet, ontbreekt.Onze hoofdconclusie is gebaseerd op de volgende deelconclusies:• De huisvesting van dieren in de intensieve
veehouderij is vanaf de jaren negentig verbeterd, vooral door Europese regelgeving.
Wet- en regelgeving op het gebied van «ingrepen» is echter diverse
malen uitgesteld omdat deze ingrepen soms inherent zijn aan de huidige manier
van dieren houden (snavelbehandeling, couperen van staarten, aanbrengen van
identificatiechips) of «nodig» zijn om tegemoet te komen aan de
wensen van de consument (bijvoorbeeld het castreren van mannelijke biggen
om zogenoemde berengeur1 tegen te gaan).De naleving van de geldende regels wordt door de Nederlandse overheid
niet intensief gecontroleerd. Het Ministerie van LNV heeft ook weinig inzicht
in de uitgevoerde controles. Daarnaast is onduidelijk hoeveel bedrijven onder
een overgangsregeling vallen. Stimulerende instrumenten op het gebied van
dierenwelzijn komen maar langzaam van de grond, omdat het ministerie in de
sector draagvlak zoekt voor te nemen maatregelen. Het dierenwelzijnsbeleid
is door het ministerie nooit geëvalueerd.• Op het gebied van de reductie van ammoniakuitstoot hebben de ministers van VROM en LNV in de periode 1990–2006
veel bereikt.De Europese doelstellingen voor maximale stikstofdepositie op de kwetsbare
natuur (die resulteert uit te hoge ammoniakuitstoot) zijn echter nog niet
behaald. Deze worden ook in de nabije toekomst nog niet bereikt als gevolg
van diverse verstorende factoren. De kwetsbare natuur is zodoende nog onvoldoende
beschermd. Te hoge depositiewaarden doen zich ook voor rond Natura 2000-gebieden,
waarbij de intensieve veehouderij bijdraagt aan de depositie.• De minister van LNV beschouwt «subsidiëring van innovatieve investeringen» binnen de intensieve
veehouderij als instrument om de overgang naar duurzame productiemethoden
te faciliteren.De «Subsidieregeling innovatie markt en concurrentiekracht»
is door haar ministerie nooit geëvalueerd. Ook zijn de resultaten van
de geslaagde gesubsidieerde projecten niet actief verspreid binnen de sector.
Of het innovatiebeleid in zijn geheel genomen effect heeft voor de sector
is evenmin duidelijk; het ministerie heeft hiervoor geen goede indicator(en).
Evenmin is voldoende evaluatieonderzoek verricht.Wij lichten deze deelconclusies in de nu volgende paragrafen toe, waarbij
we per conclusie steeds ook onze aanbevelingen formuleren.2.1 DierenwelzijnBeleidHet kabinet heeft zich in 2001 ten doel gesteld om van de intensieve veehouderij
binnen tien jaar een duurzaam producerende en functionerende sector te maken
die zich door haar kwaliteitsbeleid onderscheidt (LNV, 2001b). Voor de verbetering
van het dierenwelzijn zou dit moeten betekenen dat «gehouden dieren
leven in een omgeving waarin zij hun soorteigen gedrag kunnen vertonen».
Het houderijsysteem is in die streefsituatie aangepast aan het dier, in plaats
van het dier aan het houderijsysteem. De minister streefde er in 2002 naar
dit perspectief binnen tien tot twintig jaar te bereiken (LNV 2002, p. 3).
In 2008 heeft de minister dit streven opnieuw bevestigd, waarbij zij een termijn
van vijftien jaar heeft genoemd (LNV, 2008a).De minister heeft inmiddels onderzoek laten uitvoeren naar wat het soorteigen
gedrag van dieren precies inhoudt en waar in dat verband de grootste welzijnsproblemen
liggen. Er zijn echter nog geen concrete effectindicatoren of streefwaarden
vastgesteld.Wat de regelgeving betreft volgt de minister van LNV sinds 2002 de lijn
dat Nederland in principe geen nieuwe wet- en regelgeving introduceert die
strenger is dan de Europese normen voorschrijven,1
maar wel strenger beleid stimuleert. Er wordt gestreefd naar verbetering van
dierenwelzijn op Europees niveau, zodat de concurrentiepositie van het Nederlandse
bedrijfsleven ten opzichte van het bedrijfsleven in de andere lidstaten behouden
blijft («level playing field»). De inzet richt zich dus vooral
op het handhaven en controleren van bestaande wet- en regelgeving, proberen
in EU-verband wetgeving aan te scherpen, en bedrijven stimuleren om bovenop
de wettelijke voorschriften extra diervriendelijke maatregelen te nemen.De bestaande wet- en regelgeving op het gebied van dierenwelzijn betreft
hoofdzakelijk beperkende en verbodsbepalingen rond de huisvesting en het vervoer
van dieren, alsmede rond welzijnsonvriendelijke methoden voor het houden van
dieren. Ingrepen bij landbouwhuisdieren zijn verboden, tenzij de wet een uitzondering
maakt. Dat is nu nog het geval bij onder andere snavelbehandelen en onverdoofd
castreren bij biggen jonger dan acht dagen. Wet- en regelgeving op het gebied
van ingrepen is een aantal malen uitgesteld (zie tabel 1).Tabel 1. Trage inwerkingtreding van regelgeving rond
fysieke ingrepen bij dierenSectorBesluit/regelingIngangsdatumUiterste datum waarop voorschrift volledig
moet worden nageleefdVarkens/runderenMaximaal twee ingrepen ter
identificatie toegestaan25-01-19961-09-20011e herziening uiterste datum volledige
naleving29-08-20011-09-2002 2e herziening uiterste datum volledige
naleving29-08-20021-11-20023e herziening uiterste datum volledige
naleving31-10-20021-09-2006 4e herziening uiterste datum volledige
naleving18-07-20061-05-2007/1-09-20075e herziening uiterste datum volledige
naleving23-04-20071-01-2008PluimveeBehandelen snavel alleen toegestaan bij kippen
jonger dan tien dagen25-01-19961-09-20011e herziening uiterste datum volledige
naleving29-08-20011-09-2006 2e herziening uiterste datum volledige naleving18-07-20061-09-2011Op het gebied van huisvesting van dieren schrijft de wet eisen voor op
het gebied van bijvoorbeeld een minimumvloeroppervlak per dier, dag- en nachtritme
of ventilatie. Voor de handhaving van deze bepalingen is de Algemene Inspectiedienst
(AID) van het Ministerie van LNV aangewezen.Verder heeft de minister van LNV enkele beleidsinstrumenten in ontwikkeling
om de transparantie rond dierenwelzijn voor het publiek te vergroten. Zo wordt
gewerkt aan een «index» die aangeeft welke mate van welzijn een
bepaald dier heeft gehad (zie hierna). Ook ondersteunt de minister onderzoek
naar innovaties in de sector en zijn er enkele fiscale prikkels geïntroduceerd
om innovatieve investeringen te stimuleren (idem).Over het dierenwelzijnsbeleid zijn sinds 1995 drie beleidsnota’s
verschenen (in 1995, 2002 en 2007). In de nieuwste nota uit 2007 bevestigt
de minister het uitgangspunt dat het perspectief van het dier leidend moet
zijn bij de inrichting van stallen en bedrijfsvoering. Hiervoor staat een
tijdshorizon van vijftien jaar (LNV, 2007c). Deze termijn wordt bevestigd
in haar brief aan de Tweede Kamer in januari 2008 (LNV, 2008a).Over de vraag welke prestaties en effecten met het dierenwelzijnsbeleid
van de minister van LNV zijn bereikt, is echter niet veel bekend. Dit komt
onder andere doordat het dierenwelzijnsbeleid en de afzonderlijke beleidsinstrumenten
die daarvoor worden ingezet, sinds 1995 niet zijn geëvalueerd.Controle op nalevingOm een beeld te krijgen van de mate waarin de intensieve veehouderij voldoet
aan de wet- en regelgeving op het gebied van dierenwelzijn, ontvangt de minister
periodiek informatie van de AID. De minister stelt echter weinig eisen aan
de kwaliteit van deze informatie. De AID heeft bijvoorbeeld als streven om
jaarlijks 5% van de bedrijven te controleren, maar hier wordt niet
op gestuurd. De minister geeft geen opdracht aan de AID om bij te houden of
te rapporteren welk percentage veehouderijbedrijven daadwerkelijk is gecontroleerd.Verder krijgt de AID relatief weinig uren om de totale groep intensieveveehouderijbedrijven te controleren. Dit geringe aantal controle-uren
is bovendien de afgelopen jaren verscheidene keren niet gehaald (onder meer
doordat de AID vrijwel elk jaar niet-ingeplande tijd moet besteden aan crisisbestrijding).
Het zicht op de feitelijke naleving van de dierenwelzijnsregels is daardoor
niet goed. Het totaaloverzicht wordt verder bemoeilijkt doordat onduidelijk
is hoeveel veehouderijbedrijven onder een overgangsregeling vallen, en daarmee
nog niet aan de meest recente regelgeving hoeven te voldoen (zie figuur 3).1 De AID houdt dit niet bij.De streefwaarde voor 2008 voor het nalevingsniveau van de dierenwelzijnsregels
in de intensieve veehouderij is 70%. Dit betreft een gemiddelde voor
de verschillende subsectoren (pluimvee, varkens, kalveren).Uit nalevingsonderzoeken die de afgelopen jaren in de verschillende sectoren
zijn gehouden (zowel door de AID als door anderen), komen wisselende nalevingspercentages
naar voren. Deze variëren van 45% tot 78%. Deze percentages
zijn niet representatief, omdat de controles zowel select als aselect bij
verschillende soorten bedrijven plaatsvinden.De minister van LNV beschikt al met al niet over een betrouwbaar, representatief
beeld van de mate waarin de dierenwelzijnsregels worden nageleefd.Stimulerende instrumentenDierenwelzijnsindexIn navolging van Europees beleid op het terrein van consumenteninformatie
werkt de minister van LNV aan het verbeteren van de informatie op vleesverpakkingen,
onder andere over de mate van welzijn die het dier in kwestie
heeft gehad. Om dergelijke informatie op vlees te kunnen vermelden is een
norm (of stelsel van normen) nodig, op basis waarvan een «dierenwelzijnsindex»
kan worden opgesteld. De ontwikkeling hiervan staat al enige tijd op de politieke
agenda.In de beleidsnota Dierenwelzijn uit 2002 kondigde
de minister van LNV dit instrument al aan. Het streven om in 2005 tot een
dierenwelzijnsindex te komen, is niet gehaald. In november 2006 heeft de minister
de Tweede Kamer laten weten dat in Nederland alleen de kalverensector bereid
is om gezamenlijk een welzijnsindex te ontwikkelen. Eind 2009 zou deze index
voor kalveren klaar moeten zijn.Uit onderzoek blijkt (LEI, 2005a) dat de moeilijkheid van de welzijnsindex
niet zozeer ligt in het ontwikkelen ervan, maar vooral in het vinden van voldoende
draagvlak in de sector om het instrument daadwerkelijk te kunnen gaan invoeren.
Veel veehouders hebben moeite met een dierenwelzijnsindex, omdat ze verwachten
dat daarmee de kosten en administratieve lasten stijgen. Daarnaast verwachten
ze een beperking van de mogelijkheden om zelf een afnemer van hun producten
te kiezen. Zij zouden alleen geïnteresseerd in het instrument kunnen
raken als er vraag naar is vanuit marktpartijen. Het Landbouw-Economisch Instituut
(LEI), dat in 2005 in opdracht van de minister van LNV onderzoek deed naar
de wensen en behoeften van veehouders,1 handelaren
en bedrijven, heeft de minister daarom aanbevolen om de dierenwelzijnsindex
in nauwe relatie met de sector tot stand te laten komen, om zo meer betrokkenheid
te creëren en beter aan te sluiten bij bestaande initiatieven.EtiketteringHet etiketteren van vlees is bedoeld om de consument beter te informeren
over (onder andere) het dierenwelzijn in de veehouderij waar het door hem
gekochte c.q. te kopen vleesproduct vandaan komt.Op EU-niveau bestaat er voor enkele producten uit de veehouderij al enige
vorm van verplichte etikettering. Zo wordt op rundvlees het land van oorsprong
vermeld en op eieren het land van herkomst en het systeem waarin de kippen
worden gehouden.De Europese Commissie heeft in haar Actieplan Dierenwelzijn uit 2006 aangegeven
dat ze ook op het punt van dierenwelzijn transparantie jegens de consument
van belang vindt, onder andere door middel van etikettering.Er zijn tot op heden echter nog geen (EU-)afspraken gemaakt over de toepassing
van etikettering. Dergelijke afspraken zullen in de toekomst overigens waarschijnlijk
uitsluitend betrekking kunnen hebben op producten die binnen de EU worden
geproduceerd. De EU kan etikettering op basis van dierenwelzijn namelijk niet
als eis stellen aan producten die vanuit derde landen op de Europese markt
gebracht worden. Zo’n handelsbeperkende maatregel is alleen toegestaan
als er binnen Europa een belang bestaat dat die inbreuk op de handelsvrijheid
rechtvaardigt.De Tweede Kamer heeft eind 2006 een motie aangenomen met het verzoek aan
de regering om de mogelijkheden te onderzoeken voor verplichte etiketinformatie
over de herkomst van in producten verwerkte eieren. Achterliggende gedachte
hierbij was dat dit een extra impuls zou kunnen geven aan de omschakeling
van de verwerkende industrie op scharreleieren.Voor de meeste andere vormen van etiketinformatie over dierenwelzijn is
zoals gezegd het wachten op de ontwikkeling van dierenwelzijnsindexen voor
de verschillende veehouderijsectoren.In de nieuwe Nota Dierenwelzijn (LNV, 2007c)
geeft de minister aan dat de inzet van het kabinet voor etikettering zich
zal richten op een Europees kader voor verplichte en vrijwillige etikettering.Innovatie, onderzoek en experimenteerruimteHet Ministerie van LNV draagt bij aan het onderzoek dat de Wageningen
Universiteit verricht op het gebied van dierenwelzijn. Verder ondersteunt
het ministerie enkele experimentele initiatieven om, zonder het economische
aspect uit het oog te verliezen, het dierenwelzijn te verbeteren. Een voorbeeld
hiervan is de «comfort class»-stal, een nieuw stalconcept dat
ontwikkeld is op initiatief van land- en tuinbouworganisatie LTO en de Dierenbescherming.
Het concept gaat uit van tien basisbehoeften van het varken. Een ander voorbeeld
is de ontwikkeling van de Volwaardkip, een langzamer groeiende kip dan het
traditionele vleeskuiken met meer ruimte en een overdekte uitloop.Met dit soort instrumenten wil de minister van LNV innovatie stimuleren
en faciliteren. Het ministerie streeft ernaar dat in 2011 5% van de
stallen «integraal duurzaam en diervriendelijk» is. Voor daadwerkelijke
innovatie is de minister afhankelijk van medewerking van de sector en het
bedrijfsleven.Fiscale beleidsinstrumentenDe fiscale stimuleringsmaatregelen van de minister van LNV zijn erop gericht
de sector zelf in actie te laten komen. Veehouders die bij het voldoen aan
dierenwelzijnseisen verder gaan dan de geldende wettelijke voorschriften,
en dus extra investeringen in de huisvesting van het vee doen, komt het Ministerie
van LNV tegemoet met een fiscale aftrek. (Voor verdere informatie over deze
fiscale regelingen verwijzen wij naar deel II van dit rapport.)AanbevelingenDe minister van LNV zou krachtiger uitvoering kunnen geven aan het dierenwelzijnsbeleid
om het effectief te laten zijn. Concreet betekent dit het volgende:• De minister zou concretere indicatoren kunnen opstellen om de effecten
van het dierenwelzijnsbeleid te kunnen vaststellen, in elk geval voor de voornaamste «welzijnsknelpunten»
in de verschillende sectoren, zoals beweging bij kalveren, de prikkelarme
omgeving bij varkens en de bezettingsgraad bij pluimvee.• De minister zou meer inzicht kunnen krijgen in de effectiviteit
van het dierenwelzijnsbeleid dat thans wordt uitgevoerd door dit beleid periodiek
te evalueren, evenals de afzonderlijke beleidsinstrumenten.• Het streefpercentage voor het nalevingsniveau van de dierenwelzijnsregels
zou meer informatiewaarde kunnen hebben als er geen gemiddelde waarde voor de gehele sector zou worden gehanteerd, maar een percentage
dat minimaal wordt gehaald in elke subsector van
de intensieve veehouderij. Ook zou de informatiewaarde groter zijn als de
minister in elke subsector nalevingsonderzoeken zou laten uitvoeren.• De minister zou de AID doelgerichter kunnen aansturen bij zijn
controles op dierenwelzijn door ook te sturen op het aantal en het percentage
gecontroleerde bedrijven in plaats van louter op het aantal bestede uren.• De minister zou erop moeten toezien dat de AID voldoende voortgang
maakt met het «programmatisch handhaven» van de dierenwelzijnsregels.
Dat kan bijvoorbeeld inhouden dat gewerkt wordt met een risicoprofiel van
overtreders, dat ook bij reguliere controles gekeken wordt naar de redenen
waarom regelgeving niet wordt nageleefd, dat waar mogelijk gebruikgemaakt
wordt van informatie van derden (provincies, slachthuizen, destructiebedrijven)
en dat wordt bijgehouden welk percentage van de gecontroleerde
bedrijven onder een overgangsregeling valt.• De minister zou een oplossing moeten zoeken voor de gevolgen van
crisisbestrijding op de reguliere werkzaamheden van de AID. Dit om ervoor
te zorgen dat de inspectie voldoende tijd heeft voor controle op naleving
van dierenwelzijnsregels.• De minister zou met meer inspanning de spoedige totstandkoming
van dierenwelzijnsindexen moeten bevorderen door hier nadrukkelijker het voortouw
in te nemen, de regie te voeren en draagvlak te creëren bij de sector
en de retail, opdat de invoering van etikettering snel binnen bereik komt.
Een dierenwelzijnsindex kan het ministerie ook van pas komen bij het evalueren
van het dierenwelzijnsbeleid (zie eerdere aanbeveling).2.2 Reductie ammoniakemissiesDe uitstoot van ammoniak (NH3) vormt een belangrijk milieuprobleem dat
gekoppeld is aan de intensieve veehouderij. De ammoniak ontsnapt uit stallen
en mestopslagen of komt in de lucht na bemesting van het land. Via de lucht
komt de ammoniak in de bodem of het water terecht (depositie). Doordat de
intensieve veehouderij in bepaalde gebieden van Nederland is geconcentreerd,
zijn de effecten van de uitstoot op lokaal niveau relatief groot.De landbouw is verantwoordelijk voor ongeveer 90% van de totale
ammoniakemissies in Nederland. Binnen de landbouw zorgt de intensieve veehouderij
voor een groot deel van de emissies van ammoniak; zie figuur 4.BeleidDe ministers van LNV en van VROM hebben de afgelopen vijftien jaar veel
bereikt bij de reductie van ammoniakemissies in de intensieve veehouderij.
De emissies in de landbouw zijn gedaald van 237 kiloton (kton) in 1990 naar
120 kton in 2006; een afname van bijna 50%. De doelstelling voor de
landbouwsector van maximaal 114 kton ammoniakuitstoot in 2010, die Nederland
op grond van afspraken in Europees verband (Gothenburgprotocol uit 2001) moet
halen, ligt dan ook binnen bereik.Het kabinet zal de scherper gestelde nationale doelstelling, maximaal
100 kton ammoniakemissies vanuit de landbouw in 2010 (VROM, 2001), echter
níet halen.Om de ammoniakemissies in de landbouw terug te dringen hebben de ministers
van VROM en van LNV diverse regels en stimuleringsmaatregelen ingezet, zowel
gericht op de totale intensieve veehouderij in Nederland als op specifieke
zones, als natuurgebieden of reconstructiegebieden in een bepaalde provincie.Tabel 2. Ingezette instrumenten die (mede) tot doel
hebben de ammoniakemissies terug te dringen RegelgevingStimuleringsmaatregelenGeneriek• Mestwetgeving
waaronder Besluit gebruik meststoffen en Besluit mestbassins milieubeheer
(deels vervallen, deels geldend) • Besluit
huisvesting (ingevoerd per 1 april 2008): emissiearme huisvesting, gebaseerd
op de Wet Milieubeheer• Subsidie luchtwassers (2007) • Regeling beëindiging
veehouderijtakken (vervallen) • Afspraken over
aanpassing veevoeder melkvee (nu geldend) • Groenlabel
stallen (vervallen) en Vamil/MIA (nu geldend) Specifiek• Natura 2000: Natuurbeschermingswet
1998 (nu geldend) • Wet ammoniak en veehouderij:
zonering natuurgebieden (nu geldend)• Reconstructie en verplaatsing: Reconstructiewet
concentratiegebieden (nu geldend)Tot 2000 namen de ammoniakemissies vooral af doordat steeds meer dierlijke
mest emissiearm werd uitgereden, dat wil zeggen: de mest werd onder de grond
gewerkt om te voorkomen dat ammoniak in de lucht kwam (MNP 2007c, p. 39/40).
Ook werd het verplicht mest afgedekt op te slaan. Dit was een direct effect
van de generieke mestwetgeving.Daarnaast hebben stimulerende maatregelen gezorgd voor een daling van
de emissies. De in 2001 stopgezette Regeling beëindiging veehouderijtakken
(RBV) heeft ook relatief veel effect gehad. Door het opkopen van «dierrechten»
die voor het houden van dieren in de intensieve veehouderij benodigd zijn,
is het aantal dieren en daarmee de mestproductie verminderd.Ook emissiearme stallen leverden ammoniakreductie op. Het Milieu- en Natuurplanbureau
heeft berekend dat met € 30 miljoen subsidie voor luchtwassers 0,5
tot 1,5 kton ammoniakuitstoot per jaar vermeden kan worden. De subsidie die
nodig is voor een vermeden kilo ammoniak ligt hiermee tussen de € 20
en € 60 gedurende de economische levensduur van de luchtwasser.
Voor de RBV is in totaal een bedrag van € 353,5 miljoen uitgegeven
aan overheidsgeld, waarmee volgens LNV 7,8 kton ammoniakuitstoot per jaar
is vermeden. Volgens onze berekening komt dit neer op een bedrag van € 45
per vermeden kilo ammoniakuitstoot per jaar. Op de korte termijn lijkt subsidie
voor luchtwassers, als het gaat om het terugdringen van de ammoniakemissie,
kosteneffectiever dan het verminderen van het aantal dieren zoals LNV dat
heeft gerealiseerd met de RBV.Met de invoering van het Besluit huisvesting in 2008, waarin strengere
eisen worden gesteld aan emissiearme stallen, zal de resterende ammoniakreductie
behaald moeten worden om te voldoen aan de Europese doelstelling van 114 kton.1 In tabel 3 zijn de meest effectieve maatregelen samengevat.Tabel 3. Meest effectieve instrumenten gericht op
ammoniakreductie MaatregelVóór
2000• Mestwetgeving
waaronder Besluit gebruik meststoffen en Besluit mestbassins milieubeheer. Na 2000• Regeling beëindiging
veehouderijtakken • Besluit huisvesting: emissiearme stallenBedreigingen voor behalen Europese doelstellingVerschillende omstandigheden vormen een bedreiging voor het behalen van
de in EU-verband afgesproken doelstelling voor ammoniakuitstoot.In de eerste plaats is er een risico dat de ammoniakemissies uit de melkveesector
toenemen. Voor de melkveesector, die ongeveer 50 kton ofwel bijna 40%
van de ammoniakemissies in de landbouw veroorzaakt, zijn tot nu toe geen specifieke
maatregelen getroffen om de emissies terug te dringen. Er is wel een vrijwillige
afspraak met de melkveesector over een gewijzigde samenstelling van het veevoer,
die kan zorgen voor minder ammoniakemissies. Deze afspraak heeft echter nog
niet de gewenste resultaten opgeleverd. Toename van de ammoniakemissies uit
de melkveesector is mogelijk, als in 2008 de Europese melkquota worden verruimd.
In april 2008 zal de EU over verruiming van de melkquota een besluit nemen.
De melkveestapel zal in dat geval waarschijnlijk groeien, waardoor de ammoniakemissies
van het melkvee nog verder zullen toenemen.Een tweede bedreiging voor het behalen van de Europese doelstelling is
de mogelijke verlenging van de overgangstermijn voor bestaande bedrijven voor
het voldoen aan de bepalingen uit het Besluit huisvesting. In dit Besluit
is emissiearme huisvesting van varkens en pluimvee geregeld. De benodigde
extra reductie van 7 kton zal uit de strengere eisen van dit besluit moeten
komen.De einddatum van de overgangstermijn is nu gesteld op 1 januari 2010.
De sector heeft in 2006 echter gevraagd om de verplichting tot het invoeren
van emissiearme stallen uit te stellen tot 2012 voor pluimvee en 2013 voor
varkens. Een Tweede Kamermotie met die strekking is aangenomen. De toenmalige
staatssecretaris van VROM heeft toegezegd dat hij de termijn van 2013 zal
opnemen in het aangepaste Besluit huisvesting, indien Nederland het NEC-plafond
voor ammoniakemissies ook met dit uitstel haalt (VROM, 2007b). In 2008 zal
de minister van VROM aan deze toezegging uitvoering geven door te bezien of
uitstel tot 2013 mogelijk is.Een laatste bedreiging voor het behalen van de Europese doelstelling voor
ammoniakuitstoot betreft de meetmethodiek. Het Milieu- en Natuurplanbureau
(MNP) bekijkt in hoeverre precieze metingen en berekeningen afwijken van de
tot nu toe berekende emissies en in hoeverre deze zijn te extrapoleren van
de proeflocatie naar heel Nederland. Het MNP schat dat precieze metingen van
ammoniakemissies ongeveer 30% hoger zullen uitkomen dan de tot nu toe
berekende emissies. Voor heel Nederland zou dit een «ammoniakgat»
betekenen van 3 kton tot 23 kton, als gevolg van te lage emissieberekeningen.Effecten op de natuurAmmoniakuitstoot leidt tot verzuring van lucht en water. Door het neerslaan
van onder andere ammoniak vindt stikstofdepositie plaats op de natuur. Het
kabinet voert beleid om deze stikstofdepositie zoveel mogelijk terug te dringen.
Het nationale beleidsdoel voor 2010 bedraagt een gemiddelde depositie van
1 650 mol stikstof per hectare per jaar over de Nederlandse ecosystemen.1 In 2004 bedroeg de stikstofdepositie in Nederland 2100
mol per hectare. In de jaren daarvoor was de depositie hoger, dalend van 3 000
mol per hectare in 1994 (MNP 2007b, p. 9).Tussen het ammoniakreductiedoel voor de landbouw en het stikstofreductiedoel
bestaat uiteraard een verband. Ammoniakemissies uit de landbouw zijn de grootste
bron van stikstofdeposities. Een vermindering van 10 kton ammoniakemissies
leidt tot circa 110 mol stikstof per hectare per jaar minder.De stikstofdepositie op de natuur in Nederland is vooral afgenomen door
generieke maatregelen als het emissiearm uitrijden van mest.Volgens het Milieu- en Natuurplanbureau zal de gemiddelde stikstofdepositie
op de natuur verder afnemen tot circa 1900 mol per hectare per jaar als Nederland
en de andere EU-landen in 2010 aan de nationale plafonds voor ammoniak en
stikstofoxiden voldoen. Hiermee voldoet het kabinet dan nog niet aan de doelstelling
van 1650 mol per hectare. Ook de nationale, scherpere doelstelling uit het Nationaal Milieubeleidsplan 4 (1550 mol per hectare stikstofdepositie)
wordt dan niet behaald. Volgens het Milieu- en Natuurplanbureau komt dat onder
meer doordat de bijdrage van gebiedsgerichte maatregelen aan de daling van
de depositie op natuur (zoals bedrijfsverplaatsingen en zonering) slechts
beperkt is.In deel II van dit rapport (§ 4.4.2) geven we de overschrijdingen
van de normen voor stikstofdepositie in 2002 weer. Met name in gebieden met
veel intensieve veehouderij (de Veluwe en Zuid-Oost-Brabant) worden de normen
overschreden. In deze gebieden is ook een aantal Natura 2000-gebieden te vinden.
Het gebiedsgerichte beleid van de minister van LNV heeft tot doel om hier
de stikstofdepositie lokaal te verlagen.In figuur 5 is de ontwikkeling van realisaties en doelen van de stikstofdepositie
in Nederland weergegeven.De minister van LNV verwacht dat de stikstofdepositie ook de komende jaren
nog hoge waarden zal kennen. Een depositie tot maximaal de kritische waarde1 zal op zijn vroegst in 2020 haalbaar zijn. Het gevolg
van blijvend hoge stikstofdeposities is een verlies van biodiversiteit in
de natuur. Kwetsbare soorten zullen in aantal teruglopen.AanbevelingenOm de beleidsdoelstellingen op het gebied van ammoniakuitstoot alsnog
binnen bereik te brengen zullen extra inspanningen nodig zijn van de ministers
van LNV en van VROM. Concreet betekent dit het volgende:• Omdat een mogelijke groei van de melkveestapel (en daarmee van
ammoniakemissies) het behalen van de Europese doelstellingen voor ammoniakuitstoot
en stikstofdepositie in gevaar brengt, zouden de ministers in overleg met
de sector nieuwe technieken moeten inzetten voor reductie van de ammoniakemissies
van het melkvee (een optie is vernieuwing van stallen).• Gegeven de schaarse subsidiemogelijkheden moeten luchtwassers zo
efficiënt mogelijk worden ingezet, in samenhang met de lokale problematiek
van ammoniakemissies. De ministers zouden de subsidie voor het plaatsen van
luchtwassers kunnen laten afhangen van de vestigingsplaats van het veehouderijbedrijf.• Het is van belang dat de ministers van VROM en van LNV de gevolgen
van de meetproblematiek rond de ammoniakuitstoot zo exact mogelijk vaststellen.
De problematiek is mogelijk zo groot, dat de termijn om maatregelen te nemen
te kort is om de Europese doelstelling alsnog te halen. De ministers zouden
na bekendwording van de gevolgen van de meetproblematiek op de berekening
van de huidige ammoniakemissies met de Europese Commissie kunnen bespreken
hoe met deze problematiek in Europees verband om zal worden gegaan.• De ministers van VROM en van LNV zouden een aanpak moeten ontwikkelen
om de stikstofdeposities op de kwetsbare natuur zo snel mogelijk onder de
kritische waarde te krijgen, waarbij een duidelijke verbinding
gelegd zou moeten worden met de Natura 2000-gebieden (gebiedsgericht beleid).
Het behalen van de nationale doelstelling voor de stikstofdepositie duurt
anders te lang om behoud van de biodiversiteit in voldoende mate te garanderen.2.3 InnovatieBeleidDe minister van LNV beschouwt subsidiëring van innovatieve investeringen
binnen de intensieve veehouderij als een instrument om de overgang naar duurzame
productiemethoden te faciliteren. Zij heeft op dit punt echter geen inhoudelijke
doelstellingen geformuleerd. Dit hangt samen met de visie van de minister
op haar rol in de sector. Deze visie is vastgelegd in de beleidsnota Kiezen voor landbouw (LNV, 2005b).De minister wil niet voorschrijven en zelf uitvoeren, maar stimuleren
en faciliteren. De sector moet dus zelf met innovatieve ideeën komen;
de minister wil slechts ondersteuning bieden in de vorm van subsidieverlening
en het organiseren van debat in de sector. Wel geeft de minister aan innovatieve
investeringen te willen subsidiëren om de overgang naar duurzamere productiemethoden
binnen de intensieve veehouderij te faciliteren.SubsidiesDe eerste LNV-subsidieregeling op het gebied van innovatie dateert van
1996: de «Stimuleringsregeling innovatie markt en concurrentiekracht»,
gericht op het stimuleren van innovatie en het verspreiden van kennis daaromtrent.
De regeling is in 2005 en 2006 exclusief opengesteld voor bedrijven in de
intensieve veehouderijsector. (Dit was één van de afspraken
naar aanleiding van het rapport van de denkgroep-Wijffels (Denkgroep-Wijffels,
2001) over de toekomst van de intensieve veehouderij). De regeling kent twee
subsidiepercentages: 50% van de voorziene kosten in geval er sprake
is van kennisdeling en 25% van de voorziene kosten ingeval er geen
sprake is van kennisdeling.De intensieve veehouderij heeft in de periode 1997–1999 circa € 3
miljoen subsidie ontvangen, en in de periode 2005–2006 circa € 6
miljoen subsidie (in de tussenliggende jaren was de regeling niet in werking).Wat deze subsidiëring concreet heeft opgeleverd is nog niet zichtbaar,
deels vanwege de looptijd van de projecten. Uit een dossieronderzoek dat wij
hebben gedaan over de periode 1997–1999 blijkt dat in alle gevallen
kennisdeling heeft plaatsgevonden, maar niet bekend is wat er na openbaarmaking
van de resultaten is gebeurd. Hierover is niets vastgelegd in de dossiers
van de dienst die de subsidieregeling heeft uitgevoerd. Er zijn ook geen evaluatieonderzoeken
gedaan (zie hierna).DebattenDoor het organiseren van ontmoetingen en debatten in de intensieve veehouderij
wil de minister van LNV het formuleren van «strategische innovatieagenda’s»
voor deze sector stimuleren. Dit zijn uitgewerkte plannen die inspelen op
toekomstige ontwikkelingen, waarin ook de bijbehorende acties van alle betrokken
partijen, onder wie de overheid, zijn beschreven.Er worden door het Ministerie van LNV kennis- en innovatievouchers ontwikkeld
die hierop aansluiten. Met deze vouchers worden bedragen beschikbaar gesteld
die niet in geld worden uitgekeerd, maar bestaan uit ondersteuning (door Wageningen
Universiteit en Researchcentrum) bij de verdere ontwikkeling van ideeën.
De strategische innovatieagenda’s en de kennis- en innovatievouchers
staan bij het Ministerie van LNV nog in de kinderschoenen. Er is nog maar
op beperkte schaal met vouchers gewerkt en in 2007 is de eerste innovatieagenda
tot stand gekomen.Programma voor kennisnetwerkenIn 2004 heeft het ministerie het programma «Netwerken in de veehouderij»
in het leven geroepen. Dit programma kan worden gezien als een experiment
om op een alternatieve manier onderzoekscapaciteit in te zetten om tot innovatie
te komen, namelijk door groepen van veehouders te ondersteunen. Het doel van
dit programma is om innovaties vanuit de praktijk te stimuleren en kennis
van de Wageningen Universiteit te ontsluiten. In totaal zijn 115 netwerken
van veehouders begeleid. Het programma loopt in 2007 af. Over de inhoudelijke
resultaten tot nu toe is bij het Ministerie van LNV niets bekend.Zicht op resultatenHoewel de «Stimuleringsregeling innovatie markt en concurrentiekracht»
voorschrijft dat er periodiek (iedere drie jaar) geëvalueerd wordt wat
de regeling heeft opgeleverd, is dit tot op heden niet gebeurd. Of de subsidies
die zijn verstrekt voor innovatie in de veehouderijsector enig vervolg hebben
gekregen, is eveneens onbekend. Niet duidelijk is of de gesubsidieerde concepten
uiteindelijk een succes zijn geworden, of ze breder in de sector zijn toegepast
en wat de rol van de subsidie daarbij geweest is.Over de ondersteunde netwerken in de veehouderij is wél enige informatie
beschikbaar. In 2005 heeft het LEI een tussenbalans gemaakt van de netwerken.
Uit het LEI-rapport blijkt dat de vijftig in de eerste ronde ondersteunde
netwerken alle een bijdrage aan duurzaamheid leverden. Daarbij moet wel opgemerkt
worden dat er over het algemeen meer aandacht werd besteed aan de mogelijke
bijdrage aan economische duurzaamheid dan aan sociale of ecologische duurzaamheid.
De in het LEI-onderzoek beschouwde periode (van een half jaar) was te kort
om effecten vast te stellen: de meeste ondersteunde netwerken bevonden zich
nog in de ontwikkelingsfase.Of het innovatiebeleid in zijn geheel effect heeft voor de veehouderijsector
is niet duidelijk. Het Ministerie van LNV heeft hiervoor geen goede indicator.
De «Innovatiemonitor-enquête» die het LEI al enkele jaren
onder de agrarische bedrijven in Nederland houdt, geeft weliswaar jaarlijks
informatie over het percentage agrarische ondernemers dat vernieuwingen heeft
doorgevoerd (2004: 16,7%; 2005: 9,8%), maar deze gegevens kunnen
niet op een betrouwbare wijze worden uitgesplitst naar de sectoren van de
intensieve veehouderij.De minister van LNV overweegt nog of zij de indicator gaat bijstellen.AanbevelingOm het innovatiebeleid voor de intensieve veehouderijsector effectief
te laten zijn bevelen we de minister van LNV aan om regelmatig na te gaan
wat de resultaten van het beleid zijn. Concreet betekent dit dat de minister
de resultaten van de regeling «Innovatie markt en concurrentiekracht»
zou moeten evalueren. Deze evaluatie zou zich in elk geval moeten richten
op de mate waarin bereikte innovaties verspreid worden binnen de sector intensieve
veehouderij en op de effecten op duurzaamheid. De resultaten kunnen dan gebruikt
worden bij de vervolginzet van instrumenten.3 REACTIE MINISTERS EN NAWOORD ALGEMENE REKENKAMERDe minister van LNV heeft op 16 april 2008 op ons onderzoek gereageerd.
De minister heeft voor het onderdeel «reductie ammoniakemissies»
mede geantwoord namens haar ambtgenote van VROM.Hieronder volgt een verkorte weergave van de reactie, gevolgd door ons
nawoord. De integrale reactie van de ministers is te vinden op onze website:
www.rekenkamer.nl.3.1 Reactie ministersDe minister van LNV heeft in haar brief gereageerd op elk van de drie
door ons onderzochte aspecten van de veehouderijsector: dierenwelzijn, reductie
ammoniakemissies (mede namens de minister van VROM) en innovatie.3.1.1 DierenwelzijnDe minister schrijft dat de samenleving, maatschappelijke organisaties,
het bedrijfsleven en de overheid al decennia met het onderwerp dierenwelzijn
bezig zijn. Er is vooruitgang geboekt, zo stelt de minister, maar de problematiek
blijft complex en weerbarstig.De minister is het niet eens met onze constatering dat streefwaarden en
effectindicatoren in het beleid ontbreken. Ze verwijst in dit verband naar
de Nota Dierenwelzijn (LNV, 2007c). De minister
stelt dat ze hierin per ambitie de concrete aanpak heeft beschreven en ze
geeft aan een groot aantal concrete acties te gaan uitvoeren. Deze acties
zijn vastgelegd, aldus de minister, in het werkprogramma waarin de uitvoering
van het beleid van de nota is beschreven (LNV, 2008b). Verder zal ze de Tweede
Kamer door middel van een voortgangsrapportage jaarlijks informeren over de
voortgang van het dierenwelzijnsbeleid.De minister geeft aan in internationaal verband nog steeds een koploperspositie
te ambiëren op het punt van dierenwelzijn. Ze laat de verbeteringen op
het gebied van dierenwelzijn aan de markt over, en wil deze slechts beperkt
door middel van nationale regelgeving oppakken. Voor wetgeving wil ze vooral
het Europese spoor bewandelen. Indien het Europese spoor onvoldoende voortgang
boekt en/of de markt onvoldoende haar verantwoordelijkheid neemt, zal ze mogelijk
andere instrumenten hanteren om de verbetering af te dwingen.Over de controle en naleving geeft de minister aan dat dit haar verhoogde
aandacht heeft. Ze verwacht resultaat van het toepassen van de methode van
programmatisch handhaven. Ze verwacht dat de voorbereidende fase van het programmatisch
handhaven van dierenwelzijnsregelgeving in de loop van dit jaar zal worden
afgerond.Over de dierenwelzijnsindex schrijft de minister dat onze analyse op dit
punt correct is, maar zij vindt deze vrij negatief van toon. Omdat het gaat
om een totaal nieuwe denkwijze en methode acht de minister het begrijpelijk
dat diverse sectoren moeite hebben om het instrument dierenwelzijnindex handen
en voeten te geven. Het verheugt de minister dat er ook binnen de EU behoefte
is aan een dergelijk instrument. Ze refereert aan activiteiten op dit gebied
in de EU en in de kalversector.De minister geeft aan dat de periode tot 2009 nodig is om voldoende monitoringgegevens
te verzamelen voor een bruikbaar meetinstrument, dat vervolgens kan bijdragen
aan een etiketteringsbeleid.De minister heeft er vertrouwen in dat haar ambities waargemaakt kunnen
worden, gezien de aandacht voor dierenwelzijn en de concrete stappen die al
worden gezet. Ze geeft aan dat de Nederlandse samenleving qua dierenwelzijn
in de Europese voorhoede zal opereren.3.1.2 Reductie ammoniakemissiesDe ministers van LNV en van VROM zijn het met de Algemene Rekenkamer eens
dat een mogelijke groei van de melkveestapel aandacht verdient, omdat deze
groei het behalen van de Europese doelstelling voor ammoniakemissies (NEC-plafond)
alsnog in gevaar zou kunnen brengen. De ministers zullen daarom, overeenkomstig
ons advies, zoeken naar mogelijkheden om emissies vanuit de melkveehouderij
terug te dringen, met name de emissies uit de stallen. De ministers geven
aan dat zij een flinke inspanning moeten leveren om in 2010 en de jaren daarna
onder het NEC-plafond te blijven.Ten aanzien van stallen gelden er al strenge emissie-eisen voor de intensieve
veehouderij op grond van het Besluit huisvesting dat op 1 april 2008
in werking is getreden, aldus de ministers. Voor stallen in de melkveehouderij
gelden veel minder vergaande emissie-eisen.De ministers stellen dat er inmiddels echter voldoende zicht op emissiereducerende
technieken is om ook daar scherpere emissiegrenswaarden op te nemen. In eerste
instantie zullen de ministers deze technieken fiscaal stimuleren. De betreffende
technieken zijn opgenomen in de op 28 maart 2008 in werking getreden
uitbreiding van de integrale Maatlat Duurzame Veehouderij. Het beleid rond
het uitrijden van mest wordt dit jaar geëvalueerd.De ministers schrijven dat de sector de afgelopen jaren de ruimte heeft
gekregen om ook op andere manieren, vooral door aanpassingen in het diervoederrantsoen,
de ammoniakemissies terug te dringen. Uit cijfers van het Milieu- en Natuurplanbureau
blijkt dat dit (nog) niet tot het gewenste resultaat heeft geleid. De ministers
zullen dan ook conform ons advies in overleg met de sector blijven zoeken
naar nieuwe maatregelen en technieken in de melkveehouderij om emissies terug
te dringen.De ministers zullen zich hierbij met name richten op emissies uit stallen.De aanbeveling om de subsidie voor luchtwassers te laten afhangen van
de vestigingsplaats is inmiddels geëffectueerd. Veehouderijbedrijven
die een aanvraag voor subsidie indienen, zullen worden gerangschikt op basis
van drie criteria. Eén van deze criteria is de ligging van het bedrijf
binnen een straal van 1000 meter ten opzichte van Natura 2000-gebieden.Over de problematiek rond het «ammoniakgat» schrijven de ministers
dat zij verwachten medio dit jaar duidelijkheid te krijgen van het Milieu-
en Natuurplanbureau over een eventueel noodzakelijke bijstelling van de berekende
emissies. Naar aanleiding van die cijfers zullen de ministers bezien of het
opportuun is hierover met de Europese Commissie overleg te voeren. De inzet
van de ministers is erop gericht het voor 2010 gestelde emissiereductiedoel
te halen.Over de hoge stikstofdeposities schrijven de ministers dat voor stikstofgevoelige
natuurgebieden allereerst een streng en landelijk geldend emissiebeleid noodzakelijk
is. Voor het komende decennium zullen de ministers zich richten op het vastgestelde
NEC-plafond voor 2010 én op het nog vast te stellen plafond voor 2020.
Stikstofgevoelige natuurgebieden zullen beschermd moeten worden door het treffen
van aanvullende (gebiedsgerichte) maatregelen. Het gebiedsgerichte beleid
zal volgens de ministers eerst worden toegepast op de Natura 2000-gebieden.
Bij de opstelling van beheerplannen voor Natura 2000-gebieden zal de komende
jaren nauwkeurig worden nagegaan hoe hoog de kritische waarde voor stikstofdepositie
is met het oog op de vereisten uit de Vogel- en Habitatrichtlijn. In de plannen
zullen beheermaatregelen worden opgenomen. De maatregelen zullen volgens de
ministers op termijn worden toegesneden op het onderschrijden van de kritische
waarde voor stikstofdepositie.3.1.3 InnovatieDe minister van LNV kondigt aan dat zij in 2008 de regeling «Innovatie
markt en concurrentiekracht» zal laten evalueren voor de intensieve
veehouderij. De minister zal deze evaluatie mede richten op de door ons genoemde
punten: de mate waarin bereikte innovaties verspreid worden binnen de intensieve
veehouderijsector en de effecten op duurzaamheid.3.2 Nawoord Algemene RekenkamerDe constructieve reactie van de ministers van LNV en van VROM zal leiden
tot een beleid dat op termijn zijn effecten zal hebben. Tegelijkertijd vragen
wij er aandacht voor dat waar mogelijk zal worden ingezet op versnelling van
de acties voor de in dit rapport gesignaleerde problematiek op het gebied
van handhaving van de dierenwelzijnsregels en de hoge stikstofdeposities op
kwetsbare natuur. DierenwelzijnDe minister van LNV verwijst voor streefwaarden en effectindicatoren naar
de Nota Dierenwelzijn en het bijbehorende werkprogramma,
waarin haar beleidsambities met de bijbehorende aanpak en concrete acties
staan vermeld. In deze documenten zijn echter geen effectindicatoren opgenomen
voor het natuurlijk gedrag van dieren in de veehouderij, noch voor de welzijnsknelpunten.
Alleen voor het knippen van hoektanden en de kwaliteit van de vloeren van
stallen van vleeskalveren zijn concrete prestaties vastgesteld die geleverd
zullen worden.De minister gaat in haar reactie niet in op onze aanbevelingen over manieren
om de informatiewaarde van het streefpercentage voor het nalevingsniveau van
de dierenwelzijnsregels te vergroten.De minister refereert wat de verbetering van controle en naleving betreft
aan de plannen op het terrein van programmatisch handhaven. Programmatisch
handhaven is inderdaad een belangrijk onderdeel van een effectievere controle
op dierenwelzijnsregels. In dit verband vragen wij aandacht voor een deugdelijke
crisisplanning en voor een opdrachtverlening aan de AID op basis van aantallen
controles in plaats van aantallen uren.Wij vinden het positief dat de minister aangeeft op het terrein van dierenwelzijn
een koploperspositie in Europa te ambiëren en dat de minister niet zal
schromen instrumenten te hanteren om de verbetering af te dwingen
indien het Europese spoor onvoldoende voortgang biedt en/of de markt onvoldoende
verantwoordelijkheid neemt. Beleidsevaluatie vormt daarbij een belangrijk
instrument om te kunnen bepalen of er voldoende resultaten worden geboekt.Reductie ammoniakemissiesHet is positief dat de ministers stimulering van luchtwassers vooral willen
inzetten bij Natura 2000-gebieden. Het uitgangspunt van de ministers dat het
voor 2010 gestelde doel voor ammoniakemissies gehaald kan worden, ongeacht
de meetproblematiek, achten wij reëel. Wel delen wij de zorg van de ministers
dat het veel inspanning zal kosten om de ammoniakemissies onder het NEC-plafond
2010 te houden en het NEC-plafond 2020 te halen.Terecht kondigden de ministers inspanningen aan voor het terugdringen
van de (lokale) stikstofdeposities op de kwetsbare natuur om te voldoen aan
de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn. Tegelijkertijd vraagt de Algemene
Rekenkamer aandacht voor het terugdringen van de landelijke stikstofdeposities.
Het Milieu- en Natuurplanbureau verwacht namelijk dat met het huidige beleid
de deposities in 2010 nog duidelijk uitgaan boven de doelstelling.InnovatieWij nemen met instemming kennis van de aangekondigde evaluatie naar verspreiding
van innovaties binnen de intensieve veehouderijsector en de effecten ervan
op duurzaamheid. Wij bevelen de minister van LNV aan de resultaten te gebruiken
om geslaagde projecten een brede verspreiding binnen de sector te geven.Overzicht van belangrijkste conclusies, aanbevelingen
en toezeggingenPlaats in deel IConclusiesAanbevelingen aan minister
van LNVToezeggingenH2Er zijn nog geen concrete indicatoren opgesteld voor «soorteigen gedrag»
van dieren.• Concretere
indicatoren opstellen om effecten van dierenwelzijnsbeleid te kunnen vaststellen,
in elk geval voor voornaamste «welzijnsknelpunten».• Minister stelt
dat in Nota Dierenwelzijn concrete acties worden
genoemd. • Tweede Kamer
zal door middel van voortgangsrapportage jaarlijks worden geïnformeerd.§ 2.1De naleving van geldende regels voor ingrepen bij
dieren wordt door Neder- landse overheid niet intensief gecontroleerd.• Als
streefpercentage voor nalevingsniveau van dierenwelzijnsregels geen gemiddelde
waarde voor gehele intensieve veehouderijsector hanteren, maar percentage
dat minimaal wordt gehaald in elke subsector. • In
elke subsector nalevingsonder- zoeken laten uitvoeren. • Erop
toezien dat AID voldoende voortgang maakt met «programmatisch handhaven»
van de dierenwelzijnsregels.• Voorbereidende fase van programmatisch
handhaven zal naar verwachting in loop van 2008 worden afgerond. § 2.1Ministerie van LNV heeft weinig inzicht in uitgevoerde controles
op naleving.• AID
bij zijn controles op dierenwel- zijn aansturen op basis van aantal en percentage
gecontroleerde bedrijven in plaats van louter op aantal bestede uren.• Geen toezegging;
wel geeft minister aan dat handhavingscapaciteit is verhoogd.§ 2.1Stimulerende instrumenten op gebied van dierenwelzijn komen langzaam
van de grond. • Met
meer inspanning spoedige totstandkoming van dierenwelzijnsindexen bevorderen
door hier nadrukkelijker voortouw te nemen, regie te voeren en draagvlak te
creëren bij sector en retail, opdat invoering van etikettering snel binnen
bereik komt.• Geen toezegging.§ 2.1Dierenwelzijnsbeleid is door minister van LNV nooit geëvalueerd. • Huidige
dierenwelzijnsbeleid perio- diek evalueren, evenals de afzonderlijke beleidsinstrumenten.
Dierenwelzijnsindex kan hierbij van pas komen.• Geen toezegging. § 2.2Doelstelling voor maximale stikstofdepositie op kwetsbare natuur
is nog niet behaald.• Subsidie
voor plaatsen van luchtwas- sers laten afhangen van vestigingsplaats van veehouderijbedrijf,
opdat schaarse subsidiemogelijkheden worden ingezet in samenhang met lokale
problematiek van ammoniakemissies. • Aanpak
ontwikkelen om stikstofdeposities op kwetsbare natuur zo snel mogelijk onder
kritische waarde te krijgen (gebiedsgericht beleid).• Veehouderijbedrijven
die subsidieaanvraag indienen zullen worden gerangschikt op ligging van bedrijf
binnen straal van 1000 meter ten opzichte van Natura 2000-gebieden.• Gebiedsgericht
beleid wordt allereerst toegepast op Natura 2000-gebieden. Per gebied zullen
kritische waarden voor stikstofdepositie worden nage- gaan; op termijn worden
maatregelen toegesneden op onderschrijden van kritische waarde. § 2.2Verschillende omstandigheden vormen bedreiging voor behalen van
in EU-verband afgesproken doelstelling voor ammoniakuitstoot.• In overleg
met sector nieuwe tech- nieken inzetten voor reductie van ammoniakemissies
van melkvee (een optie is vernieuwing van stallen). • Gevolgen
van meetproblematiek rond ammoniakuitstoot zo exact mogelijk vaststellen.
Na bekendwording van gevolgen meetproble- matiek op berekening van huidige
ammoniakemissies: met Europese Commissie bespreken hoe met deze problematiek
in Europees verband om zal worden gegaan.• Emissiereducerende
technieken die zijn opgenomen in integrale Maatlat Duur- zame veehouderij
worden fiscaal gestimuleerd. • Medio
2008 komt er meer duidelijkheid over eventuele bijstelling van bereken- de
emissies. Naar aanleiding van die cijfers wordt bezien of overleg met Europese
Commissie opportuun is. § 2.3Minister van LNV heeft subsidierege- ling «Innovatie
markt en concurrentiekracht» nooit geëvalueerd.• Resultaten van subsidieregeling «Innovatie
markt en concurrentiekracht» evalueren. • Meer
algemeen: regelmatig nagaan wat resultaten van innovatiebeleid voor intensieve
veehouderijsector zijn. • Regeling Innovatie
markt en con- currentiekracht wordt in 2008 geëva- lueerd met medeneming
van resultaten van het innovatiebeleid en ver- spreiding binnen de sector. § 2.3Resultaten van geslaagde gesubsidieerde projecten zijn niet actief
verspreid binnen sector.• Evaluatie van subsidieregeling «Innovatie
markt en concurrentiekracht» richten op mate waarin bereikte innovaties
verspreid worden binnen sector intensieve veehouderij en op duurzaamheidseffecten.
Resul- taten gebruiken bij vervolginzet van instrumenten.• Evaluatie
wordt in 2008 uitgevoerd.§ 2.3Minister van LNV heeft geen goede indicator(en) om te bepalen of inno- vatiebeleid
effect heeft voor sector. Evenmin is evaluatieonderzoek verricht.• Resultaten van het beleid
evalueren.• Evaluatie
wordt in 2008 uitgevoerd.DEEL II: ONDERZOEKSBEVINDINGEN1 INLEIDINGIn dit deel II van het rapport geven we een nadere onderbouwing bij de
deelconclusies en de aanbevelingen die we in deel I hebben geformuleerd.De drie door ons onderzochte aspecten van de intensieve veehouderij bespreken
we daarbij in dezelfde volgorde als in deel I:• dierenwelzijn: een overzicht van de
regelgeving en onze bevindingen ter zake van de controle die het Ministerie
van LNV uitoefent op de naleving daarvan (hoofdstuk 3);• ammoniakuitstoot: een overzicht van
de inspanningen van de Ministeries van VROM en van LNV om de emissies van
ammoniak in de (intensieve) veehouderij te reduceren (hoofdstuk 4);• innovatie: een overzicht van de activiteiten
van het Ministerie van LNV op het gebied van innovatiebevordering in de intensieve
veehouderij (hoofdstuk 5).Voorafgaand aan deze drie hoofdstukken schetsen we kort de omvang van
de intensieve veehouderij in Nederland, de doelstellingen van het LNV-beleid
voor deze sector en de hoeveelheid geld die jaarlijks met dit beleid is gemoeid
(hoofdstuk 2).2 INTENSIEVE VEEHOUDERIJ: OMVANG, BELEID EN FINANCIERING2.1 Omvang van de intensieve veehouderijDe afgelopen zestien jaar zijn er in Nederland gemiddeld1 ongeveer 750 000 vleeskalveren, 12,3 miljoen varkens en 93 miljoen
stuks pluimvee gehouden. Door de jaren heen hebben deze aantallen wel flinke
verschuivingen laten zien. Zo is het aantal vleeskalveren sinds 1990 met bijna
42% toegenomen van 600 000 naar 850 000 nu, terwijl het aantal
varkens in diezelfde periode is gedaald met bijna 19% van 14 naar 11,4
miljoen.De omvang van de pluimveestapel schommelde de afgelopen jaren licht tussen
de 92 en 100 miljoen stuks.De hoeveelheid veehouderijbedrijven is sinds 1990 ingrijpender veranderd.
In vergelijking met 1990 is het aantal varkenshouderijen in 2007 met twee
derde verminderd, het aantal pluimveehouderijen gehalveerd (zowel bij legkippen
als bij vleeskuikens) en het aantal vleeskalverbedrijven met meer dan de helft
toegenomen; zie figuur 2 hierna. Uit deze figuur is duidelijk op te maken
dat het totaal aantal bedrijven per sector verschillend is. In 2007 bijvoorbeeld
bestonden 8700 varkenshouderijen, 2300 pluimveehouderijen en 3900 vleeskalverhouderijen.2.2 Beleid rond duurzaamheid intensieve veehouderijInternationale contextHet streven van de Nederlandse overheid om de intensieve veehouderij duurzamer
te maken maakt deel uit van een bredere, internationale beleidscontext gericht
op duurzame ontwikkeling. De Verenigde Naties hebben in Johannesburg in 2002
een uitvoeringsprogramma vastgesteld voor een aantal duurzame ontwikkelingsthema’s,
waaraan ook Nederland zich heeft gecommitteerd. Nederland heeft inmiddels
een Actieprogramma gemaakt voor duurzame ontwikkeling, bestaande uit een internationale
en een nationale strategie (Duurzame Daadkracht, 2003). Binnen de nationale
strategie voor duurzame ontwikkeling vormt de overgang naar duurzame landbouw één
van negen thema’s.Vierde Nationaal MilieubeleidsplanVolgens het Nationaal Milieubeleidsplan 4 (VROM,
2001) is de landbouwpraktijk in Nederland niet duurzaam. Zij staat op gespannen
voet met de ontwikkeling van de natuur en de biodiversiteit. Intensivering
van de landbouw heeft geleid tot milieuproblemen en een zeer kwetsbaar systeem
(dierziektes, verzuring van het milieu). Het kabinet streeft ernaar dat op
de lange termijn, met 2030 als horizon, een duurzame landbouw is gerealiseerd
binnen sociale, ecologische en economische randvoorwaarden (VROM, 2001, p. 45).1Kabinetsstandpunt «Toekomst veehouderij»Van de verschillende Nederlandse agrarische sectoren (akkerbouw, opengrondstuinbouw,
glastuinbouw, grondgebonden veehouderij en intensieve veehouderij) kent de
intensieve veehouderij de meeste knelpunten als het gaat om duurzaamheid.
De denkgroep-Wijffels concludeerde in 2001 in een rapport over de toekomst
van de veehouderij dat een «herontwerp» van de sector nodig was
en noemde op hoofdlijnen een aantal kenmerken waaraan de Nederlandse veehouderij
omstreeks 2010 zou moeten voldoen (Denkgroep-Wijffels, 2001). In het kabinetsstandpunt «Toekomst veehouderij» (LNV, 2001b) zijn deze hoofdlijnen
overgenomen. Het kabinet heeft toen als doel geformuleerd dat de Nederlandse
veehouderij binnen tien jaar een duurzaam producerende en functionerende sector
moest zijn die zich door haar kwaliteitsbeleid zou weten te onderscheiden.Visie minister van LNVMedio 2003 heeft de minister van LNV (LNV, 2003c) in een brief aan de
Tweede Kamer een analyse gepresenteerd waaruit blijkt dat de intensieve veehouderij
tekortkomingen vertoont op zowel de economische, de ecologische als de sociale
randvoorwaarden voor duurzame landbouw.De economische duurzaamheid van de sector
wordt bedreigd doordat de concurrentiepositie van de intensieve veeteelt overwegend
zwak is. De ecologische duurzaamheid schiet tekort
doordat ondanks inspanningen en resultaten de ecologische kwaliteit van de
sector onder de maat blijft, vooral als gevolg van de hoge belasting van het
milieu met uit mest afkomstige ammoniak. De sociale duurzaamheid van de sector ten slotte, staat onder druk door gebrek aan begrip
tussen de ondernemers en (delen van) de samenleving.In 2005 heeft de minister laten weten in het beleid de drie dimensies
van duurzaamheid in onderlinge samenhang te willen beschouwen (LNV, 2005b,
p. 8). Winst op de ene dimensie van duurzaamheid (bijvoorbeeld: verbetering
van de leefomstandigheden van dieren, zodat zij soorteigen gedrag kunnen vertonen)
kan immers verlies betekenen op een andere dimensie (bijvoorbeeld gevolgen
voor het milieu of de economie).De minister van LNV streeft ernaar dat bij de beleidsontwikkeling alle
drie de dimensies van duurzaamheid in de afweging worden meegenomen.In haar brief aan de Tweede Kamer in januari 2008 (LNV, 2008a) geeft de
minister aan nog steeds de ambitie te hebben de veehouderij duurzaam te maken
in al zijn facetten: people, planet en profit. Zij stelt hiervoor vanaf dat
moment een termijn van vijftien jaar.In figuur 3 worden de hiervoor genoemde doelstellingen vanaf het jaar
2000 voor een duurzame landbouw en veehouderij in een tijdlijn weergegeven.In figuur 4 wordt schematisch weergegeven op welke wijze de doelstellingen
voor duurzame landbouw en veehouderij met elkaar samenhangen. Zo is bijvoorbeeld
een duurzame veehouderij een «voorwaarde» voor een duurzame landbouw
in totaliteit, en is de veehouderij pas duurzaam als onder andere de gehouden
dieren hun natuurlijk gedrag kunnen vertonen. In figuur 4 wordt verder aangegeven
vanaf wanneer de verschillende beleidsinstrumenten (die in deel I al kort
zijn besproken, en in de hiernavolgende hoofdstukken nader worden belicht)
op de genoemde doelen zijn ingezet.Het LNV-beleid voor de sectorDe minister van LNV heeft voor de intensieve veehouderij de volgende beleidsdoelstelling
geformuleerd in de begrotingen van 2006, 2007 en de begroting voor 2008: (2005a,
p. 31; 2006c, p. 39; 2007b, p. 51):De vernieuwing van de intensieve veehouderij wordt
gefaciliteerd zodat de sector kan voldoen aan de door de maatschappij gewenste
voorwaarden op het gebied van dierenwelzijn, milieu, landschap, marktgerichtheid
en concurrentievermogen.Om dit doel te bereiken ... wordt kennis verspreid
over innovaties, worden innovatieve investeringen gesubsidieerd en wordt samenwerking
via onderzoek, kennisverdieping en kennisverbreding bevorderd (LNV,
2005a, p. 32; 2006c, p. 41; 2007b, p. 52).2.3 Financiering van het beleidBij het beleid voor duurzame landbouw (onderdeel van duurzaam agrocomplex)
schenkt de LNV-begroting voor 2008 (LNV 2007b, p. 43) aandacht aan:a. verbeteren van ondernemerschap en ondernemersklimaat;b. bevorderen van maatschappelijk geaccepteerde productievoorwaarden en
dierenwelzijn;c. bevorderen van duurzame productiemethoden en bedrijfssystemen, waaronder
biologische landbouw;d. bevorderen van duurzame ketens. De bij deze terreinen behorende programma-uitgaven bedragen respectievelijk
(a) € 6,5 miljoen, (b) € 19,3 miljoen, (c) € 89
miljoen en (d) € 8,7 miljoen.Dierenwelzijn en mestbeleid maken deel uit
van de «maatschappelijk geaccepteerde productievoorwaarden», respectievelijk
voor een bedrag van € 7 miljoen en € 6,3 miljoen. Innovatie en samenwerking binnen de intensieve veehouderij
vallen onder het «bevorderen van duurzame productiemethoden» voor
een bedrag van € 4,9 miljoen en € 4 miljoen.Het Ministerie van VROM trekt in de departementale begroting voor 2008
(VROM 2007a, p. 56) een bedrag van € 4,3 miljoen uit voor het «bevorderen
van duurzame landbouw»; het terugdringen vanammoniakemissie valt hieronder.3 DIERENWELZIJN3.1 Doelstellingen dierenwelzijnsbeleidAls het gaat om de leefomstandigheden van dieren in de intensieve veehouderij
heeft de minister van LNV als algemene beleidsdoelstelling geformuleerd: «het
waarborgen en verbeteren van dierenwelzijn». Het richtinggevend perspectief
dat de minister daarbij hanteert is dat «gehouden dieren leven in een
omgeving waarin zij hun soorteigen gedrag kunnen vertonen». Het houderijsysteem
is daarbij aangepast aan het dier in plaats van het dier aan het houderijsysteem.
De minister streeft ernaar dit perspectief binnen vijftien jaar te bereiken
(LNV, 2008a).Terughoudende rol ministerIn het LNV-beleid voor dierenwelzijn is het algemene uitgangspunt van
het ministerie «minder beleid, minder regels» verdisconteerd.
Ook voor dierenwelzijn geldt dus het uitgangspunt dat er minder wetten en
regels zullen komen en dat de verantwoordelijkheid meer bij de veehouder,
de burger en de consument zal komen te liggen.Wat de aanscherping van wet- en regelgeving op het terrein van dierenwelzijn
betreft wil de minister niet dat Nederland verdergaande maatregelen neemt
dan de EU-regelgeving voorschrijft. Anders zou de concurrentiepositie van
het Nederlandse bedrijfsleven ten opzichte van het bedrijfsleven in de andere
lidstaten in het nadeel kunnen geraken («level playing field»).
De inzet richt zich dus vooral op het handhaven en controleren van bestaande
wet- en regelgeving, proberen in EU-verband wetgeving aan te scherpen, en
bedrijven stimuleren om bovenop de wettelijke voorschriften extra diervriendelijke
maatregelen te nemen. Dit stimuleren van bedrijven tot het treffen van extra
maatregelen gebeurt (c.q. zal gebeuren) door middel van onder andere voorlichting,
subsidieregelingen en fiscale prikkels, en indirect via de consument (voorlichting,
etikettering van vlees aan de hand van een dierenwelzijnsindex). Zie hiervoor
verder § 3.4.Geen duidelijkheid over beoogde prestaties en effectenWelke prestaties er precies geleverd moeten worden om de doelstelling «verbeteren
of waarborgen van het dierenwelzijn» dichterbij te brengen, is niet
duidelijk vastgelegd.Evenmin is omschreven wat precies de (meetbare) effecten zijn die bereikt
moeten worden. Zo bestaat er nog geen omschrijving van wat «soorteigen
gedrag» van dieren precies inhoudt. De minister heeft hiernaar inmiddels
wel onderzoek laten verrichten, maar dit heeft nog geen definitie opgeleverd.
Ook is dus niet bekend wat de «nulsituatie» op dit punt is.In de LNV-begroting voor 2006 wordt voor het eerst aangegeven dat het
percentage naleving van bestaande welzijnsnormen wordt gezien als een indicator
voor dierenwelzijn. Er wordt echter nog geen referentie of streefpercentage
genoemd. In de begroting voor 2007 wordt als referentiewaarde 70% gegeven
als gemiddelde over de verschillende sectoren. In de begroting voor 2008 wordt
ook een streefwaarde van 70% genoemd. Het
is niet duidelijk op welke wijze dit gemiddelde wordt berekend en hoe het
nalevingspercentage over de verschillende sectoren wordt vastgesteld.Verder lijkt de beleidsdoelstelling voor dierenwelzijn weinig stabiel
te zijn. De subdoelen van het overkoepelende doel «verbeteren of waarborgen
van het dierenwelzijn» en het tijdstip waarop deze subdoelen bereikt moeten zijn, worden regelmatig bijgesteld. Dit laatste geldt bijvoorbeeld
voor de streeftermijnen voor de ontwikkeling en het gebruik van een dierenwelzijnsindex
voor vlees en voor de invoering van etiketten op vleesverpakkingen met informatie
over dierenwelzijn (zie§ 3.4.2).Geen evaluatiesVoor het dierenwelzijnsbeleid zijn sinds 1995 drie beleidsnota’s
opgesteld (in 1995, 2002 en 2007). Het dierenwelzijnsbeleid is sinds 1995
niet geëvalueerd. In de LNV-begroting 2003 (LNV, 2002b) was voor 2006
een ex-postevaluatie aangekondigd van de beleidsnotaDierenwelzijn uit 2002.Van koploperspositie naar EU-normIn de nota Dierenwelzijn van maart 2002 koos
de minister van LNV ervoor om op het punt van dierenwelzijn een koploperspositie
in te nemen in internationaal verband. In oktober 2003 is dit veranderd: sindsdien
volgt de minister de lijn dat Nederland in principe geen nieuwe wet- en regelgeving
introduceert die strenger is dan de Europese normen (LNV, 2003a), maar wel
strenger beleid stimuleert. Waar Nederland strenger is dan de EU voorschrijft
blijft dat zo. Er zal gestreefd worden naar verbetering van dierenwelzijn
op Europees niveau, zodat de concurrentiepositie van het bedrijfsleven behouden
blijft.3.2 BeleidsinstrumentenVoor dierenwelzijn zet de minister van LNV de volgende beleidsinstrumenten
in:• wetgeving op het gebied van welzijnsonvriendelijke methoden;• handhaving van regelgeving (zie § 3.3);• bevordering van transparantie door middel van etikettering, welzijnsmeter
en voorlichting (zie § 3.4.1 en 3.4.2);• ondersteuning van «voorlopers» door middel van fiscale
instrumenten, innovatie en onderzoek en experimenteerruimte (zie § 3.4.3
en § 3.4.4).3.3 Wet- en regelgeving3.3.1 AlgemeenKaderwet dierenwelzijnIn de Gezondheids- en Welzijnswet voor Dieren (GWWD) van 1992 worden regels
gesteld aan de zorg voor de gezondheid en het welzijn van dieren. Het uitgangspunt
van de GWWD is dat indien men een dier wil gebruiken voor het realiseren van
doeleinden van mensen, het belang daarvan voldoende substantieel moet zijn
om de inbreuk op de intrinsieke waarde van het dier te rechtvaardigen. Op
dit moment is het ministerie een nieuwe Wet dieren aan het opstellen, die
de GWWD zal gaan vervangen.HuisvestingAlgemene regels voor het huisvesten van productiedieren staan in het Besluit
welzijn productiedieren. In dit besluit worden eisen gesteld aan onder meer
onderkomen, licht en lucht. Gedetailleerde huisvestingsnormen, zoals de oppervlakte
per dier, zijn geregeld in de verschillende besluiten per sector: het Varkensbesluit,
het Legkippenbesluit en het Kalverenbesluit.IngrepenHet Ingrepenbesluit geeft invulling aan artikel 40 van de GWWD, dat verbiedt
om lichamelijke ingrepen bij dieren te verrichten tenzij dit bij algemene
maatregel van bestuur is toegestaan. In het Varkensbesluit worden ook toegestane
ingrepen genoemd.Het blijkt in de praktijk moeilijk om bepaalde ingrepen te verbieden omdat
deze ingrepen soms onlosmakelijk verbonden zijn met de huidige manier van
dieren houden (zoals snavelbehandeling bij kippen, het couperen van staarten
van varkens en het aanbrengen van identificatiechips bij varkens) of nodig
worden geacht om tegemoet te komen aan de wensen van de consument (castratie
van mannelijke biggen om een afwijkende geur van het vlees tegen te gaan).
Hierdoor is wet- en regelgeving diverse malen uitgesteld (zie figuur 5). Er
wordt wel nagedacht, zowel in de sector als binnen het ministerie, over alternatieven.Met het oog op dierenwelzijn mogen Nederlandse veehouders sinds 1990 hun
kalveren niet meer onthoornen zonder dat de dierenarts een plaatselijke verdoving
toedient. Omdat dit wettelijk is vastgelegd, kan daarop gecontroleerd worden
door de overheid. Daarentegen wordt het (al dan niet verdoofd) castreren van
biggen jonger dan zeven dagen overgelaten aan de markt, waardoor controle
niet aan de orde is.Onverdoofd castreren van biggen Al in 2001 heeft de minister
van LNV in de Landbouwraad gevraagd om via een com- munautaire maatregel het
onverdoofd castreren van biggen te verbieden. Samen met andere EU-lidstaten
zouden verschillende aspecten van het probleem worden onder- zocht. Tijdens
de begrotingsbehandeling 2007 liet de minister opnieuw weten te zullen inzetten
op een verbod in Europees verband.De komende twee jaar wil
de Europese Commissie benutten om informatie en onder- zoeksresultaten over
alternatieven te verzamelen en te analyseren. Gelet op de onder- zoeksvragen
die nog beantwoord moeten worden en de bedenkingen van andere lidstaten, is
een verbod op castreren in 2009 volgens de minister erg ambitieus.OvergangstermijnenWanneer nieuwe wetgeving wordt ingevoerd die aanpassingen voorschrijft
op het gebied van de leefomstandigheden van dieren in de veehouderij, kent
deze meestal een overgangstermijn van ongeveer tien jaar. Deze overgangstermijn
is bedoeld om rekening te houden met de afschrijvingstermijn van bedrijfsmiddelen
zoals stallen, en om de sector de tijd te geven zich te vernieuwen. Op deze
manier zorgt de wetgever ervoor dat boeren niet in financiële problemen
komen zodra de regelgeving wordt aangescherpt.Controle en handhavingDe controle op de naleving van de wet- en regelgeving wordt uitgevoerd
door de Algemene Inspectiedienst (AID) van het Ministerie van LNV.De verhouding tussen het ministerie en de AID (baten-lastendienst) is
vastgelegd in een aansturingsprotocol. De Directie Landbouw verleent jaarlijks
een opdracht aan de AID over de te leveren producten en diensten. Er worden
afspraken gemaakt over zowel de hoeveelheid, de prijs als de kwaliteit van
de producten. Volgens de minister wordt de kwantiteit van de productie van
de AID gemeten in het aantal geleverde uren handhaving; de kwaliteit betreft
het aandeel aangetroffen overtredingen bij selecte controles en aandeel tijdig
uitgevoerde verificaties1 (LNV, 2004).De verantwoording van de AID aan het ministerie vindt plaats in aantallen
bestede uren. Het aantal uitgevoerde controles uit de oorspronkelijke opdracht
is hieruit niet op te maken. Wanneer er zich tijdens het jaar calamiteiten
voordoen, zoals een dierziektecrisis, dan kan de opdracht – en dus het
jaarplan – wijzigen. Daarnaast heeft ook incidentele maatschappelijke
en politieke aandacht voor dierenwelzijn (incidenten bij veemarkten, slachterijen
en transport) invloed op de manier waarop de AID haar beschikbare tijd en
middelen verdeelt.De beleidsdirectie Landbouw van het Ministerie van LNV verstrekt twee
soorten handhavingsopdrachten aan de AID op het gebied van dierenwelzijn.In de eerste plaats zijn dat jaarlijkse reguliere controles op de naleving
van het Varkensbesluit, het Legkippenbesluit en het Kalverenbesluit, waarbij
de AID ook de naleving van de bepalingen uit het Ingrepenbesluit en het Besluit
welzijn productiedieren meeneemt. De steekproef voor deze controles wordt
select bepaald op basis van de ervaring van de AID met risicogroepen.In de tweede plaats kan het ministerie opdracht geven voor specifiek nalevingsonderzoek
in een bepaald jaar. Dit is een grootschaliger onderzoek naar de naleving
van een specifiek besluit (het Varkens- of Kalverenbesluit)2 met als doel het nalevingsniveau te kunnen bepalen.De steekproef van veehouders wordt ook in de meeste van deze nalevingsonderzoeken
select getrokken, maar de AID benadert in deze onderzoeken wel een grotere
groep dan bij de jaarlijkse controles. In de nalevingsonderzoeken worden ook
vragen aan de veehouder gesteld over de motivatie voor het wel of niet naleven
van de regelgeving. De antwoorden op die vragen zijn terug te vinden in de
rapportages. Bij reguliere controles worden ook aanvullende vragen gesteld,
maar de antwoorden worden niet vastgelegd.Aan de hand van het bouwjaar van de stallen wordt bepaald welke eisen
van toepassing zijn voor de betreffende veehouder. Het bouwjaar (en daarmee
het gegeven of een stal al dan niet onder de overgangsregeling valt) wordt
echter niet bijgehouden in een bestand. Daardoor is bij de AID niet
bekend hoeveel bedrijven voldoen aan de nieuwe wettelijke normen en hoeveel
nog werken respectievelijk nog mogen werken in de oude situatie (zie figuur
6 en bijlage 2). Informatie hierover zou de minister meer inzicht kunnen geven
in de actuele stand van zaken op het gebied van dierenwelzijn.Behalve controles gebruikt de AID ook andere instrumenten om het nalevingsniveau
te verbeteren, zoals communicatie en voorlichting over de controles. Sinds
2005 is bij de AID het «programmatisch handhaven» in voorbereiding
(AID, 2005a). Dat houdt onder meer in dat gewerkt wordt met een risicoprofiel
van overtreders en dat bij nalevingsonderzoeken gekeken wordt naar de redenen
waarom regelgeving niet wordt nageleefd.De nieuwe manier van handhaven had in de loop van het eerste kwartaal
2008 klaar voor gebruik moeten zijn.3.3.2 VarkenssectorHuisvestingDe eerste Europese richtlijn met minimumnormen voor de wijze waarop varkens
moeten worden gehuisvest (91/630/EEG) is in Nederland in 1994 geïmplementeerd
in het Varkensbesluit. Sindsdien is dit besluit een aantal keren gewijzigd.
In 1997 betekende dit een aanscherping ten opzichte van de in EU vastgestelde
voorschriften. Dit betrof de ruimte die varkens minimaal moet worden geboden,
verplichte groepshuisvesting en de verplichting om gespeende varkens1  en gebruiksvarkens2
in stabiele groepen te houden.Toen in 2001 de Landbouwraad met twee nieuwe richtlijnen kwam, voldeed
de Nederlandse regelgeving daar al grotendeels aan.De minimale vrije ruimte per varken is in de nationale regelgeving op
dit moment nog steeds groter dan in de Europese richtlijn.Bij de aanscherping van de eisen in het Varkensbesluit in 1997 moesten
nieuwe of verbouwde stallen direct aan de eisen voldoen (Staatsblad 213, 15 november
1997). Bestaande stallen kregen een overgangstermijn tot 1 januari 2008.
Bij de laatste wijziging in 2005 (Staatsblad 146, 3 maart 2005) werd
deze overgangstermijn voor het voldoen aan de oppervlakte-eisen verlengd tot
2013.IngrepenZowel in het Varkensbesluit als in het Ingrepenbesluit worden voor varkens
toegestane ingrepen genoemd. Het eerste besluit behandelt het castreren van
beren ouder dan zeven dagen; het tweede besluit betreft ingrepen zoals het
verwijderen van een deel van de staart bij biggen en het verrichten van ingrepen
ter identificatie van het dier, zoals het inbrengen van chips en het aanbrengen
van oormerken.De termijnen voor het aanbrengen van merken ter identificatie van het
dier zijn sinds het Ingrepenbesluit uit 1996 herhaaldelijk aangepast. Meer
dan de twee toegestane identificaties zijn nodig voor bijvoorbeeld het management
en de herkenning van het voederen in groepshuisvesting.In de loop van de tijd is het moeilijk gebleken om alternatieven op dit
gebied te ontwikkelen. Daardoor is de termijn voor het verbod op meer dan
twee ingrepen ter identificatie tot vijf keer toe uitgesteld. Het toepassen
van meer dan twee ingrepen voor de identificatie is met ingang van 1 januari
2008 niet langer toegestaan.1Controle en nalevingHet aantal uren dat de AID inplant voor de controle van de dierenwelzijnsbepalingen
in de varkenshouderij, is in de loop der jaren afgenomen (zie figuur 7).
In 2005 bedroeg het aantal ingeplande controle-uren voor de varkenshouderij
bijvoorbeeld nog 45% van het aantal uren dat hiervoor in 2003 was ingepland.
Hierbij wordt opgemerkt dat het aantal varkenshouderijen de laatste tijd aanzienlijk
is verminderd. Het is niet bekend hoe het percentage gecontroleerde bedrijven
zich in de loop der tijd heeft ontwikkeld.De geplande uren worden overigens niet allemaal daadwerkelijk gerealiseerd,
zo is de afgelopen jaren gebleken. De redenen die de AID hiervoor noemt variëren:
uitbraak van dierziekten, vertraagde aanlevering van technische hulpmiddelen
en door de EU verplichte verificatiecontroles.Uit de specifieke nalevingsonderzoeken van de AID komen de volgende nalevingspercentages
naar voren:Tabel 1. Nalevingspercentages van het varkensbesluitJaarNaleving
(van het Varkensbesluit) 199948% 200044% 200278%200645%Deze percentages zijn niet representatief voor de gehele varkenssector,
omdat de controles zowel select als aselect bij verschillende soorten bedrijven
plaatsvinden.In de specifieke nalevingsonderzoeken vraagt de AID bij overtredingen
(zie figuur 8) ook naar de redenen waarom de betreffende veehouders de regelgeving
niet naleven. Als redenen werden in 2000 genoemd: (a) dat men de regels wel
wil, maar om praktische redenen niet kán toepassen, of (b) dat men
de regelgeving niet kent. Verder geeft 12% van de respondenten aan
dat naleven van de regels een te forse financiële ingreep zou betekenen.
In 2002 kwam het niet-accepteren van de regels hier nog als reden bij (AID,
2001; 2003).De meest geconstateerde overtredingen tussen 2002 en 2006 bij de controles
op het Varkensbesluit waren het ontbreken van afleidingsmateriaal voor de
dieren (tussen 7% tot 22% van de gecontroleerde bedrijven),
gebreken op het gebied van alarmvoorzieningen (16% tot 37%)
en een te korte standlengte voor zeugen (8% tot 25%). In 2006
zijn nieuw geconstateerde, vaak voorkomende overtredingen te weinig licht
(35%) en te brede spleten in de roosters voor vleesvarkens (14%).3.3.3 PluimveesectorHuisvestingHet Legkippenbesluit 2003 (Staatsblad 40, 10 februari 2004) regelt
het houden en huisvesten van legkippen in alternatieve huisvestingssystemen,
in aangepaste en niet-aangepaste kooien. In het besluit staan voorschriften
voor het aantal cm2 per kip per systeem, voer- en drinkvoorziening,
een voorziening tegen het doorgroeien van nagels, het geluidsniveau, de inrichting
van het gehele systeem en verlichting. Niet-aangepaste kooien, de zogenoemde
legbatterijen, die vóór 1 januari 2003 zijn gebouwd en
in gebruik genomen, zijn met ingang van 1 januari 2012 verboden. De aangepaste
kooi, ook wel «verrijkte kooi» genoemd, wordt op termijn ook verboden.Voor vleeskuikens bestaat nog geen Nederlandse regelgeving. In mei 2007
hebben de Europese landbouwministers wel een akkoord weten te bereiken over
een welzijnsrichtlijn voor vleeskuikens. Deze richtlijn moet uiterlijk in
juni 2010 omgezet zijn in nationale regelgeving.De nieuwe richtlijn stelt eisen aan de maximale bezettingsgraad van stallen,
met daarbij voorwaarden zoals de beschikbaarheid van droog strooisel en het
recht op nachtrust. Wanneer veehouders voldoen aan aanvullende voorwaarden
op het gebied van dierenwelzijn, mag de bezettingsgraad omhoog. Deze aanvullende
voorwaarden bestaan uit het beschikbaar hebben van documentatie over de technische
details en de uitrusting van de stal, het beperken van de ammoniakuitstoot,
het reguleren van de staltemperatuur en het beperken van de uitval (sterfte)
tot maximaal 3,52% bij zeven opeenvolgende koppels.1 Daarnaast worden lidstaten verplicht om onder andere de sterfte en
voetzoolverwondingen van vleeskuikens te monitoren, waarover de Europese Commissie
in 2012 met een rapport komt.De minister van LNV heeft de Tweede Kamer in 2007 laten weten dat de bezettingsgraad
van de Nederlandse vleeskuikenhouders tot de hoogste van Europa behoort. Bijna
80% zou, als de richtlijn nu geïmplementeerd zou worden, niet
aan de nieuwe richtlijn voldoen (LNV, 2007a).IngrepenHet Ingrepenbesluit vermeldt ook de toegestane ingrepen bij pluimvee.
Dit is bijvoorbeeld het verkorten van de boven- of ondersnavel bij kippen
jonger dan tien dagen. Het besluit is van toepassing op zowel legkippen als
vleeskuikens.De pluimveesector heeft een aantal keer uitstel gekregen om te voldoen
aan de eisen van het Ingrepenbesluit, dat dateert uit 1996. Indien kan worden
aangetoond dat het huisvestingssysteem al vóór 1 september
2001 bestond, zijn bepaalde ingrepen (zoals het snavelbehandelen) volgens
het Legkippenbesluit toegestaan tot 2011. De sector heeft op verzoek van het
ministerie een plan van aanpak opgesteld. Dit plan heeft de minister in november
2007 aangeboden aan de Tweede Kamer.Het plan bestaat uit oplossingsrichtingen, vervolgacties/onderzoek en
alternatieve behandelmethoden per ingreep, opdat ingrepen in 2011 overbodig
worden.Controle en nalevingDe door AID uitgevoerde controles in de pluimveesector hebben alleen betrekking
op legkippen. Het Ingrepenbesluit is ook van toepassing op vleeskuikens. De
AID controleert echter niet op ingrepen bij vleeskuikens.Het aantal controle-uren dat de AID besteedt aan de naleving van het Legkippenbesluit
blijft over alle door ons onderzochte jaren achter bij de planning (zie fig.
9). De verlate implementatie van het nieuwe Legkippenbesluit in mei 20042 (waardoor er tot en met 2004 nauwelijks regelgeving
was om te controleren) en de dreigende opkomst van vogelgriep worden hiervoor
bij de AID als reden aangemerkt.In de pluimveesector worden geen specifieke nalevingsonderzoeken uitgevoerd
door de AID.Het Food and Veterinary Office van de EU (FVO) heeft op basis van informatie
van het Controlebureau voor Pluimvee, Eieren en Eiproducten (CPE)1 in 2005 vastgesteld dat het nalevingsniveau in de sector
erg laag was (ongeveer 50%). Dit was gebaseerd op 125 controles uitgevoerd
in de periode november 2004 tot januari 2005. Het probleem lag vooral op het
terrein van het maximale aantal legkippen per kooi. Volgens de FVO werd het
lage nalevingsniveau veroorzaakt door de verlate implementatie van de EU-richtlijn
99/74/EG voor leghennen (FVO, 2005).Uit de jaarverslagen van het CPE blijkt niet hoe vaak het CPE overtredingen
op het Legkippenbesluit signaleert. Wel blijkt uit de «controlegegevens
productiemethoden en -normen eieren»2 van
het jaarverslag 2006 dat er 1157 aangesloten producenten waren. Bij deze producenten
zijn 1980 controles uitgevoerd, waarbij 38 afwijkingen zijn geconstateerd.
In 2005 waren er 1 314 aangesloten producenten, zijn er 1 951 controles
uitgevoerd, waarbij zes afwijkingen zijn geconstateerd.In figuur 10 wordt een overzicht gegeven van de overtredingen die de AID
tijdens de reguliere controles heeft geconstateerd.3.3.4 VleeskalverensectorHuisvestingDe Europese richtlijn met minimumhuisvestingsnormen voor kalveren (91/629/EEG)
is in 1991 vastgesteld en twee keer gewijzigd in 1997 (richtlijn 97/2/EEG
en beschikking 97/182/EG). In Nederland geven het Kalverenbesluit van 7 juli
1994 en het wijzigingsbesluit van 22 september 1997 uitvoering aan deze
Europese richtlijnen.Volgens het Kalverenbesluit mogen kalveren ouder dan acht weken niet in
eenlingboxen worden gehuisvest, tenzij een dierenarts verklaart dat dit in
verband met gezondheid of gedrag noodzakelijk is. In 2001 zijn overgangsbepalingen
voor deze huisvestingsregel vastgesteld: er is uitstel verleend aan eigenaren
van stallen van vóór 1 januari 1994. Deze mochten nog tot
31 december 2003 eenlingboxen hebben. Eigenaren van stallen die vóór
1 januari 1998 zijn gebouwd, kregen tot 31 december 2006 uitstel
om aan de aangescherpte eisen te voldoen. IngrepenToegestane ingrepen bij kalveren zijn onder meer het onthoornen en het
aanbrengen van een extra (derde) oormerk. Dit laatste is overigens met ingang
van 1 januari 2008 verboden. Voor kalveren gelden dezelfde identificatieregels
als hiervoor beschreven bij het onderdeel varkens.Controle en nalevingIn de jaren 2005 en 2006 heeft de AID de geplande uren voor de controle
op huisvesting van vleeskalveren (ruim) gehaald. In 2004 zijn de geplande
uren niet gehaald (zie figuur 11).In 2004 is een nalevingscontrole gehouden, waaruit een nalevingsniveau
van 74% is gebleken. Het doel was een nulmeting te verkrijgen van het
nalevingsniveau van het Kalverenbesluit, maar het percentage was niet representatief
voor de totale kalverensector.De financiële situatie, het moeizaam verkrijgen van vergunningen
en het niet op de hoogte zijn van welzijnseisen waren de voornaamste redenen die werden opgegeven voor het niet-naleven van de regels (AID, 2005b).
De overtredingen betroffen onder andere de vloeroppervlakte per kalf en de
voorwaarden voor de huisvesting van kalveren jonger dan acht weken in eenlingboxen
(11 van de 27 gecontroleerden in overtreding).In 2005 zijn 106 bedrijven gecontroleerd op naleving van het Kalverenbesluit.
Deze steekproef van bedrijven is gedeeltelijk select (aan de hand van de leeftijd
van de kalveren) en gedeeltelijk aselect getrokken. Het percentage bedrijven
dat akkoord werd bevonden bedroeg ongeveer 80% (21 bedrijven in overtreding).
De meeste overtredingen betroffen vloeroppervlakte per kalf en het voldoen
aan de voorwaarden gesteld aan het huisvesten van kalveren jonger dan acht
weken in eenlingboxen.In figuur 12 wordt een overzicht gegeven van de overtredingen die de AID
tijdens de controles in de kalversector heeft geconstateerd.3.4 Stimulering en facilitering3.4.1 Welzijnsmeter (dierenwelzijnsindex)In navolging van Europees beleid op het terrein van consumenteninformatie
werkt de minister van LNV aan het verbeteren van de informatie op vleesverpakkingen,
onder andere over de mate van welzijn die het dier in kwestie heeft gehad.
Om dergelijke informatie op vlees te kunnen vermelden is een norm nodig die
bepaalt welke mate van welzijn een bepaald dier heeft gehad. Deze norm, de
dierenwelzijnsindex (ook wel aangeduid als welzijnsmeter), staat al enige
tijd op de politieke agenda. In de beleidsnota Dierenwelzijn uit 2002 heeft de minister van LNV aangegeven van 2002 tot 2005
de ontwikkeling van een welzijnsmeter te willen faciliteren en financieren.
Het streven om in 2005 tot een dierenwelzijnsindex te komen, is niet gehaald.De minister neemt nu het standpunt in dat de ontwikkeling en het gebruik
van een dierenwelzijnsindex vanuit de sector zelf moet komen. In november
2006 heeft hij de Tweede Kamer laten weten dat in Nederland alleen de kalverensector
bereid is om gezamenlijk een welzijnsindex te ontwikkelen. Het Ministerie
van LNV stimuleert dit initiatief met een financiering van € 600 000.
Eind 2009 moet de index voor kalveren klaar zijn (LNV, 2006a).Uit onderzoek blijkt dat de moeilijkheid van de welzijnsindex niet zozeer
ligt in het ontwikkelen ervan, maar vooral in het vinden van voldoende draagvlak
in de sector om het instrument daadwerkelijk te kunnen gaan invoeren. Veel
veehouders1 hebben moeite met een dierenwelzijnsindex,
omdat ze verwachten dat daarmee kosten en administratieve lasten stijgen.
Daarnaast verwachten ze een beperking van de mogelijkheden om zelf een afnemer
van hun producten te kiezen. Zij zouden alleen geïnteresseerd in het
instrument kunnen raken als er vraag naar is vanuit marktpartijen. Het Landbouw-Economisch
Instituut (LEI), dat in 2005 in opdracht van de minister van LNV onderzoek
deed naar de wensen en behoeften van veehouders, handelaren en bedrijven,
heeft de minister daarom aanbevolen om de dierenwelzijnsindex
in nauwe relatie met de sector tot stand te laten komen, om zo meer betrokkenheid
te creëren en beter aan te sluiten bij bestaande initiatieven (LEI, 2005a).De minister van LNV ziet de EU, meer speciaal het EU-programma «Welfare
Quality», als de drijvende kracht achter de ontwikkeling van de welzijnsindex.
Dit programma, dat van 2004 tot 2009 loopt, is erop gericht objectieve normen
te ontwikkelen die gebruikt kunnen worden voor een systeem van vleesetikettering
(LNV, 2007a). Aangezien voor verschillende diersoorten de parameters verschillend
zijn, worden er verscheidene welzijnsindexen ontwikkeld (LNV, 2006a).Ondanks de weerstand in de sector is Wageningen Universiteit en Researchcentrum
(WUR) op dit moment bezig met het ontwikkelen van een monitorsysteem om dierenwelzijn
in de praktijk op bedrijven te kunnen meten. Bij de ontwikkeling van deze
monitor, die speciaal bedoeld is voor de vleeskalverensector, werkt de WUR
samen met het programma Welfare Quality. Het project loopt van 2005 tot 2008.
Voor de welzijnsmonitor worden objectief vast te stellen parameters gebruikt.
Voorbeelden van dergelijke parameters zijn hemoglobinegehaltes (een indicator
voor het ijzergehalte) en abnormaal oraal gedrag zoals tongrollen (het heen
en weer rollen van de tong met geopende bek) of het zuigen aan hokdelen.3.4.2 EtiketteringHet etiketteren van vlees is bedoeld om de consument beter te informeren
over (onder andere) het dierenwelzijn in de veehouderij waar het door hem
gekochte c.q. te kopen vleesproduct vandaan komt.Op EU-niveau bestaat er voor enkele producten uit de veehouderij al enige
vorm van verplichte etikettering. Zo wordt op rundvlees het land van oorsprong
vermeld en op eieren het land van herkomst en het systeem waarin de kippen
worden gehouden.Ook de Europese Commissie heeft in haar Actieplan Dierenwelzijn uit 2006
aangegeven dat ze transparantie jegens de consument, onder andere door middel
van etikettering, van belang vindt (LNV, 2006a).Er zijn tot op heden nog geen afspraken over etikettering van vlees op
basis van dierenwelzijnsnormen tot stand gekomen. Uit onderzoek naar de invoering
van etikettering blijkt dat een aanduiding van het land van herkomst voor
Nederland waarschijnlijk geen meerwaarde heeft; alleen de administratieve
kosten voor de sector nemen erdoor toe. De huidige regeling voor rundvlees
heeft nauwelijks informatieve waarde voor de consument, omdat minder dan de
helft van het binnen de EU verhandelde vlees een herkomstaanduiding krijgt
(LEI, 2006a).Een negatieve vorm van etikettering is vanwege richtlijnen van wereldhandelsorganisatie
WTO niet mogelijk. Wel mogelijk is (waarschijnlijk) etikettering met een EU-herkomstaanduiding
aan de hand van enkele EU-basiseisen voor dierenwelzijn. Voor fabrikanten
staat dan de mogelijkheid open om meer informatie op het product te vermelden
via vrijwillige etikettering (LNV, 2007a).De EU kan etikettering op basis van dierenwelzijnsnormen echter niet als
eis stellen aan producten die vanuit derde landen op de Europese markt gebracht
worden. Zo’n handelsbeperkende maatregel is alleen toegestaan als er
binnen de EU een belang bestaat dat die inbreuk rechtvaardigt. De Europese
Commissie probeert in de huidige onderhandelingsronde van de WTO (Doha)1 onder andere dierenwelzijn onder de zogenoemde non-trade concerns (NTC) te laten vallen2 (LNV, 2007a), oftewel een publiek goed dat bescherming verdient binnen
het handelsverkeer. Een dilemma rond de erkenning van NTC’s
is dat ontwikkelingslanden bang zijn dat westerse landen deze thema’s
zullen gebruiken om hun eigen markten te beschermen. Veel ontwikkelingslanden
kunnen namelijk (nog) niet voldoen aan eisen op gebieden als dierenwelzijn
of arbeidsomstandigheden. Het erkennen van zo’n eis van de kant van
westerse landen zou de markten van ontwikkelingslanden bederven. Aan de andere
kant liggen de eisen op het gebied van dierenwelzijn voor Europese boeren
hoger dan in de rest van de wereld, waardoor zij hogere kosten maken, die
ze terug willen zien in de verkoopprijs. Consumenten zien echter geen onderscheid
tussen meer en minder diervriendelijk vlees, waardoor consumenten een hogere
prijs moeilijk accepteren.De Tweede Kamer heeft eind 2006 een motie aangenomen met het verzoek aan
de regering om de mogelijkheden te onderzoeken voor verplichte etiketinformatie
over de herkomst van in producten verwerkte eieren.
Achterliggende gedachte hierbij was dat dit een extra impuls zou kunnen geven
aan de omschakeling van de verwerkende industrie op scharreleieren. Volgens
het Ministerie van LNV is etiketteren van dit soort verwerkte producten vooral
effectief op Europees niveau. In de Landbouwraad van mei is besloten dat de
Commissie voor 2009 met een voorstel komt dat gericht is op etikettering voor
dierenwelzijn. Het zal dan gaan om verplichte en vrijwillige etikettering.
Momenteel voert de Commissie een studie hiervoor uit. LNV pleit er bij de
Commissie voor om deze kwestie, het etiketteren van eieren afkomstig uit de
legbatterij in verwerkte producten, hierbij te betrekken. Daarnaast heeft
het ministerie het LEI gevraagd onderzoek te doen naar deze kwestie. Het rapport
van het LEI naar de economische consequenties van het afschaffen van de verrijkte
kooi geeft inzicht in de initiatieven die enkele levensmiddelenproducenten
hebben genomen op het etiketteren van eieren in verwerkte producten en de
factoren die hebben geleid tot het al dan niet slagen hiervan.De Europese Commissie heeft verder toegezegd uiterlijk in 2009 met een
rapport te komen over de mogelijkheid van verplichte etikettering van kippenvlees
op basis van Europese welzijnsnormen, daarbij de eventuele economische gevolgen
en conformiteit met WTO-regels meewegend (LNV, 2007a).Afspraken over etikettering: ingewikkelde
kwestie Hoe ingewikkeld de afspraken over etikettering
kunnen zijn, illustreren de volgende twee voorbeelden:• Van
buiten de EU geïmporteerde kipfilet, die in Nederland wordt ontdooid
en waar vervolgens water aan toegevoegd wordt, kan volgens de EU-regels het
NL-stempel van de verwerker krijgen. Dit wordt ook wel het «omkatten»
van vlees genoemd. De Nederlandse pluimveesector maakt hier al jaren bezwaar
tegen omdat bij incidenten de Nederlandse sector ten onrechte hierop kan worden
aangesproken.• Italië
voerde in 2005 zelf etiketteringsregels voor pluimveevlees in, omdat dit land
niet geconfronteerd wil worden met vlees uit een land waar de vogelpest is
uitgebro- ken. De Europese Commissie verbiedt Italië deze regelgeving
toe te passen omdat de eigen Europese regels voldoende zouden zijn.3.4.3 Innovatie, onderzoek en experimenteerruimteOp het gebied van dierenwelzijn wordt veel onderzoek gedaan door de WUR.
Verder zijn er verschillende initiatieven ontplooid «in het veld»,
die een vergroting van het dierenwelzijn beogen met oog voor het economische
aspect. Een voorbeeld hiervan is de «comfort class»-stal, een
nieuw stalconcept dat ontwikkeld is op initiatief van land- en tuinbouworganisatie
LTO en de Dierenbescherming. Het concept gaat uit van tien basisbehoeften
van het varken. Dit initiatief wordt ondersteund door het Ministerie van LNV.
Een ander voorbeeld is het project «Houden van hennen» van de
WUR, dat door het ministerie gefinancierd is. Het project had als doel om
nieuwe houderijsystemen voor legkippen te ontwerpen waarin een goede balans
bestaat tussen «people» (boer én kip), «planet»
en «profit». Deze twee nieuwe systemen werden in 2004 gepresenteerd.
Volgens het ministerie hebben enkele bedrijven het idee «Houden van
hennen» overgenomen en worden de stallen nu gebouwd; tien (van de ongeveer
9000) varkenshouders hebben onderdelen van het concept «comfort class»
in hun stal. Nog een voorbeeld van een ondersteund project is de Volwaardkip,
een langzamer groeiende kip dan het traditionele vleeskuiken met meer ruimte
en een overdekte uitloop.Zie voor meer informatie hoofdstuk 5, «Innovatie».In de nieuwe Nota Dierenwelzijn (LNV, 2007c)
geeft de minister aan dat ze samen met alle partijen zal inzetten op herontwerp
van integraal duurzame en diervriendelijke stal- en houderijsystemen voor
varkens en vleeskuikens. Het ministerie streeft ernaar dat in 2011 5%
van de stallen «integraal duurzaam en diervriendelijk» is. Het
rapport van de Animal Sciences Group (ASG, 2007) waar de minister zich in
de nota op baseert, adviseert om voor zowel varkens, kalveren, vleeskuikens
als legkippen een nieuw integraal productiesysteem te ontwerpen. Daarnaast
geeft de ASG aan dat het ontwerp in samenwerking met andere partijen moet
plaatsvinden, maar wel een duidelijk eigenaarschap moet kennen. In de nieuwe Nota Dierenwelzijn zegt de minister samen met andere partijen
in te zetten op dit herontwerp, maar ze neemt het eigenaarschap niet duidelijk
op zich.3.4.4 Fiscale beleidsinstrumentenEen van de voorgestelde maatregelen om veehouders die verdergaan dan de
geldende wettelijke voorschriften tegemoet te komen bij het voldoen aan dierenwelzijnseisen,
is de mogelijkheid van een fiscale aftrek bij investeringen in huisvesting
voor (pluim)vee. Voor investeringen in milieuvriendelijke stallen bestonden
al lange tijd twee specifieke fiscale regelingen, de Vrije afschrijving milieu-investering
(Vamil) en de Milieu-investeringsaftrek (MIA). De basis voor de bepaling van
de hoogte van de aftrek wordt sinds 1 januari 2007 gevormd door de «Maatlat
duurzame veehouderij», die door de Ministeries van LNV en van VROM gezamenlijk
is ontwikkeld. Als op de punten dierenwelzijn en milieu in de Maatlat positief
wordt gescoord, komt men in aanmerking voor steun. Het aantal milieuvriendelijke
stallen waarin met behulp van Vamil en MIA is geïnvesteerd, is van 2004
op 2005 bijna verdubbeld. Van 2005 op 2006 is er sprake van een stijging van
5%.Voor verdere informatie over deze fiscale regelingen verwijzen wij naar
hoofdstuk 4, «Reductie ammoniakuitstoot».3.4.5 De rol van de consumentIn 2006 heeft het LEI onderzoek uitgevoerd naar de mate waarin consumenten
bereid zijn extra te betalen voor een hoger dierenwelzijn. Consumenten bleken
een hogere prijs te willen betalen voor dierenwelzijn. De onderzoekers tekenen
hierbij aan dat dit niet betekent dat dit ook gebeurt op het moment dat een
consument uit verscheidene mogelijkheden een keus moet maken. Respondenten
geven namelijk regelmatig sociaal wenselijke antwoorden en bovendien is het
aankoopgedrag van consumenten vaak routinematig is, en niet bewust.De onderzoekers concluderen uiteindelijk dat er onder consumenten slechts
een kleine groep van voorlopers bestaat die daadwerkelijk meer wil betalen
voor dierenwelzijn. Voor veel andere consumenten is dierenwelzijn onderdeel
van het totaalplaatje, waarin kwaliteit en prijs meespelen. Een gepercipieerd
tekort aan dierenwelzijn kan dit totaalplaatje echter wel beïnvloeden
(LEI, 2006b). Een ander aandachtspunt is dat er een kloof bestaat tussen verbetering
van dierenwelzijn en hoe de consument dit waarneemt: wat feitelijk een verbetering
is, voldoet volgens de consument slechts aan minimale voorwaarden van diervriendelijkheid
(LEI, 2002).Legbatterijeieren nog veel gebruikt in
voedselproductie Als gevolg van de vraag
van de consument zijn er in de Nederlandse supermarkten vrijwel alleen scharreleieren
te koop. Hierdoor zou de indruk kunnen bestaan dat in Nederland nog maar nauwelijks
legbatterijen bestaan. Echter, veel eieren die in voed- selproducten worden
verwerkt (koek, cake, mayonaise enzovoort) komen nog steeds van kippen die
in legbatterijen gehuisvest zijn. Legbatterijeieren worden voorts op grote
schaal geëxporteerd. De gemiddelde Duitse consument bijvoorbeeld, heeft
de voorkeur voor schone witte eieren die uit de legbatterij komen. Er is tegelijkertijd
wel een trend naar meer gebruik van scharreleieren in producten, met vermelding
daarvan op de verpakking. Het percentage scharrelkippen wordt op het ogenblik
geschat op 60%. De Tweede Kamer heeft eind 2006 een motie
aangenomen met het verzoek aan de regering om de mogelijkheden te onderzoeken
om verplichte etikettering in te voeren voor de herkomst van de eieren die
in producten zijn verwerkt. Achterliggende gedachte was dat dit een extra
impuls zou kunnen geven aan de omschakeling van de verwerkende industrie op
scharreleieren.3.5 Bereikte effectenOmdat het Ministerie van LNV het dierenwelzijnsbeleid nog nooit heeft
geëvalueerd, valt over de effectiviteit ervan niet veel te zeggen. Wel
kan worden nagegaan in hoeverre de beoogde doelen zijn bereikt. Daarnaast
zijn er maatschappelijke kosten en baten in kaart te brengen. Dierenwelzijnsbeleid
kan immers ook economische, soms negatieve, gevolgen hebben voor de boer.3.5.1 Effecten op het dierDierenwelzijnsverbetering in de veehouderijsector vanaf 1990Zowel in de varkens-, de kalver- als de pluimveesector is de huisvesting
van de dieren sinds 1990 door regelgeving verbeterd. Varkens en kalveren moeten
verplicht in groepen gehuisvest worden, bij de legkippen is een verschuiving
in gang gezet van kooihuisvesting naar alternatieve huisvestingssystemen.
Hoeveel bedrijven aan de nieuwste wettelijke eisen voldoen, is echter onbekend,
omdat gegevens over welke bedrijven onder overgangstermijnen vallen, niet
worden bijgehouden (zie figuur 6, § 3.3.1).Natuurlijk gedrag: onderzoek van de Raad voor DieraangelegenhedenVolgens de WUR en de Faculteit Diergeneeskunde Utrecht hebben dieren zich
evolutionair zo ontwikkeld dat hun gedrag nauwkeurig is afgestemd op de beperkingen
en de mogelijkheden van hun omgeving. Echter het uitvoeren van sommige delen
van het «natuurlijke gedragsrepertoire» zijn zo belangrijk voor
een dier, dat de dieren die gedragingen onder
allerlei omstandigheden willen blijven uitvoeren. Dieren ondervinden een slecht
welzijn wanneer ze deze gedragspatronen niet kunnen vertonen. Als substituut
ontwikkelen dieren dan afwijkende gedragingen.In 2006 heeft de Raad voor Dieraangelegenheden (RDA) op verzoek van het
Ministerie van LNV en de Dierenbescherming onderzoek uitgevoerd naar de mate
waarin er voor de drie belangrijkste diersoorten in de Nederlandse (intensieve)
veehouderij belemmeringen bestaan om natuurlijk gedrag uit te voeren en hoe
deze belemmeringen binnen twintig jaar kunnen worden opgelost. Over de technische
invulling van de aangedragen oplossingen gaat de RDA niet. De RDA heeft voor
deze drie onderzoeken de Animal Science Group ingeschakeld om het wetenschappelijke
deel van het advies te schrijven.De RDA onderscheidt de volgende natuurlijke gedragingen, die de grondslag
vormen in hun beoordeling bij gangbare houderijsystemen:Tabel 2. Natuurlijke gedragingenFunctieGedragscategorieElementen van natuurlijk gedrag  VarkensPluimveeVleeskalverenOnderhoudsgedragEtenFoerageren, variatie in rantsoen• Omnivoor, selectie voer- bestanddelen• Fourageergedrag,
explo- ratief gedrag• Dag-nachtritmeGrazen, ruwvoer opnemen, herkauwenDrinkenNaar behoefte kunnen drinkenNaar behoefte
kunnen drinkenOnbeperkt water opnemenBewegenRuimte om zich om te draaien en zich vrij te bewegen• Gescheiden functiegebie-
den, vluchtgedrag • Vleugelslaan,
verenschudden• Op stok gaanOnbelemmerde gangenLichaamsverzorgingSchuren, krabben, likkenStofbaden, verzorgen veren, rekken/strekkenZichzelf kunnen likken/krabben Mesten en urinerenMesten, urineren op aparte plaatsMestenIn natuurlijke houdingRusten en slapenGemeenschappelijke lignest• Gezamenlijk slapen, gezamenlijk op stok• Beschutte
slaapplaatsOnbelemmerd
gaan liggen en gaan staan/comfortabel liggen ThermoregulatieGedrag kunnen aanpassen aan omgevingstempera- tuur
(huddling, huid nat maken)Gedrag kunnen aanpassen aan omgevingstempera- tuur (vleugels spreiden)Bij adequaat stalklimaat Sociaal gedragAgressie/competitieDuidelijke dominantiehiërarchie, sociale relatiesDuidelijke dominantiehiërarchie, sociale relatiesVoldoende ruimte en grip voor adequaat gedragVersterking groepsbindingFamiliegroepen• Kleine groepen (herken- baarheid),
stabiele domi- nantiehiërarchie• Synchronisatie
gedragElkaar
likkenVluchten/schuilen (voor soortgenoten én
voor predatoren)VluchtenVluchtmogelijkheden (hoge, beschutte plekken)Wijken voor koppelgenotenCommunicatieGeur, auditieve signalen, lichaamstaal soortgenotenZicht, auditieve signalen, lichaamstaal soortgenotenElkaar beruiken, zien en horenSynchronisatieSynchronisatie van gedragSynchronisatie van gedragTegelijk eten
en rusten VoortplantingsgedragSeksueel gedragNatuurlijk, geritualiseerd paargedragNatuurlijk, geritualiseerd paargedragElkaar bespringen Gedrag rond de geboorteIsolatie, nestbouw• Isolatie, nestzoek en -bouw • Communicatie
henkuikenBondingMoederzorg gedragGeleidelijk spenen vanaf 16 wekenInteractie henkuiken, interactie met soortgenotenZuigen en belikt worden Exploratie en lerenVerkennen van nieuwe prikkelsExploratiegedragExploratiegedragVerkennen natuurlijke
prikkels Spelen Op obstakels springenGalopperen met staart in de luchtZiektegerelateerd gedragAfzonderen  Apart zetten Microklimaat aanpassen Schuilplaats, warmere/koudere plaats De RDA trekt in de rapporten over alle drie de diersoorten – varkens,
pluimvee en vleeskalveren – de conclusie dat in de huidige houderijsystemen
de dieren hun natuurlijk gedrag niet volledig kunnen uitoefenen.Bij varkens liggen de voornaamste knelpunten
op het vlak van foerageergedrag, bewegingsgedrag, exploratiegedrag of het
(leren van) sociaal gedrag.Bij het pluimvee (legkippen en vleeskuikens)
bestaan geen problemen bij huisvesting in niet-kooisystemen.1 De verrijkte kooi schiet echter tekort voor het bewegingsgedrag, exploratie-
en foerageergedrag en het gedrag samenhangend met lichaamsverzorging. Bij
vleeskuikens bestaan de problemen uit het niet voldoende kunnen uitoefenen
van het bewegings-, rust- en slaapgedrag. Volgens de RDA worden deze problemen
veroorzaakt door de selectie van vleeskuikens op snelle groei.In de kalverhouderij doen zich vooral knelpunten
voor bij de ruwvoeropname, de zuigbehoefte, de bewegingsruimte en de kwaliteit
van de vloeren. De RDA vindt het wel een forse verbetering voor het kunnen
uitvoeren van natuurlijk gedrag dat vleeskalveren sinds 2004 alleen nog in
groepen worden gehouden.Bij de adviezen stelt de RDA nadrukkelijk dat alleen naar het soorteigen
gedrag van dieren is gekeken in relatie tot hun huisvesting en/of welzijn,
en niet naar diergezondheid, concurrentiepositie of milieu. De minister van
LNV heeft (nog) geen reactie gegeven op deze rapportages.Ongerief bij dieren: onderzoek ASGIn 2007 is een onderzoek verschenen van de Animal Sciences Group (ASG)
waarin zij de grootste welzijnsproblemen en ervaren ongerief van landbouwhuisdieren
op een rij zet. De ASG maakt hier een nadrukkelijk onderscheid tussen welzijn
en ongerief. Ongerief beschouwt de ASG als die vormen van aantasting van de
lichamelijke en psychische gezondheid van dieren, waarvan de aard en bestaan
wetenschappelijk kan worden vastgesteld en onderbouwd. Dierenwelzijn is breder
en omvat ook de percepties van de mens op hoe een dier zou moeten leven of
eruit zien, aldus de ASG. Gepercipieerde dierenwelzijnsproblemen en ervaren ongerief komen vaak, maar niet altijd overeen. De ASG noemt als voorbeeld
het houden van varkens in een flat. Dit brengt niet automatisch ongerief voor
het dier met zich mee, maar wordt door de mens wel als dieronvriendelijk ervaren.
Anderzijds zorgt een slecht stalklimaat op dit moment voor ernstig ongerief
bij veel dieren, terwijl daar maatschappelijk juist weinig onrust over bestaat.Een opvallende conclusie van de ASG is dat bij vleeskuikens en (blank)vleeskalveren
het productiesysteem verweven is met het ongerief dat de dieren ervaren. Bij
kalveren vanwege de door de consument gewenste kleur van het vlees en bij
vleeskuikens vanwege de gewenste hoge groeisnelheid en het aanzetten van veel
borstvlees (kipfilet). Bij legkippen en varkens speelt dit in mindere mate
(ASG, 2007).Welzijnsscores voor leghennen en varkens: onderzoek van
de WURIn 2004 heeft de WUR in het kader van het programma «Verantwoorde
veehouderij» op basis van semantisch modelleren1 de welzijnsstatus van leghennen en drachtige zeugen onderzocht.In het eerste onderzoek zijn verschillende houderijsystemen voor leghennen
beoordeeld. Met een computerprogramma gebaseerd op beschikbare wetenschappelijke
kennis over de biologische behoeften van de kip en een team experts van verschillende
achtergrond zijn de welzijnsscores van 22 houderijsystemen berekend op een
schaal van 1 tot 10. Kooisystemen scoorden een 2,3 (batterijkooi) tot een
3,8 (verrijkte kooi). Scharrel- (scores 6,1 tot 6,6) en volièresystemen
(scores 6,1 tot 6,8) kregen een matige welzijnsscore. Biologische systemen
(score 7,4) kwamen als beste uit de bus.In het tweede onderzoek van de WUR is bij drachtige zeugen gekeken naar
het risico op staartbijten in verschillende huisvestingssystemen. Ook zijn
deze systemen beoordeeld op de aanwezigheid van verrijkingsmateriaal (afleidingsmateriaal)
voor de varkens. Het bleek dat individuele huisvesting van drachtige zeugen
voor een lage welzijnsscore zorgt, terwijl groepshuisvesting en verdere omgevingsverrijking
tot hogere cijfers leiden. Metalen afleidingsmateriaal bleek niet geschikt;
rubber, touw, hout, vezels en aarde leken beter te scoren. Maar stro en samengestelde
materialen scoorden het best.2Het beoordelingsmodel voor het risico op staartbijten is grotendeels af,
maar moet nog verder gevalideerd worden (Bracke e.a., 2004).Uitval (sterfte) van dieren: gegevens LEI/CBSOok het percentage dieren dat in de intensieve veehouderij sterft in de
stal («uitvalt») is een indicatie voor de mate van dierenwelzijn.
Het LEI en het CBS brengen jaarlijks de Land- en Tuinbouwcijfers uit, waarin
hierover gegevens zijn opgenomen. Er zijn cijfers beschikbaar over de uitval
in de vleesvarkenshouderij (vanaf 2001) en bij de vleeskuikenhouderij
(vanaf 2004). Over vleeskalveren en legkippen is geen informatie beschikbaar.Bij vleesvarkens laat de uitval een dalende
beweging zien: 4,6% in 2001, 3,8% in 2002, 3,6% in 2003,
2,9% in 2004 en 3,0% in 2005. Bij vleeskuikens lag de uitval in 2004 en 2005 op 4,0%. De gemiddelde Nederlandse
vleeskuikenhouder voldoet hiermee niet aan de nieuwe Europese voorwaarde van
3,52% om de maximale bezettingsgraad in vleeskuikenstallen te mogen
verhogen van 39 tot 42 kilo/m2, die uiterlijk in 2010 zal ingaan.Ook bij destructiebedrijven is informatie beschikbaar over uitval van
dieren bij de verschillende bedrijven. De AID gebruikt deze informatie vooralsnog
alleen voor controle op destructiewetgeving en niet als aanknopingspunt voor
controle op dierenwelzijnseisen.3.5.2 Maatschappelijke kostenEr zijn twee onderzoeken bekend waarin geprobeerd wordt de maatschappelijke
kosten1 van de (intensieve) veehouderij in kaart
te brengen. Tot op heden zijn er geen rapporten bekend die zich richten op
de maatschappelijke baten van de veehouderij. In de loop van 2008 wordt een
rapport van Adviesbureau CE verwacht, in opdracht van het Ministerie van LNV,
dat zowel de maatschappelijke kosten als de baten van de intensieve veehouderij
in beeld brengt.Eén onderzoek naar de kosten is een quickscan uit november 2004
door het LEI naar de maatschappelijke kosten van de varkenshouderij en het
verschil dat daarbij bestaat tussen de gangbare houderij en de biologische.
Het LEI heeft voor dit onderzoek alleen gekeken naar de kosten van vermesting
en dierziektes. Voor het jaar 2003 komt dat neer op € 387 miljoen
aan maatschappelijke kosten voor vermesting en € 770 miljoen voor
dierziekten voor de gangbare varkenshouderij. Volgens de quickscan kent de
biologische houderij geen externe maatschappelijke kosten.Het tweede onderzoek betreft een onderzoek dat CE in 2005 in opdracht
van Milieudefensie heeft verricht naar de maatschappelijke kosten van de veeteeltsector.
Ook CE heeft door een gebrek aan informatie niet alle kosten meegenomen (niet
bijvoorbeeld: biodiversiteit, stankhinder). Volgens CE bedragen de totale
maatschappelijke externe kosten voor de veehouderijsector in 2002 € 2 136
miljoen.4 REDUCTIE AMMONIAKUITSTOOT4.1 Doelstellingen ammoniakreductiebeleidNederland heeft net als andere EU-lidstaten de verplichting om zijn ammoniakuitstoot,
voor een groot deel afkomstig uit de intensieve veehouderij, de komende jaren
terug te dringen. We schetsen hieronder eerst kort het probleem; aansluitend
bespreken we de Europese emissiedoelen en de daaruit afgeleide nationale beleidsdoelstellingen.Milieuprobleem door ammoniakemissiesAmmoniakemissies in de landbouw ontstaan uit dierlijke mest of kunstmest.
De ammoniak (NH3) ontsnapt uit de stallen en mestopslagen of komt in de lucht
na bemesting van het land. Via de lucht komt de ammoniak in de bodem of het
water terecht (depositie).Na depositie van het gas ammoniak vormt ammoniak in de bodem een potentieel
verzurende stof. Dit gebeurt als ammoniak wordt omgezet in nitraat. Door deze
omzetting vindt verrijking (vermesting) van de bodem plaats. Hierdoor gaan
algemeen voorkomende planten als grassen harder groeien. Gevoelige soorten
verdwijnen en de biodiversiteit neemt af. Als nitraat niet door de vegetatie
wordt opgenomen, kan uitspoeling naar grondwater optreden. Ammoniak veroorzaakt
volgens hetNationaal Milieubeleidsplan 4 meer
dan helft van de verzuring in Nederland (VROM, 2001).Vermindering emissies in Europees verbandIn Europees verband is afgesproken om de uitstoot van ammoniak te beperken.
Eind 1999 is binnen de EU hiertoe het zogenoemde Gothenburgprotocol afgesloten.
In deze overeenkomst spraken de deelnemende EU-lidstaten af de grootschalige
luchtverontreiniging voor een aantal stoffen te beperken. Later hebben de
lidstaten voor een aantal stoffen emissieplafonds afgesproken. Dit resulteerde
in de Europese Richtlijn nationale emissieplafonds van 2001. Elke lidstaat
zal gehouden worden aan een «national emission ceiling» (NEC)
voor 2010. Nederland heeft een NEC-doelstelling van maximaal 128 kiloton (kton)
ammoniakuitstoot in 2010.Nederland heeft er groot belang bij om het Europese emissiedoel te halen.
De buitenlandse bijdrage aan de depositie van stikstof in Nederland is namelijk
30 tot 40% van de totale depositie in ons land (MNP, 2003b, p. 12).
Als Nederland al de inspanningen vermindert, zullen buurlanden, die een lagere
milieudruk hebben, dat mogelijk ook doen. Dit zou een negatief effect hebben
op de totale hoeveelheid aanwezige ammoniak in de lucht in Nederland (ook
wel «ammoniakdeken» genoemd).Nationale doelstellingenNederland heeft met het plafond van 128 kton een relatief hoge doelstelling
opgelegd gekregen voor het terugdringen van de ammoniakemissies. Het opgelegde
maximum betekent dat Nederland de ammoniakemissies in 2010 ten opzichte van
1990 met circa 50% moet terugdringen. Ter vergelijking: België
heeft voor 2010 een doelstelling die een uitstootreductie van 30% vraagt
ten opzichte van 1990; Duitsland moet een reductie van circa 25% halen
(MNP, 2006c, p. 90). Voor de oude vijftien EU-landen als totaal ligt
de reductiedoelstelling gemiddeld op circa 15%. Zowel Frankrijk, België
als Duitsland hebben de doelstelling voor 2010 nog niet gehaald. Deze drie
landen zullen het NEC-plafond 2010 voor ammoniak ook niet gaan halen, zo verwacht
het Milieu- en Natuurplanbureau.Het Ministerie van VROM heeft de nationale NEC-doelstelling van 128 kton
onderverdeeld in doelen voor de in het beleidsterrein luchtverontreiniging
onderscheiden sectoren en een reserve. In tabel 3 zijn deze sectordoelen weergegeven
met daarbij de verwachte emissies in 2010 en de in 2006 gerealiseerde emissies.Tabel 3. Sectordoelen ammoniakemissie 2010 voor NEC
en realisatie emissies in 2005. Emissiegegevens in ktonSector in het beleidDoel emissies in 2010 in kton ammoniakRealisatie emissies in 2006 in kton
ammoniakLandbouw96120 Verkeer33 Industrie, energie, raffinaderijen33 Huishoudens77 Handel, diensten, overheid en bouw11Reserve18 Totaal128133** Het totaal is lager dan de som der delen door afrondingsverschillen.Bron: NEC-rapportage 2006, uitvoeringsnotitie emissieplafonds verzuring
en grootschalige luchtverontreiniging. VROM, 2006.In de praktijk is de reserve van 18 kton toegevoegd aan de doelstelling
voor de landbouw. De doelstelling voor de landbouw bedraagt dus een ammoniakemissie
van maximaal 114 kton in 2010.De doelstellingen voor de ammoniakemissies in de landbouw hebben een ontwikkeling
doorgemaakt. In de onderstaande tabel zijn de opeenvolgende sectordoelen voor
de ammoniakemissies van de landbouw in de diverse beleidsnota’s van
de Ministeries van LNV en van VROM samengevat. Hierbij noemen we de meest
en minst ambitieuze doelen uit de verschillende plannen die de rijksoverheid
heeft uitgebracht.Tabel 4. Doelstellingen voor ammoniakemissies in
de landbouw (in kton)Jaar/doelDoel ammoniakemissies landbouw meest ambitieusDoel ammoniakemissies landbouw
minst ambitieus19802341234 1986227222719911502150199593216432000703112420104551146 (dit is de huidige doelstelling)1 VROM, 1989.2 VROM en Landbouw & Visserij, 1989.3 VROM, 1989.4 VROM 2001.5 VROM 1993.6 VROM, 2003a.Uit tabel 4 blijkt dat er na 1991 een behoorlijke marge zit tussen de
meest en minst ambitieuze doelen. Doelen die verder weg liggen in de tijd
zijn erg ambitieus vastgesteld. Het in een brief aan de Tweede Kamer uit 1993
genoemde doel voor de ammoniakemissies 2010 in de landbouw is 45 kton. In
het NMP-4 gold een inspanningsverplichting voor 2010 van 100 kton (VROM, 2001,
p. 365).In grafiekvorm ziet de ontwikkeling van de doelen er als volgt uit, afgezet
tegen de werkelijke emissies:In figuur 15 is de verdeling van de ammoniakemissies weergegeven per deelsector
van de economie en binnen de sector landbouw per soort dier.Te zien is dat de landbouw verantwoordelijk is voor ongeveer 90%
van de totale ammoniakemissies in Nederland. Binnen de landbouw zorgt de intensieve
veehouderij (varkens, pluimvee en vleeskalveren) voor een groot deel van de
emissies van ammoniak.Doelstellingen voor stikstofdepositieDe verzuring van de bodem wordt uitgedrukt in het aantal mol stikstof
per hectare. Voor heel Nederland heeft het Rijk doelstellingen geformuleerd
voor de maximale stikstofdepositie. Tabel 5 geeft een overzicht van de doelen.Tabel 5. doelen stikstofdepositie heel Nederland
in mol/ha stikstof Jaar waarvoor doel geldtDoel1Bron20001 600VROM, 1998 20101 550VROM, 200120101 650VROM, 2006d1 Een hoeveelheid van 10 kon ammoniak extra leidt tot
circa 110 mol per hectare depositie extra.Ook hier zien we dat de doelen minder ambitieus zijn geworden. De huidige
doelstelling 2010 voor stikstofdepositie is 1650 mol per hectare stikstof
per jaar, tegen een ambitieniveau van 1550 mol per hectare in het NMP-4.1Doordat de intensieve veehouderij in bepaalde gebieden van Nederland is
geconcentreerd, zijn de effecten van de uitstoot op lokaal niveau relatief
groot. Het Ministerie van VROM streeft daarom niet alleen naar afname van
de totale ammoniakemissie, maar ook meer in het bijzonder naar beperking van
de ammoniakemissies rondom kwetsbare natuurgebieden, om de verzuring door
stikstofdeposities plaatselijk te verminderen. Ookals de ammoniakemissie
over Nederland als geheel is gedaald, kan de situatie plaatselijk immers nog
verslechterd zijn.Er zijn geen lokale streefdoelen geformuleerd voor de vermindering van
stikstofdeposities. Wel zijn er beheerplannen in ontwikkeling voor Natura
2000-gebieden om te kijken wat de kwetsbare natuur kan hebben aan deposities.14.2 BeleidsinstrumentenOm de ammoniakemissies in de landbouw terug te dringen hebben de Ministeries
van VROM en van LNV een aantal beleidsinstrumenten ingezet. Sommige instrumenten
zijn niet primair gericht op vermindering van de ammoniakemissies, maar hebben
wel effect op de emissies. Zo is het «reconstructiebeleid
voor de concentratiegebieden» (verder: reconstructiebeleid) gericht
op het verminderen van de hinder door intensieve veehouderijbedrijven, onder
meer door verplaatsing van bedrijven naar gebieden waar zij minder overlast
veroorzaken. Vermindering van ammoniakemissies bij kwetsbare natuurgebieden
is een belangrijke motivatie om intensieve veehouderijbedrijven te verplaatsen.Tabel 6 geeft de belangrijkste beleidsinstrumenten voor de terugdringing
van ammoniakuitstoot weer.Tabel 6. Beleidsinstrumenten die (mede) tot doel
hebben ammoniakemissies terug te dringen RegelgevingStimuleringGeneriek• Mestwetgeving,
waaronder Besluit gebruik meststoffen en Besluit mestbassins milieubeheer
(zie § 4.2.1) • Besluit
huisvesting: emissiearme huisvesting, gebaseerd op de Wet Milieubeheer (zie § 4.2.2)• Subsidie luchtwassers
(zie § 4.2.4) • Regeling
beëindiging veehouderijtakken (zie § 4.2.5) • Afspraken
over aanpassing veevoeder melkvee (zie § 4.2.8) • Vamil/MIA
(zie § 4.2.6)Specifiek• Natura
2000: Natuurbeschermingswet 1998 (zie § 4.2.3) • Wet
ammoniak en veehouderij: zonering natuurgebieden (zie § 4.2.3)• Reconstructie en verplaatsing:
Reconstructiewet concentratiegebieden (zie § 4.2.7)4.2.1 MestwetgevingVanaf het midden van de jaren tachtig is de rijksoverheid een actief mest-
en ammoniakbeleid gaan voeren. Er werden twee sporen bewandeld om de mestproblematiek
aan te pakken. Het eerste spoor betrof een beperking van de productie van
mest. Het tweede spoor was gericht op beperking van de emissies van ammoniak
uit de geproduceerde mest.De invoering van een productieplafond en het onder de grond werken van
mest (waardoor veel minder ammoniak vrijkomt) bleken succesvol.De ammoniakemissies in de landbouw daalden van tussen 1991 en 1995 met
bijna 25%.Na 1995 werd nieuwe wetgeving voor vermindering van ammoniakemissies uit
mest van kracht. Op grond van het Besluit gebruik dierlijke meststoffen dienen
boeren sinds 1998 dierlijke meststoffen emissiearm aan te wenden. Dit kan
bijvoorbeeld door mest te injecteren in de grond. Door injectie beperken de
boeren de ammoniakemissies nog meer dan met het emissiearm uitrijden van mest.
Bovengronds uitrijden is sowieso niet meer toegestaan.Tussen 1998 en 2005 gold het Mineralenaangiftesysteem (Minas), dat tot
doel had de stikstof- en fosfaatverliezen in de landbouw terug te dringen.
De overheid stelde hiertoe per gewas normen vast voor de toegestane maximale
opname van meststoffen. Onder invloed van Minas is het totale kunstmestgebruik
afgenomen. Dit heeft echter per saldo niet geresulteerd in een daling van
de ammoniakuitstoot. De gelijktijdige toename van het aandeel ammoniumhoudende
kunstmest zorgde voor een hogere gemiddelde emissie per eenheid kunstmest.Na 2000 is de ammoniakemissie vooral gedaald door vermindering van het
aantal dieren en de bouw van emissiearme stallen (MNP, 2007c, p. 130).Sinds 2006 geldt in plaats van Minas een stelsel van «gebruiksnormen».
De invoering hiervan betekende een aanscherping van het beleid. Het stelsel
is vastgelegd onder de Meststoffenwet, in het Uitvoeringsbesluit meststoffenwet.
Voor elk bedrijf bepaalt de rijksoverheid hoeveel meststoffen een bedrijf
op landbouwgrond mag gebruiken. De gebruiksnormen bepalen hoeveel ruimte een
bedrijf heeft om de gewassen met stikstof en fosfaat (afkomstig uit dierlijke
en kunstmest) te bemesten.4.2.2 Besluit huisvestingUiterlijk per 1 april 2008 zal een nieuw beleidsinstrument om de
ammoniakemissies terug te dringen in werking treden: het Besluit ammoniakemissie
huisvesting veehouderij (Staatsblad 675, 8 december 2005), kortweg Besluit
huisvesting. Het besluit stelt eisen aan de emissie van ammoniak uit veehouderijstallen.
De eisen zijn zodanig geformuleerd dat een gangbare melkveehouderijstal aan
de normen uit het besluit voldoet, indien er beweiding van het melkvee plaatsvindt.Voor oude stallen heeft de sector nog tot 1 januari 2010 de tijd
gekregen om aan de eisen te voldoen. Hoe later de strengere eisen gaan gelden,
hoe hoger de emissie van ammoniak voor Nederland in totaal zal zijn. Het MNP
en het LEI hebben berekend dat als het Besluit huisvesting niet in 2008 zou
worden ingevoerd, de jaarlijkse ammoniakemissies netto met 7 kton toenemen
(Horne e.a., 2006). Deze berekening is relevant, omdat de minister van VROM
naar aanleiding van een Tweede Kamermotie heeft toegezegd dat zij in 2008
zal bezien of het mogelijk is dat alle bestaande stallen pas in 2013 aan het
Besluit huisvesting hoeven te voldoen.1De minister zal de termijn van 2013 opnemen in het aangepaste besluit,
indien Nederland het NEC-plafond voor ammoniakemissies ook dan haalt (VROM,
2007b).Ongeacht het al dan niet in werking treden van het Besluit huisvesting
geldt per 31 oktober 2007 de Europese IPPC-richtlijn.2 In deze richtlijn worden eisen gesteld aan de lidstaten op het punt
van de emissies van bedrijven in de intensieve varkens- of pluimveehouderij
die meer dan 2000 plaatsen hebben voor varkens of meer dan 40 000 plaatsen
voor pluimvee. De emissies mogen dus niet boven de grens komen die is gesteld
in de IPPC-richtlijn. Voor grote bedrijven die onder de IPPC-richtlijn vallen
gelden de IPPC-eisen, ook al geldt het Besluit huisvesting nog niet. Per locatie
dienen er door de nationale overheid emissiegrenzen te worden gesteld, die
niet overschreden mogen worden.4.2.3 Natuurbeschermingswet en Wet ammoniak en veehouderijEen aantal veehouderijen in Nederland is gelegen in de omgeving van zogenoemde
Natura 2000-gebieden. Deze beschermde natuurgebieden kunnen te lijden hebben
van de ammoniakuitstoot van dergelijke bedrijven. Er zijn speciale wettelijke
bepalingen die dat moeten voorkomen.Nederland kent op basis van de Natuurbeschermingswet 1998 voor Natura
2000-gebieden een vergunningstelsel en beheerplannen. Activiteiten (landbouw,
recreatie, industrie) mogen in principe alleen plaats vinden als er geen significante
schade aan de beschermde natuurgebieden plaats vindt. Het Ministerie van LNV
heeft de eerste 119 natuurgebieden aangewezen die onder Natura 2000 vallen.
In 2008 zal een inspraakprocedure volgen en zullen er nog 53 gebieden worden
aangewezen.Ook de Wet ammoniak en veehouderij (Wav) stelt grenzen aan de ammoniakemissies
van veehouderijen in de nabijheid van kwetsbare natuurgebieden. De Wav is
op 8 mei 2002 in werking getreden als opvolger van de Interimwet ammoniak
en veehouderij. In kwetsbare natuurgebieden en een zone van 250 meter daaromheen
is oprichting van nieuwe veehouderijbedrijven niet toegestaan. Uitbreiding
van bestaande bedrijven is aan strenge voorwaarden verbonden. Zij hebben een
emissieplafond voor ammoniak.Er vallen meer bedrijven onder de Wav dan onder de bepalingen van de Natuurbeschermingswet.
Gemeenten dienen de regels uit de Wav toe te passen bij beslissingen over
de verlening van milieuvergunningen voor veehouderijen.Begin 2007 is de gewijzigde Wav in werking getreden. Deze wetswijziging
hield een versoepeling in. In plaats van kwetsbare natuurgebieden gaat het
in de nieuwe Wav om «zeer» kwetsbare natuurgebieden. Provincies
wijzen de zeer kwetsbare gebieden aan. Voor melkveebedrijven binnen 250 meter
van zeer kwetsbare gebieden is een groei toegestaan tot 200 melkkoeien en
140 stuks jongvee.Volgens het Milieu- en Natuurplanbureau hebben de Wav en Natura 2000 slechts
in beperkte mate gevolgen voor de totale nationale ammoniakemissies (MNP,
2007a).4.2.4 LuchtwassersLuchtwassers zijn een middel om de emissies van ammoniak te verminderen.
Een luchtwasser is een filter dat gebruikt wordt in de intensieve veehouderij
om geur, ammoniak en/of fijnstof te verwijderen uit vervuilde stallucht.Er zijn verschillende basistechnieken beschikbaar, afhankelijk van het
soort gas dat men uit de lucht wil halen. De meest voorkomende wastechnieken
zijn de chemische wasser en de biologische wasser.De wasstappen uit de chemische en de biologische wasser zijn te combineren.
Door deze combinatie ontstaat een luchtwassysteem dat zowel de uitstoot van
geur, de uitstoot van ammoniak als het ontsnappen van fijnstof uit de stal
in hoge mate beperkt. Sommige gecombineerde luchtwassers bereiken een reductie
van ammoniakemissies uit de stal van 90% (MNP, 2006c, p. 128).Eind 2006 waren er circa driehonderd luchtwassers in Nederland geïnstalleerd,
waarvan honderd gecombineerde. Het Milieu- en Natuurplanbureau schat het effect
van grootschalige plaatsing van (gecombineerde) luchtwassers op 6 tot 8 kton
ammoniakuitstootreductie per jaar (MNP, 2006c, p. 89). Anders gezegd:
alle grote intensieve veehouderijbedrijven die onder de IPPC-Richtlijn vallen
zouden, om deze 6 tot 8 kton reductie te behalen, gecombineerde luchtwassers
moeten installeren. Gecombineerde luchtwassers worden (nog) niet aangemerkt
als «best beschikbare techniek» (BBT).1Het kabinet stimuleert de verdere introductie van luchtwassers. In 2006
heeft de toenmalige staatssecretaris van VROM in een brief aan de Tweede Kamer
toegezegd € 25 miljoen beschikbaar te zullen stellen voor luchtwassers.
Het betreft € 10 miljoen voor onderzoek en € 15 miljoen
voor stimulering (VROM, 2006c, p. 1–2). De ministers van VROM en
van LNV hebben een gezamenlijk onderzoeksprogramma («Programma luchtwassers»)
ingesteld voor de ontwikkeling van gecombineerde luchtwassers voor de periode
2006–2009. VROM (€ 5,5 miljoen) en LNV (€ 4,5 miljoen)
hebben bij elkaar € 10 miljoen gereserveerd voor alle onderdelen
van het onderzoeksprogramma.Naast het budget voor het onderzoeksprogramma luchtwassers heeft de minister
van LNV een investeringsregeling ingesteld van maximaal € 15 miljoen
voor de invoering van luchtwassers in de praktijk. Deze € 15 miljoen
is bestemd voor 35% van de totale investeringskosten; de sector zelf
dient de overige 65% bij te dragen (VROM, 2006c). Agrarische bedrijven1 konden subsidieaanvragen indienen van april 2007 tot
juni 2007. Er zijn 324 subsidieaanvragen voor luchtwassers ingediend. De aanvragen
kwamen alle van varkensbedrijven. Voor pluimveebedrijven zijn andere technieken
nodig omdat hier een grotere fijnstofcomponent in de stal aanwezig is. Bovendien
is volgens het Ministerie van VROM de financiële situatie in de pluimveesector
slechter dan die in de varkenssector. Er is in de pluimveesector dus minder
geld om te investeren in nieuwe technieken als luchtwassers.Gezien het budget kon het Ministerie van LNV maar ruim een derde van de
aanvragen honoreren. Dit is op basis van loting gebeurd, en niet op basis
van bijvoorbeeld ligging ten opzichte van kwetsbare natuurgebieden. Het is
nog onduidelijk of bedrijven die geen subsidie ontvangen, wellicht toch investeringen
in luchtwassers zullen doen.Het Milieu- en Natuurplanbureau heeft de met subsidie voor luchtwassers
te bereiken ammoniakuitstootreductie berekend. De reductie zou in 2010 0,5
tot 1,5 kton ammoniak kunnen bedragen (MNP, 2007c).2 Dat betekent dat de subsidie dus een relatief geringe bijdrage levert
aan de vermindering van ammoniakemissies. Echter, aan de realisatie van het
NEC-doel van 2010 levert de subsidie wél een behoorlijke bijdrage.4.2.5 Regeling beëindiging veehouderijtakkenDe Regeling beëindiging veehouderijtakken (RBV) is in 2000 ingesteld
om het aantal dieren in de intensieve veehouderij te verminderen en zo de
mestproductie terug te dringen (VROM & LNV, 2000b). De RBV bestond uit
twee tranches. In het voorjaar 2000 en het najaar 2001 konden veehouders een
aanvraag tot deelname aan de regeling indienen. De regeling hield in dat boeren
in de intensieve veehouderij die hun bedrijf wilden beëindigen, de op
hun bedrijf rustende niet-grondgebonden varkens- of mestproductierechten tegen
een vergoeding aan de overheid konden aanbieden.Primair oogmerk van de regeling was een substantiële bijdrage te
leveren aan de doelstelling om de fosfaatverliezen in de veehouderij met 21,5
miljoen kilo terug te dringen (VROM & LNV, 2000a).Het Rijk heeft voor de twee tranches van de RBV in totaal € 353,5
miljoen ter beschikking gesteld. Uit de eindevaluatie van de RBV door het
Ministerie van LNV blijkt dat hiermee ongeveer 1 miljoen varkens zijn opgekocht,
circa 14 miljoen kippen en zo’n 80 000 vleeskalveren (LNV, 2006d).
LNV heeft berekend dat de opgekochte hoeveelheid mestproductierechten heeft
geleid tot een vermindering van de stikstof- en ammoniakproductie; er is een
vermindering bereikt van 24,7 miljoen kilo stikstof en 7,8 kton
ammoniak per jaar. Het Ministerie van LNV concludeert hieruit dat de regeling
voldoende doeltreffend is geweest.Het Milieu- en Natuurplanbureau heeft berekend dat met € 30
miljoen subsidie voor luchtwassers 0,5 tot 1,5 kton ammoniakuitstoot per jaar
vermeden kan worden. De subsidie die nodig is voor een vermeden kilo ammoniak
ligt hiermee tussen de € 20 en € 60 gedurende de economische
levensduur van de luchtwasser. Voor de RBV is in totaal een bedrag van € 353,5
miljoen uitgegeven aan overheidsgeld, waarmee volgens LNV 7,8 kton ammoniak
per jaar is vermeden. Volgens onze berekening komt dit neer op een bedrag
van € 45 per vermeden kilo ammoniak per jaar. Op de korte termijn
lijkt de subsidie voor luchtwassers kosteneffectiever als het gaat om het
terugdringen van de ammoniakemissie dan het verminderen van het aantal dieren
zoals LNV dat heeft gerealiseerd met de RBV.4.2.6 Vamil/MIADe fiscale regelingen Vrije aftrek milieu-investeringen (Vamil) en de
Milieu-investeringsaftrek (MIA) dragen bij aan het stimuleren van investeringen
in emissiearme stallen.De Vamil-regeling stelt ondernemers in de gelegenheid om bepaalde milieuvriendelijke
investeringen op een door henzelf te bepalen moment af te schrijven. Door
sneller af te schrijven dan normaliter is toegestaan, drukt de ondernemer
zijn fiscale winst en daarmee boekt hij een rente- en liquiditeitsvoordeel.De MIA-regeling stelt ondernemers in de gelegenheid om, afhankelijk van
het soort bedrijfsmiddel, 15, 30 of 40% van bepaalde milieuvriendelijke
investeringskosten af te trekken van hun fiscale winst over het jaar dat de
investering wordt gedaan, bovenop hun normale afschrijvingen en/of Vamil-afschrijvingen.Tot de milieuvriendelijke bedrijfsmiddelen die opgevoerd mogen worden
in het kader van de Vamil- en MIA-regeling behoren onder andere emissiearme
en diervriendelijke stallen en luchtwassers. De staltypen die onder de Vamil/MIA-regelingen
vallen moeten beter presteren op het gebied van ammoniakemissies dan op grond
van het Besluit huisvesting is vereist.Het aantal milieuvriendelijke stallen waarin met behulp van Vamil en MIA
is geïnvesteerd, is van 2004 op 2005 bijna verdubbeld. Van 2005 op 2006
is er sprake van een stijging van 5%.Het Ministerie van VROM heeft de ammoniakreducties berekend die samenhangen
met de Vamil- en MIA-investeringen over 2002.1De conclusie luidt dat er in 2002 voor 1,8% van het aantal veehouderij-plaatsen
(dat is het aantal dieren) subsidie is aangevraagd.Rundveehouderijen maken nagenoeg geen gebruik van Vamil en MIA. Volgens
VROM is de belangrijkste reden hiervoor dat er voor de meeste van deze stallen
geen wettelijke verplichting is om ze ammoniakemissiearm uit te voeren. Uit
de gegevens blijkt volgens VROM dat er op de gesubsidieerde veehouderijstallen
een ammoniakreductie per jaar mogelijk is van 0,47 kton per jaar. Op basis
van de gemiddelde aangevraagde subsidiekosten berekent VROM de kosten voor
de overheid op € 3,22 per kilo ammoniakreductie per jaar.4.2.7 ReconstructiebeleidNa de varkenspestcrisis in 1997 kwam de minister van LNV met een herstructureringspakket
voor de bedrijfstak. De minister legde het beleid vast in de Reconstructiewet
concentratiegebieden (Staatsblad 115, 7 maart 2002). Deze wet betreft
de reconstructie van gebieden met concentratie van vee; dit zijn ruwweg de
oostelijke zandgronden.Het reconstructiebeleid is gericht op een goede indeling van het landelijk
gebied, met plaats voor natuur, landbouw en waterberging. Het is aanvullend
beleid, niet primair gericht op het terugdringen van de ammoniakemissies.
De uitvoering van het reconstructieproces is in handen van de provincies.
Onderdeel ervan is verplaatsing van veehouderijbedrijven.Alterra1 heeft in 2005/2006 een (tussentijdse)
evaluatie uitgevoerd naar de doeltreffendheid en de effecten van de Reconstructiewet
in de praktijk, na de invoering van de wet in 2002 (Alterra, 2007). In deze
evaluatie gaat Alterra ook in op de gevolgen van de reconstructie voor de
ammoniakuitstoot. Bij het met de reconstructie samenhangende omgevingsbeleid
gaat het volgens Alterra onder andere om de vermindering van de (piek)ammoniakuitstoot
in kwetsbare natuurgebieden; een verbetering van de lokale milieukwaliteit
dus (en niet het halen van bepaalde generieke normen voor ammoniakuitstoot).
De meerwaarde van reconstructie is, aldus Alterra, dat het op bepaalde plekken
de ammoniakbelasting extra snel wil verminderen. De vraag is natuurlijk of
dat in de praktijk ook lukt. Alterra concludeert dat de beoogde beleidseffecten
nog niet zichtbaar zijn. Een aantal uitvoeringsaspecten blijkt lastiger dan
vooraf was gedacht.4.2.8 Afspraken over veevoeder voor de melkveehouderijDe hoeveelheid ammoniak die jaarlijks wordt uitgestoten in de melkveehouderij
is aanzienlijk. In 2006 ging het om circa 50 kton. Dat is ongeveer 40%
van de totale ammoniakemissie in Nederland. Toch worden aan de melkveehouderij
niet dezelfde beperkingen opgelegd als aan andere veehouderijsectoren. Argumenten
om de melkveehouderij te ontzien zijn geworteld in de beleving van het landschap:
koeien in de wei verhogen de maatschappelijke waarde van het landschap.Om toch de emissies terug te dringen heeft de rijksoverheid in situaties
waar beweiding van melkvee wordt toegepast vrijwillige afspraken gemaakt met
de sector over de samenstelling van het veevoer. Door een andere samenstelling
van het veevoer te kiezen, kan namelijk de ammoniakemissie uit de mest van
melkvee verminderen.Het doel dat de minister van LNV op dit punt heeft geformuleerd is gesteld
in termen van het ureumgehalte van de melk die de koeien leveren. De hoeveelheid
ammoniak die de mest van melkvee bevat kan namelijk worden afgelezen aan het
ureumgehalte van de geleverde melk. Het beleidsdoel voor het maximale ureumgehalte
is gesteld op 20 mg ureum per 100 gram melk; dit doel moet in 2010 zijn bereikt.Het Milieu- en Natuurplanbureau heeft in een studie uit 2006 aangegeven
dat het ureumgehalte van de melk in de periode 1999–2005 is gedaald
van 29 mg naar 25 mg per 100 gram melk (MNP, 2006c, p. 127). Hierdoor
is volgens deze studie de ammoniakemissie met circa 4 kton afgenomen. Het
Milieu- en Natuurplanbureau denkt dat het doel van 20 mg ureum per 100 g melk
in 2010 niet gehaald zal worden (MNP, 2007b, p. 134).Op dit moment is binnen de EU en dus ook in Nederland de hoeveelheid te
produceren melk en daarmee het aantal koeien aan een maximum gebonden. Mochten
in 2008 deze zogenoemde melkquota worden verruimd (medio december 2007 heeft
de Europese Commissie een voorstel gedaan om de melkquota per 1 april
2008 met 2% te verruimen en het ligt in de bedoeling om in 2015 de
melkquota helemaal af te schaffen), dan zal dit het terugdringen van de ammoniakemissies
in de melkveehouderij nog verder bemoeilijken. Gezien de grote vraag op de
wereldmarkt zal er dan waarschijnlijk meer melk worden geproduceerd. De melkveestapel
zal in dat geval groeien, waardoor de ammoniakemissies van het melkvee nog
verder zullen toenemen.De eerste stap naar afschaffing van de melkquota zal in EU-verband waarschijnlijk
worden genomen met de verruiming van de melkquota in april 2008. Besluitvorming
over vervolgstappen is voorzien in het najaar van 2008.4.3 Bereikte (intermediaire) effectenDe tot op heden bereikte verminderingen van ammoniakemissies zijn (intermediaire)
effecten voor het uiteindelijke beleidsdoel om de stikstofdepositie in Nederland
terug te dringen.Tabel 7 geeft, op basis van gegevens van het Natuur- en Milieuplanbureau,
een overzicht van de ontwikkeling van de ammoniakemissies in Nederland in
relatie tot de doelen.Tabel 7. Bereikte ammoniakuitstootreducties 1990–2006,
uitgesplitst per sector van de economieSectorDoel emissies in 2010 Realisatie emissies in 1990 Realisatie emissies in 2000 Realisatie emissies in 2005 Realisatie emissies in 2006Landbouw96237139120120Verkeer31222 Industrie, energie, raffinaderijen35333Huishoudens76777 Handel, diensten, overheid en bouw11111Reserve18    Totaal128250152133133Bron: MNP, 2006; MNP, 2007c.Uit de tabel blijkt dat in de afgelopen vijftien jaar aanzienlijke intermediaire
effecten zijn bereikt in het terugdringen van de ammoniakemissies. De emissies
in de landbouw zijn gedaald van 237 kton in 1990 naar 120 kton in 2006. Dit
is een daling van bijna 50%. Tot 2000 is deze reductie volgens het
Natuur- en Milieuplanbureau vooral bereikt doordat steeds meer dierlijke mest
emissiearm werd uitgereden. Daarna is de emissiereductie hoofdzakelijk te
danken geweest aan de krimpende veestapel en de bouw van emissiearme stallen.
Na 2002 is de afname van de emissies gestagneerd. Niettemin ligt de doelstelling
van 114 kton in 2010 voor de landbouw (= 96 kton plus 18 kton reserveruimte)
volgens het Milieu- en Natuurplanbureau nu binnen bereik. Het bureau schatte
in september 2007 de kans dat Nederland de NEC-doelstelling voor ammoniak
haalt tussen de 55 en 66% (MNP, 2007b, p. 16). Het raamt de ammoniakemissies
op basis van vastgesteld beleid voor 2010 op 125 kton, waarvan 111 kton voor
de landbouw (MNP, 2007b, p. 90).Het Milieu- en Natuurplanbureau heeft echter bij de zojuist genoemde ramingen
voor de ammoniakemissies in 2010 een aantal factoren die een stagnerende
invloed op de reductie-effecten kunnen hebben nog niet meegenomen. Het Milieu-
en Natuurplanbureau is nog bezig meer zicht te krijgen op de invloed van deze
factoren. We bespreken deze factoren hierna.4.4 Nog te bereiken effecten4.4.1 De 2010-doelstellingVerschillende omstandigheden vormen een bedreiging voor het behalen van
in EU-verband afgesproken doelstelling voor ammoniakuitstoot. Nederland heeft
zoals hiervoor aangegeven vanuit de EU een emissieplafond voor ammoniak opgelegd
gekregen van 128 kiloton in 2010.Ongewisse ontwikkelingen in de melkveesectorIn de eerste plaats is er een risico dat de ammoniakemissies uit de melkveesector
toenemen. Voor de melkveesector, die ongeveer 50 kton ofwel circa 40%
van de ammoniakemissies in de landbouw veroorzaakt, zijn tot nu toe geen specifieke
maatregelen getroffen om de emissies terug te dringen. Er is wel een vrijwillige
afspraak met de melkveesector over een gewijzigde samenstelling van het veevoer,
die kan zorgen voor minder ammoniakemissies. Deze afspraak heeft echter nog
niet de gewenste resultaten opgeleverd. Toename van de ammoniakemissies uit
de melkveesector is mogelijk, als in 2008 de Europese melkquota worden verruimd.
In april 2008 zal de EU over verruiming van de melkquota een besluit nemen.
De melkveestapel zal in dat geval waarschijnlijk groeien, waardoor de ammoniakemissies
van het melkvee nog verder zullen toenemen.Uitstel invoering Besluit huisvestingVerder gaat het Milieu- en Natuurplanbureau er bij zijn prognose van 125
kton ammoniakemissies in 2010 van uit dat het Besluit ammoniakemissie huisvesting
veehouderij (i.e. het Besluit huisvesting) vóór 2010 wordt ingevoerd.
Het beoogde effect van het besluit is halvering van de emissies uit stallen
van de intensieve veehouderij.De Tweede Kamer heeft echter, zoals uiteengezet in § 4.2.2,
aan de minister van VROM in een motie om uitstel van de invoering van het
Besluit huisvesting tot 2013 gevraagd (Tweede Kamer, 2006). Ook dit gegeven
vormt een bedreiging voor het behalen van de 2010-doelstelling, Als middelgrote
veehouderijbedrijven niet meer verplicht zouden zijn om voor 1 januari
2010 de bestaande stallen emissiearm te maken,1
nemen de jaarlijkse ammoniakemissies netto met 7 kton toe. Hierdoor neemt
de kans op beperking van de emissies tot het Europees overeengekomen plafond
af van 55% naar 35% (Horne e.a., 2006). De minister zal hierbij
goed moeten afwegen of het NEC-plafond zal worden gehaald, gegeven de andere
informatie over emissies.Het «ammoniakgat»Als laatste heeft het Milieu- en Natuurplanbureau bij zijn ramingen voor
de ammoniakemissies in 2010 geen rekening gehouden met het zogenoemde ammoniakgat
(MNP 2007c, p. 40). Het ammoniakgat wordt veroorzaakt door meetproblematiek.
Het wordt zichtbaar als men de gemeten ammoniakconcentratie vergelijkt met
de berekende concentratie. Door de EU is er geen meetmethode voorgeschreven.
Het Milieu- en Natuurplanbureau schat het gat tussen de metingen en berekeningen
op ongeveer 30%, waarbij gemeten waarden hoger zijn dan de berekende. Voor heel Nederland betekent dit volgens de huidige inzichten minimaal
3 kton tot maximaal 23 kton extra ammoniakemissies.Het Ministerie van LNV verricht momenteel onderzoek naar de oorzaken van
het ammoniakgat. Dit onderzoek, waarmee begonnen is in 2006, richt zich op
een verbetering van de emissieschattingen. Het eindrapport komt volgens het
ministerie waarschijnlijk uit in 2008.4.4.2 Vermindering van stikstofdepositieEen belangrijk effect dat met reductie van ammoniakemissies moet worden
bereikt, is een vermindering van de stikstofdepositie in de natuur. Vermindering
van deze depositie gaat de verzuring van de bodem tegen. Ook de biodiversiteit
is gebaat bij vermindering van hoge stikstofdeposities.Het nationale beleidsdoel voor de stikstofdepositie voor 2010 bedraagt,
zoals aangegeven in § 4.1, 1650 mol stikstof per hectare gemiddeld
over Nederlandse ecosystemen (MNP, 2007c).Het Milieu- en Natuurplanbureau geeft aan dat vanaf 1994 de jaarlijkse
landelijk gemiddelde stikstofdepositie geleidelijk daalde van 3000 mol naar
2100 mol per hectare in 2004 (MNP, 2007c, p. 36/37). Dit is vooral te
danken aan generieke maatregelen als het emissiearm uitrijden van mest. De
gemiddelde stikstofdepositie op de natuur zal naar verwachting verder dalen
tot circa 1900 mol per hectare per jaar als Nederland en de andere EU-landen
in 2010 aan de nationale plafonds voor ammoniak en stikstofoxiden voldoen
(MNP, 2007b, p. 9). Bij dit depositieniveau zal 20 tot 30% van
de natuur duurzaam beschermd zijn.De minister van LNV verwacht dat de stikstofdepositie ook de komende jaren
nog hoog zal blijven. Een depositie tot maximaal de kritische waarde zal voorlopig
niet gehaald zal worden; 2020 is naar verwachting wel haalbaar.Het Milieu- en Natuurplanbureau merkt ook op dat de bijdrage van gebiedsgerichte
maatregelen aan de depositie op natuur (zoals bedrijfsverplaatsingen en zonering)
beperkt is. Het bureau concludeert dat de depositie afgemeten aan de EHS-
en Natura 2000-doelstellingen in veel natuurgebieden te hoog is (MNP, 2007b).De figuren 16a en 16b hierna laten zien waar de Natura 2000-gebieden zich
bevinden en wat de locaties zijn van bedrijven in de intensieve veehouderij.
Te zien is dat de intensieve veehouderij zich concentreert op de oostelijke
zandgronden, waar ook een aantal Natura 2000-gebieden te vinden is, vooral
op de Veluwe en Zuidoost-Brabant.5 INNOVATIE5.1 Doelstellingen innovatiebeleid LNVInnovatie is de implementatie van nieuwe of aanzienlijk verbeterde producten
(goederen of diensten), processen, marketingmethoden of organisatiemethoden.
In de agrosector is innovatie van belang voor de internationale concurrentiepositie,
voor verdere verduurzaming en voor toekomstige welvaartsgroei. De landbouw
moet immers inspelen op grote uitdagingen: meer concurrentie, afnemende subsidies
door veranderend Europees landbouwbeleid, toenemende aandacht voor milieu-
en dierenwelzijnsproblematiek, toenemende vraag naar gezonde kwaliteitsproducten
enzovoort (LNV, 2006e).In 2001 heeft de minister van LNV onder de titel «Sleutel tot verandering»
een beleidsbrief innovatie naar de Tweede Kamer gestuurd (LNV, 2001a). De
beleidsbrief heeft een aantal zaken in gang gezet die in het huidige beleid
nog doorwerken. Zo wordt er in die beleidsbrief voor het eerst een integraal
innovatiebeleid voorgesteld. De overheidsinzet voltrekt zich volgens de beleidsbrief
langs twee sporen:1. innovatiebewust beleid met een voorwaardenscheppend karakter;2. innovatiegericht beleid met gerichte bijdragen aan innovatietrajecten.De bouwstenen van het huidige innovatiebeleid van LNV worden verder gevormd
door de nota Voedsel en Groen (LNV, 2000), het
beleidsprogramma Vitaal en Samen (LNV, 2003b),
de nota Kiezen voor Landbouw (LNV, 2005b) en de
strategienota Innovatie van LNV (LNV, 2006b).De strategienota uit 2006 benadrukt dat de primaire verantwoordelijkheid
voor innovatie bij het bedrijfsleven ligt. In deze nota benoemt de minister
van LNV vijf speerpunten:1. continu informatie, verkenningen en mogelijke toekomstbeelden beschikbaar
stellen (InnovatieNetwerk en DLO);2. zorgen voor basisruimte en -voorzieningen;3. innovatiekracht van het bedrijfsleven verbinden en faciliteren;4. innovatieprogramma’s ontwikkelen;5. praktijkprojecten helpen realiseren.De minister van LNV heeft geen inhoudelijke doelstellingen geformuleerd
voor innovatie. Dit hangt samen met de visie van de minister op de rol van
het departement in de sector. Deze visie is vastgelegd in de beleidsnota Kiezen voor landbouw uit 2005 (LNV, 2005b). De minister
wil niet voorschrijven en zelf uitvoeren, maar stimuleren en faciliteren.
De sector moet dus zelf met innovatieve ideeën komen; de minister wil
slechts ondersteuning bieden.Er is binnen het Ministerie van LNV geen apart document met strategische
en operationele inhoudelijke doelstellingen op het gebied van innovatie. In
de bestaande beleidsdocumenten worden meer procesmatige doelstellingen aangegeven.
In de beleidsbrief innovatie (LNV, 2001a) wordt als doel van het innovatiebeleid
van LNV aangegeven: «... het scheppen van nieuwe perspectieven voor
voedsel en groen door innovatie, geleid door maatschappelijk verantwoord handelen».
Deze formulering maakt alleen duidelijk dat bij innovatie volgens LNV ook
rekening moet worden gehouden met de p’s van «people» en «planet».Een indicator die in de begroting 2008 (LNV, 2007b) wordt genoemd bij
de operationele doelstelling «Verbeteren van ondernemerschap en ondernemersklimaat»
is het percentage innoverende agrarische bedrijven (streefwaarde 9,8%).
Bij de operationele doelstelling «Kennisontwikkeling en innovatie»
worden de aantallen innovatiesubsidiearrangementen, lerende netwerken en kennisverspreidingsprojecten
als indicatoren aangemerkt (streefwaarden stijgend dan wel stabiel).De intensieve veehouderij wordt in het regeringsbeleid niet als sleutelgebied
voor innovatie aangemerkt. Als sleutelgebied worden alleen terreinen beschouwd
waarvan verwacht wordt dat Nederland hierop toonaangevend kan zijn in de wereld.
Binnen de LNV-portefeuille geldt dit alleen voor het beleidsterrein «Flowers &
Food».5.2 BeleidsinstrumentenOm de transitie naar duurzame productiemethoden binnen de intensieve veehouderij
te faciliteren wordt kennis verspreid over innovaties, worden innovatieve
investeringen direct gesubsidieerd en wordt kennisuitwisseling en samenwerking
bij onderzoek bevorderd (LNV, 2007b). Door het organiseren van ontmoetingen
en debatten in onder meer de intensieve veehouderij wil LNV het formuleren
van «strategische innovatieagenda’s» stimuleren. Dit zijn
uitgewerkte plannen die inspelen op toekomstige ontwikkelingen, waarin ook
de bijbehorende acties van alle betrokken partijen, onder wie de overheid,
zijn beschreven.Op innovatie gerichte samenwerking in sectoren en voorbeeldprojecten in
regio’s worden financieel ondersteund. Er worden kennis- en innovatievouchers
ontwikkeld die hierop aansluiten (LNV, 2006c). Met deze vouchers wordt WUR-ondersteuning
beschikbaar gesteld bij de verdere ontwikkeling van ideeën. Kennisontwikkeling
en -overdracht betreffende innovatie vindt in belangrijke mate plaats via
subsidiëring van de Dienst Landbouwkundig Onderzoek, die deel uit maakt
van de WUR.1Er zijn geen direct regulerende instrumenten. Het voornaamste instrument
betreft de subsidiëring van innovatieve ontwikkelingen.De strategische innovatieagenda’s en de kennis- en innovatievouchers
staan bij het Ministerie van LNV nog in de kinderschoenen.Innovatieagenda van de varkensvleessector In juni 2007 heeft de Nederlandse
varkensvleessector haar innovatieagenda aan de minister van LNV aangeboden.
De agenda is een gezamenlijk initiatief van Land- en Tuinbouworganisatie (LTO)
Nederland, de Nederlandse Vakbond van Varkenshouders (NVV), VION NV (een internationaal
opererend vleesconcern), WUR en het Ministerie van LNV. De agenda richt zich
op (1) duurzame inpassing, (2) efficiënte, geborgde ketens en (3) consument
gerichte productinnovatie. De agenda spreekt vooral ambities uit. De activiteiten
worden veelal minder concreet omschreven, in termen van «stre- ven»
en «mogelijke uitwerkingen». Het document zal in de praktijk gestalte
moeten krijgen; het geeft nu nog vooral een richting aan. Enkele meer concrete
plannen zijn de volgende: het ontwikkelen van een Masterplan Mest om te komen
tot het integraal oplossen van het mest- en mineralenvraagstuk (duurzame inpassing),
het ontwikkelen van nieuwe stal- en bedrijfsconcepten (duurzame inpassing)
en het participeren van VION in het Topinstituut Food & Nutrition Delta,
waarin wordt samengewerkt met onder andere Unilever, Campina, DSM en de Nederlandse
kennisinstellingen (consu- ment gerichte productinnovatie).5.2.1 Stimuleringsregeling innovatie markt en concurrentiekrachtDe eerste LNV-subsidieregeling op het gebied van innovatie dateert van
het eind van de vorige eeuw. Eind 1996 werd de Stimuleringsregeling innovatie
markt en concurrentiekracht gepubliceerd. De regeling heeft tot doel innovatie
te stimuleren en kennis daaromtrent te verspreiden.De stimuleringsregeling kent twee subsidiepercentages, te weten 50%
van de voorziene kosten ingeval er sprake is van kennisdeling en 25%
van de voorziene kosten ingeval er geen sprake is van kennisdeling.Van 1999 tot 2005 is de subsidieregeling niet opengesteld geweest en zijn
dus ook geen subsidies toegekend. In 2005 en 2006 is de stimuleringsregeling
exclusief voor intensieve veehouderijsectoren opengesteld. Dit laatste was één
van de afspraken naar aanleiding van het debat over de toekomst van de intensieve
veehouderij.Periode 1997–1999Wij zijn nagegaan wat het aandeel van de varkens- en de pluimveesector
is geweest in de aanvragen voor innovatieprojecten gedurende de periode 1997–1999.
Uit rapportages van de uitvoerende dienst van het ministerie bleek dat in
de periode 1997–1999 meer dan 1 200 aanvragen zijn ingediend, waarvan
er zeker 150 de varkens- of de pluimveesector betroffen. Van de meer dan 1200
aanvragen zijn er zeker 150 gehonoreerd. Twintig van deze innovatieprojecten
hadden zeker betrekking op de varkens- en de pluimveesector.1 Het totaal van de aan die twintig projecten toegekende subsidie bedroeg
circa € 3 miljoen (op een totaalbudget van zeker € 18
miljoen).Wij hebben naar die twintig projecten eigen dossieronderzoek uitgevoerd,
waarbij gekeken is naar de uitvoering van de projecten (conform de projectplannen).
Ook hebben we beoordeeld hoe het gesteld was met de kennisdeling.Twee voorbeelden van in de periode 1997–1999 gesubsidieerde projecten
zijn IN2/190 en IN2/24 worden beschreven in onderstaand kader.Gesubsidieerde projecten: groepshuisvesting
zeugen en milieuvriendelijke kuikenstallenIN2/190 Groepshuisvesting
zeugen met «saloon»-deurenEen leverancier van voersystemen
voor de varkenshouderij heeft subsidie ontvangen voor een systeem waarbij
voor iedere zeug een voerbox beschikbaar is, waarin het voer individueel verstrekt
kan worden door middel van een herkenningsmechanisme. Ten tijde van de voerbeurt
worden de zeugen naar binnen gelokt met een kleine basis- hoeveelheid voer.
Nadat de zeug de voerbox in is gegaan om de maaltijd te nuttigen wordt de
box afgesloten. Ondertussen wordt de zeug herkend door het herkenningsmechanisme.
De herkenning gebeurt met oorzenders of injectaten. De voergift kan vervolgens
per varken aangepast worden op de voerbehoefte en de eetsnelheid van het varken.Door een combinatie te creëren
van individuele voerboxen enerzijds en groepshuis- vesting anderzijds zou
tegemoet worden gekomen aan zowel de eisen van de overheid als de wensen van
de sector.Het eindresultaat van het project was
een goedwerkend systeem, zowel voor de varkenshouder (goed overzicht, eenvoudige
controle en rust in de stal), als voor de zeug (gelijktijdige voedering, beschermd
en rust). Het project zou toepasbaar zijn voor andere zeugenhouders.     IN2/204 Energiezuinige
en emissiearme opkweekstallen vleeskuikensEen samenwerkingsverband
van drie vleeskuikenbedrijven heeft subsidie ontvangen voor een nieuw energiezuinig
kuikenstalconcept dat met aanzienlijk minder grote hoeveelheden lucht werkt
en de ammoniakuitstoot vermindert. In de toentertijd gangbare stallen werd
de temperatuur via ventilatielucht geregeld. Door het te ont- wikkelen stalconcept
zouden problemen (hoge energie-intensiteit en dierziekten door tocht) verminderen.
Het concept zou toepasbaar zijn voor alle veehouderijbedrijven. Door de energiereductie,
een verlaging van het medicijngebruik en een ammoniakreductie zou de concurrentiepositie
van de sector kunnen worden versterkt. Het samenwerkingsverband
geeft in het eindrapport aan dat het een concept ontwik- keld heeft met grote
mogelijkheden in binnen- en buitenland en dat het veel kennis opgebouwd heeft
waarmee problemen in veel bestaande stallen verholpen kunnen worden. Niet
alle doelstellingen zijn bereikt, maar wel wordt aangegeven dat de dieren
gezonder zijn, het energieverbruik, de mestafzetkosten, het medicijngebruik
en de uitval van dieren lager zijn, de slachtkwaliteit beter is en de dieren
minder stress hebben. De energiebesparing bedraagt minimaal 15%.Uit ons dossieronderzoek is gebleken dat in alle twintig projecten de
vereiste kennisdeling/openbaarmaking heeft plaatsgevonden.1 Het geplaatst krijgen van één artikel in een vaktijdschrift
was hiervoor overigens al voldoende.Uit de dossiers is ons echter niet duidelijk geworden wat er na de openbaarmaking
van de resultaten en de vaststelling van de subsidie is gebeurd: is het projectidee
breed toegepast, is het overgenomen door de sector, hebben er vervolgonderzoeken
plaatsgevonden?Verder valt op dat het Ministerie van LNV de regeling niet geëvalueerd
heeft, terwijl dit in de regeling zelf voorgeschreven is. Of de innovatiesubsidies «in
het vervolg» iets hebben opgeleverd is dan ook niet duidelijk.Periode 2005–2006In 2005 en 2006 is de stimuleringsregeling exclusief opengesteld voor
de varkens- en de pluimveehouderij. Dat de kalversector buiten de openstelling
gehouden is, heeft te maken met het feit dat volgens de minister van LNV de
grootste duurzaamheidsproblemen zich afspelen in de varkens- en pluimveehouderij.In totaal werden 67 volledige aanvragen ingediend en werden 24 van deze
aanvragen gehonoreerd. Er was een bedrag mee gemoeid van € 6 miljoen
(2005 en 2006 tezamen). De projecten die gesubsidieerd zijn hebben in de regel een looptijd van enkele jaren, zodat de effecten van de toepassing
van de regeling nog niet goed zichtbaar zijn.Gesubsidieerd project: de «comfort
class»-varkensstal Een voorbeeld van een in
de periode 2005–2006 goedgekeurde subsidieaanvraag is het innovatieproject «comfort
class varkenshouderij». Het betreft een initiatief van LTO en de Dierenbescherming.
Het project dient een antwoord te geven op de vraag in hoe- verre een door
het WUR als «comfort class» omschreven stalconcept tegemoetkomt
aan de welzijnseisen van het varken en in hoeverre het in de praktijk toepasbaar
is. Het gaat dus om toepassing in de praktijk van een tot dan toe slechts
op papier bestaand concept. Het project is gesubsidieerd omdat: • het vernieuwend is;• het
tegemoetkomt aan de maatschappelijke eis van groter dierenwelzijn; • het een behoorlijke uitstraling
heeft; en • er sprake is van samenwerking.5.2.2 Netwerken in de veehouderijIn 2004 is het programma «Netwerken in de veehouderij» gestart.
Dit programma kan worden gezien als een experiment om op andere wijze onderzoekscapaciteit
in te zetten om tot innovatie te komen, namelijk door groepen van veehouders
te ondersteunen (WUR, 2007). Het doel van dit programma is om innovaties vanuit
de praktijk te stimuleren en WUR-kennis te ontsluiten. Vanaf 2004 heeft
LNV tientallen netwerken met innovatieve ideeën ondersteund. De netwerken
worden begeleid door WUR-medewerkers.Vanaf januari 2004 konden netwerken van veehouders en andere actoren zich
aanmelden voor ondersteuning van netwerkideeën. Deze ideeën zijn
door een commissie getoetst aan criteria als: minimaal drie veehouders in
het netwerk, voldoen aan duurzaamheidsdoelstellingen, communicatief vermogen
en de drive die in netwerken aanwezig is.In totaal zijn 115 netwerken van veehouders begeleid.Voor de totale ondersteuning was in 2007 € 1,2 miljoen beschikbaar.
Het ondersteuningsbudget per netwerk is afhankelijk van het projectidee. Het
budget is bestemd voor kennis en procesondersteuning. Investeringen en inzet
van netwerkdeelnemers zijn voor eigen rekening (WUR, z.d.).Het programma loopt in 2007 af. De minister van LNV blijft echter netwerken
ondersteunen via de module «Praktijknetwerken veehouderij» die
onder de Regeling LNV-subsidies valt.5.3 Bereikte effecten5.3.1 EvaluatieDe hiervoor genoemde beleidsbrief innovatie (LNV, 2001a) is niet geëvalueerd.
De beleidsbrief gaf onder meer invulling aan de LNV-nota Voedsel en Groen (LNV, 2000) en voorzag die nota van een handelingsperspectief.
Het zou goed geweest zijn om na te gaan waartoe de beleidsbrief heeft geleid,
doch dit is niet expliciet gebeurd.Het innovatiebeleid is na 2001 regelmatig bijgesteld. Volgens de minister
van LNV is dat gebeurd op basis van ervaringen en nieuwe inzichten vanuit
bestuurlijke, maatschappelijke en politieke invalshoek. Door het ontbreken
van een expliciete evaluatie is echter voor derden niet inzichtelijk hoe dat
proces verlopen is.In de Stimuleringsregeling innovatie markt en concurrentiekracht staat
dat een jaar na inwerkingtreding en voorts iedere drie jaar een verslag moet worden gepubliceerd over de doeltreffendheid en de effecten van de
subsidie in de praktijk. Deze verslagen zijn nooit tot stand gekomen. Er heeft
geen onderzoek plaatsgevonden naar de effectiviteit van de openstellingen
uit de periode vóór 2005.Het ligt volgens het Ministerie van LNV in de bedoeling de projecten die
in 2005 gehonoreerd zijn in 2008 te evalueren.Het LEI heeft een tussenbalans gemaakt van de netwerken (LEI, 2005b).
Uit het LEI-rapport blijkt dat de vijftig in de eerste ronde ondersteunde
netwerken alle een bijdrage aan duurzaamheid leverden. Daarbij moet wel opgemerkt
worden dat er over het algemeen meer aandacht werd besteed aan economische
duurzaamheid dan aan sociale of ecologische duurzaamheid. De in het LEI-onderzoek
beschouwde periode (van een half jaar) was te kort om effecten vast te stellen:
de meeste ondersteunde netwerken bevonden zich nog in de ontwikkelingsfase.In 2007 is het rapport Netwerken met vrije actoren verschenen (WUR, 2007). Dit rapport beschrijft het ontwikkelingsproces
van het onderzoeksprogramma, de methodieken die gebruikt zijn bij de begeleiding
van deze netwerken en de interventiestrategieën die door netwerkbegeleiders
zijn toegepast.In het rapport staat dat meer dan tweederde van de 115 ondersteunde netwerken
heeft gewerkt aan veranderingen die een relatie hebben met de maatschappelijke
acceptatie van de sector (milieu, dierenwelzijn enzovoort). Verdere opmerkingen
over het product van de netwerken zijn echter in het rapport niet terug te
vinden, zodat alleen duidelijk wordt hoe een en ander procesmatig in elkaar
steekt, maar niet duidelijk wordt wat de netwerken uit een oogpunt van productinnovatie
opleveren.5.3.2 InnovatiemonitorHet LEI houdt al enkele jaren de Innovatiemonitor-enquête onder
circa 800 bedrijven die deelnemen aan het Bedrijven-Informatienet. De monitor
omvat alle agrarische bedrijven. De resultaten uit deze enquête geven
informatie over het aantal bedrijven met technische vernieuwingen en over
door de respondenten waargenomen belemmeringen voor innovaties.Op basis van de enquêtegegevens levert het LEI voor de LNV-begroting
een indicator voor technische innovatie in de land- en tuinbouw. Technische
innovatie betreft alleen product- en procesinnovaties. Niet-technische innovatie
is minder eenduidig meetbaar dan technische innovaties, vanwege het diverse
karakter en verschillende interpretatiemogelijkheden daarvan. Daarom wordt
product- en procesinnovatie als een indicator voor de innovativiteit van de
sector genomen.Uit de Innovatiemonitor blijkt dat in 1999 ruim 28% van de bedrijven
innoveerde. In 2003 was dat teruggelopen tot 13,5%, waarna er in 2004
weer sprake was van een toename tot 16,7%. In 2005 innoveerde 9,8%
van de agrarische ondernemers. Voor de varkenssector bedroeg het percentage
5,9%; voor de pluimveesector 9,6%.De daling van het aantal vernieuwers tussen 1999 en 2003 is een fenomeen
dat in vrijwel alle sectoren van de Nederlandse economie heeft plaatsgevonden.
Dit blijkt uit door het Centraal Bureau voor de Statistiek afgenomen enquêtes.
Een mogelijke reden is dat bedrijven en banken in economisch slechte tijden
terughoudend zijn met het aangaan van grote financiële verplichtingen.In 2004 vernieuwde dus 16,7% van de agrarische ondernemers. Ongeveer
5,5% van de agrarische ondernemers heeft in 2004 wel innovatie overwogen
maar deze uiteindelijk niet doorgezet. Bijna de helft van deze ondernemers
geeft als belangrijkste reden hiervoor aan een te laag rendement van een innovatie
of het ontbreken van financieringsmogelijkheden. Andere belangrijke redenen
om een innovatie niet door te zetten zijn regelgeving en bureaucratie, waaronder
het verkrijgen van vergunningen van gemeente of provincie.De relatie tussen de beleidsinzet van de minister van LNV en het percentage
innoverende agrarische bedrijven is óók lastig te leggen, omdat
er geen direct verband te leggen is tussen de hoeveelheid innovaties en het
departementale beleid: innovatie vindt ook autonoom, los van het departementale
beleid, plaats.In de LNV-begroting 2007 wordt als peildatum van het percentage het jaar
2004 aangegeven, zodat met drie jaar oude getallen gewerkt wordt. De minister
van LNV wil nog bezien wat de indicator heeft opgeleverd en zal naderhand
beslissen of zij de indicator gaat bijstellen.BIJLAGE 1GEBRUIKTE AFKORTINGENAIDAlgemene InspectiedienstASGAnimal Science Group CBSCentraal Bureau voor
de Statistiek CPEControlebureau voor
Pluimvee, Eieren en Eiproducten DLODienst Landbouwkundig
OnderzoekEUEuropese Unie FVOFood and Veterinary
OfficeGWWDGezondheids- en welzijnswet
voor dierenIPPCIntegrated Pollution
Prevention and ControlLEILandbouw Economisch
Instituut LNV(Ministerie van) Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit LTOLand- en Tuinbouw
Organisatie Nederland MIAMilieu InvesteringsaftrekMinasMineralenaangiftesysteem MNPMilieu- en Natuurplanbureau NECNational Emission
Ceilings (EU-richtlijn voor nationale ammoniakemissieplafonds) NMPNationaal Milieubeleidsplan NVVNederlandse Vakbond
van VarkenshoudersPDPlantenziektenkundige
Dienst RBVRegeling Beëindiging
Veehouderijtakken VamilVrije afschrijving
milieu-investering VROM(Ministerie van)
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer VWAVoedsel- en Warenautoriteit WavWet ammoniak en veehouderij WmWet milieubeheer WTOWorld Trade Organisation
(Wereldhandelsorganisatie) WURWageningen Universiteit
en Researchcentrum WvoWet verontreining
oppervlaktewaterBIJLAGE 2OVERGANGSTERMIJNENSectorBesluitInwerkingtredingAard besluitVoldoen aan eisenKalveren7-7-199430-11-1994 van 1-1-1994 tot 1-1-1998 geldt een overgangsperiodeGroepshuisvestingOp 31-12-2003 Op 31-12-2006 voor stallen gebouwd in overgangsperiode22-9-199731-12-1997 Uitzondering voor stallen gebouwd voor 31-12-199711–5-200114-9-2001 Gebouwd voor 1-1-1994 tot 31-12-2003 Gebouwd voor
1-1-1998 tot 31-12-2006Varkens7-7-199430-11-199 4Huisvestingnormen
(zie hieronder)Op 1-1-199815-11-19971-9-1998 Op 1-1-200820-3-19981-9-1998 Uitzondering voor stallen gebouwd voor 1-1-199820-1-19991-4-1999 Uitzondering voor stallen gebouwd voor 1-11-1998 28-4-20031-8-2003 Op 1-1-2008 met bovengenoemde uitzonderingen3-3-20051-8-2005 1-1-2008 wordt vervangen door 1–1-2013 Gemiddeld kilogewicht per varken m2 per
dier voor stallen in gebruik genomen/gebouwdEindnormen voor alle stallen  Voor 1-11-1998Na 1-11-1998 tot 1-1-2013Vanaf 2013 Tot 150.200.200.20 15–300.300.300.4030–500.500.500.6050–850.600.650.8085–1100.700.801.001101.001.001.30Pluimvee27-5-200319-5-20043 verschillende systemen: alternatieve, aangepaste
en niet-aangepaste kooihuis- vesting. Alternatief
huisvestingsysteem gebouwd voor 1-1-2002 tot 1-1-2007 Kooihuisvesting per
1-1-2012 verbodenBIJLAGE 3ONDERZOEKSAANPAKDe probleemstelling van dit onderzoek bestond uit twee hoofdvragen:1. In hoeverre zijn de door de rijksoverheid beoogde prestatie- en effectdoelstellingen
in de primaire sectoren van de intensieve veehouderij bereikt op een aantal
nader te omschrijven aspecten van sociale, ecologische en economische duurzaamheid?2. Welke mogelijke verklaringen kunnen worden gegeven voor het al dan
niet bereiken van prestatie- en effectdoelstellingen?Voor de beantwoording van deze vragen hebben we met behulp van literatuuronderzoek
en documentanalyse de context van de (beoogde) prestaties en effecten in kaart
gebracht. Wij hebben hiertoe de omvang en historische ontwikkeling van de
intensieve veehouderij bepaald. Ook hebben we de een overzicht gemaakt van
de verantwoordelijkheden, beoogde doelstellingen en prestaties van de betrokken
ministeries op het gebied van dierenwelzijn, ammoniakemissie en innovatie
in de intensieve veehouderijsector.Door middel van gesprekken met de betrokken beleidsdirecties en bestudering
van de betreffende beleidsdocumenten hebben we een beeld gekregen van de streefwaarden
die van toepassing zijn op de intensieve veehouderij.In eerste instantie hebben wij ons onderzoek gericht op het Ministerie
van LNV, het eerstverantwoordelijke departement voor landbouw. Maar ook andere
ministeries – zoals dat van VROM (milieu), EZ (ondernemerschap en innovatie),
Justitie (handhaving) en Buitenlandse Zaken (ontwikkelingssamenwerking) –
spelen een rol bij het streven naar een duurzame veehouderij. Om de verantwoordelijkheidsverdeling
helder te krijgen, hebben we de relaties en samenwerking tussen deze ministeries
in kaart gebracht met behulp van documentanalyse en gesprekken.Vervolgens hebben we een inventarisatie gemaakt van de beleidsinstrumenten
en specifieke maatregelen die worden ingezet op de (deel)aspecten van duurzaamheid.
Hierbij zijn we nagegaan hoe de uitvoering van deze maatregelen in opzet verloopt.Verder hebben we met behulp van documentanalyse informatie verzameld over
de prestaties/resultaten van toezichthoudende en handhavende instanties, en
gekeken naar de ondernomen activiteiten, van de beleidsdirecties c.q. uitvoerende
instanties die de veehouderijsectoren stimuleren in het streven naar duurzaamheid.
In dat kader zijn ook gesprekken gevoerd met actoren in de sector intensieve
veehouderij.Om vast te stellen of de prestatie- en effectdoelstellingen waren behaald,
hebben we bijvoorbeeld onderzocht of het beoogde aantal controles op het gebied
van dierenwelzijn was uitgevoerd, of het beoogde percentage innoverende bedrijven
was behaald en hoe de kwetsbare natuurgebieden werden beschermd.Wat de beleidseffecten betreft hebben we gekeken naar de beoogde directe
effecten van de maatregelen op de geformuleerde doelstellingen. Het gaat dan
bijvoorbeeld om het effect van een maatregel gericht op reductie van de ammoniakemissie
uit stallen. Bij het in kaart brengen van de effecten is gebruikgemaakt van
evaluaties en onderzoeken van onderzoeksinstituten. Ook hebben we interne
rapportages van de ministeries over effecten van instrumenten bestudeerd.
Er waren geen door het Ministerie van LNV geïnitieerde beleidsevaluaties
van het dierenwelzijnsbeleid beschikbaar. De effectiviteit kon daarom niet
beoordeeld worden. Wel zijn we – voor zover mogelijk – nagegaan
in hoeverre de beoogde doelen zijn bereikt.Uit de analyse van de verzamelde data uit het onderzoek hebben we enkele
verklaringen geïdentificeerd waarom de betrokken ministeries bepaalde
prestaties en doelstellingen al dan niet realiseren. Onze aanbevelingen voor
mogelijke verbeteringen vloeien voort uit deze verklaringen.LITERATUUR PublicatiesAID (2001). Naleving van het Varkensbesluit. A-select
controleonderzoek varkenshouderijen 2000. Kerkrade: Algemene Inspectiedienst.AID (2003). De naleving van het Varkensbesluit in 2002.
Resultaten van een selecte steekproef onder ruim 600 varkenshouders.
Kerkrade: Algemene Inspectiedienst.AID (2005a). Jaarverslag 2005. Kerkrade: Algemene
Inspectiedienst.AID (2005b). Eindrapportage project Kalverenbesluit
2004. Kerkrade: Algemene Inspectiedienst.AID (2007). Nota van de AID inzake de resultaten van
de controles verkorten van de boven- en ondersnavel bij kippen. Kerkrade:
Algemene Inspectiedienst.Algemene Rekenkamer (2006). EU-trendrapport 2006.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 455, nr. 2. Den Haag:
Sdu.Alterra (2006). Onderbouwing significant effect depositie
op natuurgebieden. Wageningen: Alterra.Alterra (2007). Van varkenspest tot integrale gebiedsontwikkeling,
evaluatie van de reconstructie zandgebieden.Alterrarapport 1441.
Wageningen: Alterra.ASG (2007). Ongerief bij rundvee, varkens, pluimvee,
nertsen en paarden; Inventarisatie en prioritering en mogelijke oplossingsrichtingen. Lelystad: Animal Sciences Group van Wageningen Universiteit en
Researchcentrum.Bracke, M.B., Hulsegge, L. Keeling & H. Blokhuis (2004). Decision
support system with semantic model to assess the risk of tail biting in pigs;
2 «Validation». In: Applied Animal Behaviour
Science 87, p. 45–54.Bracke, M.B.M., J.J. Zonderland, P. Lenskens, W.G.P. Schouten, H. Vermeer,
H.A.M. Spoolder, H.J.M. Hendriks & H. Hopster (2006). Formalised Review
of Environmental Enrichment for pigs in relation to political decision making. In: Applied Animal Behaviour Science 98 (3/4), p. 165–182.Denkgroep-Wijffels (2001). Toekomst voor de veehouderij;
Agenda voor een herontwerp van de sector. Den Haag: Ministerie van
LNV.VROM & BuZa (2003). Duurzame Daadkracht. Actieprogramma
Duurzame Ontwikkeling. Nationale Deel. Den Haag: Ministerie van VROM/Ministerie
van Buitenlandse Zaken.Expertisecentrum LNV (2005). Inspiratie voor transitie:
Quick scan voor de varkenssector. Den Haag: Ministerie van LNV.FVO (2005). Final report of a mission carried out in
the Netherlands from 31 January to 4 February 2005 concerning animal
welfare on farms. 25 196. Brussel: Europese Commissie.Horne, P.L.M. van, R. Hoste, B.J. de Haan, H. Ellen, A. Hoofs, B. Bosma
(2006). Gevolgen van aanpassingen in het ammoniakbeleid
voor de intensieve veehouderij, Onderzoek naar de economische aspecten van
en de gevolgen voor de ammoniakdoelstellingen bij intern salderen van ammoniakemissie,
versoepeling van de WAV en het niet emissiearm maken van bestaande stallen. LEI/MNP-rapport 3.06.03/500125001.Den Haag/Bilthoven: Landbouw-Economisch Instituut/Milieu- en Natuurplanbureau.LEI (2002). Begint een beter dierenwelzijn bij onszelf?
Een verkenning van de mogelijkheden voor verbetering van dierenwelzijn door
marktwerking. Den Haag: Landbouw-Economisch Instituut.LEI (2004). Indicatie van de maatschappelijke kosten
van varkenshouderij in Nederland door vermesting en dierziekten; Een quick
scan. Den Haag: Landbouw-Economisch Instituut.LEI (2005a). Ketenpartijen over dierenwelzijn en een
dierenwelzijnsindex. Den Haag: Landbouw-Economisch Instituut.LEI (2005b). Kennismaken met netwerken. Den
Haag: Landbouw-Economisch Instituut.LEI (2006a). Herkomstaanduiding van vlees: nationaal
of Europees?Den Haag: Landbouw-Economisch Instituut.LEI (2006b). Betalen voor dierenwelzijn: Barrières
en oplossingsrichtingen in consumenten- en business-to-businessmarkten.
Den Haag: Landbouw-Economisch Instituut.LNV (2000). Visienota Voedsel en Groen. Tweede
Kamer, vergaderjaar 1999–2000, 27 232, nr. 2. Den Haag: Sdu.LNV (2001a). LNV Innovatiebeleid. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2001–2002, 28 077, nr. 1. Den Haag: Sdu.LNV (2001b). Integrale aanpak Mestproblematiek; Kabinetsstandpunt
inzake het advies «Toekomst voor de veehouderij, agenda voor een herontwerp
van de sector» van de denkgroep-Wijffels. Tweede Kamer, vergaderjaar
2000–2001, 26 729, nr. 46. Den Haag: Sdu.LNV (2002). Dierenwelzijn; Beleidsnota Dierenwelzijn.Tweede Kamer, vergaderjaar 2001–2002, 28 286, nr. 2.
Den Haag: Sdu.LNV (2002b). Begroting van het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) voor het jaar 2003. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2002–2003, 28 600, nr. 2. Den Haag: Sdu.LNV (2003a). Dierenwelzijn. Brief van de minister
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit aan de Tweede Kamer d.d. 20 oktober
2003 over de verbetering van het welzijn van dieren. Tweede Kamer, vergaderjaar
2003–2004, 28 286, nr. 4. Den Haag: Sdu.LNV (2003b). Vitaal en Samen; LNV-Beleidsprogramma
2004–2007.Den Haag: Ministerie van LNV.LNV (2003c). Toekomst van de intensieve veehouderij.Brief van de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit aan
de Tweede Kamer d.d. 20 juni 2003 over de problematiek van de intensieve
veehouderij en de analyses die hij daarbij maakt. Tweede Kamer, vergaderjaar
2002–2003, 28 973, nr. 1. Den Haag: Sdu.LNV (2004). Instelling Algemene Inspectiedienst (AID)
als baten-lastendienst. Brief van de minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit aan de Tweede Kamer d.d. 14 mei 2004 over zijn voornemen
om de Algemene Inspectiedienst in te stellen als dienst die een baten-lastenstelsel
voert. Tweede Kamer, vergaderjaar 2003–2004, 29 572, nr. 2.Den Haag: Sdu.LNV (2005a). Begroting van het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) voor het jaar 2006. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2005–2006, 30 300, nr. 2. Den Haag: Sdu.LNV (2005b). Kiezen voor landbouw; een visie op de
toekomst van de Nederlandse agrarische sector. Den Haag: Ministerie
van LNV.LNV (2006a). Vaststelling van de begrotingsstaten van
het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) voor het jaar
2007, Verslag houdende een lijst van vragen en antwoorden. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 30 800 XIV, nr. 11. Den Haag:
Sdu.LNV (2006b). Strategienota Innovatie. Den
Haag: Service Unit Innovatie.LNV (2006c). Begroting van het Ministerie van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (XIV) voor het jaar 2007. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2006–2007, 30 800, nr. 2. Den Haag: Sdu.LNV (2006d). Evaluatie Regeling beëindiging veehouderijtakken,
LNV, directie Kennis, nr. Dk006, april 2005. Den Haag: Ministerie
van LNV.LNV (2006e). Vaststelling van de begrotingsstaten van
het Ministerie van LNV (XIV) voor het jaar 2007. Tweede Kamer, vergaderjaar
2006–2007, 30 800 XIV, nr. 109. Den Haag: Sdu.LNV (2007a). Landbouw- en Visserijraad. Brief
van de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit aan de Tweede Kamer
d.d. 11 mei 2007 over de Raad op 8 mei 2007 in Brussel en over de
vragen uit het schriftelijk overleg van 3 mei 2007. Tweede Kamer, vergaderjaar
2006–2007, 21 501-32, nr. 219. Den Haag: Sdu.LNV (2007b). Vaststelling van de begrotingsstaten van
het Ministerie van LNV (XIV) voor het jaar 2008. Tweede Kamer, vergaderjaar
2007–2008, 31 200 XIV, nr. 2. Den Haag: Sdu.LNV (z.d.). Website http://www.minlnv.nl, onderdeel Dierenwelzijn, GWWD,
geraadpleegd 24 april 2007.LNV (2007c). Nota Dierenwelzijn. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2006–2007, Bijlage bij 28 286, nr. 76. Den Haag:
Sdu.LNV (2008a). Toekomstvisie op de veehouderij.
Brief van de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit aan de Tweede
Kamer d.d. 16 januari 2008. Kenmerk: DL. 2007/3569. Den Haag: Ministerie
van LNV.LNV (2008b). Werkprogramma van de nota Dierenwelzijn
2008–2011. Brief van de minister van LNV van 25 januari
2008 met het werkprogramma Dierenwelzijn 2008–2011. Tweede Kamer, vergaderjaar
2007–2008, 28 286, nr. 97. Den Haag: Sdu.MNP (2003a). Milieubalans 2003. 12 mei
2003. Bilthoven: Milieu- en Natuurplanbureau.MNP (2003b). Natuurbalans 2003. September
2003. Bilthoven: Milieu- en Natuurplanbureau.MNP (2006a). MNP-rapport 500092001 28 juni 2006. P. Hammingh (ed.). Haalbaarheid nationale emissieplafonds in 2010.Bilthoven:
Milieu- en Natuurplanbureau.MNP (2006b). Natuurbalans 2006. September
2006. Bilthoven: Milieu- en Natuurplanbureau.MNP (2006c). Milieubalans 2006. 23 mei
2006. Bilthoven: Milieu- en Natuurplanbureau.MNP (2007a). Brief MNP aan Algemene Rekenkamer.
5 februari 2007. Bilthoven: Milieu- en Natuurplanbureau.MNP (2007b). Milieubalans 2007. September
2007. Bilthoven: Milieu- en Natuurplanbureau.MNP (2007c). Realisatie milieudoelen-voortgangsrapportage
2007. Mei 2007. Bilthoven: Milieu- en Natuurplanbureau.Tweede Kamer (2006). Wijziging van de Wet ammoniak
en veehouderij; Verslag van een wetgevingsoverleg. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2006–2007, 30 654, nr. 26. Den Haag: Sdu.VROM (1989). Brief minister van VROM aan de Tweede Kamer 1989 over The
Netherlands Acidification Abatement Plan 1989–2000; Engelse vertaling
brief minister VROM aan Tweede Kamer. Den Haag: Sdu.VROM (1993). Notitie Mest- en Ammoniakbeleid derde
fase. Tweede Kamer, vergaderjaar 1992–1993, 19 882, nr. 34.
Den Haag: Sdu.VROM (1998). Derde Nationaal Milieubeleidsplan februari
1998. Den Haag: Ministerie van VROM.VROM (2001). Nationaal Milieubeleidsplan 4; Een wereld
en een wil. Werken aan duurzaamheid. Den Haag: Ministerie van VROM.VROM (2003a). Rapportage emissieplafonds verzuring en grootschalige luchtverontreiniging
2002. Den Haag: Ministerie van VROM.VROM (2003b). Erop of eronder; Uitvoeringsnotitie emissieplafonds
verzuring en grootschalige luchtverontreiniging 2003.Den Haag: Ministerie
van VROM.VROM (2005). Begroting van het Ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) voor het jaar 2006. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 300, nr. 2. Den Haag: Sdu.VROM (2006a). Fiche 2006/7 Inbedding ammoniakregelgeving
in Natuurbeschermingswetgeving. Den Haag: Ministerie van VROM, directie
Bodem, Water, Landelijk Gebied.VROM (2006b). Jaarverslag 2005 Vamil en MIA. Den
Haag: Ministerie van VROM.VROM (2006c). Brief van de toenmalige staatssecretaris
van VROM van 1 februari 2006. Tweede Kamer, vergaderjaar 2005–2006,
28 385, nr. 68. Den Haag: Sdu.VROM (2006d). Rapportage van VROM aan de Europese Commissie
over de voortgang van de terugdringing van de emissies in het kader van de
Europees verplichte nationale emissieplafonds. Den Haag: Ministerie
van VROM.VROM (z.d.). Website http://www.vrom.nl, Dossier Stikstof, Ammoniak en
Nitraat, geraadpleegd op 24 april 2007.VROM (2007a). Begroting van het Ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) voor het jaar 2008. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2005–2006, 30 300, nr. 2. Den Haag: Sdu.VROM (2007b). Wijziging van de Wet ammoniak en veehouderij. Brief van de staatssecretaris van VROM aan de Tweede Kamer d.d.
29 januari 2007. Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 30 654,
nr. 28. Den Haag: Sdu.VROM en Landbouw & Visserij (1989). Brief ministers van VROM en van
Landbouw & Visserij aan de Tweede Kamer d.d. 20 juli 1989 over het
Plan van aanpak beperking ammoniakemissies van de landbouw. Den Haag: Sdu.VROM & LNV (2000a). Integrale aanpak Mestproblematiek. Brief van de ministers van VROM en van LNV aan de Tweede Kamer d.d.
26 april 2000 over de voortgang van de Regeling beëindiging veehouderijtakken.
Tweede Kamer, vergaderjaar 1999–2000, 26 729, nr. 40. Den
Haag: Sdu.VROM & LNV (2000b). Integrale aanpak Mestproblematiek. Brief van de ministers van VROM en van LNV aan de Tweede Kamer d.d.
25 februari 2000 over vormgeving flankerend beleid en resultaten overleg
met landbouwbedrijfsleven, IPO, VNG over elementen mestbeleid. Tweede Kamer,
vergaderjaar 1999–2000, 26 729, nr. 19. Den Haag: Sdu.WUR (2007). Netwerken met vrije actoren; stimuleren
van duurzame innovatie met Netwerken in de veehouderij. Wageningen:
Wageningen Universiteit en Researchcentrum.WUR (z.d.). Website www.verantwoordeveehouderij.nl, geraadpleegd op 20 augustus
2007.Wet- en regelgevingBesluit van 13 december 1990, houdende regels voor het bewaren van
dunne mest in bassins (Besluit mestbassins milieubeheer) Staatsblad 31 december
1990, 618.Besluit van 7 juli 1994, houdende regelen ter zake van het houden
en huisvesten van kalveren (Kalverenbesluit). Staatsblad 7 juli 1994,
576.Besluit van 7 juli 1994, houdende regelen ter zake van het houden
en huisvesten van varkens (Varkensbesluit). Staatsblad 7 juli 1994, 577.Besluit van 25 januari 1996, houdende aanwijzing van en regelen omtrent
toegestane ingrepen bij dieren (Ingrepenbesluit). Staatsblad 25 januari
1996, 139.Besluit van 22 september 1997, houdende wijziging van het Kalverenbesluit.
Staatsblad 22 september 1997, 478.Besluit van 15 november 1997, houdende wijziging van het Varkensbesluit.
Staatsblad 213, 16 april 1998.Besluit van 1 december 1997, houdende regels betreffende het op of
in de bodem brengen van dierlijke meststoffen. Staatsblad 1 december
1997, 601.Besluit van 16 december 1999, houdende regelen ter zake van het houden,
verzorgen en huisvesten van productiedieren (Besluit welzijn productiedieren).
Staatsblad 16 december 1999, 568.Besluit van 27 mei 2003, houdende regels voor de huisvesting en verzorging
van legkippen (Legkippenbesluit 2003). Staatsblad 40, 10 februari 2004.Besluit van 3 maart 2005, houdende wijziging van het Varkensbesluit
en het Ingrepenbesluit (implementatie richtlijnen nr. 2001/88/EG en nr. 2001/93/EG).
Staatsblad 3 maart 2005, 146.Besluit van 9 november 2005, houdende regels ter uitvoering van de
Meststoffenwet (Uitvoeringsbesluit Meststoffenwet). Staatsblad 2005, 645.Besluit ammoniakemissie huisvesting veehouderij (Besluit huisvesting).
Staatsblad 8 december 2005, 675.Besluit van 20 maart 2008, houdende vaststelling van het tijdstip
van inwerkingtreding van het Besluit ammoniakemissies huisvesting veehouderij
en het besluit van 13 december 2007, houdende wijziging van het Besluit
ammoniakemissie huisvesting veehouderij (interne saldering, Staatsblad 2008,
6). Staatsblad 28 maart 2008, 93.Besluit van 24 april 2007, houdende vaststelling van het tijdstip
van inwerkingtreding van de wet van 17 februari 2007, houdende wijziging
van de Wet ammoniak en veehouderij (Stb. 103). Staatsblad 27 april 2007,
156.Gezondheids- en welzijnswet voor dieren, september 1992. Staatsblad 24 september
1992, 585.Regeling beëindiging veehouderijtakken. Staatscourant van 14 maart
2000, 55, p. 16.Regeling van de Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer van 20 december 2004, nr. DGM/SB/200412998, houdende
regels inzake de aanwijzing van investeringen die in het belang zijn van het
Nederlandse milieu (Aanwijzingsregeling milieu-investeringsaftrek 2005). Staatscourant
29 december 2004, 252, p. 30.Regeling van de Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer van 20 december 2004, nr. DGM/SB/2004129972, houdende
regels inzake aanwijzing van investeringen die in het belang zijn van het
Nederlandse milieu 2005 (Aanwijzingsregeling willekeurige afschrijving milieu-investeringen).
Staatscourant 28 december 2004, 251, p. 28.Regeling van de Staatssecretaris van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer van 16 december 2005, nr. DGM/SB/, houdende regels inzake
aanwijzing van investeringen die in het belang zijn van het Nederlandse milieu
(Aanwijzingsregeling willekeurige afschrijving en investeringsaftrek milieu-investeringen
2006. Staatscourant 22 december 2005, 249, p. 54.Wet van 9 april 1998, houdende regels inzake een stelsel van varkensrechten
en een heffing ter zake van het houden van varkens (Wet herstructurering varkenshouderij).
Staatsblad 28 april 1998, 236.Wet van 25 mei 1998, houdende nieuwe regelen ter bescherming van
natuur en landschap (Natuurbeschermingswet 1998), Staatsblad 14 juli
1998, 403.Wet van 31 januari 2002, houdende regels inzake ammoniakemissies
uit tot veehouderijen behorende dierenverblijven (Wet ammoniak en veehouderij).
Staatsblad 31 januari 2002, 93.Wet van 31 januari 2002, houdende regels inzake de reconstructie
van de concentratiegebieden (Reconstructiewet concentratiegebieden). Staatsblad
31 januari 2002, 115.Wet van 17 februari 2007, houdende wijziging van de Wet ammoniak
en veehouderij. Staatsblad 27 maart 2007, 103.Wijziging van het Varkensbesluit en het Ingrepenbesluit (Implementatie
richtlijnen nr. 2001/88/EG en nr. 2001/93/EG). Staatsblad 146, 3 maart
2005.EU-Richtlijn nummer 96/61 (IPPC-Richtlijn) van 24 september 1996,
Publicatieblad L 257 van 10 oktober 1996.XNoot1«Duurzamer te maken» wil hier zeggen: bij te laten dragen
aan een wereld die efficiënter en zuiniger omgaat met de natuur en de
natuurlijke hulpbronnen, zodat we hier in de toekomst ook nog gebruik van
kunnen maken.XNoot2Ook wel aangeduid als «people, planet, profit».XNoot1In deel II van dit rapport (§ 2.2) geven we aan vanaf wanneer
welke beleidsinstrumenten zijn ingezet op de in deze figuur weergegeven beleidsdoelen.XNoot1Dit is een onaangename geur die kan vrijkomen bij de verhitting van vlees
van ongecastreerde varkens.XNoot1In de jaren daarvoor had Nederland ervoor gekozen in internationaal verband
een koploperspositie in te nemen op het punt van dierenwelzijn. De koerswijziging
op dit punt is verwoord in de Nota Dierenwelzijn
van maart 2002 (LNV, 2002).XNoot1Zie ook bijlage 2, «Overgangstermijnen».XNoot1De veehouders die het LEI in zijn steekproef heeft meegenomen, bestaan
uit houders van leghennen, vleeskuikens, fokzeugen, vleesvarkens, jongvee
voor vleesproductie, melkkoeien en vleeskalveren.XNoot1Deze 114 kton heeft betrekking op de landbouwsector; daarnaast zal in
de overige sectoren (verkeer, industrie/energie, huishoudens en diensten/overheid/bouw)
nog een extra reductie van ammoniakuitstoot van 14 kton gerealiseerd moeten
worden op grond van de Europese afspraken.XNoot1Een hoeveelheid van 10 kton ammoniak extra leidt tot circa 110 mol per
hectare depositie extra.XNoot1De kritische depositiewaarde is de waarde van stikstofdepositie waaronder
minimaal 80% van de kenmerkende soorten van een bepaald type natuur
kunnen voorkomen. De kritische waarde varieert per type natuur. Bij zeer kwetsbare
typen natuur ligt de kritische stikstofdepositie onder de 700 mol per hectare
per jaar, bij weinig kwetsbare boven de 2100 mol per hectare per jaar.XNoot1Geteld op enig moment in het jaar, meestal in de maand mei.XNoot1Ook wel aangeduid als «people, planet, profit».XNoot1Verificaties zijn controles die worden verricht uit hoofde van EU-verplichtingen.XNoot2In de pluimveesector zijn tot nu toe nog geen specifieke nalevingsonderzoeken
uitgevoerd.XNoot1Van een «gespeend varken» wordt gesproken vanaf het spenen
tot de leeftijd van tien weken.XNoot2Een gebruiksvarken is een varken vanaf de leeftijd van tien weken tot
het moment van dekken of slachten.XNoot1Eerdere vrijstellingsregelingen spreken van uitstel tot 1 september
2002, 1 november 2002, 1 september 2006 en 1 mei 2007.XNoot1Een koppel is een groep dieren die op een bepaald moment is aangekomen
op een veehouderijbedrijf en daar als groep wordt gehouden.XNoot2De uiterste datum voor de implementatie van EU-richtlijn 99/74/EG betreffende
vaststelling van minimumnormen voor de bescherming van legkippen was 1 januari
2002.XNoot1Het CPE voert namens het Ministerie van LNV controles uit op de EU-handelsnormverordeningen
voor eieren en pluimveevlees.XNoot2Deze controles omvatten meer dan alleen het Legkippen besluit, bijvoorbeeld
ook het voldoen aan administratieve verplichtingen.XNoot1De veehouders die het LEI in haar steekproef heeft meegenomen, bestaan
uit houders van leghennen, vleeskuikens, fokzeugen, vleesvarkens, jongvee
voor vleesproductie, melkkoeien en vleeskalveren.XNoot1Doha: deze aanduiding verwijst naar de vierde ministeriële conferentie
van de WTO, die in 2001 plaatsvond in Doha (hoofdstad van Quatar). Daar is
een ontwikkelingsagenda voor de verdere liberalisering van de wereldhandel
opgesteld, met onderwerpen waarover internationaal afspraken moeten worden
gemaakt. Sindsdien wordt over deze onderwerpen jaarlijks onderhandeld.XNoot2Onder non-trade concerns (NTC’s) vallen alle kwesties met een relatie
tot de handel zonder er onderdeel van te zijn. Het gaat dan bijvoorbeeld om
de relatie tussen handel en milieu, handel en arbeidsnormen en handel en dierenwelzijn.XNoot1Bij legkippen heeft de RDA de gewone kooien (batterijsysteem) buiten beschouwing
gelaten, omdat dat systeem binnenkort niet meer is toegestaan.XNoot1«Semantisch modelleren» wil zeggen dat wetenschappelijke kennis
over dierenwelzijn op systematische wijze wordt samengevoegd tot een afwegingsmodel
in een database waarmee de welzijnsstatus met een cijfer op een schaal van
0 tot 10 kan worden uitgedrukt.XNoot2Dit blijkt uit onderzoek van Bracke e.a., 2006.XNoot1Maatschappelijke kosten zijn de kosten die niet door de productiebedrijven
zelf gedragen worden, noch door bedrijven in de productiekolom (bijvoorbeeld
slachterijen), noch door bedrijven in andere sectoren (zoals recreatiebedrijven).
Deze kosten komen dus ten laste van de maatschappij.XNoot1Een mol bevat 6,0221023 deeltjes (moleculen, atomen enzovoort).XNoot1Natura 2000 is het netwerk van natuurgebieden in de Europese Unie, die
worden beschermd op grond van de Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn. Deze
richtlijnen geven aan welke typen natuur en welke plant- en diersoorten moeten
worden beschermd. De lidstaten moeten daarvoor speciale beschermingszones
aanwijzen en instandhoudingsmaatregelen nemen.XNoot1In dat jaar worden de Europese richtlijnen voor een meer diervriendelijke
huisvesting van kracht.XNoot2IPPC-Richtlijn: Integrated Pollution Prevention and Control, EU-Richtlijn
nummer 96/61. De IPPC-richtlijn verplicht Europese lidstaten grote milieuvervuilende
bedrijven te reguleren met een integrale vergunning. De richtlijn verplicht
bedrijven om de best beschikbare technieken te gebruiken om hun verontreinigingen
te beperken en zo min mogelijk afval, energie en grondstoffen te gebruiken.
Nederland heeft de richtlijn verankerd in de Wet milieubeheer (Wm) en de Wet
verontreiniging oppervlaktewateren (Wvo).XNoot1Een BBT wordt door de overheid als zodanig aangewezen. De gecombineerde
luchtwasser is nog in ontwikkeling en wordt (nog) niet aangemerkt als BBT.XNoot1Bedrijven in extensiveringsgebieden, waar de overheid de intensieve veehouderij
niet meer wil laten uitbreiden, waren van deelname aan de subsidieregeling
uitgesloten.XNoot2In deze berekening is niet alleen de € 15 miljoen algemene subsidie
meegenomen, maar ook nog € 15 miljoen specifieke subsidie, alleen
bestemd voor stallen in de omgeving van fijnstofknelpunten.XNoot1«Resultaten MIA/VAMIL subsidie 2002». Interne notitie Ministerie
van VROM 2002/ 2003.XNoot1Alterra is een kennisinstituut voor de groene leefomgeving en maakt deel
uit van Wageningen Universiteit en Researchcentrum.XNoot1We noemen hier alleen de middelgrote veehouderijbedrijven omdat grote
veehouderijbedrijven sowieso aan de strengere huisvestingseisen moeten voldoen
omdat zij onder de Europese IPPC-richtlijn vallen; zie § 4.2.2.XNoot1In het rechtmatigheidsonderzoek 2006 heeft de Algemene Rekenkamer aandacht
besteed aan de bevoorschotting van DLO door het ministerie van LNV. Ook in
het rechtmatigheidsonderzoek 2007 is er aandacht voor de bevoorschotting van
DLO.XNoot1Dat hier niet exacte getallen genoemd worden, heeft te maken met het feit
dat bij Dienst Regelingen van één regelingopenstelling (namelijk
de tweede tender van 1998) geen (interne) rapportage kon worden overgelegd.XNoot1In alle gevallen was sprake van een hoog subsidiepercentage en daaraan
was de eis van kennisdeling gekoppeld, waarop door de uitvoerende dienst van
het Ministerie van LNV ook toegezien is. 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31478-2.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl