Vaststelling begroting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het jaar 2004; Verslag algemeen overleg van 6 november 2003 over IOB-rapporten schuldverlichting
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2014-07-07 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 29200-V, nr. 54

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum vergadering

23-12-2003

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2003-2004

29200-V nr. 54

10-12-2003

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaamVragen en opmerkingen uit de commissiesAntwoord van de bewindsliedenNadere gedachtewisselingLijst van toezeggingen aan de KamerOndertekening
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 29200-VToon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 47 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
29 200 VVaststelling van de begrotingsstaat van het Ministerie van Buitenlandse
Zaken (V) voor het jaar 2004nr. 54VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEGVastgesteld 10 december 2003De vaste commissies voor Buitenlandse Zaken1
en voor Financiën2 hebben op 6 november
2003 overleg gevoerd met mevrouw Van Ardenne-van der Hoeven, minister voor
Ontwikkelingssamenwerking, en de heer Zalm, minister van Financiën, over:– de brief van de staatssecretaris voor
Ontwikkelingssamenwerking d.d. 15 mei 2003 ten geleide van de IOB-rapporten
over het Nederlandse schuldverlichtingsbeleid 1990–1999 en de resultaten
van internationale schuldverlichting 1990–1999 (Buza03-178);– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
d.d. 2 augustus 2003 ten geleide van de gedrukte versie van het IOB-rapport
over de resultaten van internationale schuldverlichting 1990–1999 (Buza03-258);– de brief van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking,
mede namens de minister van Financiën, d.d. 8 september 2003 houdende
de beleidsreactie op de IOB-evaluatie schuldverlichting (28 600-V, nr. 72).Van dit overleg brengen de commissies bijgaand beknopt verslag uit.Vragen en opmerkingen uit de commissiesMevrouw Ferrier (CDA) merkt op dat de gezamenlijke
buitenlandse schuld van de 125 ontwikkelingslanden kan worden onderverdeeld
in exportkredietschulden en hulpschulden. Aan het einde van het jaar 2000
beliepen de commerciële schulden 6,2 mld euro en de hulpschulden
1,8 mld euro. Hoe wil de minister coherentie bevorderen in het beleid aangaande
het verlichten van hulpschulden? Nu is het beleid incoherent vanwege het onderscheid
tussen bilaterale en multilaterale schulden.In 1996 is bij de herijking van het Nederlands buitenlandsbeleid vastgesteld
dat voor Ontwikkelingssamenwerking de toerekening van schuldkwijtschelding
van door de Staat herverzekerde exportkredieten op zich zou nemen. Het verlichten
van schulden van zogenoemde Development Aid Committee-landen (DAC) is ontwikkelingsrelevant,
omdat die landen dankzij schuldkwijtschelding meer kunnen inzetten op armoedebestrijding.
Leidt kwijtschelding in de heavily indebted poor countries (HIPC) daadwerkelijk
tot een verantwoord financieel beleid? Het uitgangspunt van het Nederlands
beleid is dat de overgebleven schuld houdbaar moet zijn. Zet Nederland in
die landen expertise in bij het opbouwen van deugdelijke economieën?
Hoe denkt de regering over «moral hazard» in dit kader? Welke
maatregelen worden overwogen jegens landen die steeds nieuwe leningen aangaan,
ervan uitgaande dat die wel weer worden kwijtgescholden?Het Nederlandse BNP stijgt op dit moment niet. In 1996 kon de schuldkwijtschelding
dankzij de groei van het BNP worden gefinancierd. Schuldkwijtschelding was
additioneel en ontwikkelingsrelevant. Bovendien is de omvang van de kwijtgescholden
schulden enorm toegenomen. De rapporten van de IOB bieden een uitstekend uitgangspunt
voor het monitoren van het beleid in ontwikkelingslanden.Volgens de criteria van de OESO, de EU en het DAC moet het instrument
van de exportkredietverzekeringen kostendekkend zijn. De premies die het ministerie
van Financiën ontvangt, moeten de kosten van de uitbetaling dekken, zodat
het de schatkist geen geld kost. Hoe kan het dat het ministerie van Financiën
de schadeclaim op het budget van Ontwikkelingssamenwerking verhaalt? In deel
1 van het IOB-rapport over het Nederlandse schuldverlichtingsbeleid staat
dat tussen 1997 en 2002 minimaal 36 mln overmatig is toegerekend. Kan
de minister van Financiën dit verklaren? Kan dit bedrag wederom ter beschikking
van Ontwikkelingssamenwerking worden gesteld?Kan de minister van Financiën voorts verklaren waarom hij 100% van
de schuldkwijtschelding aanslaat bij de minister voor Ontwikkelingssamenwerking,
terwijl hij daarvan 90% betaalt omdat 10% eigen risico is? Hoe vaak is dit
in het verleden gebeurd? Om hoeveel euro gaat het in totaal?Onder Paars 1 is in 1995 vastgesteld dat de toerekening niet beperkt hoefde
te blijven tot ontwikkelingsrelevante doelen. Mevrouw Ferrier heeft moeite
met dat besluit. Bij een garantiestelling aan een bedrijf zijn Gerling-NCM
en het ministerie van Financiën de gesprekspartners. Mocht de lening
niet worden terugbetaald, dan draait Ontwikkelingssamenwerking daarvoor op.
De minister voor Ontwikkelingssamenwerking moet daarom zeggenschap krijgen
in de beoordeling of exportkredieten worden verleend. Zo kan ook «moral
hazard» worden voorkomen.Volgens de internationale OESO-DAC-criteria is schuldverlichting ontwikkelingsrelevant,
maar in 2001 vond de minister van Financiën dat de verschaffing van exportkredietverzekeringen
aan ontwikkelingslanden niet ten laste mocht komen van official development
aid (ODA). Wat is nu zijn standpunt terzake? Het Nederlandse systeem zou niet-ontwikkelingsrelevant
zijn, maar wordt wel uit het budget voor Ontwikkelingssamenwerking betaald.
Acht de minister voor Ontwikkelingssamenwerking het wenselijk om een herdefiniëring
van de OESO-DAC-criteria aan de orde te stellen? Zo ja, op welke manier en
met welke doelen? In het Hoofdlijnenakkoord is overeengekomen om geld te reserveren voor
de kwijtscheldingen van vorderingen van effectenkredietinstellingen (EKI's).
In de begroting voor 2003 is daarvoor een bedrag van 540 mln uitgetrokken
en voor 2004 een bedrag van 506 mln. Worden zij niet uitgegeven aan schuldkwijtscheldingen,
dan worden zij aangewend voor ODA-uitgaven. Kunnen de ministers toezeggen
dat de uitgaven voor schuldkwijtscheldingen de begrote bedragen niet zullen
overstijgen?Mevrouw Van Velzen (SP) onderstreept dat Nederland
nog steeds een deel van het probleem en niet van de oplossing is. Om de millennium
development goals (MDG's) te halen, moeten de door de rijke landen uitgetrokken
bedragen voor ontwikkelingssamenwerking verdubbeld worden. Dit is een reële
eis omdat ontwikkelingslanden momenteel op jaarbasis meer dan 323 mld dollar
aan aflossingen en rente betalen. Dat bedrag is zeven keer zo hoog als het
budget voor ontwikkelingssamenwerking van alle landen. Vindt de minister voor
Ontwikkelingssamenwerking ook dat alle pogingen om tot schuldverlichting te
komen eigenlijk symbolisch blijven zolang er niet wordt gewerkt aan structurele
maatregelen om de positie van ontwikkelingslanden te versterken? Het United
Nations Development Program (UNDP) vindt dat ontwikkelde landen hun beleid
ten aanzien van tarieven en subsidies moeten herzien, omdat dat het economisch
potentieel van ontwikkelingslanden schaadt. Zij dienen een einde te maken
aan bepaalde vormen van patentering waardoor ontwikkelingslanden in het pak
genaaid worden. In het rapport wordt ook gewezen op de noodzaak om tot een
structurele aanpak van de schuldencrisis te komen. Volgens de minister voor
Ontwikkelingssamenwerking bestaat in de grote donorlanden politieke en financiële
weerstand tegen een actieve en progressieve inzet van landen als Nederland.
Is zij van plan om initiatieven te nemen tot het opstellen van een nieuwe
mondiale ontwikkelingsagenda? Onderschrijft zij de door het UNDP gestelde
prioriteiten? Wat doet zij ermee?De Nederlandse regering streeft naar een «houdbaar» of «duurzaam»
schuldenniveau. Dat is een vorm van taalvervuiling, omdat achter die begrippen
woekerpraktijken van internationale instituten schuilgaan. Een houdbaar schuldenniveau
veronderstelt dat ontwikkelingslanden hun schulden afbetalen en dat het IMF
en de Wereldbank het economisch beleid dicteren. Een sluitend begrotingsbeleid
betekent in het geval van een aantal ontwikkelingslanden dat het aan middelen
ontbreekt om de toegang tot onderwijs en gezondheidszorg nog langer te kunnen
waarborgen. De minister voor Ontwikkelingssamenwerking heeft toegegeven dat
er in meerdere HIPC-landen sprake is van een daling van de overheidsuitgaven
binnen de sociale sector. Is de minister bereid om deze kwestie aan te kaarten
bij de bewindvoerders van de verschillende internationale financiële
instellingen (IFI's)?De regering van Ghana wordt onder druk gezet om allerlei publieke sectoren
te privatiseren. Het afschaffen van importtarieven op agrarische producten
zal een negatief effect hebben op de boerenstand. De wens van het buitenland
dat de stedelijke watervoorziening in Ghana wordt geprivatiseerd is juist
in een dergelijk land onwenselijk. Is de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
bereid om aan de Nederlandse ambassadeur een mandaat te geven om de Ghanese
regering te helpen voorkomen dat de stedelijke watervoorzieningen worden geprivatiseerd?Het begrip «beleidscoherentie» wordt te pas en te onpas gebruikt.
Het is bezwaarlijk dat bedrijven dankzij een bepaalde constructie exportkredietschulden
kunnen incasseren via het budget voor ontwikkelingssamenwerking. Kan het bedrag
van naar schatting 37 mln worden teruggevorderd dat het ministerie van
Financiën onterecht heeft gedeclareerd op het budget van Ontwikkelingssamenwerking?
Aan welke bedrijven en voor welke goederen en diensten zijn de laatste tijd
exportkredietverzekeringen afgegeven? Waarom heeft het ministerie van Financiën
besloten om juist die goederen en diensten te subsidiëren
door middel van een exportkredietverzekering? Waaruit bestaat de schuldenlast
van naar schatting 4 mld? Welke instanties hebben nog hoeveel schuld aan wie?De heer Koenders (PvdA) overhandigt aan beide
ministers het door hem op het Plein in ontvangst genomen boek van de beweging
voor schuldverlichting voor Kenia. Kenia is niet in staat om de benodigde
bedragen voor aids uit te geven doordat veel oude schulden moeten worden terugbetaald.
Dit is het kernprobleem. Schuldverlichting is geen liquiditeitsprobleem, maar
een solvabiliteitsprobleem. De tot dusverre getroffen maatregelen zijn volstrekt
onvoldoende om een groot aantal zeer arme landen de kans te geven om hun MDG's
vorm te geven. Wat vindt de minister voor Ontwikkelingssamenwerking hiervan?De Nederlandse overheid heeft in de afgelopen tien jaar 3,2 mld besteed
aan ontwikkelingssamenwerking. Kwijtschelding van schulden is belangrijk,
maar er moet goed worden bestudeerd of op de middellange termijn ontwikkeling
mogelijk wordt via een houdbaar schuldniveau. Uit het rapport van de IOB blijkt
dat er spanning zit tussen «moral hazard» en overmatige conditionaliteit,
waardoor de schuldverlichting niet op tijd haar vruchten kan afwerpen.Over de additionaliteit merkt de heer Koenders op dat er met twee maten
wordt gemeten. De regering heeft bij het HIPC-initiatief gesteld dat alle
International Development Association-gelden (IDA) van Nederland en andere
landen additioneel horen te zijn. Waarom geldt dit niet voor de sanering van
verschillende commerciële en bilaterale schulden? De groei van het BNP
staat totaal los van de doelstelling van schuldverlichting. Additionaliteit
is ook aan de orde als het BNP niet meer groeit. Hoe gaan de ministers uitvoeren
wat zij op schrift hebben gesteld, maar waarvan niets terug te vinden is in
de begroting?Verheldering is gewenst met betrekking tot de door dit kabinet ingeboekte
bedragen voor schuldverlichting voor Congo en Nigeria. Als die bedragen niet
voor schuldverlichting worden aangewend, worden zij dan toegevoegd aan het
budget voor Ontwikkelingssamenwerking of aan het EKI-potje voor volgend jaar?Ziet de Europese Commissie toe op kostendekkendheid van de exportkredietverzekeringen
om concurrentievervalsing te voorkomen? Zo niet, dan moet dit aan de orde
worden gesteld. Waarom zijn de rekeningen voor de schuldkwijtschelding niet
goed afbetaald? Het verschil in de bedragen voor premiebetaling en eigen risico
is «gestolen» van het ministerie voor Ontwikkelingssamenwerking.
De minister van Financiën moet het te veel geclaimde bedrag met terugwerkende
kracht terugbetalen aan Ontwikkelingssamenwerking.Waarop is het bedrag gebaseerd van maximaal 300 mln voor schuldverlichting,
te financieren met ontwikkelingsgelden? Nu is vastgesteld dat exportkredietschulden
mogen worden betaald uit ODA moet de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
vechten voor haar zeggenschap daarover. Wat was de ontwikkelingsrelevantie
van de aan privéklinieken in Guatemala geleverde röntgenapparatuur?
Wat als de vordering daarvoor niet wordt terugbetaald?Wordt bij Gerling-NCM rekening gehouden met de schuldhoudbaarheid? Er
is jaren doorbetaald aan Nigeria, waardoor dat land steeds meer schulden kreeg.
Hoe kan dit met het oog op «moral hazard»?In de OESO wordt gediscussieerd over de exportkredieten. Kan de minister
voor Ontwikkelingssamenwerking bij revisie 7 van de exportkredietstandaarden
aanwezig zijn?Het is terecht dat het pakket voor Argentinië, tijdelijk een DAC-1-land,
is afgewezen, omdat het ertoe diende om leningen aan de IFI's terug te betalen.
Als de publieke, private en commerciële schulden niet op gelijksoortige
wijze worden terugbetaald, worden bilaterale gelden van Nederland gebruikt
om de IFI's terug te betalen. Vervolgens scheldt Nederland de
exportkredietschulden kwijt. Dat is natuurlijk te gek voor woorden. Wat vindt
de minister hiervan?De heer Szabó (VVD) merkt op dat een
belangrijk doel van de schuldverlichting is dat een houdbaar schuldenniveau
wordt bereikt. Als enerzijds bilaterale vorderingen worden kwijtgescholden
en multilaterale schuldverlichting wordt gefinancierd, terwijl anderzijds
nieuwe kredietverlening mogelijk wordt gemaakt, lukt dat nooit. Schuldverlichting
is bij uitstek een onderwerp waarbij consistent beleid moet worden gevoerd.
Schuldverlichting heeft zin als een land een goed bestuur heeft en verantwoord
met openbare financiën omgaat. Doelmatigheid moet voorop staan. Hoe streng
wil de minister de conditionaliteit van goed bestuur en effectieve armoedebestrijding
toepassen op landen die voor schuldverlichting in aanmerking komen? Hoe verhoudt
goed bestuur zich tot politieke houdbaarheid? Is het de bedoeling van de minister
om mee te werken aan multilaterale schuldverlichting aan landen die niet meer
tot de 19+3-landen behoren? Zo ja, in hoeverre past dat volgens haar binnen
het concentratiebeleid? Wat gaat de minister doen om ervoor te zorgen dat
ook andere landen hun plicht nakomen in het kader van het HIPC-initiatief?Mevrouw Huizinga-Heringa (ChristenUnie) vindt
de conclusies in het IOB-rapport belangrijk. Sinds de jaren negentig is er
meer aandacht voor de schuldenproblematiek, maar is de schuldverlichting onvoldoende
op gang gekomen. Het rapport stelt kritisch vast dat in de acht onderzochte
landen de schulden nog steeds onhoudbaar zijn, ondanks dat Nederland voor
schuldverlichting heeft gezorgd. Illustratief is dat veel landen met hoge
schulden meer kwijt zijn aan de aflossing van schulden dan aan basisonderwijs
en gezondheidszorg. Gaat Nederland zich ervoor inzetten dat de MDG's meetellen
in de beoordeling van de vraag of een land in aanmerking komt voor de kwijtschelding
van schulden? Wat doet de minister hieraan, mede gelet op de schuldtoets?De IOB zet vraagtekens bij de relatie tussen schuldhulpverlening en kredietverstrekking.
Het morele risico blijkt nauwelijks een rol te spelen bij het verstrekken
van nieuwe exportverzekeringen of bijdragen aan multilaterale leningen via
de IFI's. Dat is niet coherent, evenmin als de dubbelrol die de IFI's spelen.
De belangenverstrengeling maakt de beoordeling van een eventueel moreel risico
niet gemakkelijker. Dat landen niet kunnen terugbetalen, lijkt niet of nauwelijks
een rol te spelen bij de verstrekking van commerciële kredieten.Kan de minister het 5-puntenplan nader toelichten? Nederland moet in het
kader van de ontwikkelingsrelevantie niet alleen kijken naar het risico dat
geleend geld niet wordt terugbetaald, maar ook naar de manier waarop de verstrekte
kredieten worden besteed. Daartoe zijn niet alleen goede en transparante overheidsfinanciën
nodig, maar ook een toets op de armoedebestrijding. Wat bedoelt de minister
met een «objectiveerbaar en operationeel beoordelingsinstrument inzake
duurzame armoedebestrijding bij de herverzekering van nieuwe exportkredieten»?De kwijtschelding van exportkredieten wordt gefinancierd uit de groei
van het ODA-budget, mits het BNP groeit. Dit bestempelt de regering als additioneel,
omdat het de bestaande ODA-uitgaven niet in gevaar brengt. Zo'n smalle interpretatie
van de in Monterrey bereikte consensus is de Nederlandse regering onwaardig,
zeker gelet op haar inzet in multilateraal verband. Gelukkig heeft de minister
in de nieuwsbrief van Jubilee geschreven dat dit natuurlijk geen echte additionele
financiering is.Helaas komt de kwijtschelding van exportkredieten ten laste van het ODA-budget.
Die kwijtschelding legt voor een bedrag van bijna 0,1% van het BNP beslag
op het budget voor Ontwikkelingssamenwerking. Daarmee is het ODA-budget de
facto afgenomen tot 0,7% van het BNP. Het is winst dat de te veel geraamde
middelen voor kwijtschelding terugvloeien in het ODA-budget, maar
het volstaat niet. Wordt per afgesloten kredietverzekering bijgehouden hoeveel
premie was betaald alvorens de Staat de vordering overnam? Waarom worden betaalde
premies en het eigen risico niet in mindering gebracht op het bedrag dat als
vordering staat geboekt en als schuldverlichting wordt gedeclareerd op het
ODA-budget? Tellen de openstaande exportkredietvorderingen op derde landen
mee voor het EMU-saldo? Zo niet, dan is het vreemd om voor de kwijtschelding
een bezuiniging op het ODA-budget in te boeken.Uit het overzicht van landen waarop Nederland vorderingen heeft uitstaan,
blijkt dat bedragen tot maar liefst 4 mld aan uitstaande vorderingen kunnen
worden kwijtgescholden. Daarvan kan 1,2 mld aan Nigeria worden kwijtgescholden.
De minister moet haar budget beschermen tegen het oneigenlijk daarop gelegde
beslag door kwijtschelding van commerciële kredieten die nooit getoetst
zijn op ontwikkelingsrelevantie.Antwoord van de bewindsliedenDe minister voor Ontwikkelingssamenwerking
merkt op dat dankzij waarschuwingen van onder andere Jubilee en Wemos aangaande
de schuldkwijtscheldingssystematiek het HIPC-initiatief is ontstaan. De huidige
schuldkwijtschelding leidt toch nog tot een vicieuze cirkel van lenen, kwijtschelden
en weer lenen. Dat komt niet doordat het instrument van de schuldkwijtschelding
verkeerd wordt toegepast, maar doordat elementen als economische groei en
corruptie niet of nauwelijks in aanmerking worden genomen, terwijl zij wel
een rol spelen in de beoordeling van wat in de afgelopen jaren is bereikt.
Beter bestuur in ontwikkelingslanden kan het instrument van schuldverlichting
veel duurzamer maken. In landen waar sprake is van slecht bestuur en corruptie,
haalt schuldverlichting niets uit. Als voorts de westerse landen hun markten
niet openstellen en niet zorgen voor «fair play» in de internationale
handel, zullen ontwikkelingslanden geen eigen inkomsten kunnen verwerven.
Dan heeft schuldverlichting en schuldkwijtschelding een minder goede basis.
Op dergelijke elementen wordt pas sinds enkele jaren gelet door de Wereldbank,
het IMF, de VN-instellingen, donorlanden en ontvangende landen. Ook Afrikaanse
landen denken na over goed bestuur, corruptiebestrijding enzovoort. Het thema
van de schuldhoudbaarheid is pas sinds enkele jaren aan de orde. Het is belangrijk
dat landen zicht hebben op de inkomsten- en uitgavenbalans. Met de opening
van grenzen kunnen importtarieven wegvallen. Dat kan een handicap worden voor
sommige landen. Schuldverlichting is dus maar een klein gedeelte van het ontwikkelingsbeleid.Enkele commissieleden hebben terecht gewezen op de noodzaak om de MDG's
te verwezenlijken. Dit is mogelijk door een beter schuldverlichtingsbeleid,
de openstelling van markten, corruptiebestrijding en economische groei. Volgens
de IOB-evaluatie is in het verleden inderdaad te veel aandacht aan liquiditeit
besteed in plaats van aan solvabiliteit. Ook is er te weinig gelet op IFI's
die geld blijven lenen omdat zij gecompenseerd willen blijven worden. Donoren
spelen daarin ook een rol, doordat er een preferentiële positie wordt
toegekend aan een dergelijke IFI. Veel verantwoordelijkheden worden afgewenteld
op donorlanden.De Club van Parijs heeft een systeem ontwikkeld om schulden samen te voegen.
Voorts stelt de Club van Parijs voorwaarden en bepaalt het type schulden alsmede
de aanpak van de herstructurering of de kwijtschelding. In een bepaalde periode
kan worden overeengekomen om geen nieuwe leningen te verstrekken of om over
te gaan tot het doen van schenkingen. Er zijn tegenwoordig meer instrumenten
beschikbaar dan voorheen. Toch gaat het niet helemaal goed. Om die reden heeft
de minister op de jaarvergadering van de Wereldbank het 5-puntenplan gepresenteerd.
Punt 1 stelt dat ontwikkelde landen extra ODA-middelen ter beschikking moeten
stellen van ontwikkelingslanden om schuldkwijtschelding te completeren. Daarvoor was meer nodig dan de beschikbare 1 mld. Deze operatie is
afgelopen jaar met moeite uitgevoerd. Punt 2 bepaalt dat de IFI's de langetermijnstrategieën
van schuldenlanden beter moeten monitoren; er moet sprake zijn van schuldmanagement.
Omdat niet alle landen daartoe in staat zijn, moeten sommige landen technisch
worden geassisteerd bij de ontwikkeling daarvan. Volgens punt 3 moet worden
nagegaan of in landen waarvan de schulden net zijn kwijtgescholden geen plotselinge
verandering in bijvoorbeeld de koffieprijs of de olieprijs optreedt. Volgens
punt 4 moeten de te dure hulpovereenkomsten in HIPC-landen worden ontbonden
en volgens punt 5 moeten ontwikkelingslanden een betere toegang krijgen tot
de internationale markten. Het 5-puntenplan was vorig jaar niet bespreekbaar
bij het Development Committee, maar nu komen in de discussies steeds meer
punten uit dat plan aan de orde.Over het verband tussen de toekenning van exportkredietverzekeringen,
de kwijtschelding van de daardoor ontstane schuld voor commerciële producten
als röntgenapparatuur en de ontwikkelingsrelevantie merkt de minister
op dat Nigeria eenderde van zijn budget moet aflossen aan schulden. Nederland
kan dat land helpen doordat EKI-toekenningen nu eenmaal ten laste mogen komen
van het ODA-budget. Nigeria hoeft niet op te draaien voor door Nederland in
het verleden gemaakte fouten bij EKI-toekenningen voor niet-ontwikkelingsrelevante
doeleinden. De minister van Buitenlandse Zaken heeft zeggenschap over de toekenning
van kredieten. Bovendien stelt de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
de instructie vast die in Parijs wordt uitgevoerd. Er wordt een systeem ontwikkeld
om te toetsen op ontwikkelingsrelevantie. Verder ontwikkelen Nederland en
de internationale instellingen gezamenlijk een toets voor schuldhoudbaarheid
in het kader van de nieuwe EKI- of niet-EKI-leningen. Ontwikkelingsrelevantie
speelt namelijk bij beide soorten leningen een rol. Het instrument waarmee
Nederland gaat toetsen op schuldhoudbaarheid heet «debt sustainability
analysis». Ten behoeve van het Public Finance Management biedt Nederland
ondersteuning aan schuldenlanden en aan de medewerkers op de Nederlandse ambassades.In de brief aan de Kamer staat vermeld dat de ministers van Financiën
en voor Ontwikkelingssamenwerking aan het secretariaat van het DAC vragen
zullen voorleggen over de manier waarop eigen risico's en verzekeringspremies
moeten worden verrekend.Additionaliteit zat volgens de voorgangers van de minister gedeeltelijk
in de 0,8%, omdat in september van ieder jaar op grond van ramingen inzake
het BNP werd vastgesteld hoeveel er in het jaar daarna beschikbaar was voor
Ontwikkelingssamenwerking. Als de ramingen niet klopten en bleek dat er meer
beschikbaar was, werd het niet geraamde als additioneel beschouwd, ook als
dat onder de 0,8% van het dan bekende BNP bleef. Wat als additioneel werd
beschouwd, werd benut voor schuldkwijtschelding. Vroeger ging het slechts
om 100 mln tot 200 mln gulden per jaar. Aangezien de economie dit
jaar niet groeit, zal van additionaliteit geen sprake zijn. Volgens het Hoofdlijnenakkoord
is 300 mln euro gereserveerd binnen de 0,8% van het BNP. Daaraan wordt
niet getornd. Dit bedrag staat los van de discussie over wat additioneel is.
Volgens de in Monterrey gemaakte afspraken valt additionaliteit buiten de
ODA-middelen. Nederland volgt dit niet, want additionaliteit is in Nederland
alleen mogelijk in geval van economische groei. Omdat hiervan dit jaar geen
sprake is, zullen de additionele middelen uit het ODA-budget worden gehaald.De minister meldt dat de IFI's privatisering wensen. Nederland ondersteunt
de Ghanese regering bij het opstellen van een goede drinkwaterwet, zodat de
toelevering, prijs en kwaliteit van drinkwater redelijk wordt. Nederland is
niet tegen de privatisering van de stedelijke drinkwatervoorziening, mits
de overheid garanties biedt voor prijs, kwaliteit en beschikbaarheid voor
iedereen.De Club van Parijs verstrekt leningen op verschillende voorwaarden en dat is terecht. Nederland stelt bij het verstrekken van macrosteun
de voorwaarde dat de ontvangende landen een goede armoedestrategie hebben,
corruptie bestrijden en koers zetten op economische stabiliteit. De minister
is bereid om in internationaal verband de aandacht te vestigen op het feit
dat het stellen van voorwaarden er in sommige landen toe leidt dat steeds
minder geld voor scholing en gezondheidszorg wordt uitgetrokken.Niet alleen de 19+3-landen, maar alle DAC-1-landen komen overeenkomstig
internationale afspraken in aanmerking voor schuldkwijtschelding. Nederland
kan zich daar niet aan onttrekken. Nederland doet schenkingen aan landen die
geen leningen kunnen terugbetalen. Hierop is het schuldvorderingssysteem niet
van toepassing. Andere donorlanden zijn nog niet zover; de Wereldbank en het
IMF openen wel een speciaal schenkingenloket.Het ziet ernaar uit dat Argentinië binnenkort uit het dal kruipt
en niet meer als DAC-1-land hoeft te worden beschouwd. Nederland staat dan
niet meer voor de door de heer Koenders genoemde dilemma's. Nederland maakt
deel uit van de IFI's, dus behoort de problemen daar niet op afwentelen. De
IFI's behoren dat op hun beurt niet doen op de onderscheiden donoren. De minister
hoopt ook dat Irak niet naar de Club van Parijs komt. Een groot aantal landen
op de Balkan heeft namelijk schulden uitstaan in Irak. Die schulden moeten
volgens de methodiek van de Club van Parijs ook worden kwijtgescholden.De minister van Financiën merkt naar
aanleiding van de discussie over de additionaliteit op dat er twee manieren
van begroten zijn. De meeste landen gaan uit van constante uitgaven en bezien
of er additioneel schuld kan worden verlicht. Nederland koppelt ontwikkelingssamenwerking
aan het BNP krachtens de Monterrey-consensus, die wil dat ieder land op zijn
minst 0,7% van het BNP reserveert voor ontwikkelingssamenwerking. Daarbuiten
gelden afspraken over additionaliteit. Het Nederlandse BNP groeit doorgaans
met 2% à 2,5%. Van het BNP wordt 0,8% voor ontwikkelingssamenwerking
gereserveerd. Het OS-budget wordt dus jaarlijks groter, tenzij het BNP niet
groeit of zelfs afneemt, zoals dit jaar het geval is. Uit de groei van het
BNP wordt de additionaliteit betaald. De additionaliteit zit dus in het Nederlandse
systeem besloten. In de Najaarsnota staat dat in 2003 een bedrag van 300 mln
à 400 mln wordt toegevoegd aan het OS-budget ondanks het uitblijven
van economische groei. Dit is mogelijk doordat dit jaar minder schulden hoeven
te worden kwijtgescholden dan gepland. De redenering van de vorige ministers
voor Ontwikkelingssamenwerking is zodoende alsnog houdbaar. OESO-landen trekken
gemiddeld 0,3% van hun BNP uit voor ontwikkelingssamenwerking. Nederland hoeft
zich dus niet te schamen voor zijn systematiek.Iets moet ontwikkelingsrelevant zijn, wil het ten laste komen van het
OS-budget. In 1996 is besloten om de OESO-definitie toe te passen van wat
ontwikkelingsrelevant oftewel ODA is. Helaas wordt sindsdien het «clean
development mechanism» niet als ontwikkelingsrelevant beschouwd en het
budget voor de Antillen en Aruba evenmin. Nederland past desondanks de OESO-definitie
strikt toe en heeft het ODA-plafond niet verlaagd. Daardoor kwam daaronder
plotseling 200 mln gulden vrij. De definitie valt de ene keer dus gunstig
uit voor Nederland en de andere keer ongunstig.Er bestaat ook een OESO-definitie van de manier waarop de kwijtschelding
van de exportkredietschulden kan worden meegeteld. Het is altijd in het belang
van een ontwikkelingsland dat schuld wordt kwijtgescholden en dat is wat telt.
Het maakt voor dat land niet uit hoe de risico's in Nederland worden verdeeld
over het bedrijfsleven en de Staat. Het door de Staat kwijtgescholden bedrag
wordt betaald door de belastingbetaler. Het is niet erg als het bedrijfsleven
bijdraagt aan de schuldkwijtschelding. Als dat echter niet wordt meegeteld,
vraagt het bedrijfsleven of het dat geld mag hebben. Dat is niet
wenselijk. De premies zijn betaald om een exporttransactie te verzekeren.
Dat maakt deel uit van de kostprijs van het geleverde product. De schuld ten
belope van de nominale waarde van dat bedrag wordt kwijtgescholden aan de
landen in kwestie. Dat stemt overeen met de definities van de OESO en van
de EU. Aan het DAC-secretariaat zal per brief gevraagd worden hoe andere landen
die definitie interpreteren en in de praktijk brengen. Het antwoord daarop
zal aan de Kamer worden meegedeeld. In ieder geval is bekend dat de Nederlandse
interpretatie niet vreemd is.Premies en eigen risico's worden in andere landen evenmin verrekend. De
bedragen voor schuldkwijtschelding en voor de activiteiten van de EU worden
volgens de definitie van de OESO voor 100% van het OS-budget afgetrokken,
omdat zij ontwikkelingsrelevant zijn. Het bedrag dat via de Nederlandse begroting
loopt, blijft over. Het is geen kwestie van interne verrekening tussen de
ministeries van Financiën en voor Ontwikkelingssamenwerking. Het kwijtschelden
van overheidsschulden wordt overigens niet aangemerkt als ontwikkelingsrelevant,
omdat die schulden al een keer onder het ODA-plafond zijn gebracht.Exportkredieten worden pas verschaft als is vastgesteld dat de financiële
situatie in het ontvangende land houdbaar en duurzaam is. Ook heeft, in de
meeste gevallen, de Staat een staatsgarantie afgegeven, waardoor niet ieder
willekeurig particulier bedrijf in dat land kan profiteren van een exportkredietverzekering.
In de armste landen wordt geen exportkredietverzekering afgegeven voor zogenoemde
«non-productive expenditures» overeenkomstig de afspraken binnen
de OESO. De Nederlandse regering vindt dat dit moet gelden voor alle ontwikkelingslanden.In de polis is tegenwoordig ook een anticorruptieclausule opgenomen. Verder
worden in het kader van de transparantie alle transacties die van overheidswege
via een exportkredietverzekering worden gedekt, gepubliceerd op de website
van Gerling-NCM. De daarmee gemoeide bedragen worden vermeld evenals de betrokken
bedrijven en landen. De minister zal een brief sturen aan de commissieleden
over de plaats waar zij deze informatie op internet kunnen vinden.De exportkredietverzekeringen zijn zeker na schuldkwijtschelding absoluut
niet kostendekkend. De premieopbrengst beloopt gemiddeld 20 mln tot 30 mln
per jaar. De minister zal de Kamer informeren over de ontwikkelingen op dit
vlak en over de toe te passen methodiek. Dit is moeilijk, omdat pas laat bekend
is of iets kostendekkend is. Los van het HIPC-initiatief wordt tegenwoordig
kostendekkendheid nagestreefd. De benadering wordt meer bedrijfseconomisch.
Berekend wordt dus hoe groot de kans is dat een schuld ooit wordt afgelost.De geraamde bedragen voor schuldkwijtschelding zijn fors. Verwacht werd
dat alle HIPC-landen in de afdeling van Jubilee terechtkwamen, maar die raming
was te optimistisch. Als het daadwerkelijk bestede bedrag aan schuldkwijtschelding
lager is dan het geraamde bedrag, wordt het restant toegevoegd aan het OS-budget;
als het hoger is dan geraamd, komt het extra bedrag ten laste van het OS-budget.
Het Hoofdlijnenakkoord stelt duidelijk dat 0,8% van het BNP wordt uitgetrokken
volgens de OESO-definities voor ontwikkelingssamenwerking. Daar houdt de minister
zich aan. Hij is bereid om samen met de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
oplossingen te zoeken voor praktische problemen. Er zijn eindejaarsmarges
en mogelijkheden om intertemporeel iets te doen. Deze technieken kunnen binnen
het hoofdprincipe worden toegepast.Zodra de Staat een bedrijf schadeloosstelt dat zijn vorderingen niet kan
innen, telt het daarmee gemoeide bedrag mee in het EMU-saldo en wordt het
verrekend in het schuldquotum. De uitstaande schulden zijn voorraadgrootheden.
Die spelen niet rechtstreeks een rol in het EMU-saldo. De exportkredietverzekering
wordt dus meegerekend in het begrotingssaldo en de gecumuleerde verliezen
op de exportverzekering worden indirect weer verrekend in de staatsschuld.
Een vordering wordt nooit opgenomen in de winst- en verliesrekening
en kan dus evenmin worden opgenomen in het EMU-saldo. Dit heeft te maken met
«stock» en «flow».Nadere gedachtewisselingMevrouw Ferrier (CDA) vraagt waarom leningen
van IFI's geen schenkingen kunnen worden. Zij vindt het belangrijk dat de
minister voor Ontwikkelingssamenwerking inzicht heeft in de ontwikkelingsrelevantie
van exportkredieten. Vermeldt de minister van Financiën in de informatie
over de mate van kostendekkendheid van de exportkredietverzekeringen in de
afgelopen jaren ook hoeveel er aan premies is teruggekomen?Mevrouw Van Velzen (SP) is verbaasd over de
uitleg van het begrip additionaliteit. Het verduurzamen of verminderen van
de schuldenlast van een ontwikkelingsland volstaat niet om het lot van de
bevolking te verbeteren. Op de prioriteitenlijst van het UNDP staat terecht
dat de westerse landen het verminderen van de schuldenlast van ontwikkelingslanden
structureel moeten aanpakken en dat zij hun invoertarieven moeten herzien.
Ook moet de patentering worden aangepakt. Onderschrijft de minister voor Ontwikkelingssamenwerking
die prioriteitenlijst? Wat doet zij ermee?Waarom schuwt de minister de discussie over de privatisering van publieke
diensten als de watervoorziening?De heer Koenders (PvdA) is teleurgesteld dat
er niet is ingegaan op de solvabiliteitsproblemen, de schuldhoudbaarheid en
de financiering van de MDG's. Een aantal antwoorden over de exportkredietverzekeringkwestie
vindt hij onbegrijpelijk. Hij is voorts van mening dat er wordt gegoocheld
met de afspraken in OESO-verband en vindt het onterecht dat de ministers dreigen
dat het hek van de dam is als de Kamer aan de interpretatie van die definities
probeert te sleutelen.Het ministerie van Financiën rekent in de ogen van de heer Koenders
naar zichzelf toe. De kwestie van de al dan niet met Ontwikkelingssamenwerking
te verrekenen eigen risico's wordt aan het DAC voorgelegd, terwijl duidelijk
is dat dit niet kan. De regering komt bovendien terug op een eerder gedane
toezegging over de verrekening van de premies. Niet besproken zijn de netto
contante waarde van de schuld en de renteberekening. Berekent het ministerie
van Financiën nog steeds hoge rentes? Wordt er nooit rekening gehouden
met de vermindering van de schuldwaarden? Dit is onaanvaardbaar, omdat dit
zeer hoge rekeningen oplevert. De heer Koenders vindt de interpretatie van
het begrip additionaliteit ridicuul.Is de minister bereid om een overzicht te geven van de in het verleden
kwijtgescholden schulden aan Nigeria? Mogen vanwege de houdbaarheid de exportschulden
van Nigeria oplopen?De heer Koenders begrijpt de spanning tussen de kwijtschelding van schulden
en de kostendekkendheid. De Europese Unie moet toezicht houden op de concurrentieverhouding.
In het verlengde daarvan moet worden vastgesteld wat de waarde van het begrip
kostendekkendheid is. Ten slotte verzoekt de heer Koenders om informatie over
de veranderingen in het beleid van de Wereldbank naar aanleiding van de mededeling
dat daar een schenkingenloket is geopend.De heer Szabó (VVD) vraagt wat de regering
doet om andere landen te stimuleren om zich meer in te zetten voor het bereiken
van de MDG's.Mevrouw Huizinga-Heringa (ChristenUnie) is
het niet eens met de uitleg van het begrip additionaliteit en vraagt of de
minister van Financiën nog eens wil uitleggen waarom vorderingen niet
ten laste van het EMU-saldo kunnen komen. De minister voor Ontwikkelingssamenwerking
antwoordt dat zij de Kamer nader zal informeren over leningen versus schenkingen
bij de Wereldbank. Voor schenkingen zijn instrumenten nodig. Er wordt over
gediscussieerd of de Wereldbank hiertoe als instrument kan worden gebruikt.De in geval van herverzekering toe te passen toets op ontwikkelingsrelevantie
van kwijtscheldingen, de toets op houdbaarheid van schulden, wordt op nationaal
niveau ontwikkeld. De Wereldbank en het IMF zullen een «debt sustainability
analysis» toepassen.De regering zal het UNDP-rapport ter harte nemen en is het eens met de
stelling dat tarieven en subsidies moeten worden verminderd, dat markten moeten
worden opengesteld en dat er een nationale armoedestrategie moet zijn. Deze
elementen komen in internationaal verband steeds vaker ter sprake. Nederland
speelt hierin een grote rol en spoort andere donorlanden aan om niet alleen
hun ODA te verhogen, maar ook om hun schuldkwijtschelding optimaal te maken.
Een rijk land als Japan is echter met moeite te bewegen tot het doen van schenkingen.De minister bevestigt dat Nederland op dit moment de definitie van additionaliteit
niet puur interpreteert, maar dat die op Nederland ook niet zo van toepassing
is, omdat het altijd een veel groter OS-budget heeft. In Monterrey is met
laag presterende landen als Spanje, Groot-Brittannië, Frankrijk en Duitsland,
die veel minder dan 0,3% van hun BNP voor ontwikkelingssamenwerking uittrekken,
afgesproken dat schuldkwijtscheldingen en extra bedragen additioneel zijn.
Zij wilden namelijk zelfs de schuldkwijtscheldingen ten laste van hun lage
budget voor ontwikkelingssamenwerking laten komen.Ghana heeft zelf de wens tot privatisering van de watervoorziening uitgesproken.
Nederland zal goed letten op de consequenties hiervan voor de allerarmsten.De minister van Financiën merkt op dat
hij met de minister voor Ontwikkelingssamenwerking naar een oplossing zal
zoeken als meer wordt besteed aan schuldkwijtschelding dan de begrote 13%
van het budget van Ontwikkelingssamenwerking. Zodoende komt de stabiliteit
van de normale budgettaire uitgaven van Ontwikkelingssamenwerking niet in
gevaar. Hij zegt toe, informatie te verschaffen over de schulden van Nigeria
indien dit praktisch uitvoerbaar is, en zal uiteenzetten hoe de exportkredietverzekering
en de daaruit voortvloeiende vorderingen een rol spelen in het EMU-saldo.De voorzitter constateert dat de heer Koenders
overweegt om een uitspraak aan de Kamer te vragen over de relatie tussen de
OESO-afspraken en de financiering door Nederland en dat mevrouw Huizinga-Heringa
overweegt om een uitspraak aan de Kamer te vragen over de verrekening van
het eigen risico en reeds betaalde verzekeringspremies. Hij constateert voorts
dat dit algemeen overleg wordt voortgezet.Lijst van toezeggingen aan de Kamer1. De regering stuurt een brief aan het DAC-secretariaat om informatie
te vragen over DAC-criteria voor de behandeling van het eigen risico en premies
van exportkredietverzekeringen.2. De minister voor Ontwikkelingssamenwerking stelt de gevolgen van de
conditionaliteit van schuldverlichting voor de budgetten voor gezondheidszorg
en onderwijs bij IFI's aan de orde.3. De minister van Financiën informeert de Kamer per brief over de
transparantie van exportkrediettransacties.4. De minister van Financiën informeert de Kamer nader over de kostendekkendheid
van exportkredietfinanciering in de afgelopen jaren. 5. De minister voor Ontwikkelingssamenwerking informeert de Kamer over
het schenkingenloket van de Wereldbank.6. De minister van Financiën zet uiteen hoe de exportkredietverzekering
en de daaruit voortvloeiende vorderingen een rol spelen in het EMU-saldo.7. De minister van Financiën zal, indien dit praktisch uitvoerbaar
is, een gespecificeerd overzicht van de schulden van Nigeria aan de Kamer
doen toekomen.De wnd. voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,OrmelDe voorzitter van de vaste commissie voor Financiën,TichelaarDe adjunct-griffier van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,Van ToorXNoot1Samenstelling:Leden: Terpstra (VVD), Rijpstra (VVD), Dijksma (PvdA), De Haan (CDA),
voorzitter, Koenders (PvdA), Karimi (GroenLinks), Timmermans (PvdA), ondervoorzitter,
Van Bommel (SP), Albayrak (PvdA), Eurlings (CDA), Wilders (VVD), Van Baalen
(VVD), Van As (LPF), Herben (LPF), Ormel (CDA), Ferrier (CDA), Duyvendak (GroenLinks),
Huizinga-Heringa (ChristenUnie), Van Velzen (SP), De Nerée tot Babberich
(CDA), Van Dijk (CDA), Fierens (PvdA), Tjon-A-Ten (PvdA), Eijsink (PvdA),
Brinkel (CDA), Szabó (VVD).Plv. leden: Oplaat (VVD), Snijder-Hazelhoff (VVD), Dubbelboer (PvdA),
Hessels (CDA), Stuurman (PvdA), Vos (GroenLinks), Arib (PvdA), De Wit (SP),
Leerdam (PvdA), Sterk (CDA), Hirsi Ali (VVD), Van Miltenburg (VVD), Varela
(LPF), Van den Brink (LPF), Haverkamp (CDA), Rambocus (CDA), Halsema (GroenLinks),
Van der Staaij (SGP), Kant (SP), Eski (CDA), Çörüz (CDA),
Wolfsen (PvdA), Van Nieuwenhoven (PvdA), Waalkens (PvdA), Van Winsen (CDA),
Geluk (VVD), Dittrich (D66).XNoot2Samenstelling:Leden: Van der Vlies (SGP), Giskes (D66), Crone (PvdA), De Grave (VVD),
Hofstra (VVD), De Haan (CDA), Bussemaker (PvdA), Vendrik (GroenLinks), Halsema
(GroenLinks), Kant (SP), Eurlings (CDA), Blok (VVD), Ten Hoopen (CDA), ondervoorzitter,
Smits (PvdA), De Pater-van der Meer (CDA), Van As (LPF), Tichelaar (PvdA),
voorzitter, Gerkens (SP), Van Vroonhoven-Kok (CDA), Varela (LPF), De Nerée
tot Babberich (CDA), Van Loon-Koomen (CDA), Fierens (PvdA), Aptroot (VVD),
Blom (PvdA), Heemskerk (PvdA), Dezentjé Hamming (VVD).Plv. leden: Rouvoet (ChristenUnie), Bakker (D66), Koenders (PvdA), Van
Beek (VVD), Balemans (VVD), Kortenhorst (CDA), Van Nieuwenhoven (PvdA), Duyvendak
(GroenLinks), Van Gent (GroenLinks), De Ruiter (SP), Mosterd (CDA), Snijder-Hazelhoff
(VVD), Atsma (CDA), Dijsselbloem (PvdA), Omtzigt (CDA), Eerdmans (LPF), Noorman-den
Uyl (PvdA), Van Bommel (SP), Jan de Vries (CDA), Hermans (LPF), Mastwijk (CDA),
Rambocus (CDA), Samsom (PvdA), Luchtenveld (VVD), Smeets (PvdA), Douma (PvdA),
Bibi de Vries (VVD). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-29200-V-54.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl