Preventiebeleid voor de volksgezondheid; Brief van de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Staten-Generaal — Kamerstuk 
Datum: 2019-09-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


(function (window, document, dataLayerName, id) {
 window[dataLayerName] = window[dataLayerName] || [], window[dataLayerName].push({ start: (new Date).getTime(), event: "stg.start" }); var scripts = document.getElementsByTagName('script')[0], tags = document.createElement('script');
 function stgCreateCookie(a, b, c) { var d = ""; if (c) { var e = new Date; e.setTime(e.getTime() + 24 * c * 60 * 60 * 1e3), d = "; expires=" + e.toUTCString() } document.cookie = a + "=" + b + d + "; path=/; Secure" }
 var isStgDebug = (window.location.href.match("stg_debug") || document.cookie.match("stg_debug")) && !window.location.href.match("stg_disable_debug"); stgCreateCookie("stg_debug", isStgDebug ? 1 : "", isStgDebug ? 14 : -1);
 var qP = []; dataLayerName !== "dataLayer" && qP.push("data_layer_name=" + dataLayerName), qP.push("use_secure_cookies"), isStgDebug && qP.push("stg_debug"); var qPString = qP.length > 0 ? ("?" + qP.join("&")) : "";
 tags.async = !0, tags.src = "https://koop.piwik.pro/containers/" + id + ".js" + qPString, scripts.parentNode.insertBefore(tags, scripts);
 !function (a, n, i) { a[n] = a[n] || {}; for (var c = 0; c < i.length; c++)!function (i) { a[n][i] = a[n][i] || {}, a[n][i].api = a[n][i].api || function () { var a = [].slice.call(arguments, 0); "string" == typeof a[0] && window[dataLayerName].push({ event: n + "." + i + ":" + a[0], parameters: [].slice.call(arguments, 1) }) } }(i[c]) }(window, "ppms", ["tm", "cm"]);
 })(window, document, 'dataLayer', 'f8b9eee5-8d9c-4ea1-abd5-83e174f29813');
 
 
 
Direct naar content
Navigatie
Contextinformatie
Publicatie
Acties
Inhoudsopgave
Gerelateerde informatie

Menu

U bent nu hier: 
Publicaties
Officiële publicaties

Inloggen

Primaire navigatie

Andere sites binnen Overheid.nl
Home
Uitgebreid zoeken
Mijn abonnementen
Help

Andere sites binnen Overheid.nl

Berichten over uw Buurt
Zoals vergunningen, bouwplannen en lokale regelgeving.

Rondom uw woonadres
Rondom een zelfgekozen adres

Dienstverlening
Zoals belastingen, uitkeringen en subsidies.

Naar dienstverlening

Beleid & regelgeving
Officiële publicaties van de overheid.

Naar beleid & regelgeving

Contactgegevens overheden
Adressen en contactpersonen van overheidsorganisaties.

Naar overheidsorganisaties

 
 
 
U bent hier:

Home

Kamerstuk 22894, nr. 172

 
 
 

Kamerstuk

Datum publicatie
Organisatie
Vergaderjaar
Dossier- en ondernummer
Datum brief

03-07-2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal

2007-2008

22894 nr. 172

26-06-2008

 

 

 
 
 Toon meer van: Inhoudsopgave
 
 

 
 AanhefLichaam1. Inleiding2. Begripsomschrijvingen3. Cijfermatige ontwikkeling van suïcidaliteit
in Nederland4. Risicogroepen5. Het suïcidebeleid in Nederland6. Standpunt op de negen aanbevelingen van het BeleidsadviesToelichting uit het Beleidsadvies op aanbeveling 1Standpunt op aanbeveling 1Standpunt op aanbeveling 2Motie van het lid VoordewindStandpunt op aanbeveling 3 en 5 en reactie op de motie
van het lid VoordewindStandpunt op aanbeveling 4Standpunt op aanbeveling 6Standpunt op aanbeveling 7Standpunt op aanbeveling 8Standpunt op aanbeveling 9OndertekeningBIJLAGE IAantallen suïcides en het voorkomen van suïcidaliteitAantallen suïcidesTabel Gemiddeld aantal suïcides naar leeftijd en
geslacht per 100 000 inwoners. Hoe vaak komen andere vormen van suïcidaliteit voor?Risicogroepen en risicofactoren voor suïcideRisicogroepen en risicofactoren voor andere vormen van
suïcidaliteitBIJLAGE IIHet gevoerde suïcidebeleid in NederlandPreventie van depressie en alcoholpreventie en patiëntveiligheidKennisontwikkelingEffectievere hulpverlening in de curatieve zorgMeerdere vormen van zorgaanbodNiet-zorggerelateerde maatregelenToezicht door de inspectie voor de gezondheidszorgBIJLAGE IIIHet Activiteitenplan van het Beleidsadvies
 

 
 
 Toon meer van: Extra informatie
 
 

 
 

Informatie over publicatie

 

 

 
 Toon meer van: Gerelateerd
 
 

 
 Publicaties in kamerdossier

Kamerdossier 22894Toon alle publicaties in het hoofddossier

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Geconsolideerde regelgeving

 

 
 
 Publicaties referendum

 

 

 

 

 

Authentieke versie (PDF)
bestandsgrootte: 95 Kb

Informatie

Gerelateerd

Printen

Delen

 
 
 
22 894Preventiebeleid voor de volksgezondheidnr. 172BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORTAan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-GeneraalDen Haag, 26 juni 20081. InleidingBij brief van 24 september 2007 (Tweede Kamer 2007–2008, 22 984,
nr. 135) heb ik de Tweede Kamer bericht dat ik naar aanleiding van het
Beleidsadvies «Verminderen van suïcidaliteit» (kortweg Beleidsadvies)
van het Trimbos instituut, een standpunt zal innemen op het (Kaderdocument)
Nationaal Actieplan Suïcide Preventie van de Ivonne van de Venstichting.
Het Beleidsadvies heb ik bij brief d.d. 7 december 2007 (VWS 0701588)
naar de Tweede Kamer gezonden met de mededeling dat het standpunt op dit Beleidsadvies
begin 2008 naar de Tweede Kamer zal worden gezonden. In antwoord op Kamervragen
van het lid Voordewind (CU) over de invloed van internet op het aantal suïcides
onder jongeren (Aanhangsel der Handelingen II, vergaderjaar 2007–2008,
nr. 1959) heb ik u bericht dat mijn standpunt op het Beleidsadvies meer
tijd vergde dan was voorzien en dat ik mijn standpunt uiterlijk medio 2008,
maar mogelijk eerder, naar de Tweede Kamer zal zenden.Hierbij doe ik u, mede namens de Minister voor Jeugd en Gezin, mijn standpunt
toekomen op het Beleidsadvies van het Trimbos instituut en op het Kaderdocument
Nationaal Actieplan Suïcide Preventie van de Ivonne van de Venstichting.
In dit standpunt is tevens het standpunt van de Minister van Justitie opgenomen
naar aanleiding van suïcidaliteit onder gedetineerden.Bij de behandeling van de begroting van de Minister voor Jeugd en Gezin
op 20 november 2007 heeft het lid Voordewind (CU) de notitie «De
noodkreet gehoord, Preventieplan zelfdoding onder jongeren» overgelegd
aan de Minister voor Jeugd en Gezin. Daarnaast heeft de Tweede Kamer een motie
aangenomen van het lid Voordewind (Tweede Kamer 2007–2008, 31 200
XVII, nr. 22), waarin de regering verzocht wordt aandacht te besteden
aan de toegankelijkheid van hulpverlening die op risicojongeren is gericht
en om kennis over suïcidepreventie onder de aandacht te brengen bij de
betrokken hulpverleners, onder andere via de Centra voor Jeugd en Gezin. In
dit standpunt zal ik ook de notitie en de motie van het lid Voordewind
betrekken. Met dit standpunt geef ik tegelijkertijd uitvoering aan de verplichting
voor Nederland die voortkomt uit het WHO congres van 2005 over de ggz. Daarbij
is afgesproken dat de preventie van psychische stoornissen en van suïcide
uiterlijk in 2010 in nationaal beleid is opgenomen. De Europese commissie
heeft daarop een Europese strategie in het Groenboek1 «De geestelijke gezondheid van de bevolking verbeteren»
ontwikkeld. In dit Groenboek is als een van de actiepunten opgenomen «Preventieve
maatregelen om geestelijke gezondheidsproblemen aan te pakken».Dit standpunt kan tevens gezien worden als een uitwerking van dit actiepunt
uit het Groenboek.2. BegripsomschrijvingenIn het Beleidsadvies wordt gesproken over «suïcidepreventiebeleid»,
waaronder wordt verstaan: het beleid dat gericht is op de preventie van suïcide
en op de preventie van de verschillende vormen van suïcidaliteit. In
het standpunt zal ik in plaats van het begrip suïcidepreventiebeleid,
spreken van «suïcidebeleid».Met «suïcide» wordt zelfdoding bedoeld. Het ruimere begrip «suïcidaliteit»
omvat het totale spectrum van suïcidale gedachten (ook wel aangeduid
met «suïcide-ideaties»), suïcideplannen, suïcidepogingen
tot en met een gerealiseerde suïcide.3. Cijfermatige ontwikkeling van suïcidaliteit
in NederlandMedio jaren tachtig noemde de Gezondheidsraad de situatie en de verwachte
ontwikkeling in Nederland rond het aantal suïcides zorgwekkend. De Gezondheidsraad
voorspelde in haar advies uit 19862 dat de trendmatige
stijging van het aantal suïcides zich de komende jaren zou voortzetten.
Kijkend naar de cijfers van de afgelopen twintig jaren is deze verwachting
gelukkig geen realiteit geworden.Sinds meer dan tien jaar is het absolute aantal suïcides in Nederland
stabiel met rond de 1500 suïcides per jaar3.
Dit is ongeveer één procent van het totale jaarlijkse landelijke
sterftecijfer in Nederland. Kijken we naar het gemiddeld aantal suïcides
per 100 000 inwoners dan heeft zelfs een lichte daling plaatsgevonden
van het gemiddeld aantal suïcides in 2006 ten opzichte van ruim tien
jaar geleden. Deze daling geldt voor bijna alle leeftijdscategorieën,
inclusief jongeren. Alleen voor mannen in de leeftijdscategorie van veertig
tot zestig jaar is wel sprake van een stijging. In vergelijking met andere
Europese landen, behoort Nederland tot de landen met een relatief laag suïcidecijfer.
In de meeste ons omringende landen (België, Duitsland, Frankrijk en Luxemburg)
ligt het aantal suïcides (aanmerkelijk) hoger4.Andere vormen van suïcidaal gedrag, zoals het hebben van suïcidegedachten,
het doen van een suïcidepoging en automutilatie, komen met name onder
jongeren relatief vaak voor. Er zijn geen nationale, in registraties vastgelegde,
cijfers beschikbaar over deze andere vormen van suïcidaliteit. Wel zijn
er gegevens uit onderzoek bekend. Uit onderzoek onder jongeren blijkt dat
11,2 procent van jongeren in de leeftijdscategorie van 11 tot 17 jaar suïcidegedachten
heeft gehad en dat 6,6 procent zichzelf automutileerde of een suïcidepoging
deed5. Plaatsen we deze percentages in een internationale
context dan blijkt dat Nederland in vergelijking met andere landen het laagste
percentage zelfverwondende jongeren rapporteert6.Uit ander onderzoek7 onder de Nederlandse
volwassen bevolking blijkt dat 11,1 procent ooit in zijn leven suïcidegedachten
heeft gehad en dat 2,7 procent ooit in zijn leven een suïcidepoging heeft
ondernomen. Jaarlijks betekent dit dat 94 000 personen een suïcidepoging
doen en dat er 410 000 personen zijn die suïcidegedachten hebben. Wat betreft het vóórkomen van de verschillende vormen van
suïcidaliteit zijn deze cijfers voor volwassenen in Nederland vergelijkbaar
met die in andere Europese landen.4. RisicogroepenMannen plegen twee keer zo vaak suïcide als vrouwen. Dit geldt ook
internationaal; in alle landen plegen mannen veel vaker suïcide dan vrouwen.
Suïcide vindt vaker plaats onder bepaalde bevolkingsgroepen van een andere
niet-westerse etnische afkomst. Zo komt suïcide vaker voor onder personen
van West Europese allochtone afkomst en onder mannen uit oost, zuidoost en
zuid-Europa.Ook andere vormen van suïcidaliteit zijn sexe gebonden: vrouwen doen
vaker een suïcidepoging en meisjes automutileren zichzelf twee keer vaker
dan jongens1. Binnen de groep jongeren en jonge
adolescenten zijn er ook subgroepen te onderscheiden die een hoger risico
lopen. In het Beleidsadvies wordt onder meer gewezen op een verhoogde suïcidaliteit
bij Turkse jonge vrouwen en bij Surinaamse vrouwen2.
Om suïcidecijfers te vergelijken, wordt steeds uitgegaan van het gemiddeld
aantal suïcides per 100 000 inwoners. In Bijlage I is het gemiddeld
aantal suïcides per 100 000 inwoners, ingedeeld naar leeftijd en
geslacht in beeld gebracht.Uit het Beleidsadvies volgt dat bij mannen tussen de veertig en zestig
jaar als enige leeftijdscategorie sprake is van een toename van het gemiddeld
aantal suïcides in de afgelopen tien jaar3.
Daarmee concentreert suïcide zich in toenemende mate in deze middelbare
leeftijdsgroep.Verder valt op dat mannen boven de tachtig jaar van alle leeftijdscategorieën
het meest vaak suïcide plegen. Met een gemiddeld aantal suïcides
van 39,8 in 1995 en van 27,6 in 2005 is er wel sprake van een forse afname
van het gemiddeld aantal onder oude mannen. Voor vrouwen van boven de tachtig
jaar liggen de cijfers veel lager: het gemiddeld aantal suïcides is 10,5
in 1995 en 7,6 in 2005. Ook hier is sprake van een afname van het gemiddeld
aantal suïcides de afgelopen tien jaar.5. Het suïcidebeleid in NederlandOp geleide van het advies van de Gezondheidsraad uit 1986 is het suïcidebeleid
de laatste twee decennia vooral gericht geweest op het terugdringen van risicofactoren
voor suïcide en andere vormen van suïcidaliteit. Enerzijds door
effectieve preventie en behandelingen van psychische stoornissen en anderzijds
door het voorkomen van risicoverhogende factoren voor suïcide, zoals
het voorkomen van alcoholmisbruik.De laatste jaren neemt de preventie van psychische stoornissen een steeds
belangrijkere plaats in bij het (suïcide)beleid, vooral omdat er (ook)
voor de preventie van psychische stoornissen, steeds meer evidence based interventies
beschikbaar zijn.Vanuit verschillende terreinen binnen en buiten de zorgverlening wordt
een bijdrage geleverd aan het suïcidebeleid. Daarbij zijn verschillende
partijen betrokken. De overheid is een belangrijke partij waar het de openbare
geestelijke gezondheidszorg betreft, zoals de preventie van depressie en het
voorkómen van alcoholmisbruik en waar het gaat om niet-zorggerelateerde
maatregelen, zoals wetgeving op het gebied van bestrijdingsmiddelen, geneesmiddelen
en de Vuurwapenwet. Er zijn ook andere partijen die een bijdrage leveren aan
de zogeheten niet-zorggerelateerde maatregelen, zoals de omheining van hoge
gebouwen, het plaatsen van hekken rond het spoor en terughoudende berichtgeving
in de media bij suïcide. De NS en ProRail hebben de verantwoordelijkheid
genomen om het aantal suïcides op het spoor verder terug te dringen.
De NS en ProRail zijn samen met de Ivonne van de Venstichting een project
gestart om dit doel te verwezenlijken.1
Verder heeft de Ivonne van de Venstichting een mediarichtlijn opgesteld in
2005 om de media aandacht bij suïcides beperkt te houden. Alhoewel niet
onomstotelijk vaststaat dat publiciteit naar aanleiding van suïcides
anderen kan aanzetten tot suïcide, zijn er toch aanwijzingen dat dit
mensen die wanhopig zijn over de streep kan trekken om suïcide te plegen.
Over het algemeen blijkt de media zich aan deze media-richtlijn te houden1.Zorgaanbieders vervullen een voorname rol bij zorggerelateerde maatregelen,
door middel van de preventie en het behandelen van psychische stoornissen
volgens beschikbare multidisciplinaire richtlijnen in de ggz, het voorzien
in hulp in crisissituaties of het bieden van laagdrempelige hulp aan personen
met suïcidaliteit.Voor meer uitgebreide gegevens over de gemiddelde aantallen suïcides
onder de verschillende leeftijdsgroepen, het voorkomen van andere vormen van
suïcidaliteit en risicogroepen in de Nederlandse bevolking, verwijs ik
naar Bijlage I bij dit standpunt.In Bijlage II wordt dieper ingegaan op het gevoerde suïcidebeleid
in Nederland.6. Standpunt op de negen aanbevelingen van het BeleidsadviesIn het standpunt op het Beleidsadvies heb ik gekozen voor een voortzetting
van de in het verleden ingezette beleidslijn, namelijk het verder terugdringen
van suïcides en van andere vormen van suïcidaliteit door de preventie
en behandeling van psychische stoornissen en het voorkomen van risicofactoren,
zoals alcoholmisbruik. De cijfers en het Beleidsadvies laten zien dat deze
keuze indertijd een juiste keuze is geweest. Daar waar verbeteringen in de
zorgverlening noodzakelijk zijn, bijvoorbeeld door actualisering of toepassen
van protocollen en lokale richtlijnen (aanbeveling 2) en door verbetering
in de herkenning van suïcidaliteit en verbetering in de kennis en vaardigheden
van professionals (aanbeveling 3 en 5), zal ik in overleg treden met de betreffende
beroepsgroepen en voorzien in de financiële middelen voor de ontwikkeling
van een instrument voor een (zo mogelijk) betere herkenning van suïcidaliteit.Alle uit te voeren acties door het Ministerie van VWS en door andere partijen
zijn in een Beleidsagenda Suïcidepreventie opgenomen die ik de komende
periode zal uitvoeren.In het onderstaande geef ik per aanbeveling mijn standpunt weer en waar
mogelijk zal ik meerdere aanbevelingen samenvoegen.Aanbeveling 1.Stel streefcijfers voor preventie van suïcidaliteit, zorg voor overheidsregie
bij het nemen van maatregelen en realiseer een strategische aanpak met een
landelijke en regionale taakverdeling.Standpunt op aanbeveling 1:• De Minister van VWS ziet de meerwaarde van een samenhangende
aanpak waarbij zowel de Minister van VWS, als de verschillende partijen hun
verantwoordelijkheid nemen. Hij neemt de regie voor te nemen maatregelen voor
zover dit past binnen de huidige verantwoordelijkheden van de Minister van
VWS.• De Minister van VWS zal streefcijfers vaststellen voor de
preventie van suïcidaliteit op het moment dat er hiervoor een geschikte
indicator is.• De Minister van VWS zal ter realisatie van een strategische
aanpak van suïcidepreventie komen met een Beleidsagenda Suïcidepreventie
ter uitvoering van aanbeveling 1 tot en met aanbeveling 8 en zal deze Beleidsagenda
Suïcidepreventie uitvoeren.• De Minister van VWS zal in overleg met GGD Nederland en het
RIVM de mogelijkheden onderzoeken of de Monitors voor Volwassenen en Ouderen
kunnen worden uitgebreid met vragen over suïcidegedachten en suïcidepogingen.Toelichting uit het Beleidsadvies op aanbeveling 1Aanbeveling 1 is gericht tot de centrale en regionale overheid en bestaat
uit twee onderdelen c.q. acties. De eerste actie betreft het vaststellen van
streefcijfers om te komen tot een toetsbare vermindering van suïcidaliteit.
Als streefcijfers wordt gesteld dat in de komende vijf jaar, zowel het aantal
suïcides, als het aantal (recidiverende) suïcidepogingen met 10
procent moeten zijn afgenomen.De tweede actie houdt in dat de eindverantwoordelijkheid voor de voorgestelde
maatregelen bij de rijksoverheid wordt gelegd. In aanbeveling 1 wordt gevraagd
om een landelijke aanpak door de overheid om de gesignaleerde knelpunten in
de geestelijke gezondheidszorg (ggz) en de openbare geestelijke gezondheidszorg
op te lossen. Ten behoeve van de aansluiting tussen de verschillende nog te
nemen maatregelen, zowel op het terrein van preventie, als in de (curatieve)
zorg, is volgens aanbeveling 1 een Nationaal Activiteitenplan Suïcidepreventie
(«Activiteitenplan») noodzakelijk. Ter onderbouwing daarvan wordt
in het Beleidsadvies gewezen op andere landen die beschikken over een Activiteitenplan.
Het Kaderdocument van de Ivonne van de Venstichting is een belangrijke inspiratiebron
geweest voor het idee van een Activiteitenplan. In het Activiteitenplan, zoals
voorgesteld in het Beleidsadvies, zijn meerdere doelstellingen opgenomen1.Standpunt op aanbeveling 1Anders dan in aanbeveling 1 wordt aanbevolen, ben ik van mening dat de
eindverantwoordelijkheid voor de maatregelen in het huidige suïcidebeleid,
niet uitsluitend bij de rijksoverheid moet worden gelegd. In het huidige suïcidebeleid
en de aanvullende maatregelen die in het Beleidsadvies worden voorgesteld
om de huidige knelpunten in het suïcidebeleid op te lossen, spelen verschillende
partijen een rol. Deze partijen zijn onder meer de overheid, de inspectie
voor de gezondheidszorg, de koepelorganisaties van zorgaanbieders, de zorgaanbieders
en de beroepsgroepen. Elk van deze partijen heeft een eigen verantwoordelijkheid
en deze gezamenlijke verantwoordelijkheid heeft de afgelopen decennia goed
gewerkt; de partijen voelen hun verantwoordelijkheid voor hun eigen rol voor
suïcidepreventie. Hierin wil ik geen veranderingen aanbrengen en evenmin
wil ik de verantwoordelijkheid van de andere partijen overnemen. Een en ander
neemt niet weg dat ik mijn eigen verantwoordelijkheid onderken en daaraan
ook uitvoering zal geven. Daar waar dit past binnen mijn huidige verantwoordelijkheid,
zal ik de regie voeren voor de te nemen maatregelen. In dit verband verwijs
ik naar mijn aangekondigde voornemens zoals verwoord in de Beleidsagenda suïcidepreventie.Wat betreft de doelstellingen van het Activiteitenplan, zoals voorgesteld
in het Beleidsadvies, merk ik op dat ik met de meeste doelstellingen, kan
instemmen. Een aantal van deze doelstellingen komt terug in de andere acht
aanbevelingen van het Beleidsadvies. Voor mijn reactie op die doelstellingen
verwijs ik dan ook naar mijn standpunt op de desbetreffende aanbevelingen.
Tegelijkertijd constateer ik dat op dit moment ook al (gedeeltelijk) uitvoering
wordt gegeven aan een aantal doelstellingen van een dergelijk Activiteitenplan.
In Bijlage III over Activiteitenplan van het Beleidsadvies, licht ik een en
ander nader toe.Wat betreft het stellen van streefcijfers, merk ik op dat er op dit moment
geen geschikte indicator is voor de preventie van suïcidaliteit. In de
huidige basisset prestatie indicatoren voor de ggz en verslavingszorg is de
huidige indicator het aantal suïcides (gerelateerd aan de grootte van
de zorgaanbieder). Er wordt gewerkt aan het vinden van een andere indicator.
Gelet hierop zal ik eerst tot het stellen van streefcijfers overgaan op het
moment dat er een geschikte indicator is voor de preventie van suïcidaliteit. Alle acties die ik aankondig in dit standpunt op de aanbevelingen van
het Beleidsadvies, voeg ik samen in een Beleidsagenda Suïcidepreventie.
Ik zal dan ook niet overgaan tot het opstellen van een Nationaal Activiteitenplan.
In plaats daarvan kom ik met een Beleidsagenda Suïcidepreventie. De Beleidsagenda
Suïcidepreventie bevat de voornemens ter uitvoering van mijn standpunt
op aanbeveling 1 tot en met 8 en bevat derhalve een overzicht van alle acties
die genomen zullen worden inzake het suïcidebeleid voor de komende jaren.
De belangrijkste verschillen tussen een Activiteitenplan, zoals voorgesteld
in het Beleidsadvies en de Beleidsagenda Suïcidepreventie die ik in dit
standpunt presenteer, zijn dat er geen wijziging wordt aangebracht in de huidige
verantwoordelijkheden van de verschillende partijen die betrokken zijn bij
het suïcidebeleid en dat de rijksoverheid niet de eindverantwoordelijkheid
krijgt voor de uitvoering van activiteiten die andere partijen moeten uitvoeren.
Tegen deze achtergrond geef ik op een andere wijze uitvoering aan aanbeveling
1.Om de hiervoor vermelde doelstellingen te bereiken, wordt in aanbeveling
1 een aantal activiteiten1 voorgesteld, waaronder
het onderzoeken of het toevoegen van vragen over suïcidegedachten en
suïcidepogingen in de GGD Monitors voor Volwassenen en voor Ouderen kunnen
worden opgenomen.Gezien het verhoogde suïciderisico bij oudere mannen en bij bepaalde
bevolkingsgroepen vind ik het van belang dat er meer gegevens beschikbaar
komen over suïcidegedachten en suïcidepogingen met name bij deze
groepen. Ik zal dan ook in overleg treden met de betrokken partijen van de
GGD Monitors voor Volwassenen en Ouderen, dit zijn GGD Nederland en het RIVM.
In overleg met hen zullen de mogelijkheden worden onderzocht of in de Monitors
voor Volwassenen en Ouderen vragen over suïcidegedachten en suïcidepogingen
kunnen worden opgenomen. Dit onderdeel van aanbeveling 1 neem ik dan ook over.Aanbeveling 2.Verbeter de kwaliteit van zorg bij suïcidepogingen in algemene ziekenhuizen
door de richtlijn voor opvang bij suïcidepogingen te actualiseren en
onderdeel van beleid te maken en kwaliteitseisen aan personeel te stellen.Standpunt op aanbeveling 2:• De Minister van VWS zal bij de Vereniging voor Consultatieve
Psychiatrische Verpleegkunde aandringen op actualisatie van de CBO-richtlijn
voor de opvang van suïcidale personen in algemene ziekenhuizen en umc’s.• De Minister van VWS zal in overleg treden met de NVZ en de
NFU en erop aandringen dat de algemene ziekenhuizen en de umc’s lokale
richtlijnen en protocollen voor suïcidepogers daadwerkelijk zullen toepassen.
Ook zal de Minister van VWS de NVZ en de NFU erop wijzen dat algemene ziekenhuizen
en umc’s kwaliteitseisen zullen moeten gaan stellen aan personeel van
spoedeisende hulpdiensten en intensive care afdelingen.Standpunt op aanbeveling 2Aanbeveling 2 bestaat uit drie verschillende acties voor de verbetering
van de zorgverlening aan suïcidepogers tijdens en na opname in een algemeen
ziekenhuis of een universitair medisch centrum (umc). Aanbeveling 2 is gericht
tot algemene ziekenhuizen en umc’s en tot de beroepsgroep voor consultatieve
psychiatrische verpleegkundigen.De eerste actie betreft het actualiseren van de CBO-richtlijn uit 1991
over de zorgverlening aan suïcidepogers in algemene ziekenhuizen en umc’s.
Deze CBO-richtlijn «Opvang van suïcidale patiënten in het
algemeen ziekenhuis en andere zorgcentra», is een richtlijn voor verpleegkundigen
en is uitgebracht door de Vereniging voor Consultatieve Psychiatrische Verpleegkunde.
Niet ter discussie staat dat deze CBO-richtlijn is verouderd.
Uit het Beleidsadvies blijkt verder dat de kwaliteit van de lokale richtlijnen
voor de opvang van suïcidepogers, in het algemeen onder de maat is. Een
logische aanbeveling is dan ook dat deze richtlijn geactualiseerd moet worden,
zodat ik kan instemmen met deze actie van aanbeveling 2. In het Beleidsadvies
wordt er terecht op gewezen dat de kwaliteit van zorg in algemene zin in de
eerste plaats een verantwoordelijkheid van zorgaanbieders is. Voor wat betreft
het actualiseren van de speciale CBO-richtlijn voor verpleegkundigen voor
de opvang van suïcidale patiënten in algemene en andere zorgcentra,
is de Vereniging voor Consultatieve Psychiatrische Verpleegkunde verantwoordelijk.
Ik zal de vereniging vragen om de CBO-richtlijn voor de opvang van suïcidale
personen te actualiseren.De tweede actie bestaat er naar mijn mening uit dat goede zorgverlening
aan suïcidepogers – beschreven in de lokale richtlijnen –
ook daadwerkelijk wordt toegepast in het ziekenhuis. Hierbij wordt aandacht
gevraagd voor zowel de zorgverlening tijdens de opname in het algemene ziekenhuis,
als ook bij de zorgverlening na ontslag, die door andere zorgverleners kan
worden gegeven. De protocollen en richtlijnen over goede zorg aan suïcidepogers
moeten ook daadwerkelijk in de praktijk worden toegepast en moeten niet alleen
documenten zijn die in de bureaulades van artsen en verpleegkundigen liggen.
Uit het Beleidsadvies blijkt dat in algemene ziekenhuizen vaak geen gebruik
wordt gemaakt van een lokale richtlijn of protocol voor suïcidepogers.
Dit moet anders en protocollen en richtlijnen zullen dan ook in de praktijk
gebruikt moeten worden. Ik zal de beroepsverenigingen wijzen op de noodzaak
hiertoe. De derde actie van aanbeveling 2 houdt in dat er kwaliteitseisen
moeten worden gesteld aan personeel van algemene ziekenhuizen die in aanraking
komen met suïcidepogers. Zoals hiervoor is opgemerkt, ligt het probleem
met name in de attitude die veel hulpverleners in algemene en universitaire
ziekenhuizen zouden hebben ten aanzien van personen die een suïcidepoging
hebben ondernomen. In de toelichting op aanbeveling 2 staat dat de kwaliteitseisen
zouden moeten gelden voor verschillende hulpverleners, namelijk artsen, verpleegkundigen
en andere medewerkers van spoedeisende hulp en opname en intensive care-afdelingen1.Naast de eerste actie van aanbeveling 2 stem ik eveneens in met de tweede
en de derde actie van aanbeveling 2. Voor het toepassen van de lokale richtlijnen
en protocollen en het stellen van kwaliteitseisen aan het personeel in algemene
ziekenhuizen en umc’s zijn deze instellingen zelf verantwoordelijk.
Ik zal in overleg treden met de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ)
en de Nederlandse Federatie van Universitaire Medische Centra (NFU) en bij
de vereniging en de federatie onder de aandacht brengen dat de algemene ziekenhuizen
en umc’s moeten zorgen voor het daadwerkelijk verlenen van goede zorg
aan suïcidepogers en dit onderdeel maken van het kwaliteitsbeleid van
de instelling. Daarnaast zal ik de NVZ en de NFU erop wijzen dat algemene
ziekenhuizen en umc’s kwaliteitseisen zullen moeten gaan stellen aan
personeel van spoedeisende hulpdiensten en intensive care afdelingen wat betreft
hun kennis van suïcidaal gedrag en hun attitude jegens personen die een
suïcidepoging hebben ondernomen. Tegelijkertijd zal ik de inspectie voor
de gezondheidszorg vragen erop toe te zien dat deze kwaliteitsverbeteringen
ook daadwerkelijk van de grond komen. GGZ Nederland heeft mij reeds laten
weten dat zij bij de uitvoering van aanbeveling 2 een ondersteunende rol willen
vervullen, voor zover hun bevoegdheden daartoe reiken als brancheorganisatie
van ggz-instellingen.Aanbeveling 2 heeft uitsluitend betrekking op de zorgverlening aan suïcidepogers
binnen algemene ziekenhuizen en umc’s. Echter, uit het Beleidsadvies
blijkt dat ook de zorgverlening aan suïcidale personen binnen ggz-instellingen
verbetering behoeft. Ggz-instellingen beschikken vaak niet over alle vereiste
protocollen en de nazorg is niet goed geprotocolleerd.De inspectie voor de gezondheidszorg besteedt in het kader van de jaargesprekken
die eind 2007/ begin 2008 zijn gehouden met ggz-instellingen bijzondere aandacht
aan het instellingsbeleid rond de preventie van suïcide. Binnen diverse
ggz-instellingen zijn initiatieven ontwikkeld om beleidsnota’s voor
de instelling op te stellen of suïcidecommissies op te richten. De resultaten
daarvan zullen naar verwachting medio 2008 bekend zijn. In de jaargesprekken
met de instellingen besteedt de inspectie expliciet aandacht aan richtlijnen
en protocollen inzake suïcide van ggz-instellingen. Ik verwacht dan ook
dat ggz-instellingen de nodige stappen zullen ondernemen om de kwaliteit van
de richtlijnen en protocollen te verbeteren. Ook hierbij zal GGZ Nederland
een ondersteunende rol vervullen.Aanbeveling 3.Verbeter de herkenning van suïcidaliteit en adequate hulpverlening
door professionals, door kennis te vergroten en vaardigheden te leren. Maak
suïcidaliteit bespreekbaar en leer professionals er mee om te gaan.Aanbeveling 5.Verbeter de kennis en vaardigheden om met suïcidaliteit om te gaan
door hiervoor de curricula in uiteenlopende opleidingen voor zorgverleners
te maken. Voor het volgen van de voortgang kunnen procesindicatoren ontwikkeld
worden.Standpunt op aanbeveling 3 en 5 en reactie op de motie
van het lid Voordewind:• De Minister van VWS zal de beroepsvereniging voor huisartsen
en voor de ggz-hulpverleners zijn dit de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie,
het Nederlands Instituut voor Psychologen en de Nederlandse Vereniging voor
Psychotherapeuten wijzen op hun verantwoordelijkheid voor het aanpassen van
de opleidingsvereisten en opleidingsprofielen ten behoeve van een betere herkenning
van suïcidaliteit en van betere gespreksvaardigheden voor personen met
suïcidaliteit.• De Minister van VWS zal voorzien in de financiële middelen
om een signaleringsinstrument te laten ontwikkelen voor de herkenning van
suïcidaliteit bij jongeren.Motie van het lid VoordewindOver de herkenning van signalen van suïcidaliteit is ook een motie
ingediend door het lid Voordewind (CU) (Tweede Kamer, 2007–2008, 31 200
XVII, nr. 22) bij de behandeling van de begroting van de Minister voor
Jeugd en Gezin. Deze motie sluit aan bij bovengenoemde aanbevelingen 3 en
5. De motie van het lid Voordewind verzoekt de regering de kennis over suïcidepreventie
onder de aandacht te brengen bij hulpverleners, onder andere via de Centra
voor Jeugd en Gezin. Het doel hiervan is dat hulpverleners de signalen van
suïcidaliteit bij jongeren kunnen herkennen. Daarnaast dient de regering
op grond van deze motie aandacht te besteden aan de toegankelijkheid van de
hulpverlening voor risicojongeren.Standpunt op aanbeveling 3 en 5 en reactie op de motie
van het lid VoordewindAanbeveling 3 en 5 zijn gericht tot de zorgverleners en de betreffende
beroepsorganisaties. Verder hebben aanbeveling 3 en 5 beide betrekking op
verbetering van de hulpverlening aan suïcidale personen. Enerzijds moeten
de verschillende vormen van suïcidaliteit beter herkend worden door de
professionals – in dit geval huisartsen en hulpverleners in de ggz – en anderzijds moeten de hulpverleners weten hoe zij vervolgens
het gesprek moeten aangaan met suïcidale personen. Ze moeten weten op
welke wijze zij deze personen moeten bejegenen en benaderen.Voor de huidige hulpverleners betekent dit dat zij meer nascholing moeten
volgen over hoe om te gaan met suïcidale personen en dat zij de signalen
van suïcidaliteit kunnen herkennen. Voor toekomstige hulpverleners betekent
dit dat zij tijdens hun opleiding meer kennis en vaardigheden moeten leren
betreffende het omgaan met suïcidaliteit.Beroepsorganisaties zijn in samenspraak met werknemers- en werkgeversorganisaties
verantwoordelijk voor het profiel van het beroep. Daarbij hoort ook dat de
relevante ontwikkelingen in deze profielen worden vertaald.In de wet op de Beroepen Individuele Gezondheidszorg (Wet BIG) staan de
opleidingsvereisten van een groot aantal beroepen vermeld. Het betreft bijvoorbeeld
de verpleegkundigen en (basis)artsen. Deze opleidingsvereisten zijn een vertaling
van het beroepsprofiel van het betreffende beroep. Voor de specialistische
opleidingen worden volgens de artikelen 14 tot 17 van de Wet BIG de opleidingsvereisten
in het betreffende College vastgesteld. Voor andere hulpverleners, zoals maatschappelijk
werkers wordt het opleidingsprofiel vastgesteld op basis van een landelijk
beroepsprofiel. Deze beroepen kennen geen wettelijke verankering.De opleidingsinstituten zijn verantwoordelijk voor de kwaliteitszorg wat
betreft de ontwikkeling van de opleidingsprofielen en de uitwerking in curricula.
Professionalisering en nascholing, inclusief de daarbij behorende opleidingsprofielen,
zijn de verantwoordelijkheid van de beroepsgroepen zelf. Tegen deze achtergrond
zal ik de betreffende beroepsgroepen – in dit geval zijn dit onder meer
de beroepsvereniging voor huisartsen en de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie,
het Nederlands Instituut voor Psychologen en de Nederlandse Vereniging voor
Psychotherapeuten en de opleidingsinstellingen – van het Beleidsadvies
op de hoogte stellen en hen verzoeken uitvoering te geven aan aanbevelingen
3 en 5 van het Beleidsadvies.De motie van het lid Voordewind heeft, net als aanbeveling 3, betrekking
op het herkennen van signalen van suïcidaliteit en het onder de aandacht
brengen van kennis over suïcide(preventie) bij hulpverleners die met
jongeren in aanraking komen, waaronder de hulpverleners bij de Centra voor
Jeugd en Gezin. Voor een deel zijn de hulpverleners die in aanraking komen
met jongeren dezelfde hulpverleners die in aanraking komen met suïcidale
volwassenen. Een jongere kan zowel bij de huisarts als ook bij een ggz-hulpverlener
terecht komen. Met mijn standpunt op aanbeveling 3 en 5 geef ik dan ook voor
een belangrijk deel reeds uitvoering aan deze motie.Andere hulpverleners, die uitsluitend betrokken zijn bij de hulpverlening
van jongeren, zijn: schoolartsen, medewerkers van het Zorg Advies Team (ZAT),
medewerkers van bureau’s Jeugdzorg, jeugdzorgaanbieders en medewerkers
van de toekomstige Centra voor Jeugd en Gezin. Deze hulpverleners moeten geëquipeerd
zijn om signalen of risicofactoren voor vormen van suïcidaliteit bij
jongeren te herkennen. Waar nodig, zullen deze hulpverleners de jongeren gericht
moeten kunnen doorverwijzen naar passende hulpverlening. Dit kan bijvoorbeeld
ook een internet interventie zijn. Juist voor jongeren is hulpverlening via
internet een laagdrempelige vorm van hulp, die goed blijkt aan te slaan. Veel
jongeren voelen zich aangesproken tot deze vorm van hulpverlening en met deze
vorm van hulp worden veel jongeren bereikt.Op dit moment ontbreekt een voor de praktijk geschikt instrument ten behoeve
van het signaleren van suïcidaliteit bij jongeren voor hulpverleners.
Daardoor is het risico aanwezig dat jongeren verstoken blijven van noodzakelijke
hulpverlening. Ik ben dan ook bereid te voorzien in financiële middelen
om een nieuw signaleringsinstrument daarvoor te laten ontwikkelen. Een en
ander in samenhang met de brede zorgprogrammering voor jeugd, waaronder het
ZONMw programma Zorg voor Jeugd valt. Bij dit nog te ontwikkelen instrument
denk ik aan een laagdrempelige, toegankelijke beslisboom op basis waarvan
beroepsbeoefenaren in de eerstelijnszorg die in aanraking komen met jongeren
suïcidaal gedrag kunnen herkennen en de jongere gericht kunnen doorverwijzen.
In Engeland zijn voorbeelden beschikbaar van dit soort toegankelijke eenvoudige
instrumenten. Het betreft een module via internet voor hulpverleners. Door
een betere herkenning van suïcidaliteit door deze professionals, wordt
ook de toegankelijkheid van de hulp voor risicojongeren groter. Door het (financieel)
faciliteren van de ontwikkeling van een instrument ten behoeve van het signaleren
van suïcidaliteit bij jongeren, geef ik tevens uitvoering aan de motie
van het lid Voordewind.In dit standpunt is tevens het standpunt van de Minister van Justitie
opgenomen naar aanleiding van suïcidaliteit onder gedetineerden. De zorgverlening
aan deze groep personen vallen onder de verantwoordelijkheid van de Minister
van Justitie.In het Beleidsadvies1 wordt gesteld dat de
kennis en herkenning van suïcidaliteit bij gedetineerden door medische
diensten tekortschiet, onder andere door het ontbreken van screeningsinstrumenten.Het standpunt van de Minister van Justitie op dit onderdeel luidt als
volgt.Het door Blaauw en Kerkhof ontwikkelde screeningsinstrument, waaraan het
Beleidsadvies refereert, bleek in de penitentiaire praktijk niet werkbaar
omdat er veelvuldig zogenaamde «vals positieven» uit de screening
naar voren kwamen. Inmiddels is een best practice Psychomedisch Overleg (PMO)
ontwikkeld. In het PMO overleggen de verschillende zorgdisciplines binnen
de inrichting over de psychomedische toestand van gedetineerden, onder ander
opdat eventuele signalen van suïcidaliteit tijdig worden onderkend en
er tijdig acties kunnen worden ondernomen. Voorts wordt gewerkt aan de implementatie
van het project Verantwoorde Medische Zorg. Dit project voorziet in verdere
professionalisering van de medische diensten binnen het gevangeniswezen, de
justitiële jeugdinrichtingen en de vreemdelingenbewaring. Zo is bijvoorbeeld
een post-HBO-opleiding gestart voor verpleegkundigen met een module psychiatrie.
Binnen de forensisch psychiatrische centra wordt gescreend door psychiaters
en psychologen die allen kennis hebben van het suïcidevraagstuk. In de
jeugdstrafrechtsketen wordt gewerkt aan het toegankelijk maken van informatie
van de Raad voor de Kinderbescherming over mogelijk suïcidegevaar van
jongeren ten behoeve van de jeugdinrichtingen. Op basis van voorbeeldprotocollen
uit het rapport «Suïcidebeleid in detentie» (1999) hebben
de meeste penitentiaire inrichtingen inmiddels een eigen protocol inzake herkenning
en preventie van suïcidaliteit in gebruik genomen. Ook bij de overige
sectoren van de Dienst Justitiële Inrichtingen zijn dergelijke suïcideprotocollen
in gebruik of in ontwikkeling. Tot slot wordt het aantal bijzondere zorgplaatsen
in de forensische zorg uitgebreid van 500 naar 1200, waarvan een deel wordt
ingekocht in de ggz.Aanbeveling 4.Realiseer een landelijke multidisciplinaire richtlijn suïcidaliteit
die bestaande richtlijnen voor beroepsgroepen aanvult en als basis dient voor
lokale protocollen en richtlijnen binnen instellingen.Standpunt op aanbeveling 4:De beroepsbeoefenaren zullen moeten beoordelen of er een aparte multidisciplinaire
richtlijn voor suïcidaliteit moet worden ontworpen.Standpunt op aanbeveling 4Aanbeveling 4 is gericht tot de overheid, de zorgaanbieders en verschillende
beroepsgroepen. Uit het Beleidsadvies blijkt dat de bestaande multidisciplinaire
ggz-richtlijnen te weinig aandacht besteden aan de preventie en behandeling
van de verschillende vormen van suïcidaliteit. De nieuwe nog op te stellen
multidisciplinaire richtlijn voor suïcidaliteit kan vervolgens ook worden
gebruikt voor de actualisering van de verschillende lokale richtlijnen en
protocollen van instellingen en van de verschillende beroepsgroepen. Een voorbeeld
daarvan is de CBO-richtlijn voor verpleegkundigen in algemene ziekenhuizen
(zie aanbeveling 2). Ik onderschrijf de intentie van aanbeveling 4.Voor wat betreft de partijen die deze aanbeveling moeten uitwerken, merk
ik het volgende op. Het ontwikkelen van multidisciplinaire richtlijnen in
(de curatieve) ggz zijn activiteiten die behoren tot de primaire verantwoordelijkheid
van de verschillende beroepsgroepen. Het is dus ter beoordeling aan de beroepsbeoefenaren
en niet aan de rijksoverheid of er daadwerkelijk een aparte multidisciplinaire
richtlijn voor suïcidaliteit moet komen. In de huidige multidisciplinaire
ggz-richtlijnen staat de diagnostiek en de behandeling van psychische stoornissen
centraal. Een aparte richtlijn voor suïcide en andere vormen van suïcidaliteit,
zal naar verwachting een ander uitgangspunt moeten kiezen dan alleen de diagnostiek
en de behandeling van bepaalde psychische stoornissen.Voor de financiering van de meeste multidisciplinaire ggz-richtlijnen
is in het verleden een meerjarige projectsubsidie verleend aan een speciaal
daarvoor ingestelde Stuurgroep Multidisciplinaire richtlijnontwikkeling in
de ggz. Met in gang van 1 januari 2008 is de financiering van deze projectsubsidie
beëindigd. Sinds 2006 is voor de financiering van multidisciplinaire
richtlijnproducten het speciaal daarvoor bedoelde ZONMw Programma Kennis Kwaliteit
Curatieve Zorg (KKCZ) van start gegaan. Voor de ontwikkeling van multidisciplinaire
richtlijnen of andere richtlijnproducten in de curatieve zorg, inclusief de
ggz, biedt het Programma KKCZ de financiële kaders. Voor de jaren 2006
tot en met 2009 zijn daarvoor financiële middelen beschikbaar gesteld1.Voor de ontwikkeling van een multidisciplinaire richtlijn voor suïcidaliteit
is reeds een aanvraag ingediend bij het Programma KKCZ. Onlangs is men uitgenodigd
voor de ontwikkeling van deze richtlijn ook een subsidievoorstel in te dienen.
In juli zal het voorstel beoordeeld worden. Dit houdt in dat indien het subsidievoorstel
gehonoreerd wordt er financiële middelen beschikbaar worden gesteld voor
het ontwerpen van deze richtlijn. Met de uitwerking van aanbeveling 4 kan
in dat geval dan ook door de beroepsgroepen een start worden gemaakt.Aanbeveling 6.Onderzoek of de toevoeging van suïcidepogingen aan de prestatie indicatoren
in zowel de zorg als de openbare (geestelijke) gezondheidszorg meerwaarde
oplevert.Standpunt op aanbeveling 6:De Minister van VWS zal bij de Stuurgroep Indicatoren maatschappelijke
verantwoording OGZ een verzoek indienen om te onderzoeken of suïcidepogingen
als indicator voor de openbare gezondheidszorg kunnen worden aangemerkt.Standpunt op aanbeveling 6Aanbeveling 6 is gericht tot de overheid. Binnen de Basisset prestatie-indicatoren2, die gebruikt wordt voor verantwoording van kwaliteit
van zorg in het kader van het Jaardocument Maatschappelijke Verantwoording, is één van de indicatoren het aantal overleden
patiënten ten gevolge van suïcide.Voor de openbare gezondheidszorg geldt dat de instellingen vanaf 2008
verplicht zijn informatie aan te leveren met de in de Basisset indicatoren
openbare gezondheidszorg (ogz) opgenomen indicatoren. Het aantal suïcides
wordt niet alleen gerelateerd aan de grootte van een zorgaanbieder, maar ook
aan de behandelvorm (ambulant of klinisch). Het doen van een suïcidepoging
is tot nu toe nog geen (prestatie-)indicator.De ontwikkeling van de Basisset prestatie-indicatoren voor de ggz en verslavingszorg
is onderdeel van het project «zorgbrede transparantie van kwaliteit»
onder verantwoordelijkheid van de inspectie voor de gezondheidszorg (IGZ).
Ik heb in deze setting een rol als toehoorder in de stuurgroep en projectgroep.
Hierin zijn koepelorganisaties van zorgaanbieders en van patiënten, ook
zorgverzekeraars en beroepsgroepen als partij vertegenwoordigd. Indien de
partijen gezamenlijk van mening zijn dat het inhoudelijk doorontwikkelen van
specifieke prestatie-indicatoren nodig is ter bevordering van de betrouwbaarheid
en validiteit van jaarlijkse metingen, ligt bij de stuurgroep de taak om dit
te agenderen en de projectgroep de opdracht te geven nader onderzoek te doen
naar de meerwaarde van uitbreiding van de bestaande indicator met het aantal
suïcidepogingen. Voor wat betreft de aanbeveling over het onderzoeken
of de toevoeging van suïcidepogingen als prestatie-indicator voor de
ggz en verslavingszorg meerwaarde heeft, constateer ik dat op dit moment al
gedeeltelijk uitvoering is gegeven aan aanbeveling 6. Dit geldt voor de besluitvorming
over de vraag of suïcidepoging als prestatie-indicator voor de basisset
prestatie-indicatoren voor de ggz en voor de verslavingszorg kan worden aangemerkt.
De stuurgroep heeft hierover inmiddels al negatief beslist. De inspanningen
die in het kader van het zorgbrede transparantietraject voor de ggz en verslavingszorg
tot nu toe zijn gedaan om de prestatie-indicator voor suïcide verder
te preciseren en ook suïcidepogingen op te nemen als prestatie-indicator,
stuiten op definitieproblemen en registratieproblemen, vooral in de ambulante
zorg.Registratie van suïcidepogingen betekent een hoge administratieve
last voor instellingen. Bovendien is de betrouwbaarheid en volledigheid daarvan
afhankelijk van de mate waarin patiënten bereid zijn tot melding. Daarnaast
bestaat er discussie over de zeggingskracht van een brede prestatie-indicator
voor suïcidaliteit als het gaat om de kwaliteit van zorg binnen instellingen.
In aansluiting met internationale ontwikkelingen is er dan ook een smalle
prestatie-indicator voor suïcides opgenomen in de Basisset prestatie
indicatoren voor de ggz en verslavingszorg.De beslissing dat suïcidepogingen niet als prestatie-indicator voor
de ggz en verslavingszorg worden aangemerkt, betekent niet dat een dergelijke
indicator geen zeggingskracht zou kunnen hebben voor de kwaliteit van volksgezondheid.De vraag om uitbreiding van de set Basisset Indicatoren openbare gezondheidszorg1 met suïcidepogingen als indicator voor de openbare
gezondheidszorg zal aan de Stuurgroep Indicatoren maatschappelijke verantwoording
OGZ moeten worden voorgelegd. Ik zal bij deze stuurgroep een verzoek indienen
om te onderzoeken of suïcidepogingen als indicator in de openbare gezondheidszorg
kan worden aangemerkt.Aanbeveling 7.Realiseer regionaal en laagdrempelig en flexibel aanbod voor de opvang
van en hulp aan nabestaanden (volwassenen en kinderen) en lotgenotenhulp voor
suïcidale mensen, en waarborg de aanpak met proces indicatoren.Standpunt op aanbeveling 7:Gemeenten moeten beslissen of zij voorzien in lotgenotencontact. Organisaties
die lotgenotencontact aanbieden, dienen daarover met gemeenten afspraken te
maken.Standpunt op aanbeveling 7Aanbeveling 7 is gericht tot de zorgaanbieders en de overheid.Vanuit de rijksoverheid wordt niet voorzien in aanvullend aanbod voor
nabestaanden of in lotgenotencontact, tenzij er onvoldoende wordt voorzien
in dit aanbod en de kwaliteit van zorg aan deze groepen in het geding is.
Daarvan is in dit geval geen sprake. In het Beleidsadvies wordt geconcludeerd
dat het ondersteuningsaanbod voor nabestaanden in Nederland gevarieërd
is1. Voor de ondersteuning van nabestaanden zijn
in verschillende delen van het land interventies beschikbaar. Bij ggz-instellingen
in Noord Nederland is een programma geïmplementeerd waarin nabestaanden
cognitieve gedragstherapie wordt gegeven2.Naast het reguliere aanbod van hulp aan nabestaanden is er ook een gevarieërd
aanbod van (in)formele hulp via internet. Nabestaanden kunnen via chatboxen
al dan niet onder begeleiding van een hulpverlener, ervaringen uitwisselen.
Kenmerkend voor het aanbod via internet is dat dit zeer laagdrempelig en flexibel
is. Voor hulpverlening aan suïcidale mensen door middel van lotgenotencontact
is er voor volwassenen de landelijke opererende Stichting Ex6 en voor jongeren
is er onder andere de landelijke opererende Stichting PratenOnline. Beide
organisaties voorzien in lotgenotencontact via internet.Ik ben dan ook van mening dat op dit moment in voldoende mate is voorzien
in regionaal en flexibel zorg- en hulpaanbod voor nabestaanden. De onduidelijkheid
of het bestaande aanbod de nabestaanden ook daadwerkelijk bereikt, neem ik
mee in mijn standpunt op aanbeveling 8.Over de financiering van lotgenotencontact en de plaats die deze vorm
van hulp heeft binnen het zorgstelsel, merk ik het volgende op.Lotgenotencontact wordt via verschillende regelingen gefinancierd. Er
zijn PGO-organisaties die voorzien in lotgenotencontact. Dit is bijvoorbeeld
Stichting Ypsilon die voorziet in lotgenotencontact voor familieleden van
personen met schizofrenie.Voor de invoering van de Wet Maatschappelijke ondersteuning (Wmo), werden
vanuit de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) financiële middelen
ter beschikking gesteld aan Zorgvernieuwingsprojecten in de ggz. Dit waren
projecten die zich richten op cliënteninitiatieven van mensen met een
ggz-achtergrond, waar lotgenotencontact een belangrijk deel van uitmaakte.
Met ingang van 1 januari 2007 zijn deze middelen uit de AWBZ overgeheveld
naar de Wmo. Dit betekent dat gemeenten vrij zijn om te beslissen of en zo
ja, hoe zij voorzien in lotgenotencontact. De mate waarin gemeenten hierin
voorzien is niet bekend.Aanbeveling 8.Realiseer aanvullend onderzoek naar suïcidaliteit waarover relatief
weinig bekend is, beschrijf de ziektelast van suïcidaliteit en neem diverse
uitkomstenmaten van suïcidaliteit mee in lopend onderzoek.Standpunt op aanbeveling 8:• De Minister van VWS zal in overleg met ZONMw bezien of onderzoeksvragen
betreffende suïcidaliteit een plaats kunnen krijgen binnen het ZONMw
Programma Geestkracht of andere ZONMw programma’s, zoals het Preventie
Programma;• De Minister van VWS zal in overleg met het RIVM bezien of
de ziektelast van suïcidaliteit beschreven kan worden.Standpunt op aanbeveling 8Aanbeveling 8 is gericht tot de rijksoverheid. In het Beleidsadvies wordt
geconstateerd dat er de afgelopen vijftien jaar al veel is gepubliceerd over
suïcide en over suïcidaliteit. Net als op vele andere terreinen
in de gezondheidszorg blijft er behoefte bestaan aan aanvullend
onderzoek naar deze onderwerpen, bijvoorbeeld naar mogelijke interventies
bij hoogrisicogroepen of naar de (kosten)effectiviteit van interventies en
maatregelen.Om meer gegevens te verkrijgen over het vóórkomen van psychische
stoornissen onder de Nederlandse bevolking, waarbij ook het hebben van suïcidegedachten
en het doen van suïcidepogingen gevraagd wordt, heb ik de opdracht verleend
aan het Trimbos instituut om Nemesis II te doen uitvoeren. Uit dit bevolkingsonderzoek
zullen ook gegevens over het voorkomen van verschillende vormen van suïcidaliteit
onder bepaalde Nederlandse bevolkingsgroepen beschikbaar komen.Ik onderken de blijvende behoefte aan aanvullend onderzoek naar onderdelen
van suïcidaliteit bijvoorbeeld naar interventies voor risicogroepen.
Uit het Beleidsadvies blijkt immers dat bij bepaalde bevolkingsgroepen bijvoorbeeld
bij Surinaamse mannen suïcide en suïcidaliteit vaker voorkomen.
Mogelijk zijn daarvoor andere interventies noodzakelijk dan de bestaande interventies.Daarnaast ontbreken onderzoeksgegevens over beschermende factoren voor
suïcidaliteit en veerkracht en ontbreekt effectonderzoek bij bestaande
interventies voor jeugdigen.Voor de curatieve en langdurige ggz loopt sinds enige jaren het meerjarenprogramma
Geestkracht dat door ZONMw wordt uitgevoerd.Om uitvoering te geven aan aanbeveling 8, zal ik in overleg met ZONMw
bezien of onderzoeksvragen betreffende suïcidaliteit een plaats kunnen
krijgen binnen het Programma Geestkracht en bij welke andere programma’s,
bijvoorbeeld bij het Preventieprogramma, dit onderwerp kan worden ingebracht.
Ook zal ik bezien in hoeverre uitkomstenmaten meegenomen kunnen worden in
lopend onderzoek. Ik verwacht overigens dat dit niet eenvoudig zal zijn, juist
omdat het gaat om onderzoeken die reeds lopen.In reactie op de wens om de ziektelast behorende bij suïcidaliteit
mee te nemen in de VTV-rapportage en in het Nationaal Kompas Volksgezondheid,
merk ik op dat ik in overleg met het RIVM zal bezien of dit mogelijk is.Aanbeveling 9.Breng ethische en juridische vragen en vraagstukken over gedwongen opname
en hulp bij suïcide zorgvuldig in kaart.Standpunt op aanbeveling 9:Het in kaart brengen van ethische en juridische vragen over gedwongen
opname en hulp bij suïcide, valt buiten de focus van het standpunt op
het suïcidebeleid.Standpunt op aanbeveling 9In dit standpunt op het Beleidsadvies ga ik in op het suïcidebeleid,
waarin suïcide en suïcidaliteit centraal staan. Hulp bij zelfdoding
en het ontbreken van een behandelperspectief tijdens een gedwongen opname
op grond van de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Wet
bopz), liggen buiten de focus van dit standpunt. Om die reden zal ik dan ook
in dit standpunt niet ingaan op aanbeveling 9. Volledigheidshalve verwijs
ik u voor hulp bij zelfdoding naar mijn standpunt op de evaluatie van de Wet
toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (Tweede
Kamer, 2007–2008, 31 036, nr. 2). In de Beleidsagenda Suïcidepreventie zijn alle maatregelen vermeld,
die ik of andere partijen zullen treffen ter uitvoering van aanbeveling 1
tot en met aanbeveling 8.Samenvattend ziet de Beleidsagenda Suïcidepreventie er voor de komende
jaren als volgt uit:De Beleidsagenda Suïcidepreventie van de Minister
van VWS.• De Minister van VWS ziet de meerwaarde van een samenhangende
aanpak waarbij zowel de Minister van VWS, als de verschillende partijen hun
verantwoordelijkheid nemen. Hij neemt de regie voor te nemen maatregelen voor
zover dit past binnen de huidige verantwoordelijkheden van de Minister van
VWS.• De Minister van VWS zal streefcijfers vaststellen voor de
preventie van suïcidaliteit op het moment dat er hiervoor een geschikte
indicator is.• De Minister van VWS zal ter realisatie van een strategische
aanpak van suïcidepreventie komen met een Beleidsagenda Suïcidepreventie
ter uitvoering van aanbeveling 1 tot en met aanbeveling 8 en zal deze Beleidsagenda
Suïcidepreventie uitvoeren.• De Minister van VWS zal in overleg met GGD Nederland en het
RIVM de mogelijkheden onderzoeken of de Monitors voor Volwassenen en Ouderen
kunnen worden uitgebreid met vragen over suïcidegedachten en suïcidepogingen.• De Minister van VWS zal bij de Vereniging voor Consultatieve
Psychiatrische Verpleegkunde aandringen op actualisatie van de CBO-richtlijn
voor de opvang van suïcidale personen in algemene ziekenhuizen en umc’s.• De Minister van VWS zal in overleg treden met de NVZ en de
NFU en erop aandringen dat de algemene ziekenhuizen en de umc’s lokale
richtlijnen en protocollen voor suïcidepogers daadwerkelijk zullen toepassen.
Ook zal de Minister van VWS, de NVZ en de NFU erop wijzen dat algemene ziekenhuizen
en umc’s kwaliteitseisen zullen moeten gaan stellen aan personeel van
spoedeisende hulpdiensten en intensive care afdelingen.• De beroepsbeoefenaren zullen moeten beoordelen of er een aparte
multidisciplinaire richtlijn voor suïcidaliteit moet worden ontworpen.• De Minister van VWS zal de beroepsvereniging voor huisartsen
en voor de ggz-hulpverleners zijn dit de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie,
het Nederlands Instituut voor Psychologen en de Nederlandse Vereniging voor
Psychotherapeuten wijzen op hun verantwoordelijkheid voor het aanpassen van
de opleidingsvereisten en opleidingsprofielen ten behoeve van een betere herkenning
van suïcidaliteit en van betere gespreksvaardigheden voor personen met
suïcidaliteit.• De Minister van VWS zal voorzien in de financiële middelen
om een signaleringsinstrument te laten ontwikkelen voor de herkenning van
suïcidaliteit bij jongeren.• De Minister van VWS zal bij de Stuurgroep Indicatoren maatschappelijke
verantwoording OGZ een verzoek indienen om te onderzoeken of suïcidepogingen
als indicator voor de openbare gezondheidszorg kunnen worden aangemerkt.• Gemeenten moeten beslissen of zij voorzien in lotgenotencontact.
Organisaties die lotgenotencontact aanbieden, dienen met gemeenten daarover
afspraken te maken.• De Minister van VWS zal in overleg met ZONMw bezien of onderzoeksvragen
betreffende suïcidaliteit een plaats kunnen krijgen binnen het ZONMw
Programma Geestkracht of andere ZONMw programma’s, zoals het Preventie
Programma.• De Minister van VWS zal in overleg met het RIVM bezien of
de ziektelast van suïcidaliteit beschreven kan worden.De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,A. Klink BIJLAGE IAantallen suïcides en het voorkomen van suïcidaliteitAantallen suïcidesMedio jaren tachtig noemde de Gezondheidsraad de situatie en de verwachte
ontwikkeling in Nederland rond het aantal suïcides zorgwekkend. De Gezondheidsraad
voorspelde in haar advies uit 19861 dat de trendmatige
stijging van het aantal suïcides zich de komende jaren zou voortzetten.
Kijkend naar de cijfers van de afgelopen jaren is deze verwachting gelukkig
geen realiteit geworden.De afgelopen vijftien jaar is het absolute aantal suïcides in Nederland
stabiel met rond de 1500 suïcides per jaar2.
Dit is ongeveer één procent van het totale jaarlijkse landelijke
sterftecijfer in Nederland. In plaats van absolute aantallen suïcides
is het beter om te kijken naar het gemiddeld aantal suïcides per 100 000
inwoners. Op die manier wordt rekening gehouden met de grootte van de Nederlandse
bevolking die in de loop van de tijd verandert. Met het gemiddeld aantal suïcides,
wordt steeds – net als in andere publicaties over suïcides –
het aantal suïcides per 100 000 inwoners bedoeld. Suïcides
worden geregistreerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek.Het gemiddeld aantal suïcides in Nederland is de afgelopen twee decennia
licht gedaald: Van elke duizend sterfgevallen in 2006, zijn er 11 suïcides,
terwijl in medio jaren tachtig van de vorige eeuw het aantal suïcides
per duizend sterfgevallen 13 was. De relatieve daling van het aantal suïcides
wordt veroorzaakt door de daling van suïcide onder vrouwen en mannen
op hogere leeftijd (vanaf 60 jaar)3.Mogelijke verklaring voor de lichte daling in het gemiddeld aantal suïcides
in de afgelopen jaren is de verbeteringen die hebben plaatsgevonden in de
kwaliteit van preventieve interventies en behandelingen van psychische stoornissen.
Voor de meeste psychische stoornissen zijn evidence based interventies en
behandelingen beschikbaar; dit zijn niet alleen curatieve behandelingen, maar
ook preventieve interventies. In het RIVM rapport Gezond verstand4 wordt een overzicht gegeven van effectieve preventieve
interventies voor psychische stoornissen. Alhoewel bij suïcide niet altijd
sprake is van de aanwezigheid van een (onbehandelde) psychische stoornis,
is het hebben van een psychische stoornis ook een belangrijke risicofactor
voor andere vormen van suïcidaliteit, zoals het hebben van suïcidegedachten
en het doen van een suïcidepoging. Het behandelen en voorkómen
van een psychische stoornis levert dan ook een belangrijke bijdrage aan het
verminderen van suïcidaliteit.Interessant is het om te zien hoe de gemiddelde aantallen suïcides
in Nederland zich verhouden tot de gemiddelde aantallen in andere landen.Plaatsen we de gemiddelde aantallen in Nederland in internationaal perspectief
dan moeten we constateren dat Nederland behoort tot één van
de landen met een laag suïcidecijfer. Landen die een hoger suïcidecijfer
hebben dan Nederland zijn onder andere België, Frankrijk, Duitsland,
Ierland, Luxemburg, Polen, Oostenrijk, Finland, Hongarije, Bulgarije, IJsland,
Noorwegen en Slovenië.5. Er zijn ook landen
die beter scoren dan Nederland en die een lager suïcidecijfer hebben.
Dit zijn onder meer Griekenland, Italië, Malta, Groot-Brittanië,
Portugal en Spanje. Van deze landen beschikt Groot-Britannie over een nationaal
activiteitenplan voor suïcide. Van de andere landen is niet bekend of
zij wel of niet beschikken over een nationaal activiteitenplan voor suïcide.Uit data van de WHO van 2007 blijkt dat Nederland op de eenenvijftigste
plaats staat van landen met het hoogste suïcidecijfer, terwijl België
op de twaalfde plaats staat. In Europa staat België op de achtste plaats
en Nederland op de dertigste plaats6. Tabel Gemiddeld aantal suïcides naar leeftijd en
geslacht per 100 000 inwoners. Mannen1995–19992005< 15 jaar0,40,7 15–19 jaar5,85,8 20–29 jaar13,711,4 30–39 jaar17,515,1 40–49 jaar17,521,3 50–59 jaar16,521,2 60–69 jaar16,713,1 70–79 jaar18,915,5 > 80 jaar39,827,6  Vrouwen1995–19992005< 15 jaar0,20,1 15–19 jaar2,71,9 20–29 jaar5,54,2 30–39 jaar7,27,4 40–49 jaar9,49,1 50–59 jaar10,119,3 60–69 jaar9,48,3 70–79 jaar9,77,5 > 80 jaar10,57,6Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, tabel 3.4, pag. 192.Hoe vaak komen andere vormen van suïcidaliteit voor?Er zijn geen nationale in registraties vastgelegde cijfers beschikbaar
over andere vormen van suïcidaliteit, zoals het hebben van suïcidegedachten,
het doen van suïcidepogingen en automutilatie. Registratiecijfers ontbreken
onder meer omdat niet alle personen met suïcidaal gedrag in aanraking
komen met de hulpverlening en niet (centraal) geregistreerd worden. Bij zelfbeschadigingen
is er niet in alle gevallen contact met een arts of een hulpverlener. Uit
onderzoek blijkt dat in Nederland jaarlijks 14 000 suïcidepogingen
in een ziekenhuis worden behandeld1. Het totale
aantal suïcidepogingen is dus hoger.Er is geen centrale registratie voor huisartsen waarin suïcidepogingen
worden geregistreerd. Wel worden er gegevens in zogeheten peilstations geregistreerd.
Ziekenhuisregistraties bevatten cijfers over het aantal mensen dat wordt opgenomen
door zelf toegebracht letstel, bijvoorbeeld als gevolg van een suïcidepoging
of automutilatie. Intramurale instellingen melden suïcides en suïcidepogingen
met ernstig blijvend letsel aan de inspectie voor de gezondheidszorg als calamiteit2.Daarnaast zijn er cijfers bekend uit onderzoek, zoals uit het bevolkingsonderzoek
Nemesis I. Uit onderzoek3 gebaseerd op de Nemesis
I data onder de Nederlandse volwassen bevolking blijkt dat 11,1 procent ooit
in zijn leven suïcidegedachten heeft gehad en dat 2,7 procent ooit in
zijn leven een suïcidepoging heeft ondernomen. Jaarlijks betekent dit
dat 94 000 personen een suïcidepoging doen en dat er 410 000
personen zijn die suïcidegedachten hebben. Uit onderzoek blijkt dat het
beloop van suïcidegedachten en suïcidepogingen niet per se chronisch
is4. Van de volwassenen die in het jaar voor
de meting suïcidegedachten hadden, had 31 procent in het tweede jaar
daarna nog steeds deze gedachten, het merendeel dus niet meer. Ruim 7 procent
van de volwassenen met suïcidegedachten heeft in die zelfde periode ook
een suïcidepoging ondernomen.Plaatsen we de verschillende vormen van suïcidaliteit in internationaal
perspectief dan moeten we vaststellen dat het hebben van suïcidegedachten
en het doen van een suïcidepoging, in Nederland even vaak voorkomen als
in het buitenland5. Risicogroepen en risicofactoren voor suïcideMannen plegen twee keer zo vaak suïcide als vrouwen. Dit geldt ook
internationaal: in alle landen plegen mannen veel vaker suïcide dan vrouwen.
Ondanks de forse afname van het gemiddeld aantal suïcides onder mannen
boven de tachtig jaar, vormen – gelet op het nog steeds relatief hoge
gemiddelde aantal suïcides – mannen in deze leeftijdscategorie,
een risicogroep voor suïcide.Suïcide vindt vaker plaats onder bepaalde bevolkingsgroepen van een
andere niet-westerse etnische afkomst. Zo komt suïcide vaker voor onder
personen van West Europese allochtone afkomst en onder mannen uit oost, zuidoost
en zuid-Europa. Onder Surinaamse mannen is het aantal suïcides het hoogst,
vooral onder hindoestaanse Surinamers (onderzoek Garssen 2006). Voor hindoestaanse
Surinaamse mannen is het suïcidecijfer onder alle leeftijdscategorieën
anderhalf keer zo hoog1. Voor hindoestaanse vrouwen
ligt het gemiddeld aantal suïcides op het zelfde niveau als voor autochtone
vrouwen2. De verschillen in aantallen tussen
de sexen zijn onder Surinamers groter dan bij allochtonen. Reden voor het
verhoogde suïcidecijfer onder Surinamers zijn psychiatrische, psychologische
en culturele factoren. Verder komen psychische stoornissen waarbij suïcide
aan de orde kan zijn vaker voor bij Surinamers en Antillianen. Een mogelijke
andere oorzaak kan zijn een identiteitscrisis als gevolg van migratie of teleurstelling
over de mogelijkheden in Nederland3.Niet bij alle allochtonen komt een verhoogd suïciderisico voor. Zo
is suïcide onder personen van Turkse of Marokkaanse afkomst lager dan
het West-Europese gemiddelde. Niet duidelijk is waarom onder Marokkaanse en
Turkse mannen geen hoger aantal gemiddeld suïcides voorkomt4.Onder asielzoekers komt suïcide ook vaker voor en het zijn vrijwel
alleen mannen die suïcide plegen.Risicogroepen en risicofactoren voor andere vormen van
suïcidaliteitOok andere vormen van suïcidaliteit zijn sexe gebonden: vrouwen doen
vaker een suïcidepoging en meisjes automutileren zichzelf twee keer vaker
dan jongens5.De risicogroepen voor suïcide en voor andere vormen van suïcidaliteit
zijn verschillend, maar gedeeltelijk is er ook sprake van een overlap tussen
beide risicogroepen.Uit het Beleidsadvies werd duidelijk dat suïcide onder jongeren een
niet veel voorkomend verschijnsel is. Dit ligt anders bij andere vormen van
suïcidaliteit. Onder jongeren in de schoolgaande leeftijd (11–17
jaar) komt niet-dodelijk suïcidaal gedrag relatief veel voor. Jongeren
vertonen vaker niet-dodelijk suïcidaal gedrag dan volwassenen6. Uit onderzoek blijkt dat 11,2 procent van jongeren
in deze leeftijdscategorie suïcidegedachten heeft gehad en dat 6,6 procent
zichzelf automutileerde of een suïcidepoging deed6. Plaatsen we deze percentages in een internationale context dan blijkt
dat Nederland in vergelijking met andere landen het laagste percentage zelfverwondende
jongeren rapporteert5Binnen de groep jongeren en jonge adolescenten zijn er ook subgroepen
te onderscheiden die een hoger risico lopen. In het Beleidsadvies wordt gewezen
op een verhoogde suïcidaliteit bij Turkse jonge vrouwen en bij Surinaamse
vrouwen7. Dit leidt niet tot een hoger suïcidecijfer
in vergelijking met jonge autochtone vrouwen.Bij zowel jongeren als volwassenen hangt suïcidaal gedrag samen met
psychopathologie, psychologische eigenschappen en met negatieve levensgebeurtenissen.Onder volwassenen zijn er ook risicogroepen voor andere vormen van suïcidaliteit
aan te wijzen. Het gaat daarbij om volwassenen die in verschillende
opzichten kwetsbaar zijn, bijvoorbeeld omdat zij een psychische stoornis hebben
of omdat zij weinig sociale steun ervaren. Psychische stoornissen waarbij
suïcide kan voorkomen zijn stemmingsstoornissen, zoals (manische) depressiviteit,
persoonlijkheidsstoornissen of schizofrenie. Kwetsbaarheidsindicatoren blijken
een belangrijke rol te spelen bij het vóórkomen en ontstaan
van suïcidegedachten en suïcidepogingen. Dit geldt vooral voor de
invloed van negatieve levensgebeurtenissen, neuroticisme, jeugdtrauma’s,
gebrek aan sociale steun en gevoel van eenzaamheid1.
In het RIVM rapport worden de volgende groepen genoemd die een verhoogd risico
hebben op andere vormen van suïcidaliteit: lager opgeleiden, werklozen,
alleenstaanden en jongeren in onstabiele levenssituaties2.Personen die eerder een suïcidepoging hebben ondernomen, vormen een
risicogroep voor de verschillende van suïcidaliteit. Van de volwassenen,
die eerder een suïcidepoging hebben ondernomen, doet binnen twee jaar
acht procent nog een suïcidepoging3. Daarnaast
heeft suïcide in de directe omgeving van een gesuïcideerd persoon
ook zijn weerslag op directe naasten. Familieleden van personen die suïcide
gepleegd hebben, hebben een aanzienlijk verhoogd risico op andere vormen van
suïcidaal gedrag. In het hiervoor vermelde RIVM rapport2 is vermeld dat die kans tien maal zo groot is2. BIJLAGE IIHet gevoerde suïcidebeleid in NederlandDe overheid volgt bij het suïcidebeleid in Nederland een decentraal
ontwikkelingsmodel zonder centrale regie vanuit de rijksoverheid. Het beleid
is de laatste twee decennia vooral gericht geweest op het terugdringen van
risicofactoren voor suïcide en andere vormen van suïcidaliteit.
Enerzijds door effectieve preventie en behandelingen van psychische stoornissen
en anderzijds door het voorkomen van risicoverhogende factoren voor suïcide,
zoals het voorkomen van alcoholmisbruik.De laatste jaren neemt de preventie van psychische stoornissen een steeds
belangrijkere plaats in bij het suïcidebeleid, vooral omdat er ook bij
de preventie van psychische stoornissen, steeds meer evidence based interventies
beschikbaar zijn. Het gaat daarbij vooral om preventie gericht op bepaalde
psychische stoornissen, zoals depressie en angststoornissen. In dit verband
wijs ik naar het RIVM rapport Gezond Verstand1,
waarin een overzicht wordt gegeven van effectieve preventieve interventies
van psychische stoornissen.In de Discussienota Suïcidepreventie2
uit 1989 van de toenmalige Minister van Volksgezondheid werd reeds gewezen
op de toegenomen aandacht van de overheid van preventie, in het bijzonder
voor preventie in relatie tot gezondheid.Algemene voorlichtende activiteiten, zoals een landelijke voorlichtingscampagne
ter voorkoming van suïcide (universele preventie), hebben niet plaatsgevonden
de afgelopen jaren. Het ontbreken van evidentie daarvoor en de mogelijkheid
van negatieve bijeffecten, zijn daarvan de reden.De beleidsmaatregelen gericht op behandeling en preventie van psychische
stoornissen worden vooral in de zorg- en hulpverlening uitgevoerd en daarmee
is niet alleen de overheid, maar zijn ook andere partijen, zoals de zorgaanbieders
(behandelaren en hulpverleners), betrokken bij het suïcidebeleid.Uit het Beleidsadvies is duidelijk geworden dat het gemiddeld aantal suïcides
de afgelopen tien jaar is afgenomen in Nederland met uitzondering van mannen
tussen de veertig en zestig jaar. Een belangrijke vraag is waardoor die afname
van het gemiddeld aantal suïcides wordt veroorzaakt. Helaas wordt deze
vraag in het Beleidsadvies niet echt beantwoord. Aangenomen wordt dat het
Nederlandse beleid een positieve bijdrage heeft geleverd aan de daling van
het gemiddeld aantal suïcides. Dit ondersteunt de beleidskeuze van de
overheid voor het decentrale beleidsontwikkelingsmodel waarbij de overheid
heeft ingezet op het terugdringen van risicofactoren voor suïcide en
andere vormen van suïcidaliteit.De suïcidemaatregelen die de afgelopen jaren hebben plaatsgevonden,
beperken zich niet alleen tot de zorgverlening. Onderstaand worden andere
beleidsmaatregelen die – direct of indirect – een bijdrage hebben
geleverd aan het suïcidebeleid, in beeld gebracht.Preventie van depressie en alcoholpreventie en patiëntveiligheidBeleidsmaatregelen die vrij recent door het Ministerie van VWS zijn geïnitieerd,
staan vermeld in de nota «Kiezen voor gezond leven» (2006). In
deze nota heeft de overheid de preventie van depressie en het voorkómen
van alcoholmisbruik tot speerpunten van beleid gemaakt. Het terugdringen van
alcoholmisbruik en preventie van depressie leveren een rechtstreekse bijdrage
aan het suïcidebeleid. Voor de preventie van depressie heeft het Ministerie
van VWS aan het Trimbos instituut de opdracht verleend voor het uitvoeren
van het Partnership Depressie Preventie. In het Partnership Depressie Preventie
werkt een groot aantal partners samen om de bekendheid met depressie te vergroten.
Uitgangspunt is dat depressie goed te behandelen is maar dat
lang niet iedereen die een depressie heeft ook adequate hulp ontvangt. Het
Partnership richt zich daarom op het verbeteren van de vroegsignalering en
preventieve interventies in de zorgketen. Aan het Partnership nemen het Trimbos
instituut en een breed scala aan partijen uit het gemeentebestuur, basis-
en eerstelijnszorg, arbeidsrehabilitatie, zorgverzekeraars en onderzoeksveld,
deel. De doelstellingen van het Partnership Depressie Preventie zijn: het
vergroten van de aandacht voor de preventie van depressie, het verbeteren
van de implementatie van preventieve interventies in de zorgketen en het verhogen
van het bereik van beschikbare preventieve interventies.Door middel van een op te stellen breed gedragen Actieplan zullen de doelstellingen
worden nagestreefd. Het Partnership Depressie Preventie is gestart in 2007
en loopt tot 2009.Op het terrein van alcoholpreventie heeft het Ministerie van VWS de afgelopen
jaren een aantal activiteiten ontplooid die bijdragen aan terugdringen van
overmatig alcoholgebruik, met aandacht voor bijzondere doelgroepen, zoals
jeugd.De activiteiten bestaan uit voorlichting en preventie. Zo wordt er vanuit
het Ministerie van VWS een Lifestijlcampagne Alcohol gevoerd gericht op jongeren; «Drank,
de kater komt later». Eind 2006 is de campagne voor alcohol en opvoeding
gestart; «Voorkom alcoholschade bij uw opgroeiende kind». De campagne
heeft zowel een landelijk (massamediaal) deel als een regionaal onderdeel.
In 2007 zijn in het hele land ouderavonden georganiseerd om de ouders bewust
te maken van de risico’s bij alcoholgebruik door jongeren. De Minister
voor Jeugd en Gezin zet deze campagne de komende jaren voort.Daarnaast is patiëntveiligheid een zorgbreed speerpunt van het Ministerie
van VWS.De preventie van suïcide kan worden gezien als en onderdeel van patiëntveiligheid,
ook al spelen hierbij andere factoren een rol dan bij vermijdbare incidenten
bij medisch handelen.KennisontwikkelingEen andere beleidsmaatregel die het Ministerie van VWS heeft genomen,
is het verzamelen van gegevens over psychische stoornissen, inclusief gegevens
over andere vormen van suïcidaliteit door middel van het bevolkingsonderzoek
Nemesis I dat medio jaren negentig heeft plaatsgevonden. Dit bevolkingsonderzoek
bevat relevante gegevens over het vóórkomen van psychische stoornissen
en van verschillende vormen van suïcidaliteit. Het Ministerie van VWS
heeft aan het Trimbos instituut de opdracht verleend om Nemesis II te doen
uitvoeren. Begin dit jaar is een vervolgonderzoek gestart naar de psychische
gezondheid onder de Nederlandse bevolking onder de 18 tot 65 jarigen. Hierdoor
wordt het mogelijk om de komende jaren meer gegevens beschikbaar te krijgen
over het doen van suïcidepogingen of het hebben van suïcidegedachten
onder de Nederlandse bevolking.Effectievere hulpverlening in de curatieve zorgVervolgens kan worden gewezen op de beleidsmaatregelen die uitgevoerd
worden in de curatieve zorg. Deze maatregelen worden in het RIVM themarapport
Letselpreventie (in druk) aangeduid als «zorggerelateerde» maatregelen.
Multidisciplinaire ggz-richtlijnen kunnen worden aangemerkt als zorggerelateerde
maatregelen. Voor de ggz zijn de afgelopen jaren door betrokken veldpartijen
voor nagenoeg alle belangrijke psychische stoornissen multidisciplinaire ggz-richtlijnen
gemaakt. Er zijn multidisciplinaire ggz-richtlijnen voor onder meer depressie,
voor schizofrenie en voor persoonlijkheidsstoornissen1. Deze richtlijnen bevatten effectieve behandelingen
waardoor patiënten met deze stoornissen goed behandeld kunnen worden.
Daardoor dragen deze multidisciplinaire ggz-richtlijnen indirect bij aan het
suïcidebeleid. Het Ministerie van VWS heeft de financiële en organisatorische
randvoorwaarden gecreeërd voor het ontwikkelen van multidisciplinaire
richtlijnen in de ggz.Verder is de beschikbaarheid van gespecialiseerde hulp in crisissituaties,
het zogeheten «bed op recept» een maatregel die een bijdrage levert
aan het suïcidebeleid. Ook deze maatregel is zorggerelateerd.In de verslavingszorg is in het selectieve preventieaanbod, in het ambulante
en klinische behandelaanbod van verslavingsproblemen, specifiek aanbod voor
jongeren opgezet.Meerdere vormen van zorgaanbodAndere belangrijke voornamelijk zorggerelateerde maatregelen zijn het
laagdrempelige aanbod van telefonische hulpdiensten voor mensen met (acuut)
suïcidaal gedrag en lotgenotencontact. Deze hulp wordt onder andere aangeboden
door de Stichting Ex6 en Stichting Pandora. Mensen met suïcidale klachten
en ook familieleden en nabestaanden kunnen zich via telefoon of internet tot
deze organisaties wenden.Daarnaast is met name voor de preventie van psychische stoornissen en
alcoholverslaving, de laatste jaren het aanbod van interventies via internet
enorm gegroeid. Dit blijkt ook uit de studie van het Trimbos instituut die
in opdracht van het Ministerie van VWS heeft plaatsgevonden2. Vooral voor de preventie van depressie en voor alcoholafhankelijkheid
zijn tientallen internet interventies beschikbaar. Van dit aanbod, dat ook
wel aangeduid wordt met «e-mental health», wordt in de praktijk
veelal anoniem gebruik gemaakt.Voor de financiering van anoniem gebruik van e-mental health heeft het
lid Van Velzen (SP) een motie ingediend, die is aangenomen door de Tweede
Kamer (Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 24 077, nr. 205).
Over de uitvoering van deze motie wordt u separaat geïnformeerd.In al deze zorggerelateerde maatregelen spelen behandelaren en hulpverleners
een belangrijke rol: immers zij zijn degenen die de multidisciplinaire richtlijnen
ook daadwerkelijk moeten toepassen, ervoor moeten zorgen dat de suïcidale
persoon een «bed op recept» krijgt of de suïcidale persoon
aan de telefoon of achter de computer zo goed mogelijk wordt geholpen.Niet-zorggerelateerde maatregelenNaast zorggerelateerde maatregelen zijn er ook maatregelen buiten de zorg
genomen die een bijdrage leveren aan het suïcidebeleid. Voorbeelden daarvan
zijn wettelijke maatregelen op het terrein van bestrijdingsmiddelen, de Geneesmiddelenwet
en de Vuurwapenwet die bijdragen aan het suïcidebeleid. Bij deze maatregelen
is vooral de overheid de initiërende en verantwoordelijke partij: de
overheid voorziet in regelgeving. Op grond van bijvoorbeeld de nieuwe Geneesmiddelenwet
zijn geneesmiddelen die bij grote inname de gezondheid kunnen schaden, alleen
nog op recept verkrijgbaar en dus niet via de vrije verkoop.Andere niet-zorggerelateerde maatregelen zijn de omheining van hoge gebouwen,
het plaatsen van hekken rond het spoor en terughoudende berichtgeving in de
media bij suïcide. Bij deze maatregelen hebben vooral andere organisaties
dan de overheid een belangrijke rol gespeeld. De NS en ProRail hebben de verantwoordelijkheid
genomen om het aantal suïcides op het spoor verder terug te dringen.
De NS en ProRail zijn samen met de Ivonne van de Venstichting een project
gestart om dit doel te verwezenlijken3. De Ivonne
van de Venstichting heeft een mediarichtlijn opgesteld in 2005 om de media
aandacht bij suïcides beperkt te houden. Alhoewel niet onomstotelijk
vaststaat dat publiciteit bij suïcides anderen kan aanzetten tot suïcide,
zijn er toch aanwijzigen dat dit mensen die wanhopig zijn over de streep kan
trekken om suïcide te plegen. Over het algemeen blijkt de media zich
aan deze media-richtlijn te houden1.De omheiningen van hoge gebouwen of het afsluiten van de toegang naar
het dak van hoge gebouwen, vinden voornamelijk plaats in de bouw.Toezicht door de inspectie voor de gezondheidszorgOok vanuit de inspectie voor de gezondheidszorg wordt een belangrijke
bijdrage geleverd aan het suïcidebeleid. Sinds vele jaren ontvangt de
inspectie voor de gezondheidszorg suïcidemeldingen vanuit voornamelijk
ggz-instellingen, maar ook uit andere sectoren, zoals de gehandicaptenzorg
en uit algemene ziekenhuizen. Jaarlijks bedraagt het totale aantal suïcidemeldingen
bij de inspectie ongeveer zeshonderd. Dit aantal is de laatste jaren redelijk
stabiel. Per 1 maart 2007 is voor het melden van suïcides aan de
inspectie een format beschikbaar dat via de website van de inspectie kan worden
gedownload. Dit format bevat onder meer de items «risicotaxatie»
en «interne evaluatie». Door deze items expliciet te benoemen
en te omschrijven zijn de meldingen beter en efficiënter toetsbaar. Alle
ggz-instellingen maken inmiddels gebruik van dit format en geven aan de meerwaarde
hiervan te zien. Gegevens over de uitkomst van de interne evaluatie is een
belangrijk onderdeel van de melding, omdat de instelling verbeteringen in
de zorg dient aan te brengen, als dat noodzakelijk blijkt uit de interne evaluatie.Verder heeft de inspectie in de jaargesprekken met ggz-instellingen die
eind 2007/begin 2008 zijn gehouden uitvoerig aandacht besteed aan het suïcidebeleid
van ggz-instellingen. Binnen diverse ggz-instellingen zijn initiatieven ontwikkeld
om beleidsnota’s voor de instelling op te stellen of suïcidecommissies
op te richten. De resultaten daarvan zullen naar verwachting medio 2008 bekend
zijn.Op dit moment vindt een promotie onderzoek plaats in opdracht van de inspectie
voor de gezondheidszorg om de meldingsprocedure bij suïcides te verbeteren.
De resultaten van dit onderzoek worden naar verwachting eind 2009 verwacht.«Suïcide» maakt onderdeel uit van de Basisset prestatie-indicatoren
geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg en geldt als indicator voor
ggz-instellingen. De indicator «suïcide» moet worden doorontwikkeld.
Hiertoe stelt de Projectgroep Prestatie-indicatoren ggz een expertgroep samen
die nader advies zal uitbrengen. De hernieuwde indicator «suïcidepreventie»
zal in de Basisset Prestatie-indicatoren ggz en verslavingszorg worden opgenomen
in de bijgestelde verzie voor het verslagjaar 2009. BIJLAGE IIIHet Activiteitenplan van het BeleidsadviesIn het Beleidsadvies wordt in aanbeveling 1 aanbevolen om een Activiteitenplan
op te stellen dat een zestal doelstellingen1
bevat en die gericht zijn op uiteenlopende onderwerpen. In het navolgende
geef ik een reactie op deze zes doelstellingen.Met betrekking tot doelstelling 1 (het bevorderen van de psychische gezondheid
van kwetsbare groepen) merk ik op dat er ook vanuit het Ministerie van VWS
inmiddels al veel activiteiten op het terrein van de openbare geestelijke
gezondheidszorg plaatsvinden die bijdragen aan de bevordering van de psychische
gezondheid van kwetsbare groepen. Vanuit het Ministerie van VWS is het beleid
gericht op het voorkomen van alcoholmisbruik en de preventie van depressie.
Deze onderwerpen heeft het Ministerie van VWS als speerpunten van beleid aangemerkt.
In dit verband verwijs ik naar de Beleidsagenda 2008 van het Ministerie van
VWS2 en de Preventienota Kiezen voor gezond leven
(2006). Wel kan het bereik van de beschikbare preventieve interventies verder
verbeterd worden. Door onder andere initiatieven als het Partnership Depressie
Preventie en de toename in het gebruik van internet interventies, verwacht
ik dat het bereik van preventieve interventies– en daarmee de bevordering
van de psychische gezondheid van kwetsbare groepen – verder zal verbeteren.Het Partnership Depressie Preventie is een samenwerkingsverband, waarin
een groot aantal partners samenwerken om de bekendheid met depressie te vergroten.
Het Ministerie van VWS heeft aan het Trimbos instituut de opdracht verleend
voor het uitvoeren van het Partnership Depressie Preventie. Ook zullen de
gegevens uit de Basisset indicatoren openbare gezondheidszorg (OGZ) naar verwachting
meer inzicht geven in het bereik van preventieve interventies. Met ingang
van 2008 zijn GGD’en en Jeugdgezondheidszorginstellingen verplicht de
gegevens ten behoeve van de Basisset indicatoren openbare gezondheidszorg
aan te leveren. Deze basisset bevat gegevens over het bereik van preventieve
interventies. In het standpunt op aanbeveling 6 ga ik nader in op de Basisset
indicatoren openbare gezondheidszorg. Voor andere aanvullende maatregelen
voor de bevordering van de psychische gezondheid van kwetsbare groepen, vanuit
de rijksoverheid, is op dit moment dan ook geen aanleiding.Doelstelling 2 (verbeteringen in de zorg) wordt verder geconcretiseerd
in aanbevelingen 2, 3, 4 en 7 van het Beleidsadvies. In mijn standpunt op
deze aanbevelingen onderschrijf ik de voorgestelde verbeteringen in de zorg.
Daarvoor zal ik in overleg treden met de betreffende koepelorganisaties en
veldpartijen om deze verbeteringen te realiseren.Voor de uitvoering van doelstelling 3 (beperking van de verkrijgbaarheid
en bereikbaarheid van middelen) en doelstelling 4 (beïnvloeding van de
publieke opinie door berichtgeving in de media) zal ik geen aanvullende overheidsmaatregelen
treffen. Ik ben van mening dat de verkrijgbaarheid van middelen (daarmee doel
ik op geneesmiddelen die bij grote inname een ernstig gevaar voor gezondheid
kunnen opleveren) in voldoende mate in wetgeving gereguleerd is. In dit verband
verwijs ik naar de nieuwe Geneesmiddelenwet. Voor aanvullende maatregelen
zie ik op dit moment onvoldoende redenen. Voor de berichtgeving in de media
over suïcide heeft de Ivonne van de Venstichting een mediarichtlijn opgesteld.
Naar mijn mening levert de berichtgeving in de media in de praktijk geen problemen
op. In het RIVM themarapport3 wordt overigens
ook geconstateerd dat deze richtlijn in de praktijk door de media wordt nageleefd. Doelstelling 5 (onderzoek) komt terug in aanbeveling 8 en doelstelling
6 (verbetering van monitoring en registratie) wordt uitgewerkt in aanbeveling
6 van het Beleidsadvies.In mijn standpunt op aanbeveling 8 geef ik aan dat ik in overleg met ZONMw
zal bezien in hoeverre onderzoeksvragen betreffende suïcidaliteit meegenomen
kunnen worden in andere bestaande onderzoeksprogramma’s bijvoorbeeld
het Derde Preventie Programma en in het Programma Geestkracht.Uit mijn standpunt op aanbeveling 6 volgt dat onderzoek naar suïcidepogingen
als prestatie-indicator voor de ggz en verslavingszorg, inmiddels heeft plaatsgevonden.
Dit geldt niet voor het onderzoek naar de meerwaarde van suïcidepogingen
als indicator voor de openbare gezondheidszorg. Daartoe zal ik een verzoek
indienen bij de Stuurgroep Indicatoren Maatschappelijke verantwoording OGZ.Samenvattend: Aan een aantal doelstellingen van een Activiteitenplan,
zoals voorgesteld in het Beleidsadvies, wordt op dit moment al uitvoering
gegeven of ben ik voornemens dit te doen. Ik verwijs hiervoor naar mijn reactie
op de andere aanbevelingen van het Beleidsadvies.XNoot1Europese Commissie, Groenboek, De geestelijke gezondheid van de bevolking
verbeteren d.d. 14 oktober 2005 (2005).XNoot2Gezondheidsraad, Advies inzake suïcide, 17 december 1986.XNoot3In 2005 zijn er 1572 personen door suïcide om het leven gekomen en
in de periodes van 1995 tot 1999 en van 2000 tot 2004 waren deze aantallen
respectievelijk 1539 en 1507. Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit,
pag. 196, tabel 3.8. Dit aantal is exclusief euthanasiegevallen.XNoot4Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 80, figuur 2.XNoot5Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 19.XNoot6Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 92.XNoot7Trimbos, suïcidaliteit in de algemene bevolking: gedachten en pogingen,
2006.XNoot1Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 92.XNoot2Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 19 en 93.XNoot3Zie Bijlage I van het standpunt.XNoot1RIVM themarapport Let op letsels (in druk).XNoot1Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 43: Doelstelling
1: het bevorderen van de psychische gezondheid van kwetsbare groepen; Doelstelling
2: verbeteringen van de zorg; Doelstelling 3: beperkingen van de verkrijgbaarheid
en bereikbaarheid van middelen; Doelstelling 4: beïnvloeding van de publieke
opinie door berichtgeving in de media; Doelstelling 5: onderzoek; Doelstelling
6: verbetering van monitoring en registratie.XNoot1Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 43.XNoot1Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 46.XNoot1Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 133 en 134.XNoot1Deze middelen bedragen: voor 2006 € 300 000,–, voor
2007 € 4 425 000,–, voor 2008 € 3 900 000,–
en voor 2009 € 3 750 000,–.XNoot2Prestatie-indicatoren geestelijke gezondheidszorg en verslavingszorg Basisset
2007–2008, december 2007.XNoot1Indicatoren openbare gezondheidszorg Basisset 2007, april 2007.XNoot1Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 151.XNoot2RIVM themarapport Let op letsels (in druk).XNoot1Gezondheidsraad, Advies inzake suïcide, 17 december 1986.XNoot2In 2005 zijn er 1572 personen door suïcide om het leven gekomen en
in de periodes van 1995 tot 1999 en van 2000 tot 2004 waren deze aantallen
respectievelijk 1539 en 1507. Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit,
pag. 192, tabel 3.4.XNoot3Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 18.XNoot4RIVM, Gezond verstand (2006), RIVM, Evidence-based preventie van psychische
stoornissen.XNoot5Bron Eurostat, Statistische Database van de Europese Unie.XNoot6De kwaliteit van online suïcidepreventie in Nederland en Vlaanderen,
Van Ballegooijen, 2007.XNoot1Kerkhof e.a., 2007.XNoot2Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 156.XNoot3Trimbos, suïcidaliteit in de algemene bevolking: gedachten en pogingen,
2006.XNoot4Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 95.XNoot5Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 20.XNoot1Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 18.XNoot2Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 88.XNoot3Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 87 en 88.XNoot4Zelfdoding in Nederland, Een statistisch overzicht, Joop Garssen en Jan
Hoogenboezem, Bevolkingstrends, 4e kwartaal 2007.XNoot5Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 92.XNoot6Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 19.XNoot7Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 19 en 93.XNoot1Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 21.XNoot2RIVM themarapport Let op letsels (in druk).XNoot3Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 18.XNoot1RIVM, Gezond verstand (2006), RIVM, Evidence-based preventie van psychische
stoornissen.XNoot2Discussienota Suïcidepreventie, Ministerie van Welzijn, Volksgezondheid
en Cultuur, april 1989.XNoot1De multidisciplinaire richtlijn persoonlijkheidsstoornissen verschijnt
naar verwachting in 2008.XNoot2Trimbos, High Tech, High Touch Trust, 2007.XNoot3RIVM themarapport Let op letsels (in druk).XNoot1RIVM themarapport Let op letsels (in druk).XNoot1Beleidsadvies Verminderen van suïcidaliteit, pag. 43.XNoot2Ministerie van VWS, Beleidsagenda 2008, zorg voor de toekomst.XNoot3RIVM themarapport Let op letsels (in druk). 
 
 Naar boven

 

Directe linkKopieer de link naar uw clipboard 

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-22894-172.html

Sluit modaal

 

Disclaimer
De hier aangeboden pdf-bestanden van het Staatsblad, Staatscourant, Tractatenblad, provinciaal blad, gemeenteblad, waterschapsblad en blad gemeenschappelijke regeling vormen de formele bekendmakingen in de zin van de Bekendmakingswet en de Rijkswet goedkeuring en bekendmaking verdragen voor zover ze na 1 juli 2009 zijn uitgegeven. Voor pdf-publicaties van vóór deze datum geldt dat alleen de in papieren vorm uitgegeven bladen formele status hebben; de hier aangeboden elektronische versies daarvan worden bij wijze van service aangeboden.

 

Over deze website
Contact
English
Help
Zoeken

Informatie hergebruiken
Privacy en cookies
Toegankelijkheid
Sitemap
Kwetsbaarheid melden

Open data
Linked Data Overheid
PUC Open Data

MijnOverheid.nl
Rijksoverheid.nl
Ondernemersplein.nl
Werkenbijdeoverheid.nl