Wijziging van het Wetboek van Strafvordering in verband met een hervorming van de regeling betreffende herziening ten voordele van de gewezen verdachte (Wet hervorming herziening ten voordele); Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk Memorie van toelichting
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST134319
 2008-2009
 
 32 045
 Wijziging van het Wetboek van Strafvordering in verband met een hervorming
van de regeling betreffende herziening ten voordele van de gewezen verdachte
(Wet hervorming herziening ten voordele)
 
 
 
 
 Nr. 
 3
 MEMORIE VAN TOELICHTING
 Inhoudsopgave
 I. ALGEMEEN
 
 1. Inleiding
 2. Hoofdlijnen van de voorgestelde regeling
 2.1. Samenvatting van de voorstellen
 2.2. Algemene uitgangspunten
 3. De huidige herzieningsregeling ter discussie
 3.1. Schets van het geldende recht
 3.2. Knelpunten
 4. Gronden waarop herziening ten voordele mogelijk is
 4.1. Het novum
 4.2. Andere herzieningsgronden overbodig?
 4.3. Geslaagde klacht bij het EHRM
 5. Welk orgaan dient het herzieningsverzoek te beoordelen?
 6. De mogelijkheden van feitelijk onderzoek
 6.1. De beperkte mogelijkheden in het geldende recht
 6.2. Naar een uitbreiding van de onderzoeksmogelijkheden
 6.3. De huidige Commissie Evaluatie Afgesloten Strafzaken (CEAS) geen
definitieve oplossing
 6.4. Instelling van een Criminal Cases Review Commission (CCRC) naar Engels
model niet wenselijk
 6.5. Het nader feitelijk onderzoek
 6.6. Eisen te stellen aan een verzoek tot nader onderzoek
 7. De termijn waarbinnen het herzieningsverzoek dient te zijn ingediend
 8. De beslissingsruimte van de feitenrechter na een verwijzing
 9. De positie van slachtoffers en nabestaanden
 10. Het bewaren van gegevens en voorwerpen
 11. Financiële paragraaf
 
 II. ARTIKELSGEWIJS
 I. ALGEMEEN
 1. Inleiding
 De strafvorderlijke herzieningsprocedure wordt wel beschouwd als de noodremprocedure
van ons rechtssysteem. Dit buitengewone rechtsmiddel maakt namelijk een correctie
mogelijk van onjuiste rechterlijke uitspraken in afgesloten strafzaken. Hoewel
er geen signalen zijn dat onjuiste uitspraken op grote schaal voorkomen, bestaat
er wel een breed gedeelde behoefte aan een aanpassing van de herzieningsregeling.
Zo is er onder meer kritiek op de hoge eisen waaraan het herzieningsverzoek
moet voldoen, wil het voor gegrondverklaring in aanmerking komen. Mede naar
aanleiding van de rechterlijke dwaling in de Schiedammer parkmoordzaak is
er vanuit de Tweede Kamer op aangedrongen de drempel voor herziening te verlagen
en de mogelijkheden tot correctie van achteraf onjuist gebleken uitspraken
te verbeteren. Dit wetsvoorstel voorziet daarin.
 
 De discussie over de herziening heeft een nieuwe impuls gekregen door
de instelling van de Commissie Evaluatie Afgesloten Strafzaken (CEAS) naar
aanleiding van de gerechtelijke dwaling in de Schiedammer moordzaak. Deze
commissie heeft tot taak «na te gaan of zich in de opsporing van strafbare
feiten en/of in de behandeling van daaruit voortgekomen strafzaken ernstige
manco’s hebben voorgedaan die een evenwichtige beoordeling van de feiten
door de rechter in de weg hebben gestaan». De commissie is op 1 april
2006 met haar werkzaamheden begonnen. Tot nu toe zijn er in totaal drie zaken
nader onderzocht door de commissie: de zaak tegen de verpleegster Lucia de
B., de Enschedese ontuchtzaak en de strafzaak tegen de bejaardenverzorgster
Ina P. In het verslag over het jaar 2007 signaleert de CEAS onder meer dat
de uitvoering van het nader onderzoek in het kader van de evaluatie van een
strafzaak tijdrovend en moeilijk is. Er moet namelijk in belangrijke mate
gebruik worden gemaakt van materiaal dat niet in het zaaksdossier is aan te
treffen. Bovendien moeten personen worden gehoord die zich in hun professionele
integriteit bedreigd kunnen voelen. Volgens de CEAS is daarom een nadere regeling
van de onderzoeksbevoegdheden op zijn plaats. Ook uit de evaluatie van de
CEAS kwam naar voren dat het niet kunnen inzetten van bepaalde bevoegdheden
als een gemis werd ervaren. Dit wetsvoorstel komt hieraan tegemoet door nadere
voorzieningen te treffen voor nader feitelijk onderzoek in verband met de
herziening ten voordele van een gewezen verdachte.
 
 Het oorspronkelijke wetsvoorstel zoals dat aan de Raad van State is voorgelegd,
is op advies van de Raad gesplitst in een wetsvoorstel betreffende herziening
ten voordele en een wetsvoorstel betreffende herziening ten nadele. Het voorliggende
wetsvoorstel betreft dus een hervorming van de bestaande regeling van herziening
ten voordele, het andere wetsvoorstel de herziening ten nadele. Een gezamenlijke
behandeling van beide wetsvoorstellen verdient de voorkeur. Weliswaar is herziening
ten nadele van een andere orde dan herziening ten voordele, en bevatten de
regelingen van beide herzieningsvormen in de beide wetsvoorstellen inhoudelijke
en procedurele verschillen, maar dat neemt niet weg dat de regeling van de
herziening ten nadele, als voorzien in het desbetreffende wetsvoorstel, voortbouwt
op de regeling van herziening ten voordele, zoals deze in het voorliggende
wetsvoorstel wordt hervormd.
 
 Over het concept van het oorspronkelijke wetsvoorstel zijn adviezen ontvangen van de voormalige president van en de procureur-generaal
bij de Hoge Raad, van de Raad voor de rechtspraak, de Nederlandse Vereniging
voor Rechtspraak, het College van procureurs-generaal, de Nederlandse
Orde van Advocaten, het College bescherming persoonsgegevens en van de hoogleraren
Crombag, Van Koppen, en Wagenaar. Het gaat om waardevolle adviezen waarin
het wetsvoorstel op een gedegen wijze van commentaar is voorzien. De Nederlandse
Vereniging voor Rechtspraak onderschrijft in het algemeen de uitgangspunten
van de voorgestelde verruiming van de regeling betreffende herziening ten
voordele. De Raad voor de rechtspraak geeft in zijn advies aan zich goed te
kunnen vinden in de gekozen procedures en overige gedane keuzes, die naar
zijn oordeel in de memorie van toelichting goed worden onderbouwd. De voormalige
president van en de procureur-generaal bij de Hoge Raad waarderen het dat
de bestaande, al meer dan een eeuw oude herzieningsregeling tegen het licht
wordt gehouden. Zij onderschrijven in algemene zin dat dit wetsvoorstel –
door de mogelijkheden van onderzoek te verruimen – voorziet in een thans
bestaande leemte in de rechtsbescherming van de gewezen verdachte. Het College
van procureurs-generaal geeft in zijn advies aan verheugd te zijn dat een
aantal knelpunten in de bestaande herzieningsregeling worden opgelost en meent
dat er terecht voor is gekozen de bestaande herzieningsregeling te verbeteren.
De Nederlandse Orde van Advocaten juicht de beoogde verruiming van het novumbegrip,
waaronder hieronder meer, toe. De heren Crombag, Van Koppen en Wagenaar bepleiten
invoering van een revisieraad. In de andere adviezen wordt de keuze van dit
wetsvoorstel om de Hoge Raad de herzieningsaanvraag te laten beoordelen, onderschreven.
 De adviezen hebben geleid tot een aantal aanpassingen in het wetsvoorstel
en in de memorie van toelichting. Op de adviezen zal – waar nodig uitgebreid –
worden ingegaan op die plaatsen in deze memorie van toelichting waar de onderdelen
waarover is geadviseerd worden belicht.
 De Raad van Hoofdcommissarissen en het Korpsbeheerdersberaad hebben aangegeven
af te zien van de mogelijkheid om over het (oorspronkelijke) wetsvoorstel
te adviseren, omdat het wetsvoorstel «geen beheersmatige consequenties
bevat».
 
 Voor zover niet uitdrukkelijk anders is vermeld, hebben alle genoemde
artikelen betrekking op het Wetboek van Strafvordering.
 2. Hoofdlijnen van de voorgestelde regeling
 2.1. Samenvatting van de voorstellen
 Het wetsvoorstel beoogt de rechtsbescherming van burgers die ten onrechte
zijn veroordeeld te verbeteren door een modernisering van de herzieningsregeling.
Het wetsvoorstel beoogt daarmee structurele oplossingen te bieden, die de
instelling van ad-hoc-commissies zoals de CEAS overbodig maakt. De voorstellen
houden in hoofdlijnen het volgende in:
 
 • De bestaande herzieningsgrond betreffende het novum wordt bijgesteld
om beter rekening te kunnen houden met nieuwe forensische expertise (paragraaf 4).
 
 • De mogelijkheid van herziening op grond van een gebleken schending
van het EVRM wordt enigszins verruimd naar aanleiding van kanttekeningen die
in vakliteratuur bij de bestaande herzieningsregeling op dit punt zijn gemaakt
(paragraaf 4).
 
 • De Hoge Raad blijft herzieningsrechter. De bestaande herzieningsprocedure
wordt aangepast om beter feitelijk onderzoek mogelijk te maken, waarbij ook
de inbreng van deskundigen kan worden benut. Indien het om ernstige misdrijven
gaat kan een gewezen verdachte, naar in dit wetsvoorstel wordt voorgesteld,
ter voorbereiding van zijn herzieningsaanvraag bij de procureur-generaal bij
de Hoge Raad een verzoek indienen tot een nader feitelijk onderzoek.
De procureur-generaal zal dit verzoek in beginsel toewijzen (paragraaf 6).
 
 • Voorafgaand aan een beslissing over het verzoek tot een nader feitelijk
onderzoek kan de procureur-generaal dit verzoek voorleggen aan een commissie,
vergelijkbaar met de toegangscommissie van de huidige CEAS. In die commissie
kunnen ook deskundigen worden benoemd. Tenzij het verzoek tot nader onderzoek
niet-ontvankelijk of kennelijk ongegrond is, is de procureur-generaal verplicht
advies in te winnen van de commissie indien de verzoeker is veroordeeld tot
een gevangenisstraf van tien jaar of meer (paragraaf 6).
 
 • Bij de uitvoering van het nader feitelijk onderzoek kan de procureur-generaal
bij de Hoge Raad zich laten bijstaan door een onderzoeksteam. Indien nodig
kan dit team worden aangevuld met externe deskundigen en/of leden van het
Openbaar Ministerie. Bovendien krijgt de procureur-generaal de bevoegdheid
een gerechtelijk vooronderzoek te doen openen (paragraaf 6).
 
 • Samengevat kan de procureur-generaal op verzoek van een gewezen
verdachte al voordat er een herzieningsaanvraag is ingediend, een diepgravend
feitenonderzoek verrichten waarbij betrokken kunnen worden:
 a. een commissie die kan adviseren over de noodzaak van een nader onderzoek
en de vraagstelling van een dergelijk onderzoek;
 b. een onderzoeksteam dat feitelijk het nader onderzoek in opdracht van
de procureur-generaal uitvoert en/of
 c. een rechter-commissaris (paragraaf 6).
 
 • Denkbaar is dat de voorgestelde regeling een aanzuigende werking
zal hebben omdat de herzieningsgronden enigszins worden verruimd en de mogelijkheden
van feitelijk onderzoek in verband met een (toekomstige) herzieningsaanvraag
worden vergroot. Voorkomen moet worden dat dit leidt tot een te grote belasting
van (het parket van) de Hoge Raad. De voorstellen voorzien daarom in een verplichte
procesvertegenwoordiging om een toestroom van lichtvaardige herzieningsaanvragen
en verzoeken tot nader onderzoek te voorkomen (paragraaf 6).
 
 • Enkele bijzondere procesbepalingen worden aangepast. Zo is in het
geldende recht de beslissingsruimte van het gerechtshof beperkt, wanneer de
Hoge Raad een herzieningsaanvraag gegrond acht en de zaak voor een hernieuwde
behandeling naar dit gerechtshof verwijst. In de voorgestelde regeling krijgt
het gerechtshof meer armslag. Dit is vooral van belang in verband met de straftoemeting.
Wel wordt de regel dat bij een herziening ten voordele geen straf mag worden
opgelegd die de bij het vernietigde arrest of vonnis opgelegde straf te boven
gaat, gehandhaafd (paragraaf 8).
 
 • Het wetsvoorstel bevat specifieke voorzieningen voor slachtoffers,
indien de herziening leidt tot een vrijspraak. Dit ter voorkoming van de ongewenste
situatie dat het slachtoffer reeds betaalde schadevergoedingen moet terugbetalen
aan degene die aanvankelijk was veroordeeld. Daarom geldt als hoofdregel dat
niet het slachtoffer, maar de Staat de schadevergoedingen aan de ten onrechte
veroordeelde dient terug te betalen. Dit ligt anders wanneer de rechterlijke
dwaling te wijten is aan het gedrag van het slachtoffer (paragraaf 9).
 
 • Het slachtoffer krijgt bovendien recht op informatie over de strafzaak
(paragraaf 9).
 2.2. Algemene uitgangspunten
 Bij het opstellen van de regeling zijn verschillende belangen tegen elkaar
afgewogen. Aan de ene kant heeft de samenleving er als geheel belang bij dat
er adequate mogelijkheden bestaan aperte onjuistheden waardoor de beslissing
van een strafrechter onhoudbaar wordt, te niet te doen. Zoals bij de totstandkoming
van de huidige herzieningsregeling in 1899 werd gesteld: «Het Staatsbelang
eischt niet alleen dat er rechtszekerheid bestaat,
maar ook dat er zekerheid van recht, niet van onrecht bestaan zal.»
Aan de andere kant dient te worden voorkomen dat het gezag van een onherroepelijke
rechterlijke uitspraak te veel wordt aangetast. De belangen van de rechtszekerheid
en doelmatigheid brengen met zich dat op een gegeven moment een strafvorderlijke
procedure als beëindigd dient te worden beschouwd (het adagium: «lites
finiri oportet»). Dit is een reden om de herzieningsprocedure te beperken
tot uitzonderlijke gevallen. Het vertrouwen in de strafrechtspraak is gediend
met een goede balans tussen deze twee belangen. Welk vertrouwen geniet immers
de strafrechtspraak als een veroordeling onaantastbaar blijft doordat geen
nader onderzoek plaatsvindt naar aanwijzingen dat de zittingsrechter relevante
informatie niet tot zijn beschikking heeft gehad en mogelijk tot een andere
uitspraak zou zijn gekomen als dit wel het geval was? Ook het omgekeerde geldt.
Welk vertrouwen geniet de strafrechtspraak als elke onherroepelijke veroordeling
al snel aantastbaar blijkt? Hierbij dient te worden bedacht dat het strafprocesrecht
nog andere «veiligheidskleppen» kent dan de herziening, zoals
de gratie. Doel van het wetsvoorstel is om te voorzien in een correctiemogelijkheid
voor die gevallen, waarin andere strafvorderlijke voorzieningen geen adequate
oplossing bieden.
 
 Overigens is het streven er uiteraard op gericht om onjuiste uitspraken
zo veel mogelijk te voorkomen door een goede opsporing, vervolging en berechting.
In verband hiermee zijn verschillende verbeterprogramma’s door het Openbaar
Ministerie en de zittende magistratuur in gang gezet, waaronder het programma «versterking
van opsporing en vervolging» dat is ontwikkeld naar aanleiding van het
evaluatierapport betreffende de Schiedammer parkmoord, en het project ter
verbetering van de motivering van (straf)vonnissen. Onjuiste veroordelingen
kunnen echter nooit helemaal worden uitgesloten, reden waarom een adequate
herzieningsprocedure onmisbaar is.
 3. De huidige herzieningsregeling ter discussie
 3.1. Schets van het geldende recht
 De hoofdlijnen van de huidige herzieningsregeling zijn als volgt. In het
algemeen kan een herzieningsaanvraag alleen worden gedaan door de veroordeelde,
de raadsman van de veroordeelde, en de procureur-generaal bij de Hoge Raad.
Is de veroordeelde inmiddels overleden, dan kunnen de in artikel 479 genoemde
nabestaanden een herziening aanvragen.
 
 Op dit moment is alleen een herziening ten voordele mogelijk, (nog) niet
ten nadele. De Hoge Raad oordeelt over de herzieningsaanvraag en toetst daarbij
of er sprake is van een grond voor herziening. Er zijn drie herzieningsgronden
(zie het huidige artikel 457). De eerste is dat er tegenstrijdige vonnissen
of arresten zijn gewezen (eerste lid, onder 1°), de tweede is dat er sprake
is van een novum (een nieuw feit dat de rechter destijds niet bekend was,
zie het eerste lid, onder 2°) en de derde is een geslaagde klacht bij
het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (eerste lid, onder 3°).
 
 De eerste herzieningsgrond (ook wel het conflict van rechtspraak genoemd)
doet zich niet vaak voor. Een voorbeeld is het arrest van de Hoge Raad van
11 januari 2005, LJN AR3663. In deze zaak was verdachte X door het Gerechtshof
Arnhem veroordeeld wegens poging tot doodslag omdat hij iemand met een mes
in diens buik zou hebben gestoken. Vier jaar later werd verdachte Y voor dezelfde
poging tot doodslag veroordeeld door het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch.
In het Arnhemse arrest werd ervan uitgegaan dat X had gestoken. Het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch
kwam echter tot de conclusie dat Y de werkelijke dader was. Door toedoen van
Y was X ten onrechte veroordeeld. De Hoge Raad vernietigde de beide arresten
die al onherroepelijk waren, en verwees de zaken naar het Gerechtshof Leeuwarden.
Dat gerechtshof moest de beide zaken opnieuw behandelen.
 
 De tweede herzieningsgrond, het novum, komt in de praktijk meer voor.
Van een novum kan bijvoorbeeld sprake zijn wanneer een persoonsverwisseling
wordt geconstateerd. Zo kan uit een proces-verbaal van de politie blijken
dat de dader zich heeft uitgegeven voor een ander waardoor de verkeerde persoon
is veroordeeld. Ook komt het voor dat iemand ten onrechte is veroordeeld wegens
onverzekerd rijden. Blijkt uit een brief van een verzekeringsmaatschappij
dat de veroordeelde wél verzekerd was, dan kan dit een novum opleveren.
 
 De derde herzieningsgrond, betreffende geslaagde klachten bij het Europees
Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM), werd op 1 januari 2003 in het
Wetboek van Strafvordering ingevoerd, mede naar aanleiding van een aanbeveling
van de het Comité van Ministers van de Raad van Europa. Een voorbeeld is de zaak tegen M. die was veroordeeld wegens feitelijke
aanranding van de eerbaarheid tot een voorwaardelijke gevangenisstraf van
vier maanden en een geldboete van f 10 000. De aangeefster had aanvankelijk
getwijfeld over het nut van een aangifte, omdat zij vreesde niet te worden
geloofd. De politie had in verband daarmee een cassetterecorder op het telefoontoestel
van de aangeefster aangesloten waarmee ze de telefoongesprekken die de verdachte
met haar voerde kon opnemen. Toen de zaak aan het EHRM werd voorgelegd, constateerde
dit hof dat het recht op privacy van de verdachte op ontoelaatbare wijze was
geschonden. Gezien deze geslaagde klacht bij het EHRM achtte de Hoge Raad
de herzieningsaanvraag van M. gegrond. Dit kon echter volgens de Hoge Raad
in voldoende mate worden gecompenseerd door de opgelegde geldboete te verlagen.
 
 Wil een herzieningsaanvraag op een van deze drie gronden kans van slagen
hebben, dan moet deze aan hoge eisen voldoen. De aanvrager moet namelijk met
behulp van bewijsmiddelen aantonen dat er sprake is van een grond tot herziening.
Is de aanvraag onvoldoende onderbouwd, dan wordt deze niet-ontvankelijk of
kennelijk ongegrond verklaard. Is de aanvraag wel ontvankelijk en niet kennelijk
ongegrond, dan brengt de procureur-generaal bij de Hoge Raad een advies uit,
de zogenaamde conclusie. Meestal wordt de conclusie genomen namens procureur-generaal
door een van de advocaten-generaal bij de Hoge Raad. Soms is nog nader onderzoek
nodig om een herzieningsaanvraag te kunnen beoordelen. De huidige regeling
biedt daarvoor wel enige mogelijkheden, maar deze zijn beperkt (zie paragraaf 6.1).
Acht de Hoge Raad een herzieningsaanvraag gegrond, dan kan hij de zaak in
incidentele gevallen zelf afdoen. Dit deed zich bijvoorbeeld voor bij de bovengenoemde
strafzaak tegen M., waarbij de Hoge Raad volstond met een vermindering van
de opgelegde straf. Meestal verwijst de Hoge Raad de zaak echter naar een
gerechtshof dat de zaak nog niet eerder heeft behandeld. Behoudens enkele
afwijkingen gelden dan de gewone regels voor het hoger beroep.
 
 Ook al heeft de Hoge Raad het herzieningsaanvraag gegrond verklaard, het
gerechtshof kán alsnog de bestreden uitspraak handhaven. Bijvoorbeeld
omdat alsnog nieuw belastend bewijs aan het licht komt. In dat geval blijft
de veroordeling in stand. Dat gebeurde bijvoorbeeld in de Deventer moordzaak.
Het is ook mogelijk dat het gerechtshof na een herziening tot de niet-ontvankelijkheid
van het Openbaar Ministerie komt, tot een vrijspraak of tot een ontslag van
alle rechtsvervolging. Dit laatste kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer achteraf
uit een psychiatrisch rapport blijkt dat de veroordeelde geheel ontoerekeningsvatbaar
was op het moment dat hij het strafbare feit beging.
 
 Tegen de beslissingen van het gerechtshof kunnen de gewezen verdachte
en het Openbaar Ministerie volgens de gewone regels beroep in cassatie instellen.
De Hoge Raad oordeelt dan als cassatierechter over de zaak. Bovendien is het
toegestaan om naar aanleiding van één strafzaak meerdere keren
een herzieningsaanvraag in te dienen. Een verdachte heeft dus meerdere herkansingen
wanneer een herzieningsaanvraag niet-ontvankelijk of (kennelijk) ongegrond
is verklaard, of wanneer er na verwijzing van de zaak naar een gerechtshof
opnieuw een veroordeling is gevolgd. Dit soort herhaaldelijke aanvragen komen
in de praktijk geregeld voor. Een herhaling van zetten is echter niet toegestaan:
de nieuwe aanvraag mag niet op dezelfde gronden zijn gebaseerd als een eerdere
aanvraag, tenzij deze laatste aanvraag eerder was ingetrokken (zie bijvoorbeeld
HR 13 september 2005, LJN AU3335).
 
 Het verslag van de Hoge Raad over de jaren 2005 en 2006 bevat de volgende
cijfers over de afdoening van herzieningszaken door de Hoge Raad:
 
 
 
 
 
 
 
 
 2005
 2006 
 
 
 
 
 totaal ingekomen
 80
 88
 
 
 
 
 
 
 
 uitspraken:
 
 
 
 
 gegrond
 13
 16
 
 
 ongegrond
 20
 31 
 
 
 niet-ontvankelijk
 36
 23 
 
 
 totaal aantal uitspraken
 69
 70 
 
 
 
 
 
 
 
 ingetrokken/afgedaan door de griffier
 4
 8
 
 
 
 
 
 Uit deze cijfers blijkt dat de Hoge Raad een klein deel van de herzieningsaanvragen
gegrond verklaart.
 3.2. Knelpunten
 De bestaande herzieningsregeling kan als verouderd worden aangemerkt.
Deze werd in 1926 ingevoerd, bij de totstandkoming van het huidige Wetboek
van Strafvordering, en bevat nog elementen van oudere herzieningsregelingen
uit 1838 en 1888. Sindsdien is er veel veranderd. Te denken valt onder meer
aan de opkomst van nieuwe technieken op het gebied van het forensisch bewijs
(bijvoorbeeld DNA-onderzoek). Door dit soort nieuwe technieken kan eenvoudiger
aan het licht komen dat er sprake is van een onjuiste uitspraak. Bovendien
is inmiddels uit gedragswetenschappelijk onderzoek gebleken dat bekentenissen
die verdachten in hun strafzaak hebben afgelegd niet altijd betrouwbaar zijn.
Werd de bekentenis vroeger nog de «koningin van het bewijs» genoemd,
ervaringen uit het (recente) verleden (o.a. Schiedammer parkmoord) leren dat
onschuldige verdachten onder invloed van psychologische processen ernstige
misdrijven kunnen bekennen die zij niet hebben begaan. Analyse van
verhoren kan aan het licht brengen dat verkeerde verhoortechnieken zijn gebruikt.
 
 De huidige herzieningsregeling biedt naar mijn oordeel te weinig ruimte
om rekening te houden met nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen. Dit komt
in de eerste plaats door de eisen die in het geldende recht worden gesteld
aan het novum, welke eisen hieronder worden besproken. In de tweede plaats
bevat het Wetboek van Strafvordering geen adequate voorzieningen voor feitelijk
onderzoek in het kader van de herzieningsaanvraag. Een veroordeelde kan een
legitiem belang hebben bij dergelijk onderzoek. Zelfs wanneer hij ten onrechte
veroordeeld is, beschikt hij namelijk niet altijd over de middelen om dit
aan te tonen.
 
 De beperkte omschrijving van het novum en de beperkte mogelijkheden tot
feitelijk onderzoek blijken in de praktijk de belangrijkste knelpunten. Dit
wetsvoorstel bevat voorstellen voor een verbetering van de herzieningsregeling.
Deze worden in de volgende paragrafen nader toegelicht.
 4. Gronden waarop herziening ten voordele mogelijk
is
 Zoals in paragraaf 3 aan de orde kwam maakt het huidige artikel 457
op drie gronden een herziening ten voordele mogelijk. Kort gezegd: er zijn
tegenstrijdige vonnissen of arresten gewezen (eerste lid, onder 1°), het
novum (een nieuw feit, de rechter destijds niet gebleken; eerste lid, onder
2°) en een geslaagde klacht bij het EHRM (eerste lid, onder 3°).
 4.1. Het novum
 4.1.1. Problemen bij de toepassing van het novumvereiste
 Problemen doen zich vooral voor bij de toepassing van de herzieningsgrond
betreffende het novum. In de rechtspraak wordt namelijk alleen een novum aanwezig
geacht, wanneer er sprake is van een nieuwe feitelijke omstandigheid. Gewijzigde inzichten van deskundigen leveren hierdoor
in beginsel geen novum op (vgl. HR 26 juni 2001, NJ 2001/564 (Puttense
moordzaak II)). Dit is problematisch omdat rechters, mede door de ontwikkeling
van nieuwe forensische technieken, in toenemende mate afhankelijk zijn geworden
van de expertise van deskundigen. De laatste jaren is het verschillende keren
voorgekomen dat opvattingen van deskundigen onhoudbaar bleken nadat een strafzaak
reeds onherroepelijk was geworden. Dit deed zich bijvoorbeeld voor in de Puttense
moordzaak. In die zaak werden twee verdachten aanvankelijk elk tot tien jaar
gevangenisstraf veroordeeld wegens het (medeplegen van) doodslag en verkrachting,
maar na een herziening alsnog vrijgesproken. De bewijsvraag was in deze zaak
gecompliceerd. Zo waren er spermasporen op een been van het slachtoffer aangetroffen,
die niet afkomstig konden zijn van de verdachten. Op de terechtzitting in
hoger beroep gaf een gynaecoloog, die als deskundige optrad, een mogelijke
verklaring hiervoor: het sperma kon afkomstig zijn van een eerder seksueel
contact en kon zijn «versleept» bij de verkrachting. Later, toen
de verdachten al onherroepelijk waren veroordeeld, kwam de deskundige terug
op deze «sleeptheorie». Strikt genomen kon de Hoge Raad, uitgaande
van de eerdere rechtspraak, geen novum aannemen. In beginsel kan het oordeel
van een deskundige alleen als een novum gelden «voorzover daarbij wordt
uitgegaan van feiten en/of omstandigheden van feitelijke aard welke niet bekend
waren dan wel niet geacht kunnen worden bekend te zijn geweest aan de rechter
die de uitspraak, waarvan herziening wordt gevraagd, heeft gewezen.»
In dit bijzondere geval vond de Hoge Raad echter wel ruimte voor een herziening,
onder meer omdat de deskundige tijdens de herzieningsprocedure
had verklaard van bepaalde feiten betreffende de aangetroffen spermasporen
niet op de hoogte te zijn geweest. Daarbij moest de Hoge Raad zich wel (noodgedwongen)
in juridische bochten wringen. De tekst van artikel 457, eerste lid, spreekt
namelijk van «eenige omstandigheid den rechter niet gebleken»
en niet van een omstandigheid die de deskundige niet is gebleken.
 Vond de Hoge Raad in het bijzondere geval van de Puttense moordzaak wel
ruimte voor een herziening op grond van een gewijzigd deskundigeninzicht,
in andere gevallen bestaat die ruimte niet. Hierdoor is het niet altijd mogelijk
adequaat te kunnen inspelen op nieuwe (forensische) expertise, waardoor de «noodremfunctie»
van de herzieningsprocedure in gevaar komt. Een wetswijziging is in verband
hiermee wenselijk. Zowel vanuit de wetenschap als vanuit de praktijk is hierop
herhaaldelijk aangedrongen.
 4.1.2. Verruiming van het novum
 Vanwege de bovenstaande knelpunten wordt in het wetsvoorstel niet langer
vastgehouden aan de eis dat er sprake dient te zijn van een nieuwe feitelijke omstandigheid. In de voorgestelde regeling
kunnen ook andere gegevens, zoals nieuwe deskundigeninzichten, onder omstandigheden
een novum opleveren. In verband daarmee wordt in het voorgestelde artikel
457 niet langer gesproken van «eenige omstandigheid die bij het onderzoek
ter terechtzitting de rechter niet was gebleken», maar van «een
gegeven dat bij het onderzoek op de terechtzitting aan de rechter niet bekend
was». Een gegeven kan een nieuwe feitelijke omstandigheid betreffen,
maar ook een gewijzigd deskundigeninzicht over al bekende feiten. Door deze
wijziging worden de knelpunten in de huidige regeling opgelost. Ik benadruk
daarbij dat de drempel voor herziening, in lijn met het uitzonderlijke karakter
van dit buitengewone rechtsmiddel, tegelijk voldoende hoog blijft. Het gegeven
moet namelijk – net als thans bij het begrip «eenige omstandigheid»
het geval is – aan twee eisen voldoen:
 1. het gegeven was bij het onderzoek op de terechtzitting niet aan de
rechter bekend;
 2. door het gegeven op zichzelf of door het verband met de vroeger geleverde
bewijzen ontstaat het ernstige vermoeden dat indien dit gegeven bekend zou
zijn geweest, dit zou hebben geleid tot één van de in het voorgestelde
artikel 457 genoemde uitspraken. Daaruit volgt dat de formulering als «een
gegeven» niet te ruim is; de reikwijdte van het novumbegrip wordt vooral
door de andere daarin opgenomen elementen omlijnd. Aan de andere kant ontstaat
wel meer ruimte om eerder gemaakte fouten te herstellen en om rekening te
kunnen houden met nieuwe wetenschappelijke ontwikkelingen. In het conceptwetsvoorstel
was het begrippenpaar «een feit of bewijsmiddel» opgenomen in
plaats van het begrip «een gegeven». Die in het conceptwetsvoorstel
gemaakte keuze berustte op de wens op dit punt aansluiting te zoeken bij de
formulering van de Duitse regeling in paragraaf 359, vijfde lid, van
de Strafprozeßordnung, waarin wordt gesproken over «neue Tatsachen
oder Beweismittel». Bij de keuze voor «een feit of bewijsmiddel»
zijn in het merendeel van de over het conceptwetsvoorstel uitgebrachte adviezen
echter kanttekeningen gemaakt. Zo wijzen de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak
en het College van procureurs-generaal erop dat elk feit in de vorm van een
bewijsmiddel kan worden gegoten. De Nederlandse Orde van Advocaten en de heren
Crombag, Van Koppen en Wagenaar vragen in hun respectievelijke adviezen, onder
verwijzing naar het wettelijke bewijsstelsel, wat met «bewijsmiddel»
is bedoeld. Deze adviezen hebben mij aanleiding gegeven het woord «bewijsmiddel»
uit het criterium weg te nemen; ook in de huidige regeling wordt niet verwezen
naar de vorm waarin de tot herziening aanleiding gevende «omstandigheid»
kan zijn gegoten. Het woord «feit» uit het begrippenpaar «een
feit of bewijsmiddel» moest vervolgens door een ander begrip worden
vervangen, om elke indruk weg te nemen als zou alleen een omstandigheid van
feitelijke aard onder het criterium vallen. De keuze is uiteindelijk op «een
gegeven» gevallen. Op de in de adviezen aangedragen alternatieven wordt
artikelsgewijs bij artikel 457 nog kort ingegaan.
 
 Hoewel het in de Duitse regeling gebezigde begrip «neue Tatsachen
oder Beweismittel» niet in de formulering van de voorgestelde regeling
is overgenomen, heeft de regeling wel tot gevolg dat het Nederlandse recht
nauwer bij het Duitse aansluit. Ook naar Duits recht is in ruimere mate dan
thans in Nederland het geval is herziening op grond van nieuw deskundigenbewijs
mogelijk. Tegelijk kan worden vastgesteld dat ook naar Duits recht een gewijzigd
deskundigeninzicht op zichzelf nog geen novum oplevert. In de eerste plaats
worden er belangrijke eisen gesteld aan de aard van het deskundigenbewijs,
omdat het moet gaan om nieuw bewijs. In de tweede plaats dient nieuwe deskundigenbewijs
zo krachtig te zijn dat het geschikt is te leiden tot één van
de in paragraaf 359, vijfde lid, van de Strafprozeßordnung genoemde
uitspraken. Gezien deze beide vereisten heeft naar Duits recht een herzieningsverzoek
op grond van nieuw deskundigenbewijs in het algemeen alleen kans van slagen
wanneer ten minste de volgende voorwaarden zijn vervuld:
 • de desbetreffende kwestie was tijdens de strafprocedure nog niet
aan het oordeel van een deskundige voorgelegd óf
 • er was in de desbetreffende strafzaak al wel onderzoek verricht
door een deskundige, maar er is sprake van een nieuwe deskundige die ófwel
vanuit een ander vakgebied ófwel op grond van andere onderzoeksmethoden
tot nieuwe conclusies komt, óf
 • een nieuwe deskundige komt op grond van dezelfde feiten tot andere
inzichten omdat het eerdere deskundigenoordeel is gebaseerd op onjuiste of
onvolledige feitelijke veronderstellingen of omdat er nieuwe wetenschappelijke
ontwikkelingen zijn op het desbetreffende vakgebied.
 Het verruimde novumbegrip uit de voorgestelde regeling sluit bij de Duitse
regeling aan.
 De precieze invulling van het verruimde novumbegrip is overgelaten aan
de rechtspraak. Hierdoor kan de rechtspraak zich op dit punt nog uitkristalliseren.
Het ligt voor de hand om in ieder geval in de hierboven omschreven situaties
een novum aanwezig te achten, mits het nieuwe deskundigenbewijs zo sterk is
dat het bovengenoemde ernstige vermoeden ontstaat. Daarnaast zou men ook in
andere situaties een novum aanwezig kunnen achten. Bijvoorbeeld wanneer een
deskundige tijdens de herzieningsprocedure terug komt op zijn eerdere deskundigenoordeel
omdat hij niet beschikte over de juiste startinformatie, waardoor zijn aanvankelijke
oordeel op onjuiste premissen was gebaseerd.
 1.3. Voordelen van de nieuwe omschrijving van het novum
 Hoewel op het eerste gezicht de indruk kan ontstaan dat het hier om een
kleine wijziging gaat, houdt de voorgestelde wijziging wel degelijk een significante
verruiming in van de herzieningsgrond betreffende het novum. Gewijzigde deskundigeninzichten
kunnen immers sneller tot een herziening leiden. Zoals uit de aanduiding van
deze herzieningsgrond als «novum» al blijkt, dient er sprake te
zijn van één of meer nieuwe gegevens. Hoewel het belangrijk
is dat gerechtelijke beslissingen bewijsrechtelijk voldoende zijn onderbouwd,
zullen er altijd strafzaken zijn waarin discussie blijft bestaan over de juistheid
van een veroordeling. Dit kan zich bijvoorbeeld voordoen bij zedenzaken die
bewijsrechtelijk precair zijn. In dat soort zaken moet de beschuldigende verklaring
van de aangever vaak worden afgewogen tegenover de ontkennende verklaring van de verdachte. Over die afweging kan ook na het onherroepelijk
worden van een veroordeling nog discussie blijven bestaan, hoe uitvoerig de
rechterlijke beslissing ook is gemotiveerd. Zolang er echter geen sprake is
van nieuwe gegevens (bijvoorbeeld nieuw deskundigenbewijs) is het heropenen
van de strafzaak niet opportuun: de maatschappij heeft er belang bij dat er
aan processen op een gegeven moment een einde komt. De herziening is een buitengewoon
rechtsmiddel dat ook buitengewoon dient te blijven. Om deze reden is het enkele
gegeven dat er sprake is van een gewijzigd inzicht over de validiteit van
een deskundigenverklaring nog niet voldoende voor een herziening. Zoals uit
het bovenstaande blijkt is dit pas het geval wanneer door dit gewijzigde inzicht
het ernstige vermoeden ontstaat dat een van de in artikel 457, eerste lid,
onder c, genoemde uitspraken zou zijn gevolgd. De voorwaarde dat het novum
met de in de strafzaak gegeven uitspraak niet bestaanbaar schijnt, blijft
om deze reden gehandhaafd.
 
 In de Puttense moordzaak zocht de Hoge Raad de grenzen van het recht op
om rekening te kunnen houden met een gewijzigd deskundigeninzicht. In de voorgestelde
regeling komen de grenzen van het recht anders te liggen, waardoor de Hoge
Raad niet meer gebruik hoeft te maken van «constructies» om in
te kunnen spelen op nieuwe forensische expertise. De Hoge Raad kan dan namelijk
een verklaring van de deskundige, waarin deze aangeeft naderhand tot een ander
deskundigenoordeel te zijn gekomen en waaruit blijkt dat het oorspronkelijke
oordeel niet conform de «state of the art» was, als een gegeven
in de zin van het voorgestelde artikel 457, eerste lid, onder c, aanmerken.
 
 Het ligt niet in de lijn der verwachtingen dat de voorgestelde verruiming
van het novum tot een te zware werkbelasting bij de Hoge Raad zal leiden.
Ook nu al worden geregeld herzieningsverzoeken ingediend door gewezen verdachten,
die zich niet kunnen vinden in hun veroordeling. Te verwachten valt dat de
voorgestelde verruiming vooral tot gevolg zal hebben dat herzieningsverzoeken
die toch gedaan worden, onder een bevredigender criterium onderzocht kunnen
worden.
 4.2. Andere herzieningsgronden overbodig?
 Door de voorgestelde verruiming van het novum lijken de andere herzieningsgronden
uit artikel 457 op het eerste gezicht wellicht overbodig. Men kan immers het
begrip «een gegeven» in de voorgestelde regeling zo uitleggen
dat hieronder ook de tegenstrijdige vonnissen of arresten en de geslaagde
klacht bij het EHRM hieronder vallen. Toch is het niet gewenst om alle herzieningsgronden
op één hoop te gooien. Zo zijn bij een herziening wegens tegenstrijdige
vonnissen of arresten speciale procedurele voorzieningen noodzakelijk. Om
verdere conflicten tussen uitspraken te voorkomen is het namelijk noodzakelijk
dat één feitenrechter al deze strafzaken tegelijkertijd beoordeelt.
Daarom is in het huidige artikel 461 een specifieke procedure opgenomen voor
de afdoening van herzieningsaanvragen betreffende tegenstrijdige vonnissen
of arresten, waarbij de feitenrechter deze zaken gelijktijdig onderzoekt en
bij één en dezelfde uitspraak recht doet.
 
 Zoals hieronder zal blijken heeft ook de herzieningsgrond betreffende
de geslaagde klacht bij het EHRM specifieke kenmerken. Een belangrijke voorwaarde
die in dat verband wordt gesteld is, dat herziening noodzakelijk is met het
oog op rechtsherstel als bedoeld in artikel 41 EVRM. Een ander specifiek kenmerk
van deze herzieningsgrond is, dat deze voorzieningen kent voor mededaders
van degene die de bovenstaande klacht heeft ingediend. Voorts staat bij deze
herzieningsgrond de mogelijkheid van rechtsherstel voorop, ongeacht de te
verwachten uitspraak na heropening van de zaak. Blijkt bijvoorbeeld
uit een uitspraak van het EHRM dat in de strafzaak het onpartijdigheidvereiste
is geschonden, dan kan dit gebrek na heropening van de zaak door een nieuwe
berechting door onpartijdige rechters worden hersteld. Het is goed mogelijk
dat de klager dan opnieuw wordt veroordeeld. Anders dan bij het novum hoeft
de klacht dus niet te wijzen naar een bepaalde begunstigende uitspraak. Toepassing
van het regiem van het novum bij geslaagde klachten bij het EHRM zou dus de
mogelijkheid van rechtsherstel bij geslaagde klachten bij het EHRM beperken.
Dat is naar mijn oordeel ongewenst.
 
 Gezien het voorgaande is handhaving van de herzieningsgronden betreffende
de tegenstrijdige vonnissen of arresten en de geslaagde klacht bij het EHRM
wenselijk, ondanks de voorgestelde verruiming van de herzieningsgrond betreffende
het novum.
 4.3. Geslaagde klacht bij het EHRM
 Het is gewenst de herzieningsgrond betreffende de geslaagde klacht bij
het EHRM enigszins bij te stellen naar aanleiding van kanttekeningen die in
de vakliteratuur bij deze herzieningsgrond zijn geplaatst. Kenmerk van de huidige regeling is namelijk, dat alleen een beperkte
categorie personen een beroep kan doen op deze herzieningsgrond, te weten
degenen die zelf een geslaagde klacht bij het EHRM hebben ingediend en de
medeverdachten van deze klagers, de zogenaamde medeplegers-derden. Tot deze
laatste groep behoren slechts die personen die wegens hetzelfde feit als de
klager zijn veroordeeld. Bovendien moeten dezelfde bewijsmiddelen zijn gebruikt
(vgl. artikel 457, eerste lid, onder 3°). In de praktijk is zelden aan
dit vereiste voldaan, omdat het nauwelijks voorkomt dat medeplegers op precies
dezelfde bewijsmiddelen worden veroordeeld.
 
 In dit wetsvoorstel wordt voorgesteld het vereiste betreffende de bewijsmiddelen
te schrappen. Een bezwaar van dit vereiste is namelijk dat de geconstateerde
schending van het EVRM geen verband hoeft te houden met de gebruikte bewijsconstructie.
Een klacht bij het EHRM kan bijvoorbeeld ook betrekking hebben op het onpartijdigheidvereiste.
Verklaart het EHRM deze klacht gegrond, dan is het goed mogelijk dat er ook
in zaken van medeverdachten sprake was van partijdigheid. Nu deze partijdigheid
niet verband hoeft te houden met de gebruikte bewijsconstructie, is het in
mijn ogen niet goed verdedigbaar om het van de bewijsconstructie af te laten
hangen of een medepleger-derde al dan niet een herziening kan aanvragen. Door
het schrappen van de eis dat dezelfde bewijsmiddelen moeten zijn gebruikt,
wordt de kring van medeplegers-derden die met succes herziening kunnen aanvragen
enigszins ruimer. De Nederlandse Orde van Advocaten geeft aan dit onderdeel
van het wetsvoorstel te onderschrijven.
 
 In de vakliteratuur is de vraag opgeworpen of deze kring niet nóg
ruimer dient te worden getrokken. Zo is voorgesteld om herziening mogelijk
te maken in alle gevallen waarin het evident is dat het EHRM de aanvrager
in zijn klacht ontvankelijk zou achten en de klacht gegrond zou verklaren. Voor een dergelijke verruiming is niet gekozen. Bedacht
moet worden dat het vaak moeilijk is in te schatten wat de implicaties zijn
van een uitspraak van het EHRM voor strafzaken van derden die niet aan het
EHRM zijn voorgelegd. Of het door de derde ingediende herzieningsverzoek kans
van slagen heeft, moet dus maar worden afgewacht. Zoals bij de totstandkoming
van de huidige regeling betreffende geslaagde klachten bij het EHRM werd gesteld: «Uit
de jurisprudentie van het EHRM zijn niet in alle gevallen gemakkelijk algemeen
te volgen lijnen af te leiden die zonder kans op onjuiste beoordeling naar
andere feitenconstellaties extrapoleerbaar zijn. Dat de Hoge
Raad in lopende strafzaken naar beste vermogen rekening dient te houden met
de waarderingen en afwegingen die uit de jurisprudentie van het EHRM naar
voren komen, spreekt vanzelf. Een aantasting van het gezag van gewijsde in
een groot aantal afgesloten strafzaken op basis van extrapolatie van een arrest
van het EHRM dat naar aanleiding van een andere feitenconstellatie is gewezen,
is evenwel geen wenkend perspectief.» (Kamerstukken II, 2001/02, 27 726,
nr. 5, blz. 12). Om deze reden wordt ook in de voorgestelde regeling
de kring van medeplegers-derden beperkt gehouden.
 5. Welk orgaan dient de herzieningsverzoeken te beoordelen?
 De Hoge Raad is sinds jaar en dag herzieningsrechter. Ik stel voor deze
taak van de Hoge Raad ook onder de voorgestelde regeling voort te zetten.
De Hoge Raad is bij uitstek de instantie die de juridische expertise in huis
heeft om een herzieningsverzoek goed te kunnen beoordelen. Bij de beoordeling
van een strafzaak zijn immers niet alleen waarderingen van technisch bewijs
of van getuigenverklaringen aan de orde, maar ook juridische vragen. Zo is er op dit moment een groot aantal herzieningszaken
aanhangig bij de Hoge Raad waarbij het probleem speelt welke juridische consequenties
moeten worden verbonden aan – achteraf gebleken – onregelmatigheden
bij geuridentificatieproeven. Bij deze zaken was namelijk niet volgens de
geldende protocollen gehandeld, omdat de hondengeleider bij het uitvoeren
van de proef vooraf op de hoogte was van de sorteervolgorde van de geurbuisjes,
waardoor beïnvloeding van de speurhonden mogelijk was. De Hoge Raad moet
bij dit soort herzieningszaken onder meer beoordelen in hoeverre er bewijsmateriaal
als «vrucht van onrechtmatig bewijs» voor het bewijs moet worden
uitgesloten (Zie bijvoorbeeld HR 29 april 2008, NJ 2008/593). De beantwoording
van dit soort juridische vragen is bij uitstek de taak van ons hoogste rechtscollege.
Daarom is het wenselijk dat de beslissing over een onherroepelijk rechterlijk
oordeel wordt genomen door die instantie die bij uitstek kennis heeft van
de eisen die aan een dergelijk oordeel dienen te worden gesteld. Bovendien
is het in het belang van de rechtseenheid dat de Hoge Raad herzieningsrechter
blijft. Vindt er bijvoorbeeld herziening plaats na een veroordeling door het
EHRM, dan draagt het bij aan de rechtseenheid wanneer uit de uitspraak van
de Hoge Raad valt af te leiden welke consequenties er aan de schending van
het EVRM verbonden dienen te worden. Een zwaarwegend argument is voorts dat
inhoudelijke beslissingen van rechters in het Nederlandse recht alleen door
andere rechters kunnen worden heroverwogen. Dat is een belangrijke waarborg
voor de rechterlijke onafhankelijkheid die onontbeerlijk is in een rechtsstaat.
Dat geldt te meer waar de grondslag wordt betwist van een rechterlijke uitspraak die
al onherroepelijk is geworden. Voorts is het openbreken van een onherroepelijke
uitspraak van de rechter een hoogst uitzonderlijke en ingrijpende beslissing.
Deze beslissing moet worden genomen – gezien de aan de feitenrechter
toebedeelde eindverantwoordelijkheid voor beslissingen van feitelijke aard –
door een instantie die voldoende legitimerend is ten opzichte van de feitenrechter,
namelijk door de hoogste Nederlandse rechter.
 
 Om deze redenen kies ik niet voor de instelling van een zogeheten revisieraad,
samengesteld uit rechters en deskundigen, zoals bepleit door onder andere
H. F. M. Crombag, H. Israëls, P. J. Van Koppen en W. A.
Wagenaar. Volgens hen zou een zelfbeoordeling
door de zittende magistratuur niet voldoende zijn, maar is het gewenst dat
de herzieningsaanvraag wordt beoordeeld door een commissie die absoluut onafhankelijk
is «van de organisaties naar wier functioneren zij onderzoek verrichten». Bij een herzieningsonderzoek gaat het echter niet om
een onderzoek naar het functioneren van een organisatie, maar om een onderzoek
naar de juistheid van beslissingen die zijn genomen in een strafzaak.
Uit de rechtspraak in hoger beroep en in cassatie blijkt dat rechters wel
degelijk in staat zijn met een kritische blik naar elkaars uitspraken te kijken.
Zoals hieronder aan de orde komt, zijn bovendien buitenlandse ervaringen met
zelfstandige herzieningsorganen niet onverdeeld positief. Dit neemt niet weg
dat het in voorkomende gevallen noodzakelijk en wenselijk kan zijn dat naar
aanleiding van een herzieningsaanvraag een diepgaand onderzoek wordt ingesteld
waarbij gebruik wordt gemaakt van de expertise van deskundigen. Om deze reden
stel ik voor de mogelijkheden van feitelijk onderzoek in het kader van een
herzieningsaanvraag te verruimen, en daarbij te voorzien in de mogelijkheid
van inschakeling van een adviserende commissie en een onderzoeksteam. Deze
voorstellen worden in de volgende paragraaf uitgewerkt.
 
 De keuze voor de Hoge Raad als aangewezen instantie die herzieningsaanvragen
beoordeelt, wordt in het merendeel van de over het concept van het wetsvoorstel
uitgebrachte adviezen onderschreven. De Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak
acht de argumenten voor deze keuze afgewogen en zeer overtuigend. De Nederlandse
Vereniging voor Rechtspraak en het College van procureurs-generaal onderschrijven
dat het bij herziening niet gaat om de beoordeling van het functioneren van
rechters, maar om de vraag naar de juistheid van een onherroepelijke beslissing
in een strafzaak. Hoewel de voormalige president van en de procureur-generaal
bij de Hoge Raad aangeven zich niet verder te mengen in het debat over de
instantie die herzieningsaanvragen beoordeelt – omdat het hier de eigen
positie van de Hoge Raad en van het parket betreft – onderstrepen zij
het argument dat het de voorkeur verdient de beslissing over de toelaatbaarheid
van herziening toe te vertrouwen aan een rechterlijk college dat in hiërarchie
staat boven de rechter die in hoogste feitelijke instantie de bestreden uitspraak
heeft gegeven. De Nederlandse Orde van Advocaten schrijft in haar advies dat
zij zich het nodige kan voorstellen bij de keuze voor de Hoge Raad als herzieningsrechter,
maar acht het tegelijk een gemiste kans dat het wetsvoorstel de «controle
op de rechterlijke macht» niet «ook» laat verlopen via een
adviescommissie. De Orde meent dat het van belang is dat wordt nagedacht over
de vraag of bij de Hoge Raad een aparte herzieningskamer zou moeten worden
voorzien. Voor een zo zwaar opgetuigde voorziening zie ik echter geen aanleiding.
 De heren Crombag, Van Koppen en Wagenaar, ten slotte, geven in hun advies
aan dat naar hun oordeel een onafhankelijke revisieraad moet worden ingevoerd.
Hun centrale argument daarvoor is – kort samengevat – dat de Hoge
Raad ten minste de schijn heeft gewekt dat hij bij de beoordeling van herzieningsaanvragen
niet in ieder opzicht belangeloos is. Het ligt volgens hen niet voor de hand
om te verwachten dat de Hoge Raad «die jarenlang de schroeven voor herziening
steeds strakker heeft aangedraaid zich bereid zal tonen die schroeven losser
te draaien nu de nieuwe redactie van artikel 457 Sv daartoe de gelegenheid
bedoelt te bieden». Ik hecht eraan te benadrukken dat deze argumentatie
in mijn ogen geen recht doet aan de werkelijkheid. Die werkelijkheid is dat
de Hoge Raad in een aantal spraakmakende zaken de grenzen van de wet heeft
opgezocht om een herzieningsaanvraag gegrond te kunnen achten. Ook heeft het
parket bij de Hoge Raad nader onderzoek verricht, ook zonder dat het wettelijk
instrumentarium daarvoor op dit moment adequaat is toegerust. Tegelijk stel
ik vast dat de keuze van dit wetsvoorstel om de mogelijkheden van nader feitelijk
onderzoek in de bestaande herzieningsprocedure in te bouwen, dicht tegen de
door de heren Crombag, Van Koppen en Wagenaar bepleite oplossing aan ligt.
Want in hun alternatief geeft de revisieraad een advies aan de Hoge Raad over
de vraag of de Hoge Raad aan een gerechtshof moet opgedragen de zaak opnieuw
te berechten. Ook in hun alternatief blijft de Hoge Raad dus herzieningsrechter.
Het verschil is dat de Hoge Raad en zijn parket, anders dan in de voorgestelde
regeling, in hun voorstel niet beslissen over de inschakeling
van het adviserend orgaan. Die constructie kent, naar in de nu volgende paragraaf
wordt uiteengezet, verschillende nadelen, die hebben geleid tot de keuze om
de mogelijkheden van nader feitelijk onderzoek door een commissie en een onderzoeksteam
in te bedden in de op de bestaande regeling voortbouwende herzieningsregeling.
 6. De mogelijkheden tot feitelijk onderzoek
 6.1. De beperkte mogelijkheden in het geldende recht
 Om de gegrondheid van een herzieningsaanvraag te kunnen beoordelen, kan
een nader feitenonderzoek noodzakelijk zijn. Soms bestaat namelijk gerede
twijfel over de juistheid van een rechterlijk oordeel zonder dat voldoende
duidelijk is of aan de wettelijke vereisten voor een herziening is voldaan.
Zo kunnen er aanvullende verhoren noodzakelijk zijn om te kunnen beoordelen
of er grond is voor een herziening. Hoewel het Wetboek van Strafvordering
wel enige procedurele voorzieningen kent (zie het huidige artikel 465 e.v.)
bestaat er een breed gedeelde behoefte aan een uitbreiding van de mogelijkheden
tot feitelijk onderzoek.
 
 Knelpunt is onder meer de bewijslast die op de gewezen verdachte rust:
wil hij een beroep doen op een novum dan dient de herzieningsaanvraag te worden
gestaafd met bewijsmiddelen waaruit dat novum blijkt. Naar geldend recht beoordeelt
de Hoge Raad namelijk op grond van de door de aanvrager aangedragen bewijsmiddelen
of een aanvraag tot herziening ontvankelijk en gegrond is. Volgens de Hoge
Raad volgt uit het wettelijke systeem in de regel «dat op basis van
hetgeen in de aanvrage op grond van bijgevoegde bewijsmiddelen is gesteld,
wordt beoordeeld of de herziening ontvankelijk en gegrond is. Daarmee verdraagt
zich niet dat hangende de beoordeling van het herzieningsverzoek om nieuwe
onderzoeken wordt verzocht met de kennelijke bedoeling om de daaruit voortkomende
rapporten aan de bijlagen van het herzieningsverzoek toe te voegen».
 
 Op zichzelf lijkt de Hoge Raad de laatste jaren wel meer uitzonderingen
te maken op deze laatste hoofdregel. In sommige gevallen lijkt de Hoge Raad
namelijk bereid te zijn feitelijk onderzoek te laten verrichten ter aanvulling
van de in de aanvraag genoemde bewijsmiddelen. Zo droeg de Hoge Raad in de
Deventer moordzaak bij tussenarrest aan een raadsheer-commissaris op twee
getuigen te horen en voorts «al datgene te verrichten wat in het belang
van het onderzoek moet worden geacht». Een ander voorbeeld is de Puttense
moordzaak (HR 26 juni 2001, NJ 2001/564), waarin een raadsheer uit de
Hoge Raad ter beoordeling van een herzieningsaanvraag een deskundige hoorde.
Ook heeft de civielrechtelijke voorzieningenrechter incidenteel wel vorderingen
tot nader onderzoek toegewezen in het kader van herzieningsverzoeken. Dit
gebeurde bijvoorbeeld in de Deventer moordzaak waarin een vordering tot een
nader onderzoek aan het graf van mevrouw W. werd toegewezen. De strafvorderlijke en civielrechtelijke voorzieningen bieden echter
alleen uitkomst wanneer kan worden volstaan met een beperkt feitelijk onderzoek.
Zij schieten tekort wanneer er meer uitgebreid onderzoek dient te worden verricht.
Toch kan er behoefte bestaan aan dergelijk uitgebreid onderzoek. Hierbij moet
worden bedacht dat een gewezen verdachte lang niet altijd feitelijk de mogelijkheden
heeft om aan de hand van bewijsmiddelen aan te tonen dat er sprake is van
een herzieningsgrond. Zo kan daarvoor bepaald DNA-onderzoek nodig zijn dat
de gewezen verdachte zelf niet kan laten verrichten. Door dit soort omstandigheden
kan iemand die ten onrechte is veroordeeld, in bewijsnood komen te verkeren.
In verband hiermee dient er een nader feitelijk onderzoek mogelijk te zijn
in die gevallen waarin er nog niet voldoende materiaal beschikbaar
is om te kunnen beoordelen of de herzieningsaanvraag gegrond is, maar er wel
gerede twijfel mogelijk is over de juistheid van de inhoudelijke beslissing
in de afgesloten strafzaak.
 6.2. Naar een uitbreiding van de onderzoeksmogelijkheden
 Welk feitelijk onderzoek noodzakelijk is kan, zoals hierboven in paragraaf 5
al kort werd aangestipt, in een concrete herzieningszaak mede afhankelijk
zijn van juridische vragen. Te denken valt aan de interpretatie van de herzieningsgronden
en aan bewijsrechtelijke vraagstukken. Vanwege deze verwevenheid verdient
het de voorkeur om de procureur-generaal bij de Hoge Raad en de Hoge Raad
zelf de mogelijkheid te geven dit onderzoek aan te sturen. Voordeel van een
aansluiting bij de bestaande voorzieningen is bovendien dat wordt voorkomen
dat verschillende instanties worden belast met de herzieningsprocedure, wat
het risico met zich brengt dat deze instanties tot van elkaar afwijkende oordelen
komen naar aanleiding van een en dezelfde herzieningsaanvraag, zoals de hieronder
aan de orde te stellen ervaringen in het recht van het Verenigd Koninkrijk
leren. Het onderzoeksrapport dat de advocaat-generaal bij de Hoge Raad G.
Knigge op verzoek van de procureur-generaal heeft uitgebracht in de zaak Lucia
de B., toont aan dat het parket bij de Hoge Raad in staat en bereid is tot
het verrichten van diepgravend onderzoek naar aanleiding van een herzieningsaanvraag.
Wel dient de procureur-generaal meer wettelijke handvatten te hebben voor
het entameren van feitelijk onderzoek en van de inbreng van wetenschappelijke
expertise. Ik kom daarop hieronder terug, maar ga eerst in op de redenen om
de huidige CEAS niet te handhaven en niet te voorzien in de instelling van
een herzieningscommissie naar het model van de Engelse Criminal Cases Review
Commission.
 6.3. De huidige Commissie Evaluatie Afgesloten Strafzaken
(CEAS) geen definitieve oplossing
 Zoals in paragraaf 1 aan de orde kwam, heeft de CEAS tot taak «na
te gaan of zich in de opsporing van strafbare feiten en/of in de behandeling
van daaruit voortgekomen strafzaken ernstige manco’s hebben voorgedaan
die een evenwichtige beoordeling van de feiten door de rechter in de weg hebben
gestaan». Onderdeel van de CEAS is de zogenaamde toegangscommissie,
die onder meer beoordeelt of een nader onderzoek noodzakelijk is. Is dit het
geval dan formeert het College van procureurs-generaal een onderzoeksteam,
samengesteld uit leden van de CEAS. Dit onderzoek kan ertoe leiden dat de
CEAS aan het College van procureurs-generaal adviseert om een herzieningsverzoek
uit te lokken bij de procureur-generaal bij de Hoge Raad. De CEAS kan dus
niet zelf verzoeken tot herziening indienen.
 
 De CEAS is op 1 april 2006 met haar werkzaamheden begonnen. De commissie
brengt jaarlijks rapport uit over de haar ter kennis gekomen klachten en het
gevolg dat daaraan is gegeven. In het jaarverslag over 2007 stelt de commissie
dat er sinds de start van de CEAS zesendertig zaken onder de aandacht van
de commissie zijn gebracht. Slechts in drie van de aangedragen zaken heeft
de toetsingscommissie geadviseerd een nader onderzoek in te stellen. Volgens
de CEAS staat de maatschappelijke onrust over deze materie niet in verhouding
tot het aantal gevallen dat vragen oproept (blz. 5). Uit het jaarverslag over
2008 blijkt dat er zestien zaken zijn aangemeld. In een van die zaken heeft
de toetsingscommissie geadviseerd een nader onderzoek in te stellen.
 
 De CEAS heeft een belangrijke taak vervuld bij de toetsing van in twijfel
getrokken strafzaken. Voor de langere termijn dient naar mijn mening echter
te worden gezocht naar andere, meer structurele, oplossingen die beter inpasbaar
zijn in het wettelijke systeem. In dit verband is van belang dat in de vakliteratuur
met betrekking tot het functioneren van de CEAS verschillende knelpunten zijn
gesignaleerd. Deze betreffen onder meer het
in artikel 2 van het besluit waarbij de CEAS werd ingesteld opgenomen vereiste
dat de rol van de zittende magistratuur in het onderzoek buiten beschouwing
blijft. De (staatsrechtelijke) redenen waarom deze eis is gesteld zijn op
zichzelf valide, maar het blijkt in de praktijk niet altijd goed mogelijk
te zijn afstand te houden tot het oordeel van de rechter.
 
 Ook is een nadeel van de huidige constructie, dat de toetsingscriteria
die de CEAS hanteert niet goed aansluiten bij de herzieningsgronden neergelegd
in artikel 457. Wanneer de CEAS een manco constateert in het opsporingsonderzoek
hoeft dit namelijk niet te betekenen dat dit naar geldend recht een novum
is in de zin van artikel 457 of dat er sprake is van een andere grond tot
herziening. Voor burgers zal niet altijd goed te begrijpen zijn dat de veroordeling
toch in stand blijft.
 
 Voordeel van de voorgestelde regeling is dat de inbreng van deskundigen
in de procedure rondom de herzieningsaanvraag ten volle kan worden benut,
terwijl deze inbreng tegelijk is ingebed in de op de bestaande regeling voortbouwende
herzieningsregeling.
 6.4. Instelling van een herzieningscommissie naar het
model van de Engelse Criminal Cases Review Commission (CCRC) niet wenselijk
 Niet is gekozen voor een zogeheten revisieraad naar model van de Engelse
Criminal Cases Review Commission (CCRC) die in 1997 is ingesteld. Aanleiding
voor de instelling van de CCRC waren enkele geruchtmakende gerechtelijke dwalingen,
waaronder de zaak tegen de Birmingham Six. Vóór de instelling
van de CCRC werd er in het Verenigd Koninkrijk weinig gebruik gemaakt van
de mogelijkheden tot een correctie van dit soort dwalingen. Omdat in Nederland
van verschillende zijden de instelling van een commissie naar model van de
CCRC is bepleit, wordt daaraan hieronder nadere aandacht geschonken. In opdracht
van mijn ambtsvoorganger heeft de hoogleraar Brants een onderzoek verricht
naar de commissie. Veel inzicht bieden bovendien
de uitgebreide jaarverslagen van de CCRC. Uit
het onderzoek van Brants en uit de jaarverslagen komt het volgende naar voren.
 Algemene informatie over de CCRC
 De CCRC heeft een wettelijke basis in de Engelse Criminal Appeal Act 1995.
Volgens section 13 van deze Act heeft de CCRC onder meer tot taak te onderzoeken
of er in een strafzaak een «real possibility» is dat een «conviction,
verdict, finding or sentence (...) would not be upheld». Is dit het geval, dan kan de commissie zaken verwijzen naar een Court
of Appeal, mits aan bepaalde voorwaarden is voldaan. Zo moet er in het algemeen sprake zijn van een nieuw«argument
or evidence» dat nog niet op enig moment is aangevoerd in de strafprocedure. Na een verwijzing beoordeelt de Court of Appeal of de
veroordeling al dan niet in stand kan blijven en of de strafmaat dient te
worden aangepast. De CCRC kan zelf onderzoek doen en daarbij stukken betreffende
de strafzaak opvragen. Bij complexe zaken draagt de CCRC vaak ook onderzoek
op aan «investigating officers». De laatste jaren zijn tweeëndertig
investigating officers aangewezen (het ging tot nu toe altijd om ervaren politiemensen)
om veertig zaken uit te zoeken. De CCRC kent belangrijke beperkingen. Zo kunnen
private (rechts)personen in de huidige regeling niet worden verplicht mee
te werken aan het onderzoek. Dit heeft het werk van de CCRC belemmerd. De toegang tot de CCRC is laagdrempelig. Deze staat
niet alleen open voor veroordeelden, maar ook voor anderen. Dit geldt voor
alle strafzaken inclusief de minder ernstige zaken. Ook kunnen anderen dan
de gewezen verdachte een zaak aan de commissie voorleggen wanneer zij herziening
van een einduitspraak willen bewerkstelligen. Tevens komt het voor dat een
Court of Appeal eigener beweging opdracht geeft aan de CCRC tot nader onderzoek,
vóórdat de Court of Appeal een beslissing over een herziening
neemt. Bovendien kan de CCRC ambtshalve een onderzoek starten. Mede door de
laagdrempeligheid van de commissie is het aantal verzoeken tot een nader onderzoek
hoog. Zo kwamen blijkens het jaarverslag van de CCRC alleen al in de periode
2006–2007 1051 verzoeken bij de CCRC binnen.
Om deze verzoeken te kunnen verwerken is een omvangrijk bureau nodig. Zo bedroeg
het aantal arbeidsplaatsen in 2007 in totaal 88 fte. Ondanks deze formatie kan de CCRC het werk bijna niet aan. Jaarlijks
zijn er achterstanden. Slechts vier procent
van de door de CCRC afgedane zaken is bij een Court of Appeal voorgedragen
voor herziening, waarbij het voor een deel ging om een herziening van de strafmaat.
Van die vier procent heeft uiteindelijk zeventig procent tot een herziening
geleid. Al met al leidt dus maar een klein percentage
van het aantal voorgedragen zaken tot een herziening. Dat niet alle zaken
die de CCRC naar de Court of Appeal verwijst tot een herziening leiden, heeft
er voor een deel mee te maken dat de CCRC sommige rechtsvragen anders beantwoordt
dan de Court of Appeal. Dit gold bijvoorbeeld voor de vraag in hoeverre«provocation»
een strafuitsluitingsgrond kan zijn in een moordzaak.
 Een revisieraad in de trant van de CCRC in Nederland?
 Indien zou worden overgegaan tot de instelling in Nederland van een orgaan
naar model van de CCRC, dan zouden daaraan naar mijn overtuiging verschillende
nadelen kleven:
 • Allereerst is het de vraag of de instelling van een commissie naar
het model van de CCRC wel zou leiden tot een betere beoordeling van herzieningsaanvragen.
Ervaringen met de CCRC hebben namelijk geleerd dat deze commissie veelal onvoldoende
expertise in huis heeft om zelf onderzoek te doen naar complexe zaken. Dit
soort zaken wordt vaak opgedragen aan investigating officers. Te verwachten
valt dat, net als in het Verenigd Koninkrijk, ook in Nederland een dergelijke
commissie complexe zaken zal «uitbesteden» aan politieambtenaren.
In dat licht bezien leidt de instelling van een dergelijke commissie tot een
onnodige bureaucratisering. Instelling van een revisieraad naar het model
van de CCRC zou voorts neerkomen op nóg weer een nieuw overheidsorgaan
erbij, wat niet past in een tijd waarin de afslanking van de overheid centraal
staat. Vast beleid is immers dat er geen nieuwe overheidsorganen in het leven
worden geroepen, tenzij daarvoor zwaarwegende redenen aanwezig zijn. Dit bezwaar
klemt te meer, omdat ervaringen met de CCRC hebben geleerd dat er, vanwege
de laagdrempeligheid van de commissie, een omvangrijk bureaucratisch apparaat
nodig is om alle binnengekomen verzoeken te beoordelen.
 • Meer in het algemeen geldt dat een revisieraad naar het model van
de CCRC niet zonder meer inpasbaar is in het Nederlandse strafproces omdat
deze commissie is afgestemd op de specifieke systeemkenmerken van het Engelse
strafprocesrecht. Zo kent men in Engeland juryrechtspraak en zijn de reguliere
mogelijkheden van een nieuwe feitenbeoordeling in hoger beroep beperkter dan
in Nederland. De Wet stroomlijnen hoger beroep heeft aan die ruimere mogelijkheden
van de Nederlandse rechter niets afgedaan.
 
 De bovenstaande bezwaren doen zich voor een belangrijk deel ook gevoelen
indien niet de Engelse CCRC als model zou worden genomen, maar de revisieraad
op een andere manier zou worden ingericht. Bijvoorbeeld door
een herzieningscommissie in te stellen in de trant van de Onderzoeksraad voor
de Veiligheid, zoals door de hoogleraar Crombag is voorgesteld. Ook dat zou leiden tot onnodige bureaucratisering. Het is praktischer
en efficiënter om gebruik te maken van de bestaande organisaties.
 6.5. Het nader feitelijk onderzoek
 6.5.1. De voorgestelde regeling: een adviserende
commissie en een onderzoeksteam
 Volgens de voorgestelde regeling krijgt de procureur-generaal bij de Hoge
Raad de mogelijkheid ambtshalve of op verzoek van de raadsman van de gewezen
verdachte, een nader onderzoek te entameren in die gevallen waarin er gerede
twijfel mogelijk is over de juistheid van de inhoudelijke beslissing in de
afgesloten strafzaak, maar er nog niet voldoende materiaal beschikbaar is
om te kunnen beoordelen of de herzieningsaanvraag gegrond is. Dat nader onderzoek
kan in twee verschillende fasen van het herzieningsproces plaatsvinden:
 • In bepaalde gevallen kan een gewezen verdachte, nog voordat hij
een herzieningsaanvraag bij de Hoge Raad indient, door middel van zijn raadsman
een verzoek doen tot een nader onderzoek ter voorbereiding van een herzieningsaanvraag.
 • Ook kan onderzoek plaatsvinden wanneer na indiening van de herzieningsaanvraag
onduidelijkheid bestaat over de gegrondheid van de aanvraag.
 
 De procureur-generaal kan bij het nader onderzoek een commissie en/of
een onderzoeksteam inschakelen. Taak van de commissie is om te adviseren over
de noodzaak van een nader onderzoek en de vraagstelling van een dergelijk
onderzoek. In het over het conceptwetsvoorstel uitgebrachte advies van het
College van procureurs-generaal wordt deze taakomschrijving onderschreven.
De commissie is vergelijkbaar met de toegangscommissie van de huidige CEAS.
Een punt van verschil is echter wel dat de toegangscommissie van de CEAS alleen
uit juristen bestaat, terwijl er in de commissie die dit wetsvoorstel introduceert
ook (forensische) deskundigen kunnen worden benoemd. In de praktijk zal de
commissie vooral van belang zijn wanneer een gewezen verdachte een verzoek
indient tot een nader onderzoek en het niet op voorhand duidelijk is of een
dergelijk onderzoek opportuun is. Het advies van de commissie is niet bindend,
maar wel openbaar. Bij publicatie van het advies dient te zijn voldaan aan
de anonimiseringsrichtlijnen die ook gelden voor de openbaarmaking van rechterlijke
uitspraken. Dit betekent dat gegevens van natuurlijke personen die genoemd
worden in de rapporten in het algemeen moeten worden geanonimiseerd, tenzij
het gaat om gegevens van deskundigen of van andere personen die professioneel
bij de rechtszaak zijn betrokken. Het ligt in de rede dat indien de procureur-generaal
afwijkt van het advies van de commissie, hij dit motiveert in het advies dat
hij in de herzieningszaak uitbrengt aan de Hoge Raad. Indien de gewezen verdachte
is veroordeeld tot een gevangenisstraf van tien jaar of meer kan de procureur-generaal,
zoals hieronder nog aan de orde zal komen, verplicht zijn advies in te winnen
bij de commissie. Besluit de procureur-generaal (zelfstandig of na advies
te hebben ingewonnen bij de commissie) tot een nader onderzoek dan kan hij
dit desgewenst uitbesteden aan een onderzoeksteam, samen te stellen uit ambtenaren
van de politie, die geen procesdeelnemer zijn geweest en geen onderzoek in
de strafzaak hebben verricht. Indien nodig kan dit team worden aangevuld met externe
deskundigen en/of leden van het Openbaar Ministerie. Bij de inrichting van
deze regeling is aangesloten bij de beleidsregels die nu zijn opgesteld
in verband met de tweede beoordeling van het opsporingsonderzoek.
 
 Ook sluiten de voorstellen aan bij de recente praktijk waarin de procureur-generaal
bij de Hoge Raad nader onderzoek doet verrichten naar aanleiding van een herzieningsaanvraag,
zoals onder meer plaatsvond in de zaak Lucia de B. Het nader onderzoek geschiedt
onder regie en verantwoordelijkheid van een advocaat-generaal bij de Hoge
Raad die daartoe door de procureur-generaal is aangewezen. Indien wenselijk
kan de rijksrecherche worden ingezet, bijvoorbeeld indien de integriteit van
de rechtspleging in het geding is. Niet alleen kan de procureur-generaal een
commissie en/of een onderzoeksteam inschakelen, ook kan hij een gerechtelijk
vooronderzoek opdragen aan een rechter-commissaris (zie het voorgestelde artikel
463, eerste lid). Dit kan bijvoorbeeld van belang zijn wanneer er cruciale
getuigen moeten worden gehoord, die men het liefst onder ede wil horen, of
wanneer er dwangmiddelen dienen te worden toegepast. Om een toestroom van
verzoeken tot nader onderzoek te voorkomen en ter verzekering van deskundige
rechtsbijstand aan de gewezen verdachte, geldt een verplichte rechtsbijstand
(zie hierover nader de toelichting op artikel 460).
 6.5.2. Een vergelijking met de mini-instructie
 Het nader onderzoek ter voorbereiding op de herzieningsaanvraag is enigszins
verwant aan de mini-instructie op verzoek van de verdachte. In beide gevallen
worden er op initiatief van de justitiabele onderzoekshandelingen verricht.
Een belangrijk verschil is dat er bij het nader onderzoek op grond van de
voorgestelde artikelen 461, 462 en 463 ook ambtshalve onderzoekshandelingen
kunnen worden verricht. De procureur-generaal is dus niet gebonden aan de
onderzoekshandelingen die in het verzoek worden genoemd, maar kan ook andere
onderzoekshandelingen verrichten. In beginsel gaat het om een volledig onderzoek
waarvoor dezelfde regels gelden als voor een opsporingsonderzoek tegen de
verdachte (zie het voorgestelde artikel 464). Meestal zal de gewezen verdachte
daaraan graag willen meewerken, omdat doel van het onderzoek is om na te gaan
of er een grond is voor herziening. Het is echter denkbaar dat de gewezen
verdachte niet wil meewerken aan bepaald onderzoek. Dan kan dit onderzoek
desnoods tegen de wil van de gewezen verdachte worden uitgevoerd. De toepassing
van vrijheidsbenemende dwangmiddelen is echter niet mogelijk, omdat dat niet
zou passen bij het instituut van de herziening ten voordele. Het is dus niet
zo dat een gewezen verdachte «à la carte» een menu van
onderzoekshandelingen kan samenstellen, die hij verricht wil zien ter voorbereiding
van een herzieningsaanvraag, met uitsluiting van andere onderzoekshandelingen
(hij wil bijvoorbeeld alleen getuigenverhoren en geen DNA-onderzoek). De procureur-generaal
krijgt de vrijheid al het aanvullende onderzoek te verrichten dat hij nodig
acht om een goede en grondige beoordeling van een eventueel herzieningsverzoek
mogelijk te maken. Het openbreken van een onherroepelijke uitspraak is een
ingrijpende beslissing, waarvoor een diepgaand onderzoek noodzakelijk kan
zijn. Om te voorkomen dat de uitvoerders van dat onderzoek afhankelijk zijn
van de medewerking van de justitiabelen, maakt de voorgestelde regeling de
toepassing van dwangmiddelen mogelijk. De Nederlandse Orde van Advocaten geeft
aan dat, bezien vanuit het belang van de waarheidsvinding, voor het kunnen
doen van onderzoekshandelingen tegen de wil van de verdachte «wel iets
te zeggen valt».
 
 Zoals gezegd kunnen vrijheidsbenemende dwangmiddelen in beginsel niet
worden toegepast in het kader van een nader feitelijk onderzoek. Wel is het
mogelijk dat bij dat onderzoek aan het licht komt, dat niet de veroordeelde de werkelijke dader is, maar een ander. In de casus van de
Schiedammer parkmoord bleek bijvoorbeeld niet Cees B., die aanvankelijk voor
deze moord veroordeeld was, de dader te zijn, maar Wik H. In dat geval kunnen
uiteraard op basis van de gewone regels van het Wetboek van Strafvordering
vrijheidsbenemende dwangmiddelen worden toegepast ten opzichte van de «nieuwe»
verdachte.
 6.5.3. Beroepsmogelijkheden en ambtshalve onderzoek
 De voorgestelde regeling voorziet niet in een rechtsmiddel tegen een afwijzende
beslissing van de procureur-generaal op een verzoek tot een nader feitelijk
onderzoek. Wel kan de Hoge Raad ambtshalve of op verzoek van een gewezen verdachte
alsnog de procureur-generaal opdragen een nader onderzoek te verrichten, wanneer
de Hoge Raad van oordeel is dat de procureur-generaal ten onrechte een nader
onderzoek heeft geweigerd. Een gewezen verdachte kan het verzoek dus wel in
het kader van zijn herzieningsaanvraag aan de Hoge Raad voorleggen.
 
 Ook kunnen zowel de Hoge Raad als de procureur-generaal bij de Hoge Raad
ambtshalve besluiten tot een nader feitelijk onderzoek in de fase waarin al
een herzieningsaanvraag is ingediend. De procureur-generaal kan dit voorafgaand
aan zijn conclusie doen (zie het voorgestelde artikel 468, tweede lid). De
Hoge Raad kan zowel vóór als na de behandeling van de herzieningsaanvraag
op de openbare terechtzitting aan de procureur-generaal een nader onderzoek
opdragen (zie de voorgestelde artikelen 465 en 469). Zo kan de Hoge Raad na
de behandeling van de aanvraag op de openbare terechtzitting constateren dat
er nog te veel onduidelijkheden zijn om de aanvraag goed te kunnen beoordelen.
De Hoge Raad kan dan alsnog aan de procureur-generaal opdragen een nader onderzoek
uit te voeren. Is dat onderzoek voltooid, dan vindt er opnieuw een openbare
terechtzitting plaats.
 
 Indien dit wetsvoorstel tot wet zal zijn verheven en in werking zal zijn
getreden, is de zin aan het bestaan van de huidige CEAS komen te ontvallen.
Ook wordt de instelling van een permanente onderzoekscommissie met een omvangrijk
bureau naar model van de CCRC vermeden. Tevens wordt voorkomen dat verschillende
instanties in één zaak afwijkende uitspraken doen over de aanwezigheid
van een herzieningsgrond. Tegelijkertijd wordt wel de mogelijkheid gecreëerd
van een diepgaand onderzoek door een door de procureur-generaal van de Hoge
Raad samen te stellen en daarvoor toegerust onderzoeksteam. Bovendien kan
de procureur-generaal zich door een externe commissie laten adviseren in verband
met de beslissingen die hij neemt over het nader onderzoek. Zowel aan de commissie
als aan het onderzoeksteam kunnen externe deskundigen worden verbonden, bijvoorbeeld
indien de inbreng van forensische, medische of andere expertise gewenst is.
 
 Bij algemene maatregel van bestuur zullen nadere regels worden gegeven
over de samenstelling van de commissie, de vervulling van het secretariaat
en over de bevoegdheden van de commissie. Uitgangspunt daarbij zal zijn dat
de commissie van het gehele dossier kennis kan nemen. Ook zal aan de commissie
de bevoegdheid worden toegekend om inlichtingen in te winnen bij deskundigen
en zullen in de algemene maatregel van bestuur regels betreffende de geheimhouding
worden opgenomen. De Raad voor de rechtspraak wijst er in zijn over het conceptwetsvoorstel
gegeven advies terecht op dat het niet de bedoeling is dat leden van de commissie
buiten de commissie om hun – mogelijk van de meerderheid van de commissie
afwijkende – standpunten tegenover de media ventileren. Hierdoor zou
het gezag van de commissie worden aangetast. Daarom zal, conform het advies
van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak, bij het opstellen
van de algemene maatregel van bestuur ook aandacht worden geschonken aan geheimhouding.
In de algemene maatregel van bestuur zal de commissie, zo merk ik in reactie
op het advies van het College van procureurs-generaal op, helder worden gepositioneerd.
Ook zal daarbij worden bezien of de commissie uit een vast aantal leden zal
bestaan en/of dat er al naar gelang de aard van de zaak wordt gewerkt met
een pool van mensen.
 6.6. Eisen te stellen aan verzoeken tot nader onderzoek
 Zoals in paragraaf 3.2 aan de orde is gekomen is een van de knelpunten
van de huidige herzieningsregeling dat op de gewezen verdachte de bewijslast
rust dat er sprake is van een novum indien hij een beroep wil doen op deze
herzieningsgrond. Ook al is de veroordeling niet terecht, de gewezen verdachte
heeft feitelijk niet altijd de mogelijkheden om dit aan te tonen. Dit wetsvoorstel
komt aan dit bezwaar tegemoet doordat de gewezen verdachte in geval van veroordeling
voor een ernstig misdrijf een nader feitelijk onderzoek kan entameren ter
voorbereiding van zijn aanvraag tot herziening. Dergelijk nader onderzoek
hoeft echter geen voorwaarde te zijn voor een succesvolle herzieningsaanvraag.
De gewezen verdachte kan dus kiezen. In de eerste plaats kan hij al meteen
een herzieningsaanvraag indienen. In dat geval dient hij echter wel aan de
in artikelen 457 en 460 opgenomen eisen met betrekking tot de bewijslast te
voldoen. In de tweede plaats kan de gewezen verdachte onder nader bepaalde
voorwaarden bij de procureur-generaal bij de Hoge Raad een verzoek tot nader
feitelijk onderzoek indienen. Blijkt uit dit onderzoek dat er sprake is van
een grond tot herziening dan kan de procureur-generaal een herzieningsvordering
indienen bij de Hoge Raad. Ook de gewezen verdachte heeft de mogelijkheid
om naar aanleiding van het onderzoek een verzoek tot herziening bij de Hoge
Raad in te dienen. Om een toestroom van verzoeken te voorkomen, is de regeling
van enkele aanvullende voorwaarden voorzien, wil de procureur-generaal wettelijk
verplicht zijn tot het doen van nader onderzoek.
 In de eerste plaats dient de verzoeker te zijn veroordeeld voor een feit
waarop naar de wettelijke omschrijving een gevangenisstraf van twaalf jaren
of meer is gesteld en waardoor de rechtsorde ernstig is geschokt. Reden waarom
deze voorwaarde wordt gesteld is, dat het beter is verzoeken tot nader onderzoek
voor ernstiger gevallen te reserveren en de ruimte te nemen voor een diepgravend
onderzoek, dan een nader onderzoek in veel gevallen mogelijk te maken en bij
overbelasting van het strafrechtelijke apparaat noodgedwongen over te moeten
gaan tot oppervlakkig onderzoek. Ernstige strafzaken zijn, vanwege hun emotionele
lading en de daaruit voortkomende psychologische druk in het bijzonder vatbaar
voor fenomenen als tunnelvisie en de wens tot (snelle) oplossing van de zaak.
Daarom is bij dit soort zaken de mogelijkheid van een diepgaand onderzoek
wenselijk. Bij minder ernstige zaken kan de gewezen verdachte wel rechtstreeks
een herzieningsverzoek indienen en daarbij een verzoek doen tot een nader
onderzoek. Anders dan bij de bovengenoemde ernstige zaken is de procureur-generaal
dan niet verplicht tot een nader onderzoek, maar kan hij wel hiertoe besluiten
indien hij een dergelijk onderzoek noodzakelijk acht voor een goede beoordeling
van het herzieningsverzoek. Bovendien kan de Hoge Raad ambtshalve of op verzoek
van de gewezen verdachte besluiten tot een nader onderzoek, indien dit onderzoek
naar het oordeel van de Hoge Raad noodzakelijk is.
 In de tweede plaats geldt als aanvullende voorwaarde voor activering van
een onderzoeksplicht van de procureur-generaal dat de gewezen verdachte aannemelijk
maakt dat er grond is tot een nader onderzoek. Gezien het beginsel «lites
finiri oportet» is het immers niet de bedoeling dat de gewezen verdachte
de herzieningsprocedure kan gebruiken als vierde instantie. In de voorgestelde
regeling is echter de drempel tot nader feitelijk onderzoek wel
aanmerkelijk verlaagd. In het geldende recht is immers in het algemeen een
nader feitelijk onderzoek binnen het kader van de herzieningsprocedure aan
de orde indien het ernstige vermoeden bestaat dat er sprake is van een novum.
Uitgaande van het wetsvoorstel hoeft de aanvrager daarentegen ter onderbouwing
van zijn verzoek tot nader feitelijk onderzoek slechts aannemelijk te maken
dat er «aanwijzingen» zijn dat er «mogelijkerwijs»
sprake is van een novum. Van een dergelijke aanwijzing kan bijvoorbeeld sprake
zijn wanneer uit de aanvraag blijkt dat de reële mogelijkheid bestaat
dat er aan de rechter relevante informatie is onthouden die mogelijkerwijs
tot een ander oordeel had kunnen leiden.
 In de derde plaats geldt de algemene aanvullende voorwaarde dat het desbetreffende
feitelijke onderzoek redelijkerwijs noodzakelijk moet zijn.
 7. De termijn waarbinnen de herziening dient te worden
aangevraagd
 Volgens de geldende regeling worden er in het algemeen geen beperkingen
gesteld aan de termijn waarbinnen de herziening dient te worden aangevraagd.
Dit ligt alleen anders bij de verzoeken naar aanleiding van een geslaagde
klacht bij het EHRM. Deze verzoeken dienen te worden ingediend binnen drie
maanden nadat zich een omstandigheid heeft voorgedaan waaruit voortvloeit
dat de uitspraak van het EHRM de gewezen verdachte bekend is (zie het huidige
artikel 458, tweede lid). Deze termijn wordt in het wetsvoorstel gehandhaafd.
In het conceptwetsvoorstel was aanvankelijk voorgesteld om voor alle herzieningsaanvragen
te bepalen dat de Hoge Raad deze niet ontvankelijk kon verklaren indien ze
niet binnen een redelijke termijn zijn ingediend. Mede naar aanleiding van
het advies van de Nederlandse Orde van Advocaten heb ik dat onderdeel van
het wetsvoorstel heroverwogen. In gevallen waarin aanwijzingen bestaan dat
mogelijk sprake is van een novum moet nader feitelijk onderzoek worden gedaan.
Dat die aanwijzingen bestaan is echter een onvoldoende concreet startpunt
voor een termijnstelling. Ook zal een gewezen verdachte die op de hoogte is
van een bepaald gegeven door gebrek aan juridische kennis zich niet steeds
realiseren dat dit gegeven – mogelijk – een novum oplevert. De
centrale reden waarom er in het conceptwetsvoorstel voor was gekozen de aanvraag
aan een termijn te binden was vooral om rekening te houden met het geval waarin
er onverhoopt sprake is van een structurele fout bij de opsporing die consequenties
kan hebben voor verschillende afgesloten strafzaken. Te denken valt aan de
hierboven in deze memorie genoemde geurproefzaken, waarbij het Openbaar Ministerie
een groot aantal veroordeelden attendeerde op de mogelijkheid herziening aan
te vragen omdat de geurproeven niet goed waren uitgevoerd. Met het oog op
de planning van de afdoening van dit soort herzieningsaanvragen, waarbij met
het oog op de toestroom van zaken soms tijdelijke voorzieningen nodig kunnen
zijn, zou een termijnstelling gewenst kunnen zijn. Denkbaar zou zijn om bij
herziening op grond van een novum in een termijnstelling te voorzien voor
uitsluitend het geval waarin het Openbaar Ministerie de gewezen verdachte
attendeert op de mogelijkheid een herzieningsaanvraag te doen. Maar voor een
dergelijke voorziening bestaat, alles afwegend, vooralsnog geen aanleiding.
Verwacht mag worden dat een structurele fout die voor verschillende, reeds
met een onherroepelijke rechterlijke uitspraak afgesloten, strafzaken gevolgen
kan hebben, zich alleen in hoogst uitzonderlijke gevallen zal voordoen. De
geurproefzaken betroffen zo’n hoogst uitzonderlijk geval. Bovendien
hebben gewezen verdachten er alle belang bij om – daartoe op het spoor
gezet door het Openbaar Ministerie zelf – snel een herzieningsaanvraag
in te dienen. Daarmee eindeloos wachten is niet in hun belang. Ten slotte
teken ik aan dat in de rechtspraak al voorzieningen zijn getroffen voor gewezen
verdachten die keer op keer herzieningsaanvragen indienen: zo
neemt de Hoge Raad alleen die aspecten bij een herzieningsaanvraag in beschouwing
die nog niet – in wezen – bij een eerdere aanvraag in dezelfde
zaak zijn betrokken (HR 19 december 2006, NJ 2007/423).
 8. De beslissingsruimte van de feitenrechter na een
verwijzing
 Acht de Hoge Raad de herzieningsaanvraag gegrond dan kan de Hoge Raad
de zaak zelf afdoen (vgl. het huidige artikel 467). Meestal verwijst de Hoge
Raad de zaak echter naar een gerechtshof. Het gerechtshof heeft op grond van
het huidige artikel 474 in verbinding met artikel 467 alleen een beperkte
beslissingsruimte. Het gerechtshof kan:
 a. de bestreden onherroepelijke uitspraak handhaven, of indien het gerechtshof
de bestreken uitspraak vernietigt:
 b. het Openbaar Ministerie niet-ontvankelijk verklaren in de vervolging,
of
 c. de verdachte vrijspreken, of
 d. de niet-strafbare verdachte ontslaan van alle rechtsvervolging, of
 e. de verdachte wederom veroordelen met toepassing van een minder zware
strafbepaling (er is dus sprake van een minder ernstig feit).
 
 Het is daarbij aan het gerechtshof wettelijk niet toegestaan om aan de
verdachte een lichtere sanctie op te leggen voor hetzelfde feit (HR 14 november
2000, NJ 2001/17). Het ontbreken van deze mogelijkheid is om verschillende
redenen onwenselijk.
 In de eerste plaats komt het voor dat het gerechtshof weliswaar opnieuw
tot een veroordeling komt, maar op grond van een gewijzigde bewezenverklaring
en/of met gebruik van een andere bewijsconstructie. Die kunnen tot neerwaartse
bijstelling van de straf nopen.
 In de tweede plaats kunnen de persoonlijke omstandigheden van de gewezen
verdachte inmiddels gewijzigd zijn. Bijvoorbeeld omdat deze lijdt aan een
levensbedreigende ziekte. Naar geldend recht kan het gerechtshof de straf
dan niet aanpassen wanneer het geding in herziening wederom leidt tot een
veroordeling wegens hetzelfde feit. Een dergelijke aanpassing kan alleen door
middel van de gratieprocedure. Dat is inefficiënt omdat er dan twee procedures
na elkaar dienen te worden gevolgd. Het wetsvoorstel komt aan dit bezwaar
tegemoet door ook in geval van een veroordeling wegens hetzelfde feit een
aanpassing van de strafmaat mogelijk te maken. De beslissingruimte van de
feitenrechter na een verwijzing wordt dus in zoverre verruimd, dat hij de
strafmaat ook kan aanpassen wanneer de veroordeling in stand blijft. Wel handhaaft
het wetsvoorstel de bestaande regel dat bij herziening ten voordele de oorspronkelijke
straf niet kan worden verzwaard.
 Ter voorkoming van misverstanden moet worden benadrukt, dat de regel dat
niet louter ter aanpassing van de strafmaat een herziening kan worden aangevraagd,
gehandhaafd blijft. Herziening is een te zwaar instrument om louter ter aanpassing
van de strafmaat te worden ingezet. De voorgestelde regeling vergroot echter
wel de beslissingsruimte van de feitenrechter wanneer de Hoge Raad een herzieningsaanvraag
gegrond heeft geacht en de strafzaak naar deze feitenrechter is verwezen.
 De Nederlandse Orde van Advocaten geeft aan dit onderdeel van het wetsvoorstel
te onderschrijven. De Nederlandse Vereniging voor rechtspraak vindt dit onderdeel
van het wetsvoorstel geen recht doen aan het uitzonderlijke karakter van de
herzieningsregeling en vreest voor een aanzuigende werking op het aantal herzieningsverzoeken.
Voor die vrees bestaat echter geen grond omdat, zoals gezegd, niet louter
ter aanpassing van de strafmaat herziening kan worden gevraagd. Maar als een
herzieningsaanvraag op een van de daarvoor geldende gronden gegrond is bevonden,
is het wenselijk dat de hier besproken mogelijkheid in de procedure in herziening
ter beschikking staat.
 9. De positie van slachtoffers en nabestaanden
 Een herziening kan gevolgen hebben voor de schadevergoeding die door de
gewezen verdachte aan het slachtoffer is betaald. Wordt een gewezen verdachte
na een herziening alsnog vrijgesproken, dan heeft hij de schadevergoeding
veelal onverschuldigd betaald. Strikt genomen dient het slachtoffer deze vergoeding
dan weer terug te betalen aan de gewezen verdachte, waardoor na de gewezen
verdachte ook het slachtoffer de dupe wordt van de rechterlijke dwaling of
misslag. Niet alleen kan het feitelijk bezwaarlijk voor het slachtoffer zijn
de reeds aan hem uitbetaalde schadevergoedingen terug te moeten betalen. Ook
kan het slachtoffer uit juridisch oogpunt met lege handen komen te staan omdat
de civielrechtelijke verjaringstermijnen inmiddels verstreken kunnen zijn,
waardoor het slachtoffer de schade niet meer kan verhalen op de «echte»
dader. In het licht hiervan acht ik het wenselijk de positie van het slachtoffer
te versterken. Daarom is in het voorgestelde artikel 482 bepaald dat in geval
na de vernietiging van een veroordeling bij de uitspraak kan worden bepaald
dat niet het slachtoffer, maar de Staat de schadevergoedingen aan de ten onrechte
veroordeelde dient terug te betalen. Het gaat hier om een facultatieve bevoegdheid
van de rechter. In uitzonderingsgevallen is er namelijk geen grond tot terugbetaling
door de Staat, bijvoorbeeld in geval het slachtoffer zelf verwijtbaar heeft
gehandeld (bijvoorbeeld door een valse aangifte). Indien de rechter bepaalt
dat de Staat de schadevergoedingen betaalt, is het slachtoffer van betaling
daarvan gevrijwaard.
 10. Het bewaren van gegevens en voorwerpen
 In het kader van dit wetsvoorstel is bezien welke gegevens en voorwerpen
met het oog op een eventuele herziening van belang zouden kunnen zijn, en
of de voor het bewaren daarvan geldende algemene regels adequaat zijn.
 
 Voor een eventuele herziening kunnen allereerst strafvorderlijke gegevens
(waaronder het strafdossier), alsmede vingerafdrukken en DNA-profielen met
bijbehorende gegevens en bijbehorend celmateriaal van belang zijn. De bewaartermijnen
van deze gegevens worden – na inwerkingtreding van artikel XI van de
Wet identiteitsvaststelling verdachten, veroordeelden en getuigen (Stb. 2009/317) –
geüniformeerd (en opgenomen in de artikelen 4, 5, 6 en 39d van de Wet
justitiële en strafvorderlijke gegevens, 18 van het Besluit DNA-onderzoek
in strafzaken en 9 van het voorgenomen Besluit identiteitsvaststelling verdachten
en veroordeelden). Deze regeling laat zich wat betreft strafzaken die met
een onherroepelijke uitspraak van de rechter eindigen als volgt samenvatten.
De gegevens worden 30 jaar na de einduitspraak vernietigd in geval van een
misdrijf waarop 6 jaar gevangenisstraf of meer staat, dan wel 20 jaar na het
overlijden van de gewezen verdachte. De termijn beloopt 20 jaar in geval van
een misdrijf waarop minder dan 6 jaar gevangenisstraf staat, dan wel 12 jaar
na het overlijden van de gewezen verdachte. Deze voor misdrijven geldende
termijnen kunnen in bepaalde gevallen langer zijn. Voor overtredingen gelden
kortere termijnen.
 
 Wat betreft inbeslaggenomen voorwerpen die kunnen dienen om de waarheid
aan de dag te brengen, zoals inbeslaggenomen kledingstukken, geldt dat uiterlijk
wanneer de strafzaak is afgesloten met een onherroepelijke einduitspraak van
de rechter, het belang van de strafvordering zich niet meer tegen teruggave
van deze voorwerpen aan de rechthebbende verzet. Indien de rechthebbende vervolgens
(schriftelijk) aangeeft geen prijs meer te stellen op deze voorwerpen, vervallen
zij aan de Staat. Bepaalde voorwerpen die in een belangrijke rol bij de bewijsvraag
hebben gespeeld in afgesloten strafzaken die bijzondere aandacht hebben gekregen, kunnen om historische redenen worden bewaard. Het College
van procureurs-generaal zal voorzien in hierop betrekking hebbende beleidsregels.
 
 Voorts kunnen ook andere veiliggestelde sporen dan de hierboven al aan
de orde gestelde vingerafdrukken en celmateriaal waaraan DNA-onderzoek is
verricht, van belang zijn. Voor het bewaren daarvan kan in beleidsregels en
protocollen in regels worden voorzien. Vanaf 2004 is in het kader van
het programma versterking opsporing en vervolging een ontwikkeling naar een
landelijke sporendatabank in gang gezet (zie Kamerstukken II 2008/09, 31 700
VI, nr. 152), waardoor sporen gemakkelijker traceerbaar kunnen worden.
 
 Ten slotte kan in dit verband nog worden gedacht aan politiegegevens in
de zin van de Wet politiegegevens of gegevens in de zin van artikel 126cc,
eerste lid, zoals tapgegevens en de uitkomsten van een buurtonderzoek. Voor
het bewaren van deze gegevens gelden de in de Wet politiegegevens en in artikel
126cc opgenomen regels. De kans dat deze gegevens in verband met een mogelijke
herziening relevant zouden kunnen zijn, is zeer gering.
 
 De conclusie is als volgt. De hierboven bedoelde bewaarregelingen van
gegevens en voorwerpen die voor het uitzonderlijke geval van herziening van
belang kunnen zijn, zijn in het algemeen adequaat. Daarbij is ook van belang
dat uit het evaluatieonderzoek naar het functioneren van de CEAS («De
CEAS aan het werk») niet is gebleken dat gegevens met doorslaggevende
betekenis voor een eventuele herziening ontbraken. In met een onherroepelijke
rechterlijke einduitspraak afgesloten strafzaken die bijzondere aandacht hebben
gekregen, zal het College van procureurs-generaal voorzien in beleidsregels
betreffende het bewaren van bepaalde voorwerpen die zijn vervallen aan de
Staat doordat de rechthebbende daarop geen prijs meer stelt en die een belangrijke
rol bij de bewijsvraag hebben gespeeld.
 11. Financiële paragraaf
 De uitvoering van de in dit wetsvoorstel opgenomen regeling kan leiden
tot een werklastverzwaring. Te denken valt hierbij in het bijzonder aan een
extra werklast die de in artikel 463 voorziene mogelijkheid van een nader
onderzoek met zich brengt voor de procureur-generaal bij de Hoge Raad. Of
de werklastverzwaring zich zal voordoen is afhankelijk van het antwoord op
de vraag of het wetsvoorstel zal leiden tot een toename van het aantal herzieningszaken
in het algemeen en van het aantal zaken waarin nader onderzoek als bedoeld
in artikel 463 wordt gevraagd en verricht in het bijzonder. Er is echter vooralsnog
geen reden te veronderstellen dat van een werklastverzwaring sprake zal zijn
die niet binnen de kaders van de bestaande begroting zou kunnen worden opgevangen.
Voor de verplichte rechtsbijstand die het wetsvoorstel introduceert geldt
hetzelfde. Daarbij kan erop worden gewezen dat verplichte rechtsbijstand tot
meer kosten zal kunnen leiden, maar dat bij de Hoge Raad een zekere werklastbesparing
kan worden verwacht doordat de Hoge Raad alleen herzieningsaanvragen en verzoeken
tot nader onderzoek van (juridisch geschoolde) raadslieden hoeft te behandelen,
wat de verwachting wettigt dat lichtvaardig procederen wordt voorkomen. Wat
betreft de adviserende commissie als bedoeld in artikel 462 worden bij algemene
maatregel van bestuur nadere regels gesteld betreffende onder andere de samenstelling,
inrichting en werkwijze van die commissie en over de aan de commissie ter
beschikking te stellen financiële middelen. Bij het opstellen van de
algemene maatregel van bestuur zal worden aangegeven welke financiële
middelen nodig zijn voor de uitvoering van de taken van de commissie.
 II. ARTIKELSGEWIJS
 In enkele bijzondere wetten, zoals de rijkswet Wet militaire strafrechtspraak
en de Wet oorlogsstrafrecht zijn herzieningsregelingen opgenomen die verwijzen
naar de herzieningsregeling in het Wetboek van Strafvordering. Deze bijzondere
wetten zullen in een later stadium worden aangepast.
 Artikel 457
 Eerste lid
 Het eerste lid is uitvoerig besproken in paragraaf 4.1. Het eerste
lid, onder a, (betreffende tegenstrijdige vonnissen of arresten) is afgezien
van een kleine taalkundige wijziging ongewijzigd gebleven. Het eerste lid,
onder b, (betreffende de geslaagde klacht bij het EHRM) is grotendeels gelijk
aan het huidige artikel 457, eerste lid, onder 3°. Zoals in paragraaf 4.3
aan de orde is gekomen, is de kring van klagers die een beroep kunnen doen
op deze herzieningsgrond enigszins verruimd, omdat de voorwaarde dat de medeverdachte
veroordeeld dient te zijn op grond van dezelfde bewijsmiddelen is geschrapt.
Het eerste lid, onder c, betreft de gewijzigde omschrijving van het novum.
Het novum is uitvoering toegelicht in paragraaf 4.1. Omdat het novum
kan worden gezien als restcategorie is in het voorstel de volgorde van het
tweede en derde onderdeel omgedraaid. In paragraaf 4.1.2 is uiteengezet
waarom het begrip «eenige omstandigheid» in het huidige artikel
457 door dit wetsvoorstel wordt veranderd in «een gegeven». In
de adviezen die over het concept van dit wetsvoorstel zijn uitgebracht, zijn
nog andere alternatieven aangedragen. Het belangrijkste alternatief, aangedragen
door de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak en de Raad voor de rechtspraak,
is om het begrip «eenige omstandigheid» te vervangen door «feit
of omstandigheid». De Raad van State sluit zich hierbij aan. Zoals in
paragraaf 4.1.2 is aangegeven, is het de bedoeling het novum zodanig
te verruimen dat dit niet langer per se behoeft te stoelen op een gegeven
van feitelijke aard. Het begrip «feit» betreft per definitie een
gegeven van feitelijke aard. Het begrip «omstandigheid» is in
de bestaande wettelijke definitie van het novum opgenomen, en wordt uitgelegd
als zijnde van feitelijke aard. Nadeel van hantering van het begrip «omstandigheid»
zou zijn dat het bestaande begrip «omstandigheid» een betekenisverandering
zou ondergaan, die dan op het niveau van de wettekst moet worden afgeleid
uit de keuze om aan het begrip «omstandigheid» de woorden «feit
of» vooraf te laten gaan. De voorkeur gaat echter uit naar een wettelijke
definitie die op het hier besproken punt zodanig anders is geformuleerd dan
thans het geval is, dat deze niet de indruk kan wekken dat het vereiste dat
het gegeven van feitelijke aard moet zijn, zou zijn gehandhaafd. Om deze redenen
heeft hantering van het begrip «een gegeven» de voorkeur.
 De heren Crombag, Van Koppen en Wagenaar wijzen op het vereiste van een
ernstig vermoeden dat indien het gegeven bekend zou zijn geweest bij de rechter,
het onderzoek van de zaak tot bijvoorbeeld een vrijspraak zou hebben geleid.
Dit vereiste vergt dat in het kader van de herzieningsaanvraag enerzijds een
rol speelt met welke gegevens de destijds oordelende rechter bekend was en
anderzijds of het ernstige vermoeden rijst dat zijn beslissing een andere
zou zijn geweest als hij met het gegeven bekend zou zijn geweest. Hun stelling
dat dit van degene die over de herzieningsaanvraag beslist, zou vergen dat
deze over «een vorm van helderziendheid» beschikt, kan ik niet
onderschrijven. Voldoende is dat het «ernstige vermoeden» rijst
dat de rechter tot een andere beslissing zou zijn gekomen. Zekerheid hoeft
daarover dus geenszins te bestaan. Bovendien worden rechterlijke uitspraken
gemotiveerd en worden bewezenverklaringen in de gevallen waarin de wet dat
voorschrijft met bewijsmiddelen onderbouwd. In de uitzonderlijke
gevallen waarin de rechterlijke uitspraak en het proces-verbaal van de terechtzitting
onvoldoende aanknopingspunten bevatten, kan – aansluitend bij de Duitse
regeling op dit punt – worden beoordeeld of het gegeven op zichzelf
of in verband met de eerder bewijzen geschikt moet worden geacht om als grondslag
voor een vrijspraak of ontslag van alle rechtsvervolging te dienen. In dat
geval mag worden uitgegaan van het ernstige vermoeden dat de destijds oordelende
rechter daartoe zou zijn gekomen.
 
 Evenals dit in het geldende recht het geval is, is rechtsdwaling geen
grond tot herziening (HR 27 november 2007, NJ 2008/172). Nieuwe jurisprudentie
levert geen novum op. Zou dit wel het geval zijn, dan zou het beginsel «lites
finiri oportet» te veel onder druk komen te staan. Daar komt bij dat
wijziging van rechtspraak nog niet hoeft in te houden dat de oude rechtspraak
een vergissing is. Dat de Hoge Raad «om» gaat kan bijvoorbeeld
ook te maken hebben met nieuwe maatschappelijke omstandigheden. Het is ongewenst
wanneer dergelijke koerswijzigingen een toestroom van herzieningsverzoeken
veroorzaken. Dat zou uiteindelijk kunnen leiden tot een verstarring van de
rechtspraak omdat het dan onaantrekkelijk kan worden voor de Hoge Raad om «om»
te gaan.
 
 De heren Crombag c.s. nemen in hun advies de stelling in dat de nieuwe
redactie van artikel 457 zou uitsluiten dat herziening mogelijk is indien
de rechter, hoewel daarover door middel van het dossier volledig geïnformeerd,
enig aspect van de zaak over het hoofd heeft gezien of niet juist heeft begrepen.
Die stelling kan niet in zijn algemeenheid worden onderschreven. Dat kan met
twee voorbeelden worden geïllustreerd. Het eerste voorbeeld is de zaak
Lucia de B. (HR 7 oktober 2008, NJ 2009/44). Daarin oordeelde de Hoge
Raad de herzieningsaanvraag betreffende de veroordeling voor een aantal moorden
gegrond. Uit zijn overwegingen blijkt dat voor de aanname van het novum mede
van belang is geweest dat er aanwijzingen waren dat het hof er niet van op
de hoogte was, dat de zich in het dossier bevindende grafische registratie
van de monitor zo moest worden gelezen dat de monitorloze periode slechts
zes minuten bedroeg (zie de rechtsoverwegingen 4.4.1, 4.4.3.6 en 5.1). Dat
er aanwijzingen waren dat de rechter bestaand bewijsmateriaal, voor de uitleg
waarvan specialistische kennis was vereist, verkeerd heeft geïnterpreteerd,
was met andere woorden een factor van betekenis. Het tweede voorbeeld is de
zaak Ina Post (HR 23 juni 2009, LJN BI1689). In die zaak beschikte het
hof over een rapport waarin stond wat de lichaamstemperatuur van het overleden
slachtoffer was op de dag van het overlijden om 23:00u. Dat rapport is voorgelegd
aan een deskundige met de vraag op welk tijdstip de dood was ingetreden. Volgens
een in vakkringen aanvaarde standaardmethode kwam deze deskundige tot de bevinding
dat het tijdstip van overlijden niet rond of na 18:00u kon hebben gelegen
en dat de dood vermoedelijk tussen 15:00u en 17:00u of nog eerder was ingetreden.
Dat gegeven verdroeg zich naar het oordeel van de Hoge Raad niet met de toedracht
waarvan het hof in de bewijsvoering was uitgegaan, en raakte aan de betrouwbaarheid
van de voor het bewijs gebruikte bekennende verklaring van de gewezen verdachte.
De Hoge Raad achtte om deze redenen een novum aanwezig. Uit deze twee voorbeelden
kan worden afgeleid dat de vraag of het gaat om een gegeven waarmee de rechter
al bekend was, niet bevestigend wordt beantwoord om de enkele reden dat het
gegeven is terug te voeren op bewijsmateriaal dat aan de rechter is voorgelegd.
Beslissend is of de gegevens die aan dit bewijsmateriaal kunnen worden ontleend
al aan de rechter bekend waren. Dit is onder de bestaande redactie van het
novumbegrip al het geval. Ook in de nieuwe redactie van het novumbegrip die
nauw bij de bestaande redactie aansluit («dat bij het onderzoek op de
terechtzitting niet aan de rechter bekend was») is dit eveneens
het geval. Op dit punt is met de nieuwe redactie geen inhoudelijke verandering
ten opzichte van de bestaande redactie beoogd.
 
 Het vereiste dat het moet gaan om een uitspraak van de rechter in Nederland
wordt ook nu al in het bestaande artikel 457 ingelezen. Ter wille van de duidelijkheid
is het vereiste nu in de wettekst geëxpliciteerd. De ratio van het vereiste
is dat een herziening van buitenlandse vonnissen in strijd zou komen met de
soevereiniteit van andere staten. Wel kan een buitenlands vonnis een nieuw
feit opleveren dat grond is voor herziening van een onherroepelijke uitspraak
van de rechter in Nederland. Zo kan achteraf blijken dat het Openbaar Ministerie
niet-ontvankelijk in zijn vervolging was omdat de verdachte al in het buitenland
was veroordeeld voor hetzelfde feit (vgl. artikel 68, tweede lid, van het
Wetboek van Strafrecht). Het vonnis van de buitenlandse rechter is in dat
geval fundament voor een novum in de Nederlandse strafzaak.
 
 Herziening kan alleen worden aangevraagd van uitspraken van de strafrechter.
Voor herziening van onherroepelijke uitspraken van de bestuursrechter –
bijvoorbeeld in geval van een bestuurlijke boete – bestaat in de Algemene
wet bestuursrecht een op het bestuursrecht toegesneden procedure.
 
 Anders dan in de huidige herzieningsregeling wordt in het artikel niet
de term «veroordeelde» gebruikt, maar «gewezen verdachte».
Deze gewijzigde terminologie heeft in verband met het wetsvoorstel herziening
ten nadele als voordeel dat één term kan worden gebruikt. Bij
de herziening ten nadele zal het immers doorgaans gaan om personen die zijn
vrijgesproken, zodat de term «veroordeelde» in die context niet
adequaat is. Wetssystematisch bestaat tegen het gebruik van de term «gewezen
verdachte» in verband met de herziening ten voordele geen bezwaar; zo
wordt degene die in eerste aanleg door de rechtbank is veroordeeld en van
het (niet onherroepelijke) vonnis in hoger beroep komt, in hoger beroep opnieuw
als verdachte aangeduid; daaraan doet niet af dat hij eerder door een rechter
is veroordeeld. Het begrip gewezen verdachte heeft hier dus een andere betekenis
dan in de artikelen 89 en 591. Met het feit dat de rechterlijke uitspraak
blijkens de aanhef van het eerste lid een veroordeling moet betreffen, is
voldoende uitgedrukt dat de gewezen verdachte in de context van de regeling
van artikel 457 moet zijn veroordeeld (of moet zijn ontslagen van alle rechtsvervolging
met oplegging van een vrijheidsbenemende maatregel als bedoeld in het tweede
lid).
 
 De voormalige president van en de procureur-generaal bij de Hoge Raad
vragen in hun advies of de toegang tot de Hoge Raad als herzieningsrechter
en tot de procureur-generaal waar het betreft het «vooronderzoek»
niet zouden moeten worden uitgesloten in bagatelzaken. Een dergelijke beperking
zou passen in het thans geldende systeem van strafvordering waarin in bepaalde
gevallen met gering belang de rechtsmiddelen hoger beroep, beroep in cassatie
en gratie niet openstaan. Ik heb gemeend dit advies niet te moeten overnemen
omdat het ook bij bagatelzaken soms voorkomt dat een veroordeling ten onrechte
blijkt te zijn. Niet wenselijk is dat er een hiaat in de rechtsbescherming
zou ontstaan omdat het niet langer mogelijk zou zijn dit soort misslagen te
herstellen. Hierbij moet worden bedacht dat één van de onderdelen
van het wetsvoorstel is, dat verplichte rechtsbijstand wordt ingevoerd. Door
de invoering van deze verplichting zal lichtvaardig procederen naar verwachting
worden voorkomen.
 
 De herzieningsaanvraag kan door de gewezen verdachte of door de procureur-generaal
bij de Hoge Raad worden ingediend. Deze regeling laat toe dat een «klokkenluider»
die meent dat zich in een bepaalde zaak een grond tot herziening
voordoet, zich tot de procureur-generaal kan wenden.
 
 Tweede lid Het tweede lid heeft betrekking op gevallen waarin er geen
veroordeling is gevolgd, maar een ontslag van rechtsvervolging. Ook dan kan
er een herziening worden aangevraagd, mits er een vrijheidsbenemende maatregel
is opgelegd. Een soortgelijke regeling is opgenomen in het huidige artikel
457, tweede lid. De gedachte achter deze regeling is dat een ontslag van alle
rechtsvervolging belastend kan zijn voor een gewezen verdachte vanwege de
vrijheidsbenemende maatregelen die kunnen worden opgelegd. De huidige formulering
is echter zo ruim, dat hieronder élke ontslag van alle rechtsvervolging
valt, ook wanneer er geen enkele maatregel is opgelegd. In de voorgestelde regeling is, conform de oorspronkelijke bedoeling
van de wetgever, de formulering beperkter: alleen een ontslag van alle rechtsvervolging
waarbij een vrijheidsbenemende maatregel is opgelegd wordt gelijk gesteld
met een veroordeling. Hierbij heeft een rol gespeeld dat de voorgestelde regeling
mogelijk een aanzuigende werking kan hebben en dat het in dat licht bezien
gewenst is om de mogelijkheid van een herziening uit te sluiten bij zaken
waarbij er noch een veroordeling is gevolgd, noch een vrijheidsbenemende maatregel
is opgelegd.
 Artikel 458
 Eerste en tweede lid
 Herziening kan eerherstel van de gewezen verdachte tot doel hebben. Daarom
is de mogelijkheid gehandhaafd dat nabestaanden van een overleden verdachte
herziening van een vonnis of arrest kunnen aanvragen. De kring van nabestaanden
die een herziening kunnen aanvragen is in het eerste lid net zo ruim getrokken
als in het geldende recht. Nieuw is dat er voor deze nabestaanden een vertegenwoordigingsregeling
is opgenomen in het tweede lid. Deze houdt in dat, zoals nu ook al op grond
van het geldende recht wordt aangenomen, er een bijzondere vertegenwoordiger
wordt aangewezen indien de procureur-generaal een herzieningsaanvraag heeft
ingediend (vgl. het huidige artikel 477 in verbinding met artikel 479, tweede
lid). Is de herzieningsaanvraag daarentegen afkomstig van een van de in het
eerste lid genoemde nabestaanden, dan verdient het de voorkeur dat deze zelf
in de herzieningsprocedure kan optreden, zonder afhankelijk te zijn van een
procesvertegenwoordiger. De voorgestelde regeling voorziet daarom in deze
mogelijkheid. Om te voorkomen dat er verschillende nabestaanden tegelijkertijd
een herzieningsprocedure starten ter zuivering van de eer van één
overleden gewezen verdachte, is er in het eerste lid een rangorde van nabestaanden
aangegeven die een herzieningsaanvraag kunnen indienen, zoals ook bij het
spreekrecht van nabestaanden op de terechtzitting een dergelijke rangorde
geldt (vgl. artikel 336, tweede lid). In het tweede lid is naar aanleiding
van het advies van de Raad voor de rechtspraak bepaald dat de nabestaande
elke bevoegdheid kan uitoefenen die «op grond van» de titel aangaande
herziening ten voordele aan de verdachte is toegekend. In verbinding met het
in dezelfde titel opgenomen artikel 476, eerste lid, volgt daaruit dat de
nabestaande ook kan optreden in de procedure die bij het gerechtshof wordt
gevoerd na gegrondverklaring van de herzieningsaanvraag. In reactie op een
opmerking van de Nederlandse Orde van Advocaten moet worden opgemerkt dat
nabestaanden op grond van het tweede lid ook een verzoek tot nader onderzoek
kunnen doen.
 Derde lid
 Omdat bestraffing van een overleden persoon niet mogelijk en ook niet zinvol is, is in het derde lid bepaald dat na vernietiging van de
uitspraak geen straf of maatregel kan worden opgelegd. Het derde lid staat
er niet aan in de weg, zo kan in antwoord op een vraag van de Raad voor de
rechtspraak worden opgemerkt, dat een minder zware strafbepaling wordt toegepast.
Het derde lid staat niet in de weg aan onttrekking aan het verkeer bij afzonderlijke
rechterlijke beschikking als bedoeld in artikel 36b, eerste lid, onderdeel
4, Sr (vgl. HR 6 november 2001, NJ 2002/173).
 Vierde lid
 Het vierde lid heeft betrekking op de situatie dat de gewezen verdachte
wel zelf een aanvraag tot herziening indient, maar daarna overlijdt. In dat
geval wordt het geding wel voortgezet omdat de herziening ten voordele kan
worden gezien als een rehabilitatie van de gewezen verdachte. Het vierde lid
komt inhoudelijk overeen met het huidige artikel 477. Conform het huidige
artikel 478, eerste lid, is tevens bepaald dat er, na het overlijden van de
verdachte, geen straf of maatregel kan worden opgelegd in geval van vernietiging
van de bestreden uitspraak. Een dergelijke straf of maatregel kan immers niet
ten uitvoer worden gelegd vanwege de dood van de gewezen verdachte.
 Vijfde lid
 Een lacune in het geldende recht is dat niet voorzien is in een wettelijke
vertegenwoordiging van minderjarigen en geestelijke gehandicapten. Weliswaar
maakt het huidige artikel 458, eerste lid, het mogelijk dat een raadsman van
deze personen een herzieningsaanvraag indient, maar een gewezen verdachte
heeft niet altijd een raadsman. Daarom maakt het vijfde lid de indiening van
een herzieningsaanvraag door de wettige vertegenwoordiger mogelijk. Dit is
een uitzondering op de hoofdregel dat een wettige vertegenwoordiger geen zelfstandige
bevoegdheid heeft om rechtsmiddelen namens de verdachte in te stellen. Deze
uitzondering wordt hierdoor gerechtvaardigd dat de herzieningsprocedure kan
worden gezien als laatste «noodrem» ter herstel van onjuiste rechterlijke
uitspraken.
 Artikel 459
 Dit artikel betreft de toevoeging van een raadsman aan de gewezen verdachte.
De bepaling komt voor een belangrijk deel overeen met het huidige artikel
458, eerste lid. Nieuw is dat een toevoeging ook mogelijk is wanneer de gewezen
verdachte een verzoek doet tot een nader onderzoek in de zin van het voorgestelde
artikel 461, ter voorbereiding van de herzieningsaanvraag. Anders dan in het
advies van de Nederlandse Orde van Advocaten wordt verondersteld, kan de gewezen
verdachte zich ten behoeve van de herzieningsaanvraag (of ten behoeve van
het verzoek tot nader feitelijk onderzoek) een raadsman laten toevoegen. Een
toevoeging is dus niet pas mogelijk vanaf het moment dat de aanvraag wordt
ingediend.
 Artikel 460
 Omdat de herzieningsgronden worden verruimd, en het bovendien mogelijk
wordt een verzoek te doen tot het instellen van een nader feitelijk onderzoek,
bestaat het risico dat de voorgestelde regeling een aanzuigende werking zal
hebben. Om overbelasting van (het parket bij) de Hoge Raad te voorkomen, is
in het tweede lid verplichte rechtsbijstand ingevoerd bij het doen van de
herzieningsaanvraag. Dat is ook in het belang van de gewezen verdachte die
zich verzekerd weet van deskundige bijstand in de complexe herzieningsprocedure.
Het indienen van een herzieningsaanvraag vergt specifieke juridische
kennis en vaardigheden die de gewezen verdachte in de regel niet bezit. Verplichte
procesvertegenwoordiging kan zo bijdragen aan het verlagen van de drempel
een herzieningsaanvraag in te dienen. Het College van procureurs-generaal
en de Nederlandse Orde van Advocaten onderschrijven dat in verplichte procesvertegenwoordiging
wordt voorzien. De voormalige president van en de procureur-generaal bij de
Hoge Raad menen dat verplichte procesvertegenwoordiging het logische complement
vormt van de uitbreiding van de rechtsbescherming die dit wetsvoorstel beoogt
te bewerkstelligen. Een belangrijk voordeel van de verplichte procesvertegenwoordiging
is volgens hen, dat deze een vroegtijdige selectie van de voor herziening
of «vooronderzoek» in aanmerking komende zaken bevordert, hetgeen
bijdraagt aan een doelmatige inzet van menskracht en middelen bij de Hoge
Raad en zijn parket. Op hun advies is in het tweede lid ondubbelzinnig tot
uitdrukking gebracht dat de schriftelijke aanvraag op straffe van niet-ontvankelijkheid
door de raadsman moet worden ingediend. Ook moeten in de aanvraag op straffe
van niet-ontvankelijkheid de gronden worden vermeld waarop de aanvraag berust,
onder bijvoeging van de bescheiden waaruit van die gronden kan blijken, alsmede
een kopie van de uitspraak waarvan herziening wordt gevraagd.
 
 Het tweede lid, tweede volzin, komt overeen met het huidige artikel 459
en betreft de wijze van aanvragen en de inhoud van de aanvraag. De term «bewijsmiddelen»
is niet uit het bestaande artikel 459 overgenomen, omdat daarmee ten onrechte
de suggestie wordt gewekt dat de overgelegde stukken per se moeten voldoen
aan de eisen neergelegd in de artikelen 338 tot en met 344a. De gewezen verdachte
is niet altijd in staat dit soort bewijsmiddelen te vergaren. Wel dient het
verzoek behoorlijk gemotiveerd te zijn. Niet volstaan kan bijvoorbeeld worden
met het overleggen van een stuk waaruit blijkt dat een getuige is teruggekomen
op een eerdere belastende verklaring. Net als in het geldende recht het geval
is, dient de aanvrager bij een aanvraag tot herziening aannemelijk te maken
dat en waarom de getuige op de belastende verklaring terugkomt (Vgl. HR 29 april
1997, NJ 1997/688 en HR 11 maart 2008, LJN BC6210).
 Artikel 461
 Dit artikel betreft het feitelijk onderzoek ter voorbereiding van een
aanvraag tot herziening. Het is toegelicht in de paragrafen 6.5 en 6.6. In
aanvulling daarop nog het volgende.
 Eerste lid
 Het artikel ziet op gevallen waarin de gewezen verdachte herziening wil
aanvragen op grond van een novum. Om aannemelijk te kunnen maken dat er sprake
is van een novum kan een diepgaand feitenonderzoek nodig zijn. Bij aanvragen
die gebaseerd zijn op andere herzieningsgronden is er, zoals ook de Nederlandse
Orde van Advocaten aangeeft, geen noodzaak tot een diepgaand feitenonderzoek.
Is er bijvoorbeeld sprake van een geslaagde klacht bij het EHRM, dan is er
een juridisch onderzoek nodig naar de implicaties van de uitspraak van het
EHRM, maar hoeft er geen diepgaand feitenonderzoek te worden verricht ter
voorbereiding van de herzieningsaanvraag. Ook is er geen diepgaand feitenonderzoek
nodig om te kunnen constateren dat er sprake is van onverenigbare bewezenverklaringen.
Vanwege deze redenen is in het eerste lid de beperking opgenomen dat het moet
gaan om een onderzoek naar de aanwezigheid van een novum.
 
 Evenals bij de indiening van een herzieningsaanvraag het geval is, geldt
op grond van het eerste lid ook bij het doen van een verzoek tot nader onderzoek een verplichte rechtsbijstand (zie ook de toelichting bij
het voorgestelde artikel 460). Het is in het belang van de gewezen verdachte
dat hij een goed gefundeerd verzoek kan indienen. Bovendien voorkomt het onnodige
belasting van de Hoge Raad die geen kennis behoeft te nemen van lichtvaardige
verzoeken.
 
 Dat door het misdrijf de rechtsorde ernstig moet zijn geschokt, moet worden
beoordeeld naar het moment waarop het misdrijf werd begaan. In reactie op
een opmerking van het College van procureurs-generaal en van de Nederlandse
Vereniging voor Rechtspraak kan worden opgemerkt dat de gewezen verdachte
niet hoeft aan te tonen dat het misdrijf de rechtsorde ernstig heeft geschokt.
Wel biedt het vereiste grond om een verzoek tot nader onderzoek, indien het
feit in concreto onvoldoende ernstig is geweest, op grond van het derde lid
niet ontvankelijk te verklaren.
 Tweede lid
 Het verzoek dient op grond van het tweede lid schriftelijk en gemotiveerd
te worden gedaan. Om een doelmatige afhandeling van herzieningsverzoeken te
bevorderen dient bovendien aan een aantal andere vormvereisten te worden voldaan,
namelijk een opgave van handelingen van onderzoek die dienen te worden verricht
en de bijvoeging van de uitspraak waarvan de gewezen verdachte een herziening
wil aanvragen. Uit het derde lid vloeit voort dat het verzoek niet-ontvankelijk
wordt verklaard als niet aan de vormvoorschriften uit het tweede lid wordt
voldaan.
 Derde lid
 Zoals in paragraaf 6 aan de orde is gekomen, gelden voor toewijzing
van het verzoek de volgende inhoudelijke voorwaarden:
 1. er dienen voldoende aanwijzingen te zijn dat er mogelijkerwijs sprake
is van een grond tot herziening (derde lid, onder a) en
 2. het verzochte onderzoek is noodzakelijk te achten (derde lid onder
b).
 Voldoet het verzoek aan deze inhoudelijke voorwaarden, dan is de procureur-generaal
verplicht het verzoek toe te wijzen. Aan beoordeling of aan deze voorwaarden
is voldaan, gaat een beoordeling van de ontvankelijkheidsvoorwaarden uit het
eerste en tweede lid vooraf. Zo is het verzoek op grond van het eerste lid
niet-ontvankelijk als op het misdrijf minder dan twaalf jaar gevangenisstraf
is gesteld.
 Vierde lid
 Het vierde lid komt voor een belangrijk deel overeen met het huidige artikel
36b, vierde lid, betreffende mini-instructie. Hoewel dit niet expliciet in
de voorgestelde bepaling is vermeld, dient de procureur-generaal zo spoedig
mogelijk het nadere onderzoek uit te voeren. Hierbij dient echter wel te worden
bedacht dat het kan gaan om complex en diepgaand onderzoek, dat enige tijd
kan vergen. Zo zal geregeld de inzet van deskundigen of van onderzoeksteams
nodig zijn.
 Vijfde lid
 Ratio van het vijfde lid is om ook wanneer een gewezen verdachte is ontslagen
van alle rechtsvervolging een nader onderzoek mogelijk te maken. Net als bij
het voorgestelde artikel 457, tweede lid, dient het daarbij wel te gaan om
een ontslag van alle rechtsvervolging met oplegging van een vrijheidsbenemende
maatregel. Ter voorkoming van een overbelasting van het justitiële apparaat
dienen namelijk de ter beschikking staande middelen daar te worden ingezet
waar deze echt nodig zijn.
 Artikel 462
 Dit artikel betreft de commissie die kan adviseren over de wenselijkheid
van een nader onderzoek.
 Eerste lid
 Indien de commissie – al dan niet verplicht – wordt ingeschakeld
onderzoekt de commissie of een onderzoek wenselijk is en, zo ja, om wat voor
soort onderzoek het dient te gaan. De commissie toetst daarbij aan de criteria
die in het voorgestelde artikel 461, derde lid, zijn genoemd. Net als de procureur-generaal
is de commissie niet gebonden aan de onderzoekshandelingen die in het verzoek
worden genoemd. Wordt bijvoorbeeld alleen DNA-onderzoek verzocht dan kan de
commissie ook adviseren tot ander technisch onderzoek (zie ook paragraaf 6.5.2).
 Het College van procureurs-generaal bepleit opneming van een «institutionaliserende
bepaling». Naar in paragraaf 6 aan de orde kwam, zal de commissie
helder worden gepositioneerd in de krachtens het vierde lid op te stellen
algemene maatregel van bestuur.
 Tweede lid
 Naar in paragraaf 6 uiteen is gezet, is de procureur-generaal verplicht
om de commissie om advies te vragen als de gewezen verdachte is veroordeeld
tot gevangenisstraf van tien jaar of meer. De Nederlandse Orde van Advocaten
alsmede de heren Crombag, Van Koppen en Wagenaar vinden deze drempel te hoog.
Er kan echter op worden gewezen dat de commissie ook kan worden ingeschakeld,
indien de gewezen verdachte tot minder dan tien jaar gevangenisstraf is veroordeeld.
Inschakeling daarvan is in dat geval alleen niet verplicht. Tevens kan erop
worden gewezen dat de procureur-generaal bij gevangenisstraf van minder dan
tien jaar verplicht kan zijn nader onderzoek te doen verrichten; voor het
daarbij inschakelen van een commissie is echter het additionele vereiste van
tien jaar of meer gevangenisstraf gesteld. De achterliggende gedachte is dat
uitgebreider onderzoek met inschakeling van een commissie alleen bij veroordeling
voor zeer ernstige feiten verplicht wordt gesteld. De heren Crombag, Van Koppen
en Wagenaar menen dat als voor een toegangsprocedure vergelijkbaar met die
van de CEAS zou worden gekozen, de beperking tot gevangenisstraf van tien
jaar of meer niet nodig zou zijn. In reactie daarop moet worden opgemerkt
dat om een toestroom van herzieningsverzoeken te voorkomen beperkingen moeten
worden gesteld. Dat kan niet met een keuze voor een andere toegangsprocedure
worden vermeden.
 Zoals in paragraaf 6 aan de orde is gekomen, is de procureur-generaal
onder omstandigheden verplicht advies in te winnen bij de commissie. Het tweede
lid, maakt hierop een uitzondering indien het verzoek niet-ontvankelijk dan
wel kennelijk ongegrond is. Dit laatste is het geval wanneer het evident is
dat het verzoek moet worden afgewezen, bijvoorbeeld omdat al bij voorbaat
vaststaat dat het verzochte onderzoek niet relevant kan zijn voor de strafzaak.
 Derde lid
 De adviezen van de commissie zijn openbaar. De procureur-generaal kan
het advies naast zich neerleggen, maar moet dan wel in zijn beslissing gemotiveerd
aangeven waarom hij van het advies afwijkt.
 Vierde lid
 De commissie is vergelijkbaar met de toegangscommissie van de CEAS, die verantwoordelijk was voor de selectie van zaken die zijn geëvalueerd
door de CEAS. Een belangrijk verschil is echter dat de in dit artikel bedoelde
commissie (anders dan de toegangscommissie) niet louter uit juristen zal bestaan,
maar ook uit deskundigen met een forensische expertise. De precieze samenstelling
en werkwijze van de commissie zal bij algemene maatregel van bestuur worden
geregeld. Het gaat om een permanente commissie. Volgens het vierde lid is
de benoeming van de leden opgedragen aan de Minister van Justitie, op voordracht
van de procureur-generaal bij de Hoge Raad. Bij de invulling van de algemene
maatregel van bestuur zal kunnen worden voortgebouwd op de ervaringen die
zijn opgedaan met de CEAS.
 Artikel 463
 Dit artikel betreffende de uitvoering van het nader feitelijk onderzoek
door een onderzoeksteam of door een rechter-commissaris is toegelicht in paragraaf 6.
In aanvulling daarop kan nog het volgende worden opgemerkt.
 Eerste en tweede lid
 Het opdragen van onderzoek aan een rechter-commissaris kan onder meer
voordelen hebben wanneer er belangrijke getuigen moeten worden gehoord. De
rechter-commissaris kan deze getuigen onder ede horen, terwijl de leden van
het onderzoeksteam dit niet kunnen. In reactie op het advies van de Nederlandse
Orde van Advocaten kan worden aangestipt dat het eerste en tweede lid uitsluitend
betrekking hebben het nader onderzoek naar de aanwezigheid van een grond voor
herziening als bedoeld in artikel 457, eerste lid, onder c. Dat blijkt uit
de verwijzing naar artikel 461 in het eerste lid.
 Derde lid
 Zoals de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak opmerkt, dienen ook de
leden van het Openbaar Ministerie en deskundigen die indien nodig aan het
onderzoeksteam worden toegevoegd, niet eerder bij de strafzaak betrokken te
zijn geweest. Dit is in het derde lid geëxpliciteerd.
 Vijfde lid
 Naar aanleiding van de adviezen van de Raad voor de rechtspraak en de
Nederlandse Orde van Advocaten is het vijfde lid opgenomen, volgens hetwelk
de verdediging in het algemeen het recht heeft om de verhoren bij te wonen
die tijdens het nader onderzoek worden afgenomen. Op deze wijze wordt aan
de verdediging de mogelijkheid geboden te participeren in het onderzoek. Bovendien
wordt voorkomen dat indien de herzieningsprocedure ertoe leidt dat de zaak
naar een gerechtshof wordt verwezen, de getuigen opnieuw moeten worden gehoord
omdat de verdediging nog niet de gelegenheid heeft gehad de getuigen te ondervragen.
Omdat de voorgestelde regeling het mogelijk maakt dat bepaalde aspecten van
het nader onderzoek niet openbaar zijn, voorziet het vijfde lid erin dat,
conform de huidige regeling in de artikelen 187 e.v., vanwege zwaarwegende
belangen bepaalde gegevens geheim kunnen blijven. In dit verband kan bijvoorbeeld
worden gedacht aan het geval dat er in het kader van het nader onderzoek aan
een politieambtenaar vragen worden gesteld betreffende technieken die worden
gehanteerd bij de opsporing en het met het oog op de opsporing van toekomstige
misdrijven noodzakelijk is dat deze technieken geheim blijven.
 Zesde lid
 Is het onderzoek voltooid, dan dienen de daarop betrekking hebbende stukken
aan de stukken van het dossier te worden toegevoegd. De verzoeker heeft recht
op een afschrift van alle stukken uit het dossier.
 Artikel 464
 In dit artikel is aangegeven over welke opsporingsbevoegdheden het in
artikel 463, tweede lid, bedoelde onderzoeksteam beschikt bij de uitvoering
van het nader onderzoek in opdracht van de procureur-generaal. Hoofdregel
is dat alle bepalingen uit het Wetboek van Strafvordering van toepassing zijn.
Hierop is echter een aantal uitzonderingen gemaakt.
 Dit geldt in de eerste plaats voor de vrijheidsbenemende dwangmiddelen
omdat de toepassing van deze dwangmiddelen in het kader van de herzieningsprocedure
in het algemeen niet opportuun is (zie echter artikel 473).
 In de tweede plaats zijn de bepalingen betreffende de opsporing van terroristische
misdrijven niet van toepassing geacht. Deze bepalingen hebben immers specifiek
tot doel een adequate terrorismebestrijding mogelijk te maken, waardoor de
overeenkomstige toepassing in verband met een mogelijke herziening van een
afgesloten strafzaak niet voor de hand ligt.
 Ook een groot deel van de bijzondere bevoegdheden tot opsporing, neergelegd
in Titel IVA tot en met VA is niet van overeenkomstige toepassing verklaard.
Dit geldt bijvoorbeeld voor de infiltratie, de (burger)pseudo-koop, en voor
het aftappen van telefoons. Het is niet goed voor te stellen dat er aan de
toepassing van dit soort bevoegdheden behoefte bestaat bij het nader onderzoek
ter voorbereiding van de herzieningsaanvraag. Hetzelfde geldt voor de bevoegdheden
betreffende de vordering van toekomstige gegevens, neergelegd in artikel 126ne.
Bij het nader onderzoek gaat het immers om een onderzoek naar zaken die zich
in het verleden hebben afgespeeld.
 Wel van toepassing zijn de bepalingen betreffende de vordering van (reeds
bestaande) gegevens (de artikelen 126n tot en met 126nd en 126nf tot en met
126nh). Zo kan er de behoefte bestaan aan het vorderen van bepaalde gegevens
om meer inzicht te krijgen in de volgorde van bepaalde gebeurtenissen. Mochten
deze gegevens nog ter beschikking staan, dan kan daaruit bijvoorbeeld blijken
dat de door de rechter gebruikte bewijsconstructie niet juist is omdat de «tijdlijn»
niet klopt. Bovendien kunnen tal van andere opsporingsbevoegdheden uit het
Wetboek van Strafvordering worden toegepast. In verband met een effectieve
en adequate uitoefening van hun taak kunnen de opsporingsambtenaren van het
opsporingsteam bijvoorbeeld voorwerpen in beslag nemen om deze te onderwerpen
aan een onderzoek of DNA-onderzoek laten verrichten. Op grond van artikel
116 dienen de in beslaggenomen voorwerpen te worden terug gegeven zodra het
belang van de strafvordering zich niet meer verzet tegen de teruggave van
een inbeslaggenomen voorwerp. Deze regeling is ook van toepassing wanneer
er voorwerpen in beslag zijn genomen in verband met het nader onderzoek. Het
begrip «strafvordering» heeft namelijk een ruime betekenis en
omvat de hele procedure in strafzaken, inclusief de herzieningsprocedure.
In veel van de bepalingen die van overeenkomstige toepassing zijn verklaard
wordt gesproken over «de verdachte». In verband met het nader
feitelijk onderzoek naar een grond voor herziening ten voordele dient daaronder
op grond van het eerste lid de gewezen verdachte te worden verstaan. In de
artikelsgewijze toelichting op artikel 457 werd al gesteld dat het wetssystematisch
niet bezwaarlijk is een eerder onherroepelijk veroordeelde persoon in de regeling
als gewezen verdachte aan te duiden.
 Artikel 465
 Dit artikel voorziet erin dat de Hoge Raad nog voordat de zaak op de terechtzitting
is aangebracht opdracht kan geven tot een feitelijk onderzoek door of vanwege
de procureur-generaal bij de Hoge Raad. Dit kan onder meer van belang zijn
wanneer de procureur-generaal eerder een verzoek tot feitelijk onderzoek heeft
afgewezen en de Hoge Raad oordeelt dat deze afwijzing ten onrechte was. Het
artikel komt voor een belangrijk deel overeen met het huidige artikel 460.
Voor de duidelijkheid is het artikel aangevuld met de gronden voor de niet-ontvankelijkheid
die besloten liggen in het huidige artikel 458, eerste lid. Ook nu al wordt
in het huidige artikel 457 «ingelezen» dat het dient te gaan om
een uitspraak van een rechter in Nederland. Dit laatste is als voorwaarde
voor de ontvankelijkheid van de herzieningsaanvraag geëxpliciteerd. Het
tweede lid, dat overeen komt met het huidige artikel 458, tweede lid, is toegelicht
in paragraaf 7. 
 Artikel 466
 Het artikel is een gemoderniseerde versie van het huidige artikel 462.
Nieuw is dat geen uitzondering wordt gemaakt voor de aanvragen betreffende
tegenstrijdige vonnissen of arresten. Ook die aanvragen moeten op een openbare
terechtzitting worden behandeld, tenzij deze niet-ontvankelijk of kennelijk
ongegrond zijn. Een openbare terechtzitting werd bij de totstandkoming van
de huidige herzieningsregeling niet noodzakelijk geacht bij aanvragen betreffende
tegenstrijdige vonnissen of arresten. De wetgever ging er namelijk van uit
dat de Hoge Raad louter op basis van de stukken zou kunnen beoordelen of er
gezien de bewezenverklaringen sprake is van een tegenstrijdigheid. Een feitelijk
onderzoek werd niet nodig geacht. Er werd daarom voorzien in een summiere
procedure. Inmiddels hebben zich echter nieuwe ontwikkelingen voorgedaan waardoor
er een feitelijk onderzoek nodig kan zijn. Tegenwoordig maken namelijk de
bewijsmiddelen niet altijd meer deel uit van de rechterlijke uitspraak, terwijl
bij stempelvonnissen zelfs de bewezenverklaring ontbreekt (vgl. artikel 378a).
Dit heeft de beoordeling van aanvragen betreffende tegenstrijdige vonnissen
of arresten meer gecompliceerd gemaakt. Inmiddels heeft de rechtspraktijk
zich hieraan aangepast door bepaalde procesregels betreffende de herzieningsaanvraag
terzake van het novum analogisch toe te passen op herzieningsaanvragen betreffende
de onverenigbare bewezenverklaring. Ook bij deze laatste aanvragen geeft bijvoorbeeld
de Hoge Raad aan de procureur-generaal de gelegenheid zo nodig een conclusie
te nemen, hoewel de huidige wettelijke regeling hierin niet voorziet. Tevens
acht de Hoge Raad de huidige artikelen 462 en 464 betreffende de inwinning
van nadere berichten door de procureur-generaal van toepassing, hoewel deze
artikelen strikt genomen geen betrekking hebben op aanvragen betreffende tegenstrijdige
vonnissen of arresten. Het toegenomen belang van feitelijk onderzoek bij herzieningsaanvragen
betreffende tegenstrijdige vonnissen of arresten maakt een minder summiere
procedure wenselijk, waarbij er ruimte is voor feitelijk onderzoek en tegenspraak.
Een behandeling op de openbare terechtzitting is daar het meest geschikt voor
omdat dit bijdraagt aan de transparantie en controleerbaarheid van de herzieningsprocedure.
 Artikel 467
 Dit artikel betreft een gemoderniseerde versie van het huidige artikel
463, met dien verstande dat het artikel ook van toepassing is op herzieningsaanvragen
betreffende tegenstrijdige vonnissen of arresten. Zoals hierboven in de toelichting
op artikel 466 aan de orde is gekomen, is uitgangspunt dat ook
deze aanvragen op een openbare terechtzitting dienen te worden behandeld.
 Artikel 468
 Het artikel betreft de conclusie door het Openbaar Ministerie en komt
grotendeels overeen met het huidige artikel 464. Het tweede lid geeft aan
de procureur-generaal de mogelijkheid ambtshalve een nader onderzoek als bedoeld
in de artikelen 461 en 462 in te stellen ter voorbereiding van zijn conclusie,
wanneer hij meent dat nog bepaalde feiten moeten worden uitgezocht. Dat een
afschrift van de conclusie op grond van het vierde lid alleen aan de raadsman
moet worden verzonden, en niet aan de gewezen verdachte, houdt verband met
de in dit wetsvoorstel voorziene verplichte procesvertegenwoordiging. Het
vijfde lid is nieuw en betreft de reactie die raadsman van de gewezen verdachte
kan geven op de conclusie van het Openbaar Ministerie. Een dergelijke mogelijkheid
tot tegenspraak draagt bij aan de «equality of arms» en bestaat
nu al bij het bij het beroep in cassatie (vgl. artikel 439, vijfde lid). Evenals
bij het beroep in cassatie het geval is, stelt het vijfde lid de termijn waarbinnen
het commentaar moet worden ingezonden op twee weken. Er is geen aanleiding
gevolg te geven aan het advies van het College van procureurs-generaal om
deze termijn wat betreft de herzieningsprocedure – en in zoverre in
afwijking van de cassatieprocedure – te verlengen. Op overschrijding
van de termijn is geen sanctie gesteld, waardoor de Hoge Raad de ruimte heeft
te bepalen of hij op een met overschrijding van de termijn ingezonden commentaar
acht zal slaan.
 Artikel 469
 Dit artikel verschaft verschillende mogelijkheden tot feitelijk onderzoek
in opdracht van de Hoge Raad. In de eerste plaats kan de Hoge Raad aan de
procureur-generaal de opdracht geven tot een nader onderzoek. In de tweede
plaats kan de Hoge Raad op grond van het tweede lid (dat op het huidige artikel
465 voortbouwt) nader onderzoek opdragen aan een raadsheer- of rechter-commissaris.
Voor de praktijk is deze mogelijkheid vooral van belang wanneer het gaat om
een beperkt onderzoek en de Hoge Raad de regie van dat onderzoek in eigen
hand wil houden. De regels betreffende het nader onderzoek door de raadsheer-
of rechter-commissaris zijn grotendeels overgenomen uit het huidige artikel
466. Ter wille van de duidelijkheid is artikel 172, betreffende de verplichting
tot het opmaken van processen-verbaal, van overeenkomstige toepassing verklaard.
Deze processen-verbaal worden ook al in de huidige rechtspraktijk opgemaakt.
Een opdracht tot feitelijk onderzoek kan zowel door de enkelvoudige als door
de meervoudige kamer van de Hoge Raad worden gegeven. Dat een afschrift van
de stukken op grond van het vijfde lid alleen aan de raadsman moet worden
verzonden, en niet aan de gewezen verdachte, houdt verband met de in dit wetsvoorstel
voorziene verplichte procesvertegenwoordiging.
 Artikel 470
 Afgezien van een kleine taalkundige wijziging komt dit artikel overeen
met het huidige artikel 468.
 Artikel 471
 Dit artikel is een gemoderniseerde versie van het huidige artikel 461.
Voor de leesbaarheid wordt in het eerste lid – betreffende de procedure
na verwijzing wegens herziening van onderling onverenigbare rechterlijke uitspraken –
gesproken over verwijzing van de zaken naar een gerechtshof «dat
daarvan nog geen kennis heeft genomen». Hiermee is geen inhoudelijke
wijziging beoogd: de zaken kunnen evenmin worden verwezen naar een gerechtshof
dat van maar één van beide zaken kennis heeft genomen.
 Artikel 472
 Dit artikel bouwt voort op het huidige artikel 467. Nieuw is de in het
tweede lid opgenomen, en hierboven in paragraaf 8 toegelichte, mogelijkheid
voor de rechter waarnaar de zaak wordt verwezen om bij instandhouding van
de veroordeling de straf te verminderen. Het College van procureurs-generaal
vraagt waarom in het eerste lid geen concrete verwijzingsopdracht is geformuleerd
en in het tweede lid wel. Dit verschil komt ook in het huidige artikel 467
voor. Zoals in paragraaf 4.2 aan de orde kwam, kan bij herziening naar
aanleiding van een uitspraak van het EHRM het – anders dan bij het novum
het geval is – heel wel in de rede liggen om, bijvoorbeeld in geval
de verdragsschending met de objectieve onpartijdigheid van de rechter verband
hield, de onherroepelijke uitspraak te vernietigen, doch materieel tot eenzelfde
veroordeling te komen.
 Artikel 473
 Dit artikel handelt over gevangenhouding van de gewezen verdachte nadat
een herzieningsaanvraag gegrond is verklaard. Gevangenhouding is doorgaans
niet opportuun wanneer de Hoge Raad de aanvraag eenmaal gegrond heeft geacht.
De kans is dan immers reëel dat de verdachte ten onrechte veroordeeld
is. In sommige gevallen kan dit echter anders liggen. Bijvoorbeeld wanneer
de aanvraag gegrond is verklaard op basis van het ernstige vermoeden dat de
rechter, als hij bekend zou zijn geweest met het gegeven, een minder zware
strafbepaling zou hebben toegepast. In dat geval kan het wenselijk zijn dat
de verdachte niet al meteen na het gegrond achten van de herzieningsaanvraag
op vrije voeten komt vanwege het ontbreken van een titel voor de vrijheidsbeneming.
In dat soort gevallen kan de Hoge Raad een bevel tot gevangenhouding geven,
ook al is de herzieningsaanvraag gegrond. In dit opzicht komt het artikel
vrijwel geheel overeen met het huidige artikel 470. Nieuw is dat in het tweede
lid een voorziening opgenomen is voor het geval dat er bij de onherroepelijke
rechterlijke uitspraak een vrijheidsbenemende maatregel is opgelegd. Ter toelichting
volgen eerst enkele opmerkingen over het geldende recht. Hoewel dit niet duidelijk
uit de tekst van het huidige artikel 470 blijkt, wordt algemeen aangenomen
dat gevangenhouding ook mogelijk is wanneer de eerdere gevangenneming was
gebaseerd op een vrijheidsbenemende maatregel (zoals de tbs). De tbs (of andere
vrijheidsbenemende maatregel, zoals de plaatsing in een inrichting voor stelselmatige
daders) wordt dan «omgezet» in een voorlopige hechtenis. In de
huidige situatie heeft deze omzetting echter tot gevolg dat de behandeling
van de gewezen verdachte moet worden stopgezet of onderbroken. In de vakliteratuur
is daarom een wetswijziging bepleit waardoor een onderbreking van de behandeling
niet meer nodig is. In dit artikel wordt aan
deze wens tegemoet gekomen door aan de Hoge Raad de mogelijkheid te geven
het bevel tot gevangenhouding ten uitvoer te laten leggen in een tbs-instelling
of bijvoorbeeld een inrichting voor stelselmatige daders (in het geval dat
de isd-maatregel was opgelegd). Op deze wijze wordt voorkomen dat de behandeling
van de gewezen verdachte moet worden onderbroken.
 Artikel 474
 Dit artikel komt overeen met het huidige artikel 469. Het bestaande vereiste
dat de enkelvoudige kamer het arrest op de openbare terechtzitting uitspreekt,
is geschrapt om ruimte te scheppen voor het op de openbare terechtzitting
uitspreken van het arrest door de meervoudige kamer, bijvoorbeeld in geval
er voor de zaak belangstelling is van de pers.
 Artikel 475
 Dit artikel correspondeert met het huidige artikel 471.
 Artikel 476
 Deze bepaling betreft de procedure voor het gerechtshof na verwijzing.
Het eerste lid komt voor een belangrijk deel overeen met het huidige artikel
473, eerste lid. Er zijn echter twee punten van verschil.
 In de eerste plaats zijn in het eerste lid twee regelingen mede van toepassing
verklaard, die per abuis niet zijn vermeld in het huidige artikel 473, eerste
lid. Het betreft de oproeping van getuigen en deskundigen in hoger beroep
(artikel 418, eerste en tweede lid) en het nader onderzoek door de rechter-commissaris
of door de raadsheer-commissaris (het huidige artikel 420). Omdat er soms
ook in herziening na een verwijzing getuigen en/of deskundigen moeten worden
gehoord en soms een verwijzing naar een rechter-commissaris of raadsheer-commissaris
wenselijk kan zijn, is de voorgestelde regeling op dit punt aangevuld.
 Per abuis is in het huidige artikel 473, eerste lid, artikel 416 mede
van toepassing verklaard. Deze laatste bepaling geeft aan de appellerende
verdachte de mogelijkheid bezwaren op te geven tegen het vonnis in eerste
aanleg. Toepassing van artikel 416 in de herzieningsprocedure ligt niet voor
de hand omdat deze bepaling specifiek is toegesneden op de situatie waarin
een verdachte het rechtsmiddel van hoger beroep instelt en niet op de situatie
waarin de herziening van een rechterlijke uitspraak wordt aangevraagd. Het
voorgestelde artikel 476, eerste lid, verwijst daarom niet naar artikel 416.
 
 Het in het eerste lid opgenomen verbod tot aanvulling van de tenlastelegging
met strafverzwarende omstandigheden is overgenomen uit het huidige artikel
473, eerste lid. Overwogen is om dit verbod te laten vervallen. Handhaving
van het verbod lijkt namelijk op het eerste gezicht niet meer opportuun omdat
het sinds inwerkingtreding van de wet van 14 september 1995, Stb. 441
mogelijk is de tenlastelegging schriftelijk te wijzigen op grond van het in
de herzieningsprocedure toepasselijke artikel 313 in verbinding met artikel
415. Na ampele overweging is er toch voor gekozen het verbod tot aanvulling
met strafverzwarende omstandigheden te handhaven. In de strafrechtelijke literatuur
wordt namelijk algemeen aangenomen dat tijdens de herzieningsprocedure wijzigingen
van de tenlastelegging niet toelaatbaar zijn voor zover deze een zwaardere
strafbepaling opleveren dan oorspronkelijk ten laste was gelegd. Dit zou namelijk in strijd zijn met het aan de herzieningsregeling
ten grondslag liggende uitgangspunt dat, wanneer een herziening ten voordele
is aangevraagd, deze herziening niet ten nadele van de gewezen verdachte mag
strekken. Gezien dit uitgangspunt is het verbod tot aanvulling met strafverzwarende
omstandigheden gehandhaafd. Een dergelijke aanvulling zou immers leiden tot
een verslechtering van de rechtspositie van de gewezen verdachte. Ter wille
van de duidelijkheid is bovendien in het voorgestelde artikel 478, eerste
lid, bepaald dat de toepassing van een zwaardere strafbepaling niet is toegestaan.
Zowel in het geldende recht als in de voorgestelde regeling zijn bij het geding
in herziening wijzigingen van de tenlastelegging derhalve alleen toegestaan
wanneer deze wijzigingen hetzelfde feit inhouden én geen zwaardere
strafbepaling opleveren. Is dus alleen doodslag ten laste gelegd, dan is het
niet toegestaan de gewezen verdachte na een wijziging van de tenlastelegging
te veroordelen wegens moord. Is alleen zware mishandeling ten laste gelegd
dan is het niet toegestaan om na een aanvulling op grond van artikel 312 de gewezen verdachte alsnog te veroordelen wegens zware mishandeling
met de dood als gevolg. Op dit punt is er geen verschil tussen de huidige
en de voorgestelde regeling. De voorgestelde wijziging van artikel 478, eerste
lid, strekt alleen tot verduidelijking. Het gaat hier overigens om een grotendeels
theoretisch probleem, omdat de oplegging van een hogere straf hoe dan ook
niet toegestaan is bij een herziening ten voordele (zie het huidige artikel
476 en het voorgestelde artikel 478).
 
 Het eerste, derde en vijfde lid corresponderen met de huidige artikelen
473, tweede lid en 474. Het tweede lid correspondeert met het huidige artikel
480 en houdt verband met het recht op een berechting door een onpartijdige
rechter, neergelegd in artikel 6, eerste lid, EVRM en artikel 14 IVPBR.
 Artikel 477
 Eerste lid
 Dit artikel betreft het – zich nog niet voorgedaan hebbende –
geval waarin de herziening een uitspraak betreft die door de Hoge Raad in
eerste aanleg is gegeven. Dit betreft bijvoorbeeld het geval waarin de gewezen
verdachte een minister was die werd vervolgd wegens een ambtsmisdrijf. Inhoudelijk
komt het eerste lid voor een belangrijk deel overeen met het huidige artikel
472, tweede lid. Het artikellid kent echter wel afwijkende voorschriften over
de samenstelling van de Hoge Raad. Op grond van het geldende recht dient de
Hoge Raad samengesteld te zijn uit alle leden van dat rechtscollege, tenzij
deze verhinderd zijn. Dit heeft als nadeel dat de raadsheren van de Hoge Raad
die in eerste aanleg het arrest hebben gewezen ook weer moeten oordelen over
de strafzaak nadat een herzieningsverzoek gegrond is verklaard. Hoewel artikel
6 EVRM niet van toepassing is op de herzieningsprocedure is dit laatste minder
wenselijk, omdat er twijfel kan bestaan over de onpartijdigheid van de desbetreffende
raadsheren. Daarom is, in aansluiting op de regeling betreffende de berechting
van ambtsmisdrijven in artikel 76 van de Wet RO, bepaald dat de Hoge Raad
oordeelt met tien raadsheren.
 Tweede lid
 Het tweede lid komt voor een belangrijk deel overeen met het huidige artikel
475. Een bezwaar van het huidige artikel 475 is dat dit hinkt op twee gedachten:
aan de ene kant worden de gewone regels van het herzieningsonderzoek door
het gerechtshof van toepassing verklaard op de berechting door de Hoge Raad
en tegelijkertijd de procedureregels uit de eerste aanleg. Deze tegenstrijdigheid
is opgeheven door in het tweede lid aan te sluiten bij de regels betreffende
het herzieningsgeding bij het gerechtshof en daar alleen uitzonderingen op
te maken waar dat, gezien het bijzondere karakter van de procedure bij de
Hoge Raad na een verwijzing, nodig is. Zo is er overeenkomstig het geldende
recht bepaald dat er geen beroep of bezwaar mogelijk is tegen de beslissing
van de Hoge Raad. De Hoge Raad is en blijft nu eenmaal de hoogste nationale
rechter.
 Artikel 478
 Dit artikel is inhoudelijk grotendeels gelijk aan het huidige artikel
476. Hoewel dat artikel niet met zoveel woorden bepaalt dat een opgelegde
maatregel niet zwaarder mag zijn dan vóór de herziening het
geval was, wordt dit laatste wel in de tekst «ingelezen». Dit
is in het eerste lid geëxpliciteerd. Zoals bij de toelichting op artikel
476 al aan de orde is gekomen, wordt ook nu al op grond van het systeem van
de wet aangenomen dat er bij een herziening ten voordele geen zwaardere strafbepaling
mag worden toegepast. Ter wille van de duidelijkheid is deze
ongeschreven regel neergelegd in het eerste lid. De Nederlandse Vereniging
voor Rechtspraak vraagt naar het verband tussen het tweede lid en artikel
511i. Artikel 511i bepaalt dat een afzonderlijk opgelegde ontnemingsmaatregel
van rechtswege vervalt als de uitspraak als gevolg waarvan een veroordeling
als bedoeld in artikel 36e, eerste en derde lid, van het Wetboek van Strafrecht,
achterwege blijft, onherroepelijk wordt. Voorop staat dat als de onherroepelijke
veroordeling in herziening wordt vernietigd, de ontnemingsmaatregel, die sequeel
is van de hoofdzaak, van rechtswege vervalt op het moment waarop het arrest
in herziening onherroepelijk wordt. Indien bij het arrest in herziening voor
de feiten waarvoor geen herziening was gevraagd, in verband met de vernietiging
van de onherroepelijke veroordeling, straf wordt bepaald, kunnen zich twee
situaties voordoen. Indien de afzonderlijk opgelegde ontnemingsmaatregel uitsluitend
was verbonden met het feit waarvoor in herziening geen (meer) veroordeling
volgt, vervalt die maatregel van rechtswege. Indien de ontnemingsmaatregel
echter was verbonden met de feiten waarop de herzieningsaanvraag geen betrekking
heeft, vervalt die maatregel niet.
 Artikel 479
 Inhoudelijk komt dit artikel, betreffende de eerbiediging van de gratiebeslissing,
overeen met het huidige artikel 478. Dat artikel bevat ook voorschriften over
de opgelegde straf of maatregel in het geval dat de gewezen verdachte inmiddels
overleden is. Om wetssystematische redenen zijn deze voorschriften opgenomen
in het voorgestelde artikel 458, dat ook andere procesrechtelijke aspecten
van het overlijden van de gewezen verdachte vóór of tijdens
de herzieningsprocedure regelt.
 Artikel 480
 Dit artikel komt bijna geheel overeen met het huidige artikel 481. Een
inhoudelijk verschil is echter dat, zoals is bepleit in de vakliteratuur, een schadevergoeding niet alleen mogelijk wordt gemaakt
terzake van de ondergane straf, maar ook terzake van een ondergane vrijheidsbenemende
maatregel. Zo is niet goed te verdedigen waarom de gewezen verdachte geen
schadevergoeding zou kunnen krijgen, wanneer na een plaatsing in een inrichting
voor stelselmatige daders zou blijken dat hij ten onrechte is veroordeeld.
Het artikel kan vervallen bij de invoering van een algemene regeling betreffende
schadecompensatie naar aanleiding van strafvorderlijk overheidshandelen. Een
wetsvoorstel betreffende deze schadecompensatie is in 2007 ter consultatie
voorgelegd aan de gebruikelijke adviesorganen.
 Artikel 481
 Dit artikel betreft het recht op informatie van slachtoffers en nabestaanden
over het verloop van de herzieningsprocedure. Een dergelijk recht is ook neergelegd
in artikel 51a, derde lid, van de voorgestelde regeling ter versterking van
de positie van het slachtoffer in het strafproces, dat op dit moment nog aanhangig
is in de Eerste Kamer (Kamerstukken I 2007/08, 30 143, A). Voorkomen
moet worden dat slachtoffers en nabestaanden tegen wil en dank worden geconfronteerd
met informatie waar zij geen prijs op stellen. Niet elk slachtoffer of elke
nabestaande wil immers worden geconfronteerd met (traumatische) gebeurtenissen
uit het verleden. Hierbij moet worden bedacht dat de herzieningsaanvraag geruime
tijd na het einde van de strafzaak kan worden ingediend. In verband daarmee
is in het artikel bepaald dat het Openbaar Ministerie eerst aan het slachtoffer
de vraag moet voorleggen of deze wel informatie wil over het verloop van de
herzieningsprocedure. Het Openbaar Ministerie is van deze verplichting
vrijgesteld wanneer geen contact met het slachtoffer of de nabestaande mogelijk
is. Bijvoorbeeld omdat het slachtoffer naar het buitenland is geëmigreerd
en niet meer traceerbaar is. Stelt het slachtoffer of de nabestaande wel prijs
op informatie, dan dient in ieder geval de in het tweede lid genoemde informatie
te worden verstrekt. Er is geen verplichting opgenomen om hangende de herzieningsaanvraag
het slachtoffer op diens verzoek inzage te verlenen in de processtukken. Het
ligt niet in de rede om voorafgaand aan de beslissing op de aanvraag in de
wet een recht op te nemen op meer informatie dan die over de voortgang van
de herzieningsprocedure. Het slachtoffer is pas na gegrondverklaring van het
herzieningsverzoek, in de procedure in herziening, weer procesdeelnemer.
 Artikel 482
 Het in paragraaf 9 toegelichte artikel heeft, net als het voorgestelde
artikel 481, tot doel de positie van slachtoffers en nabestaanden te verbeteren.
Het College van procureurs-generaal meent dat moet worden voorzien in een
mogelijkheid om de door de gewezen verdachte reeds betaalde schadevergoeding
op de benadeelde partij te verhalen, in geval de onterechte veroordeling mede
was gebaseerd op onjuiste informatie van de benadeelde partij. In reactie
kan voorop worden gesteld dat de gewezen verdachte zelf een civielrechtelijke
schadevergoedingsclaim tegen de benadeelde partij kan indienen. Daarnaast
kan worden gewezen op het wetsvoorstel tot introductie van schadecompensatie
bij strafvorderlijk overheidsoptreden, waarvan een concept in consultatie
is gegeven. In dat conceptwetsvoorstel wordt een regeling voorgesteld krachtens
welke de gewezen verdachte die niet tot een straf of maatregel wordt veroordeeld
een verzoek tot schadecompensatie kan indienen. Deze mogelijkheid staat ook
open voor de gewezen verdachte die in herziening uiteindelijk wordt vrijgesproken.
De schade van de gewezen verdachte kan langs deze weg worden gecompenseerd.
De Staat kan de schade vervolgens verhalen op de benadeelde partij.
 
 De minister van Justitie,
 E. M. H. Hirsch Ballin
 
 
 
 
 Handelingen II 2004/05, blz. 6452.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer bij kamerstuk
32 044, nr. 3.
 
 
 Kamerstukken II 1898/99, 78, nr. 3, blz. 2.
 
 
 Recommendation nr. Rec (2000) 2E on the re-examination or reopening of
certain cases at domestic level following judgments of the European Court
of Human Rights.
 
 
 Zo zijn de regels over de appeltermijn en het partiële appel niet
van toepassing.
 
 
 Zie o.a. G. G. J. Knoops, De Puttense Moordzaak: herzieningsrechtelijke
implicaties van de voortschrijdende forensische expertise in strafzaken, NJB
2002, blz. 14–02–1407; B. F. Keulen, Herziening van de herziening,
R. M. Themis 2007, blz. 3–14, Vgl. H. Brouwer, Nieuw orgaan voor
herzieningszaken overbodig, NRC Handelsblad van 16 maart 2007.
 
 
 Vgl. L. Meyer-Goßer, Strafprozessordnung, Gerichtsverfassungsgesetz,
Nebengesetze und ergänzende Bestimmungen, Beck’sche Kurtz-Kommentare,
deel 6, München: Verlag C.H. Beck, 2003, blz. 1181. K. Marxen en F. Tiemann,
Die Wiederaufnahme in Strafsachen, C.F. Müller Verlag Heidelberg 2006
, blz. 52–84, i.h.b. blz. 72.
 
 
 Vgl. ook de procedurele en inhoudelijke criteria die door G. Knigge zijn
geformuleerd in zijn herzieningsvordering in de zaak Lucia (vordering nr 08/01492
H., zie i.h.b. blz. 33 e.v. van de vordering).
 
 
 Zie M. J. A. Duker, aantekening 7 bij artikel 457, in: A. L.
Melai en M. S. Groenhuijsen e.a., Het Wetboek van Strafvordering, Kluwer:
Deventer, losbladig, supplement 157 (oktober 2006). Zie voorts P. H. P. H. M. C.
van Kempen, Heropening van procedures na veroordelingen door het EHRM, over
redres van schendingen van het EVRM in afgesloten strafzaken alsook afgesloten
civiele en bestuurszaken (diss. Tilburg), Nijmegen: Wolf Legal Publishers
(WLP) 2003, blz. 344 e.v., zie i.h.b. blz. 359 met een uitgebreide literatuurverwijzing;
R. A. Lawson, De internationale rechter en de Nederlandse rechtsorde,
Handelingen Nederlandse Juristen-Vereniging 1999-I, blz. 110 e.v, i.h.b. blz.
119 en M. I. W. E. Hillen-Muns, J. K. Moltmaker, J. W.
Fokkens, M. I. Veldt en M. R. Mok, Heropening van zaken na een uitspraak
van het EHRM, in: M. M. Krijnen en M. R. Mok, Het rekest-civiel
herroepen (Th.B. ten Kate-bundel), Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2001,
blz. 51–65, i.h.b. blz. 64.
 
 
 Zie o.a. R.A. Lawson t.a.p.
 
 
 H. L. C. Hermans en P. A. M. Mevis, Commentaar op
de rechter, Trema 2007, blz. 413–416, i.h.b. blz. 414.
 
 
 Vgl. P. A. M. Mevis, Verruiming van de herzieningsregeling?,
DD 2007, blz. 239–250, i.h.b. blz. 244.
 
 
 Zie voorts H. F. M. Crombag, H. Israëls, P. J. van
Koppen en W. A. Wagenaar, Herzieningsbeslissingen niet langer in handen
van de Hoge Raad, NRC handelsblad 13 maart 2007.
 
 
 H. F. M. Crombag e.a., t.a.p.
 
 
 HR 17 februari 2004, NJ 2004/333 (LJN AO3665) en HR 23 mei 2006,
Nieuwsbrief Strafrecht 2006/188 (LJN AV6095).
 
 
 Rb Den Haag 9 november 2006, KG06/1309, NJ Feitenrechtspraak 2006/552.
Zie voorts Rb Den Haag 5 december 2005, NJ Feitenrechtspraak 2006/95.
 
 
 Zie onder meer J. J. J. Sillen, Weg met de commissie Posthumus-II,
NJB 2007, blz. 1966–1967. Zie ook P. A. M. Mevis, Verruiming
van de herzieningsregeling?, a.w., blz. 241.
 
 
 Zie ook het Jaarverslag Toegangscommissie Evaluatie Afgesloten Strafzaken
2007, blz. 7 e.v.
 
 
 C. H. Brants, Rapport ten behoeve van de minister van Justitie betreffende
de Criminal Cases Review Commission, Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen,
Universiteit Utrecht 2006.
 
 
 Zie bijvoorbeeld de Annual Report and Accounts 2006/2007 Criminal Cases
Review Commission, gepubliceerd op de website van de commissie (www.ccrc.gov.uk),
blz. 24.
 
 
 Section 13 van de Criminal Appeal Act 1995.
 
 
 Zie Chapter 35 van de Criminal Appeal Act 1995, section 13, eerste en
tweede lid.
 
 
 Zie voor uitzonderingen op deze regel C. H. Brants, Rapport ten behoeve
van de minister van Justitie betreffende de Criminal Cases Review Commission,
Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen Universiteit Utrecht,
januari 2006, blz. 29.
 
 
 Annual Report and Accounts 2006/2007 Criminal Cases Review Commission,
gepubliceerd op de website van de commissie (www.ccrc.gov.uk), blz. 24.
 
 
 Jaarverslag van de CCRC, a.w., blz. 15.
 
 
 Jaarverslag van de CCRC, a.w., blz. 67.
 
 
 Jaarverslag van de CCRC a.w., blz. 11.
 
 
 Jaarverslag van de CCRC a.w., blz. 19.
 
 
 H. F. M. Crombag, Wie geven wij het allerlaatste woord?, NJB
26 oktober 2007, blz. 2426–2431. Zie voorts G. G. J.
Knoops, Onderzoek naar en heropening van gerechtelijke dwalingen: toekomstige
competentie van de Hoge Raad of een separaat Herzieningshof?, Strafblad 2006,
blz. 214–223; H. F. M. Crombag, H. Israëls, P. J.
van Koppen en W. A. Wagenaar, Herzieningsbeslissingen niet langer in
handen van de Hoge Raad, NRC 13 maart 2007.
 
 
 Zie de Aanwijzing review (tweede beoordeling), Stcrt. 2006, 251, blz.
21.
 
 
 A. J. A. van Dorst, hoofdstuk 47.2.: welke beslissing is voor
herziening vatbaar?, in: G. J. M. Corstens, D. R. Doorenbos,
E. Ph. R. Sutorius en N. Keijzer (red.), Handboek strafzaken, Deventer:
Gouda Quint, losbladig (suppl. 30-06-2006) en H. K. Elzinga, aantekening
2c bij artikel 457, in: C. P. M. Cleiren en J. F. Nijboer (red.),
Tekst & Commentaar Straf-vordering, Deventer: Kluwer 2007.
 
 
 M. J. A. Duker, a.w., aantekening 5 bij artikel 470.
 
 
 M. J. A. Duker, a.w., aantekening 7 bij artikel 476.
 
 
 M. J. A. Duker, a.w., aantekening 6 bij artikel 481. H. K.
Elzinga, aantekening 2a bij artikel 481, in: C. P. M. Cleiren en
J. F. Nijboer (red.), Tekst & Commentaar Strafvordering, Deventer:
Kluwer 2007.