Wijziging van het Wetboek van Strafvordering in verband met de invoering van een regeling betreffende herziening ten nadele van de gewezen verdachte (Wet herziening ten nadele); Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk Memorie van toelichting
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2008-2009
 
 
 
 KST134313
 2008-2009
 
 32 044
 Wijziging van het Wetboek van Strafvordering in verband met de invoering
van een regeling betreffende herziening ten nadele van de gewezen verdachte
(Wet herziening ten nadele)
 
 
 
 
 Nr. 
 3
 MEMORIE VAN TOELICHTING
 Inhoudsopgave
 I. ALGEMEEN
 
 1. Inleiding
 2. Hoofdlijnen van de voorgestelde regeling
 2.1. De wenselijkheid van herziening ten nadele
 2.2. Samenvatting van de voorstellen
 3. Buitenlands recht
 4. Constitutionele en verdragsrechtelijke aspecten
 4.1. De Grondwet en het Statuut van het Koninkrijk der Nederlanden
 4.2. Het EVRM
 4.3. Het IVBPR
 4.4. De Uitvoeringsovereenkomst van Schengen en de Europese Overeenkomst
inzake de toepassing van het ne bis in idem
 4.5. Handvest EU
 5. Gronden voor herziening ten nadele
 5.1. Inleiding
 5.2. Nader over het novum
 5.3. Nader over de falsa
 6. De uitspraken die voor herziening vatbaar zijn
 7. De soort strafbare feiten waarbij herziening ten nadele mogelijk
wordt
 8. Het vereiste dat herziening in het belang is van een goede rechtsbedeling;
particuliere opsporing
 9. Verjaarde strafbare feiten
 10. In het algemeen slechts één herkansing
 11. Kring van personen die herziening ten nadele kunnen aanvragen
 12. Procedure en rechtsbijstand
 12.1. De toepassing van opsporingsbevoegdheden en dwangmiddelen
 12.2. Het rechtsgeding bij de Hoge Raad en de feitenrechter
 12.3. Rechtsbijstand 13. Het bewaren van gegevens en voorwerpen
 14. Overgangsrecht (artikel II)
 15. Financiële paragraaf
 
 II. ARTIKELSGEWIJS
 I. ALGEMEEN
 1. Inleiding
 Dit wetsvoorstel heeft tot doel onherroepelijke uitspraken van de strafrechter
in geval van ernstige misdrijven ten nadele van de gewezen verdachte te kunnen
herzien. Enige tijd geleden is onder meer door de Rotterdamse politie en het
Rotterdamse parket in de media gepleit voor de introductie van de mogelijkheid
van een herziening ten nadele. Enkele leden van
de Tweede Kamer hebben zich destijds daarbij aangesloten. Herziening ten nadele van de gewezen verdachte kent een aantal verderop
in deze toelichting nog te benoemen bezwaren, reden waarom deze vorm van herziening
niet onproblematisch is. Ik ben van oordeel dat in een aantal welomlijnde,
zeer zware zaken de voordelen van een herziening ten nadele zwaarder wegen
dan de daaraan verbonden nadelen. De internationale verdragen bieden onder
voorwaarden ruimte voor het openstellen van de mogelijkheid van herziening
ten nadele. Tegen deze achtergrond maakt dit wetsvoorstel in een beperkt aantal
gevallen herziening ten nadele van de gewezen verdachte mogelijk.
 
 Het oorspronkelijke wetsvoorstel zoals dat aan de Raad van State is voorgelegd,
is op advies van de Raad gesplitst in een wetsvoorstel betreffende herziening
ten voordele en een wetsvoorstel betreffende herziening ten nadele. Het voorliggende
wetsvoorstel betreft dus de herziening ten nadele. Het andere wetsvoorstel
betreft de hervorming van de bestaande regeling van herziening ten voordele.
Een gezamenlijke behandeling van beide wetsvoorstellen verdient de voorkeur.
Weliswaar is herziening ten nadele van een andere orde dan herziening ten
voordele, en bevatten de regelingen van beide herzieningsvormen in de beide
wetsvoorstellen inhoudelijke en procedurele verschillen, maar dat neemt niet
weg dat de regeling van de herziening ten nadele, als voorzien in het voorliggende
wetsvoorstel, voortbouwt op de regeling van herziening ten voordele, zoals
deze in het andere wetsvoorstel wordt hervormd.
 
 Over het concept van het oorspronkelijke wetsvoorstel zijn adviezen ontvangen van de voormalige president van en de procureur-generaal
bij de Hoge Raad, van de Raad voor de rechtspraak, de Nederlandse Vereniging
voor Rechtspraak, het College van procureurs-generaal, de Nederlandse Orde
van Advocaten, het College bescherming persoonsgegevens en van de hoogleraren
Crombag, Van Koppen, en Wagenaar. Het gaat om waardevolle adviezen waarin
het (oorspronkelijke) wetsvoorstel op een gedegen wijze van commentaar is
voorzien. De adviezen hebben geleid tot een aantal aanpassingen in het wetsvoorstel
en in de memorie van toelichting. Op de adviezen zal – waar nodig uitgebreid –
worden ingegaan in paragraaf 2, alsmede op die plaatsen in deze memorie
van toelichting waar de onderdelen waarover is geadviseerd worden belicht.
 De Raad van Hoofdcommissarissen en het Korpsbeheerdersberaad hebben aangegeven
af te zien van de mogelijkheid om over het (oorspronkelijke) wetsvoorstel
te adviseren, omdat het wetsvoorstel «geen beheersmatige consequenties
bevat».
 
 Voor zover niet uitdrukkelijk anders is vermeld, hebben alle genoemde
artikelen betrekking op het Wetboek van Strafvordering.
 2. Hoofdlijnen van de regeling
 2.1. Wenselijkheid van herziening ten nadele
 Hoewel de discussie over de herziening ten nadele al langer speelt, heeft
deze een nieuwe impuls gekregen door recente ontwikkelingen op het terrein
van het forensische bewijs, waaronder de toenemende mogelijkheden van DNA-onderzoek.
Door dergelijk nieuw bewijs, dat bijvoorbeeld aan het licht kan komen door
onderzoek door een «cold case-team», kan een eerder gegeven vrijspraak
of ontslag van alle rechtsvervolging omstreden raken. Argument vóór een herziening ten nadele is onder meer,
dat een dergelijke herziening in het belang kan zijn van de materiële
waarheid. Ook pleiten de belangen van slachtoffers en nabestaanden voor de
introductie van de herziening ten nadele. Voor hen is het immers moeilijk
te aanvaarden dat geen bestraffing mogelijk is van een verdachte die onherroepelijk
is vrijgesproken, ook al is er naderhand zeer belastend bewijsmateriaal aan
het licht gekomen. Vrijspraken die ten onrechte zijn gegeven stichten geen
vrede. Voorts is het denkbaar dat een rechter op een dwaalspoor is gezet door
strafbaar gedrag van de verdachte. Deze kan bijvoorbeeld een getuige hebben
bedreigd, waardoor de getuige ten gunste van de verdachte meineed heeft gepleegd.
Het is in dit soort gevallen naar mijn mening niet gewenst dat een verdachte
(blijvend) kan profiteren van zijn eigen strafbare gedrag als gevolg waarvan
de vrijspraak als het ware besmet is. In het Verenigd Koninkrijk wordt in
dit verband wel gesproken over «tainted acquitttals» (besmette vrijspraken).
 
 Aan de andere kant kunnen ook ernstig te nemen bezwaren worden aangevoerd
tegen een herziening ten nadele van de gewezen verdachte. Zo hebben P. A. M.
Mevis en T. Kooijmans erop gewezen dat het enkele bestaan van de mogelijkheid
van een herziening ten nadele, zoals deze auteurs het uitdrukken, «kan
aanzetten tot het voortzetten van rechtmatige en onrechtmatige, heimelijke
en niet heimelijke opsporing en de gewezen, niet veroordeelde verdachte geen
rust, in de zin van afweer tegen deze activiteiten, aan het eerdere onherroepelijk
niet-veroordelend gewijsde kan ontlenen».
Ook wanneer men slechts in beperkte mate opsporing toelaat na een onherroepelijke
vrijspraak, is het niet uitgesloten dat privé-personen zullen proberen
nieuw belastend bewijs te vergaren in verband met een herziening ten nadele.
 Van het Openbaar Ministerie mag worden verwacht dat het zaken goed en
zorgvuldig voorbereid voor de terechtzitting aanbrengt. Naarmate die voorbereiding
deugdelijker is, zullen er nadien minder nieuwe punten aan het licht komen.
Hoewel ook na de invoering van de herziening ten nadele, naar het College
van procureurs-generaal in zijn advies aangeeft, de hoofdregel zal blijven
dat een vrijspraak een vrijspraak is, en hoewel erop mag worden vertrouwd
dat het Openbaar Ministerie, gelet op zijn magistratelijke rol, prudent met
de mogelijkheid van herziening ten nadele zal omgaan, mag men de ogen niet
sluiten voor het risico dat het enkele bestaan van de mogelijkheid van herziening
ten nadele in de praktijk wordt opgevat als een herkansing die de noodzaak
van een goede en zorgvuldige voorbereiding van de zaak zou kunnen verminderen.
Het zich voordoen van dat risico is met de voorgestelde regeling niet langer
meer – zoals nu – uit te sluiten.
 Hoewel onterecht gegeven vrijspraken geen vrede kunnen stichten, geldt
anderzijds dat de mogelijkheid van herziening ten nadele het vredestichtende
effect en het gezag van rechterlijke uitspraken kan aantasten, doordat zaken
weer opnieuw ter discussie komen te staan. Dit precaire evenwicht maakt het
naar mijn oordeel noodzakelijk dat aan de door dit wetsvoorstel geïntroduceerde
mogelijkheid van herziening ten nadele wezenlijke beperkingen worden gesteld.
 Voorts kunnen er door de mogelijkheid van herziening ten nadele verwachtingen
worden gewekt bij slachtoffers en nabestaanden die niet of alleen bij uitzondering
waargemaakt kunnen worden. Is eenmaal herziening ten nadele mogelijk, dan
is de kans reëel dat sommige slachtoffers en nabestaanden zullen blijven
aandringen op nieuw opsporingsonderzoek, ook wanneer er geen concrete en reële
aanwijzing voor een novum of andere grond tot herziening aanwezig is.
 Ten slotte geldt niet alleen na een veroordeling, maar ook na een vrijspraak
het adagium «lites finiri oportet». Aan een strafproces moet eens
een einde komen.
 
 Het zal duidelijk zijn dat de hierboven weergegeven voordelen nauwgezet
tegen de daar weergegeven nadelen moeten worden afgewogen. In bepaalde gevallen
wegen de voordelen naar mijn mening uiteindelijk zwaarder dan de nadelen.
Bij zeer ernstige misdrijven is het belang van de samenleving bij een correctie
van een onterechte vrijspraak of ontslag van alle rechtsvervolging zo evident
groot, dat de belangen van de gewezen verdachte daarvoor moeten wijken. Vanwege
de zwaarwegende bezwaren die in het algemeen aan herziening ten nadele zijn
verbonden, is het evenwel gewenst de regeling van enige stringente beperkingen
te voorzien. Ik wijs er daarbij op dat in veel Europese landen herziening
ten nadele is uitgesloten of zeer beperkt mogelijk is. Zo worden in de herzieningsregeling
die recent in Engeland en Wales is ingevoerd, tal van beperkende voorwaarden
verbonden aan de herziening ten nadele. Verschillende aspecten van die regeling
zijn – vertaald naar de Nederlandse situatie – overgenomen in
de voorgestelde regeling. Als inspiratiebron voor de voorgestelde regeling
heeft bovendien een in Duitsland aanhangig wetsvoorstel gediend. In de in
dat wetsvoorstel vervatte regeling worden belangrijke voorwaarden gesteld
wat betreft de ernst van het feit en de bewijskracht van het nieuwe bewijs
(zie hierover nader in paragraaf 3).
 
 De Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak is voorstander van een zeer
beperkte mogelijkheid van herziening ten nadele, waardoor het onder bijzondere
omstandigheden mogelijk wordt aperte onjuistheden waardoor de beslissing van
een strafrechter onhoudbaar wordt, te niet te doen. Deze vereniging heeft
begrip voor de introductie van een regeling betreffende de herziening ten
nadele, maar meent dat dit wel een ingrijpende stap is die strikte procedurele
waarborgen vereist en wordt beperkt tot uitzonderlijke gevallen. De vereniging
is bezorgd dat sprake zal blijken te zijn van een hellend vlak.
 De Raad voor de rechtspraak meent dat introductie van de mogelijkheid
van herziening ten nadele van de gewezen verdachte een ingrijpende verandering
in ons strafprocesrecht is. De Raad is van oordeel dat de formulering van
de gronden voor deze vorm van herziening zo min mogelijk ruimte dient te laten
voor verschil in interpretatie.
 De Nederlandse Orde van Advocaten raadt invoering van de herziening ten
nadele af. De Orde meent dat een voordeel van introductie van herziening ten
nadele zonder twijfel is dat de verdachte die na een onherroepelijke vrijspraak
van een ernstig misdrijf alsnog bekent, of jegens wie onomstotelijk bewijs
aanwezig is dat hij de dader is, kan worden vervolgd. Maar de nadelen van
herziening ten nadele wegen voor de Orde zwaarder. De Orde wijst erop dat
herziening ten nadele zich slechts sporadisch zal voordoen. De Orde meent
dat gevallen die zich bij hoge uitzondering voordoen geen wetgeving rechtvaardigen.
Met de Orde ben ik van oordeel dat herziening ten nadele serieus te nemen
bezwaren kent. Toch meen ik dat introductie van een zeer nauw omlijnde mogelijkheid
van herziening ten nadele om de hierboven weergegeven redenen gerechtvaardigd
is. Beslissend is mijns inziens of er behoefte zal bestaan aan de mogelijkheid
van herziening ten nadele indien zich daarvoor
een grond voordoet, en niet het aantal precedenten, zoals in het advies van
de Orde als maatstaf doorklinkt.
 Het College van procureurs-generaal heeft eerder al gepleit voor invoering
van herziening ten nadele van de gewezen verdachte. Het College geeft in zijn
advies aan met instemming kennis te hebben genomen van het voornemen herziening
ten nadele mogelijk te maken bij in beginsel alleen zeer zware misdrijven
waarbij het recht tot strafvordering niet verjaart. Wel heeft
het College in zijn advies op een aantal punten gevraagd om bijstelling en
verruiming van de voorgestelde regeling.
 Ik meen te mogen concluderen dat de zeer nauw omlijnde regeling voor herziening
ten nadele van de gewezen verdachte, als voorgesteld in dit wetsvoorstel,
in hoofdlijn door de adviezen wordt ondersteund, en een evenwicht inhoudt
tussen de door de Nederlandse Orde van Advocaten en het College van procureurs-generaal
ingenomen posities.
 2.2. Samenvatting van de voorstellen betreffende
de herziening ten nadele
 Alvorens de hoofdlijnen van de voorgestelde regeling te beschrijven, merk
ik op dat herziening ten nadele wat betreft de gronden waarop deze kan plaatsvinden
en wat betreft de procedure die daartoe kan leiden, niet moet worden aangemerkt
als het «spiegelbeeld» van de herziening ten voordele. Herziening
ten nadele is een ingrijpend rechtsmiddel waaraan de in de vorige paragraaf
weergegeven nadelen kleven. Herziening ten voordele kent deze nadelen niet
of in veel mindere mate. Daarom moet een regeling van herziening ten nadele
wat betreft de herzieningsgronden restrictiever worden ingericht dan de regeling
van herziening ten voordele. En om deze reden is het gerechtvaardigd en gewenst
dat op een aantal punten verschillen in de procedurele opzet van beide regelingen
worden aangebracht.
 
 De hoofdlijnen van de voorgestelde regeling betreffende herziening ten
nadele van de gewezen verdachte zijn de volgende.
 
 • Herziening ten nadele van de gewezen verdachte kan op twee gronden
plaatsvinden. De eerste grond is dat er na het onherroepelijk worden van de
einduitspraak nieuw bewijs aan het licht is gekomen dat het ernstige vermoeden
doet rijzen dat de verdachte, als de rechter daarmee bekend zou zijn geweest,
zou zijn veroordeeld (novum). De tweede grond is dat er sprake is van één
of meer zogenaamde «falsa»; wanneer is vastgesteld dat er sprake
was van bijvoorbeeld vals ontlastend bewijsmateriaal en het ernstige vermoeden
bestaat dat als de valsheid aan de rechter bekend zou zijn geweest, het onderzoek
van de zaak zou hebben geleid tot een veroordeling van de gewezen verdachte
(paragraaf 5).
 
 • Herziening ten nadele op grond van een novum is alleen mogelijk wanneer er sprake is van nieuw technisch bewijs
of van een geloofwaardige bekentenis van de gewezen verdachte of diens medeverdachte
(zie het voorgestelde artikel 482a en paragraaf 5.2).
 
 • Ter voorkoming van lichtvaardige vervolgingen is bovendien vereist
dat er sprake is van zeer sterk bewijs tegen de gewezen verdachte dat tijdens
de berechting van de verdachte niet aan de rechter bekend was. Het bewijs
moet zodanig zijn dat het ernstige vermoeden rijst dat er bij bekendheid met
het bewijs een veroordeling zou zijn gevolgd (paragraaf 5).
 
 • Een aanvullende voorwaarde is dat de herziening in elke individuele
zaak in het belang is van een goede rechtsbedeling. Het is daardoor mogelijk
om vanwege opportuniteitsredenen af te zien van het alsnog voortzetten van
de vervolging. Bijvoorbeeld wanneer de gewezen verdachte ten gevolge van een
ongeluk in coma is geraakt en niet te verwachten valt dat hij uit deze coma
zal ontwaken (paragraaf 8).
 
 • Herziening ten nadele is in beginsel alleen mogelijk bij zeer zware
misdrijven waarbij het recht tot strafvordering vanwege de ernst van het feit niet verjaart. Het gaat hierbij om de misdrijven waarop een
levenslange gevangenisstraf is gesteld en waarbij een dode valt te betreuren
(paragraaf 7). Op deze hoofdregel bestaat een uitzondering bij bepaalde
falsa (procedurele tekortkomingen). Daarvan kan bijvoorbeeld sprake zijn bij
een meinedige getuigenverklaring of een vals geschrift. Bij dit soort falsa
is er als het ware een«geïnfecteerde» uitspraak en is herziening
ten nadele mogelijk ongeacht de ernst van het feit, mits aan bepaalde voorwaarden
is voldaan. Reeds verjaarde delicten komen niet in aanmerking voor een herziening
ten nadele.
 
 • Het dient te gaan om een (eind)uitspraak van de strafrechter in
Nederland. Het internationale (straf)recht biedt geen ruimte voor herziening
van uitspraken van een buitenlandse rechter (paragraaf 6).
 
 • Hoofdregel is dat een vordering tot herziening ten nadele alleen
kan worden ingediend bij een vrijspraak of bij een ontslag van alle rechtsvervolging.
Een herziening van de strafmaat ten nadele van de gewezen verdachte is niet
mogelijk gemaakt. Dit ligt anders in het geval van een omgekochte rechter,
omdat de omkoping tot doel kan hebben om een lagere straf te krijgen (paragraaf 6).
 
 • Herziening ten nadele is uitsluitend op initiatief van het College
van procureurs-generaal van het Openbaar Ministerie mogelijk (paragraaf 11).
 
 • Zolang het onherroepelijke vonnis of arrest niet is vernietigd,
is de toepassing van dwangmiddelen tegen de gewezen verdachte strikt genormeerd.
Het is naar mijn mening namelijk niet gewenst dat gewezen verdachten ook na
een onherroepelijke vrijspraak of ontslag van alle rechtsvervolging keer op
keer worden blootgesteld aan «fishing expeditions». Om deze reden
is voorzien in een toetsingsprocedure waarbij voorafgaande toestemming van
het College van procureurs-generaal noodzakelijk is. Bovendien is tegen de
gewezen verdachte gericht opsporingsonderzoek alleen toelaatbaar wanneer de
rechter-commissaris een nader onderzoek in de afgesloten zaak start (paragraaf 12).
 
 • Tegengegaan dient te worden dat personen die onherroepelijk zijn
vrijgesproken (of ontslagen van alle rechtsvervolging) blootgesteld worden
aan ongebreidelde opsporingsactiviteiten (bijvoorbeeld in verband met burgeropsporing).
Daarom zijn resultaten van onderzoek dat niet volgens de wettelijke regels
is verricht in beginsel uitgesloten van het bewijs in de herzieningszaak (paragraaf 8).
 
 • Indien de herzieningsaanvraag gegrond wordt verklaard, wordt de
zaak verwezen naar een rechtbank, met de mogelijkheid van hoger beroep en
cassatie. Er volgt dus een volwaardig nieuw proces tegen de gewezen verdachte
in twee feitelijke instanties (paragraaf 12).
 
 Om eindeloos doorprocederen te voorkomen is het naar mijn mening gewenst
herziening van een eerder al herziene uitspraak in het algemeen uit te sluiten.
Heeft het herzieningsproces opnieuw tot een onherroepelijke vrijspraak of
ontslag van alle rechtsvervolging geleid, dan geldt als hoofdregel dat niet
nogmaals een herziening ten nadele kan worden gevorderd. Deze hoofdregel geldt
echter niet bij bepaalde falsa (paragraaf 10).
 
 Omdat verschillende buitenlandse regelingen voor dit wetsvoorstel inspiratiebron
zijn geweest ga ik in paragraaf 3 dieper in op buitenlands recht betreffende
de herziening ten nadele. Vervolgens komt in paragraaf 4 aan de orde
in hoeverre internationale verdragen ruimte bieden voor een herziening
ten nadele. Daarna ga ik nader in op de voorstellen betreffende de herziening
ten nadele (paragrafen 5 tot en met 14). Na de financiële paragraaf (15)
volgt de artikelsgewijze toelichting.
 3. Buitenlands recht
 Een overzicht van buitenlandse wetgeving betreffende de herziening ten
nadele is onder meer te vinden in de studie van P. A. M. Mevis en
T. Kooijmans over de herziening ten nadele. Bovendien
is recent de aan herziening ten nadele gewijde afscheidsrede van de hoogleraar
P. J. P. Tak verschenen. Uit het door
Mevis en Kooijmans gegeven overzicht blijkt dat het instituut van de herziening
ten nadele wel bestaat in Scandinavische landen en in landen met een Pruisische
en Oostenrijks-Hongaarse rechtstraditie. Daarentegen is een herziening ten
nadele in het algemeen niet mogelijk in landen met een Romaans-Franse rechtstraditie.
Tot voor kort was in landen met een Anglo-Amerikaanse achtergrond geen herziening
ten nadele mogelijk. Zoals hierna aan de orde komt is hierin echter een kentering
te bespeuren.
 Gronden
 In de buitenlandse regelingen kunnen grofweg twee gronden voor een herziening
ten nadele worden onderscheiden. Allereerst kan grond tot herziening zijn
dat er sprake is van zogenaamde «falsa», dat wil zeggen dat er
sprake is geweest van valse geschriften of verklaringen, of een andere procedurele
tekortkoming. Een andere grond voor een herziening kan zijn, dat er sprake
is van een «novum», dat wil zeggen een nieuw feit dat de gegeven
vrijspraak achteraf kwestieus maakt. In veel buitenlandse stelsels komen combinaties
van deze herzieningsgronden voor.
 Een voorbeeld: Oostenrijks recht
 Op grond van paragraaf 355 van de Oostenrijkse Strafprozeßordnung
is niet alleen herziening ten nadele mogelijk bij bepaalde falsa, maar ook
bij twee soorten nova, te weten een bekentenis van de verdachte of andere
nieuwe «feiten of bewijsmiddelen». Meer concreet zijn de gronden
tot herziening volgens paragraaf 355:
 
 «1. das Erkenntnis durch Fälschung einer Urkunde oder durch
falsches Zeugnis, Bestechung oder eine sonstige strafbare Handlung des Angeklagten
oder einer dritten Person herbeigeführt worden ist, oder 2. der Angeklagte
später gerichtlich oder außergerichtlich ein Geständnis der
ihm beigemessenen Tat ablegt oder sich andere neue Tatsachen oder Beweismittel
ergeben, die allein oder in Verbindung mit den früher erhobenen Beweisen
geeignet erscheinen, die Bestrafung des Angeklagten zu begründen.»
 
 Er gelden wel aanvullende voorwaarden. Zo is op grond van paragraaf 355
van de Oostenrijkse Strafprozeßordnung herziening ten nadele niet mogelijk
wanneer het feit verjaard is.
 Nieuwe ontwikkelingen in landen met een Anglo-Amerikaanse
achtergrond
 In landen met een Anglo-Amerikaanse achtergrond was tot voor kort geen
herziening ten nadele mogelijk vanwege de zogenaamde «double jeopardy
law». Het ontbreken van de mogelijkheid van herziening ten nadele staat
echter ter discussie. Aanleiding hiertoe zijn enkele geruchtmakende moordzaken,
waarin na een vrijspraak nieuw bewijs aan het licht kwam. Zo leidde de publieke
verontwaardiging over de zogenaamde «baby Deidre Kennedy-zaak» ertoe, dat recent in sommige delen van Australië
de mogelijkheid van een herziening ten nadele is ingevoerd bij ernstige strafbare
feiten.
 
 Recent zijn bovendien twee regelingen betreffende de herziening ten nadele
ingevoerd in Engeland, Wales en Noord-Ierland. De eerste regeling betreft
de zogenaamde «tainted acquittals» (besmette vrijspraken) in de
Criminal Procedure and Investigations Act 1996 (section 54 tot en met 57).
Deze regeling maakt een vrijspraak onder omstandigheden vernietigbaar bij
bepaalde falsa, namelijk wanneer de gewezen verdachte is veroordeeld wegens
intimidatie van juryleden of (potentiële) getuigen, dan wel andere vormen
van «interference» met deze personen. Wel moet dan aan aanvullende
voorwaarden zijn voldaan, waaronder de reële mogelijkheid dat er zonder
de «interference» geen vrijspraak zou zijn gevolgd. Enkele jaren
geleden is in Engeland, Wales en Noord-Ierland bovendien een tweede regeling
tot stand gekomen die bij bepaalde ernstige feiten een herziening ten nadele
mogelijk maakt wanneer er sprake is van «new and compelling evidence»
(zie Part 10 van de Criminal Justice Act 2003). Vooral deze laatste regeling
is interessant, omdat aan de totstandkoming een uitgebreide discussie vooraf
is gegaan die – ondanks de verschillen tussen de diverse rechtssystemen –
ook relevant is voor het Nederlandse debat. Kenmerkend voor de regeling is
dat men heeft getracht de bezwaren tegen herziening ten nadele zoveel mogelijk
te ondervangen.
 • Volgens section 78, derde lid, van de Criminal Justice Act dient
het «new and compelling evidence» aan de volgende eisen te voldoen:
 «(a) it is reliable,
 (b) it is substantial, and
 (c) in the context of the outstanding issues, it appears highly probative
of the case against the acquitted person.»
 • Voorwaarde is dat herziening opportuun is vanuit het oogpunt van
de «interest of justice». Onzorgvuldige opsporing kan daarbij
bijvoorbeeld een contra-indicatie zijn. Hetzelfde geldt voor het tijdsverloop
sinds het strafbare feit waarvoor de verdachte eerder onherroepelijk is vrijgesproken.
 • Er gelden gedetailleerde voorschriften voor de «procedure
and evidence». Zo geldt als hoofdregel dat een «investigation»
alleen mag worden gestart wanneer politieambtenaren met een bepaalde rang
een schriftelijk verzoek daartoe hebben ingediend bij de «Director of
Public Prosecutions». Deze laatste functionaris dient te toetsen of:
 «(a) there is, or there is likely as a result of the investigation
to be, sufficient new evidence to warrant the conduct of the investigation,
and
 (b) it is in the public interest for the investigation to proceed».
 • Er gelden gedetailleerde voorschriften over het gebruik van dwangmiddelen.
 Nieuwe ontwikkelingen in Duitsland
 Initiatieven op wetgevend terrein zijn er ook in Duitsland. Begin 2008
is bij de «Bundesrat» een wetsvoorstel ingediend in verband met
een verruiming van de mogelijkheden van een herziening ten nadele bij zeer
ernstige strafbare feiten (nr. 16/7957). Op zichzelf is ook nu al naar geldend
Duits recht in een beperkt aantal gevallen een herziening ten nadele mogelijk,
namelijk wanneer er sprake is van bepaalde «falsa» of wanneer
de verdachte een geloofwaardige bekentenis heeft afgelegd (zie paragraaf 362
van de Strafprozeßordnung). Volgens het wetsvoorstel zou herziening
ten nadele bovendien bij bepaalde levensdelicten en internationale delicten
(zoals misdrijven tegen de menselijkheid) mogelijk moeten zijn
 «wenn auf der Grundlage neuer, wissenschaftlich anerkannter technischer
Untersuchungsmethoden, die bei Erlass des Urteils, in dem die dem Urteil zugrunde
liegenden Feststellungen letztmalig geprüft werden konnten, nicht zur
Verfügung standen, neue Tatsachen oder Beweismittel beigebracht werden,
die allein oder in Verbindung mit den früher erhobenen Beweisen zur Überführung
des Freigesprochenen geeignet sind».
 Als argument voor de voorgestelde wetswijziging wordt onder meer gewezen
op de ontwikkeling van nieuwe forensische onderzoekstechnieken, waaronder
het DNA-bewijs. De nieuwe technische mogelijkheden maken – zo wordt
in de toelichting op het wetsvoorstel gesteld – een nieuwe afweging
noodzakelijk tussen rechtszekerheid en materiële rechtvaardigheid. Zoals
in paragraaf 2.1 aan de orde is gekomen, is een dergelijke nieuwe afweging
ook op zijn plaats in Nederland. Een belangrijke vraag daarbij is, in hoeverre
de internationale verdragen ruimte bieden voor een herziening ten nadele.
Daaraan is de nu volgende paragraaf gewijd.
 4. Constitutionele en verdragsrechtelijke aspecten
 4.1. De Grondwet en het Statuut van het Koninkrijk
der Nederlanden
 Vooral bij herziening ten nadele kan de vraag worden gesteld of dit zich
verdraagt met het ne bis in idem-beginsel volgens hetwelk niemand andermaal
mag worden vervolgd voor een feit waarover (te zijnen aanzien) al bij onherroepelijke
uitspraak van de rechter is beslist. De Grondwet en het Statuut van het Koninkrijk
der Nederlanden zwijgen over dit beginsel. Het beginsel is wel gecodificeerd
in artikel 68 van het Wetboek van Strafrecht. Het beginsel behelst naar de
kern genomen een verbod op een tweede behandeling van een al door de rechter
afgedane strafzaak. Aangenomen wordt wel dat daarvan bij herziening geen sprake
is, omdat het daarbij veeleer gaat om een heropening van een strafzaak. Maar
ook bij een ruimere opvatting van het beginsel wordt aan de strekking daarvan
niet afgedaan door herziening toelaatbaar te achten in bijzondere gevallen.
Artikel 68 Sr stelt – blijkens de zinsnede «behoudens voor zover
rechterlijke uitspraken voor herziening vatbaar zijn» – buiten
twijfel dat het in dat artikel gecodificeerde beginsel geen beletsel vormt
voor herziening. Dat geldt dus ook voor een tot bijzondere gevallen beperkte
regeling van herziening ten nadele, zodra deze regeling in de wet wordt opgenomen.
 
 De conclusie mag zijn dat tegen introductie van een beperkte mogelijkheid
van herziening ten nadele van de gewezen verdachte geen constitutionele bezwaren
bestaan en dat artikel 68 Sr en het daaraan ten grondslag liggende beginsel
evenmin beletselen opwerpen. In het vervolg van deze paragraaf wordt bezien
welke verdragsrechtelijke aspecten voor de herziening ten nadele van betekenis
zijn.
 4.2. Het EVRM
 Het ne bis in idem-beginsel is neergelegd in artikel 4, eerste lid, van
het Zevende Protocol bij het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten
van de mens en de fundamentele vrijheden (EVRM). De tekst van dit artikellid
luidt: «Niemand wordt opnieuw berecht of gestraft in een strafrechtelijke
procedure binnen de rechtsmacht van dezelfde Staat voor een strafbaar feit
waarvoor hij reeds onherroepelijk is vrijgesproken of veroordeeld overeenkomstig
de wet en het strafprocesrecht van die Staat.» Dit protocol is door
Nederland niet geratificeerd. Een klacht tegen Nederland vanwege een (vermeende)
schending van het ne bis in idem-beginsel zou daarom door het Europees Hof
tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (EHRM)
niet-ontvankelijk worden geacht. In enkele uitspraken heeft het EHRM overwogen
dat dit beginsel niet geacht wordt tevens door een ander EVRM-artikel, bijvoorbeeld
artikel 6 (fair trial), te worden bestreken.
Ook indien het bovengenoemde protocol door Nederland zou zijn geratificeerd,
zou het zich, gelet op artikel 4, tweede lid, van dat protocol, niet verzetten
tegen de invoering van de mogelijkheid van herziening ten nadele. Dit artikellid geeft de mogelijkheid van een heropening van een strafzaak
zaak indien «er aanwijzingen zijn van nieuwe of pas aan het licht gekomen
feiten, of indien er sprake was van een fundamenteel gebrek in het vorige
proces, die de uitkomst van de zaak zouden of zou kunnen beïnvloeden».
Blijkens het Explanatory Report bij het Zevende Protocol omvat de term «new
or newly discovered facts» tevens «new means of proof relating
to previously existing facts» (paragraaf 30).
 
 Volgens vaste jurisprudentie van het EHRM wordt in artikel 4 van het Zevende
Protocol een duidelijk onderscheid gemaakt tussen enerzijds een tweede –
verboden – vervolging en anderzijds de – wel toegestane – «resumption
of a trial in exceptional circumstances», bijvoorbeeld door de «reopening»
van een zaak nadat nieuw bewijsmateriaal is opgekomen of een fundamenteel
gebrek aan het licht is gekomen (zie bijvoorbeeld EHRM 20 juli 2004,
Nikitin t. Rusland, appl. nr. 50178/99). De kernvraag is derhalve of sprake
is van een «nieuwe vervolging/berechting» dan wel van «heropening»
van een zaak. De term «reopening» dient in deze context niet al
te letterlijk te worden opgevat, aangezien deze blijkens de jurisprudentie
van het EHRM verschillende vormen kan omvatten. Zo heeft het EHRM in het zojuist
vermelde arrest ten aanzien van het Russische «supervisory review»
overwogen dat dit gelijk is te stellen met «reopening» van een
zaak, nu deze kan worden aangemerkt als een voortzetting van de eerdere procedure,
omdat «the ultimate effect of the supervisory review would be to annull
decisions previously taken by courts and to determine the criminal charge
in a new decision».
 Gezien de tekst van artikel 4 van het Zevende Protocol en de jurisprudentie
van het EHRM, verzet dit artikel zich niet tegen de invoering van een herziening
ten nadele zolang deze maar niet kan worden aangemerkt als een nieuwe vervolging
of berechting. Zoals hierboven aan de orde is gekomen zijn er verschillende
lidstaten van de Raad van Europa, zoals Duitsland, Oostenrijk en een aantal
Scandinavische landen, die de mogelijkheid van herziening ten nadele kennen.
 
 Van belang is voorts dat het EHRM een aantal malen heeft aangenomen dat
artikel 6 EVRM pas van toepassing is wanneer er in de nationale procedure
een definitieve beslissing is genomen over de herzieningsaanvraag. Pas na
de heropening van de zaak is er volgens het EHRM, zoals blijkt uit het hierboven
vermelde arrest, sprake van een «determination of a criminal charge».
Wel toetst het EHRM of de procedure in zijn geheel voldoet aan de eisen die
voortvloeien uit artikel 6 EVRM. Ondanks de bovengenoemde beperkingen wat
betreft de reikwijdte van artikel 6 EVRM beoordeelt het EHRM daarbij wel of
er sprake is van «to the maximum extent possible, a fair balance between
the interests of an individual and the need to ensure the effectiveness of
the system of criminal justice» (EHRM 24 mei 2007, Radchikov t.
Rusland, appl. nr. 65582/01, rechtsoverweging 43). Dit houdt volgens het EHRM
onder meer in dat de herzieningsprocedure niet louter gebruikt mag worden
voor een nieuwe behandeling, maar dat het moet gaan om de correctie van juridische
misslagen en foute beslissingen. Bovendien kan artikel 6 EVRM in het gedrang
komen wanneer de herzieningsprocedure wordt gebruikt als tweede kans na een
slecht politieonderzoek. Het EHRM overweegt in het zojuist aangehaalde arrest
(rechtsoverweging 60): «Otherwise, the burden of the consequences of
the investigative authorities» lack of diligence during the pre-trial
investigation would be shifted entirely onto the applicant and, more importantly,
the mere allegation of a shortcoming or failure in the investigation, however
minor and insignificant it might be, would create an unrestrained possibility
for the prosecution to abuse process by requesting the reopening of finalised
proceedings».
 Van belang is tevens de onschuldpresumptie, zoals vervat in artikel 6,
tweede lid, EVRM. In verschillende zaken heeft het EHRM overwogen dat dit beginsel onder meer inhoudt dat wanneer een verdachte eenmaal
definitief is vrijgesproken «even the voicing of suspicions regarding
an accused’s innocence is no longer admissible». Deze zaken speelden echter wel in een andere context en betreffen
de kwestie van schadevergoedingen aan vrijgesproken verdachten in verband
met ondergane voorlopige hechtenis. Zoals uit de bovenstaande rechtspraak
blijkt, acht het EHRM een «reopening» van een strafzaak op grond
van nieuw bewijs wel toelaatbaar, ook al was er sprake van een definitieve
vrijspraak. Dit wijst erop dat het EHRM een herziening ten nadele in beginsel
niet in strijd acht met de onschuldpresumptie.
 4.3. Het IVBPR
 Het ne bis in idem-beginsel is tevens neergelegd in artikel 14, zevende
lid, van het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten
(IVBPR). De tekst is vrijwel identiek aan die van artikel 4, eerste lid, van
het Zevende Protocol bij het EVRM. Het IVBPR kent echter geen bepaling vergelijkbaar
met het tweede lid van artikel 4, van het Zevende Protocol. Op het eerste
gezicht lijkt artikel 14, zevende lid, van het IVBPR aan een herziening ten
nadele in de weg te staan. In deze bepaling namelijk wordt gesteld: «Niemand
mag voor een tweede keer worden berecht of gestraft voor een strafbaar feit
waarvoor hij reeds overeenkomstig de wet en het procesrecht van elk land bij
onherroepelijke uitspraak is veroordeeld of waarvan hij is vrijgesproken».
Het toezichthoudend Comité van het IVBPR (het comité voor de
rechten van de mens) legt artikel 14, zevende lid, IVBPR echter restrictief
uit. In de General Comment van 13 april 1984 (nr. 13) stelt dit
Comité: «In considering State reports differing views have often
been expressed as to the scope of paragraph 7 of article 14. Some States parties
have even felt the need to make reservations in relation to procedures for
the resumption of criminal cases. It seems to the Committee that most States
parties make a clear distinction between a resumption of a trial justified
by exceptional circumstances and a retrial prohibited pursuant to the principle
of ne bis in idem as contained in paragraph 7. This understanding of the meaning
of ne bis in idem may encourage States parties to reconsider their reservations
to article 14, paragraph 7.» Recent heeft het Comité dit nog
eens bevestigd in de General Comment nr. 32, uitgegeven op 23 augustus
2007. Volgens het Comité staat artikel 14, zevende lid, van het IVBPR
niet in de weg aan «the resumption of a criminal trial justified by
exceptional circumstances, such as the discovery of evidence which was not
available or known at the time of the acquittal». Gezien deze General
Comments verzet artikel 14, zevende lid, van het IVBPR zich niet tegen de
invoering van een mogelijkheid van herziening ten nadele in het Nederlandse
strafprocesrecht.
 
 Ook wanneer men zou aannemen dat de tekst van artikel 14, zevende lid,
van het IVBPR ondanks de bovengenoemde General Comments een herziening ten
nadele uitsluit, is er ruimte voor een herziening ten nadele gezien het door
Nederland gemaakte voorbehoud bij deze bepaling. Dit voorbehoud luidt voor
zover relevant: «The Kingdom of the Netherlands accepts this provision
only insofar as no obligations arise from it further to those set out in article
68 of the Criminal Code (...) as they now apply.» Van belang bij dit
voorbehoud is dat ingevolge artikel 68 van het Wetboek van Strafrecht het
verbod van dubbele vervolging geldt «behoudens de gevallen waarin rechterlijke
uitspraken voor herziening vatbaar zijn». De tekst van het voorbehoud
zelf biedt daarom ruimte voor de invoering van herziening ten nadele. Van
belang daarbij is dat een dergelijke uitbreiding van de reikwijdte van het
voorbehoud niet in strijd is met het voorwerp en doel van het IVBPR gezien
de strekking van de bovenstaande General Comments. De conclusie luidt dan
ook dat het IVBPR niet in de weg staat aan de invoering van de mogelijkheid
van een herziening ten nadele.
 4.4. De Uitvoeringsovereenkomst van Schengen en de
Europese Overeenkomst inzake de toepassing van het ne bis in idem
 Het ne bis in idem is voorts nog vervat in artikel 54 van de Uitvoeringsovereenkomst
van Schengen en in de Europese Overeenkomst inzake de toepassing van het ne
bis in idem. In de vakliteratuur wordt aangenomen dat deze verdragen de internationale
erkenning van vonnissen van de lidstaten beogen te waarborgen en zich niet
verzetten tegen een herziening in nationaal verband van een vonnis van de
nationale rechter. Door het Hof van Justitie
EG zijn met betrekking tot artikel 54 Uitvoeringsovereenkomst van Schengen
enkele uitspraken gedaan. Zoals de Raad voor de rechtspraak in zijn advies
aangeeft, blijkt daaruit van niets dat in de weg zou kunnen staan aan het
scheppen van de mogelijkheid van herziening ten nadele van de gewezen verdachte.
 4.5. Handvest EU
 Ten slotte bevat ook het EU-Grondrechtenhandvest een ne bis in idem-bepaling
(artikel II-110). De tekst is vrijwel identiek aan die van het EVRM, met dien
verstande dat het niet langer gaat om een strafrechtelijke procedure in «dezelfde
staat» maar «in de Unie». Gezien het bovenstaande biedt
ook het Handvest ruimte voor de invoering van de herziening ten nadele in
het Nederlandse straf(proces)recht.
 
 Al met al staan de internationale verdragen niet in de weg aan de invoering
van een nader omlijnde mogelijkheid van een herziening ten nadele.
 5. Gronden voor herziening ten nadele
 5.1. Inleiding
 In dit wetsvoorstel is aansluiting gezocht bij de twee herzieningsgronden
die, naar in paragraaf 3 aan de orde kwam, veelal zijn voorzien in de
regelingen van landen die herziening ten nadele kennen. Hieronder worden deze
twee gronden nader toegelicht.
 5.2. Nader over het novum
 In het voorgestelde artikel 482a, eerste lid, onder a, is het novum voorzien
als grond voor herziening ten nadele. Deze herzieningsgrond kent zijn evenknie
in de regeling van de herziening ten voordele (zie artikel 457, eerste lid).
In beide gevallen dient er sprake te zijn van een ernstig vermoeden dat als
het novum bekend zou zijn geweest, een andere uitspraak zou zijn gevolgd.
 
 In aansluiting bij het hierboven beschreven Duitse recht en het in dat
land aanhangige wetsvoorstel is het novum beperkt tot een naderhand afgelegde
geloofwaardige bekentenis van de gewezen verdachte én tot nieuw technisch
bewijs. Verklaringen van getuigen kunnen geen novum in de zin van het voorgestelde
artikel 482a, eerste lid, onder a, opleveren. Dit heeft verschillende redenen.
 In de eerste plaats leert de ervaring dat herinneringen in de loop der
tijd vervagen, waardoor getuigenverklaringen minder betrouwbaar worden. Bij
herzieningszaken is doorgaans sprake van relatief oude zaken. De herziening
komt immers pas aan de orde wanneer eerst de normale strafvorderlijke procedure
is doorlopen, wat ettelijke jaren in beslag kan nemen. Uit sociaal-wetenschappelijk
onderzoek blijkt dat er na verloop van tijd informatie aan het geheugen kan
worden toegevoegd die uit andere bronnen afkomstig is. De getuige kan dan
met veel zekerheid stellen dat hij zich bepaalde gebeurtenissen herinnert,
terwijl deze herinnering toch niet accuraat is. De kans op «ruis»
waardoor een gewezen verdachte ten onrechte van iets wordt beschuldigd, is
daarom reëel. Daar komt bij dat getuigenverklaringen in het proces dat
tot de onherroepelijke vrijspraak heeft geleid, veelal al een rol hebben kunnen
spelen.
 In de tweede plaats bestaat de kans dat slachtoffers en nabestaanden,
die zich niet kunnen vinden in een gegeven vrijspraak, getuigen voor hun karretje
kunnen gaan spannen. Ook daardoor is de kans op onterechte beschuldigingen
reëel.
 
 De bezwaren die ertoe hebben geleid dat getuigenverklaringen geen novum
kunnen opleveren, doen zich bij nieuw technisch bewijs niet voor. Hierbij
gaat het immers om relatief «hard» bewijs, dat bovendien minder
snel wordt aangetast door de tand des tijds. Bij dit technisch bewijs kan
onder meer worden gedacht aan nieuw DNA-bewijs of aan nieuwe analyses van
bloedsporen.
 Er is niet voor gekozen om de soorten technisch bewijs die zijn toegelaten
limitatief op te sommen, om de ruimte te bieden aan nieuwe ontwikkelingen
op het terrein van de forensische expertise. Zo zijn er de laatste jaren nieuwe
methoden ontdekt om bloedsporen te analyseren door de ontwikkeling van driedimensionale
reconstructiemethoden. Ook wordt gewerkt aan nieuwe technieken op het terrein
van de dactyloscopie en het materiesporenonderzoek (zoals het vezelonderzoek).
 Hoewel het kan gaan om verschillende soorten technisch bewijs, geldt wel
als algemene voorwaarde dat het onderzoek dient te zijn uitgevoerd volgens
de binnen de desbetreffende expertise geldende betrouwbaarheidsnormen en de
methode in de forensische wetenschap dient te worden erkend. Bovendien is
er op grond van het voorgestelde artikel 482a alleen sprake van een novum
indien het ernstige vermoeden ontstaat dat indien het gegeven bekend zou zijn
geweest, de zaak zou zijn geëindigd in een veroordeling van de gewezen
verdachte (voor een misdrijf waarop naar de wettelijke omschrijving levenslange
gevangenisstraf is gesteld en dat heeft geleid tot de dood van het slachtoffer).
Het nieuwe gegeven dient dus zo «krachtig» te zijn, dat hierdoor
het bovengenoemde ernstige vermoeden ontstaat.
 Door nieuwe forensische technieken kan het bestaande bewijsmateriaal in
een ander licht komen te staan. Zo werd er in de zogenaamde Vivaldi-zaak,
betreffende een gewapende overval op een supermarkt waarbij één
dode viel, bestaand celmateriaal opnieuw onderzocht. Doordat de DNA-techniek
inmiddels was voortgeschreden, bleek bij het nieuwe onderzoek dat de kans
dat het materiaal van een willekeurig ander dan de vrijgesproken verdachte
afkomstig was niet één op honderdduizend was (zoals aanvankelijk
was aangenomen), maar één op het miljard. Ook dit soort herwaarderingen
van bestaand bewijsmateriaal op grond van een nieuwe onderzoekstechniek, blijkend
uit deskundigenrapporten, leveren een gegeven op dat een herzieningsgrond
vormt in de gevallen waarin daardoor het ernstige vermoeden ontstaat dat de
verdachte op basis daarvan zou zijn veroordeeld. Op zichzelf gaat het bij
bekentenissen om «zachter» bewijs dan bij het technische bewijs.
Ook het geheugen van gewezen verdachten is immers feilbaar. Bovendien komt
het voor dat verdachten misdrijven bekennen die zij niet hebben begaan. Daar
staat tegenover dat wanneer een gewezen verdachte na een onherroepelijke vrijspraak
alsnog een bekentenis aflegt, de maatschappelijke behoefte aan een herziening
ten nadele groot kan zijn. Te denken valt aan de Billy Dunlop-zaak, die zich
in Engeland heeft afgespeeld. In die zaak liep de (onherroepelijk) vrijgesproken
verdachte herhaaldelijk op te scheppen over de perfecte moord die hij had
begaan. Voor slachtoffers en nabestaanden valt niet te verteren dat in een
dergelijke situatie geen bestraffing meer mogelijk is. Door alsnog een dergelijk
misdrijf te bekennen wekt de gewezen verdachte zoveel maatschappelijke onrust
op, dat deze zijn «recht op rust» verspeelt. Wel dient het te
gaan om een geloofwaardige bekentenis. Gewezen verdachten die
vanuit een pathologisch ziektebeeld feiten bekennen die zij niet hebben gepleegd,
dienen tegen zichzelf te worden beschermd.
 
 Het College van procureurs-generaal acht het «vreemd» dat
er beperkingen worden gesteld aan de gegevens waaruit van een novum ten nadele
van de gewezen verdachte kan blijken. Ook bij herziening ten voordele van
de gewezen verdachte worden geen beperkingen aangelegd in de gegevens waaruit
van een novum kan blijken, aldus het College. Ik meen dat herziening ten nadele
iets anders én iets veel ingrijpenders is dan herziening ten voordele.
Alleen al om deze reden is het in zijn algemeenheid noodzakelijk en wenselijk
dat aan de mogelijkheid van herziening ten nadele, gezien de daaraan verbonden
nadelen, beperkingen worden gesteld die bij herziening ten voordele niet zijn
voorzien. Het College meent dat een novum ten nadele van de gewezen verdachte
ook uit een getuigenverklaring moet kunnen worden afgeleid. Het argument dat
getuigenverklaringen na verloop van tijd minder betrouwbaar worden, vindt
het College geen argument om herziening ten nadele op grond van een getuigenverklaring
op voorhand uit te sluiten. Het wijst erop dat vervolging voor bijvoorbeeld
oorlogsmisdrijven of zedenmisdrijven voor een belangrijk deel kan stoelen
op getuigenverklaringen over gebeurtenissen uit een soms ver verleden. Hoewel
ik begrip heb voor de argumenten van het College die ik in mijn afweging heb
betrokken, zie ik daarin vooralsnog onvoldoende reden om getuigenverklaringen
te erkennen als gegeven waaruit een novum ten nadele van de gewezen verdachte
kan worden afgeleid. Bij herziening ten nadele ligt er een onherroepelijke
vrijspraak die is gegeven in een strafzaak waarin al opsporingsonderzoek is
verricht, in het kader waarvan ook getuigen kunnen zijn gehoord. Dat is van
een andere orde dan de situatie waarin een opsporingsonderzoek wordt gestart
naar aanleiding van een verklaring van een getuige die zoveel jaar na het
misdrijf naar de politie stapt. De omstandigheid dat herinneringen van getuigen
na verloop van tijd in het algemeen minder betrouwbaar plegen te worden, speelt
ook bij zaken waarin nog geen vervolging is ingesteld, een rol. Dat die omstandigheid
in dat geval geen vervolgingsbeletsel oplevert, wil nog niet zeggen dat die
omstandigheid bij het omlijnen van de mogelijkheid van herziening ten nadele
geen gewicht in de schaal kan leggen. Ik wijs er daarbij op dat de uitsluiting
van getuigenverklaringen mede stoelt op het niet door het College in zijn
advies geadresseerde risico dat gewezen verdachten met onterechte beschuldigingen
kunnen worden geconfronteerd. Ik acht het om deze redenen verdedigbaar de
ingrijpende mogelijkheid van herziening ten nadele van de gewezen verdachte
te beperken tot het geval waarin er nieuw en hard technisch bewijs tegen de
gewezen verdachte beschikbaar is gekomen of het geval waarin de gewezen verdachte
alsnog een geloofwaardige bekentenis heeft afgelegd, in welk geval hij een
herzieningsprocedure aan zichzelf te wijten heeft. Ik wijs er daarbij op dat
ook in het hierboven besproken Duitse wetsvoorstel getuigenverklaringen geen
grond voor herziening ten nadele kunnen vormen.
 5.3. Nader over de falsa
 De voorgestelde regeling van artikel 482a maakt herziening ten nadele
mogelijk bij vier soorten falsa, te weten een vals stuk (eerste lid, onder
b), een meinedige getuigenverklaring (eerste lid, onder c), bepaalde misdrijven
die de gewezen verdachte met betrekking tot zijn strafzaak heeft begaan (eerste
lid, onder d) en een omgekochte rechter (tweede lid). De regeling haakt op
dit punt aan bij de Duitse regeling betreffende een herziening ten nadele
in de paragrafen 362 en 370 van de Strafprozeßordnung. In voorkomende
gevallen zullen de falsa een gevolg zijn van strafbaar gedrag van de gewezen
verdachte. De verdachte heeft bijvoorbeeld een stuk vervalst
of een getuige omgekocht waardoor deze een meinedige verklaring aflegt. Maar
ook een derde kan deze strafbare feiten hebben begaan. Bovendien is het mogelijk
dat de getuige spontaan een meinedige verklaring heeft afgelegd.
 
 Voorwaarde is dat één van de hierboven genoemde vier falsa
komt vast te staan. Berichten in de media dat getuigen onder druk zouden zijn
gezet en daardoor meinedige verklaringen zouden hebben afgelegd, zijn dus
niet voldoende. De herziening ten nadele is een zo zwaar rechtsmiddel, dat
de processuele onregelmatigheid in voldoende mate dient vast te staan. Staat
vast dat er sprake is van een van de bovengenoemde falsa, dan wordt daardoor
het gezag van de rechtspraak ernstig aangetast. De rechterlijke uitspraak
is als het ware geïnfecteerd. In die gevallen waarin de falsa zijn ontstaan
door strafbaar gedrag van de gewezen verdachte is het bovendien onwenselijk
dat deze blijvend kan profiteren van zijn eigen strafbare gedragingen. Daarom
maakt de voorgestelde regeling bij deze falsa in ruime mate een herziening
ten nadele mogelijk. De herziening ten nadele wordt daarbij niet beperkt tot
zeer ernstige strafbare feiten; herziening wegens falsa is mogelijk ongeacht
de ernst van het strafbare feit waarvoor de gewezen verdachte oorspronkelijk
was berecht. Zoals hieronder zal blijken, is dit een uitzondering op de hoofdregel
dat een herziening ten nadele alleen mogelijk is bij misdrijven waarop een
levenslange gevangenisstraf is gesteld en waarbij een dode valt te betreuren.
 
 In de meeste gevallen zullen de bovengenoemde falsa ook een novum opleveren.
Zo kan een getuigenverklaring waarvan achteraf de meinedigheid komt vast te
staan een novum opleveren, wanneer uit de meinedigheid volgt dat de verdachte
ten onrechte is vrijgesproken. De reden om bij herziening ten nadele desondanks
de vier bovengenoemde falsa als aparte herzieningsgronden op te nemen is,
dat dit van belang is voor het toepassingsbereik van de regeling. Bij de falsa
is een herziening ten nadele in ruimere mate mogelijk dan bij een novum dat
wettelijk niet tevens een falsum is: in dat geval is herziening alleen bij
zeer ernstige misdrijven mogelijk. Bij de herziening ten voordele ligt dit
overigens in zoverre anders, dat deze herzieningsvorm niet afhankelijk is
van de ernst van het feit. Daarom is in de voorgestelde regeling betreffende
de herziening ten voordele geen aparte bepalingen opgenomen betreffende de
falsa.
 De omgekochte rechter
 Er zijn in Nederland geen gevallen bekend waarin een rechter is omgekocht.
Mocht zich dit uitzonderlijke geval ooit voordoen, hetgeen mij hoogst onaannemelijk
voorkomt, dan maakt de voorgestelde regeling herziening ten nadele mogelijk
ongeacht de gegeven uitspraak, en dus ook na een veroordeling. Omkoping van
een rechter kan immers ook tot doel hebben een lagere straf te bewerkstelligen.
Het is naar mijn mening ongewenst dat een gewezen verdachte daarvan blijvend
zou kunnen profiteren. Daarom maakt de voorgestelde regeling voor dit geval
een uitzondering op de hoofdregel dat een herziening ten nadele niet mogelijk
is bij een veroordeling. De aantasting van het gezag van de rechtspraak is
in het geval van een omgekochte rechter zo extreem dat een herziening ten
nadele altijd mogelijk dient te zijn, ongeacht de ernst van het feit en de
gegeven uitspraak.
 Meinedige getuigen en valse stukken
 Het gezag van de rechtspraak wordt ook aangetast wanneer er sprake is
van een meinedige verklaring of een vals stuk. Deze aantasting is echter minder
extreem dan in het geval van een omgekochte rechter. Is in het geval van een
omgekochte rechter de gegeven uitspraak per definitie dubieus, dat hoeft niet
zo te zijn in geval van een meinedige getuige of een vals stuk.
Het is bijvoorbeeld mogelijk dat het bewijs in het gegeven geval zo zwak was,
dat er hoe dan ook geen veroordeling zou zijn gevolgd. Aangezien herziening
ten nadele niet opportuun is wanneer de gegeven uitspraak niet ter discussie
staat, is bij deze twee falsa als aanvullende voorwaarde gesteld dat het ernstige
vermoeden bestaat dat ware deze meinedigheid of valsheid aan de rechter bekend
geweest het onderzoek van de zaak zou hebben geleid tot een veroordeling van
de gewezen verdachte. In deze gevallen geldt dus wel de hoofdregel dat een
herziening ten nadele niet mogelijk is na een veroordeling.
 De gewezen verdachte heeft met betrekking tot zijn strafzaak
bepaalde misdrijven begaan
 Ten slotte voorziet de voorgestelde regeling erin dat als de gewezen verdachte
bepaalde misdrijven heeft begaan met betrekking tot zijn strafzaak –
hij heeft bijvoorbeeld een getuige zodanig bedreigd dat deze niet naar de
politie durfde te gaan om een belastende verklaring af te leggen – herziening
ten nadele mogelijk is ongeacht de ernst van het strafbare feit waarvoor de
gewezen verdachte eerder werd vrijgesproken. Voorwaarde is wel dat het ernstige
vermoeden bestaat dat indien de verdachte dit misdrijf niet zou hebben begaan
de zaak zou zijn geëindigd in een veroordeling van de gewezen verdachte.
Anders zou de herziening ten nadele geen zin hebben.
 6. De uitspraken die voor herziening vatbaar zijn
 Het ligt voor de hand om niet van alle einduitspraken herziening ten nadele
mogelijk te maken. Zo is de toepassing van het instrument van de herziening
niet opportuun wanneer de in artikel 349 genoemde uitspraken (betreffende
de zogeheten «formele vragen») is gegeven. In dat geval staat
artikel 68 van het Wetboek van Strafrecht namelijk niet aan een hernieuwde
vervolging in de weg omdat er nog geen (inhoudelijke) uitspraak is gegeven
over het feit. Is bijvoorbeeld de inleidende dagvaarding nietig verklaard,
dan is ook al naar geldend recht een nieuwe vervolging mogelijk, zonder dat
daarvoor het instituut van de herziening hoeft te worden gebruikt. Hetzelfde
geldt bij de andere «formele» uitspraken, te weten de onbevoegdheid
van de rechter, de niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie en de
schorsing van de vervolging.
 
 In de voorgestelde regeling zijn ook veroordelingen in het algemeen uitgesloten
van herziening ten nadele. Geen herziening ten nadele is mogelijk in bijvoorbeeld
het geval waarin de gewezen verdachte is vrijgesproken van moord en voor de
subsidiair ten laste gelegde doodslag is veroordeeld. Weliswaar is het denkbaar
dat er nieuwe omstandigheden aan het licht komen die het opleggen van een
zwaardere straf of de toepassing van een zwaardere strafbepaling rechtvaardigen,
maar gezien de nadelen van herziening ten nadele is het niet wenselijk om
dit instrument louter ter aanpassing van de strafmaat of kwalificatie in te
zetten. Daar komt bij dat de maatschappelijke behoefte aan herziening ten
nadele in zulke gevallen ook veel minder is, omdat de gewezen verdachte in
elk geval al is veroordeeld. Zoals hierboven aan de orde is gekomen, is op
deze hoofdregel een uitzondering gemaakt in het geval van een omgekochte rechter,
vanwege de extreme aantasting van het gezag van de rechtspraak die de omkoping
tot gevolg heeft.
 
 Zoals aan de orde is gekomen in de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel
hervorming herziening ten voordele, is herziening van een uitspraak van de
buitenlandse rechter strijdig met het soevereiniteitsbeginsel. Dat geldt ook
voor herziening ten nadele. Daarom is in het voorgestelde artikel 482a de
voorwaarde opgenomen dat het dient te gaan om een einduitspraak van de rechter
in Nederland.
 7. Het soort strafbare feiten waarbij herziening
ten nadele mogelijk wordt
 Zoals hierboven in paragraaf 4.2 aan de orde is gekomen, leidt het
EHRM uit het recht op een eerlijk proces af dat een herziening ten nadele
alleen toegestaan is wanneer het belang van een effectieve rechtsbedeling
zwaarder weegt dan de belangen van het individu. Bij deze belangenafweging
dient te worden meegewogen dat de herziening ten nadele diep kan ingrijpen
in de rechtspositie van de gewezen verdachte. Openstelling van de mogelijkheid
van herziening ten nadele brengt mee dat het proces voor de gewezen verdachte
ook na een onherroepelijke niet-veroordelende uitspraak mogelijk niet is afgelopen.
Hij kan alsnog worden geconfronteerd met een hernieuwde voortzetting van de
vervolging. En ook wanneer het (nog) niet tot een hernieuwde voortzetting
van de vervolging is gekomen, kan de gewezen verdachte ter voorbereiding van
een herzieningsaanvraag in voorkomende gevallen worden blootgesteld aan opsporingsactiviteiten
waardoor diens recht op «rust» ernstig wordt verstoord. Gezien
het ingrijpende karakter van herziening ten nadele moet deze herzieningsvorm
naar mijn mening in beginsel – de falsa uitgezonderd – alleen
bij zeer ernstige misdrijven mogelijk worden. Het gehanteerde criterium is
hierbij dat het dient te gaan om een misdrijf waarop een levenslange gevangenisstraf
is gesteld. Deze misdrijven zijn zo ernstig dat de wetgever recent (bij wet
van 16 november 2005, Stb. 595) de verjaringstermijn voor deze feiten
heeft laten vervallen, omdat hij meende dat personen die zulke ernstige misdrijven
hebben begaan niet aan een justitiële vervolging mogen ontsnappen wanneer
er (nieuw) bewijs tegen hen is gevonden. Deze misdrijven worden immers niet
zo snel vergeten: ook na jaren blijft de maatschappelijke verontwaardiging
groot, terwijl slachtoffers en nabestaanden veelal geconfronteerd blijven
met hun psychische wonden (Kamerstukken II 2001/02, 28 495, nr. 3,
blz. 3). Deze argumenten voor de afschaffing van de verjaringstermijn gaan
ook op voor de herziening ten nadele. Misdrijven waarop een levenslange gevangenisstraf
staat zijn in het algemeen zo ernstig dat het belang van de samenleving bij
bestraffing daarvan zo zwaar weegt dat de belangen van de individuele gewezen
verdachte daarvoor moet wijken. Op de hoofdregel dat alleen herziening ten
nadele mogelijk is bij misdrijven waarop een levenslange gevangenisstraf is
gesteld, maakt het wetsvoorstel een uitzondering bij de falsa die in artikel
482a zijn genoemd. In deze gevallen is, soms ook door strafbaar gedrag van
de verdachte, een juridische misslag ontstaan waardoor er sneller een inbreuk
op rechten van de verdachte gerechtvaardigd is dan anders het geval zou zijn.
 
 Het College van procureurs-generaal onderschrijft de aldus in de regeling
aangebrachte beperkingen. Op advies van de Raad voor de rechtspraak is bovendien
in de tekst van het wetsvoorstel aangegeven dat het met levenslange gevangenisstraf
bedreigde misdrijf de dood van het slachtoffer tot gevolg heeft gehad. Dit
hangt hiermee samen dat het recht op leven in het algemeen wordt beschouwd
als «hoogste rechtsgoed». Valt er geen dode te betreuren dan wegen
de voordelen van een herziening ten nadele in mijn ogen niet op tegen de nadelen
daarvan, tenzij er sprake is van een uitspraak die «geïnfecteerd»
is door falsa, zoals een bedreigde getuige (zie paragraaf 5.3).
 8. Het vereiste dat herziening in het belang is van
een goede rechtsbedeling; particuliere opsporing
 Hoe ernstig het strafbare feit in abstracto ook is, toch kan in sommige
concrete gevallen een herziening ten nadele niet opportuun zijn. Bijvoorbeeld
omdat de gewezen verdachte zo ernstig ziek is dat te verwachten valt dat hij
al voor het begin van het proces zal overlijden. Om rekening te kunnen
houden met dit soort omstandigheden is in het voorgestelde artikel 482a de
voorwaarde opgenomen dat de herziening ten nadele in het belang is van een
goede rechtsbedeling. Een vergelijkbaar vereiste komt ook in buitenlandse
regelingen betreffende de herziening ten nadele voor. Bijvoorbeeld in het
recht van Engeland, Wales en Noord-Ierland dat hierboven in paragraaf 3
aan de orde kwam. Daar is voorzien in de voorwaarde dat de herziening «in
the interest of justice» dient te zijn. Relevante factoren zijn de mogelijkheid
van een eerlijk proces, het tijdsverloop na het beweerdelijk begane misdrijf,
de zorgvuldigheid van de opsporing tijdens het eerdere proces en de wijze
waarop de justitiële autoriteiten zich hebben gekweten van hun taak na
het eerdere proces. In het voorliggende wetsvoorstel is het criterium van
de goede rechtsbedeling niet nader uitgewerkt. Dat zou – gelet op de
vele factoren die hierbij een rol kunnen spelen en die door de wetgever tevoren
niet alle kunnen worden voorzien – ongewenst zijn. Het ligt voor de
hand dat in de jurisprudentie bij de invulling van het criterium ook de hierboven
genoemde en hieronder nog te noemen factoren betrekken. Zo zal bij een zeer
oud feit herziening ten nadele in het algemeen minder snel opportuun zijn
dan bij feiten die redelijk recent zijn begaan. Is tijdens het eerste proces
onzorgvuldig opgespoord, dan is dat geen absoluut beletsel voor herziening
ten nadele. De eerlijkheid van het proces is echter wel een factor die meeweegt
bij de toetsing aan het criterium van een goede rechtsbedeling. Volgens het
EHRM dient, naar hierboven in paragraaf 4.2 naar voren kwam, het buitengewone
rechtsmiddel van de herziening ten nadele niet te worden misbruikt als tweede
kans na een slecht opsporingsonderzoek. Bij de invulling van het criterium
betreffende de goede rechtsbedeling is tevens van belang of de justitiële
autoriteiten voldoende zorgvuldig hebben gehandeld nadat het eerste proces
tegen de gewezen verdachte was afgerond. Hebben zij zich bijvoorbeeld voldoende
ingespannen om de herzieningszaak binnen een redelijke termijn af te handelen?
Anders dan de Nederlandse Orde van Advocaten lijkt te veronderstellen, is
deze factor dus wel degelijk in de regeling verdisconteerd. Nog een andere
factor is, of met de (hernieuwde voortzetting van de) vervolging nog wel in
redelijkheid een met de strafrechtspleging na te streven doel wordt gediend.
Is bij voorbaat duidelijk dat het gezien de persoonlijke omstandigheden van
de verdachte niet opportuun is om een eventueel op te leggen straf ten uitvoer
te leggen, dan moet, naar ik meen, ook niet meer aan herziening ten nadele
worden begonnen. Dit kan zich bijvoorbeeld voordoen wanneer bij voorbaat vaststaat
dat bij veroordeling van de gewezen verdachte een door hem (dan) ingediend
gratieverzoek zou worden toegewezen. Gelet op de veelheid van de zojuist genoemde
factoren herken ik mij niet in het in het advies van de Nederlandse Orde van
Advocaten opgeroepen beeld als zou alleen het te verwachten overlijden van
de gewezen verdachte een reden kunnen opleveren om in het belang van een goede
rechtsbedeling van herziening af te zien.
 
 Indien er sprake is van een onherroepelijke vrijspraak of ontslag van
alle rechtsvervolging, dan dient deze uitspraak in beginsel te worden gerespecteerd
en is opsporing alleen toegestaan voor zover de voorgestelde regeling daar
ruimte voor biedt. Particuliere opsporing in weerwil van een onherroepelijke
vrijspraak wordt in de voorgestelde regeling tegengegaan. De resultaten van
regeloverschrijdende opsporing waarbij een recht van de gewezen verdachte
is geschonden, mogen niet in de herzieningszaak worden gebruikt (zie artikel
482a, vierde lid). Bij de invoering van de mogelijkheid van herziening ten
nadele moet worden tegengegaan dat een eenmaal vrijgesproken verdachte wordt
geconfronteerd met opsporingsactiviteiten van particulieren die de gegeven
vrijspraak niet kunnen accepteren. Met de Nederlandse Orde van Advocaten en
het College van procureurs-generaal stel ik vast dat particuliere opsporing
in veel gevallen niet kan worden verhinderd. Te denken is vooral aan opsporing door onderzoeksjournalisten en particuliere recherchebureaus.
Ik wijs erop dat de toename van particuliere opsporing een ontwikkeling is
die zich ook los van de invoering van een mogelijkheid van herziening ten
nadele voordoet, al moet worden erkend dat deze ontwikkeling door de invoering
van die mogelijkheid kan worden gestimuleerd. Maar omdat in de gevallen waarop
dit wetsvoorstel betrekking heeft bij regeloverschrijdende opsporing een onherroepelijke
rechterlijke vrijspraak wordt genegeerd, acht ik opneming van een strenger
bewijsuitsluitingscriterium dan in gewone strafzaken is voorzien, gerechtvaardigd.
In de artikelsgewijze toelichting op artikel 482a, vierde lid, zal nader op
dit thema worden ingegaan.
 9. Verjaarde strafbare feiten
 De voorgestelde regeling maakt een herziening ten nadele op grond van een novum alleen mogelijk bij strafbare feiten die zo ernstig
zijn dat deze volgens de bestaande wettelijke regels niet verjaren. In dat
geval kan zich dus niet de situatie voordoen dat het strafbare feit al is
verjaard. Dit ligt anders bij de falsa. Bij falsa kan het wel gaan om een
strafbaar feit dat reeds is verjaard, omdat herziening ten nadele wegens een
falsum in de voorgestelde regeling niet is beperkt tot strafbare feiten waarop
naar de wettelijke omschrijving levenslange gevangenisstraf is gesteld. Uitgangspunt
van de voorgestelde regeling is dat als het strafbare feit is verjaard, er
geen herziening ten nadele wegens een falsum mogelijk is (zie het voorgestelde
artikel 482b, derde lid, onder b). De ratio van het verjaringsinstituut is
immers dat bij de meeste feiten na verloop van tijd de strafbehoefte dooft.
Het is dan niet meer opportuun een burger te confronteren met de vervolging
wegens een oud feit. Voor zover de samenleving nog enig belang heeft bij een
strafvervolging weegt dit niet op tegen het belang van de verdachte om met rust
te worden gelaten. Niet valt in te zien waarom dit laatste belang bij gewezen
verdachten – dat wil zeggen verdachten die al eens vervolgd zijn –
minder zwaar zou moeten wegen dan bij verdachten die nog niet vervolgd zijn.
Ik meen dat het tegendeel het geval is: het feit dat een verdachte al eens
vervolgd is zonder dat dit heeft geleid tot een veroordeling, is een reden
om extra gewicht toe te kennen aan diens recht om met rust te worden gelaten.
De afweging die bij de totstandkoming van de regeling betreffende de verjaring
is gemaakt moet bij de herziening worden gerespecteerd.
 10. In het algemeen slechts één herkansing
 Gezien het adagium «lites finiri oportet» is het wenselijk
om terughoudend te zijn bij de introductie van de mogelijkheid van een herziening
ten nadele. Is de vervolging in verband met een herziening ten nadele al hernieuwd
voortgezet geweest, dan geldt nog klemmender dat er een einde moet komen aan
het strafproces, ook al komt er na de hernieuwde vrijspraak opnieuw belastend
bewijsmateriaal aan het licht. Men kan niet aan het herzien blijven. Dit geldt
in het algemeen ook wanneer er na een herziening ten voordele een onherroepelijke
vrijspraak is gevolgd en er alsnog belastend bewijsmateriaal aan het licht
komt. Daarom geldt als hoofdregel dat als in een strafzaak een herziening
heeft plaatsgevonden, er geen nieuwe procedure in verband met een herziening
ten nadele tegen de verdachte kan worden opgestart (zie het voorgestelde artikel
482b, derde lid, onder c). Op dit punt maakt het wetsvoorstel echter een uitzondering
voor de falsa. Zo is het denkbaar dat een gewezen verdachte getuigen bedreigt
om een herziening ten voordele te bewerkstelligen. Wordt de verdachte dan
vrijgesproken omdat de getuige, als gevolg van de bedreiging, meinedig heeft
verklaard, dan is het onbevredigend dat de (dan gewezen) verdachte kan blijven
profiteren van zijn eigen misdrijf. In dat geval heeft hij aan
zichzelf te wijten dat hij nogmaals wordt geconfronteerd met een strafproces
in verband met een herziening ten nadele.
 11. Kring van personen die herziening ten nadele
kunnen aanvragen
 Herziening ten voordele kan worden aangevraagd door de procureur-generaal
bij de Hoge Raad of door de raadsman van de gewezen verdachte. Is de gewezen
verdachte inmiddels overleden, dan kunnen ook de in artikel 479 genoemde nabestaanden
een aanvraag doen tot opheffing van de veroordeling tegen de overledene. Bij
de herziening ten nadele is er aanleiding de kring van personen anders te
trekken. De herziening ten nadele is namelijk naar haar aard een andere procedure
dan de herziening ten voordele. Vergeleken met de laatstgenoemde herzieningsvorm
heeft de herziening ten nadele in sterke mate het karakter van een «action-publique».
Anders dan bij een herziening ten voordele dient bij een herziening ten nadele
te worden nagegaan of een hernieuwde voortzetting van de eerdere vervolging
wel opportuun is. Vanwege deze redenen is in het voorgestelde artikel 482a
bepaald dat het initiatief voor een herziening bij het College van procureurs-generaal
van het Openbaar Ministerie ligt, en niet bij de procureur-generaal bij de
Hoge Raad. Vanwege het ingrijpende karakter van de herziening ten nadele is
de bevoegdheid om een herziening ten nadele aan te vragen niet opgedragen
aan de officier van justitie, maar aan het College van procureurs-generaal.
 
 Het College van procureurs-generaal geeft in zijn advies aan er een voorkeur
te hebben om de bevoegdheid tot het indienen van de herzieningsaanvraag bij
de procureur-generaal bij de Hoge Raad neer te leggen. Een voordeel is volgens
het College dat de procureur-generaal bij de Hoge Raad met de benodigde distantie
de «aanvraag» tot herziening ten nadele kan beoordelen. Ook zou
een voordeel zijn dat daardoor de schijn kan worden vermeden dat het College
te zeer betrokken is bij de zaak. In OM-beleidsregels zou vervolgens kunnen
worden voorzien in een procedure volgens welke het Openbaar Ministerie door
tussenkomst van het College een «concept» van een herzieningsaanvraag
aan de procureur-generaal bij de Hoge Raad kan voorleggen. In zijn advies
plaatst het College bij de voorgestelde regeling de kanttekening dat het opportuniteitsbeginsel
in de uitzonderlijke gevallen van herziening ten nadele van de gewezen verdachte,
vrijwel geen rol speelt. Het zou volgens het College om een bewijsvraag gaan
die naar zijn aard bij de procureur-generaal bij de Hoge Raad thuis zou horen.
Het College is wat betreft de in de volgende paragraaf beschreven onderzoeksprocedure
waarin de procureur-generaal bij de Hoge Raad geen rol heeft, van oordeel
dat niet goed valt in te zien waarom, zoals in het wetsvoorstel hervorming
herziening ten voordele is voorzien, de procureur-generaal bij de Hoge Raad
wel een onderzoek ter voorbereiding van een aanvraag tot herziening ten voordele
zou kunnen leiden, maar geen onderzoek ter voorbereiding van een aanvraag
tot herziening ten nadele. Ten slotte meent het College dat de procureur-generaal
bij de Hoge Raad indien hij dit nodig acht advies moet kunnen inwinnen van
een commissie indien het gaat om herziening ten nadele. Dat is ook in het
wetsvoorstel hervorming herziening ten voordele voorgesteld.
 Ik wil voorop stellen dat het denkbaar zou zijn om de procureur-generaal
bij de Hoge Raad de bevoegdheid te verlenen tot indiening van de herzieningsaanvraag.
Dit standpunt wordt ook in de vakliteratuur wel ingenomen (P. A. M.
Mevis en T. Kooijmans in NJB 2008, blz. 1935–1936 alsmede F. W.
Bleichrodt in Strafblad 2008, blz. 513 e.v.). Hoewel ik de redenering van
het College goed kan volgen, blijf ik om de volgende redenen
een voorkeur houden om de bevoegdheid tot indiening van een herzieningsaanvraag
bij het College van procureurs-generaal neer te leggen.
 • Anders dan bij herziening ten voordele ligt bij herziening ten
nadele het accent op het alsnog voortzetten van de vervolging. Initiatief
nemen tot voortzetting van de vervolging zou contrasteren met de onafhankelijke
positie van de procureur-generaal bij de Hoge Raad.
 • Zoals in paragraaf 8 uiteen is gezet, moet de herziening ten
nadele van de gewezen verdachte, ook uit verdragsrechtelijk perspectief, in
het belang zijn van een goede rechtsbedeling. Alleen al daaruit volgt dat
het bij herziening ten nadele niet louter om een bewijsvraag gaat, zoals het
College in zijn advies stelt.
 • Ook in de voorgestelde regeling blijft de procureur-generaal bij
de Hoge Raad degene die onafhankelijk en met distantie in zijn conclusie adviseert
of de onherroepelijke vrijspraak moet worden herzien, waarna de Hoge Raad
daarover de beslissing neemt. Voor het kunnen benutten van deze onafhankelijke
advisering is het niet nodig bij de procureur-generaal bij de Hoge Raad ook
de bevoegdheid neer te leggen zelf de aanvraag in te dienen.
 • De schijn van een te grote betrokkenheid van het College kan niet
worden vermeden door het Openbaar Ministerie in plaats van een aanvraag een conceptaanvraag te laten indienen, zoals het College
in zijn advies voorstelt. Ook de indiening van een conceptaanvraag kan de
schijn van een te grote betrokkenheid wekken.
 • Het wetsvoorstel voorziet in de mogelijkheid voor het College van
procureurs-generaal om ter voorbereiding van de herzieningsaanvraag op basis
van een zeer sterke verdenking bij de rechter-commissaris te vorderen dat
nader onderzoek wordt ingesteld, waarbij tegen de gewezen verdachte gerichte
bevoegdheden kunnen worden ingezet. Deze regeling zal in de volgende paragraaf
nader worden uitgewerkt. Op deze plaats is van belang dat ik er, om dezelfde
reden als hierboven aangegeven, van heb afgezien om de procureur-generaal
bij de Hoge Raad de bevoegdheid te verlenen bij de Hoge Raad te vorderen nader
onderzoek toe te staan. Bij het nader onderzoek in verband met een herziening
ten nadele ligt het accent op het vergaren van nieuw bewijs op grond van een
zeer sterke nieuwe verdenking. Inschakeling van het Openbaar Ministerie en
de rechter-commissaris ligt dan meer voor de hand. Bovendien kan het gevaar
voor collusie reëel zijn wanneer er nieuw, voor de gewezen verdachte
belastend, bewijsmateriaal aan het licht komt. Er moet dan snel opgetreden
kunnen worden. De Hoge Raad is daarvoor niet de geëigende instantie.
 
 Een enigszins theoretische vraag is of ook de gewezen verdachte de mogelijkheid
moet hebben een herziening ten nadele aan te vragen wanneer hij meent ten
onrechte te zijn vrijgesproken of ontslagen van alle rechtsvervolging. Niet
uit te sluiten valt dat de gewezen verdachte daaraan in uitzonderlijke gevallen
behoefte kan hebben. Te denken valt aan gewezen verdachten met een sterke
behoefte aan straf en/of publicitaire aandacht. Dit soort subjectieve wensen
rechtvaardigt echter niet zonder meer toepassing van de herziening ten nadele.
Ik meen dat toepassing daarvan alleen opportuun is indien dit in het algemene
belang wenselijk is in verband met een goede rechtsbedeling. Daarom is in
de voorgestelde regeling niet rechtstreeks aan de gewezen verdachte de mogelijkheid
verleend een herziening ten nadele aan te vragen. Wel kan deze het Openbaar
Ministerie vragen een dergelijke herziening te entameren.
 
 Gezien de bezwaren die aan herziening ten nadele zijn verbonden, is aan
slachtoffers en nabestaanden niet de mogelijkheid gegeven rechtstreeks herziening
ten nadele aan te vragen. Zou deze mogelijkheid worden opengesteld,
dan zou de kans reëel zijn dat er bij deze personen verwachtingen worden
gewekt die niet waar gemaakt kunnen worden. Zo kan een slachtoffer of nabestaande
moeilijk inschatten of al dan niet aan de wettelijke eisen voor herziening
ten nadele is voldaan en of een hernieuwde voorzetting van de vervolging opportuun
is. Bovendien dient herziening ten nadele een uitzonderlijk karakter te hebben,
waardoor er een strenge opportuniteitstoets dient te worden gehanteerd. Deze
strenge toets kan in het gedrang komen wanneer men slachtoffers of nabestaanden
rechtstreeks de mogelijkheid zou geven herziening ten nadele te entameren.
Dat neemt niet weg dat bij invoering van de voorgestelde regeling slachtoffers
en nabestaanden wel de mogelijkheid hebben om het Openbaar Ministerie te verzoeken
herziening ten nadele aan te vragen.
 12. Procedure en rechtsbijstand
 De herzieningsprocedure kent verschillende fasen:
 1. Er is nog geen herziening ten nadele aangevraagd, maar er wordt al
wel een dergelijke aanvraag voorbereid.
 2. Er is een herzieningsaanvraag ingediend, maar de Hoge Raad heeft daar
nog geen beslissing op genomen.
 3. De herzieningsaanvraag wordt gegrond verklaard en de Hoge Raad verwijst
de zaak naar de feitenrechter.
 
 In al deze fasen rijst de vraag in hoeverre er dwangmiddelen en opsporingsbevoegdheden
mogen worden toegepast die tegen de gewezen verdachte zijn gericht. Uitgangspunt
van de voorgestelde regeling is dat in het eerste en tweede geval de toepassing
van opsporingsbevoegdheden strikt genormeerd is. Is de herzieningsaanvraag
eenmaal gegrond verklaard, dan is naar mijn mening een meer vergaand opsporingsonderzoek
gelegitimeerd.
 
 De hoofdlijnen van de voorgestelde procedure zijn verder als volgt. Een
herziening ten nadele kan plaatsvinden op initiatief van het College van procureurs-generaal.
Het College dient in de daartoe strekkende vordering aan te geven op grond
van welke gegevens herziening wordt aangevraagd en uit welke bewijsmiddelen
die gegevens blijken. Is de aanvraag niet-ontvankelijk, bijvoorbeeld omdat
deze geen bewijsmiddelen bevat waaruit van een grond voor herziening kan blijken,
of kennelijk ongegrond, dan kan de Hoge Raad deze afwijzen zonder een behandeling
op de terechtzitting (zie het voorgestelde artikel 482b, derde en vierde lid).
In de andere gevallen wordt de aanvraag op dezelfde manier behandeld als bij
een herziening ten voordele (zie het voorgestelde artikel 482b, vijfde lid).
Dit houdt in dat de zaak wordt behandeld op de openbare terechtzitting, waarbij
de procureur-generaal zijn conclusie neemt. De verdediging krijgt de gelegenheid
op deze conclusie te reageren (zie artikel 468, vierde lid, in verbinding
met artikel 482b, vijfde lid). Acht de Hoge Raad het herzieningsverzoek ongegrond,
dan is de zaak daarmee afgedaan. In geval van een gegrondverklaring van het
verzoek vindt er een nieuwe berechting plaats.
 12.1. De toepassing van opsporingsbevoegdheden en
dwangmiddelen
 Naar mijn mening moet voorkomen worden dat een gewezen verdachte ook na
een onherroepelijke vrijspraak of ontslag van alle rechtsvervolging wordt
blootgesteld aan ongelimiteerde opsporingsactiviteiten. Dit zou indruisen
tegen de strekking van het ne bis in idem-beginsel, terwijl bovendien de rechtsvrede
te veel in het gedrang zouden komen. Daarom is, zoals gezegd, uitgangspunt
van de voorgestelde regeling dat zolang het onherroepelijke vonnis of arrest
niet is vernietigd, alleen in beperkte mate opsporingsbevoegdheden en dwangmiddelen
gericht tegen de gewezen verdachte kunnen worden toegepast. Een
algemeen verbod op de – tegen de gewezen verdachte gerichte –
inzet van bevoegdheden en dwangmiddelen in de fase vóór de vernietiging
van de niet-veroordelende uitspraak zou naar mijn mening echter niet gewenst
zijn. Een dergelijk verbod zou ertoe kunnen leiden dat doorgaans alleen bewijsmateriaal
dat «spontaan» aan het licht is gekomen, mee zou mogen wegen bij
de herzieningsaanvraag. Te denken valt aan de reeds eerder genoemde Billy
Dunlop-zaak, de eerste zaak die in Engeland heeft geleid tot een herziening
ten nadele. In die zaak schepte de onherroepelijk vrijgesproken Dunlop uitvoerig
in kroegen op over de door hem gepleegde moord. Ook verklaarde hij als getuige
tijdens een op zijn dochter betrekking hebbende familierechtelijke procedure: «I
have accepted that I have problems and I have spoken with the Prison Doctor
and I have admitted that I was responsible for the death of Julie H. I stood
trial at Newcastle Crown Court for her murder and was acquitted. I denied
the offence and I accept that I lied.»
Hoe overtuigend dit soort bekentenissen ook lijken, ervaringen uit het verleden
(Puttense moordzaak/Schiedammer parkmoord) leren dat bekennende verdachten
niet altijd de werkelijke daders zijn. Een herzieningsvordering op grond van
alleen een bekentenis is daarom onwenselijk. Het ligt om deze reden voor de
hand om voordat er een eventuele herzieningsvordering wordt gedaan eerst een
aanvullend onderzoek te verrichten, om te kunnen nagaan of de bekentenis geloofwaardig
is. Het kan wenselijk zijn ook de gewezen verdachte in dat kader te verhoren.
 
 Ook bij ander nieuw bewijs, zoals DNA-bewijs dat naar aanleiding van een
ander strafrechtelijk onderzoek aan het licht komt, zal er in voorkomende
gevallen een aanvullend opsporingsonderzoek moeten worden verricht om te kunnen
beoordelen of de gewezen verdachte inderdaad schuldig is. Pas dan is een gefundeerde
vordering tot herziening mogelijk. P. A. M. Mevis en T. Kooijmans
hebben er terecht op gewezen dat wanneer men dergelijk nieuw opsporingsonderzoek
geheel en al uitsluit, maar beter van de hele modaliteit van de herziening
ten nadele kan worden afgezien, omdat een wettelijk novum dan nauwelijks op
te sporen is. Om deze reden heb ik ervoor gekozen
om in de voorgestelde regeling wat betreft de fase vóór de vernietiging
van de vrijspraak enig opsporingsonderzoek mogelijk te maken, en dit onderzoek
strikt te normeren. Welk onderzoek wordt toegestaan hangt in de voorgestelde
regeling af van de fase van het (herzienings)proces. Dit wordt hieronder nader
uitgewerkt.
 De fase waarin de Hoge Raad geen beslissing heeft genomen
over de herzieningsaanvraag
 De voorgestelde regeling houdt in dat er door opsporingsambtenaren geen
bevoegdheden gericht tegen de gewezen verdachte mogen worden uitgeoefend (artikel
482c, eerste lid). Indien de officier van justitie de inzet van deze bevoegdheden
gewenst oordeelt, kan hij bij de rechter-commissaris een vordering indienen
tot een nader onderzoek (artikel 482c, tweede lid). Voor een dergelijke vordering
is voorafgaande toestemming nodig van het College van procureurs-generaal.
De voorgestelde regeling sluit in dit verband aan bij de regeling betreffende
de instemming van het College van procureurs-generaal bij de toepassing van
bijzondere opsporingsbevoegdheden in artikel 140a. Er is dus voorzien in een
dubbele toetsing: eerst door het College van procureurs-generaal en daarna
door de rechter-commissaris. Bovendien kan de vordering tot nader onderzoek
alleen worden ingediend en toegewezen indien er ernstig rekening mee moet
worden gehouden dat de Hoge Raad een herzieningsaanvraag gegrond zal achten
en de toepassing van de bevoegdheden in het belang van het onderzoek dringend
noodzakelijk is. Indien aan deze voorwaarden is voldaan, kan de rechter-commissaris
dezelfde bevoegdheden uitoefenen als tijdens het gerechtelijk vooronderzoek. Een inbewaringstelling van de (gewezen) verdachte is echter
alleen toegestaan bij vluchtgevaar of collusiegevaar. Op deze gronden kan
ook de Hoge Raad de gevangenhouding of gevangenneming bevelen indien er bij
de Hoge Raad een herzieningsverzoek aanhangig is.
 
 Ter bescherming van de gewezen verdachte heeft deze bepaalde bevoegdheden,
waaronder de inzage in de (nieuwe) processtukken en het recht op rechtsbijstand.
Zowel de officier van justitie als de gewezen verdachte kan beroep instellen
tegen de beslissing die de rechter-commissaris neemt op de vordering van de
officier van justitie. Wanneer de rechter-commissaris besluit een vordering
tot nader onderzoek toe te wijzen kan de gewezen verdachte deze beslissing
aanvechten bij de raadkamer van de rechtbank.
 
 Het College van procureurs-generaal meent dat de procedure bij de rechter-commissaris
tot gevolg heeft dat de rechter-commissaris feitelijk mede beslist over de
toegang tot de herzieningsaanvraag bij de Hoge Raad. Het College vindt dit
ongewenst. In reactie daarop stel ik voorop dat de Hoge Raad over de herzieningsaanvraag
beslist. Dat is ook het geval als de aanvraag is ingediend na een afwijzende
beslissing van de rechter-commissaris op de vordering tot nader onderzoek.
Onderzoek is in dat geval pas toelaatbaar na gegrondverklaring van de herzieningsaanvraag.
Het bewijsmateriaal dat het Openbaar Ministerie aanleiding gaf tot een vordering
tot nader onderzoek zal dan op zichzelf het ernstige vermoeden moeten wekken
dat de gewezen verdachte zou zijn veroordeeld. Het door het College aangedragen
alternatief, dat de procureur-generaal bij de Hoge Raad het nader onderzoek
aan de rechter-commissaris zou moeten opdragen, stuit af op de overwegingen
die ik in de vorige paragraaf aangaf.
 De fase waarin de Hoge Raad een herzieningsaanvraag gegrond
heeft verklaard
 Is een herzieningsverzoek door de Hoge Raad gegrond verklaard, dan is
daarmee een verdergaand opsporingsonderzoek gelegitimeerd omdat dan door de
Hoge Raad is vastgesteld dat er sprake is van één van de herzieningsgronden.
Het voorgestelde artikel 482g, tweede lid, biedt daarom ruime mogelijkheden
tot onderzoek. Ook in deze fase kunnen vrijheidsbenemende dwangmiddelen alleen
beperkt worden toegepast ten opzichte van de gewezen verdachte, namelijk alleen
bij vluchtgevaar of collusiegevaar.
 12.2. Het rechtsgeding bij de Hoge Raad en de feitenrechter
 De voorgestelde regeling sluit wat betreft de procedure bij de Hoge Raad
in belangrijke mate aan bij de bestaande regeling betreffende de herziening
ten voordele. Er geldt echter wel een specifieke regeling over de verwijzing
naar de feitenrechter in geval van een gegronde aanvraag van herziening ten
nadele. Bij een herziening ten voordele wordt, indien een herzieningsaanvraag
gegrond wordt geacht, de zaak in het algemeen verwezen naar een gerechtshof,
met de mogelijkheid van beroep in cassatie. Er vindt daardoor bij één
instantie feitelijk onderzoek plaats. Ik meen dat het bij een herziening ten
nadele gewenst is te voorzien in (hernieuwde) berechting in twee feitelijke
instanties. Vanwege de grote belangen die op het spel staan bij herziening
ten nadele en in verband met de correctie van vergissingen ligt het voor de
hand om, indien een aanvraag tot herziening ten nadele gegrond wordt geacht,
de zaak eerst te verwijzen naar een rechtbank, met mogelijkheid van hoger
beroep en cassatie.
 12.3. Rechtsbijstand
 Vanwege het ingrijpende karakter van een herziening ten nadele is een
goede rechtsbijstand aan de gewezen verdachte essentieel. Daarom voorziet
het voorgestelde artikel 482i in kosteloze rechtsbijstand zolang de herzieningsprocedure
loopt. Dit geldt zowel voor het geding bij de Hoge Raad betreffende de aanvraag
tot herziening als voor het geding na een eventuele gegrondverklaring van
een herzieningsverzoek.
 13. Het bewaren van gegevens en voorwerpen
 Met het oog op de mogelijkheid van herziening ten nadele van de gewezen
verdachte kan het van belang zijn dat gegevens en voorwerpen met betrekking
tot de strafzaak bewaard blijven. In paragraaf 10 van de memorie van
toelichting bij het wetsvoorstel hervorming herziening ten voordele is geconcludeerd
dat de bewaarregelingen van gegevens en voorwerpen die van belang kunnen zijn
voor herziening ten voordele, in het algemeen adequaat zijn. Deze conclusie
geldt ook voor de herziening ten nadele. Bij DNA-profielen, de daarbij behorende
gegevens en het daarbij bijbehorende celmateriaal (verder kortheidshalve:
DNA-gegevens), alsmede bij vingerafdrukken vloeit uit dit wetsvoorstel echter
de noodzaak van een extra voorziening voort. Aandacht verdient dat de thans
geldende bewaarregelingen van enerzijds justitiële en strafvorderlijke
gegevens en anderzijds DNA-gegevens en vingerafdrukken in die zin van elkaar
verschillen dat justitiële en strafvorderlijke gegevens ook na een onherroepelijke
vrijspraak worden bewaard. Voor DNA-gegevens en vingerafdrukken geldt thans
dat deze na een onherroepelijke vrijspraak worden vernietigd (vgl. artikel
16 van het Besluit DNA-onderzoek in strafzaken en artikel 9 van het voorgenomen
Besluit identiteitsvaststelling verdachten en veroordeelden). De reden van
dit verschil is dat justitiële en strafvorderlijke gegevens van belang
kunnen zijn om op een later moment volledig inzicht te kunnen hebben in het
strafrechtelijk verleden van betrokkene (Kamerstukken I 2008/09, 31 436,
E, blz. 2). Omdat justitiële en strafvorderlijke gegevens ook na een
onherroepelijke vrijspraak bewaard blijven, kunnen zij ook worden benut in
het uitzonderlijke geval van herziening ten nadele van de gewezen verdachte.
Dat geldt bij de huidige stand van zaken niet voor DNA-gegevens en vingerafdrukken.
Daarom zullen het Besluit DNA-onderzoek in strafzaken en het voorgenomen Besluit
identiteitsvaststelling verdachten en veroordeelden ter uitvoering van dit
wetsvoorstel in die zin worden gewijzigd dat deze gegevens onder drie hieronder
te bespreken voorwaarden ook na een vrijspraak worden bewaard. Dit is noodzakelijk
voor het geval waarin sporenmateriaal in de, met een vrijspraak afgesloten,
strafzaak opnieuw wordt onderzocht. Dat sporenmateriaal moet kunnen worden
vergeleken met de vingerafdrukken en het DNA-profiel van de gewezen verdachte.
Die moeten dan wel zijn bewaard. Omdat de hoofdregel van vernietiging van
deze gegevens na een vrijspraak onverminderd wenselijk is, zullen drie wezenlijke
beperkingen worden aangebracht:
 • In de eerste plaats worden deze gegevens alleen bewaard in geval
de vrijspraak betrekking heeft op een misdrijf dat de dood van een ander ten
gevolge heeft gehad. Dergelijke vrijspraken kunnen volgens dit wetsvoorstel
op grond van een novum worden herzien.
 • In de tweede plaats zal worden bepaald dat de in deze gevallen
bewaarde gegevens uitsluitend mogen worden gebruikt in het uitzonderlijke
geval van een herzieningsprocedure ten nadele van de gewezen verdachte. Zij
mogen voor geen ander doel worden gebruikt. Met name mogen zij niet worden
gebruikt voor het voorkomen, opsporen, vervolgen en berechten van andere strafbare
feiten dan het feit waarvoor de gewezen verdachte is vrijgesproken.
 • In de derde plaats zal dezelfde bewaartermijn worden voorzien als
die geldt voor de DNA-gegevens van verdachten en veroordeelden.
 Door de regeling aan deze restrictieve voorwaarden te binden, wordt de
vergelijking met gegevens buiten het verband van de zaak waarin een vrijspraak
is gevolgd, uitgesloten, terwijl tegelijk wordt verzekerd dat in het uitzonderlijke
geval dat herziening ten nadele zich voordoet, deze herziening niet op voorhand
kan afstuiten op het ontbreken van cruciale informatie.
 Het aanbrengen van de zojuist beschreven beperkingen met betrekking tot
het bewaren van DNA-gegevens en vingerafdrukken van verdachten die onherroepelijk
zijn vrijsproken, is ook vanuit verdragsrechtelijk oogpunt noodzakelijk en
gewenst. In S. en Marper tegen het Verenigd Koninkrijk (EHRM 4 december
2008, appl.nrs. 30 567/04 en 30 566/04) oordeelde het EHRM dat het
bewaren van deze gegevens het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer
als bedoeld in artikel 8, eerste lid, EVRM beperkt. Deze beperking moet op
grond van het tweede lid van dat artikel kunnen worden gerechtvaardigd. De
in het arrest van het EHRM centraal staande regeling van Engeland en Wales
voldeed daaraan niet, omdat deze regeling voorzag in het ongelimiteerd bewaren
van vingerafdrukken en DNA-profielen met bijbehorend celmateriaal van elke
(vrijgesproken of niet vervolgde) verdachte van elk strafbaar feit. De aldus
beschikbare gegevens konden bovendien ongelimiteerd voor de opsporing, vervolging
en berechting van betrokkene worden gebruikt, dus ook en vooral buiten het
kader van de zaak die leidde tot de vrijspaak of de beslissing niet te volgen.
Het EHRM oordeelde dat de «blanket and indiscriminate nature of the
powers of retention (...) fails to strike a fair balance between the public
and private interest» en dat de beperking van het recht op eerbiediging
van de persoonlijke levenssfeer derhalve disproportioneel was en daarom niet
op grond van artikel 8, tweede lid, EVRM kon worden gerechtvaardigd. Deze
uitspraak van het EHRM laat ruimte voor de hierboven beschreven restrictieve
regeling. Doordat de vingerafdrukken en DNA-profielen met bijbehorend celmateriaal
van gewezen verdachten alleen worden bewaard bij misdrijven die de dood van
een ander tot gevolg hebben, ten behoeve van alleen herziening ten nadele
en voor een beperkte tijd, blijft Nederland ruimschoots binnen de grenzen
van artikel 8 EVRM.
 
 Het College bescherming persoonsgegevens vraagt in zijn advies waarom
de bewaartermijnen van DNA-gegevens en vingerafdrukken niet in dit wetsvoorstel
worden opgenomen. De reden daarvan is dat de regels over de bewaartermijnen
van deze gegevens op het niveau van een algemene maatregel van bestuur (het
Besluit DNA-onderzoek in strafzaken en het voorgenomen Besluit identiteitsvaststelling
verdachten en veroordeelden) zijn voorzien. Zij worden door middel van een
ter uitvoering van dit wetsvoorstel benodigd wijzigingsbesluit aangepast langs
de hierboven beschreven lijnen.
 
 De Raad van State en het College bescherming persoonsgegevens plaatsen
kanttekeningen bij het bewaren van DNA-gegevens en vingerafdrukken in elke
met een vrijspraak afgesloten strafzaak betreffende een misdrijf dat de dood
van een ander ten gevolge heeft gehad. De Raad meent dat het bewaren van onder
andere DNA-gegevens in alle gevallen van een vrijspraak van een feit dat de
dood ten gevolge heeft gehad ten behoeve van de mogelijkheid dat in een enkel
geval herziening ten nadele in beeld zou kunnen komen, disproportioneel is.
Hij wijst op de mogelijkheid celmateriaal en vingerafdrukken van de gewezen
verdachte af te nemen met gebruikmaking van de procedure die in het voorgestelde
artikel 482c is voorzien. Het College bescherming persoonsgegevens vraagt
of het doel om DNA-gegevens en vingerafdrukken beschikbaar te doen zijn voor
herziening ten nadele, in redelijkheid niet op een voor de gewezen
verdachte minder nadelige wijze kan worden bereikt, nu de persoon «in
principe beschikbaar» is voor afname van celmateriaal of vingerafdrukken.
 Voorop staat de doelstelling, die niet door de Raad en het College wordt
bestreden, om in de gevallen waarin daarvoor aanleiding is bij de bedoelde
misdrijven DNA-gegevens en vingerafdrukken van vrijgesproken verdachten voor
onderzoek beschikbaar te hebben. Voor een afweging tussen de hierboven voorgestelde
regeling en het alternatief dat door de Raad en het College is aangedragen,
is het volgende van belang. Vrijgesproken verdachten hebben er recht op om –
in beginsel – met rust te worden gelaten. Dat is de reden waarom in
dit wetsvoorstel een hoge drempel is ingebouwd, wil een herzieningsprocedure
ten nadele kunnen worden ingezet. Uitgangspunt van het voorgestelde artikel
482c, waarnaar de Raad in dit verband verwijst, is dat er geen bevoegdheden
gericht tegen de gewezen verdachte mogen worden ingezet, tenzij er ernstig
rekening mee moet worden gehouden dat een herzieningsaanvraag gegrond zal
worden bevonden. Dat betekent dat van een gewezen verdachte – als uitgangspunt –
geen celmateriaal en vingerafdrukken mogen worden afgenomen, tenzij er ernstig
rekening mee moet worden gehouden dat een herzieningsaanvraag gegrond is.
Het probleem is echter, met name als er een nieuwe onderzoekstechniek wordt
ontwikkeld waarmee het celmateriaal van de gewezen verdachte en/of oud sporenmateriaal
opnieuw kan worden onderzocht, dat de DNA-gegevens en vingerafdrukken van
de gewezen verdachte in voorkomende gevallen benodigd zijn om te kunnen komen
tot het oordeel dat er ernstig rekening mee moet worden gehouden dat in de
zaak tegen deze verdachte van een novum sprake is. De procedure van het voorgestelde
artikel 482c e.v. biedt, anders dan de Raad veronderstelt, in zulke gevallen
geen soelaas. Om toch te kunnen voldoen aan de doelstelling om in zulke gevallen
DNA-gegevens en vingerafdrukken van de gewezen verdachte voor onderzoek beschikbaar
te hebben, zouden celmateriaal en vingerafdrukken ook van hem moeten worden
afgenomen in gevallen waarin er nog geen aanwijzing is van een novum.
 Het voordeel van de voorgestelde regeling is dat bij het ontstaan van
nieuwe technische onderzoeksmethoden de gewezen verdachte niet rechtstreeks
met hernieuwd strafvorderlijk overheidsoptreden wordt geconfronteerd, tenzij
uit het onderzoek van de bewaarde DNA-gegevens en vingerafdrukken alsnog het
ernstige vermoeden van een novum zou rijzen. Het alternatief van de Raad en
het College heeft als nadeel dat de gewezen verdachte met hernieuwd strafvorderlijk
overheidsoptreden wordt geconfronteerd, in de zin dat hij, ook zonder een
ernstig vermoeden van een novum, en wellicht zelfs zonder dat een concrete,
nieuwe verdenking tegen hem bestaat, toch (opnieuw) celmateriaal en vingerafdrukken
moet afstaan, terwijl uit het onderzoek daarvan wellicht geen nieuwe aanknopingspunten
voor een novum volgen, en hij dus achteraf nodeloos lastig is gevallen. Bij
afweging meen ik dat de voorgestelde regeling minder ingrijpend is dan het
aangedragen alternatief, en daarom de voorkeur verdient. Randvoorwaarde is
wel, zo moet worden benadrukt, dat de bewaarde gegevens uitsluitend mogen
worden aangewend voor onderzoek in de strafzaak die met een vrijspraak is
afgesloten. Zij mogen niet in andere strafzaken worden gebruikt. Dat is een
groot verschil met bewaarde DNA-gegevens en vingerafdrukken van veroordeelden:
die mogen wel in andere strafzaken worden gebruikt. Sterker: het is vooral
met het oog op gebruik in andere strafzaken dat deze gegevens worden bewaard.
Een ander verschil met DNA-gegevens en vingerafdrukken van veroordeelden is,
dat deze gegevens bij vrijgesprokenen alleen worden bewaard als de strafzaak
een misdrijf betreft dat de dood van een ander ten gevolge heeft gehad. Bij
veroordeelden kan het in beginsel elk misdrijf betreffen waarvoor voorlopige
hechtenis is toegelaten.
 Overigens moet, zo kan in reactie op een opmerking van het College bescherming
persoonsgegevens nog worden opgemerkt, ook het celmateriaal worden bewaard.
Met dat celmateriaal kunnen de opgeslagen DNA-profielen opnieuw worden bepaald.
Het opnieuw vervaardigen van de DNA-profielen is nodig op het moment dat de
technische ontwikkelingen ertoe dwingen dat deze profielen met behulp van
meer en andere kenmerken worden bepaald.
 14. Overgangsrecht (artikel II)
 In het strafprocesrecht geldt als hoofdregel dat de wet die geldt ten
tijde van het desbetreffende strafvorderlijke handelen meteen na de inwerkingtreding
van deze wet moet worden toegepast. Het in artikel 1, eerste lid, van het
Wetboek van Strafrecht neergelegde verbod van terugwerkende kracht geldt niet
op het terrein van het strafprocesrecht. Wel dient het strafvorderlijke overheidsoptreden
plaats te vinden in overeenstemming met de algemene beginselen van een behoorlijke
strafrechtspleging. Deze houden onder meer in dat de overheid gerechtvaardigde
verwachtingen van burgers dient te respecteren. Omdat Nederland thans niet
de mogelijkheid van een herziening ten nadele kent, is ten aanzien van personen
die onherroepelijke zijn vrijgesproken of ontslagen van alle rechtsvervolging
de verwachting gewekt dat deze uitspraak niet ten nadele van hen kan worden
herzien. Daarom maakt het voorgestelde artikel II in zoverre een uitzondering
op de bovenstaande hoofdregel dat geen herziening ten nadele plaatsvindt van
een uitspraak die onherroepelijk is geworden voor het tijdstip waarop dit
wetsvoorstel, na tot wet te zijn verheven, in werking treedt.
 
 Het College van procureurs-generaal bepleit om de regeling van herziening
ten nadele onmiddellijke werking toe te kennen. Het College meent dat niet
kan worden volgehouden dat een gewezen verdachte van een moord waarvoor hij
voor de datum van inwerkingtreding onherroepelijk is vrijgesproken, de gerechtvaardigde
verwachting mag koesteren dat de overheid niet zal trachten hem alsnog voor
zijn daad te vervolgen «als de wet eenmaal die mogelijkheid biedt».
Zoals het College opmerkt zou de regeling onmiddellijke werking kennen als
de normale regels van strafvordering zouden worden gevolgd. Voor mij weegt
echter zwaar dat herziening ten nadele een zeer zwaar rechtsmiddel is dat
ingrijpt op de rechtspositie van de gewezen verdachte. Het is gebruikelijk
en wenselijk om, bij verkregen rechten van de verdachte burger, ook in eerbiedigende
werking te voorzien als het gaat om regelingen die het vervolgingsrecht van
het Openbaar Ministerie raken. Ik wijs in dit verband op het overgangsrecht
van artikel III van de wet van 16 november 2005, Stb. 595 (opheffing
verjaringstermijn bij zeer ernstige delicten), volgens hetwelk zware misdrijven
die voorafgaand aan de datum van inwerkingtreding van die wet reeds zijn verjaard,
niet alsnog kunnen worden vervolgd doordat op die datum de voor deze misdrijven
geldende verjaringstermijnen zijn verruimd of afgeschaft. Ook kan worden gewezen
op het overgangsrecht van artikel XIII van de wet van 22 december 2005,
Stb. 2006, 11 volgens hetwelk in het buitenland begane en aldaar niet strafbare
vrouwelijke genitale verminking, begaan door een persoon die pas na het feit
een formele band met de Nederlandse rechtsorde heeft verkregen, in Nederland
alleen vervolgbaar is geworden in geval deze verminking na de datum van inwerkingtreding
van die wet is begaan. Om deze redenen meen ik dat het in artikel II van dit
wetsvoorstel voorziene overgangsrecht gerechtvaardigd en wenselijk is.
 15. Financiële paragraaf
 Omdat dit wetsvoorstel herziening ten nadele alleen in uitzonderlijke
gevallen mogelijk maakt, kunnen de kosten van dit wetsvoorstel binnen de kaders
van de begroting van het Ministerie van Justitie worden opgevangen.
 II. ARTIKELSGEWIJS
 Artikel 12, derde lid (als voorgesteld in artikel I, onderdeel
A)
 Zoals in paragraaf 11 aan de orde is gekomen, ligt het initiatief
voor herziening ten nadele bij het Openbaar Ministerie en kunnen slachtoffers
of nabestaanden zo een herziening niet (rechtstreeks) aanvragen. In lijn hiermee
maakt de in artikel I, onderdeel A, voorgestelde wijziging expliciet, dat
een herziening ten nadele door slachtoffers en nabestaanden evenmin kan worden
bewerkstelligd via de bestaande procedure van artikel 12 betreffende het beklag
van de rechtstreeks belanghebbende over het niet voortzetten van de vervolging.
Zoals het College van procureurs-generaal in zijn advies aangeeft, staat deze
mogelijkheid na een onherroepelijke vrijspraak of ontslag van alle rechtsvervolging
ook thans niet open.
 Artikel 482a
 Dit artikel is uitgebreid toegelicht in de paragrafen 5 tot en met 8.
In aanvulling daarop verdienen de volgende punten nadere aandacht.
 Eerste lid, aanhef
 Op grond van het eerste lid ligt het initiatief voor de indiening van
de herzieningsaanvraag bij het College van procureurs-generaal. Het College
kan een procureur-generaal machtigen deze bevoegdheid uit te oefenen (zie
het voorgestelde artikel 482b, eerste lid). Deze bepaling sluit aan bij artikel
133 van de Wet op de Rechterlijke Organisatie, waarin een algemene regeling
is gegeven van de machtiging door het College van procureurs-generaal bevoegdheden
van dit college uit te oefenen.
 Wat betreft het criterium dat herziening in het belang van een goede rechtsbedeling
dient te zijn, adviseert de Raad voor de rechtspraak een niet-limitatieve
opsomming op te nemen van een of meer van de factoren die daarbij een rol
kunnen spelen. Met de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak meen ik echter
dat ermee volstaan moet worden deze factoren in de memorie van toelichting
te beschrijven. Dat laatste is in paragraaf 8 gebeurd. Het College van
procureurs-generaal meent dat het wettelijke criterium dat herziening «in
het belang van een goede rechtsbedeling» moet zijn, kan worden gemist.
Het College wijst erop dat in het eerste lid al is aangegeven dat een uitspraak «kan»
worden herzien, wat mede zou impliceren dat daarvan in het belang van een
goede rechtsbedeling kan worden afgezien. Het verdient echter de voorkeur
het criterium in het eerste lid te noemen. Het gaat hier per slot van rekening
om een verdragsrechtelijk vereiste.
 Indien in de oorspronkelijke strafzaak alleen doodslag was ten laste gelegd,
daarvoor een veroordeling is gevolgd, en de gewezen verdachte nadien een moord
bekent, kan de veroordeling niet ten nadele van de gewezen verdachte worden
herzien, zo kan in reactie op het advies van de Nederlandse Vereniging voor
Rechtspraak worden opgemerkt. In dat geval behelst de uitspraak immers geen
vrijspraak of ontslag van alle rechtsvervolging. Voorts moet worden opgemerkt
dat met «vrijspraak» in het eerste lid, aanhef, een algehele vrijspraak
voor een bepaald feit is bedoeld. Herziening ten nadele is dus
uitgesloten, zo kan in reactie op het advies van het College van procureurs-generaal
worden opgemerkt, als de gewezen verdachte in de oorspronkelijke zaak van
moord is vrijgesproken, en voor de subsidiair ten laste gelegde doodslag is
veroordeeld. Zoals in paragraaf 6 is aangegeven, kan herziening ten nadele
in het algemeen niet worden benut op een verandering in kwalificatie of strafmaat
te bewerkstelligen.
 Eerste lid, onder a
 In dit onderdeel wordt het novum omschreven. Met het College van procureurs-generaal
kan worden vastgesteld dat voor de vraag of het ernstig vermoeden rijst dat
de zaak zou zijn geëindigd in een veroordeling van de gewezen verdachte,
de oorspronkelijke tenlastelegging niet beslissend is. Als alleen een moord
werd ten laste gelegd, en de gewezen verdachte daarvoor is vrijgesproken,
dan is herziening ook mogelijk indien het ernstige vermoeden rijst dat voor
hetzelfde feit veroordeling voor gekwalificeerde doodslag zou zijn gevolgd,
ook al was dit niet ten laste gelegd. Wel moet het erom gaan dat een veroordeling
zou zijn gevolgd voor een misdrijf waarop levenslange gevangenisstraf is gesteld
en dat de dood tot gevolg heeft. Een vrijspraak voor moord kan dus niet ten
nadele van de verdachte worden herzien als op grond van een novum het ernstige
vermoeden rijst dat de gewezen verdachte zou zijn veroordeeld voor mishandeling
die de dood ten gevolge heeft gehad. Naar aanleiding van het advies van het
College kan er nog op worden gewezen dat als op grond van nieuw bewijs sprake
blijkt te zijn van een feitencomplex dat niet kan worden gezien als hetzelfde
feit als waarvoor de gewezen verdachte onherroepelijk is vrijgesproken, de
verdachte kan worden vervolgd. Het gaat dan immers om vervolging voor een
ander feit.
 Eerste lid, onder b tot en met d, en tweede lid
 De in het eerste lid omschreven falsa overlappen voor een deel. Zo is
het mogelijk dat de gewezen verdachte door de bedreiging van een getuige heeft
bereikt dat de getuige zich in de desbetreffende strafzaak heeft schuldig
gemaakt aan meineed. In dat geval zijn de in het eerste lid, onder c en d,
omschreven herzieningsgronden beide van toepassing. Ook is het mogelijk dat
de gewezen verdachte door het aanbieden van giften heeft bewerkstelligd dat
hij werd berecht door een omgekochte rechter. In dat geval zijn de in het
eerste lid, onder d, en tweede lid omschreven herzieningsgronden beide van
toepassing. Ondanks deze overlap is het noodzakelijk de voorziene herzieningsgronden
in het eerste lid te onderscheiden. Zo is in geval de gewezen verdachte een
getuige door bedreiging ertoe heeft gebracht geen verklaring af te leggen,
alleen de herzieningsgrond uit het eerste lid, onder d, van toepassing, en
niet die uit het eerste lid, onder c. Bovendien is de herzieningsgrond van
het tweede lid (omgekochte rechter) anders dan de andere herzieningsgronden
ook van toepassing bij een veroordeling, omdat de rechter ook kan zijn omgekocht
ten einde een lagere straf te bewerkstelligen (zie hierboven in de paragrafen
5.3 en 6).
 De in het eerste lid en tweede lid omschreven falsa dienen vast te komen
staan. Niet vereist is dat de falsa door een – bij een onherroepelijke
uitspraak gegeven – bewezenverklaring van de rechter zijn komen vast
te staan. Een dergelijke eis te stellen zou naar mijn mening als nadeel hebben
dat eerst de uitkomst van de procedure betreffende het misdrijf dat heeft
geleid tot de verkeerde voorstelling van zaken moet worden afgewacht voordat
een oordeel kan worden gegeven over de herzieningsaanvraag. Voor de gewezen
verdachte zou dit kunnen betekenen dat hij pas na jaren weet waar hij aan
toe is. Wel is vereist, zo kan in antwoord op de vraag van de Raad voor de
rechtspraak waar op dit punt de grens ligt worden opgemerkt,
dat het zich voordoen van het falsum buiten redelijke twijfel is. Daarvoor
is ten minste vereist dat aan de bewijsminima, die krachtens het Wetboek van
Strafvordering gelden voor de door een rechter tijdens de beraadslaging in
een gewone strafzaak te beantwoorden bewijsvraag, is voldaan. Wat betreft
de herzieningsgrond van het eerste lid, onder c, is bijvoorbeeld niet voldoende
dat de getuige zelf naderhand verklaart dat diens onder ede afgelegde verklaring
onwaar is. Dat zal bevestiging moeten vinden in ten minste enig ander bewijsmiddel.
Ten slotte kan naar aanleiding van het advies van de Nederlandse Vereniging
voor Rechtspraak nog worden opgemerkt dat het vereiste van een vaststelling
ook elders in het wetboek voorkomt (artikelen 257g, tweede lid, en 557, derde
lid) en er geen aanwijzingen zijn dat de toepassing van dat vereiste daar
problemen oplevert. Wat betreft het eerste lid, onder d, wijst het College
van procureurs-generaal erop dat het geval waarin een getuige niet heeft verklaard
omdat hij zich bedreigd heeft gevoeld, geen herzieningsgrond oplevert. De
reden voor de keuze is dat alleen daadwerkelijke bedreigingen grond tot herziening
moeten zijn. Een andere reden voor deze keuze is dat getuigenverklaringen
in beginsel geen herzieningsgrond vormen, tenzij de verdachte door het begaan
van een misdrijf het uitblijven van een getuigenverklaring heeft bewerkstelligd
en dit de uitkomst van de strafzaak heeft beïnvloed.
 Derde lid, onder a
 Het derde lid, onder a, bepaalt dat een novum kan stoelen op een «geloofwaardige»
bekentenis van de gewezen verdachte. Het College van procureurs-generaal meent
dat het bijvoeglijk naamwoord «geloofwaardige» kan worden gemist,
omdat een bekennende verklaring van de gewezen verdachte die niet geloofwaardig
is, niet als een «bekentenis» kan worden gekwalificeerd. Dit onderdeel
van het advies van het College is niet overgenomen, omdat het wenselijk is
dat de wettekst ondubbelzinnig duidelijk maakt dat ongeloofwaardige bekentenissen
geen grond voor herziening ten nadele kunnen zijn. Dat is ook van belang omdat
artikel 29, derde lid, bepaalt dat de verklaringen van de verdachte, bepaaldelijk
die welke een «bekentenis» van schuld inhouden, in het proces-verbaal
van verhoor zoveel mogelijk in zijn eigen woorden worden opgenomen. Artikel
29, derde lid, is uiteraard ook van toepassing bij ongeloofwaardige bekentenissen,
omdat een oordeel over de geloofwaardigheid van de verklaring van de verdachte
is voorbehouden aan de rechter. Het is wenselijk een onderscheid tussen de
artikelen 29 en 482a in de wettekst te expliciteren.
 Zoals de Raad voor de rechtspraak in zijn advies aangeeft, kan een «bekentenis»
niet alleen inhouden dat de gewezen verdachte het feit waarvan hij eerder
werd vrijgesproken toch heeft begaan, maar in voorkomende gevallen ook dat
een strafuitsluitende omstandigheid, waarvan de aannemelijkheid eerder tot
een ontslag van alle rechtsvervolging leidde, zich toch niet heeft gedaan.
 In reactie op het advies van de Raad voor de rechtspraak kan worden bevestigd
dat een naderhand gedane bekentenis van de gewezen verdachte niet (uitsluitend)
mag stoelen op een verklaring van een of meer getuigen die de gewezen verdachte
het feit hebben horen bekennen.
 Zoals de Nederlandse Orde van Advocaten aangeeft, kan een bekentenis ook
de vrucht zijn van particuliere opsporing. Indien deze bekentenis door regeloverschrijdend
handelen is verkregen, mag deze niet voor een herziening(saanvraag) ten nadele
van de gewezen verdachte worden gebruikt.
 Gevolg is gegeven aan het advies van de Raad voor de rechtspraak om ook
een bekentenis van een gewezen medeverdachte die te zijnen aanzien tot herziening
ten nadele zou kunnen leiden, grond te laten zijn voor herziening ten nadele
van de gewezen verdachte die zelf geen bekentenis heeft afgelegd.
Het gaat daarbij immers om hetzelfde feit waaraan beiden zich als dader hebben
schuldig gemaakt. Om deze reden wordt in het derde lid, onder a, ook begrepen
een geloofwaardige bekentenis van een persoon die voor hetzelfde feit is vrijgesproken
of ontslagen van alle rechtsvervolging.
 Derde lid, onder b
 Het derde lid, onder b, bepaalt dat een novum kan stoelen op de resultaten
van technisch onderzoek dat is verricht. Het spreekt voor zich dat dat onderzoek
overeenkomstig de geldende voorschriften moet worden verricht. Het kan gaan,
zoals het College van procureurs-generaal stelt, om technisch onderzoek dat
expliciet in de wet is geregeld, zoals het DNA-onderzoek in strafzaken. Technisch
onderzoek dat niet expliciet in wet is geregeld, maar dat op basis van algemene
strafvorderlijke voorschriften toelaatbaar is, dan wel dat mag worden verricht
bij de toepassing van een andere wettelijke bevoegdheid, is evenzeer toegelaten.
Te denken valt aan onderzoek aan een voorwerp met gebruikmaking van technische
hulpmiddelen door het Nederlands Forensisch Instituut.
 Het moet gaan om «hard bewijs». Gezien de zwaarwegende nadelen
van een herziening ten nadele (zie paragraaf 2.1) is het niet gewenst,
zo kan in reactie op het advies van de Raad voor de rechtspraak worden gesteld,
om louter en alleen op grond van een nieuwe deskundigenverklaring een herzieningsprocedure
te entameren, zonder dat er sprake is van nieuw technisch bewijs. Wat dit
betreft ligt de lat bij een herziening ten nadele hoger dan bij een herziening
ten voordele als voorzien in het desbetreffende wetsvoorstel. Dit kan worden
toegelicht aan de hand van de Puttense moordzaak. In die zaak was een gewijzigd
inzicht van één van de gehoorde deskundigen betreffende de sleeptheorie
grond voor een herziening ten voordele. Zouden daarentegen in een vergelijkbare
casus de verdachten al meteen in feitelijke aanleg zijn vrijgesproken, dan
zou er geen grond zijn voor een herziening ten nadele wanneer een deskundige
na sluiting van het onderzoek aan de hand van de in die zaak gebezigde «sleeptheorie»
zou hebben verklaard dat de verdachten vermoedelijk toch de daders waren.
Dit zou alleen het geval zijn geweest wanneer op grond van nieuwe forensische
technieken het ernstig vermoeden zou zijn ontstaan dat de verdachten de moord
zouden hebben begaan (of op grond van een bekentenis van de gewezen verdachte).
 Vierde lid
 Indien onderzoek is verricht dat een regeloverschrijdend karakter heeft,
en daarbij een recht van de gewezen verdachte is geschonden, mogen de uit
dat onderzoek voortkomende bewijsmiddelen niet in de herzieningszaak worden
gebruikt (paragraaf 8). Daarbij moet worden gedacht aan het geval waarin
door opsporingsambtenaren in strijd is gehandeld met artikel 482c, eerste
lid. Wat betreft particuliere opsporing kan worden gedacht aan onrechtmatig
handelen jegens de gewezen verdachte. Dat kan zich voordoen als door particulieren
jegens de gewezen verdachte strafbare feiten worden begaan, zoals bedreiging,
stalking, diefstal of het plaatsen van een verborgen camera in diens woning.
Maar ook onrechtmatig handelen dat geen strafbaar feit oplevert valt, indien
dit handelen inbreuk maakt op een recht van de gewezen verdachte, onder het
criterium, aangezien artikel 6:162 BW een wettelijk voorschrift bevat waarmee
in dat geval niet in overeenstemming is gehandeld.
 De Raad voor de rechtspraak vraagt waarom onrechtmatig verkregen bewijs
in de herzieningsprocedure anders wordt beoordeeld dan in een gewone strafzaak
het geval is. Het College van procureurs-generaal meent dat op dit punt in
de herzieningsprocedure moet worden uitgegaan van de voor gewone strafzaken
geldende jurisprudentie inzake artikel 359a. Ik stel voorop dat
het denkbaar zou zijn geweest om in dit wetsvoorstel aansluiting te zoeken
bij de regels die in gewone strafzaken gelden met betrekking tot de uitsluiting
van onrechtmatig verkregen bewijs. Maar ook bij nadere afweging meen ik dat
een strengere regeling gerechtvaardigd is, omdat er in het geval van dit wetsvoorstel
een onherroepelijke vrijspraak ligt, die de gewezen verdachte aanspraak geeft
om met rust te worden gelaten. Door onderzoekshandelingen die de wettelijke
grenzen overschrijden, wordt deze, in het individuele geval door een rechter
verleende, aanspraak op rust, genegeerd. Dat is ernstiger dan het geval waarin
de algemene aanspraak van burgers op rust door regeloverschrijdend optreden
wordt verstoord. Onrechtmatige bewijsverkrijging na een onherroepelijke vrijspraak
kan om deze reden als ernstiger worden beoordeeld dan dezelfde onrechtmatige
bewijsverkrijging in een gewone strafzaak.
 Het criterium uit het vierde lid is in zoverre strenger dan de op artikel
359a gebaseerde jurisprudentie, dat voor de uitsluiting van onrechtmatig verkregen
bewijsmateriaal niet is vereist dat «door de onrechtmatige bewijsgaring
een belangrijk (strafvorderlijk) voorschrift of rechtsbeginsel in aanzienlijke
mate is geschonden» (HR 30 maart 2004, NJ 2004, 376). Voldoende
is dat de bewijsgaring niet met de wettelijke voorschriften overeenstemt en
jegens de verdachte onrechtmatig is. Dat – buiten het onderzoek als
bedoeld in artikel 482e om – geen opsporingsbevoegdheden gericht tegen
de gewezen verdachte mogen worden ingezet, zoals artikel 482c, eerste lid,
voorschrijft, is een zo wezenlijk voorschrift dat voor bewijsuitsluiting niet
ook is vereist dat dit voorschrift in aanzienlijke mate wordt geschonden.
Ook wat betreft onrechtmatige bewijsgaring door particulieren is het vierde
lid strenger dan de voor gewone strafzaken geldende jurisprudentie. Het enkele
feit dat politie en justitie direct noch indirect betrokken zijn geweest bij
de onrechtmatige bewijsvergaring door een particulier (vgl. HR 18 maart
2003, NJ 2003, 527 en HR 14 november 2006, NJ 2007, 179), is op zichzelf
geen reden om het bewijsmateriaal toe te laten. Ik acht de conclusie van de
Nederlandse Orde van Advocaten dat een analyse van de bestaande jurisprudentie
zou uitwijzen dat het vierde lid de gewezen verdachte geen enkele bescherming
zou bieden, in dit licht onjuist. Overigens zijn naar aanleiding van het advies
van de Raad voor de rechtspraak in het vierde lid de woorden «een recht
van de gewezen verdachte» opgenomen in plaats van «een fundamenteel
recht van de gewezen verdachte». Het is bij nader inzien niet wenselijk
onduidelijkheid te laten bestaan over welke rechten in dit verband als fundamenteel
zouden moeten worden aangeduid. Ook het recht op eerbiediging van de persoonlijke
levenssfeer is een recht als bedoeld in het vierde lid.
 De Raad voor de rechtspraak pleit ervoor een voorziening als in het vierde
lid ook te treffen bij de herziening ten voordele. Particulieren kunnen ook
regeloverschrijdende onderzoekshandelingen plegen met het oog op een herziening
ten voordele, waarbij de rechten van een andere persoon van wie ten onrechte
wordt vermoed dat hij de dader is, kunnen worden geschonden. Hoe onwenselijk
een dergelijke situatie ook is, wanneer daaruit blijkt dat iemand onschuldig
vast zit, is het niet verdedigbaar dit gegeven buiten beschouwing te laten.
 Vijfde lid
 Zoals in paragraaf 7 uiteen is gezet, is herziening ten nadele op
grond van een novum alleen toegelaten bij misdrijven waarop levenslange gevangenisstraf
is gesteld en dat de dood van een ander tot gevolg heeft gehad. Naar aanleiding
van het advies van de Raad voor de rechtspraak is in het vijfde lid bepaald
dat medeplichtigheid aan, poging tot en voorbereiding van het misdrijf geen
grond voor herziening ten nadele kunnen zijn. Op medeplichtigheid aan, poging
tot en voorbereiding van het – met levenslange gevangenisstraf bedreigde –
misdrijf is geen levenslange gevangenisstraf gesteld. Bovendien
hoeft bij poging tot en voorbereiding van het misdrijf geen dodelijk slachtoffer
te zijn gevallen. Omdat artikel 129 bepaalt dat onder misdrijf wordt begrepen
medeplichtigheid aan, poging tot en voorbereiding van dat misdrijf «voorzover
niet uit enige bepaling het tegendeel volgt» moet (in het vijfde lid)
een bepaling worden opgenomen waaruit voortvloeit dat artikel 129 hier niet
van toepassing is.
 Artikel 482b
 Dit artikel, dat voor een belangrijk deel is toegelicht in de paragrafen
9 tot en met 12, betreft het nader onderzoek dat ter voorbereiding van de
herzieningsaanvraag door de rechter-commissaris kan worden verricht. Het artikel
staat onderzoek dat is gericht tegen de gewezen verdachte in verband met een
feit waarvan deze eerder onherroepelijk is vrijsproken, uitsluitend onder
strikte voorwaarden toe.
 Eerste en tweede lid
 Op grond van het eerste lid dient het College van procureurs-generaal
of een door een procureur-generaal die daartoe door het College is gemachtigd,
de vordering in. Het eerste en tweede lid bevatten procedurevoorschriften
die goeddeels dezelfde zijn als die gelden voor de herziening ten voordele
(zie artikel 460 als voorgesteld in het wetsvoorstel hervorming herziening
ten voordele). Een verschil is dat het tweede lid opgave van bewijsmiddelen
voorschrijft. Van het College van procureurs-generaal kan worden verlangd
dat hij de gegevens die aan de aanvraag ten grondslag liggen in de vorm van
een of meer wettige bewijsmiddelen aanbiedt. In het geval van een novum moet
dat bewijsmiddel ten minste een gegeven als bedoeld in artikel 482a, derde
lid, bevatten.
 Derde lid, onder b
 Het derde lid, onder b, bepaalt dat de aanvraag wordt afgewezen als het
strafbare feit is verjaard. Is het strafbare feit nog niet verjaard, dan wordt
de verjaring gestuit door een vordering tot een herziening ten nadele of door
een vordering tot een nader onderzoek door de rechter-commissaris zoals bedoeld
in artikel 482c, tweede lid. De indiening van een dergelijke vordering kan
immers worden aangemerkt als een daad van vervolging in de zin van artikel
72, eerste lid, van het Wetboek van Strafrecht.
 Voorts is met betrekking tot het derde lid, onder b, van belang dat de
gewezen verdachte gedurende de herzieningsprocedure kan komen te overlijden.
Bij herziening ten voordele kan de aanvraag na het overlijden van de gewezen
verdachte worden ingediend (en de herzieningsprocedure worden voortgezet)
door de nabestaanden, omdat één van de doeleinden van de herziening
ten voordele de rehabilitatie is van degene die ten onrechte veroordeeld is.
Bij de herziening ten nadele ligt dit anders. Gezien het persoonlijke karakter
van de vervolging en de straf is het naar geldend recht niet mogelijk om een
overleden verdachte na diens overlijden te vervolgen en te bestraffen (artikel
69 van het Wetboek van Strafrecht). Het voortzetten van de vervolging in verband
met een herziening ten nadele heeft dus geen enkele zin. Daarom bepaalt het
derde lid, onder b, dat de herzieningsaanvraag niet-ontvankelijk is indien
de gewezen verdachte op het moment van het doen van de aanvraag overleden
is. Overlijdt de gewezen verdachte nadat een aanvraag tot een herziening ten
nadele gegrond is verklaard en de zaak verwezen is naar een rechtbank, dan
dient het Openbaar Ministerie in de desbetreffende strafzaak niet-ontvankelijk
te worden verklaard.
 Derde lid, onder d
 De aanvraag wordt op grond van het derde lid, onder d, niet ontvankelijk
verklaard indien deze niet een onherroepelijke einduitspraak van de rechter
in Nederland betreft. De suggestie van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak
om daaraan toe te voegen dat de einduitspraak een vrijspraak of een ontslag
van alle rechtsvervolging moet betreffen, is niet overgenomen, omdat de uitspraak
in het in artikel 482a, tweede lid, bedoelde geval ook een veroordeling kan
betreffen.
 Vijfde lid
 Het vijfde lid verklaart enkele procedurele voorschriften uit het wetsvoorstel
hervorming herziening ten voordele van overeenkomstige toepassing op de herziening
ten nadele. Het betreft voorschriften over de behandeling op de terechtzitting,
de conclusie van de procureur-generaal, de afwijzing van de vordering en de
kennisgeving aan het slachtoffer.
 Artikel 482c
 Eerste lid
 Zoals in paragraaf 12.1 uiteen is gezet, is uitgangspunt dat voorafgaand
aan de vernietiging van de rechterlijke uitspraak slechts in beperkte mate
opsporingsbevoegdheden en dwangmiddelen tegen de gewezen verdachte kunnen
worden toegepast. Om deze reden voorziet het tweede lid in de mogelijkheid
om bij de rechter-commissaris een vordering in te stellen tot het verrichten
van nader onderzoek. Als aan de stringente voorwaarden van het tweede lid
is voldaan, kan de rechter-commissaris de vordering toewijzen en het gevraagde
onderzoek met toepassing van artikel 482e verrichten.
 Deze regeling laat onverlet dat de reguliere bevoegdheden, naar het College
van procureurs-generaal in zijn advies opmerkt, kunnen worden uitgeoefend
indien deze niet de gewezen verdachte betreffen. Een voorbeeld kan dit verduidelijken.
Als vaststaat dat het slachtoffer is vermoord, en de persoon die is vervolgd
uiteindelijk is vrijgesproken, kan het onderzoek naar deze moord worden voortgezet
als daarvoor een opsporingsindicatie aanwezig is. Het kan immers zijn dat
alsnog een ander dan de gewezen verdachte als dader in beeld komt. Sporenmateriaal
dat eerder is verzameld, kan op grond van de reguliere bevoegdheden opnieuw
worden onderzocht, bijvoorbeeld met gebruikmaking van nieuwe technieken. Het
verrichten van dergelijk onderzoek is volgens het geldende recht toegelaten.
Dit wetsvoorstel brengt daarin geen verandering.
 Nu kan het gebeuren dat de gewezen verdachte bij het voortgezette onderzoek
opnieuw als dader in beeld komt. Het eerste lid stelt buiten twijfel dat in
die situatie geen bevoegdheden gericht tegen de gewezen verdachte mogen worden
ingezet; die bevoegdheden kunnen op grond van artikel 482e alleen in het kader
van het nader onderzoek door de rechter-commissaris, worden uitgeoefend. Het
verbod is beperkt tot bevoegdheden die «tegen de gewezen verdachte»
worden uitgeoefend. Deze beperking maakt mogelijk dat voorafgaand aan de in
het tweede lid bedoelde vordering nader onderzoek of voorafgaand aan de herzieningsaanvraag
bevoegdheden mogen worden aangewend die niet tegen de gewezen verdachte zijn
gericht. Te denken valt aan het geval waarin sporenmateriaal opnieuw forensisch
wordt onderzocht terwijl er redelijkerwijs geen ander dan de gewezen verdachte
als dader in beeld kan zijn. De grens ligt bij bevoegdheden die gericht tegen
de verdachte worden uitgeoefend. Die mogen niet buiten het in artikel 482e
geregelde nader onderzoek worden toegepast. Te denken valt aan aanhouding
en verhoor van de gewezen verdachte, inbeslagneming van voorwerpen die hij
in zijn bezit heeft, het doorzoeken van zijn woning, het afluisteren
van telecommunicatie bij een vermoeden dat de gewezen verdachte daaraan deelneemt,
het afnemen van zijn vingerafdrukken of zijn celmateriaal met het oog op een
DNA-onderzoek, stelselmatige observatie van de gewezen verdachte, infiltratie,
en dergelijke. Met het criterium dat de bevoegdheden niet gericht tegen de
gewezen verdachte mogen worden uitgeoefend, is gedoeld op zowel de bevoegdheden
die volgens de tekst van de bepaling waarin ze zijn vervat met betrekking
tot een«verdachte» kunnen worden uitgeoefend, maar ook de bevoegdheden
die bij een verdenking van een strafbaar feit kunnen worden uitgeoefend, voor
zover zij gericht tegen de gewezen verdachte zouden worden ingezet.
 Door de zinsnede «behoudens het bepaalde in artikel 482e»
is verzekerd dat opsporingsambtenaren tegen de gewezen verdachte gerichte
bevoegdheden mogen uitoefenen indien zij dit in opdracht doen van de rechter-commissaris
in het kader van het door hem uitgevoerde nader onderzoek (artikel 482e in
verbinding met artikel 177).
 Ten slotte moet worden benadrukt dat het eerste lid uitsluitend het –
zeer beperkte – onderzoek naar de aanwezigheid van een herzieningsgrond
betreft. Wat betreft het novum is dit onderzoek dus alleen bij de meest ernstige
misdrijven in weerwil van een onherroepelijke vrijspraak mogelijk.
 Tweede en derde lid
 Het tweede lid regelt het in paragraaf 12.1 toegelichte nader onderzoek
door de rechter-commissaris indien er nieuw belastend bewijsmateriaal aan
het licht is gekomen. In aanvulling daarop het volgende. In de fase waarin
een vordering nader onderzoek door de rechter-commissaris is toegewezen, is
uitsluitend de rechter-commissaris bevoegd tot het uitoefenen van bevoegdheden
die tegen de gewezen verdachte zijn gericht. Uit het verband met het eerste
lid volgt dat parallelle opsporing in zoverre dus niet is toegelaten en uit
het verband met artikel 482a, vierde lid, dat de resultaten daarvan niet mogen
worden gebruikt. De officier van justitie die de vordering doet moet op grond
van het tweede lid door het College van procureurs-generaal of – op
grond van artikel 482b, eerste lid, door een gemachtigd lid van dat College –
zijn aangewezen. Bovendien behoeft de vordering van de officier van justitie
op grond van het derde lid voorafgaande instemming van het College. Het College
kan zich daarbij laten adviseren door een toetsingscommissie, zoals nu ook
al gebeurt in gevallen waarin de instemming van het College wordt verzocht
op grond van artikel 140a.
 Vierde tot en met zevende lid
 Uit het vierde lid vloeit voort dat de gewezen verdachte zo spoedig mogelijk
op de hoogte wordt gesteld van de vordering tot nader onderzoek. Op grond
van het zesde lid wordt de gewezen verdachte over de vordering gehoord, tenzij
de rechter reeds aanstonds van mening is dat voor de toewijzing van de vordering
geen grond bestaat, en de vordering om deze reden op grond van het vijfde
lid afwijst. In het belang van het onderzoek kan op de hoorplicht een uitzondering
worden gemaakt. Dat kan bijvoorbeeld van belang zijn wanneer er reëel
gevaar bestaat voor collusie. Om deze reden is bepaald dat als het belang
van het onderzoek zulks dringend vordert, van het horen van de gewezen verdachte
over de vordering van de officier van justitie kan worden afgezien. In het
concept van het oorspronkelijke wetsvoorstel was voorzien in de mogelijkheid
het horen «op een later tijdstip» te doen plaatsvinden, maar ik
onderschrijf het oordeel van de Nederlandse Orde van Advocaten dat het geen
doel zou dienen de gewezen verdachte over de vordering te horen als deze al
is toegewezen. Toewijzing van de vordering is immers een vereiste om met het nader onderzoek te beginnen. Het zevende lid voorziet in de mogelijkheid
van bijstand door een raadsman bij het verhoor. Die bijstand brengt mee dat
de raadsman in de gelegenheid wordt gesteld de nodige opmerkingen te maken.
 Artikel 482d
 Dit artikel betreft de beslissing van de rechter-commissaris over de vordering
een nader onderzoek te verrichten. In het eerste lid is voorgeschreven dat
de beschikking van de rechter-commissaris aan de gewezen verdachte wordt betekend.
Dit houdt verband met de in het tweede lid voorziene mogelijkheid voor de
gewezen verdachte om hoger beroep in te stellen bij de rechtbank. Op grond
van artikel 555 vindt de betekening op last van het Openbaar Ministerie plaats.
Op advies van het College van procureurs-generaal is erin voorzien dat de
rechter-commissaris betekening van de beschikking aan de gewezen verdachte
kan uitstellen indien het belang van het onderzoek dit dringend vordert. Op
grond van het tweede lid kan naast de gewezen verdachte ook de officier van
justitie bij de rechtbank hoger beroep instellen tegen de beschikking van
de rechter-commissaris. Het betreft een raadkamerprocedure. De daarvoor geldende
algemene regels (artikelen 21–25) zijn van toepassing.
 Artikel 482e
 Eerste lid
 Het eerste lid regelt het nader onderzoek dat door de rechter-commissaris
kan worden verricht indien aan de voorwaarden van artikel 482c, tweede lid,
is voldaan. Het kan hierbij bijvoorbeeld gaan om een nader onderzoek ter verificatie
van een, na het onherroepelijk worden van een vrijspraak, afgelegde bekentenis
van de gewezen verdachte. Ervaringen uit het verleden (o.a. Schiedammer parkmoord)
leren immers dat onschuldige verdachten onder invloed van psychologische processen
ernstige misdrijven kunnen bekennen die zij niet hebben begaan. Het is daarom
gewenst dat een bekentenis eerst wordt geverifieerd, voordat er een besluit
wordt genomen over de indiening van een herzieningsaanvraag. Ook kan een getuigenverhoor
nodig zijn om de bewijskracht van nieuw DNA-bewijs te kunnen beoordelen. Het
eerste lid maakt dergelijk onderzoek mogelijk.
 Op grond van het eerste lid mag de rechter-commissaris in beginsel geen
onderzoekshandelingen verrichten zolang er nog hoger beroep openstaat tegen
de beschikking of totdat er een beslissing is genomen over het hoger beroep.
Deze regel, die ontleend is aan het huidige artikel 226a, derde lid, lijdt
echter uitzondering wanneer het hoger beroep wordt ingetrokken of wanneer
het belang van het onderzoek geen uitstel van de onderzoekshandelingen gedoogt.
Dit laatste kan zich bijvoorbeeld voordoen wanneer de vrees bestaat dat er
een getuige die nog moet worden verhoord, zal gaan onderduiken.
 Tweede en derde lid
 Volgens het tweede lid is hoofdregel dat de rechter-commissaris bij het
in het eerste lid bedoelde onderzoek gebruik kan maken van de krachtens het
Wetboek van Strafvordering aan hem toekomende bevoegdheden. Van belang daarbij
is dat de rechter-commissaris krachtens artikel 177 opdrachten kan geven aan
de in dat artikel genoemde opsporingsambtenaren. De rechter-commissaris kan
onder nader in het tweede lid bepaalde voorwaarden ook de inbewaringstelling
van de gewezen verdachte bevelen. Zoals in paragraaf 12.1 aan de orde
is gekomen, is de toepassing van vrijheidsbenemende dwangmiddelen ten aanzien
van de gewezen verdachte in beperkte mate mogelijk zolang de
Hoge Raad nog niet over de herzieningsaanvraag heeft geoordeeld. Daarom maakt
het tweede lid de toepassing van de bewaring alleen mogelijk bij vluchtgevaar
of collusiegevaar. De formulering van deze gronden voor de bewaring is ontleend
aan artikel 67a. Verder gelden als nadere voorwaarden dat voor het kunnen
geven van een bevel tot bewaring voorafgaand verlof van de rechtbank is vereist,
welk verlof is gegeven op de daartoe strekkende vordering van de officier
van justitie. Deze voorwaarde is gesteld, omdat de beslissing om de onherroepelijk
vrijsproken verdachte alsnog vast te zetten anders uitsluitend door één
rechter – de rechter-commissaris – zou worden genomen.
 Het is de bedoeling dat de rechtbank de rechtmatigheid en de opportuniteit
van de bewaring ten volle toetst. Anders dan indertijd het geval was bij het
voorgaand verlof van de rechtbank voor een doorzoeking dient het dus niet
om een automatisme te gaan. Hierbij moet worden bedacht dat, vanwege de hoge
drempel voor een herziening ten nadele, alleen in uitzonderlijke gevallen
het in het tweede lid bedoelde verlof zal worden gevorderd. De kans dat routinematig
verloven zullen worden verleend is in dit licht bezien klein.
 De bewaring kan op grond van het tweede lid in verbinding met artikel
64, eerste lid, maximaal veertien dagen duren, welke termijn op grond van
het derde lid eenmaal (met maximaal veertien dagen) kan worden verlengd. Tegen
de beslissing van de rechtbank om verlof tot bewaring te verlenen, is geen
rechtsmiddel opengesteld. Ook over de bewaring in reguliere strafzaken kan
alleen tot aan de rechtbank worden geprocedeerd. Bovendien is de drempel om
te kunnen starten met een nader feitelijk onderzoek – de bewaring is
uitsluitend binnen het kader van dat onderzoek mogelijk – hoog (zie
artikel 482c, tweede lid). Indien vrijheidsbeneming van langere duur dan maximaal
twee maal veertien dagen noodzakelijk wordt geoordeeld, biedt artikel 482f
een voorziening. Dan is het de Hoge Raad die hangende de herzieningsaanvraag
een bevel tot gevangenhouding van de reeds in bewaring gestelde verdachte
kan afgeven. Voorwaarde is dat bij de Hoge Raad een aanvraag tot herziening
is gedaan.
 Vierde en vijfde lid
 Deze artikelleden bevatten enkele procedurele voorschriften die op het
beëindigen van het onderzoek betrekking hebben.
 Artikel 482f
 Dit artikel regelt de mogelijkheid voor de Hoge Raad om nadat de herzieningsaanvraag
is ingediend de gevangenneming of gevangenhouding van de gewezen verdachte
te bevelen. Een bevel tot gevangenhouding kan aan de orde zijn in de gevallen
waarin de rechter-commissaris met verlof van de rechtbank op grond van artikel
482e een bevel tot bewaring van de gewezen verdachte heeft gegeven tijdens
het in dat artikel bedoelde onderzoek. Evenals in artikel 482e het geval is,
zijn de gronden voor de gevangenneming en gevangenhouding beperkt tot vluchtgevaar
en collusiegevaar. Het eerste lid bepaalt dat het bevel tot zestig dagen na
de beslissing op de herzieningsaanvraag van kracht blijft. Deze aan artikel
66, tweede lid, ontleende voorziening biedt ruimte om – indien dat noodzakelijk
wordt geacht – het daarheen te leiden dat de rechter naar wie de zaak
verwezen wordt, in staat kan worden gesteld een aansluitend bevel tot gevangenhouding
te geven (op grond van artikel 482g, tweede en vierde lid).
 Artikel 482g
 Eerste lid
 Na gegrondverklaring van de herzieningsaanvraag zal de strafzaak op grond
van het eerste lid in de regel worden verwezen naar de rechtbank (zie paragraaf 12.2).
Er volgt dan een geheel nieuwe feitelijke behandeling bij de rechtbank, met
de mogelijkheid van hoger beroep en cassatie.
 Tweede lid
 Net als bij de herziening ten voordele wordt in herziening recht gedaan
op de oorspronkelijke tenlastelegging. Deze kan echter wel gewijzigd worden
binnen de grenzen van artikel 68 van het Wetboek van Strafrecht (zie artikel
482g, tweede lid, in verbinding met artikel 311). Het is mogelijk, zo kan
in reactie op het advies van de Raad voor de rechtspraak worden opgemerkt,
dat het geding na herziening er uiteindelijk toe leidt dat de gewezen verdachte
wordt veroordeeld wegens een feit waarop geen levenslange gevangenisstraf
is gesteld. Dit kan zich bijvoorbeeld voordoen wanneer de verdachte, na een
onherroepelijke vrijspraak, heeft bekend dat hij een moord heeft gepleegd,
op die grond een herzieningsaanvraag gegrond wordt verklaard, maar de feitenrechter
in herziening uiteindelijk tot het oordeel komt dat er sprake was van doodslag
of van zware mishandeling die de dood tot gevolg heeft gehad. Een dergelijke
uitkomst zal zich alleen in hoogst uitzonderlijke gevallen voordoen. Een herzieningsaanvraag
wegens een novum kan alleen gegrond worden verklaard als het ernstige vermoeden
rijst dat de gewezen verdachte zou zijn veroordeeld voor een misdrijf waarop
levenslange gevangenisstraf is gesteld en dat de dood ten gevolge heeft gehad.
 Wat betreft de procedure in herziening wegens een falsum kan in antwoord
op een vraag van de Raad voor de rechtspraak nog worden opgemerkt, dat de
verdachte in herziening dus geenszins voor «om het even welk feit»
kan worden veroordeeld: hij kan slechts worden veroordeeld voor het oorspronkelijk
ten laste gelegde feit, waarbij de tenlastelegging kan worden gewijzigd, maar
niet zodanig dat geen sprake meer is van hetzelfde feit. De Nederlandse Vereniging
voor Rechtspraak stelt zich in het uitgebrachte advies op het standpunt, dat
in herziening alleen een feit ten laste gelegd mag worden, waarop levenslange
gevangenisstraf staat, zonder subsidiairen. Dit zou echter tot maatschappelijk
ongewenste uitkomsten leiden. Zo zou in het zojuist genoemde voorbeeld betreffende
de gewezen verdachte die een moord bekende maar een doodslag had gepleegd,
deze verdachte niet gestraft kunnen worden wegens de doodslag. Op dat feit
is namelijk geen levenslange gevangenisstraf gesteld. In plaats daarvan zou
de gegeven vrijspraak in stand blijven, terwijl wel vast zou staan dat de
verdachte zich schuldig heeft gemaakt aan een ernstig levensdelict. Aan de
nabestaanden valt dit niet uit te leggen, terwijl dit ook zou leiden tot maatschappelijke
onrust en gevaar voor eigenrichting. Uitgangspunt is dat de drempel voor een
herziening ten nadele hoog dient te zijn, vanwege de zwaarwegende nadelen
van een dergelijke herziening (zie paragraaf 2.1). Is deze drempel echter
genomen en een herzieningsverzoek gegrond verklaard, dan brengt het belang
van de materiële waarheid met zich dat het onderzoek naar het ten laste
gelegde feit ten volle gevoerd kan worden, met de mogelijkheid om ook subsidiair
ten laste gelegde feiten daarbij te betrekken.
 Derde lid
 Het derde lid correspondeert met artikel 476, tweede lid, zoals voorgesteld
in het wetsvoorstel hervorming herziening ten voordele.
 Vierde lid
 Net als in de eerdere fasen van de herzieningsprocedure kan voorlopige
hechtenis op grond van het vierde lid alleen worden toegepast bij vluchtgevaar
en/of collusiegevaar (zie ook de artikelsgewijze toelichting op de artikelen
482e en 482f).
 Artikel 482h
 In het uitzonderlijke geval waarin de Hoge Raad in eerste aanleg van het
strafbaar feit kennis neemt (bijvoorbeeld in geval een ambtsmisdrijf dat door
een minister is begaan), vindt na de gegrondverklaring van de herzieningsaanvraag
de berechting van de gewezen verdachte op grond van dit artikel door de Hoge
Raad plaats. Voor een nadere toelichting wordt verwezen naar de artikelsgewijze
toelichting op artikel 477, zoals voorgesteld in het wetsvoorstel hervorming
herziening ten voordele, welk artikel voorziet in een corresponderende bepaling
voor berechting van de gewezen verdachte door de Hoge Raad na gegrondverklaring
van een aanvraag tot herziening ten voordele.
 Artikel 482i
 Dit artikel voorziet in kosteloze rechtsbijstand voor de gewezen verdachte
in elke fase van de procedure van herziening ten nadele. Het artikel is toegelicht
in paragraaf 12.3.
 Artikel II (overgangsrecht)
 Dit artikel is toegelicht in paragraaf 14.
 
 De minister van Justitie,
 E. M. H. Hirsch Ballin
 
 
 
 
 Zie F. Jensma, OM heeft recht op tweede kans, Hoofdofficier Henk Korvinus
over het heropenen van strafzaken, NRC 27 juni 2007, blz. 7.
 
 
 Kamerstukken II 2006/07, 31 031 VI, nr. 8, blz. 13.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
 
 
 In deze memorie van toelichting zal kortheidshalve worden gesproken over
een onherroepelijke vrijspraak. Maar ook een onherroepelijk ontslag van alle
rechtsvervolging als bedoeld in het voorgestelde artikel 482a kan ten nadele
van de gewezen verdachte worden herzien.
 
 
 P. A. M. Mevis, T. Kooijmans, Herziening ten nadele, Een studie
naar de wenselijkheid en mogelijkheid van herziening ten nadele in het Nederlandse
strafprocesrecht, Kluwer 2003, blz. 125. Zie ook W. F. van Hattum, Herziening
ten nadele. Wat de kwestie Joran van der Sloot ons daarover kan leren, NJB
2008, blz. 682–684.
 
 
 P. A. M. Mevis, T. Kooijmans, a.w., blz. 55 e.v.
 
 
 P. J. P. Tak, Herziening na vrijspraak, Wolf Legal Publishers
2009.
 
 
 Een zekere Carroll was in 1985 vrijgesproken van de moord op de baby Deidre
Maree Kennedy. Veertien jaar later kwam er nieuw bewijs aan het licht waaruit
zou blijken dat Carroll had gelogen over een alibi. Hij werd vervolgd wegens
meineed, nl. dat hij «in a judicial proceeding [namely, his trial
for murder, he] knowingly gave false testimony to the effect that he
... did not kill ... Deidre Kennedy, and the false testimony touched a matter
which was material to a question then depending in [his trial for murder]».
De High Court van Australia oordeelde echter dat deze nieuwe vervolging in
strijd was met de double jeopardy principle (R v Carroll [2002]
HCA 55; 213 CLR 635; 194 ALR 1; 77 ALJR 157 (5 December 2002).
 
 
 Zie de Criminal Code (Double Jeopardy) Amendment Bill 2007 (Queensland)
en de Crimes (Appeal and Review) Amendment (Double Jeopardy) Bill 2006 (New
South Wales).
 
 
 Vgl. bijv. de niet-ontvankelijkheidsbeslissing van het EHRM van 9 februari
2006 in de zaak Rabus t. Duitsland, appl. nr. 43371/02 en de niet-ontvankelijkheidsbeslissing
van het EHRM van 14 september 1999 in de zaken Ponsetti t. Frankrijk
en Chesnel t. Frankrijk, appl. nrs. 36855/97 en 41731/98.
 
 
 Zie o.a. EHRM 11 februari 2003, O. t. Noorwegen, appl. nr. 29327/95,
overweging 39, EHRM 25 augustus 1993, Sekanina t. Oostenrijk, appl. nr.
13126/87, overweging 30.
 
 
 P. A. M. Mevis, T. Kooijmans, t.a.p.
 
 
 Zie de uitspraak van de Court of Appeal (Criminal Division) in de Dunlop-zaak, [2006]
EWCA Crim 1354.
 
 
 P. A. M. Mevis en T. Kooijmans, a.w., blz. 138.