Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk Memorie van toelichting
Datum: 2024-09-17 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Vergaderjaar 2024–2025
 Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Kamerstukken
 
 
 
 36 600
 K
 
 Vaststelling van de begrotingsstaat van het Defensiematerieelbegrotingsfonds (K) voor het jaar 2025
 
 
 Nr. 2
 MEMORIE VAN TOELICHTING
 Ontvangen 17 september 2024
 
 
 
 
 GERAAMDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN
 
 
 Geraamde uitgaven begrotingshoofdstuk K 2025 (bedragen x € 1 mln.). Totaal € 9.775,5
 
 
 
 Geraamde ontvangsten begrotingshoofdstuk K 2025 (bedragen x € 1mln.). Totaal € 96,6
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 A.
 ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET BEGROTINGSWETSVOORSTEL
 
 Wetsartikel 1
 De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op grond van artikel 2.3, eerste lid, van de Comptabiliteitswet 2016 elk afzonderlijk bij de wet vastgesteld.
 Het wetsvoorstel strekt ertoe om de onderhavige begrotingsstaat voor het aangegeven jaar vast te stellen.
 Alle voor dit jaar vastgestelde begrotingswetten tezamen vormen de Rijksbegroting voor dat jaar. Een toelichting bij de Rijksbegroting als geheel is opgenomen in de Miljoenennota.
 Met de vaststelling van dit wetsartikel worden de uitgaven, verplichtingen en de ontvangsten vastgesteld. De in de begrotingsstaat opgenomen begrotingsartikelen worden in onderdeel B van deze memorie van toelichting toegelicht (de zogenoemde begrotingstoelichting).
 
 
 
 
 De Minister van Defensie,
 
 R.P. Brekelmans
 
 
 
 
 
 
 
 
 B.
 ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ DE BEGROTINGSARTIKELEN
 
 
 Het Ministerie van Defensie heeft twee begrotingen:
 
 
 1.
 De reguliere defensiebegroting (Hoofdstuk X van de Rijksbegroting);
 
 
 2.
 De fondsbegroting van het Defensiematerieelbegrotingsfonds (DMF; Hoofdstuk K van de Rijksbegroting).
 
 
 
 Het DMF zorgt voor de financiering en de bekostiging van de investeringen en de instandhouding van het materieel, de infrastructuur en het vastgoed en de IT-middelen van Defensie. Door een apart fonds voor het defensiematerieel wordt voorzien in een meerjarig integraal beheer van de financiering en de bekostiging van de ontwikkeling, de verwerving, de instandhouding en de afstoting van het materieel, de infrastructuur en het vastgoed en de IT-middelen van het Ministerie van Defensie teneinde te komen tot een meer schokbestendige begroting.
 
 
 1.
 LEESWIJZER
 
 Structuur
 De begroting van het Defensiematerieelbegrotingsfonds (DMF) is gebaseerd op de rijksbegrotingsvoorschriften van het Ministerie van Financiën; dit geldt ook voor de memorie van toelichting. De leeswijzer volgt vervolgens de opbouw van de memorie van toelichting. De memorie van toelichting is de uitleg bij het hierboven beschreven wetsvoorstel.
 De memorie van toelichting van het DMF begint met de Defensiematerieelagenda. De Defensiematerieelagenda behandelt de prioritaire projecten waarbij zoveel mogelijk de samenhang met de beleidsdoelstellingen uit de Defensiebegroting wordt aangegeven. Ook wordt inzicht gegeven in de overprogrammering, het realisatievermogen en de instandhouding. Waar mogelijk zal verwezen worden naar integrale documenten die eerder aan uw Kamer zijn gestuurd.
 Na de Defensiematerieelagenda komen de begrotingsartikelen aan bod. De begroting van het DMF kent acht artikelen. De eerste vier artikelen geven inzicht in de projecten en instandhouding van het Defensiematerieel. Hierbij wordt een onderscheid gemaakt tussen materieel dat Defensiebreed ingezet wordt (artikel 1), maritiem materieel (artikel 2), land materieel (artikel 3) en lucht materieel (artikel 4). De artikelen 5 en 6 behandelen respectievelijk het vastgoed en de IT van Defensie. Het DMF werd tot dusverre gevoed via de Defensiebegroting; de voeding verliep via artikel 7. Vanaf Prinsjesdag 2024 wordt budget direct overgeheveld van de Defensiebegroting en de begrotingen van andere departementen naar de betreffende artikelen op het DMF. De overige uitgaven en ontvangsten zijn terug te vinden op artikel 8.
 Het DMF bevat vier bijlagen. Dit zijn achtereenvolgens de instandhoudingsbijlage voor het vastgoed, het verdiepingshoofdstuk, het nationaal groeifonds (NGF) en de lijst met gehanteerde afkortingen.
 Opzet DMF
 De Defensiebegroting (hoofdstuk X) bevat het voorgenomen Defensiebeleid. De begroting van het DMF bevat de uitwerking van dat beleid in concrete projecten, inclusief de instandhouding. Om het inzicht in de investeringen te vergroten, worden per artikel in de tabel "budgettaire gevolgen van beleid" de verplichtingen, uitgaven en eventuele ontvangsten met betrekking tot investeringen en instandhouding voor een periode van vijftien jaar gepresenteerd.
 Investeringen
 Alle nieuwe investeringsprojecten waarvoor een A-brief is verzonden met een projectbudget van meer dan € 250,0 miljoen worden apart benoemd. Daarnaast worden alle projecten in realisatiefase met een projectbudget van meer dan € 50,0 miljoen per artikel in een tabel opgenomen die inzicht geeft in de budgetreeksen op projectniveau. In de (reguliere) budgettaire tabel wordt een onderscheid gemaakt naar drie fasen: de voorbereidingsfase, de onderzoeksfase en de realisatiefase. Het projectbudget bestaat uit de onderzoekskosten, de basisraming en de risicoreservering. Voor projecten in voorbereidingsfase wordt de behoeftestelling uitgewerkt. Er is in de voorbereidingsfase nog sprake van flexibiliteit in de programmering van de projecten; voor de besteding van deze budgetten zijn nog geen juridisch of bestuurlijk bindende afspraken gemaakt. Voor de Defensie Materieelproces (DMP) plichtige projecten worden de A-brieven naar de Kamer verzonden. De kern van de A-brief is een functionele beschrijving van de capaciteit die Defensie wil verwerven.
 Voor projecten in de onderzoeksfase geldt dat de behoeftestelling is onderkend, maar nog wordt onderzocht hoe invulling gegeven wordt aan de behoefte. Voor DMP-plichtige projecten geldt dat de A-brieven zijn aangeboden aan de Kamer. In de onderzoeksfase (B-fase) wordt de verwervingsstrategie vastgesteld, dat wil zeggen de manier waarop Defensie het materieel wil verwerven. Daarnaast worden eventuele alternatieven onderzocht, een planning en een financiële onderbouwing verder gespecificeerd. Defensie informeert de Tweede Kamer aan het einde van de B-fase middels de B-brief. De C-fase (vervolgonderzoek) is uitsluitend aan de orde als Defensie tijdens de B-fase concludeert dat een (verder) ontwikkelingstraject nodig is om in de behoefte te voorzien. In de Verwervingsvoorbereidingsfase (D-fase) kiest Defensie een product (of dienst) en een leverancier. Defensie informeert de Kamer hierover in de D-brief.
 Voor projecten in de realisatiefase betekent dat de opdracht voor verwerving is gegeven aan de uitvoeringsorganisatie. Zij starten de verwervingsvoorbereidingsfase (D-fase). Voor grote materieel en IT-projecten is dat het Commando Materieel en IT (COMMIT) en voor grote Vastgoed en Infra projecten gaat dit om het Defensie Ondersteuningscommando (DOSCO).
 Deze werkwijze komt overeen met het Defensie Projectenoverzicht (DPO). Informatie over investeringsprojecten die jaarlijks in het DPO wordt gepubliceerd, is op hoofdlijnen geïntegreerd in het DMF. De Kamer ontvangt het DPO op Verantwoordingsdag in mei. Het DPO omvat meer gedetailleerde informatie over alle projecten gelijk aan of boven de € 50,0 miljoen die in onderzoek of realisatie zijn. Materieel-, vastgoed- en wapensysteemgebonden IT-projecten uit het DPO waarbij een significante afwijking is opgetreden, worden opgenomen in de DPO-afwijkingsrapportage, uw Kamer ontvangt deze rapportage gelijktijdig met het DMF op Prinsjesdag.
 Instandhouding
 Instandhoudingsuitgaven zijn de uitgaven die nodig zijn om het materieel operationeel te houden. De instandhoudingsuitgaven in de begrotingsartikelen zijn bij verschillende Defensieonderdelen belegd. Deze uitgaven kunnen ook uitgaven ten behoeve van andere Defensieonderdelen bevatten als gevolg van het assortimentsgewijs werken (AGW). Het AGW beoogt de logistieke keten van een aantal artikelen centraal te beleggen, dus bij één Defensieonderdeel. Dat Defensieonderdeel wordt dan ook budgettair belast met de uitgaven van voor andere Defensieonderdelen verworven artikelen.
 Groeiparagraaf
 In de begroting 2025 zijn ten opzichte van de ontwerpbegroting 2024 de volgende verbeteringen doorgevoerd:
 Allereerst is een aantal aanpassingen doorgevoerd waardoor de toelichtingen en tabellen in de artikelen beter aansluiten bij het Defensie Projectenoverzicht (DPO) en de Afwijkingsrapportage (AWR). Daarnaast is ook een aantal aanpassingen en aanvullingen doorgevoerd om beter aan te sluiten op de Rijksbegrotingsvoorschriften (RBV) van het Ministerie van Financiën.
 Defensie heeft, waarvoor steun is uitgesproken in de motie-Valstar c.s. (Kamerstukken II 2021/22, 35925-X, nr. 70), het Defensie Materieelproces (DMP) geactualiseerd met ingang van 2023 (Kamerstuk 27 830, nr. 379 van 1 november 2022). Met de geactualiseerde brochure ‘DMP bij de tijd 2.0’ (Kamerstuk 27 830, nr. 431, van 10 mei 2024) zijn de eerdere aanpassingen van het DMP gecodificeerd. Zo is de mandateringsgrens opgehoogd naar € 250,0 miljoen. De eerdere mandateringsgrens van € 100,0 miljoen stamt uit 2001. Deze bijstelling corrigeert voor inflatie en kostprijsstijgingen van militair materieel sinds de vorige aanpassingen van de geldbedragen aan de Euro in 2001 (Kamerstuk 27 830, nr. 2 van 11 mei 2001). Tevens is de financiële ondergrens opgehoogd van € 25,0 miljoen naar € 50,0 miljoen. Daarnaast is met ingang van 2024 het DPO uitgebracht met Verantwoordingsdag in mei, waarna de AWR gelijktijdig met de begroting op Prinsjesdag wordt verzonden.
 De begroting sluit nu beter aan op de mandateringsgrens door voortaan de nieuwe investeringsprojecten met een projectbudget van meer dan € 250,0 miljoen en waarvan de A-brieven zijn aangeboden aan de Kamer apart te benoemen. Voorheen werden projecten met een budget van meer dan € 100,0 miljoen apart benoemd, in lijn met de destijds geldende mandateringsgrens.
 Vanwege het aangepaste verzendmoment van het DPO neemt Defensie voortaan alle projecten in realisatiefase met een projectbudget boven de ondergrens (€ 50,0 miljoen) op in een tabel per artikel. Deze tabel is herkenbaar en sluit aan bij het DPO en de AWR. In deze tabel geeft Defensie de budgetreeksen weer per project, zodat uw Kamer op Prinsjesdag van al deze DMP-plichtige projecten informatie over de actuele stand ontvangt.
 Om beter aan te sluiten op zowel het DPO als de RBV, is de structuur van de artikelen aangepast. In lijn met de RBV hanteert Defensie de voorgeschreven opbouw (zie onderstaand).
 A. Algemene doelstelling
 B. Rol en verantwoordelijkheid
 C. Beleidswijzigingen
 D. Tabel Budgettaire gevolgen van beleid
 E. Toelichting op de instrumenten
 Door het opnemen van het onderdeel «C. Beleidswijzigingen» kan Defensie per artikel ingaan op projecten met een budget van meer dan € 250,0 miljoen waarvan sinds de ontwerpbegroting van het voorgaande jaar een A-brief is verzonden. Daarbij wordt verwezen naar de bijbehorende Kamerbrief en het DPO. Tevens zal uw Kamer op de hoogte worden gebracht van aanpassingen van een grote omvang of aanpassingen/bijzonderheden op politiek gevoelige projecten. Tot slot stelt deze sectie Defensie in staat om inhoudelijk in te gaan op opvallende tendensen die van invloed zijn op de projecten, plannen en budgetten.
 Daartegenover staat dat niet meer op detailniveau wordt ingegaan op alle projecten onder 'E. Toelichting op de instrumenten', maar conform de RBV op instrumentniveau wordt toegelicht. De informatievoorzining per project loop via het DPO en de AWR. Hiernaar zal op de artikelen worden verwezen. De bestaande projecten in realisatie met een budget van meer dan € 50,0 miljoen zijn wel opgenomen in de eerder omschreven tabellen.
 Bij het beter aansluiten op het DPO en bij de Rijksbegrotingsvoorschriften behoort ook dat de informatie in de begroting zo veel als mogelijk comptabel tot stand komt. De wijze waarop Defensie in de artikelen rapporteert over de besteding van het instandhoudingsbudget sluit daarop aan. De instandhoudingsbijlage, welke in 2023 voor het eerst bij de begroting is opgenomen, komt extracomptabel tot stand en de overzichten van deze wapensystemen sluiten niet aan op de instandhoudingsuitgaven zoals geraamd per artikel. Dit komt omdat aan individuele wapensystemen vaak meerdere Defensieonderdelen bijdragen, waardoor de instandhoudingsuitgaven worden begroot op verschillende artikelen. Omdat de instandhoudingsuitgaven in de begroting reeds comptabel worden toegelicht en een extracomptabel opgestelde bijlage daarmee weinig informatiewaarde toevoegt, wordt de bijlage in de ontwerpbegroting 2025 niet langer opgenomen.
 Tot slot wordt het gebruik van artikel 7 van het DMF opgeheven. Het DMF werd tot dusverre gevoed via de Defensiebegroting. Vanaf Prinsjesdag 2024 wordt budget direct overgeheveld van de Defensiebegroting en de begrotingen van andere departementen naar de betreffende artikelen op het DMF. Door budget naar het DMF over te hevelen door middel van een interdepartementale budgetoverheveling in plaats van door middel van artikel 7 wordt de administratieve last verminderd en wordt de verdeling van middelen tussen de Defensiebegroting en het DMF beter inzichtelijk gemaakt.
 
 
 
 2.
 DEFENSIEMATERIEELAGENDA
 
 Inleiding
 De verslechterde geopolitieke situatie leidt tot een urgente en structurele behoefte aan meer militairen, meer materieel en meer activiteiten. Defensie groeit. Met het oog op het veranderende speelveld, dient Defensie te beschikken over hoogwaardig materieel, IT en fysieke infrastructuur. Met het Defensiematerieelbegrotingsfonds (DMF) zorgt Defensie voor effectief, meerjarig en integraal beheer van financiering en bekostiging van de ontwikkeling, verwerving, onderhoud en uiteindelijke vervanging van materieel, IT en fysieke infrastructuur.
 Met de Voorjaarsnota 2024 heeft het kabinet Rutte IV additionele financiële middelen beschikbaar gesteld. Zo ontvangt Defensie een additioneel bedrag van € 500 miljoen (2028, structureel vanaf 2030). Met deze middelen vult Defensie op korte termijn de munitievoorraden versneld aan (Kamerstuk 27 830, nr. 434 van 14 mei 2024) en intensiveert het de investeringen in luchtverdediging. Met het hoofdlijnenakkoord voegt de nieuwe regering vanaf 2029 structureel € 2,4 miljard aan toe aan de begroting. In 2027 en 2028 worden, als geleidelijke groei naar deze structurele reeks, respectievelijk € 1,4 miljard en € 1,7 miljard toegevoegd.
 Defensie legt prioriteit op de invulling van hoofdtaak 1: het beschermen van het Nederlandse grondgebied en dat van onze bondgenoten. Defensie werkt daarom onverminderd door aan de realisatie van het investeringsprogramma voor grote materieelprojecten. Met de Defensienota 2022 is dit investeringsprogramma gegroeid met structureel € 5 miljard. De Defensienota 2024 bouwt hierop voort.
 Budgettaire verwerking Defensienota 2024
 In de Defensienota legt Defensie uit waarom en hoe de krijgsmacht en de Defensieorganisatie worden versterkt. En hoe concreet invulling wordt gegeven aan het extra budget dat met het hoofdlijnenakkoord is toegevoegd aan het Defensiebudget. Hiermee geeft de Defensienota invulling aan het hoofdlijnenakkoord, het regeerprogramma en de veiligheidsstrategie voor het Koninkrijk der Nederlanden.
 Het structurele extra budget voor Defensie uit het hoofdlijnenakkoord bedraagt € 2,4 miljard. In de Defensienota wordt toegelicht welke investeringen Defensie hiermee financiert en welke doelen en versterkingen daarmee worden nagestreefd. Het structurele extra budget is toegevoegd aan de Defensiebegroting en aan dit DMF. Onderstaande tabel geeft de verdeling van dit extra budget weer voor komende begrotingsperiode. In onderstaande tabel is onderscheid gemaakt tussen de Defensiebegroting en het DMF; binnen het DMF is een verdeling naar de afzonderlijke investeringsartikelen opgenomen. Ten tijde van het opstellen van de Begroting 2025 bleek de intensivering uit het hoofdlijnenakkoord, als gevolg van macro-economische ontwikkelingen, niet voldoende om de NAVO-norm te halen. Hierop heeft het kabinet maatregelen genomen door op de Aanvullende Post middelen voor Defensie te reserveren. Deze middelen zijn onder andere bestemd voor de versterking van de Defensieorganisatie en het versterken van de grensbewaking.
 
 Tabel 1 Verdeling budget hoofdlijnenakkoord op Defensiebegrotingen (kasuitgaven, bedragen x € 1000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Omschrijving
 
 
 
 
 2025
 
 
 
 
 2026
 
 
 
 
 2027
 
 
 
 
 2028
 
 
 
 
 2029
 
 
 
 
 
 
 
 Defensiebegroting (artikel 12)
 
 
 o
 
 
 o
 
 
 225.676
 
 
 440.407
 
 
 588.416
 
 
 
 
 DMF
 
 
 o
 
 
 o
 
 
 1.689.548
 
 
 2.089.884
 
 
 2.668.483
 
 
 
 
 Artikel 1 - Defensiebreed
 
 
 o
 
 
 o
 
 
 52.596
 
 
 215.776
 
 
 496.604
 
 
 
 
 Artikel 2 - Maritiem
 
 
 o
 
 
 o
 
 
 40.828
 
 
 234.542
 
 
 252.323
 
 
 
 
 Artikel 3 - Land
 
 
 o
 
 
 o
 
 
 961.273
 
 
 959.022
 
 
 1.122.040
 
 
 
 
 Artikel 4 - Lucht
 
 
 o
 
 
 o
 
 
 305.850
 
 
 326.544
 
 
 493.515
 
 
 
 
 Artikel 8 - Overige uitgaven en ontvangsten
 
 
 o
 
 
 o
 
 
 329.000
 
 
 354.000
 
 
 304.000
 
 
 
 
 
 Totaal
 
 
 
 o
 
 
 o
 
 
 
 1.915.224
 
 
 
 
 2.530.290
 
 
 
 
 3.256.899
 
 
 
 
 
 Overprogrammering
 
 
 o
 
 
 o
 
 
 ‒ 515.224
 
 
 ‒ 830.290
 
 
 ‒ 856.899
 
 
 
 
 
 Totaal Hoofdlijnenakkoord
 
 
 
 o
 
 
 o
 
 
 
 1.400.000
 
 
 
 
 1.700.000
 
 
 
 
 2.400.000
 
 
 
 
 
 
 Omdat de budgetten pas vanaf 2027 daadwerkelijk ingezet kunnen worden voor kasuitgaven, wordt de toevoeging van deze budgetten niet inhoudelijk toegelicht bij de afzonderlijke artikelen. Dit is wel het geval voor de bijbehorende verplichtingen, indien deze verplichtingen eerder dan 2027 worden vastgelegd. Het betreft bijvoorbeeld de verplichtingen op de artikelen 1 en 3, respectievelijk voor de investeringen in munitievoorraden en de zware infanteriebrigade (Heavy Infantry Brigade).
 Met een geleidelijke opbouw vanaf 2027 naar een structurele omvang € 2,4 miljard vanaf 2029 geeft Defensie niet alleen invulling aan de in de Defensienota geformuleerde doelen en ambities, maar bouwt Defensie ook in een noodzakelijk en realistisch tempo aan de versterking van de krijgsmacht en de Defensieorganisatie. Defensie houdt met deze investeringsraming nadrukkelijk rekening met interne, externe en marktomstandigheden, zodat noodzaak, ambitie en realisme op de juiste wijze meewegen in deze raming. Hiertoe maakt Defensie ook gebruik van overprogrammering – dit is zichtbaar in bovenstaande tabel op de voorlaatste regel. De toelichting op de inzet van overprogrammering is onderaan deze Defensiematerieelagenda opgenomen.
 Actualisatie en wendbaarheid Defensie Materieelproces
 Met de actualisatie van het Defensie Materieelproces (DMP) (Kamerstuk 27 830, nr. 431, van 10 mei 2024), kan Defensie beter inspelen op veranderende behoeften en sneller en effectiever handelen in een markt waarin de vraag naar materieel en wapensysteemgebonden IT toeneemt. Daarnaast worden vastgoedprojecten niet meer conform het DMP behandeld. Defensie informeert de Kamer voortaan in de Stand van Defensie of in een verzamelbrief over ontwikkelingen in het vastgoedportfolio.
 Defensie verwacht in de komende jaren meer en grotere materieel- en wapensysteemgebonden IT-projecten te starten, waarvoor de schaarse capaciteit in de ‘voorzien-in’ keten zo efficiënt mogelijk moet worden ingezet. ‘Wendbaarheid’ in deze keten betreft zowel het prioriteren van projecten als kortere doorlooptijden.
 Investeringen
 De huidige veiligheidssituatie vraagt om een krijgsmacht die in staat is om in te zetten op een krachtige afschrikking en collectieve verdediging. Dit doen wij in NAVO-verband en met Europese partners voor zowel ons eigen als het bondgenootschappelijk grondgebied. Het investeringsprogramma van Defensie bestaat uit een breed scala van investeringen in nieuwe capaciteiten en wapensystemen, gevechtsondersteuning, informatiegestuurd optreden, vastgoed, munitie, duurzaamheid en innovatie. Dit versterkt de noodzaak tot meer en intensievere samenwerking met de Nederlandse industrie. Het kabinet zet zich in om de capaciteiten van de Nederlandse en Europese defensie-industrie snel op te schalen. Dit is van belang voor het NAVO-bondgenootschap als geheel voor het versterken van de afschrikking en verdediging. Maar het is ook nodig binnen Europa voor het verminderen van risicovolle strategische afhankelijkheden en het daarmee vergroten van de leveringszekerheid en de strategische autonomie (Kamerstuk 36 410 X, nr. 93 van 7 juni 2024).
 Toegenomen geopolitieke onrust leidt tot meer vraag en onzekerheid over productieketens in de mondiale defensiemarkt. In combinatie met krapte op de arbeidsmarkt in veel Europese landen, heeft dit tot gevolg dat het tempo van de geplande investeringen van Defensie onder druk staat. Defensie plaatst de eerder geraamde investeringen nadrukkelijk in een realistischer investeringsritme. Dit betekent dat € 0,5 miljard aan investeringsprojecten van 2025 worden doorgeschoven naar 2027 en latere jaren. In de Supploire begroting September 2024 bij het DMF wordt in totaal € 1,55 miljard van 2024 doorgeschoven naar 2027 en latere jaren. Met deze verschuivingen en met de geleidelijke toevoeging van het extra budget uit het hoofdlijnenakkoord is de investeringsraming van Defensie actueel en voldoet de raming aan de ambities en doelstellingen van Defensie.
 Nieuwe materieelprojecten en mijlpalen
 Om de Nederlandse krijgsmacht te versterken en om voorbereid te zijn op de uitvoering van hoofdtaak 1, het beschermen van eigen en bondgenootschappelijk grondgebied, blijft Defensie investeren in huidige en nieuwe capaciteiten. Hierin spelen de NAVO Capability Targetseen sturende rol in de keuzes die worden gemaakt. Zo gaat Defensie verder met de programmabenadering van programma’s als Foxtrot (Kamerstuk 27830, nr. 418 van 20 november 2023) en F-35 (Kamerstuk 26 488, nr. 475 van 14 februari 2024). Met een programmabenadering wil Defensie snel kunnen inspelen op nieuwe dreigingen en technologische ontwikkelingen, daar waar het reguliere DMP-proces vanwege bijvoorbeeld het internationale karakter van het F-35 programma niet geheel toereikend is.
 
 Ook gaat Defensie in 2025 verder met de vervanging van oud materieel en modernisering van capaciteiten, bijvoorbeeld door midlife updates en upgrades van materieel door te voeren. In 2025 start Defensie met enkele grote nieuwe projecten, in het bijzonder:
 
 
 –
 Verwerving Anti-Torpedo Torpedo, een project voor zelfverdediging tegen vijandelijke torpedo’s;
 
 
 –
 Defensie verwacht in 2025 de behoeftestelling te versturen voor de vervanging van de ‘MK48 Heavyweight Torpedo’ voor de onderzeeboten;
 
 
 –
 De Midlife Update (MLU) van de Boxer-pantserwielvoertuigen. Met updates conform de laatste stand van de techniek, gevechtskracht en veiligheid, verlengt Defensie de levensduur van gehele Boxer-vloot;
 
 
 –
 Met de Chinook Block Upgrade zorgt Defensie ervoor dat de systemen van de helikopter interoperabel blijven met internationale bondgenoten en investeert het in zelfbeschermingssystemen om de steeds veranderende dreingingen het hoofd te kunnen bieden;
 
 
 –
 Defensie gaat in 2025 verder met de modernisering van de command & control (AirC2) systemen van de luchtgevechtsleiding. Alle locaties krĳgen moderne apparatuur zodat het systeem als geheel betrouwbaar, effectief, beheersbaar en toekomstbestendig is.
 
 
 Daarnaast verwacht Defensie in 2025 het verwervingstraject van een aantal projecten af te ronden door contracten te sluiten met leveranciers. Voorbeelden van dergelijke projecten zijn:
 
 
 –
 Vervanging hulpvaartuigen;
 
 
 –
 Vervangende sneeuwvoertuigen voor het Korps Mariniers;
 
 
 –
 Multifunctionele ondersteuningsvaartuigen;
 
 
 –
 Wissellaadsystemen, Trekker-opleggercombinaties en Wielbergingsvoertuigen (WTB);
 
 
 –
 Vervanging Medium Range Air Defence en Short Range Air Defence (MRAD/SHORAD).
 
 
 Van een aantal projecten die al langer lopen, zijn in 2025 leveringen te verwachten, zoals bij:
 
 
 –
 De verwerving van het Combat Support Ship (CSS);
 
 
 –
 De vervanging van de mijnenbestrijdingscapaciteit;
 
 
 –
 De vervanging van de MK46 Lightweight Torpedo;
 
 
 –
 De interim-voorziening voor het 12kN Air Assault voertuig;
 
 
 –
 De laatste van 28 gemoderniseerde Apache (AH-64E) helikopters wordt in 2025 terug verwacht;
 
 
 –
 De leveringen van de Multi Missie Radar (MMR) van Thales-Hengelo;
 
 
 –
 Levering van de serieproductie gemoderniseerde CV90.
 
 
 
 Defensie zet in op een verdere aanvulling van inzetvoorraden munitie en investeert daarmee in de gezamenlĳke afschrikking en gevechtskracht. De benodigde omvang van de inzetvoorraad munitie voor de eerste hoofdtaak is gebaseerd op de NAVO-norm. Tegelijkertijd is de urgentie van het op niveau brengen van de munitievoorraden verder toegenomen vanwege de dreiging van een grootschalig conflict. Nu meerdere landen tegelijkertijd voorraden verhogen en met een structurele meerbehoefte komen, ontstaan kansen om onder andere via onze bestellingen gericht de toekomstige productie- en leveringszekerheid van de Europese industrie te verhogen (Kamerstuk 36 410 X, nr. 93 van 7 juni 2024).
 Op gebied van munitie verwacht Defensie in 2025 leveringen van 127mm maritieme vuursteungranaten, evenals de nieuwe Naval Strike Missile(NSM) van de Europese fabrikant Kongsberg, welke de verouderde Harpoon raketten op de fregatten vervangen (Kamerstuk 27 830, nr. 216). Ook zal Defensie in 2025 extra orders plaatsen voor levering van zowel NAVO-genormeerde Battle Decisive Munitions (BDM) als non-Battle Decisive Munitions (non-BDM). Verder draagt Defensie bij aan de opschaling van de munitieproductiecapaciteit in Nederland via samenwerking met de Nederlandse defensie-industrie en kennisinstituten. Defensie zet in op technologieën waar Nederland concurrerend is en waarbij sprake is van goede verdeling van productie over partnerlanden. Dit betreft voornamelijk kapitale munitie. Defensie zoekt hierbij naast industriesamenwerking in Nederland en Europa ook de samenwerking met strategische partners als de VS, bijvoorbeeld voor licentieproductie in Nederland van BDM waar de NAVO om vraagt.
 Interoperabiliteit en internationale samenwerking
 
 Om internationaal en Europees effectief te kunnen oefenen en opereren, zijn interoperabiliteit en standaardisatie met partners en bondgenoten essentieel. Hiervoor streeft Defensie naar minder specifiek nationale eisen en meer standaardisatie binnen de NAVO en binnen Europa. Defensie sluit daartoe aan bij de verwerving van wapensystemen door partners en biedt ook proactief deze partners de mogelijkheid om aan te sluiten bij Nederlandse projecten. Wanneer Nederland samenwerkt met partners voor de verwerving van materieel, wordt in samenwerking met het Ministerie van Economische Zaken actief de betrokkenheid van de Nederlandse industrie bevorderd. Bovendien werkt Nederland aan een strategische positionering van de Nederlandse industrie binnen grote materieelprojecten in EU of NAVO verband. Enkele voorbeelden van succesvolle samenwerking zijn:
 
 
 –
 Na Nederland hebben ook Noorwegen, Denemarken en Litouwen de Multi Missie Radar (MMR) van de Nederlandse producent Thales-Hengelo besteld. De landen werken samen binnen de MMR-usergroup.
 
 
 –
 In 2023 heeft de landmacht de beschikking gekregen over het PULS raketartillerie-systeem. Duitsland roept op het Nederlandse contract vijf PULS raketartilleriesystemen af. Daarnaast is Spanje toegetreden tot de Europese gebruikersgroep die nu Denemarken, Duitsland, Nederland en Spanje omvat.
 
 
 –
 Nederland en Duitsland vervangen gezamenlijk de Airborne voertuigen waarvoor Duitsland als lead nation optreedt en assemblage in Nederland plaatsvindt.
 
 
 –
 Voor de Pantserhouwitser is Duitsland in gesprek met de leverancier over het MLU pakket voor het systeem. Dit project is een binationale samenwerking, waarin Duitsland lead nation is.
 
 
 –
 De Midlife Update (MLU) van de NH90 maritieme gevechtshelikopter voert Defensie uit samen met drie Europese partners: België, Duitsland en Italië.
 
 
 –
 Nederland werkt samen met lead nation Zweden en Denemarken aan nieuw te bouwen CV90 infanteriegevechtsvoertuigen om deze voertuigen te leveren aan Oekraïne. Met Zweden is afgesproken om een deel van de productiecapaciteit in Nederland te vestigen.
 
 
 
 Naast deze gezamenlijke projecten intensiveert Defensie de samenwerking binnen internationale gebruikersgroepen van verschillende wapensystemen, zoals voor de F-35, Chinook, Apache, Boxer, CV90, Fennek, Pantserhouwitser, Multi Missie Radar, NASAMS en PATRIOT.
 Vastgoed
 De krijgsmacht heeft meer ruimte nodig om eenheden op te leiden, te trainen en om oefeningen uit te voeren. Defensie werkt toe naar een duurzame vastgoedportefeuille die qua omvang en samenstelling in balans is met de beschikbare financiële middelen en waarbij rekening wordt gehouden met de groei van de organisatie. Defensie concentreert, verduurzaamt en vernieuwt haar vastgoed (Strategisch Vastgoedplan 2022, Kamerstuk 36 124 nr. 12 van 2 december 2022).
 Door te concentreren op nieuwe en gerevitaliseerde kazernes, kan Defensie diverse huidige locaties aanbieden als perspectieflocatie voor een andere bestemming, ondanks de verwachte groei van de Defensie organisatie, onder meer in relatie tot hoofdtaak 1. Hiermee verlaagt Defensie de jaarlĳkse exploitatie- en onderhoudskosten van haar vastgoed. Tegelijkertijd moet Defensie voor de bestaande kazernes ook voldoen aan wet- en regelgeving op het gebied van verduurzaming van het vastgoed. De noodzakelijke inhaalslag is inmiddels gestart.
 
 Aan onder andere de volgende projecten/ruimtevragen werkt Defensie door in 2025:
 
 
 –
 De nieuwe kazerne van het Korps Commandotroepen in de regio Rucphen/Roosendaal;
 
 
 –
 De concentratie van de Luchtmobiele Brigade in (de regio) Schaarsbergen;
 
 
 –
 De concentratie van de eenheden die nu in Assen en Havelte gestationeerd zijn;
 
 
 –
 De concentratie van logistieke en operationele eenheden in de omgeving van Soesterberg;
 
 
 –
 De start van de uitvoering van het Bestuursakkoord Ontwikkeling Maritiem Cluster Den Helder.
 
 
 
 De Tweede Kamer wordt verder geïnformeerd over de uitvoering van het SVP 2022 en over de uitvoering van bovengenoemde projecten via de Stand van Defensie of via een verzamelbrief over de ontwikkelingen in het vastgoed. Defensie realiseert zich wat de impact is van deze projecten op de omgeving. Overleg met de regio heeft dan ook een stevige plek in de zorgvuldige (ruimtelĳke) processen die voor ieder project worden doorlopen.
 IT
 
 Door te investeren in IT, data science, artificial intelligence en cyber security werkt Defensie aan de digitale transformatie om gereed te zijn voor het conflict van de toekomst. Daarbij ligt de focus op het ontwikkelen en implementeren van vernieuwende IT die een technologisch hoogwaardige krijgsmacht ondersteunt. Ondanks de schaarste aan IT-personeel, zet Defensie in 2025 stappen aan de hand van een aantal programma’s:
 
 
 –
 Het programma Grensverleggende IT (GrIT) levert releasematig functionaliteiten op, waarbij de prioriteit ligt op het beschikbaar stellen van operationele IT-infrastructuur;
 
 
 –
 Vanuit het wapensysteemgebonden IT-programma FOXTROT zet Defensie stappen in de aanschaf van radiomiddelen om communicatiemiddelen te vervangen in het operationele veld;
 
 
 –
 Met het programma Roger vervangt Defensie SAP, de huidige software voor het managen van bedrijfsprocessen voor SAP S/4HANA. Defensie verwacht de vervanging in 2025 af te ronden;
 
 
 –
 Met het programma Defensie Open op Orde (DOO) versterkt Defensie de informatiehuishouding en transparantie. In 2025 voert het programma bij elk defensieonderdeel een actieplan uit om de informatiehuishouding naar een hoger niveau te tillen, in opmaat naar een gezaghebbende informatiepositie;
 
 
 –
 In 2024 is Defensie begonnen met de stapsgewijze implementatie van het documentmanagementsysteem DefDoc. Dit wordt doorgezet in 2025. In 2027 werkt heel Defensie met DefDoc;
 
 
 –
 Tot slot gaat Defensie in 2025 verder met een aantal simulatie projecten voor opleiding en training. Gereedstellingstrajecten worden op deze wijze efficiënter uitgevoerd. Dit betreft onder andere simulatoren van schepen en landvoertuigen.
 
 
 
 Kennis en Innovatie
 Op gebied van materieel zal Defensie in 2025 verder inzetten op innovatie. In de Voortgangsbrief Uitvoeringsagenda Innovatie en Onderzoek (Kamerstuk 31 125, nr. 130 van 23 mei 2024) blikt Defensie terug op de behaalde resultaten in 2023 en begin 2024. In de vooruitblik geeft Defensie aan dat de focus ligt op vijf prioritaire technologiegebieden: intelligente systemen zoals onbemenste systemen en drones, sensoren, slimme materialen, ruimtevaart en quantumtechnologie. Doorontwikkelingen op deze gebieden zijn essentieel voor een toekomstbestendige krijgsmacht. Daarnaast beschikt Nederland over unieke kennis en/of industriële positie op deze technologiegebieden.
 Defensie start in 2025 verschillende technologieontwikkelings- en kort-cyclische innovatieprojecten binnen de eerder genoemde prioritaire technologiegebieden. Waar mogelijk doet Defensie dit samen met andere partijen in regionale ecosystemen. Zo benut Defensie de kennis die aanwezig is bij kennisinstituten TNO, NLR en Marin en betrekt zij universiteiten en hogescholen. De (Nederlandse) defensie-industrie, start-ups en MKB spelen een belangrijke rol in deze ecosystemen. De uitdagingen en behoeftes van Defensie worden gekoppeld aan high-tech oplossingen die de Nederlandse industrie biedt. Hierin worden veelal dual-use technologieën doorontwikkeld en uitgetest voor defensietoepassingen. Defensie onderzoekt verschillende financieringsmogelijkheden, nationaal en internationaal, om innovaties verder te brengen.
 
 Voorbeelden van innovatieve projecten die in 2025 worden gestart of uitgevoerd, zijn:
 
 
 –
 Initiële Counter-Unmanned Aircraft Systems (C-UAS), een innovatief project waarmee Defensie de beschikking heeft over materieel om drones te detecteren, identificeren en – indien nodig – te bestrijden (technologiegebied ‘Intelligente systemen’);
 
 
 –
 Doorontwikkeling Boxer, waarbij Defensie glasvezelversterkte composieten toepast in de militaire voertuigen. Het gaat hierbij specifiek om gewichtsbesparing op grote werkstukken zoals bijvoorbeeld de missiemodule van de Boxer (technologiegebied ‘Slimme Materialen’);
 
 
 –
 
 Optical communication alliance, een innovatieve samenwerking binnen het Brainport Innovation & Technology Security (BITS)-ecosysteem. Defensie ontwikkelt, samen met verschillende bedrijven, lasersatellietcommunicatie verder door (technologiegebieden ‘Ruimtevaart’ en ‘Intelligente systemen’);
 
 
 –
 
 Onboard object classificatie met hyperspectrale satelliet data, een geavanceerde techniek die gebruikt wordt om objecten en materialen op aarde te identificeren en te classificeren met behulp van beelden die zijn vastgelegd door satellieten. Het betreft hier een nationaal technologieontwikkelingsproject, met als doel om de vast te stellen welke zaken benodigd zijn om toekomstige satellietmissies realtime dataproducten te laten leveren voor de Landmacht, Luchtmacht en Marine (technologiegebied ‘Ruimtevaart’).
 
 
 
 Overprogrammering
 Als gevolg van interne en/of externe factoren kunnen investeringsprojecten vertragen ten opzichte van de raming. Het realisatievermogen van Defensie en de huidige krapte op de defensiemarkt als gevolg van schaarse strategische grondstoffen en de personele tekorten zijn voorbeelden van deze factoren. Defensie hanteert daarom het instrument overprogrammering om het toegewezen totaalbudget in het DMF tĳdig te realiseren, ondanks de te verwachten vertragingen bij individuele projecten. Bĳ overprogrammering worden in de eerste jaren meer plannen gestart dan past binnen het budgettaire kader van deze jaren. Over de gehele planperiode van 15 jaar sluit de programmering aan op het totaal beschikbare budget.
 Onderprogrammering in latere jaren compenseert de overprogrammering in eerdere jaren. De overprogrammering wordt vastgesteld op basis van het toegewezen DMF budget per jaar en mag in elk begrotingsjaar maximaal 30% zijn. In onderstaande grafiek is de jaarlijkse omvang van de onder-/overprogrammering daarom ook weergegeven in een percentage. De omvang van de onder-/overprogrammering in euro is opgenomen in de budgettaire tabellen bij de afzonderlijke investeringsartikelen. Het totaal van de overprogrammering in 2025 bedraagt € 2,8 miljard. Defensie maakt deze overprogrammering zichtbaar door middel van negatieve standen op instrumentniveau per artikel.
 Omdat de impact van interne en externe factoren op de realisatie op korte termijn – gedurende de eerste jaren van de begrotingsperiode – groot kan zijn, is sprake van relatief grotere overprogrammering. Op korte termijn kan bijvoorbeeld vertraging optreden door vertraagde goedkeuring op Foreign Military Sales (FMS). Tevens kampen leveranciers met een personeelstekort, dit kan leiden tot vertraagde leveringen en zorgt er mede voor dat de defensie-industrie de wereldwijde vraag moeilijk kan bijbenen. De overprogrammering neemt in omvang af in latere jaren van de begrotingsperiode. Vanaf 2031 is sprake van onderprogrammering. Deze onderprogrammering compenseert voor de overprogrammering eerder in de planperiode.
 
 Figuur 1
 
 
 
 
 2.1
 Belangrijkste beleidsmatige mutaties
 
 
 Tabel 2 Belangrijkste beleidsmatige uitgavenmutaties t.o.v. vorig jaar (bedragen x € 1000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 
 
 
 
 
 Stand begroting 2024 (inclusief NvW)
 
 
 
 
 
 10.923.657
 
 
 
 
 11.020.900
 
 
 
 
 10.927.304
 
 
 
 
 10.341.365
 
 
 
 
 10.224.912
 
 
 
 
 9.889.473
 
 
 
 
 
 Belangrijkste mutaties
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Eerste suppletoire begroting
 
 
 
 
 
 ‒ 1.113.064
 
 
 
 
 ‒ 655.896
 
 
 
 
 1.586.335
 
 
 
 
 694.775
 
 
 
 
 1.120.842
 
 
 
 
 551.703
 
 
 
 
 
 Prijsbijstelling DMF
 
 
 8
 
 
 322.136
 
 
 328.921
 
 
 326.063
 
 
 308.201
 
 
 304.973
 
 
 296.903
 
 
 
 
 Eindejaarsmarge
 
 
 8
 
 
 695.530
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Kasschuif investeringen
 
 
 1, 2, 3, 4, 5, 6
 
 
 ‒ 2.100.000
 
 
 ‒ 900.000
 
 
 1.400.000
 
 
 600.000
 
 
 500.000
 
 
 500.000
 
 
 
 
 IT diversen
 
 
 6
 
 
 35.000
 
 
 35.000
 
 
 30.000
 
 
 30.000
 
 
 30.000
 
 
 30.000
 
 
 
 
 Valuta
 
 
 1, 2, 3, 4, 5, 6
 
 
 ‒ 33.621
 
 
 ‒ 43.986
 
 
 ‒ 39.060
 
 
 ‒ 72.640
 
 
 ‒ 85.523
 
 
 ‒ 57.489
 
 
 
 
 Interdepartementale budgetoverhevelingen
 
 
 1, 2, 3, 6
 
 
 6.136
 
 
 11.849
 
 
 13.707
 
 
 14.990
 
 
 51.450
 
 
 ‒ 15
 
 
 
 
 Overige mutaties
 
 
 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8
 
 
 ‒ 38.245
 
 
 ‒ 87.680
 
 
 ‒ 144.375
 
 
 ‒ 185.776
 
 
 319.942
 
 
 ‒ 217.696
 
 
 
 
 
 Mutaties begroting 2025
 
 
 
 
 
 ‒ 1.567.721
 
 
 
 
 ‒ 589.509
 
 
 
 
 ‒ 190.748
 
 
 
 
 1.653.697
 
 
 
 
 1.727.721
 
 
 
 
 2.267.267
 
 
 
 
 
 Strategische samenwerking met de industrie
 
 
 1, 8
 
 
 150.000
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Verdelen middelen Hoofdlijnenakkoord
 
 
 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 1.179.326
 
 
 1.264.594
 
 
 1.816.584
 
 
 
 
 Realistisch kasritme
 
 
 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8
 
 
 ‒ 1.550.000
 
 
 ‒ 500.000
 
 
 0
 
 
 686.334
 
 
 687.333
 
 
 676.333
 
 
 
 
 Overheveling uitbreiding MQ-9
 
 
 1, 4, 6
 
 
 ‒ 14.893
 
 
 ‒ 74.102
 
 
 ‒ 100.103
 
 
 ‒ 100.135
 
 
 ‒ 100.196
 
 
 ‒ 100.196
 
 
 
 
 Overheveling MP-eskadron Kmar
 
 
 1, 3, 4, 6
 
 
 ‒ 7.571
 
 
 ‒ 14.412
 
 
 ‒ 24.861
 
 
 ‒ 35.451
 
 
 ‒ 35.608
 
 
 ‒ 35.677
 
 
 
 
 Interdepartementale budgetoverhevelingen
 
 
 1, 3, 5, 6
 
 
 5.621
 
 
 46.945
 
 
 4.585
 
 
 4.006
 
 
 3.796
 
 
 3.754
 
 
 
 
 Overige mutaties
 
 
 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8
 
 
 ‒ 150.878
 
 
 ‒ 47.940
 
 
 ‒ 70.369
 
 
 ‒ 80.383
 
 
 ‒ 92.198
 
 
 ‒ 93.531
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2025
 
 
 
 
 
 8.242.872
 
 
 
 
 9.775.495
 
 
 
 
 12.322.891
 
 
 
 
 12.689.837
 
 
 
 
 13.073.475
 
 
 
 
 12.708.443
 
 
 
 
 
 
 Toelichting
 Mutaties eerste suppletoire begroting
 Met de eerste suppletoire begroting zijn onder andere de prijsbijstelling en de doorwerking van de eindejaarsmarge 2023 toegevoegd aan het DMF. Daarnaast zijn de middelen voor deze investeringen vanuit 2024 naar latere jaren geschoven omdat het, onder meer gezien de huidige grillige mondiale defensiemarkt en krapte op de arbeidsmarkt, niet mogelijk is om alle projecten conform planning uit te voeren. De mutaties van de eerste suppletoire begroting zijn al verwerkt en door de Tweede Kamer geaccordeerd.
 Strategische samenwerking met de industrie
 Het huidige veiligheidsbeeld vraagt om een opschaling van de defensie-industrie, zodat de productie- en leveringszekerheid van defensiematerieel wordt vergroot. Zo krijgen we de Nederlandse krijgsmacht sneller gereed voor een conflictscenario en kunnen we tegelijkertijd de steun aan Oekraïne onverminderd voortzetten. Een sterke Nederlandse defensie-industrie is een voorwaarde voor een sterke krijgsmacht. Door samen te werken met de Nederlandse industrie kan de krijgsmacht de productie- en leveringszekerheid van materieel versterken en operaties langer volhouden. Daarom draagt een sterke defensie-industrie ook bij aan een geloofwaardige afschrikking. Samenwerking met partners en bondgenoten binnen de Europese Unie en NAVO blijft hierbij cruciaal, waarbij Defensie de Nederlandse technologische en industriële basis actief positioneert binnen de Europese defensie-industrie. De productie van munitie en materieel, ook in Nederland, moet worden versneld en risicovolle strategische afhankelijkheden dienen te worden verminderd. Om opschaling van de Nederlandse defensie-industrie te realiseren gaat Defensie een actief industrie- en innovatiebeleid voeren op gebieden waar Nederland een concurrerend voordeel heeft. In 2024 investeert Defensie direct incidenteel € 150,0 miljoen, in totaal stelt Defensie ruim € 1,0 miljard beschikbaar voor het Nederlandse industrie- en innovatiebeleid. De dekking hiervan is opgenomen in de middelen vanuit het hoofdlijnenakkoord (2027-2031).
 Verdelen middelen Hoofdlijnenakkoord
 Het structurele extra budget voor Defensie uit het hoofdlijnenakkoord bedraagt € 2,4 miljard. In de Defensienota wordt toegelicht welke investeringen Defensie hiermee financiert en welke doelen en versterkingen daarmee worden nagestreefd. Het structurele extra budget is toegevoegd aan de Defensiebegroting en aan dit DMF. Met een geleidelijke opbouw vanaf 2027 naar een structurele omvang € 2,4 miljard euro vanaf 2029 geeft Defensie niet alleen invulling aan de in de Defensienota geformuleerde doelen en ambities, maar bouwt Defensie ook in een noodzakelijk en realistisch tempo aan de versterking van de krijgsmacht en de Defensieorganisatie.
 Realistisch kasritme
 Met de Defensienota 2022 is structureel € 5 miljard aan de Defensiebegrotingen toegevoegd. Onder het vorige kabinet is dit budget met een sterke en ambitieuze groei toegevoegd aan de Defensie-uitgaven. Deze ambitie, in combinatie met een krappe arbeidsmarkt en snel verkrappende defensiemarkten sinds het begin van de oorlog in Oekraïne, leiden tot onderrealisatie ten opzichte van deze groei. Het ministerie van Defensie spant zich tot het uiterste in om de voor 2024 op de Defensiebegroting beschikbare middelen tot besteding te laten komen. Desalniettemin is het niet mogelijk om alle projecten conform planning uit te voeren. Derhalve worden de uitgaven in een meer realistisch ritme gezet. De investeringsmiddelen die niet in 2024 uitgegeven kunnen worden blijven beschikbaar voor Defensie en zullen zo snel mogelijk alsnog besteed worden.
 Overheveling uitbreiding MQ-9
 Defensie verdubbelt de Medium-Altitude Long-Endurance (MALE) UAS capaciteit van 4 naar 8 MQ-9A vliegtuigen. Met deze kwantitatieve uitbreiding is de eenheid straks tegelijk voor meerdere operaties inzetbaar. Naast de uitbreiding vindt er ook een kwalitatieve versterking van de capaciteit plaats. Met deze overheveling wordt het budget samenhangend met de personele kosten overgeheveld naar de Defensiebegroting (X).
 Overheveling MP-eskadron Kmar en multifunctioneel eskadron KMar
 De laatste jaren is steeds meer een verandering te zien in de veiligheidssituatie in Europa, met de oorlog in de Oekraïne als duidelijkste manifestatie. Dit genereert een heroriëntatie van de Nederlandse krijgsmacht op de eerste hoofdtaak van Defensie, de bescherming van het Nederlands grondgebied en dat van bondgenoten. Dat heeft geleid tot de oprichting van een Combat Support MP-eskadron zodat kan worden voorzien in meer MP-capaciteit. Naast de behoefte voor een Combat Support MP-eskadron wordt er gezien de toenemende hybride dreiging voor het grondgebied van Nederland een multifunctioneel KMar-eskadron opgericht. Dit eskadron is bedoeld voor de ondersteuning van civiele autoriteiten en samenwerking met de Nationale Reserve bij de bescherming van vitale militaire en civiele infrastructuur en processen, waaronder host nation-supportoperaties. Voor de oprichting wordt het budget samenhangend met de personele kosten overgeheveld naar de Defensiebegroting (X).
 Interdepartementale budgetoverhevelingen
 Een aantal ministeries heeft budget overgeheveld naar Defensie voor het uitvoeren van activiteiten. Een deel daarvan is toegevoegd aan het DMF. Het betreft onder meer een bijdrage van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voor het verduurzamen van Rijksvastgoed (€ 42,4 miljoen).
 
 Tabel 3 Belangrijkste beleidsmatige ontvangstenmutaties t.o.v. vorig jaar (bedragen x € 1000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 
 
 
 
 
 Stand begroting 2024 (inclusief NvW)
 
 
 
 
 
 10.923.657
 
 
 
 
 11.020.900
 
 
 
 
 10.927.304
 
 
 
 
 10.341.365
 
 
 
 
 10.224.912
 
 
 
 
 9.889.473
 
 
 
 
 
 Belangrijkste mutaties
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Eerste suppletoire begroting
 
 
 
 
 
 ‒ 1.112.147
 
 
 
 
 ‒ 655.896
 
 
 
 
 1.586.335
 
 
 
 
 694.775
 
 
 
 
 1.120.842
 
 
 
 
 551.703
 
 
 
 
 
 
 Mutaties begroting 2025
 
 
 
 
 
 ‒ 8.955.472
 
 
 
 
 ‒ 10.268.421
 
 
 
 
 ‒ 12.362.750
 
 
 
 
 ‒ 10.883.549
 
 
 
 
 ‒ 11.173.274
 
 
 
 
 ‒ 10.280.976
 
 
 
 
 
 Opheffen artikel 7
 
 
 7
 
 
 ‒ 8.937.751
 
 
 ‒ 10.178.912
 
 
 ‒ 12.172.002
 
 
 ‒ 10.671.589
 
 
 ‒ 10.949.068
 
 
 ‒ 10.055.326
 
 
 
 
 Overige mutaties
 
 
 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8
 
 
 ‒ 17.721
 
 
 ‒ 89.509
 
 
 ‒ 190.748
 
 
 ‒ 211.960
 
 
 ‒ 224.206
 
 
 ‒ 225.650
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2025
 
 
 
 
 
 856.038
 
 
 
 
 96.583
 
 
 
 
 150.889
 
 
 
 
 152.591
 
 
 
 
 172.480
 
 
 
 
 160.200
 
 
 
 
 
 
 Opheffen gebruik artikel 7
 Tot Prinsjesdag 2024 werd het DMF gefinancierd met een bijdrage van de Defensiebegroting (X) naar artikel 7 op het DMF. Deze bijdrage was op de Defensiebegroting opgenomen op artikel 13, 'Bijdrage aan het Defensiematerieelbegrotingsfonds'. Vanaf Prinsjesdag 2024 wordt budget direct overgeheveld van de Defensiebegroting en de begrotingen van andere departementen naar de betreffende artikelen op het DMF. Door budget naar het DMF over te hevelen door middel van een interdepartementale budgetoverheveling in plaats van door middel van artikel 13 wordt de administratieve last verminderd en wordt de verdeling van middelen tussen de Defensiebegroting en het DMF beter inzichtelijk gemaakt. Het gebruik van artikel 7 wordt opgeheven. Deze maatregel is technisch van aard.
 
 
 
 
 3.
 ARTIKELEN
 
 
 
 3.1
 Artikel 1: Defensiebreed materieel
 
 
 
 A.
 Algemene doelstelling
 
 Het doel van dit artikel is inzicht bieden in het verwerven van Defensiebreed materieel en het instandhouden van overwegend Defensiebreed materieel uitgevoerd door COMMIT. Dit betreft materieel dat door alle operationele commando's wordt ingezet en niet specifiek gericht is op maritiem, land- of luchtoptreden.
 Verwerving wordt nader uitgesplitst in de voorbereidings-, onderzoeks- en realisatiefase. Daarnaast vallen de bekostiging van kennis en innovatie, reserve valutaschommelingen voor al het Defensiematerieel en over-/ onderprogrammering en ontvangsten van Defensiebreed materieel onder artikel 1. Kennis en innovatie is onderverdeeld in bijdragen grote onderzoeksfaciliteiten, technologieontwikkeling, kennisgebruik en kort cyclische innovatie.
 
 
 
 B.
 Rol en verantwoordelijkheid
 
 De minister is verantwoordelijk voor de aanschaf van Defensiebreed materieel, de instandhouding van Defensiematerieel en afstoting van overtollig Defensiematerieel. Ook is de minister verantwoordelijk voor de bekostiging van kennis en innovatie van Defensie
 
 
 
 C.
 Beleidswijzigingen
 
 Met de Voorjaarnota 2024 (Kamerstuk II 36550, nr. 1) zijn additionele financiële middelen beschikbaar gekomen. € 500,0 miljoen incidenteel in 2028 en structureel vanaf 2030 om versneld de munitievoorraden aan te vullen.
 Daarnaast laat Defensie om versneld gereed te zijn voor het uitoefenen van taken in hoofdtaak 1 de leveringsduur en herkomst van producten – bij voorkeur Nederlands of Europees - zwaarder meewegen. Dit draagt ook bij aan de ambitie van meer standaardisatie en interoperabiliteit van systemen en materieel in Europa. Dit kan betekenen dat de prijs van militaire producten hoger wordt. Door implementatie van een nieuw uit te werken afwegingskader voor inkoop blijft effectiviteit en doelmatigheid van militaire bestedingen ook in de toekomst geborgd. Hierover is uw Kamer onlangs geïnformeerd (Kamerstuk II 36410-X, nr. 93). Om de concurrentiepositie van Nederlandse defensiebedrijven te versterken zet Nederland stappen om toe te treden tot het verdrag inzake exportcontrole in het defensiedomein waar op het moment Duitsland, Frankrijk en Spanje bij zijn aangesloten. Hierover is uw Kamer op 14 juli 2023 geïnformeerd. (Kamerstuk 22 054, nr. 395 van 14 juli 2023). Toetreding tot dit verdrag stimuleert de Nederlandse defensie-industrie en faciliteert verdere Europese defensiesamenwerking.
 Defensie voorziet met het programma ‘Aanvulling inzetvoorraad munitie’ in de doorgroei van de inzetvoorraad munitie. Defensie heeft sinds de illegale Russische invasie in Oekraïne voor circa € 2 miljard extra bestellingen geplaatst om de inzetvoorraad munitie aan te vullen. In de Kamerbrief munitieproductie van januari 2024 (Kamerstuk II 27830, nr. 425) heeft Defensie aangegeven voorbereidingen te treffen om versneld aanvullend munitie te bestellen ter waarde van € 500,0 miljoen. Defensie zet in op de munitievoorraad versneld verder te laten groeien naar de opgedragen NAVO-norm. Het streeft naar tijdige vergroting van munitiezekerheid en materieelbehoefte door zoveel mogelijk de vraag in EU en NAVO-verband te bundelen, via langlopende raamcontracten en gezamenlijke aanschaf.
 Daarnaast worden middelen uit het Hoofdlijnenakkoord ingezet om de munitievoorraden voor inzet te verhogen aan de hand van de meest recente normen van de NAVO. Dit houdt in dat de voorraden worden opgehoogd voor deep precision strike-munitie en voor conventionele munitie. Hiermee geeft Defensie invulling aan een prioriteit van de NAVO en de eisen die bij de huidige dreiging en moderne conflictomstandigheden horen. In 2025 worden bestaande contracten opgehoogd. Daartoe wordt de verplichtingenruimte opgehoogd met € 988,0 miljoen.  
 Sinds de ontwerpbegroting van vorig jaar zijn er voor dit artikel geen nieuwe DMP A-brieven verzonden voor projecten met een budget boven de mandateringsgrens (€ 250 miljoen) Een overzicht van de lopende projecten is met uw Kamer gedeeld in het meest recente DPO (Kamerstuk II 27830, nr. 435).
 
 
 
 D.
 Budgettaire gevolgen van beleid en budgetflexibiliteit
 
 
 Artikel 1 Defensiebreed materieel (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2023
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 1.247.949
 
 
 
 
 1.861.668
 
 
 
 
 1.923.860
 
 
 
 
 2.156.431
 
 
 
 
 2.859.245
 
 
 
 
 1.957.736
 
 
 
 
 1.461.921
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 853.331
 
 
 
 
 1.727.889
 
 
 
 
 1.942.348
 
 
 
 
 2.222.035
 
 
 
 
 1.678.067
 
 
 
 
 1.611.545
 
 
 
 
 1.740.833
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1.11
 
 
 
 
 Verwerving
 
 
 
 
 416.211
 
 
 
 
 1.229.764
 
 
 
 
 1.223.691
 
 
 
 
 1.855.295
 
 
 
 
 1.689.364
 
 
 
 
 1.350.153
 
 
 
 
 1.472.002
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 416.211
 
 
 
 
 1.229.764
 
 
 
 
 1.223.691
 
 
 
 
 1.855.295
 
 
 
 
 1.689.364
 
 
 
 
 1.350.153
 
 
 
 
 1.472.002
 
 
 
 
 
 
 Verwerving: voorbereidingsfase
 
 
 0
 
 
 13.636
 
 
 226.762
 
 
 532.803
 
 
 811.462
 
 
 639.725
 
 
 636.674
 
 
 
 
 
 Verwerving: realisatie
 
 
 416.211
 
 
 1.216.128
 
 
 996.929
 
 
 1.322.492
 
 
 877.902
 
 
 710.428
 
 
 835.328
 
 
 
 
 
 1.12
 
 
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 429.569
 
 
 
 
 632.074
 
 
 
 
 549.958
 
 
 
 
 514.664
 
 
 
 
 460.605
 
 
 
 
 448.251
 
 
 
 
 476.584
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 429.569
 
 
 
 
 632.074
 
 
 
 
 549.958
 
 
 
 
 514.664
 
 
 
 
 460.605
 
 
 
 
 448.251
 
 
 
 
 476.584
 
 
 
 
 
 
 Instandhouding Materieel
 
 
 429.569
 
 
 632.074
 
 
 549.958
 
 
 514.664
 
 
 460.605
 
 
 448.251
 
 
 476.584
 
 
 
 
 
 1.13
 
 
 
 
 Kennis en Innovatie
 
 
 
 
 47.284
 
 
 
 
 195.806
 
 
 
 
 190.687
 
 
 
 
 186.090
 
 
 
 
 223.129
 
 
 
 
 279.169
 
 
 
 
 238.529
 
 
 
 
 
 
 
 Bekostiging
 
 
 
 
 47.284
 
 
 
 
 195.806
 
 
 
 
 190.687
 
 
 
 
 186.090
 
 
 
 
 223.129
 
 
 
 
 279.169
 
 
 
 
 238.529
 
 
 
 
 
 
 Duurzaamheid, klimaat en veiligheid
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 18.565
 
 
 26.433
 
 
 26.601
 
 
 26.601
 
 
 26.601
 
 
 
 
 
 Kennisopbouw
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 43.962
 
 
 55.577
 
 
 76.798
 
 
 128.064
 
 
 82.231
 
 
 
 
 
 Bijdrage grote onderzoeksfaciliteiten
 
 
 8.449
 
 
 40.770
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Technologieontwikkeling
 
 
 35.357
 
 
 84.178
 
 
 37.837
 
 
 40.976
 
 
 47.646
 
 
 53.047
 
 
 58.446
 
 
 
 
 
 Kennisgebruik
 
 
 1.050
 
 
 4.713
 
 
 4.380
 
 
 4.488
 
 
 4.488
 
 
 3.964
 
 
 3.964
 
 
 
 
 
 Kort Cyclische Innovatie
 
 
 2.428
 
 
 66.145
 
 
 85.943
 
 
 58.616
 
 
 67.596
 
 
 67.493
 
 
 67.287
 
 
 
 
 
 1.14
 
 
 
 
 Reserve Valutaschommelingen
 
 
 
 
 ‒ 39.733
 
 
 
 
 31.455
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 Storting/onttrekking begrotingsreserve
 
 
 
 
 ‒ 39.733
 
 
 
 
 31.455
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Storting/onttrekking begrotingsreserve
 
 
 ‒ 39.733
 
 
 31.455
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 1.16
 
 
 
 
 Over-/ onderprogrammering
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 361.210
 
 
 
 
 ‒ 21.988
 
 
 
 
 ‒ 334.014
 
 
 
 
 ‒ 695.031
 
 
 
 
 ‒ 466.028
 
 
 
 
 ‒ 446.282
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 361.210
 
 
 
 
 ‒ 21.988
 
 
 
 
 ‒ 334.014
 
 
 
 
 ‒ 695.031
 
 
 
 
 ‒ 466.028
 
 
 
 
 ‒ 446.282
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 0
 
 
 ‒ 361.210
 
 
 ‒ 21.988
 
 
 ‒ 334.014
 
 
 ‒ 695.031
 
 
 ‒ 466.028
 
 
 ‒ 446.282
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 100.023
 
 
 
 
 81.027
 
 
 
 
 27.310
 
 
 
 
 83.856
 
 
 
 
 83.918
 
 
 
 
 101.918
 
 
 
 
 89.538
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 1 Defensiebreed materieel (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 1.294.261
 
 
 
 
 1.337.185
 
 
 
 
 1.701.792
 
 
 
 
 1.690.422
 
 
 
 
 1.661.644
 
 
 
 
 1.714.126
 
 
 
 
 1.619.230
 
 
 
 
 1.810.944
 
 
 
 
 1.955.534
 
 
 
 
 1.726.467
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 1.561.734
 
 
 
 
 1.481.590
 
 
 
 
 1.471.755
 
 
 
 
 1.582.933
 
 
 
 
 1.824.404
 
 
 
 
 2.118.900
 
 
 
 
 2.443.950
 
 
 
 
 2.734.958
 
 
 
 
 2.109.950
 
 
 
 
 2.199.501
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 1.11
 
 
 
 
 Verwerving
 
 
 
 
 986.660
 
 
 
 
 966.439
 
 
 
 
 1.008.265
 
 
 
 
 994.884
 
 
 
 
 945.603
 
 
 
 
 861.537
 
 
 
 
 897.330
 
 
 
 
 1.091.065
 
 
 
 
 1.233.405
 
 
 
 
 983.205
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 986.660
 
 
 
 
 966.439
 
 
 
 
 1.008.265
 
 
 
 
 994.884
 
 
 
 
 945.603
 
 
 
 
 861.537
 
 
 
 
 897.330
 
 
 
 
 1.091.065
 
 
 
 
 1.233.405
 
 
 
 
 983.205
 
 
 
 
 
 
 Verwerving: voorbereidingsfase
 
 
 365.225
 
 
 318.584
 
 
 373.219
 
 
 421.827
 
 
 373.234
 
 
 432.780
 
 
 390.154
 
 
 467.494
 
 
 507.215
 
 
 581.488
 
 
 
 
 
 Verwerving: realisatie
 
 
 621.435
 
 
 647.855
 
 
 635.046
 
 
 573.057
 
 
 572.369
 
 
 428.757
 
 
 507.176
 
 
 623.571
 
 
 726.190
 
 
 401.717
 
 
 
 
 
 1.12
 
 
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 473.063
 
 
 
 
 474.964
 
 
 
 
 470.570
 
 
 
 
 470.097
 
 
 
 
 471.012
 
 
 
 
 471.044
 
 
 
 
 476.077
 
 
 
 
 474.056
 
 
 
 
 471.898
 
 
 
 
 470.146
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 473.063
 
 
 
 
 474.964
 
 
 
 
 470.570
 
 
 
 
 470.097
 
 
 
 
 471.012
 
 
 
 
 471.044
 
 
 
 
 476.077
 
 
 
 
 474.056
 
 
 
 
 471.898
 
 
 
 
 470.146
 
 
 
 
 
 
 Instandhouding Materieel
 
 
 473.063
 
 
 474.964
 
 
 470.570
 
 
 470.097
 
 
 471.012
 
 
 471.044
 
 
 476.077
 
 
 474.056
 
 
 471.898
 
 
 470.146
 
 
 
 
 
 1.13
 
 
 
 
 Kennis en Innovatie
 
 
 
 
 247.169
 
 
 
 
 250.409
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 
 
 
 Bekostiging
 
 
 
 
 247.169
 
 
 
 
 250.409
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 252.028
 
 
 
 
 
 
 Duurzaamheid, klimaat en veiligheid
 
 
 26.601
 
 
 26.601
 
 
 26.601
 
 
 26.601
 
 
 26.601
 
 
 26.601
 
 
 26.601
 
 
 26.601
 
 
 26.601
 
 
 26.601
 
 
 
 
 
 Kennisopbouw
 
 
 85.471
 
 
 88.710
 
 
 90.330
 
 
 90.330
 
 
 90.330
 
 
 90.330
 
 
 90.330
 
 
 90.330
 
 
 90.330
 
 
 90.330
 
 
 
 
 
 Bijdrage grote onderzoeksfaciliteiten
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Technologieontwikkeling
 
 
 63.846
 
 
 63.847
 
 
 63.846
 
 
 63.846
 
 
 63.846
 
 
 63.846
 
 
 63.846
 
 
 63.846
 
 
 63.846
 
 
 63.846
 
 
 
 
 
 Kennisgebruik
 
 
 3.964
 
 
 3.964
 
 
 3.964
 
 
 3.964
 
 
 3.964
 
 
 3.964
 
 
 3.964
 
 
 3.964
 
 
 3.964
 
 
 3.964
 
 
 
 
 
 Kort Cyclische Innovatie
 
 
 67.287
 
 
 67.287
 
 
 67.287
 
 
 67.287
 
 
 67.287
 
 
 67.287
 
 
 67.287
 
 
 67.287
 
 
 67.287
 
 
 67.287
 
 
 
 
 
 1.14
 
 
 
 
 Reserve Valutaschommelingen
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 Storting/onttrekking begrotingsreserve
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Storting/onttrekking begrotingsreserve
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 1.16
 
 
 
 
 Over-/ onderprogrammering
 
 
 
 
 ‒ 145.158
 
 
 
 
 ‒ 210.222
 
 
 
 
 ‒ 259.108
 
 
 
 
 ‒ 134.076
 
 
 
 
 155.761
 
 
 
 
 534.291
 
 
 
 
 818.515
 
 
 
 
 917.809
 
 
 
 
 152.619
 
 
 
 
 494.122
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 ‒ 145.158
 
 
 
 
 ‒ 210.222
 
 
 
 
 ‒ 259.108
 
 
 
 
 ‒ 134.076
 
 
 
 
 155.761
 
 
 
 
 534.291
 
 
 
 
 818.515
 
 
 
 
 917.809
 
 
 
 
 152.619
 
 
 
 
 494.122
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 ‒ 145.158
 
 
 ‒ 210.222
 
 
 ‒ 259.108
 
 
 ‒ 134.076
 
 
 155.761
 
 
 534.291
 
 
 818.515
 
 
 917.809
 
 
 152.619
 
 
 494.122
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 85.698
 
 
 
 
 85.698
 
 
 
 
 85.698
 
 
 
 
 85.698
 
 
 
 
 85.698
 
 
 
 
 85.698
 
 
 
 
 85.698
 
 
 
 
 85.698
 
 
 
 
 85.698
 
 
 
 
 85.698
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 4 Geschatte budgetflexibiliteit
 
 
 
 
 
 
 
 2025
 
 
 
 
 
 
 
 juridisch verplicht
 
 
 
 43,9%
 
 
 
 
 
 bestuurlijk gebonden
 
 
 
 0,0%
 
 
 
 
 
 beleidsmatig gereserveerd
 
 
 
 56,1%
 
 
 
 
 
 nog niet ingevuld/vrij te besteden
 
 
 
 0,0%
 
 
 
 
 
 
 
 
 E.
 Toelichting op de instrumenten
 
 Verplichtingen
 De geraamde verplichtingen op artikel 1 betreffen verplichtingen voor alle instrumenten met uitzondering van de reserve valutaschommelingen en ontvangsten. De raming van de verplichtingen is gebaseerd op het verwachte moment dat in het kader van een DMF-gerelateerde activiteit een overeenkomst wordt getekend. Het moment waarop een contract daadwerkelijk wordt getekend of als een juridisch bindende overeenkomst wordt aangegaan, is afhankelijk van diverse factoren. Definitieve politieke besluitvorming over de reikwijdte en fasering van een project, samenwerking met derden en onderhandelingen met leveranciers, kunnen leiden tot een ander moment van het aangaan van de verplichting dan bij de begroting is voorzien.
 Uitgaven
 Het aandeel juridisch verplicht heeft betrekking op de levering van goederen en/of diensten waarvoor Defensie een financiële verplichting is aangegaan die leidt tot toekomstige kasuitgaven. Voor 2025 gaat het naar verwachting om 43,9% van het uitgavenbudget. Het resterende deel, 56,1% van dit artikel is beleidsmatig gereserveerd voor verwerving en instandhouding, waarvan het aangaan van de juridische verplichting in 2025 wordt voorbereid.
 Verwerving Defensiebreed materieel
 Dit instrument heeft betrekking op de geraamde uitgaven voor de verwerving van materieel dat door alle operationele commando’s wordt ingezet en dat dus niet specifiek gericht is op maritiem, land- of luchtoptreden en de afstoting van defensiematerieel. Projecten boven de mandateringsgrens van € 250 miljoen volgen het DMP-proces. Voor projecten in voorbereidingsfase wordt de behoeftestelling uitgewerkt waarna een A-brief volgt. Hierna wordt gerelateerd projectbudget overgeheveld naar de (vervolg)onderzoeksfase of realisatiefase.
 Onderstaande tabel geeft een overzicht van de Defensiebrede projecten boven de € 50 miljoen die zich in de realisatiefase bevinden. Dit betekent dat de opdracht voor verwerving aan de uitvoeringsorganisaties is gegeven. In onderstaande tabel wordt ook weergegeven wat het projectbudget van deze projecten is en hoe dit projectbudget over de jaren verdeeld is, tenzij dit commercieel vertrouwelijke informatie is.
 
 Figuur 2
 
 
 De toelichtingen over de reeds bestaande projecten zijn te lezen in het DPO dat op Verantwoordingsdag met uw Kamer is gedeeld (Kamerstuk II 27830, nr. 435).
 Instandhouding defensiebreed materieel
 De geraamde uitgaven voor instandhouding van defensiebreed materieel betreffen voornamelijk de instandhoudingsuitgaven van het Kleding- en Persoonsgebonden Uitrustingbedrijf (KPU-bedrijf) en het Defensie Munitiebedrijf (DMunB). Ook worden hier de uitgaven voor de normstellende taak van COMMIT voor de wapensystemen verantwoord. In de instandhoudingsfase wordt het wapensysteem door het operationeel Commando (Opco) in gebruik genomen, al dan niet gefaseerd. Het Opco is integraal verantwoordelijk voor gebruik en instandhouding van het materieel. COMMIT Wapensystemen vervult de rol van normsteller voor het materieel dat is overgedragen aan het Opco. Deze norm­stellende rol omvat de volgende gebieden: veiligheid, technische beschikbaarheid, bewaking levensduurkosten ('betaalbaarheid') en waardebehoud. COMMIT vervult deze taak voor maritiem-, land- en luchtmaterieel.
 Kennis en Innovatie
 Duurzaamheid, Klimaat en Veiligheid
 Klimaatverandering en de energietransitie hebben impact op de manier waarop de krijgsmacht moet opereren. Defensie bereidt zich op de veranderende dreigingen voor door middel van investeringen in duurzaam materieel, circulariteit, innovatief onderzoek en expertise op al deze gebieden.  
 Kennis Opbouw
 Defensie draagt met deze middelen bij aan het NAVO innovatiefonds. Dit ‘venture capital’ fonds investeert in innovatieve ‘startups’ om de veiligheid en weerbaarheid van onder andere Nederland te verhogen. Ook wordt de (inter)nationale onderzoekssamenwerking verbreedt en geïntensiveerd met deze middelen. Defensie draagt tot slot met deze middelen bij aan de instandhouding van grote onderzoeksfaciliteiten bij de TO2-instituten TNO, NLR en MARIN.
 Technologieontwikkeling
 Defensie investeert langs de lijnen van de Uitvoeringsagenda innovatie en onderzoek vanaf 2023 extra in onderzoek en technologieontwikkeling (Research& Technology, R&T) en kort-cyclisch innoveren. Daarin neemt versterking van de samenwerking met onze kennis- en innovatiepartners een centrale plaats in. Defensie investeert samen met het Nederlandse bedrijfsleven in technologieontwikkeling voor toekomstige capaciteiten en in het kader van de versterking van de Nederlandse Defensie Technologische en Industriële Basis. Vanaf 2024 leggen we een sterker accent op kansrijke technologieën en ecosystemen. Technologieprojecten worden, indien van toepassing, interdepartementaal (topsectorenbeleid) en internationaal (met de NAVO en het European Defence Agency (EDA)) afgestemd en ingebed.
 CODEMO
 De CODEMO-regeling (Commissie Defensie Materieel Ontwikkeling) is een instrument dat bedoeld is voor innovatieve defensie-specifieke productontwikkeling door met name het nationale MKB. Projectvoorstellen kunnen worden ingediend door Nederlandse bedrijven. Defensie neemt, van goedgekeurde projectvoorstellen, maximaal 50 procent van de ontwikkelingskosten voor haar rekening. Eventuele opbrengsten voor Defensie, in de vorm van royalty’s over de verkoop van de ontwikkelde producten, vloeien terug naar de CODEMO-regeling. Ook zijn vanuit de oude CODEMA-regeling, de voorloper van de CODEMO-regeling, royalty’s toegevoegd aan het budget van € 10 miljoen waar in 2011 mee is gestart, resulterend in een totaalbudget van € 13,3 miljoen. In totaal is sinds de start van de regeling voor een bedrag van € 11,8 miljoen aan projectvoorstellen goedgekeurd en resteert een budget van € 1,5 miljoen.
 
 CODEMO (t/m 31 mei 2024)
 
 
 
 
 
 
 Ingediende voorstellen
 
 
 94
 
 
 
 
 Gehonoreerde voorstellen
 
 
 29
 
 
 
 
 Afgewezen voorstellen
 
 
 65
 
 
 
 
 Afgeronde voorstellen
 
 
 23
 
 
 
 
 
 Kennisgebruik
 De toepassing van (met centrale middelen) opgebouwde kennis wordt primair gefinancierd uit de decentrale budgetten van de defensieonderdelen. Op centraal niveau is een beperkt budget beschikbaar voor acute, onvoorziene kennisondersteuning.
 Kort-cyclische innovatie
 Onder kortcyclische innovatie vallen uitgaven die worden gedaan in het kader van centraal gestuurde innovatie en het faciliteren van decentrale innovatie door de krĳgsmachtdelen, zoals het versterken van de innovatiecentra en innovatie inkoop- en assortimentsmanagement capaciteit. Hiervoor kent Defensie een centrale innovatieorganisatie FRONT (Future Relevant Operations with Next Generation Technology & Thinking) en het overlegorgaan POIND (Periodiek Overleg Innovatiedirecteuren Defensie). Namens het POIND voert FRONT het portfoliomanagement uit over het Defensie-innovatieportfolio. Daarnaast organiseert Defensie innovatie-evenementen zoals Innovation In Defence en investeert Defensie in ecosystemen en innovatie- en kennisnetwerken. Deze ecosystemen hebben een regionale oriëntatie, zoals binnen Brightlands en Brainport, een landelijke oriëntatie binnen de 5 NLD gebieden en een internationale oriëntatie met binnen NAVO en EU, met DIANA en HEDI. Vanaf januari 2025 vervult Brainport/BITS de rol van accelerator voor DIANA. Tot slot werkt Defensie aan de innovatiesamenwerking met Oekraïne.
 Over-/onderprogrammering defensiebreed materieel
 In het DMF wordt gewerkt met het instrument overprogrammering. Op de begroting kan zich dit uiten in negatieve standen op het artikelonderdeelniveau. Er vindt geen realisatie plaats op dit instrument. Gedurende het jaar zullen onstane vertragingen/versnellingen op individuele projecten worden verwerkt op dit instrument.
 In de materieelagenda wordt inhoudelijk ingegaan op de over-/onderprogrammering in het DMF.
 Ontvangsten defensiebreed materieel
 De ontvangsten bestaan uit de verkoopopbrengsten van materieel en overige ontvangsten. Behalve de afstoting van strategisch materieel wordt op dit budget de planmatige periodieke vernieuwing van niet-strategisch materieel verantwoord. Voorbeelden daarvan zijn de vervanging van een deel van de vloot van niet-operationele dienstvoertuigen. Ook de ontvangsten die voortkomen uit retour ontvangen BTW worden op dit artikel verantwoord.
 
 
 
 
 3.2
 Artikel 2: Maritiem materieel
 
 
 
 A.
 Algemene doelstelling
 
 Het doel van dit artikel is inzicht bieden in het verwerven van het maritiem materieel en het instandhouden van materieel uitgevoerd door CZSK. De verwerving wordt nader uitgesplitst in de voorbereidings-, onderzoeks- en realisatiefase. De instandhouding is gerelateerd aan de beleidsdoelen en -instrumenten zoals beschreven in beleidsartikel 2 (Koninklijke Marine) van de Begroting Hoofdstuk X. Ook vallen de over-/ onderprogrammering op maritieme projecten en ontvangsten onder dit artikel.
 
 
 
 B.
 Rol en verantwoordelijkheid
 
 De minister is verantwoordelijk voor de aanschaf van maritiem materieel en de instandhouding van materieel uitgevoerd door CZSK.
 
 
 
 C.
 Beleidswijzigingen
 
 Voor het maritiem domein ligt de nadruk op het vervangen van de vloot. Intussen zijn alle vervangingstrajecten voor zowel de boven- als onderwaterschepen ingezet. Dit is terug te zien in de drie DMP A-brieven die sinds de ontwerpbegroting van vorig jaar verzonden zijn, waarin uw Kamer is geïnformeerd over de behoeftestelling voor projecten met een budget van meer dan € 250 miljoen. Het betreft de projecten Vervanging Luchtverdedigings- en Commandofregatten (LCF) met een projectbudget van meer dan € 2,5 miljard, de Bewapening maritieme lucht- en raketverdediging met een projectbudget tussen € 1,0 en € 2,5 miljard (Kamerstuk II 2023/24, 27830, nr. 426) en het project Verwerving Amfibische Transportschepen, eveneens met een projectbudget tussen € 1,0 en € 2,5 miljard (Kamerstuk II 2023/24, 27830, nr. 327).
 Met bovengenoemde brieven zijn de belangrijkste wapensystemen van de vloot voorbij de behoeftestellingsfase. De komende jaren verstuurt Defensie meerdere B- en D-brieven om de verwervingstrajecten aan te gaan. Met het Defensie Projectenoverzicht (DPO) geeft Defensie de Kamer jaarlijks integraal inzicht in de lopende DMP-projecten. Een overzicht van de lopende projecten is met uw Kamer gedeeld in het meest recente DPO (Kamerstuk II 27830, nr. 435).
 Het programma vervanging onderzeebootcapaciteit valt onder de Regeling Grote Projecten (RGP). Defensie verstuurt hiervoor jaarlijkse voortgangsrapportages waar uitgebreid wordt stilgestaan bij ontwikkelingen binnen het programma. 15 maart 2024 is de uitkomst van de verwervingsvoorbereidingsfase aan de Kamer kenbaar gemaakt. Een van drie mogelijke leveranciers-consortiums heeft een kort geding aangespannen tegen de voorlopige gunning van het contract. Nu deze door de rechtbank in het ongelijk is gesteld, beoogt Defensie kort na de zomer het contract met Naval Group te tekenen. De voorbereidingen richting dit moment zijn in volle gang.
 Het aantal anti-submarine warfare (ASW-)fregatten van de vloot wordt uitgebreid. Hiermee kan de marine beter voldoen aan de vraag van de NAVO om langdurig en met meer voortzettingsvermogen uitvoering te geven aan de taken en operationele plannen van de NAVO. Het huidige ASWF contract wordt aangepast zodat het verplichten van de extra fregatten in 2025 kan plaatsvinden.
 Defensie is samen met andere departementen verantwoordelijk voor veiligheid op de Noordzee, zowel boven als onder water. Om vitale infrastructuur op de Noordzee te beschermen investeert Defensie daarom in onbemenste capaciteit om onderzeese infrastructuur te beschermen, inspecteren en hydrografisch onderzoek uit te voeren, welke kan worden ingezet vanaf diverse schepen en onderzeeboten. De Kamer heeft aangedrongen om voortgang te maken met bescherming van infrastructuur op de Noordzee. Defensie investeert in de bescherming en verdediging van kritieke onderzeese infrastructuur. Hiervoor worden twee multifunctionele ondersteuningsvaartuigen aangeschaft om zelfstandig onbemenste onderwatervaartuigen te kunnen inzetten en vaartuigen die een dreiging vormen te kunnen onderscheppen en begeleiden. In 2025 wordt binnen het project Multifunctionele Ondersteuningsvaartuigen een optie voor 2 extra schepen opgenomen.
 
 
 
 D.
 Budgettaire gevolgen van beleid en budgetflexibiliteit
 
 
 Artikel 2 Maritiem materieel (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2023
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 1.646.856
 
 
 
 
 6.557.481
 
 
 
 
 1.330.211
 
 
 
 
 1.656.791
 
 
 
 
 1.177.199
 
 
 
 
 1.516.016
 
 
 
 
 2.780.325
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 691.009
 
 
 
 
 1.154.782
 
 
 
 
 1.262.052
 
 
 
 
 2.099.947
 
 
 
 
 1.892.232
 
 
 
 
 2.240.557
 
 
 
 
 2.299.626
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2.11
 
 
 
 
 Verwerving
 
 
 
 
 456.190
 
 
 
 
 1.110.297
 
 
 
 
 1.957.486
 
 
 
 
 2.419.614
 
 
 
 
 2.050.668
 
 
 
 
 2.530.242
 
 
 
 
 2.111.604
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 456.190
 
 
 
 
 1.110.297
 
 
 
 
 1.957.486
 
 
 
 
 2.419.614
 
 
 
 
 2.050.668
 
 
 
 
 2.530.242
 
 
 
 
 2.111.604
 
 
 
 
 
 
 Verwerving: voorbereidingsfase
 
 
 0
 
 
 23.035
 
 
 183.505
 
 
 640.732
 
 
 418.993
 
 
 372.092
 
 
 341.984
 
 
 
 
 
 Verwerving: onderzoeksfase
 
 
 0
 
 
 1.172
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Verwerving: realisatie
 
 
 456.190
 
 
 1.086.090
 
 
 1.773.981
 
 
 1.778.882
 
 
 1.631.675
 
 
 2.158.150
 
 
 1.769.620
 
 
 
 
 
 2.12
 
 
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 234.819
 
 
 
 
 282.578
 
 
 
 
 276.111
 
 
 
 
 277.369
 
 
 
 
 262.185
 
 
 
 
 251.347
 
 
 
 
 235.808
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 234.819
 
 
 
 
 282.578
 
 
 
 
 276.111
 
 
 
 
 277.369
 
 
 
 
 262.185
 
 
 
 
 251.347
 
 
 
 
 235.808
 
 
 
 
 
 
 Instandhouding Materieel
 
 
 234.819
 
 
 282.578
 
 
 276.111
 
 
 277.369
 
 
 262.185
 
 
 251.347
 
 
 235.808
 
 
 
 
 
 2.16
 
 
 
 
 Over-/ onderprogrammering
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 238.093
 
 
 
 
 ‒ 971.545
 
 
 
 
 ‒ 597.036
 
 
 
 
 ‒ 420.621
 
 
 
 
 ‒ 541.032
 
 
 
 
 ‒ 47.786
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 238.093
 
 
 
 
 ‒ 971.545
 
 
 
 
 ‒ 597.036
 
 
 
 
 ‒ 420.621
 
 
 
 
 ‒ 541.032
 
 
 
 
 ‒ 47.786
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 0
 
 
 ‒ 238.093
 
 
 ‒ 971.545
 
 
 ‒ 597.036
 
 
 ‒ 420.621
 
 
 ‒ 541.032
 
 
 ‒ 47.786
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 39.235
 
 
 
 
 19.354
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 2 Maritiem materieel (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 1.689.267
 
 
 
 
 2.170.234
 
 
 
 
 2.086.763
 
 
 
 
 2.361.066
 
 
 
 
 2.138.441
 
 
 
 
 1.813.425
 
 
 
 
 1.407.801
 
 
 
 
 1.359.539
 
 
 
 
 2.071.394
 
 
 
 
 1.326.648
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 2.694.340
 
 
 
 
 3.443.936
 
 
 
 
 3.480.043
 
 
 
 
 3.442.153
 
 
 
 
 2.823.161
 
 
 
 
 2.437.476
 
 
 
 
 1.268.591
 
 
 
 
 1.121.822
 
 
 
 
 1.640.933
 
 
 
 
 1.573.365
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2.11
 
 
 
 
 Verwerving
 
 
 
 
 2.197.924
 
 
 
 
 2.524.039
 
 
 
 
 2.332.391
 
 
 
 
 2.549.612
 
 
 
 
 2.156.856
 
 
 
 
 1.663.510
 
 
 
 
 1.178.572
 
 
 
 
 1.232.480
 
 
 
 
 1.843.771
 
 
 
 
 1.107.263
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 2.197.924
 
 
 
 
 2.524.039
 
 
 
 
 2.332.391
 
 
 
 
 2.549.612
 
 
 
 
 2.156.856
 
 
 
 
 1.663.510
 
 
 
 
 1.178.572
 
 
 
 
 1.232.480
 
 
 
 
 1.843.771
 
 
 
 
 1.107.263
 
 
 
 
 
 
 Verwerving: voorbereidingsfase
 
 
 688.152
 
 
 927.432
 
 
 1.047.217
 
 
 1.181.204
 
 
 1.157.857
 
 
 1.131.631
 
 
 1.014.407
 
 
 920.107
 
 
 1.362.148
 
 
 815.589
 
 
 
 
 
 Verwerving: onderzoeksfase
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 Verwerving: realisatie
 
 
 1.509.772
 
 
 1.596.607
 
 
 1.285.174
 
 
 1.368.408
 
 
 998.999
 
 
 531.879
 
 
 164.165
 
 
 312.373
 
 
 481.623
 
 
 291.674
 
 
 
 
 
 2.12
 
 
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 231.129
 
 
 
 
 236.788
 
 
 
 
 231.539
 
 
 
 
 246.305
 
 
 
 
 230.804
 
 
 
 
 230.428
 
 
 
 
 229.229
 
 
 
 
 229.385
 
 
 
 
 228.739
 
 
 
 
 228.943
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 231.129
 
 
 
 
 236.788
 
 
 
 
 231.539
 
 
 
 
 246.305
 
 
 
 
 230.804
 
 
 
 
 230.428
 
 
 
 
 229.229
 
 
 
 
 229.385
 
 
 
 
 228.739
 
 
 
 
 228.943
 
 
 
 
 
 
 Instandhouding Materieel
 
 
 231.129
 
 
 236.788
 
 
 231.539
 
 
 246.305
 
 
 230.804
 
 
 230.428
 
 
 229.229
 
 
 229.385
 
 
 228.739
 
 
 228.943
 
 
 
 
 
 2.16
 
 
 
 
 Over-/ onderprogrammering
 
 
 
 
 265.287
 
 
 
 
 683.109
 
 
 
 
 916.113
 
 
 
 
 646.236
 
 
 
 
 435.501
 
 
 
 
 543.538
 
 
 
 
 ‒ 139.210
 
 
 
 
 ‒ 340.043
 
 
 
 
 ‒ 431.577
 
 
 
 
 237.159
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 265.287
 
 
 
 
 683.109
 
 
 
 
 916.113
 
 
 
 
 646.236
 
 
 
 
 435.501
 
 
 
 
 543.538
 
 
 
 
 ‒ 139.210
 
 
 
 
 ‒ 340.043
 
 
 
 
 ‒ 431.577
 
 
 
 
 237.159
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 265.287
 
 
 683.109
 
 
 916.113
 
 
 646.236
 
 
 435.501
 
 
 543.538
 
 
 ‒ 139.210
 
 
 ‒ 340.043
 
 
 ‒ 431.577
 
 
 237.159
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 9.684
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 5 Geschatte budgetflexibiliteit
 
 
 
 
 
 
 
 2025
 
 
 
 
 
 
 
 juridisch verplicht
 
 
 
 46,6%
 
 
 
 
 
 bestuurlijk gebonden
 
 
 
 0,0%
 
 
 
 
 
 beleidsmatig gereserveerd
 
 
 
 53,4%
 
 
 
 
 
 nog niet ingevuld/vrij te besteden
 
 
 
 0,0%
 
 
 
 
 
 
 
 
 E.
 Toelichting op de instrumenten
 
 Verplichtingen
 De geraamde verplichtingen op artikel 2 betreffen verplichtingen voor alle instrumenten met uitzondering van de ontvangsten. De raming van de verplichtingen is gebaseerd op het verwachte moment dat in het kader van een DMF-gerelateerde activiteit een overeenkomst wordt getekend. Het moment waarop een contract daadwerkelijk wordt getekend of als een juridisch bindende overeenkomst wordt aangegaan, is afhankelijk van diverse factoren. Definitieve politieke besluitvorming over de reikwijdte en fasering van een project, samenwerking met derden en onderhandelingen met leveranciers, kunnen leiden tot een ander moment van het aangaan van de verplichting dan bij de begroting is voorzien.
 Uitgaven
 Het aandeel juridisch verplicht heeft betrekking op de levering van goederen en/of diensten waarvoor Defensie een financiële verplichting is aangegaan die leidt tot toekomstige kasuitgaven. Voor 2025 gaat het naar verwachting om 46,6% van het uitgavenbudget. Het resterende deel, 53,4% van dit artikel is beleidsmatig gereserveerd voor verwerving en instandhouding, waarvan het aangaan van de juridische verplichting wordt voorbereid.
 Verwerving maritiem materieel
 Dit instrument heeft betrekking op de geraamde uitgaven voor de verwerving van maritiem materieel. Projecten boven de mandateringsgrens van € 250 miljoen volgen het DMP. Voor projecten in voorbereidingsfase wordt de behoeftestelling uitgewerkt waarna een A-brief volgt. Hierna wordt gerelateerd projectbudget overgeheveld naar de (vervolg)onderzoeksfase of realisatiefase.
 Onderstaande tabel geeft een overzicht van de maritieme projecten boven de € 50 miljoen die zich in de realisatiefase bevinden. Dit betekent dat de opdracht voor verwerving aan de uitvoeringsorganisaties is gegeven. In onderstaande tabel wordt ook weergegeven wat het projectbudget van deze projecten is en hoe dit projectbudget over de jaren verdeeld is, tenzij dit commercieel vertrouwelijke informatie is.
 
 Figuur 3
 
 
 De toelichtingen over de reeds bestaande projecten zijn te lezen in het DPO dat op Verantwoordingsdag met uw Kamer is gedeeld (Kamerstuk II 27830, nr. 435).
 Instandhouding maritiem materieel
 De instandhouding van het materieel omvat de ramingen voor de uitgaven die het operationeel houden van de (wapen-)systemen met zich meebrengen. Voor dit artikel worden deze vooral door de Directie Materiële Instandhouding van de Koninklijke Marine gedaan. Het betreft zowel de uitbesteding van instandhoudingswerk als de aanschaf van materieel als (reserve-) onderdelen. Het betreft onder andere de instandhoudingsuitgaven voor de Luchtverdedigings- en Commandofregatten, de M-fregatten en de patrouilleschepen.
 Over-/onderprogrammering maritiem materieel
 In het DMF wordt gewerkt met het instrument overprogrammering. Op de begroting kan zich dit uiten in negatieve standen op het artikelonderdeelniveau. Er vindt geen realisatie plaats op dit instrument. Gedurende het jaar zullen onstane vertragingen/versnellingen op individuele projecten worden verwerkt op dit instrument.
 In de materieelagenda wordt inhoudelijk ingegaan op de over-/onderprogrammering in het DMF.
 Ontvangsten maritiem materieel
 Dit betreft onder andere ontvangsten voortkomend uit werk voor derden door de Directie Materiële Instandhouding van de Koninklijke Marine. Ook de ontvangsten voortkomend uit retour ontvangen BTW op maritieme instandhoudingsuitgaven worden op dit artikel verantwoord.
 
 
 
 
 3.3
 Artikel 3: Land materieel
 
 
 
 A.
 Algemene Doelstelling
 
 Het doel van dit artikel is inzicht bieden in het verwerven van het landmaterieel en het instandhouden van materieel uitgevoerd door CLAS. De verwerving wordt nader uitgesplitst in de voorbereidings-, onderzoeks- en realisatiefase. De instandhouding is gerelateerd aan de beleidsdoelen en -instrumenten, zoals beschreven in beleidsartikel 3 (Koninklijke Landmacht) van de Begroting Hoofdstuk X. Ook vallen de over-/ onderprogrammering en de ontvangsten van landmaterieel onder dit artikel.
 
 
 
 B.
 Rol en verantwoordelijkheid
 
 De minister is verantwoordelijk voor de aanschaf van het landmaterieel en de instandhouding van materieel uitgevoerd door CLAS.
 
 
 
 C.
 Beleidswijzigingen
 
 Het mondiale veiligheidsbeeld verslechtert en de dreigingen voor Europa en Nederland nemen toe. Defensie investeert fors om zich voor te bereiden op deze nieuwe werkelĳkheid. Met de aanvullende middelen die met de Voorjaarnota 2024 (Kamerstuk II 36550, nr. 1) voor luchtverdediging aan de begroting zijn toegevoegd (€ 300,0 miljoen) is Defensie voornemens de capaciteiten uit te breiden. In het landdomein blijft Defensie voortgang boeken met de modernisering of vervanging van de belangrijkste wapensystemen. De stand van zaken van deze lopende materieel projecten binnen dit artikel zijn terug te vinden in het meest recente DPO (Kamerstuk II 27830, nr. 435) en diens afwijkingsrapportage.
 Sinds de ontwerpbegroting van vorig jaar zijn er voor dit artikel geen nieuwe DMP A-brieven verzonden voor projecten met een budget van meer dan € 250 miljoen. Op het gebied van luchtverdedigingssystemen is Defensie voornemens een groter aantal systemen aan te schaffen. Binnen het project ‘Vervanging MRAD & SHORAD’ wordt daarnaast versneld overgegaan tot de aanschaf van materieel. Defensie zal de Kamer naar verwachting eind 2024 informeren met de D-brief voor het project `Vervanging MRAD & SHORAD'. Daarin verwerkt Defensie de naar boven bijgestelde behoefte aan grondgebonden luchtverdedigingsmiddelen, evenals de daaraan gerelateerde effecten op de levertijd en de kosten. De leveringszekerheid volgens planning van het munitiedeel is daardoor verhoogd. Ook zal Nederland door deze versnelling in 2025 mee kunnen in de (internationale) bestelling voor een van de onderdelen van het project, namelijk de rupsvoertuigen.
 De NAVO vraagt Nederland om met prioriteit te investeren in zwaardere gevechtscapaciteiten voor het landoptreden. In dat kader worden de gevechtscapaciteiten van de zware infanteriebrigade (Heavy Infantry Brigade) uitgebreid en versterkt. Voor de zware infanteriebrigade schaft Nederland tanks aan om een volwaardig tankbataljon op te richten dat de gevechtskracht levert die de NAVO van Nederland vraagt. In 2025 worden de verplichtingen aangegaan voor het overige materieel dat benodigd is voor de oprichting van het tankbataljon en bijbehorende ondersteuning. Dit betreft onder andere munitie, wapens en voertuigen.
 De zware infanteriebrigade wordt niet alleen versterkt met een tankbataljon, maar ook met noodzakelijke gevechts- en logistieke ondersteuning om zelfstandig op te kunnen treden conform NAVO-standaarden. Dit draagt voor een belangrijk deel bij aan de prioritaire doelstelling van de NAVO (NATO Priority Target) voor deze brigade. In 2025 wordt er voor het versterken van de gevechts- en logistieke ondersteuning verplichtingenbudget aan de begroting toegevoegd om optieruimte binnen staande contracten te benutten.
 Daarnaast wordt optieruimte binnen bestaande contracten benut ten behoeve van het versterken van de transportcapaciteit in het landdomein. Door te investeren in zware militaire transportcapaciteit kan de landmacht sneller en zelfstandiger binnen het inzetgebied verplaatsen en eenheden beter logistiek ondersteunen. Dit sluit aan bij de taken en operationele plannen van de NAVO.
 
 
 
 D.
 Budgettaire gevolgen van beleid en budgetflexibiliteit
 
 
 Artikel 3 Land materieel (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2023
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 1.781.164
 
 
 
 
 5.484.270
 
 
 
 
 2.841.356
 
 
 
 
 1.975.898
 
 
 
 
 1.540.280
 
 
 
 
 1.878.569
 
 
 
 
 2.234.070
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 889.777
 
 
 
 
 1.535.567
 
 
 
 
 2.361.006
 
 
 
 
 2.379.714
 
 
 
 
 2.686.746
 
 
 
 
 2.711.542
 
 
 
 
 2.689.285
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 3.11
 
 
 
 
 Verwerving
 
 
 
 
 560.399
 
 
 
 
 1.049.308
 
 
 
 
 2.045.926
 
 
 
 
 2.606.026
 
 
 
 
 3.121.810
 
 
 
 
 3.095.589
 
 
 
 
 2.495.345
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 560.399
 
 
 
 
 1.049.308
 
 
 
 
 2.045.926
 
 
 
 
 2.606.026
 
 
 
 
 3.121.810
 
 
 
 
 3.095.589
 
 
 
 
 2.495.345
 
 
 
 
 
 
 Verwerving: voorbereidingsfase
 
 
 0
 
 
 39.302
 
 
 150.425
 
 
 808.278
 
 
 481.965
 
 
 481.645
 
 
 620.245
 
 
 
 
 
 Verwerving: onderzoeksfase
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 52
 
 
 17.588
 
 
 1.521
 
 
 2.829
 
 
 2.777
 
 
 
 
 
 Verwerving: realisatie
 
 
 560.399
 
 
 1.010.006
 
 
 1.895.449
 
 
 1.780.160
 
 
 2.638.324
 
 
 2.611.115
 
 
 1.872.323
 
 
 
 
 
 3.12
 
 
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 329.378
 
 
 
 
 411.186
 
 
 
 
 425.656
 
 
 
 
 428.253
 
 
 
 
 445.605
 
 
 
 
 448.452
 
 
 
 
 428.062
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 329.378
 
 
 
 
 411.186
 
 
 
 
 425.656
 
 
 
 
 428.253
 
 
 
 
 445.605
 
 
 
 
 448.452
 
 
 
 
 428.062
 
 
 
 
 
 
 Instandhouding Materieel
 
 
 329.378
 
 
 411.186
 
 
 425.656
 
 
 428.253
 
 
 445.605
 
 
 448.452
 
 
 428.062
 
 
 
 
 
 3.16
 
 
 
 
 Over-/ onderprogrammering
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 75.073
 
 
 
 
 ‒ 110.576
 
 
 
 
 ‒ 654.565
 
 
 
 
 ‒ 880.669
 
 
 
 
 ‒ 832.499
 
 
 
 
 ‒ 234.122
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 75.073
 
 
 
 
 ‒ 110.576
 
 
 
 
 ‒ 654.565
 
 
 
 
 ‒ 880.669
 
 
 
 
 ‒ 832.499
 
 
 
 
 ‒ 234.122
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 0
 
 
 75.073
 
 
 ‒ 110.576
 
 
 ‒ 654.565
 
 
 ‒ 880.669
 
 
 ‒ 832.499
 
 
 ‒ 234.122
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 2.898
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 3 Land materieel (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 1.823.168
 
 
 
 
 1.226.478
 
 
 
 
 1.249.062
 
 
 
 
 974.265
 
 
 
 
 1.120.079
 
 
 
 
 1.189.053
 
 
 
 
 1.542.785
 
 
 
 
 1.767.058
 
 
 
 
 1.464.134
 
 
 
 
 1.700.579
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 2.139.749
 
 
 
 
 1.613.495
 
 
 
 
 1.500.319
 
 
 
 
 1.199.281
 
 
 
 
 1.512.789
 
 
 
 
 1.895.236
 
 
 
 
 2.138.501
 
 
 
 
 2.232.590
 
 
 
 
 1.832.910
 
 
 
 
 1.777.692
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 3.11
 
 
 
 
 Verwerving
 
 
 
 
 1.781.615
 
 
 
 
 1.150.275
 
 
 
 
 1.034.293
 
 
 
 
 729.723
 
 
 
 
 692.954
 
 
 
 
 778.936
 
 
 
 
 1.111.858
 
 
 
 
 1.335.811
 
 
 
 
 1.027.461
 
 
 
 
 1.273.394
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 1.781.615
 
 
 
 
 1.150.275
 
 
 
 
 1.034.293
 
 
 
 
 729.723
 
 
 
 
 692.954
 
 
 
 
 778.936
 
 
 
 
 1.111.858
 
 
 
 
 1.335.811
 
 
 
 
 1.027.461
 
 
 
 
 1.273.394
 
 
 
 
 
 
 Verwerving: voorbereidingsfase
 
 
 564.293
 
 
 424.732
 
 
 280.736
 
 
 231.105
 
 
 314.777
 
 
 398.964
 
 
 746.924
 
 
 822.232
 
 
 583.490
 
 
 751.749
 
 
 
 
 
 Verwerving: onderzoeksfase
 
 
 96.391
 
 
 21.152
 
 
 21.149
 
 
 21.146
 
 
 21.142
 
 
 21.138
 
 
 21.142
 
 
 21.138
 
 
 20.922
 
 
 20.737
 
 
 
 
 
 Verwerving: realisatie
 
 
 1.120.931
 
 
 704.391
 
 
 732.408
 
 
 477.472
 
 
 357.035
 
 
 358.834
 
 
 343.792
 
 
 492.441
 
 
 423.049
 
 
 500.908
 
 
 
 
 
 3.12
 
 
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 427.749
 
 
 
 
 427.629
 
 
 
 
 427.664
 
 
 
 
 427.664
 
 
 
 
 427.664
 
 
 
 
 428.594
 
 
 
 
 430.927
 
 
 
 
 431.247
 
 
 
 
 432.563
 
 
 
 
 427.185
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 427.749
 
 
 
 
 427.629
 
 
 
 
 427.664
 
 
 
 
 427.664
 
 
 
 
 427.664
 
 
 
 
 428.594
 
 
 
 
 430.927
 
 
 
 
 431.247
 
 
 
 
 432.563
 
 
 
 
 427.185
 
 
 
 
 
 
 Instandhouding Materieel
 
 
 427.749
 
 
 427.629
 
 
 427.664
 
 
 427.664
 
 
 427.664
 
 
 428.594
 
 
 430.927
 
 
 431.247
 
 
 432.563
 
 
 427.185
 
 
 
 
 
 3.16
 
 
 
 
 Over-/ onderprogrammering
 
 
 
 
 ‒ 69.615
 
 
 
 
 35.591
 
 
 
 
 38.362
 
 
 
 
 41.894
 
 
 
 
 392.171
 
 
 
 
 687.706
 
 
 
 
 595.716
 
 
 
 
 465.532
 
 
 
 
 372.886
 
 
 
 
 77.113
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 ‒ 69.615
 
 
 
 
 35.591
 
 
 
 
 38.362
 
 
 
 
 41.894
 
 
 
 
 392.171
 
 
 
 
 687.706
 
 
 
 
 595.716
 
 
 
 
 465.532
 
 
 
 
 372.886
 
 
 
 
 77.113
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 ‒ 69.615
 
 
 35.591
 
 
 38.362
 
 
 41.894
 
 
 392.171
 
 
 687.706
 
 
 595.716
 
 
 465.532
 
 
 372.886
 
 
 77.113
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 2.500
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 6 Geschatte budgetflexibiliteit
 
 
 
 
 
 
 
 2025
 
 
 
 
 
 
 
 juridisch verplicht
 
 
 
 39,2%
 
 
 
 
 
 bestuurlijk gebonden
 
 
 
 0,0%
 
 
 
 
 
 beleidsmatig gereserveerd
 
 
 
 60,8%
 
 
 
 
 
 nog niet ingevuld/vrij te besteden
 
 
 
 0,0%
 
 
 
 
 
 
 
 
 E.
 Toelichting op de instrumenten
 
 Verplichtingen
 De geraamde verplichtingen op artikel 3 betreffen verplichtingen voor alle instrumenten met uitzondering van de ontvangsten. De raming van de verplichtingen is gebaseerd op het verwachte moment dat in het kader van een DMF-gerelateerde activiteit een overeenkomst wordt getekend. Het moment waarop een contract daadwerkelijk wordt getekend of als een juridisch bindende overeenkomst wordt aangegaan, is afhankelijk van diverse factoren. Definitieve politieke besluitvorming over de reikwijdte en fasering van een project, samenwerking met derden en onderhandelingen met leveranciers, kunnen leiden tot een ander moment van het aangaan van de verplichting dan bij de begroting is voorzien.
 Uitgaven
 Het aandeel juridisch verplicht heeft betrekking op de levering van goederen en/of diensten waarvoor Defensie een financiële verplichting is aangegaan die leidt tot toekomstige kasuitgaven. Voor 2025 gaat het naar verwachting om 39,2% van het uitgavenbudget. Het resterende deel, 60,8% van dit artikel is beleidsmatig gereserveerd voor verwerving en instandhouding, waarvan het aangaan van de juridische verplichting wordt voorbereid.
 Verwerving landmaterieel
 Dit instrument heeft betrekking op de geraamde uitgaven voor de verwerving van landmaterieel. Projecten boven de mandateringsgrens van € 250 miljoen volgen het DMP-proces. Voor projecten in voorbereidingsfase wordt de behoeftestelling uitgewerkt waarna een A-brief volgt. Hierna wordt gerelateerd projectbudget overgeheveld naar de (vervolg)onderzoeksfase of realisatiefase.
 Onderstaande tabel geeft een overzicht van de land projecten boven de € 50 miljoen die zich in de realisatiefase bevinden. Dit betekent dat de opdracht voor verwerving aan de uitvoeringsorganisaties is gegeven. In onderstaande tabel wordt ook weergegeven wat het projectbudget van deze projecten is en hoe dit projectbudget over de jaren verdeeld is, tenzij dit commercieel vertrouwelijke informatie is.
 
 Figuur 4
 
 
 De toelichtingen over de reeds bestaande projecten zijn te lezen in het DPO dat op Verantwoordingsdag met uw Kamer is gedeeld (Kamerstuk II 27830, nr. 435).
 Instandhouding landmaterieel
 De instandhouding van het landmaterieel omvat de ramingen voor de uitgaven die het operationeel houden van de (wapen-)systemen met zich meebrengen. Voor dit artikel worden deze vooral door het Materieel Logistiek Commando gedaan. Het betreft zowel de uitbesteding van instandhoudingswerk als de aanschaf van materieel ten behoeve van de logistieke keten reservedelen. Specifiek voor de grondgebonden A-, B-, en C-Systemen evenals voor overige assortimenten zoals onder andere tenten, werken op hoogte, fysieke inzetbaarheid, geografisch kaartmateriaal, gereedschap en werkplaatsuitrusting.
 Over-/onderprogrammering landmaterieel
 In het DMF wordt gewerkt met het instrument overprogrammering. Op de begroting kan zich dit uiten in negatieve standen op het artikelonderdeelniveau. Er vindt geen realisatie plaats op dit instrument. Gedurende het jaar zullen onstane vertragingen/versnellingen op individuele projecten worden verwerkt op dit instrument.
 In de materieelagenda wordt inhoudelijk ingegaan op de over-/onderprogrammering in het DMF.
 Ontvangsten land materieel
 De ontvangsten bestaan uit de verkoopopbrengsten van materieel en overige ontvangsten. Dit betreft onder andere ontvangsten voortkomend uit verkoop van reservedelen aan NAVO-partners. Ook de ontvangsten die voortkomen uit retour ontvangen BTW worden op dit artikel verantwoord.
 
 
 
 
 3.4
 Artikel 4: Lucht materieel
 
 
 
 A.
 Algemene Doelstelling
 
 Het doel van dit artikel is inzicht bieden in het verwerven van het luchtmaterieel en het instandhouden van materieel door CLSK. De verwerving wordt nader uitgesplitst in de voorbereidings-, onderzoeks- en realisatiefase. De instandhouding is gerelateerd aan de beleidsdoelen en -instrumenten zoals beschreven in beleidsartikel 4 (Koninklijke Luchtmacht) van de Begroting Hoofdstuk X. Ook vallen de over-/ onderprogrammering en de ontvangsten van lucht materieel onder dit artikel.
 
 
 
 B.
 Rol en verantwoordelijkheid
 
 De minister is verantwoordelijk voor de aanschaf van luchtmaterieel en het instandhouden van materieel uitgevoerd door CLSK.
 
 
 
 C.
 Beleidswijzigingen
 
 In het luchtdomein begeeft Defensie zich in de laatste fase van een omvangrijke vernieuwings- en vervangingsslag, waarbij vrijwel de gehele vloot van helikopters en vliegtuigen is vervangen. Defensie pivoteert in het luchtdomein nu naar een fase van verdere modernisering en uitbreiding.
 In het luchtdomein is het afgelopen begrotingsjaar een DMP A-brief verstuurd voor het project Verbetering Zelfbeschermingssystemen Helikopters met een projectbudget van 250,0 miljoen. tot 1,0 miljard (Kamerstuk II 27 830, nr. 437. De komende jaren stromen veel nieuwe systemen in, en schakelt Defensie middels verschillende A-brieven door naar moderniseringsprojecten. De stand van zaken van dit project en lopende materieel projecten binnen dit artikel zijn terug te vinden in het meest recente DPO (Kamerstuk II 27830, nr. 435) en diens afwijkingsrapportage.
 Op 2 april 2024 is de 24e voortgangsrapportage programma Verwerving F-35 naar de Tweede Kamer verstuurd. Dit is de voorlaatste voortgangsrapportage van het programma. Verder is op 14 februari 2024 de programmabrief Doorontwikkeling F-35 naar de Tweede Kamer gestuurd. Met deze programmabrief wordt de Tweede Kamer geïnformeerd over de opzet en kaders van dit nieuwe programma. Over de voortgang van dit programma wordt de Tweede Kamer verder geinformeerd middels het DPO 2025. De bestaande drie F-35-squadrons worden sterker door deze uit te breiden met extra toestellen. De verwerving van deze toestellen en bijbehorende middelen zal gebeuren door uitbreiding van het bestaande project Verwerving F-35. De daadwerkelijke aanschaf zal geschieden via het Joint Program Office F-35 in de VS. Defensie verwacht deze aanschaf in 2025 via het JPO te kunnen verplichten
 Naar aanleiding van een rechterlijke uitspraak zijn de leveringen van F-35 onderdelen aan Israël vanuit het F-35 European Regional Warehouse in Woensdrecht stopgezet. Verder vervangt Defensie de radarstations in Wier en Herwijnen. Met name de nieuwe radar in Herwijnen heeft veel aandacht gehad. Er worden op dit moment maatregelen genomen om geluidsoverlast tegen te gaan. Daarnaast wordt samen met Kerngroep Wier gekeken naar een bijdrage van Defensie aan een lokaal project (energietransitie), als blijk van waardering.
 Helikopters krijgen aanvullende zelfbeschermingsmiddelen om effectiever en veiliger te kunnen opereren in het hoogste geweldsspectrum. Hierdoor neemt de kans op een positief missieresultaat toe en het risico op personele en materiële verliezen af. Daarvoor wordt in samenwerking met Europese partners geïnvesteerd in verbeterde sensoren en middelen om electro-optische, radar- en laserdreigingen tegen te gaan. Deze maatregel betreft een aanvulling op de zelfbescherming helikoptermaatregel die reeds in Defensienota 2022 is genomen.
 De logistieke lijnen en ondersteuning voor luchtoperaties worden duurzaam ingericht om te kunnen voldoen aan de taken en operationele plannen van de NAVO. Hiervoor wordt meer logistiek personeel geworven en komt er een uitbreiding van transportmiddelen, containers en andere middelen voor gelijktijdige ondersteuning in Nederland en op inzetlocaties elders. In 2025 vinden de eerste investeringen in containers en transportmiddelen plaats op basis van optieruimte in bestaande contracten.
 De capaciteit bij de luchtmacht voor beveiliging en bescherming van operationele eenheden (force protection) wordt uitgebreid. Dit maakt het mogelijk om meer inzet te doen voor de NAVO buiten Nederland of vanaf de eigen basis. In 2025 worden aanvullende voertuigen en uitrusting aangeschaft op basis van bestaande contracten.
 
 
 
 D.
 Budgettaire gevolgen van beleid en budgetflexibiliteit
 
 
 Artikel 4 Lucht materieel (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2023
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 2.313.664
 
 
 
 
 4.147.936
 
 
 
 
 1.869.945
 
 
 
 
 1.814.718
 
 
 
 
 2.116.740
 
 
 
 
 1.993.358
 
 
 
 
 2.141.600
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 1.441.497
 
 
 
 
 1.747.366
 
 
 
 
 2.154.958
 
 
 
 
 2.342.446
 
 
 
 
 2.989.499
 
 
 
 
 2.605.084
 
 
 
 
 2.261.416
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 4.11
 
 
 
 
 Verwerving
 
 
 
 
 1.091.678
 
 
 
 
 1.475.544
 
 
 
 
 2.154.271
 
 
 
 
 2.433.854
 
 
 
 
 2.659.486
 
 
 
 
 2.528.032
 
 
 
 
 2.209.361
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 1.091.678
 
 
 
 
 1.475.544
 
 
 
 
 2.154.271
 
 
 
 
 2.433.854
 
 
 
 
 2.659.486
 
 
 
 
 2.528.032
 
 
 
 
 2.209.361
 
 
 
 
 
 
 Verwerving: voorbereidingsfase
 
 
 0
 
 
 27.127
 
 
 205.906
 
 
 401.907
 
 
 1.116.627
 
 
 959.951
 
 
 1.153.409
 
 
 
 
 
 Verwerving: realisatie
 
 
 1.091.678
 
 
 1.448.417
 
 
 1.948.365
 
 
 2.031.947
 
 
 1.542.859
 
 
 1.568.081
 
 
 1.055.952
 
 
 
 
 
 4.12
 
 
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 349.819
 
 
 
 
 538.020
 
 
 
 
 555.199
 
 
 
 
 559.649
 
 
 
 
 559.504
 
 
 
 
 545.353
 
 
 
 
 541.057
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 349.819
 
 
 
 
 538.020
 
 
 
 
 555.199
 
 
 
 
 559.649
 
 
 
 
 559.504
 
 
 
 
 545.353
 
 
 
 
 541.057
 
 
 
 
 
 
 Instandhouding Materieel
 
 
 349.819
 
 
 538.020
 
 
 555.199
 
 
 559.649
 
 
 559.504
 
 
 545.353
 
 
 541.057
 
 
 
 
 
 4.16
 
 
 
 
 Over-/ onderprogrammering
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 266.198
 
 
 
 
 ‒ 554.512
 
 
 
 
 ‒ 651.057
 
 
 
 
 ‒ 229.491
 
 
 
 
 ‒ 468.301
 
 
 
 
 ‒ 489.002
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 266.198
 
 
 
 
 ‒ 554.512
 
 
 
 
 ‒ 651.057
 
 
 
 
 ‒ 229.491
 
 
 
 
 ‒ 468.301
 
 
 
 
 ‒ 489.002
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 0
 
 
 ‒ 266.198
 
 
 ‒ 554.512
 
 
 ‒ 651.057
 
 
 ‒ 229.491
 
 
 ‒ 468.301
 
 
 ‒ 489.002
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 5.324
 
 
 
 
 12.618
 
 
 
 
 12.080
 
 
 
 
 9.840
 
 
 
 
 11.480
 
 
 
 
 13.369
 
 
 
 
 13.469
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 4 Lucht materieel (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 1.821.991
 
 
 
 
 1.548.745
 
 
 
 
 1.484.747
 
 
 
 
 1.384.835
 
 
 
 
 1.207.483
 
 
 
 
 1.331.766
 
 
 
 
 1.403.017
 
 
 
 
 1.540.816
 
 
 
 
 1.681.033
 
 
 
 
 2.035.890
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 1.546.960
 
 
 
 
 1.503.523
 
 
 
 
 1.623.691
 
 
 
 
 1.520.478
 
 
 
 
 1.434.335
 
 
 
 
 1.624.671
 
 
 
 
 2.396.260
 
 
 
 
 2.139.880
 
 
 
 
 2.548.660
 
 
 
 
 2.622.194
 
 
 
 
 
 
 
 1.802.366
 
 
 1.156.195
 
 
 1.035.939
 
 
 916.486
 
 
 706.004
 
 
 790.416
 
 
 905.274
 
 
 1.057.423
 
 
 1.210.630
 
 
 1.542.450
 
 
 
 
 
 4.11
 
 
 
 
 Verwerving
 
 
 
 
 1.802.366
 
 
 
 
 1.156.195
 
 
 
 
 1.035.939
 
 
 
 
 916.486
 
 
 
 
 706.004
 
 
 
 
 790.416
 
 
 
 
 905.274
 
 
 
 
 1.057.423
 
 
 
 
 1.210.630
 
 
 
 
 1.542.450
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 569.950
 
 
 
 
 587.271
 
 
 
 
 617.520
 
 
 
 
 563.934
 
 
 
 
 496.511
 
 
 
 
 572.571
 
 
 
 
 693.082
 
 
 
 
 755.915
 
 
 
 
 876.628
 
 
 
 
 1.090.242
 
 
 
 
 
 
 Verwerving: voorbereidingsfase
 
 
 1.232.416
 
 
 568.924
 
 
 418.419
 
 
 352.552
 
 
 209.493
 
 
 217.845
 
 
 212.192
 
 
 301.508
 
 
 334.002
 
 
 452.208
 
 
 
 
 
 Verwerving: realisatie
 
 
 543.290
 
 
 537.994
 
 
 527.970
 
 
 522.500
 
 
 521.169
 
 
 521.365
 
 
 523.401
 
 
 505.497
 
 
 482.284
 
 
 493.439
 
 
 
 
 
 4.12
 
 
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 543.290
 
 
 
 
 537.994
 
 
 
 
 527.970
 
 
 
 
 522.500
 
 
 
 
 521.169
 
 
 
 
 521.365
 
 
 
 
 523.401
 
 
 
 
 505.497
 
 
 
 
 482.284
 
 
 
 
 493.439
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 543.290
 
 
 
 
 537.994
 
 
 
 
 527.970
 
 
 
 
 522.500
 
 
 
 
 521.169
 
 
 
 
 521.365
 
 
 
 
 523.401
 
 
 
 
 505.497
 
 
 
 
 482.284
 
 
 
 
 493.439
 
 
 
 
 
 
 Instandhouding Materieel
 
 
 ‒ 798.696
 
 
 ‒ 190.666
 
 
 59.782
 
 
 81.492
 
 
 207.162
 
 
 312.890
 
 
 967.585
 
 
 576.960
 
 
 855.746
 
 
 586.305
 
 
 
 
 
 4.16
 
 
 
 
 Over-/ onderprogrammering
 
 
 
 
 ‒ 798.696
 
 
 
 
 ‒ 190.666
 
 
 
 
 59.782
 
 
 
 
 81.492
 
 
 
 
 207.162
 
 
 
 
 312.890
 
 
 
 
 967.585
 
 
 
 
 576.960
 
 
 
 
 855.746
 
 
 
 
 586.305
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 ‒ 798.696
 
 
 
 
 ‒ 190.666
 
 
 
 
 59.782
 
 
 
 
 81.492
 
 
 
 
 207.162
 
 
 
 
 312.890
 
 
 
 
 967.585
 
 
 
 
 576.960
 
 
 
 
 855.746
 
 
 
 
 586.305
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 1.480.324
 
 
 1.513.846
 
 
 1.530.686
 
 
 1.507.784
 
 
 1.136.137
 
 
 1.154.004
 
 
 1.104.120
 
 
 1.121.270
 
 
 1.112.223
 
 
 1.113.470
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 14.140
 
 
 
 
 7.769
 
 
 
 
 8.007
 
 
 
 
 900
 
 
 
 
 1.000
 
 
 
 
 1.000
 
 
 
 
 1.000
 
 
 
 
 1.000
 
 
 
 
 1.000
 
 
 
 
 1.000
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 7 Geschatte budgetflexibiliteit
 
 
 
 
 
 
 
 2025
 
 
 
 
 
 
 
 juridisch verplicht
 
 
 
 45,4%
 
 
 
 
 
 bestuurlijk gebonden
 
 
 
 0,0%
 
 
 
 
 
 beleidsmatig gereserveerd
 
 
 
 54,6%
 
 
 
 
 
 nog niet ingevuld/vrij te besteden
 
 
 
 0,0%
 
 
 
 
 
 
 
 
 E.
 Toelichting op de instrumenten
 
 Verplichtingen
 De geraamde verplichtingen op artikel 4 betreffen verplichtingen voor alle instrumenten met uitzondering van de ontvangsten. De raming van de verplichtingen is gebaseerd op het verwachte moment dat in het kader van een DMF-gerelateerde activiteit een overeenkomst wordt getekend. Het moment waarop een contract daadwerkelijk wordt getekend of als een juridisch bindende overeenkomst wordt aangegaan, is afhankelijk van diverse factoren. Definitieve politieke besluitvorming over de reikwijdte en fasering van een project, samenwerking met derden en onderhandelingen met leveranciers, kunnen leiden tot een ander moment van het aangaan van de verplichting dan bij de begroting is voorzien.
 Uitgaven
 Het aandeel juridisch verplicht heeft betrekking op de levering van goederen en/of diensten waarvoor Defensie een financiële verplichting is aangegaan die leidt tot toekomstige kasuitgaven. Voor 2025 gaat het naar verwachting om 45,4% van het uitgavenbudget. Het resterende deel, 54,6% van dit artikel is beleidsmatig gereserveerd voor verwerving en instandhouding, waarvan het aangaan van de juridische verplichting wordt voorbereid.
 Verwerving lucht materieel
 Dit instrument heeft betrekking op de geraamde uitgaven voor de verwerving van lucht materieel. Projecten boven de mandateringsgrens van € 250 miljoen volgen het DMP-proces. Voor projecten in voorbereidingsfase wordt de behoeftestelling uitgewerkt waarna een A-brief volgt. Hierna wordt gerelateerd projectbudget overgeheveld naar de (vervolg)onderzoeksfase of realisatiefase.
 Onderstaande tabel geeft een overzicht van de luchtprojecten boven de € 50 miljoen die zich in de realisatiefase bevinden. Dit betekent dat de opdracht voor verwerving aan de uitvoeringsorganisaties is gegeven. In onderstaande tabel wordt ook weergegeven wat het projectbudget van deze projecten is en hoe dit projectbudget over de jaren verdeeld is, tenzij dit commercieel vertrouwelijke informatie is.
 
 Figuur 5
 
 
 De toelichtingen over de reeds bestaande projecten zijn te lezen in het DPO dat op Verantwoordingsdag met uw Kamer is gedeeld (Kamerstuk II 27830, nr. 435).
 Instandhouding lucht materieel
 De geraamde uitgaven voor instandhouding van Luchtmaterieel betreffen de instandhoudingsuitgaven van het Commando Luchtstrijdkrachten (CLSK). In de instandhoudingsfase wordt het wapensysteem door CLSK in gebruik genomen en in stand gehouden tot en met het einde van de levensduur van het wapensysteem. Naast de (vliegende) hoofdwapensystemen is het CLSK ook integraal verantwoordelijk voor gebruik en instandhouding van alle overige wapensystemen en missie ondersteunende systemen Land- en Grondgebonden. Het betreft onder andere de instandhoudingsuitgaven voor de jachtvliegtuigen, de gevechts- en transporthelikopters, MQ-9's en C-130's.
 Over-/onderprogrammering lucht materieel
 In het DMF wordt gewerkt met het instrument overprogrammering. Op de begroting kan zich dit uiten in negatieve standen op het artikelonderdeelniveau. Er vindt geen realisatie plaats op dit instrument. Gedurende het jaar zullen onstane vertragingen/versnellingen op individuele projecten worden verwerkt op dit instrument.
 In de materieelagenda wordt inhoudelijk ingegaan op de over-/onderprogrammering in het DMF.
 Ontvangsten lucht materieel
 De geraamde ontvangsten bestaan voornamelijk uit de ontvangsten voor het testen van F-35 motoren in de F-135 Auxiliary Power Unit (APU) testcel in Woensdrecht.
 
 
 
 
 3.5
 Artikel 5: Infrastructuur en Vastgoed
 
 
 
 A.
 Doelstelling
 
 Het doel van dit artikel is inzicht bieden in het verwerven en instandhouden van alle infrastructuur en vastgoed van Defensie. De verwerving wordt nader uitgesplitst in de voorbereidings-, onderzoeks- en realisatiefase. De instandhouding is gerelateerd aan de beleidsdoelen en -instrumenten, zoals beschreven in beleidsartikel 8 (Defensie Ondersteuningscommando) van de Begroting Hoofdstuk X. Ook vallen over-/ onderprogrammering en de ontvangsten van infrastructuur en vastgoed onder dit artikel. Naast de infrastructuur en vastgoed van Defensie wordt ook NAVO-vastgoed in Nederland begroot binnen dit artikel.
 
 
 
 B.
 Rol en verantwoordelijkheid
 
 De minister is verantwoordelijk voor de aanschaf en instandhouding van infrastructuur en vastgoed van Defensie en de afstoting van overtollige infrastructuur en vastgoed. Het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) is de opdrachtnemer voor het uitvoeren van de door Defensie uitgegeven opdrachten.
 
 
 
 C.
 Beleidswijzigingen
 
 In het vastgoeddomein wordt verder gegaan met de concentratie, vernieuwing en verduurzaming van het vastgoedportfolio zoals uiteengezet in het strategische vastgoedplan 2022 en de uitvoeringsagenda Duurzaamheid. Zo blijft Defensie kazernes en vliegbases revitaliseren met als doel dat deze gedurende lange termijn betaalbaar blijven voldoen aan de organisatiebehoefte, duurzaamheidsdoelstellingen, wet- en regelgeving.
 Voor het vastgoeddomein geldt dat Defensie de doelen en de aanpak volgt die zijn opgenomen in het strategische vastgoedplan 2022 waarover de Tweede Kamer in december 2022 is geïnformeerd. De twee onderstaande DMP A-brieven voor projecten met een budget van meer dan € 250,0 miljoen die sinds de ontwerpbegroting van vorig jaar zijn verzonden geven hier uitvoering aan.
 Het betreft het project Revitaliseren Johannes Postkazerne in Havelte (Kamerstuk II 36124, nr. 37) en het project Revitalisering vliegbasis Woensdrecht (Kamerstuk II 27830, nr. 421). Beide projecten hebben een projectbudget van € 250,0 miljoen tot € 1,0 miljard. De stand van zaken van dit project en lopende projecten binnen dit artikel zijn terug te vinden in het meest recente DPO (Kamerstuk II 27830, nr. 435) en diens afwijkingsrapportage.
 
 
 
 D.
 Budgettaire gevolgen van beleid en budgetflexibiliteit
 
 
 Artikel 5 Infrastructuur en vastgoed (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2023
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 828.239
 
 
 
 
 1.101.436
 
 
 
 
 1.373.366
 
 
 
 
 2.274.483
 
 
 
 
 2.070.320
 
 
 
 
 1.968.742
 
 
 
 
 1.799.823
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 865.706
 
 
 
 
 965.562
 
 
 
 
 826.758
 
 
 
 
 1.615.774
 
 
 
 
 1.389.361
 
 
 
 
 1.380.221
 
 
 
 
 1.599.253
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 5.11
 
 
 
 
 Verwerving
 
 
 
 
 412.224
 
 
 
 
 637.812
 
 
 
 
 954.940
 
 
 
 
 1.940.528
 
 
 
 
 1.713.391
 
 
 
 
 1.560.789
 
 
 
 
 1.365.383
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 412.224
 
 
 
 
 637.812
 
 
 
 
 954.940
 
 
 
 
 1.940.528
 
 
 
 
 1.713.391
 
 
 
 
 1.560.789
 
 
 
 
 1.365.383
 
 
 
 
 
 
 Verwerving: voorbereidingsfase
 
 
 0
 
 
 14.667
 
 
 68.093
 
 
 909.989
 
 
 760.406
 
 
 839.415
 
 
 940.264
 
 
 
 
 
 Verwerving: realisatie
 
 
 412.224
 
 
 623.145
 
 
 886.847
 
 
 1.030.539
 
 
 952.985
 
 
 721.374
 
 
 425.119
 
 
 
 
 
 5.12
 
 
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 453.482
 
 
 
 
 544.101
 
 
 
 
 507.301
 
 
 
 
 504.999
 
 
 
 
 507.311
 
 
 
 
 513.639
 
 
 
 
 515.912
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 453.482
 
 
 
 
 544.101
 
 
 
 
 507.301
 
 
 
 
 504.999
 
 
 
 
 507.311
 
 
 
 
 513.639
 
 
 
 
 515.912
 
 
 
 
 
 
 Instandhouding Infrastructuur
 
 
 453.482
 
 
 544.101
 
 
 507.301
 
 
 504.999
 
 
 507.311
 
 
 513.639
 
 
 515.912
 
 
 
 
 
 5.16
 
 
 
 
 Over-/ onderprogrammering
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 216.351
 
 
 
 
 ‒ 635.483
 
 
 
 
 ‒ 829.753
 
 
 
 
 ‒ 831.341
 
 
 
 
 ‒ 694.207
 
 
 
 
 ‒ 282.042
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 216.351
 
 
 
 
 ‒ 635.483
 
 
 
 
 ‒ 829.753
 
 
 
 
 ‒ 831.341
 
 
 
 
 ‒ 694.207
 
 
 
 
 ‒ 282.042
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 0
 
 
 ‒ 216.351
 
 
 ‒ 635.483
 
 
 ‒ 829.753
 
 
 ‒ 831.341
 
 
 ‒ 694.207
 
 
 ‒ 282.042
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 26.917
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 5 Infrastructuur en vastgoed (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 1.249.779
 
 
 
 
 1.025.648
 
 
 
 
 962.602
 
 
 
 
 888.728
 
 
 
 
 816.883
 
 
 
 
 815.148
 
 
 
 
 799.284
 
 
 
 
 822.402
 
 
 
 
 789.783
 
 
 
 
 831.879
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 1.480.324
 
 
 
 
 1.513.846
 
 
 
 
 1.530.686
 
 
 
 
 1.507.784
 
 
 
 
 1.136.137
 
 
 
 
 1.154.004
 
 
 
 
 1.104.120
 
 
 
 
 1.121.270
 
 
 
 
 1.112.223
 
 
 
 
 1.113.470
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 5.11
 
 
 
 
 Verwerving
 
 
 
 
 783.925
 
 
 
 
 558.289
 
 
 
 
 489.688
 
 
 
 
 416.856
 
 
 
 
 361.316
 
 
 
 
 334.979
 
 
 
 
 311.582
 
 
 
 
 327.876
 
 
 
 
 295.509
 
 
 
 
 338.823
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 783.925
 
 
 
 
 558.289
 
 
 
 
 489.688
 
 
 
 
 416.856
 
 
 
 
 361.316
 
 
 
 
 334.979
 
 
 
 
 311.582
 
 
 
 
 327.876
 
 
 
 
 295.509
 
 
 
 
 338.823
 
 
 
 
 
 
 Verwerving: voorbereidingsfase
 
 
 367.651
 
 
 202.828
 
 
 176.287
 
 
 98.366
 
 
 62.288
 
 
 49.880
 
 
 36.233
 
 
 52.784
 
 
 22.297
 
 
 57.536
 
 
 
 
 
 Verwerving: realisatie
 
 
 416.274
 
 
 355.461
 
 
 313.401
 
 
 318.490
 
 
 299.028
 
 
 285.099
 
 
 275.349
 
 
 275.092
 
 
 273.212
 
 
 281.287
 
 
 
 
 
 5.12
 
 
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 513.444
 
 
 
 
 514.570
 
 
 
 
 518.658
 
 
 
 
 518.031
 
 
 
 
 501.535
 
 
 
 
 501.726
 
 
 
 
 501.701
 
 
 
 
 501.509
 
 
 
 
 501.266
 
 
 
 
 493.401
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 513.444
 
 
 
 
 514.570
 
 
 
 
 518.658
 
 
 
 
 518.031
 
 
 
 
 501.535
 
 
 
 
 501.726
 
 
 
 
 501.701
 
 
 
 
 501.509
 
 
 
 
 501.266
 
 
 
 
 493.401
 
 
 
 
 
 
 Instandhouding Infrastructuur
 
 
 513.444
 
 
 514.570
 
 
 518.658
 
 
 518.031
 
 
 501.535
 
 
 501.726
 
 
 501.701
 
 
 501.509
 
 
 501.266
 
 
 493.401
 
 
 
 
 
 5.15
 
 
 
 
 Onzekerheidsreservering
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 
 5.16
 
 
 
 
 Over-/ onderprogrammering
 
 
 
 
 182.955
 
 
 
 
 440.987
 
 
 
 
 522.340
 
 
 
 
 572.897
 
 
 
 
 273.286
 
 
 
 
 317.299
 
 
 
 
 290.837
 
 
 
 
 291.885
 
 
 
 
 315.448
 
 
 
 
 281.246
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 182.955
 
 
 
 
 440.987
 
 
 
 
 522.340
 
 
 
 
 572.897
 
 
 
 
 273.286
 
 
 
 
 317.299
 
 
 
 
 290.837
 
 
 
 
 291.885
 
 
 
 
 315.448
 
 
 
 
 281.246
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 182.955
 
 
 440.987
 
 
 522.340
 
 
 572.897
 
 
 273.286
 
 
 317.299
 
 
 290.837
 
 
 291.885
 
 
 315.448
 
 
 281.246
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 28.240
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 8 Geschatte budgetflexibiliteit
 
 
 
 
 
 
 
 2025
 
 
 
 
 
 
 
 juridisch verplicht
 
 
 
 9,5%
 
 
 
 
 
 bestuurlijk gebonden
 
 
 
 0,0%
 
 
 
 
 
 beleidsmatig gereserveerd
 
 
 
 90,5%
 
 
 
 
 
 nog niet ingevuld/vrij te besteden
 
 
 
 0,0%
 
 
 
 
 
 
 
 
 E.
 Toelichting op de instrumenten
 
 Verplichtingen
 De geraamde verplichtingen op artikel 5 betreffen verplichtingen voor alle instrumenten met uitzondering van de ontvangsten. De raming van de verplichtingen is gebaseerd op het verwachte moment dat in het kader van een DMF-gerelateerde activiteit een overeenkomst wordt getekend. Het moment waarop een contract daadwerkelijk wordt getekend of als een juridisch bindende overeenkomst wordt aangegaan, is afhankelijk van diverse factoren. Definitieve politieke besluitvorming over de reikwijdte en fasering van een project, samenwerking met derden en onderhandelingen met leveranciers, kunnen leiden tot een ander moment van het aangaan van de verplichting dan bij de begroting is voorzien.
 Uitgaven
 Het aandeel juridisch verplicht heeft betrekking op de levering van goederen en/of diensten waarvoor Defensie een financiële verplichting is aangegaan die leidt tot toekomstige kasuitgaven. Voor 2025 gaat het naar verwachting om 9,5% van het uitgavenbudget. Het resterende deel, 90,5% van dit artikel is beleidsmatig gereserveerd voor verwerving en instandhouding, waarvan het aangaan van de juridische verplichting wordt voorbereid.
 Verwerving infrastructuur en vastgoed
 Dit instrument heeft betrekking op de geraamde uitgaven voor de verwerving en afstoting van Infrastructuur en vastgoed. Voor projecten in voorbereidingsfase wordt de behoeftestelling uitgewerkt. Hierna wordt gerelateerd projectbudget overgeheveld naar de (vervolg)onderzoeksfase of realisatiefase.
 Onderstaande tabel geeft een overzicht van de infrastructuur en vastgoed projecten boven de € 50 miljoen die zich in de realisatiefase bevinden. Dit betekent dat de opdracht voor verwerving aan de uitvoeringsorganisaties is gegeven. In onderstaande tabel wordt ook weergegeven wat het projectbudget van deze projecten is en hoe dit projectbudget over de jaren verdeeld is, tenzij dit commercieel vertrouwelijke informatie is.
 
 Figuur 6
 
 
 De toelichtingen over de reeds bestaande projecten zijn te lezen in het DPO dat op Verantwoordingsdag met uw Kamer is gedeeld (Kamerstuk II 27830, nr. 435). Het kasritme van de middelen die voor 2024 aan de begroting zĳn toegevoegd, past echter niet bĳ het absorptievermogen van onder andere het Rĳksvastgoedbedrĳf. Een deel van dit budget zal daarom worden doorgeschoven naar 2025 of latere jaren.
 Instandhouding infrastructuur en vastgoed
 De geraamde uitgaven dienen voor de instandhouding van het vastgoed en de infrastructuur van Defensie. De omvang van de vastgoedportefeuille van Defensie is bĳna 6 miljoen m2 bebouwd vloeroppervlak verdeeld circa 447 locaties in binnen- en buitenland. De portefeuille omvat circa 11.000 gebouwen. Daarnaast bezit Defensie circa 342 miljoen m2 terrein, waarvan circa 260 miljoen m2 aan oefen- en schietterreinen. Defensie gebruikt bovendien ook indirect ruimte: geluidsruimte om te kunnen vliegen en veiligheidszones rondom bĳvoorbeeld munitieopslag.
 Over-/onderprogrammering infrastructuur en vastgoed
 In het DMF wordt gewerkt met het instrument overprogrammering. Op de begroting kan zich dit uiten in negatieve standen op het artikelonderdeelniveau. Er vindt geen realisatie plaats op dit instrument. Gedurende het jaar zullen onstane vertragingen/versnellingen op individuele projecten worden verwerkt op dit instrument.
 In de materieelagenda wordt inhoudelijk ingegaan op de over-/onderprogrammering in het DMF.
 Ontvangsten
 De verkoopopbrengsten infrastructuur en vastgoed hebben betrekking op de opbrengsten van de af te stoten objecten. Het overtollig vastgoed wordt in vrĳwel alle gevallen eerst op basis van het Kader Overname Rĳksvastgoed (KORV) door het RVB ingekocht. Incidenteel vinden nog verkopen onder de oude werkwĳze plaats.
 
 
 
 
 3.6
 Artikel 6: IT
 
 
 
 A.
 Algemene doelstelling
 
 Het doel van dit artikel is inzicht bieden in het verwerven en instandhouden van de IT van Defensie. De verwerving wordt nader uitgesplitst in de voorbereidings-, onderzoeks- en realisatiefase. Ook vallen over-/ onderprogrammering en de ontvangsten van IT onder dit artikel.
 
 
 
 B.
 Rol en verantwoordelijkheid
 
 De minister is verantwoordelijk voor de aanschaf en instandhouding van IT materieel binnen Defensie en de afstoting van overtollig IT-materieel.
 
 
 
 C.
 Beleidswijzigingen
 
 Het belang van Informatiegestuurd Optreden neemt toe. Het programma Foxtrot realiseert samen met de programma’s Grensverleggend IT (GrIT) en Verbeterd Operationeel Soldaat Systeem (VOSS) een moderne en gesloten informatieketen om dit mogelijk te maken. Het programma Foxtrot omvat de modernisering en vervanging van de tactische IT-infrastructuur- middelen (waaronder militaire radio’s, interne voertuignetwerken en intercom-systemen, command & control applicaties).
 In kader van Foxtrot is in 2023 een DMP A-brief verstuurd waarin het programma Foxtrot in brede zin is toegelicht. In 2025 verwacht Defensie nog twee D-brieven te versturen om de laatste verwervingstrajecten aan te gaan. De stand van zaken van dit programma en lopende IT-projecten binnen dit artikel zĳn terug te vinden in het meest recente DPO (Kamerstuk II 27830, nr. 435) en diens afwĳkingsrapportage.
 Het programma Grensverleggende IT (GrIT) valt onder de Regeling Grote Projecten (RGP). Defensie verstuurt hiervoor jaarlijkse voortgangsrapportages waar uitgebreid wordt stilgestaan bij ontwikkelingen binnen het programma. Zoals beschreven in de brief van 5 maart 2024 (Kamerstuk II 35728, nr. 13) is de realisatie- en implementatiestrategie van het programma herijkt. Door de herijking wordt de prioriteit binnen het programma gelegd bij de operationele behoeften van de krijgsmacht. De gevolgen van de herijking en prioritering voor de planning en de business case GrIT worden in de tweede helft van 2024 uitgewerkt. Defensie zal de Tweede Kamer hierover separaat of via de voortgangsrapportages informeren.
 
 
 
 D.
 Budgettaire gevolgen van beleid en budgetflexibiliteit
 
 
 Artikel 6 IT (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2023
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 1.019.047
 
 
 
 
 1.559.608
 
 
 
 
 1.359.574
 
 
 
 
 2.028.336
 
 
 
 
 1.773.115
 
 
 
 
 1.717.102
 
 
 
 
 1.859.994
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 872.600
 
 
 
 
 1.111.706
 
 
 
 
 1.228.302
 
 
 
 
 1.662.942
 
 
 
 
 1.717.101
 
 
 
 
 1.662.788
 
 
 
 
 1.806.187
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 6.11
 
 
 
 
 Verwerving
 
 
 
 
 424.725
 
 
 
 
 734.697
 
 
 
 
 1.206.087
 
 
 
 
 1.634.330
 
 
 
 
 1.475.965
 
 
 
 
 1.178.690
 
 
 
 
 1.288.151
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 424.725
 
 
 
 
 734.697
 
 
 
 
 1.206.087
 
 
 
 
 1.634.330
 
 
 
 
 1.475.965
 
 
 
 
 1.178.690
 
 
 
 
 1.288.151
 
 
 
 
 
 
 Verwerving: voorbereidingsfase
 
 
 0
 
 
 78.414
 
 
 176.397
 
 
 779.412
 
 
 736.987
 
 
 855.419
 
 
 1.023.733
 
 
 
 
 
 Verwerving: realisatie
 
 
 424.725
 
 
 656.283
 
 
 1.029.690
 
 
 854.918
 
 
 738.978
 
 
 323.271
 
 
 264.418
 
 
 
 
 
 6.12
 
 
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 447.875
 
 
 
 
 579.857
 
 
 
 
 544.167
 
 
 
 
 568.465
 
 
 
 
 566.045
 
 
 
 
 576.244
 
 
 
 
 572.798
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 447.875
 
 
 
 
 579.857
 
 
 
 
 544.167
 
 
 
 
 568.465
 
 
 
 
 566.045
 
 
 
 
 576.244
 
 
 
 
 572.798
 
 
 
 
 
 
 Instandhouding IT
 
 
 447.875
 
 
 579.857
 
 
 544.167
 
 
 568.465
 
 
 566.045
 
 
 576.244
 
 
 572.798
 
 
 
 
 
 6.16
 
 
 
 
 Over-/ onderprogrammering
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 202.848
 
 
 
 
 ‒ 521.952
 
 
 
 
 ‒ 539.853
 
 
 
 
 ‒ 324.909
 
 
 
 
 ‒ 92.146
 
 
 
 
 ‒ 54.762
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 202.848
 
 
 
 
 ‒ 521.952
 
 
 
 
 ‒ 539.853
 
 
 
 
 ‒ 324.909
 
 
 
 
 ‒ 92.146
 
 
 
 
 ‒ 54.762
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 0
 
 
 ‒ 202.848
 
 
 ‒ 521.952
 
 
 ‒ 539.853
 
 
 ‒ 324.909
 
 
 ‒ 92.146
 
 
 ‒ 54.762
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 16.572
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 6 IT (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 1.638.141
 
 
 
 
 1.480.590
 
 
 
 
 1.399.098
 
 
 
 
 1.353.452
 
 
 
 
 1.316.443
 
 
 
 
 1.178.684
 
 
 
 
 1.199.779
 
 
 
 
 1.188.068
 
 
 
 
 1.266.720
 
 
 
 
 1.462.366
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 1.597.666
 
 
 
 
 1.461.308
 
 
 
 
 1.556.871
 
 
 
 
 1.893.515
 
 
 
 
 1.874.576
 
 
 
 
 1.415.566
 
 
 
 
 1.367.091
 
 
 
 
 1.374.159
 
 
 
 
 1.377.573
 
 
 
 
 1.308.777
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 6.11
 
 
 
 
 Verwerving
 
 
 
 
 1.065.958
 
 
 
 
 911.360
 
 
 
 
 831.834
 
 
 
 
 786.852
 
 
 
 
 743.368
 
 
 
 
 612.678
 
 
 
 
 634.145
 
 
 
 
 623.769
 
 
 
 
 699.354
 
 
 
 
 896.081
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 1.065.958
 
 
 
 
 911.360
 
 
 
 
 831.834
 
 
 
 
 786.852
 
 
 
 
 743.368
 
 
 
 
 612.678
 
 
 
 
 634.145
 
 
 
 
 623.769
 
 
 
 
 699.354
 
 
 
 
 896.081
 
 
 
 
 
 
 Verwerving: voorbereidingsfase
 
 
 865.613
 
 
 667.674
 
 
 678.938
 
 
 636.165
 
 
 594.684
 
 
 465.262
 
 
 487.728
 
 
 477.220
 
 
 557.764
 
 
 747.650
 
 
 
 
 
 Verwerving: realisatie
 
 
 200.345
 
 
 243.686
 
 
 152.896
 
 
 150.687
 
 
 148.684
 
 
 147.416
 
 
 146.417
 
 
 146.549
 
 
 141.590
 
 
 148.431
 
 
 
 
 
 6.12
 
 
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 573.138
 
 
 
 
 570.035
 
 
 
 
 568.069
 
 
 
 
 567.405
 
 
 
 
 573.880
 
 
 
 
 566.811
 
 
 
 
 566.439
 
 
 
 
 565.104
 
 
 
 
 568.161
 
 
 
 
 566.191
 
 
 
 
 
 
 
 Opdrachten
 
 
 
 
 573.138
 
 
 
 
 570.035
 
 
 
 
 568.069
 
 
 
 
 567.405
 
 
 
 
 573.880
 
 
 
 
 566.811
 
 
 
 
 566.439
 
 
 
 
 565.104
 
 
 
 
 568.161
 
 
 
 
 566.191
 
 
 
 
 
 
 Instandhouding IT
 
 
 573.138
 
 
 570.035
 
 
 568.069
 
 
 567.405
 
 
 573.880
 
 
 566.811
 
 
 566.439
 
 
 565.104
 
 
 568.161
 
 
 566.191
 
 
 
 
 
 6.16
 
 
 
 
 Over-/ onderprogrammering
 
 
 
 
 ‒ 41.430
 
 
 
 
 ‒ 20.087
 
 
 
 
 156.968
 
 
 
 
 539.258
 
 
 
 
 557.328
 
 
 
 
 236.077
 
 
 
 
 166.507
 
 
 
 
 185.286
 
 
 
 
 110.058
 
 
 
 
 ‒ 153.495
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 ‒ 41.430
 
 
 
 
 ‒ 20.087
 
 
 
 
 156.968
 
 
 
 
 539.258
 
 
 
 
 557.328
 
 
 
 
 236.077
 
 
 
 
 166.507
 
 
 
 
 185.286
 
 
 
 
 110.058
 
 
 
 
 ‒ 153.495
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 ‒ 41.430
 
 
 ‒ 20.087
 
 
 156.968
 
 
 539.258
 
 
 557.328
 
 
 236.077
 
 
 166.507
 
 
 185.286
 
 
 110.058
 
 
 ‒ 153.495
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 16.769
 
 
 
 
 16.621
 
 
 
 
 16.621
 
 
 
 
 
 
 
 Tabel 9 Geschatte budgetflexibiliteit
 
 
 
 
 
 
 
 2025
 
 
 
 
 
 
 
 juridisch verplicht
 
 
 
 25,8%
 
 
 
 
 
 bestuurlijk gebonden
 
 
 
 0,0%
 
 
 
 
 
 beleidsmatig gereserveerd
 
 
 
 74,2%
 
 
 
 
 
 nog niet ingevuld/vrij te besteden
 
 
 
 0,0%
 
 
 
 
 
 
 
 
 E.
 Toelichting op de instrumenten
 
 Verplichtingen
 De geraamde verplichtingen op artikel 6 betreffen verplichtingen voor alle instrumenten met uitzondering van de ontvangsten. De raming van de verplichtingen is gebaseerd op het verwachte moment dat in het kader van een DMF-gerelateerde activiteit een overeenkomst wordt getekend. Het moment waarop een contract daadwerkelijk wordt getekend of als een juridisch bindende overeenkomst wordt aangegaan, is afhankelijk van diverse factoren. Definitieve politieke besluitvorming over de reikwijdte en fasering van een project, samenwerking met derden en onderhandelingen met leveranciers, kunnen leiden tot een ander moment van het aangaan van de verplichting dan bij de begroting is voorzien.
 Uitgaven
 Het aandeel juridisch verplicht heeft betrekking op de levering van goederen en/of diensten waarvoor Defensie een financiële verplichting is aangegaan die leidt tot toekomstige kasuitgaven. Voor 2025 gaat het naar verwachting om 25,8% van het uitgavenbudget. Het resterende deel 74,2% van dit artikel is beleidsmatig gereserveerd voor verwerving en instandhouding, waarvan het aangaan van de juridische verplichting wordt voorbereid.
 Verwerving IT
 Dit instrument heeft betrekking op de geraamde uitgaven voor de verwerving en afstoting van IT. Projecten boven de mandateringsgrens van € 250 miljoen volgen het DMP-proces. Voor projecten in voorbereidingsfase wordt de behoeftestelling uitgewerkt waarna een A-brief volgt. Hierna wordt gerelateerd projectbudget overgeheveld naar de (vervolg)onderzoeksfase of realisatiefase.
 Onderstaande tabel geeft een overzicht van de IT-projecten boven de € 50 miljoen die zich in de realisatiefase bevinden. Dit betekent dat de opdracht voor verwerving aan de uitvoeringsorganisaties is gegeven. In onderstaande tabel wordt ook weergegeven wat het projectbudget van deze projecten is en hoe dit projectbudget over de jaren verdeeld is, tenzij dit commercieel vertrouwelijke informatie is.
 
 Figuur 7
 
 
 De toelichtingen over de reeds bestaande projecten zijn te lezen in het DPO dat op Verantwoordingsdag met uw Kamer is gedeeld (Kamerstuk II 27830, nr. 435).
 Instandhouding IT
 De geraamde uitgaven dienen voor instandhouding van de IT van Defensie. Informatie sneller en slimmer verkrijgen, verwerken en verspreiden, om zo gericht te sturen en succesvol te kunnen zijn in moderne conflicten en crises vormt de kern van informatiegestuurd optreden. Voorts wordt met de Defensienota een aantal gerichte maatregelen moderne IT toegepast om op arbeidsextensieve wijze bij te dragen aan hogere materiële gereedheid, compliance en veiligheid en inzicht voor snellere en betere besluitvorming. Vanuit de Instandhouding IT wordt een bijdrage geleverd aan voornoemde activiteiten.
 Over-/en onderprogrammering IT
 In het DMF wordt gewerkt met het instrument overprogrammering. Op de begroting kan zich dit uiten in negatieve standen op het artikelonderdeelniveau. Er vindt geen realisatie plaats op dit instrument. Gedurende het jaar zullen onstane vertragingen/versnellingen op individuele projecten worden verwerkt op dit instrument.
 In de materieelagenda wordt inhoudelijk ingegaan op de over-/onderprogrammering in het DMF.
 Ontvangsten
 Dit zijn de ontvangsten die rechtstreeks gerelateerd zijn aan IT, bijvoorbeeld als het Joint Informatievoorziening Commando (JIVC) van Defensie diensten levert aan derden.
 
 
 
 
 3.7
 Artikel 7: Bijdragen andere begrotingen Rijk
 
 
 
 Budgettaire gevolgen van beleid en budgetflexibiliteit
 
 
 Artikel 7 Bijdragen andere begrotingen rijk (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2023
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 5.465.956
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 7 Bijdragen andere begrotingen rijk (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Tot Prinsjesdag 2024 werd het DMF gefinancierd met een bijdrage van de Defensiebegroting (X). Deze bijdrage was op de Defensiebegroting opgenomen op artikel 13, 'Bijdrage aan het Defensiematerieelbegrotingsfonds'. Vanaf Prinsjesdag 2024 wordt budget direct overgeheveld van de Defensiebegroting en de begrotingen van andere departementen naar de betreffende artikelen op het DMF. Het gebruik van dit artikel wordt opgeheven. Deze maatregel is technisch van aard.
 
 
 
 
 3.8
 Artikel 8: Overige uitgaven en ontvangsten
 
 
 
 Budgettaire gevolgen van beleid en budgetflexibiliteit
 
 
 Artikel 8: Overige uitgaven en ontvangsten (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2023
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 917
 
 
 
 
 71
 
 
 
 
 33
 
 
 
 
 336.831
 
 
 
 
 861.738
 
 
 
 
 311.843
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 71
 
 
 
 
 33
 
 
 
 
 336.831
 
 
 
 
 861.738
 
 
 
 
 311.843
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 8.18
 
 
 
 
 Nader te wijzen uitgaven
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 71
 
 
 
 
 33
 
 
 
 
 336.831
 
 
 
 
 861.738
 
 
 
 
 311.843
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 71
 
 
 
 
 33
 
 
 
 
 336.831
 
 
 
 
 861.738
 
 
 
 
 311.843
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 71
 
 
 33
 
 
 336.831
 
 
 861.738
 
 
 311.843
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 8: Overige uitgaven en ontvangsten (bedragen x € 1.000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Art.
 
 
 
 
 Verplichtingen
 
 
 
 
 804.054
 
 
 
 
 804.054
 
 
 
 
 574.054
 
 
 
 
 623.054
 
 
 
 
 726.062
 
 
 
 
 734.054
 
 
 
 
 686.930
 
 
 
 
 654.054
 
 
 
 
 654.054
 
 
 
 
 666.633
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Uitgaven
 
 
 
 
 774.054
 
 
 
 
 774.054
 
 
 
 
 574.054
 
 
 
 
 623.054
 
 
 
 
 726.062
 
 
 
 
 734.054
 
 
 
 
 686.930
 
 
 
 
 654.054
 
 
 
 
 654.054
 
 
 
 
 666.633
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 8.18
 
 
 
 
 Nader te wijzen uitgaven
 
 
 
 
 774.054
 
 
 
 
 774.054
 
 
 
 
 574.054
 
 
 
 
 623.054
 
 
 
 
 726.062
 
 
 
 
 734.054
 
 
 
 
 686.930
 
 
 
 
 654.054
 
 
 
 
 654.054
 
 
 
 
 666.633
 
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 
 
 774.054
 
 
 
 
 774.054
 
 
 
 
 574.054
 
 
 
 
 623.054
 
 
 
 
 726.062
 
 
 
 
 734.054
 
 
 
 
 686.930
 
 
 
 
 654.054
 
 
 
 
 654.054
 
 
 
 
 666.633
 
 
 
 
 
 
 Fonds
 
 
 774.054
 
 
 774.054
 
 
 574.054
 
 
 623.054
 
 
 726.062
 
 
 734.054
 
 
 686.930
 
 
 654.054
 
 
 654.054
 
 
 666.633
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Ontvangsten
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Op dit artikel worden de overige uitgaven en ontvangsten opgenomen. Het betreft uitgaven en/of ontvangsten die op een later moment toegedeeld moeten worden aan de beleidsartikelen van het DMF. Een voorbeeld hiervan is de uitgekeerde loon- en prijsbijstelling, die nog moet worden verdeeld over de afzonderlijke artikelen; dit budget wordt tussentijds aangehouden op dit artikel.
 
 
 
 
 
 4.
 BIJLAGEN
 
 
 
 4.1
 Bijlage instandhouding vastgoed
 
 In deze bijlage wordt een toelichting gegeven op de instandhouding van het vastgoed van Defensie.
 1. Instandhouding van het vastgoed
 Scope van instandhouding
 Onder instandhouding vallen alle activiteiten op het vlak van het onderhouden van het vastgoed in eigendom, de huur van vastgoed en de inrichting van ruimten. Daarnaast vallen ook de Commandanten Voorzieningen (COVO) voor kleine aanpassingen binnen de scope, net als adviesuren van het Rijksvastgoedbedrijf (RVB). Aanpassingen aan nieuwe wetgeving en verduurzaming van vastgoed vallen onder investeringen, tenzij deze bij onderhoud gelijk mee te nemen zijn. Door de ruimere definitie van instandhouding is de budgetreeks in onderstaande tabel groter dan die opgenomen in het strategisch vastgoedplan.
 Aanpak instandhouding
 Voor het onderhoud van het vastgoed wordt onderscheid gemaakt tussen planbaar en niet-planbaar onderhoud. Planbaar onderhoud (PO) wordt gepland op basis van inspecties die worden verzorgd door het RVB. Niet-planbaar onderhoud (NPO) vindt plaats op moment dat storingen optreden. Periodiek worden gebouwen geïnspecteerd om de staat van het vastgoed vast te stellen. Het streven is om gemiddeld genomen een gebouw een keer in de zes jaar te inspecteren. Op dit moment wordt bij het RVB een onderhoudsmanagementsysteem (OMS) geïmplementeerd waardoor frequenter, near realtime inzicht gaat ontstaan in de staat van het vastgoed. 
 De bevindingen uit de inspecties worden afgezet ten opzichte van het gevraagde kwaliteitsniveau en worden daarna via het Meerjarig Onderhoudsplan (MJOP) geprioriteerd en afgestemd met de Defensieonderdelen. Hierbij wordt gekeken naar criteria zoals veiligheid, wettelijke verplichting en operationele noodzaak. NPO betreft de herstelwerkzaamheden en reparaties die niet zijn voorzien en niet kunnen wachten om opgenomen te worden in het MJOP. Ook het opheffen van mankementen naar aanleiding van keuringen wordt vanuit het NPO betaald. Voor een gezonde portefeuille zou een verhouding tussen PO en NPO van 80 / 20 verwacht worden. In werkelijkheid is door de achterstanden in onderhoud die verhouding 41 / 59.
 
 Binnen instandhouding kan onderscheid gemaakt worden in de volgende activiteiten die het RVB voor Defensie uitvoert: 
 
 
 –
 Instandhouding Gebouwen
 
 
 –
 Instandhouding Start & Rolbanen
 
 
 –
 Instandhouding ECT (ondergrondse infra, wegen, havens)
 
 
 –
 Instandhouding Schietbanen 
 
 
 –
 Cyclisch Terrein Technisch onderhoud (bos- en groenvoorziening)
 
 
 –
 Vastgoedinformatie
 
 
 –
 Juridisch- en omgevingsbeheer
 
 
 –
 Keuringen 
 
 
 
 Instandhouding van Beveiligingssystemen wordt op dit moment door RVB uitgevoerd, maar gaat met de implementatie van DBBS over naar Defensie. Ook de instandhouding van vastgoed buiten Nederland voert Defensie zelf uit, net als de storingen via de Servicedienst Vastgoed Defensie.
 Het huidige vastgoed is, ondanks de extra inspanningen in de voorgaande kabinetsperiodes vaak verouderd, niet duurzaam, slecht onderhouden en duur. Defensie wil modern vastgoed dat optimaal bijdraagt aan de gereedstelling en inzet van de krijgsmacht en heeft daarom behoefte aan kazernes die aantrekkelijk zijn om in te werken en wonen, die duurzaam en betaalbaar zijn en op logische plekken staan in Nederland. Om de vastgoedportefeuille in balans te krijgen zijn ingrijpende keuzes nodig. In de kamerbrief ‘Strategisch Vastgoedplan 2022’ (Kamerstukken II, 2022/23, 36124, nr. 12) zijn de kaders, doelstellingen en aanpak voor het Defensievastgoed nader toegelicht.
 Met het RVB worden in een jaaropdracht afspraken gemaakt over de te leveren prestaties en de hiervoor beschikbare middelen. Het RVB is verantwoordelijk voor de uitvoering van de daarbij horende beheer- en onderhoudsregimes. De prestaties van vastgoed en infrastructuur worden gemeten en uitgedrukt in prestatie-indicatoren. De indicatoren leggen de verbinding tussen de sturing op en verantwoording over de prestaties. 
 Kengetallen
 Defensie heeft met het RVB een afspraak gemaakt over de hoeveelheid te beheren vastgoed en om tenminste 90 procent van de wettelijke keuringen voor installaties tijdig goedgekeurd te hebben. Defensie is met het RVB in overleg over het verbeteren van de informatievoorziening, rapportagesystematiek en meetindicatoren, zoals hersteltijd storingen, projecttevredenheid, inspecties en doelmatigheid. Mede als gevolg van de voortgang op dit onderwerp is de ernstige onvolkomenheid van de Algemene Rekenkamer voor vastgoedbeheer afgeschaald naar een onvolkomenheid (Kamerstuk 36360-X-2).
 
 Tabel 10 Kengetallen per 01-01-2024
 
 
 
 
 
 
 
 Kengetal
 
 
 Indicator
 
 
 Hoeveelheid
 
 
 
 
 
 
 Bruto Vloer Oppervlakte (x 1.000)
 
 
 Aantal m2 kantoren, lesgebouwen, restaurants en recreatie
 
 
 2.011
 
 
 
 
 
 Aantal m2 legering
 
 
 828
 
 
 
 
 
 Aantal m2 magazijnen, stallingen en bunkers
 
 
 1.830
 
 
 
 
 
 Aantal m2 werkplaatsen, installaties en facilitair
 
 
 1.050
 
 
 
 
 
 Aantal m2 overige gebouwen
 
 
 285
 
 
 
 
 
 Aantal m2 totaal
 
 
 6.004
 
 
 
 
 Keuringen
 
 
 % installaties
 
 
 90%
 
 
 
 
 
 2. Budgettaire aspecten
 In de Kamerbrief ‘Strategisch Vastgoedplan 2022’ (Kamerstukken II, 2022/23, 36124, nr. 12) die in december 2022 met de Kamer is gedeeld, worden de kaders en doelstellingen van het Strategisch Vastgoedplan uiteengezet. Doel is om een vastgoedportefeuille te realiseren die de taakuitvoering optimaal ondersteunt en toekomstbestendig is. Om de transformatie van het vastgoed te kunnen realiseren, is in de Defensienota 2022 het budget voor vastgoed structureel verhoogd. Het geld hiervoor is met de afgelopen eerste suppletoire begroting toegevoegd aan de DMF-begroting. De potentiele positieve disbalans in 2023 kan gebruikt worden om de jaren 2024 t/m 2026 te compenseren. Vanaf 2029 wordt, afhankelijk van de uitvoering van het Strategisch Vastgoedplan, een positieve disbalans verwacht die ingezet kan worden voor de benodigde vastgoed (vervangings-)investeringen.
 
 Tabel 11 Behoefte en budget
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikelonderdeel
 
 
 
 2023
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 
 
 
 
 DMF 5.2
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Behoefte/raming
 
 
 453.482
 
 
 568.424
 
 
 557.301
 
 
 544.999
 
 
 547.311
 
 
 513.639
 
 
 515.912
 
 
 503.444
 
 
 494.570
 
 
 
 
 
 Budget
 
 
 453.482
 
 
 544.101
 
 
 507.301
 
 
 504.999
 
 
 507.311
 
 
 513.639
 
 
 515.912
 
 
 513.444
 
 
 514.570
 
 
 
 
 
 Potentiele
 disbalans
 
 
 -
 
 
 ‒ 24.323
 
 
 ‒ 50.000
 
 
 ‒ 40.000
 
 
 ‒ 40.000
 
 
 -
 
 
 -
 
 
 10.000
 
 
 20.000
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikelonderdeel
 
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 DMF 5.2
 
 
 Instandhouding
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Behoefte/raming
 
 
 488.658
 
 
 478.031
 
 
 441.535
 
 
 421.726
 
 
 401.701
 
 
 401.509
 
 
 401.266
 
 
 393.401
 
 
 
 
 
 
 Budget
 
 
 518.658
 
 
 518.031
 
 
 501.535
 
 
 501.726
 
 
 501.701
 
 
 501.509
 
 
 501.266
 
 
 493.401
 
 
 
 
 
 
 Potentiele
 disbalans
 
 
 30.000
 
 
 40.000
 
 
 60.000
 
 
 80.000
 
 
 100.000
 
 
 100.000
 
 
 100.000
 
 
 100.000
 
 
 
 
 
 
 3. Overig
 Defensie heeft een aantal instandhoudingsprogramma’s opgenomen in de investeringen, met name op het gebied van Keukens en Legering. Het betreft vervangingsinvesteringen en zijn daarom geen onderdeel van het instandhoudingsbudget, maar dragen wel gericht bij aan het wegwerken van achterstanden en het verbeteren van het leefklimaat.
 
 
 
 4.2
 Bijlage verdiepingshoofdstuk
 
 
 
 Artikel 1: Defensiebreed materieel
 
 
 Tabel 12 Artikel 1: Defensiebreed materieel (bedragen x € 1000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2024
 
 
 
 
 2.089.353
 
 
 
 
 2.262.208
 
 
 
 
 2.253.615
 
 
 
 
 1.760.074
 
 
 
 
 1.719.992
 
 
 
 
 1.492.688
 
 
 
 
 1.329.111
 
 
 
 
 1.134.887
 
 
 
 
 1.073.184
 
 
 
 
 1.157.673
 
 
 
 
 1.322.275
 
 
 
 
 1.723.358
 
 
 
 
 1.991.399
 
 
 
 
 2.254.833
 
 
 
 
 1.652.688
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Mutatie 1e suppletoire begroting 2024
 
 
 
 
 ‒ 123.959
 
 
 
 
 ‒ 141.789
 
 
 
 
 ‒ 10.036
 
 
 
 
 ‒ 90.096
 
 
 
 
 ‒ 130.036
 
 
 
 
 ‒ 48.120
 
 
 
 
 ‒ 177.875
 
 
 
 
 ‒ 67.256
 
 
 
 
 ‒ 68.347
 
 
 
 
 ‒ 84.574
 
 
 
 
 ‒ 65.282
 
 
 
 
 ‒ 65.283
 
 
 
 
 ‒ 68.484
 
 
 
 
 ‒ 65.286
 
 
 
 
 ‒ 65.276
 
 
 
 
 1.644.203
 
 
 
 
 
 
 Mutatie suppletoire begroting Prinsjedag 2024
 
 
 
 
 ‒ 237.505
 
 
 
 
 ‒ 156.505
 
 
 
 
 ‒ 20.143
 
 
 
 
 87.678
 
 
 
 
 85.502
 
 
 
 
 87.770
 
 
 
 
 40.949
 
 
 
 
 93.526
 
 
 
 
 122.141
 
 
 
 
 43.886
 
 
 
 
 67.612
 
 
 
 
 70.032
 
 
 
 
 89.413
 
 
 
 
 89.649
 
 
 
 
 88.625
 
 
 
 
 104.405
 
 
 
 
 
 
 Nieuwe mutaties
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 21.566
 
 
 
 
 ‒ 1.401
 
 
 
 
 ‒ 79.589
 
 
 
 
 ‒ 63.913
 
 
 
 
 208.495
 
 
 
 
 369.549
 
 
 
 
 320.433
 
 
 
 
 344.777
 
 
 
 
 465.948
 
 
 
 
 499.799
 
 
 
 
 390.793
 
 
 
 
 431.622
 
 
 
 
 455.762
 
 
 
 
 433.913
 
 
 
 
 450.893
 
 
 
 
 
 Herfasering tussen Defensiebreed-, Land- en Maritiem materieel
 
 
 0
 
 
 ‒ 17.311
 
 
 27.779
 
 
 2.362
 
 
 34
 
 
 34
 
 
 34
 
 
 34
 
 
 34
 
 
 34
 
 
 34
 
 
 34
 
 
 34
 
 
 34
 
 
 34
 
 
 34
 
 
 
 
 Munitievoorraden reservendelen.
 
 
 0
 
 
 ‒ 17.248
 
 
 ‒ 32.285
 
 
 ‒ 17.248
 
 
 ‒ 2.210
 
 
 ‒ 2.210
 
 
 ‒ 2.210
 
 
 ‒ 2.210
 
 
 ‒ 2.210
 
 
 ‒ 2.210
 
 
 ‒ 2.210
 
 
 ‒ 2.210
 
 
 ‒ 2.210
 
 
 ‒ 2.210
 
 
 ‒ 2.210
 
 
 ‒ 2.210
 
 
 
 
 Verdeling van de middelen uit het Hoofdlijnakkoord
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 ‒ 101.667
 
 
 ‒ 67.606
 
 
 204.997
 
 
 366.127
 
 
 317.011
 
 
 341.354
 
 
 462.525
 
 
 481.876
 
 
 386.760
 
 
 428.593
 
 
 452.339
 
 
 430.490
 
 
 447.436
 
 
 
 
 Realistisch kasritme
 
 
 1.727.889
 
 
 1.942.348
 
 
 2.222.035
 
 
 1.678.067
 
 
 1.611.545
 
 
 1.740.833
 
 
 1.561.734
 
 
 1.481.590
 
 
 1.471.755
 
 
 1.582.933
 
 
 1.824.404
 
 
 2.118.900
 
 
 2.443.950
 
 
 2.734.958
 
 
 2.109.950
 
 
 2.199.501
 
 
 
 
 Overige mutaties
 
 
 0
 
 
 12.993
 
 
 3.105
 
 
 36.964
 
 
 5.869
 
 
 5.674
 
 
 5.598
 
 
 5.598
 
 
 5.599
 
 
 5.599
 
 
 20.099
 
 
 6.209
 
 
 5.205
 
 
 5.599
 
 
 5.599
 
 
 5.633
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2025
 
 
 
 
 1.727.889
 
 
 
 
 1.942.348
 
 
 
 
 2.222.035
 
 
 
 
 1.678.067
 
 
 
 
 1.611.545
 
 
 
 
 1.740.833
 
 
 
 
 1.561.734
 
 
 
 
 1.481.590
 
 
 
 
 1.471.755
 
 
 
 
 1.582.933
 
 
 
 
 1.824.404
 
 
 
 
 2.118.900
 
 
 
 
 2.443.950
 
 
 
 
 2.734.958
 
 
 
 
 2.109.950
 
 
 
 
 2.199.501
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 2: Maritiem materieel
 
 
 Tabel 13 Artikel 2: Maritiem materieel (bedragen x € 1000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2024
 
 
 
 
 1.482.684
 
 
 
 
 1.397.914
 
 
 
 
 1.660.689
 
 
 
 
 1.734.239
 
 
 
 
 1.949.284
 
 
 
 
 2.078.603
 
 
 
 
 2.418.156
 
 
 
 
 2.953.783
 
 
 
 
 3.008.465
 
 
 
 
 2.862.309
 
 
 
 
 2.341.577
 
 
 
 
 2.101.420
 
 
 
 
 941.934
 
 
 
 
 821.845
 
 
 
 
 1.273.132
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Mutatie 1e suppletoire begroting 2024
 
 
 
 
 ‒ 232.573
 
 
 
 
 ‒ 212.955
 
 
 
 
 224.763
 
 
 
 
 146.826
 
 
 
 
 126.408
 
 
 
 
 ‒ 24.781
 
 
 
 
 ‒ 32.929
 
 
 
 
 ‒ 27.854
 
 
 
 
 ‒ 9.587
 
 
 
 
 ‒ 11.256
 
 
 
 
 ‒ 7.854
 
 
 
 
 ‒ 7.838
 
 
 
 
 ‒ 4.635
 
 
 
 
 ‒ 7.124
 
 
 
 
 ‒ 4.066
 
 
 
 
 1.269.744
 
 
 
 
 
 
 Mutatie suppletoire begroting Prinsjedag 2024
 
 
 
 
 ‒ 95.329
 
 
 
 
 48.008
 
 
 
 
 210.794
 
 
 
 
 52.904
 
 
 
 
 66.197
 
 
 
 
 134.268
 
 
 
 
 67.002
 
 
 
 
 66.600
 
 
 
 
 66.603
 
 
 
 
 66.603
 
 
 
 
 71.998
 
 
 
 
 40.784
 
 
 
 
 72.002
 
 
 
 
 71.829
 
 
 
 
 71.623
 
 
 
 
 71.963
 
 
 
 
 
 
 Nieuwe mutaties
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 29.085
 
 
 
 
 3.701
 
 
 
 
 ‒ 41.737
 
 
 
 
 98.668
 
 
 
 
 111.536
 
 
 
 
 242.111
 
 
 
 
 451.407
 
 
 
 
 414.562
 
 
 
 
 524.497
 
 
 
 
 417.440
 
 
 
 
 303.110
 
 
 
 
 259.290
 
 
 
 
 235.272
 
 
 
 
 300.244
 
 
 
 
 231.658
 
 
 
 
 
 Herfasering tussen Defensiebreed materieel en Maritiem materieel
 
 
 0
 
 
 19.920
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Realistisch kasritme
 
 
 1.154.782
 
 
 1.262.052
 
 
 2.099.947
 
 
 1.892.232
 
 
 2.240.557
 
 
 2.299.626
 
 
 2.694.340
 
 
 3.443.936
 
 
 3.480.043
 
 
 3.442.153
 
 
 2.823.161
 
 
 2.437.476
 
 
 1.268.591
 
 
 1.121.822
 
 
 1.640.933
 
 
 1.573.365
 
 
 
 
 Verdeling van de middelen uit het Hoofdlijnakkoord
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 ‒ 44.138
 
 
 97.617
 
 
 111.010
 
 
 241.808
 
 
 451.471
 
 
 414.617
 
 
 524.541
 
 
 417.484
 
 
 303.154
 
 
 260.577
 
 
 235.316
 
 
 300.288
 
 
 231.736
 
 
 
 
 Overige mutaties
 
 
 0
 
 
 9.165
 
 
 3.701
 
 
 2.401
 
 
 1.051
 
 
 526
 
 
 303
 
 
 ‒ 64
 
 
 ‒ 55
 
 
 ‒ 44
 
 
 ‒ 44
 
 
 ‒ 44
 
 
 ‒ 1.287
 
 
 ‒ 44
 
 
 ‒ 44
 
 
 ‒ 78
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2025
 
 
 
 
 1.154.782
 
 
 
 
 1.262.052
 
 
 
 
 2.099.947
 
 
 
 
 1.892.232
 
 
 
 
 2.240.557
 
 
 
 
 2.299.626
 
 
 
 
 2.694.340
 
 
 
 
 3.443.936
 
 
 
 
 3.480.043
 
 
 
 
 3.442.153
 
 
 
 
 2.823.161
 
 
 
 
 2.437.476
 
 
 
 
 1.268.591
 
 
 
 
 1.121.822
 
 
 
 
 1.640.933
 
 
 
 
 1.573.365
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 3: Land materieel
 
 
 Tabel 14 Artikel 3: Land materieel (bedragen x € 1000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2024
 
 
 
 
 1.969.225
 
 
 
 
 2.687.903
 
 
 
 
 1.994.741
 
 
 
 
 1.646.820
 
 
 
 
 1.648.326
 
 
 
 
 1.638.229
 
 
 
 
 1.636.849
 
 
 
 
 1.330.348
 
 
 
 
 1.117.355
 
 
 
 
 994.623
 
 
 
 
 1.402.665
 
 
 
 
 1.627.066
 
 
 
 
 1.857.344
 
 
 
 
 1.840.790
 
 
 
 
 1.484.550
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Mutatie 1e suppletoire begroting 2024
 
 
 
 
 ‒ 251.766
 
 
 
 
 ‒ 267.676
 
 
 
 
 498.092
 
 
 
 
 27.371
 
 
 
 
 91.712
 
 
 
 
 ‒ 58.797
 
 
 
 
 ‒ 42.680
 
 
 
 
 ‒ 43.572
 
 
 
 
 ‒ 77.865
 
 
 
 
 ‒ 71.567
 
 
 
 
 ‒ 78.469
 
 
 
 
 ‒ 79.007
 
 
 
 
 ‒ 77.847
 
 
 
 
 25.667
 
 
 
 
 5.716
 
 
 
 
 1.418.519
 
 
 
 
 
 
 Mutatie suppletoire begroting Prinsjedag 2024
 
 
 
 
 ‒ 181.892
 
 
 
 
 64.771
 
 
 
 
 ‒ 91.851
 
 
 
 
 1.156.091
 
 
 
 
 1.128.549
 
 
 
 
 1.067.707
 
 
 
 
 441.814
 
 
 
 
 323.529
 
 
 
 
 386.669
 
 
 
 
 193.726
 
 
 
 
 84.112
 
 
 
 
 115.190
 
 
 
 
 83.350
 
 
 
 
 83.475
 
 
 
 
 84.676
 
 
 
 
 84.460
 
 
 
 
 
 
 Nieuwe mutaties
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 123.992
 
 
 
 
 ‒ 21.268
 
 
 
 
 ‒ 143.536
 
 
 
 
 ‒ 157.045
 
 
 
 
 42.146
 
 
 
 
 103.766
 
 
 
 
 3.190
 
 
 
 
 74.160
 
 
 
 
 82.499
 
 
 
 
 104.481
 
 
 
 
 231.987
 
 
 
 
 275.654
 
 
 
 
 282.658
 
 
 
 
 257.968
 
 
 
 
 274.713
 
 
 
 
 
 Herfasering tussen Defensiebreed materieel en Land materieel
 
 
 0
 
 
 ‒ 2.609
 
 
 ‒ 27.779
 
 
 ‒ 2.362
 
 
 ‒ 34
 
 
 ‒ 34
 
 
 ‒ 34
 
 
 ‒ 34
 
 
 ‒ 34
 
 
 ‒ 34
 
 
 ‒ 34
 
 
 ‒ 34
 
 
 ‒ 34
 
 
 ‒ 34
 
 
 ‒ 34
 
 
 ‒ 34
 
 
 
 
 Realistisch kasritme
 
 
 1.535.567
 
 
 2.252.190
 
 
 2.379.714
 
 
 2.723.018
 
 
 2.747.814
 
 
 2.725.557
 
 
 2.139.749
 
 
 1.613.495
 
 
 1.500.319
 
 
 1.199.281
 
 
 1.512.789
 
 
 1.895.236
 
 
 2.138.501
 
 
 2.232.590
 
 
 1.832.910
 
 
 1.777.692
 
 
 
 
 Verdeling van de middelen uit het Hoofdlijnakkoord
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 ‒ 145.877
 
 
 ‒ 192.809
 
 
 ‒ 52.027
 
 
 104.274
 
 
 3.209
 
 
 74.179
 
 
 82.518
 
 
 119.000
 
 
 232.616
 
 
 270.813
 
 
 282.677
 
 
 257.987
 
 
 274.732
 
 
 
 
 Overige mutaties
 
 
 0
 
 
 ‒ 12.567
 
 
 6.511
 
 
 ‒ 31.569
 
 
 ‒ 474
 
 
 57.935
 
 
 ‒ 474
 
 
 15
 
 
 15
 
 
 15
 
 
 ‒ 14.485
 
 
 ‒ 595
 
 
 4.875
 
 
 15
 
 
 15
 
 
 15
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2025
 
 
 
 
 1.535.567
 
 
 
 
 2.361.006
 
 
 
 
 2.379.714
 
 
 
 
 2.686.746
 
 
 
 
 2.711.542
 
 
 
 
 2.689.285
 
 
 
 
 2.139.749
 
 
 
 
 1.613.495
 
 
 
 
 1.500.319
 
 
 
 
 1.199.281
 
 
 
 
 1.512.789
 
 
 
 
 1.895.236
 
 
 
 
 2.138.501
 
 
 
 
 2.232.590
 
 
 
 
 1.832.910
 
 
 
 
 1.777.692
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 4: Lucht materieel
 
 
 Tabel 15 Artikel 4: Lucht materieel (bedragen x € 1000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2024
 
 
 
 
 2.568.092
 
 
 
 
 2.326.435
 
 
 
 
 2.098.783
 
 
 
 
 2.564.381
 
 
 
 
 2.289.955
 
 
 
 
 1.875.394
 
 
 
 
 1.306.159
 
 
 
 
 1.385.602
 
 
 
 
 1.471.566
 
 
 
 
 1.368.112
 
 
 
 
 1.323.220
 
 
 
 
 1.388.126
 
 
 
 
 2.177.783
 
 
 
 
 1.905.648
 
 
 
 
 2.355.215
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Mutatie 1e suppletoire begroting 2024
 
 
 
 
 ‒ 594.617
 
 
 
 
 ‒ 59.095
 
 
 
 
 274.861
 
 
 
 
 119.649
 
 
 
 
 73.213
 
 
 
 
 50.870
 
 
 
 
 52.464
 
 
 
 
 ‒ 46.067
 
 
 
 
 ‒ 28.238
 
 
 
 
 ‒ 25.067
 
 
 
 
 ‒ 24.851
 
 
 
 
 ‒ 25.937
 
 
 
 
 ‒ 33.797
 
 
 
 
 ‒ 41.304
 
 
 
 
 ‒ 66.213
 
 
 
 
 2.362.484
 
 
 
 
 
 
 Mutatie suppletoire begroting Prinsjedag 2024
 
 
 
 
 ‒ 226.109
 
 
 
 
 ‒ 133.964
 
 
 
 
 ‒ 87.706
 
 
 
 
 81.108
 
 
 
 
 72.239
 
 
 
 
 63.091
 
 
 
 
 ‒ 78.361
 
 
 
 
 ‒ 93.533
 
 
 
 
 ‒ 97.651
 
 
 
 
 ‒ 104.805
 
 
 
 
 ‒ 105.026
 
 
 
 
 ‒ 105.024
 
 
 
 
 ‒ 103.718
 
 
 
 
 ‒ 103.860
 
 
 
 
 ‒ 103.840
 
 
 
 
 ‒ 102.756
 
 
 
 
 
 
 Nieuwe mutaties
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 21.582
 
 
 
 
 56.508
 
 
 
 
 224.361
 
 
 
 
 169.677
 
 
 
 
 272.061
 
 
 
 
 266.698
 
 
 
 
 257.521
 
 
 
 
 278.014
 
 
 
 
 282.238
 
 
 
 
 240.992
 
 
 
 
 367.506
 
 
 
 
 355.992
 
 
 
 
 379.396
 
 
 
 
 363.498
 
 
 
 
 362.466
 
 
 
 
 
 Munitievoorraden reservendelen.
 
 
 0
 
 
 17.248
 
 
 32.285
 
 
 17.248
 
 
 2.210
 
 
 2.210
 
 
 2.210
 
 
 2.210
 
 
 2.210
 
 
 2.210
 
 
 2.210
 
 
 2.210
 
 
 2.210
 
 
 2.210
 
 
 2.210
 
 
 2.210
 
 
 
 
 MLU NH-90
 
 
 0
 
 
 14.000
 
 
 36.650
 
 
 5.100
 
 
 2.500
 
 
 1.200
 
 
 1.200
 
 
 1.200
 
 
 7.150
 
 
 200
 
 
 200
 
 
 200
 
 
 200
 
 
 200
 
 
 200
 
 
 200
 
 
 
 
 Realistisch kasritme
 
 
 1.747.366
 
 
 2.154.958
 
 
 2.342.446
 
 
 2.989.499
 
 
 2.605.084
 
 
 2.261.416
 
 
 1.546.960
 
 
 1.503.523
 
 
 1.623.691
 
 
 1.520.478
 
 
 1.434.335
 
 
 1.624.671
 
 
 2.396.260
 
 
 2.139.880
 
 
 2.548.660
 
 
 2.622.194
 
 
 
 
 Verdeling van de middelen uit het Hoofdlijnakkoord
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 211.419
 
 
 174.373
 
 
 336.466
 
 
 272.471
 
 
 263.496
 
 
 278.049
 
 
 289.234
 
 
 247.988
 
 
 374.502
 
 
 366.211
 
 
 386.392
 
 
 370.344
 
 
 369.312
 
 
 
 
 Overige mutaties
 
 
 0
 
 
 ‒ 9.666
 
 
 ‒ 12.427
 
 
 ‒ 9.406
 
 
 ‒ 9.406
 
 
 ‒ 67.815
 
 
 ‒ 9.183
 
 
 ‒ 9.385
 
 
 ‒ 9.395
 
 
 ‒ 9.406
 
 
 ‒ 9.406
 
 
 ‒ 9.406
 
 
 ‒ 12.629
 
 
 ‒ 9.406
 
 
 ‒ 9.256
 
 
 ‒ 9.256
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2025
 
 
 
 
 1.747.366
 
 
 
 
 2.154.958
 
 
 
 
 2.342.446
 
 
 
 
 2.989.499
 
 
 
 
 2.605.084
 
 
 
 
 2.261.416
 
 
 
 
 1.546.960
 
 
 
 
 1.503.523
 
 
 
 
 1.623.691
 
 
 
 
 1.520.478
 
 
 
 
 1.434.335
 
 
 
 
 1.624.671
 
 
 
 
 2.396.260
 
 
 
 
 2.139.880
 
 
 
 
 2.548.660
 
 
 
 
 2.622.194
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 5: Infrastructuur en Vastgoed
 
 
 Tabel 16 Artikel 5: Infrastructuur en Vastgoed (bedragen x € 1000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2024
 
 
 
 
 982.991
 
 
 
 
 977.021
 
 
 
 
 1.398.755
 
 
 
 
 1.310.346
 
 
 
 
 1.315.514
 
 
 
 
 1.282.970
 
 
 
 
 1.473.918
 
 
 
 
 1.456.758
 
 
 
 
 1.453.109
 
 
 
 
 1.401.497
 
 
 
 
 1.029.552
 
 
 
 
 1.024.940
 
 
 
 
 967.499
 
 
 
 
 982.303
 
 
 
 
 978.205
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Mutatie 1e suppletoire begroting 2024
 
 
 
 
 77.691
 
 
 
 
 ‒ 195.946
 
 
 
 
 163.993
 
 
 
 
 ‒ 8.993
 
 
 
 
 ‒ 4.956
 
 
 
 
 250.352
 
 
 
 
 ‒ 21.087
 
 
 
 
 48.382
 
 
 
 
 48.451
 
 
 
 
 55.840
 
 
 
 
 48.450
 
 
 
 
 48.450
 
 
 
 
 48.450
 
 
 
 
 48.449
 
 
 
 
 48.385
 
 
 
 
 1.024.524
 
 
 
 
 
 
 Mutatie suppletoire begroting Prinsjedag 2024
 
 
 
 
 ‒ 95.120
 
 
 
 
 3.322
 
 
 
 
 53.026
 
 
 
 
 117.168
 
 
 
 
 116.659
 
 
 
 
 114.432
 
 
 
 
 49.481
 
 
 
 
 49.512
 
 
 
 
 49.512
 
 
 
 
 49.512
 
 
 
 
 47.017
 
 
 
 
 47.017
 
 
 
 
 47.017
 
 
 
 
 47.017
 
 
 
 
 47.017
 
 
 
 
 47.017
 
 
 
 
 
 
 Nieuwe mutaties
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 42.361
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 29.160
 
 
 
 
 ‒ 46.996
 
 
 
 
 ‒ 48.501
 
 
 
 
 ‒ 21.988
 
 
 
 
 ‒ 40.806
 
 
 
 
 ‒ 20.386
 
 
 
 
 935
 
 
 
 
 11.118
 
 
 
 
 33.597
 
 
 
 
 41.154
 
 
 
 
 43.501
 
 
 
 
 38.616
 
 
 
 
 41.929
 
 
 
 
 
 Bijdrage van BZK voor verduurzaming Rijksvastgoed
 
 
 0
 
 
 42.361
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Verdeling van de middelen uit het Hoofdlijnakkoord
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 ‒ 29.160
 
 
 ‒ 46.996
 
 
 ‒ 48.501
 
 
 ‒ 22.217
 
 
 ‒ 41.115
 
 
 ‒ 20.695
 
 
 626
 
 
 10.809
 
 
 33.288
 
 
 40.845
 
 
 43.192
 
 
 38.307
 
 
 41.620
 
 
 
 
 Realistisch kasritme
 
 
 965.562
 
 
 826.758
 
 
 1.615.774
 
 
 1.389.361
 
 
 1.380.221
 
 
 1.599.253
 
 
 1.480.324
 
 
 1.513.846
 
 
 1.530.686
 
 
 1.507.784
 
 
 1.136.137
 
 
 1.154.004
 
 
 1.104.120
 
 
 1.121.270
 
 
 1.112.223
 
 
 1.113.470
 
 
 
 
 Overige mutaties
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 229
 
 
 309
 
 
 309
 
 
 309
 
 
 309
 
 
 309
 
 
 309
 
 
 309
 
 
 309
 
 
 309
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2025
 
 
 
 
 965.562
 
 
 
 
 826.758
 
 
 
 
 1.615.774
 
 
 
 
 1.389.361
 
 
 
 
 1.380.221
 
 
 
 
 1.599.253
 
 
 
 
 1.480.324
 
 
 
 
 1.513.846
 
 
 
 
 1.530.686
 
 
 
 
 1.507.784
 
 
 
 
 1.136.137
 
 
 
 
 1.154.004
 
 
 
 
 1.104.120
 
 
 
 
 1.121.270
 
 
 
 
 1.112.223
 
 
 
 
 1.113.470
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 6: IT
 
 
 Tabel 17 Artikel 6: IT (bedragen x € 1000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2024
 
 
 
 
 1.816.435
 
 
 
 
 1.369.419
 
 
 
 
 1.520.721
 
 
 
 
 1.325.505
 
 
 
 
 1.301.841
 
 
 
 
 1.521.589
 
 
 
 
 1.556.777
 
 
 
 
 1.420.672
 
 
 
 
 1.522.209
 
 
 
 
 1.851.900
 
 
 
 
 1.832.958
 
 
 
 
 1.375.186
 
 
 
 
 1.326.861
 
 
 
 
 1.334.215
 
 
 
 
 1.334.321
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Mutatie 1e suppletoire begroting 2024
 
 
 
 
 ‒ 440.985
 
 
 
 
 ‒ 107.356
 
 
 
 
 108.599
 
 
 
 
 191.817
 
 
 
 
 159.528
 
 
 
 
 85.276
 
 
 
 
 ‒ 21.949
 
 
 
 
 ‒ 22.202
 
 
 
 
 ‒ 22.202
 
 
 
 
 ‒ 22.202
 
 
 
 
 ‒ 22.202
 
 
 
 
 ‒ 22.202
 
 
 
 
 ‒ 22.355
 
 
 
 
 ‒ 22.355
 
 
 
 
 ‒ 19.055
 
 
 
 
 1.359.289
 
 
 
 
 
 
 Mutatie suppletoire begroting Prinsjedag 2024
 
 
 
 
 ‒ 263.744
 
 
 
 
 61.733
 
 
 
 
 69.729
 
 
 
 
 177.344
 
 
 
 
 177.434
 
 
 
 
 173.507
 
 
 
 
 64.167
 
 
 
 
 64.167
 
 
 
 
 64.143
 
 
 
 
 64.146
 
 
 
 
 64.149
 
 
 
 
 62.911
 
 
 
 
 62.914
 
 
 
 
 62.628
 
 
 
 
 62.636
 
 
 
 
 ‒ 50.183
 
 
 
 
 
 
 Nieuwe mutaties
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 ‒ 95.494
 
 
 
 
 ‒ 36.107
 
 
 
 
 22.435
 
 
 
 
 23.985
 
 
 
 
 25.815
 
 
 
 
 ‒ 1.329
 
 
 
 
 ‒ 1.329
 
 
 
 
 ‒ 7.279
 
 
 
 
 ‒ 329
 
 
 
 
 ‒ 329
 
 
 
 
 ‒ 329
 
 
 
 
 ‒ 329
 
 
 
 
 ‒ 329
 
 
 
 
 ‒ 329
 
 
 
 
 ‒ 329
 
 
 
 
 
 Realistisch kasritme
 
 
 1.111.706
 
 
 1.147.327
 
 
 1.662.942
 
 
 1.744.093
 
 
 1.689.780
 
 
 1.833.178
 
 
 1.597.666
 
 
 1.461.308
 
 
 1.556.871
 
 
 1.893.515
 
 
 1.874.576
 
 
 1.415.566
 
 
 1.367.091
 
 
 1.374.159
 
 
 1.377.573
 
 
 1.308.777
 
 
 
 
 MLU NH-90
 
 
 0
 
 
 ‒ 14.000
 
 
 ‒ 36.650
 
 
 ‒ 5.100
 
 
 ‒ 2.500
 
 
 ‒ 1.200
 
 
 ‒ 1.200
 
 
 ‒ 1.200
 
 
 ‒ 7.150
 
 
 ‒ 200
 
 
 ‒ 200
 
 
 ‒ 200
 
 
 ‒ 200
 
 
 ‒ 200
 
 
 ‒ 200
 
 
 ‒ 200
 
 
 
 
 Overige mutaties
 
 
 0
 
 
 ‒ 519
 
 
 543
 
 
 543
 
 
 ‒ 507
 
 
 24
 
 
 ‒ 129
 
 
 ‒ 129
 
 
 ‒ 129
 
 
 ‒ 129
 
 
 ‒ 129
 
 
 ‒ 129
 
 
 ‒ 129
 
 
 ‒ 129
 
 
 ‒ 129
 
 
 ‒ 129
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2025
 
 
 
 
 1.111.706
 
 
 
 
 1.228.302
 
 
 
 
 1.662.942
 
 
 
 
 1.717.101
 
 
 
 
 1.662.788
 
 
 
 
 1.806.187
 
 
 
 
 1.597.666
 
 
 
 
 1.461.308
 
 
 
 
 1.556.871
 
 
 
 
 1.893.515
 
 
 
 
 1.874.576
 
 
 
 
 1.415.566
 
 
 
 
 1.367.091
 
 
 
 
 1.374.159
 
 
 
 
 1.377.573
 
 
 
 
 1.308.777
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 7: Bijdragen andere begrotingen Rijk
 
 
 Tabel 18 Artikel 7: Bijdragen andere begrotingen Rijk (ontvangsten) (bedragen x € 1000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2024
 
 
 
 
 10.792.237
 
 
 
 
 10.947.797
 
 
 
 
 10.779.655
 
 
 
 
 10.193.654
 
 
 
 
 10.065.201
 
 
 
 
 9.742.042
 
 
 
 
 9.577.279
 
 
 
 
 9.538.359
 
 
 
 
 9.502.097
 
 
 
 
 9.492.323
 
 
 
 
 9.108.356
 
 
 
 
 9.096.205
 
 
 
 
 9.118.929
 
 
 
 
 9.101.065
 
 
 
 
 9.016.562
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Mutatie 1e suppletoire begroting 2024
 
 
 
 
 ‒ 1.827.116
 
 
 
 
 ‒ 668.923
 
 
 
 
 1.592.335
 
 
 
 
 700.775
 
 
 
 
 1.120.842
 
 
 
 
 551.703
 
 
 
 
 552.847
 
 
 
 
 638.334
 
 
 
 
 639.115
 
 
 
 
 638.077
 
 
 
 
 646.695
 
 
 
 
 645.086
 
 
 
 
 638.235
 
 
 
 
 629.628
 
 
 
 
 614.200
 
 
 
 
 9.731.923
 
 
 
 
 
 
 Mutatie suppletoire begroting Prinsjedag 2024
 
 
 
 
 ‒ 8.965.121
 
 
 
 
 ‒ 10.320.641
 
 
 
 
 ‒ 12.373.423
 
 
 
 
 ‒ 10.893.362
 
 
 
 
 ‒ 11.182.576
 
 
 
 
 ‒ 10.290.089
 
 
 
 
 ‒ 10.126.470
 
 
 
 
 ‒ 10.173.037
 
 
 
 
 ‒ 10.137.556
 
 
 
 
 ‒ 10.126.744
 
 
 
 
 ‒ 9.751.395
 
 
 
 
 ‒ 9.737.635
 
 
 
 
 ‒ 9.753.508
 
 
 
 
 ‒ 9.727.037
 
 
 
 
 ‒ 9.627.256
 
 
 
 
 ‒ 9.728.417
 
 
 
 
 
 
 Nieuwe mutaties
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 41.767
 
 
 
 
 1.433
 
 
 
 
 ‒ 1.067
 
 
 
 
 ‒ 3.467
 
 
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 
 
 ‒ 3.506
 
 
 
 
 ‒ 3.506
 
 
 
 
 
 Bijdrage van BZK verduurzaming Rijksvastgoed
 
 
 0
 
 
 42.361
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 
 
 Overige mutaties
 
 
 0
 
 
 ‒ 594
 
 
 1.433
 
 
 ‒ 1.067
 
 
 ‒ 3.467
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 ‒ 3.656
 
 
 ‒ 3.506
 
 
 ‒ 3.506
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2025
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Artikel 8: Overige uitgaven en ontvangsten
 
 
 Tabel 19 Artikel 8: Overige uitgaven en ontvangsten (bedragen x € 1000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 2024
 
 
 2025
 
 
 2026
 
 
 2027
 
 
 2028
 
 
 2029
 
 
 2030
 
 
 2031
 
 
 2032
 
 
 2033
 
 
 2034
 
 
 2035
 
 
 2036
 
 
 2037
 
 
 2038
 
 
 2039
 
 
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2024
 
 
 
 
 14.877
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 105.322
 
 
 
 
 82.194
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 
 
 Mutatie 1e suppletoire begroting 2024
 
 
 
 
 453.145
 
 
 
 
 328.921
 
 
 
 
 326.063
 
 
 
 
 308.201
 
 
 
 
 804.973
 
 
 
 
 296.903
 
 
 
 
 796.903
 
 
 
 
 796.903
 
 
 
 
 796.903
 
 
 
 
 796.903
 
 
 
 
 796.903
 
 
 
 
 796.903
 
 
 
 
 796.903
 
 
 
 
 691.581
 
 
 
 
 714.709
 
 
 
 
 796.903
 
 
 
 
 
 
 Mutatie suppletoire begroting Prinsjedag 2024
 
 
 
 
 ‒ 468.022
 
 
 
 
 ‒ 328.850
 
 
 
 
 ‒ 326.030
 
 
 
 
 ‒ 300.370
 
 
 
 
 ‒ 297.235
 
 
 
 
 ‒ 289.060
 
 
 
 
 ‒ 326.849
 
 
 
 
 ‒ 326.849
 
 
 
 
 ‒ 296.849
 
 
 
 
 ‒ 296.849
 
 
 
 
 ‒ 296.849
 
 
 
 
 ‒ 296.849
 
 
 
 
 ‒ 296.849
 
 
 
 
 ‒ 296.849
 
 
 
 
 ‒ 296.849
 
 
 
 
 ‒ 296.849
 
 
 
 
 
 
 Nieuwe mutaties
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 329.000
 
 
 
 
 354.000
 
 
 
 
 304.000
 
 
 
 
 304.000
 
 
 
 
 304.000
 
 
 
 
 74.000
 
 
 
 
 123.000
 
 
 
 
 226.008
 
 
 
 
 234.000
 
 
 
 
 186.876
 
 
 
 
 154.000
 
 
 
 
 154.000
 
 
 
 
 166.579
 
 
 
 
 
 Verdeling van de middelen uit het Hoofdlijnakkoord
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 0
 
 
 329.000
 
 
 354.000
 
 
 304.000
 
 
 304.000
 
 
 304.000
 
 
 74.000
 
 
 123.000
 
 
 226.008
 
 
 234.000
 
 
 186.876
 
 
 154.000
 
 
 154.000
 
 
 166.579
 
 
 
 
 
 Stand ontwerpbegroting 2025
 
 
 
 
 0
 
 
 
 
 71
 
 
 
 
 33
 
 
 
 
 336.831
 
 
 
 
 861.738
 
 
 
 
 311.843
 
 
 
 
 774.054
 
 
 
 
 774.054
 
 
 
 
 574.054
 
 
 
 
 623.054
 
 
 
 
 726.062
 
 
 
 
 734.054
 
 
 
 
 686.930
 
 
 
 
 654.054
 
 
 
 
 654.054
 
 
 
 
 666.633
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 4.3
 Bijlage NGF
 
 
 Tabel 20 Totaal uitgaven NGF uitgaven
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal toegekend NGF-budget
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 t-2
 
 
 t-1
 
 
 t
 
 
 t+1
 
 
 t+2
 
 
 t+3
 
 
 t+4
 
 
 t+5
 
 
 t+6
 
 
 t+7
 
 
 
 
 
 
 
 Totaal uitgaven NGF-projecten
 
 
 
 
 101.744.545
 
 
 
 
 
 
 9.688.589
 
 
 
 
 11.863.642
 
 
 
 
 13.722.418
 
 
 
 
 15.004.773
 
 
 
 
 13.550.517
 
 
 
 
 13.473.193
 
 
 
 
 13.320.934
 
 
 
 
 11.120.483
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Subtotaal uitgaven project Polaris
 
 
 
 
 101.744.545
 
 
 
 
 
 
 9.688.589
 
 
 
 
 11.863.642
 
 
 
 
 13.722.418
 
 
 
 
 15.004.773
 
 
 
 
 13.550.517
 
 
 
 
 13.473.193
 
 
 
 
 13.320.934
 
 
 
 
 11.120.483
 
 
 
 
 
 
 Het Nationaal Groeifonds (NGF) is een nationaal investeringsfonds met als doel het verdienvermogen van Nederland te vergroten door te investeren in projecten die zorgen voor economische groei.  
 Het kabinet besteedt € 101,7 miljoen aan het project POLARIS (Pathway towards Opportunities for Large scale Applications of Radically Integrated Systems). Het project realiseert technologische doorbraken in het ontwikkelen van micro-elektronische ‘Radio Frequency’ (RF)-systemen. Die technologie heeft veel potentiële maatschappelijke toepassingen.
 Door het project worden de zogeheten ‘ecosystemen’ radar, MRI en telecommunicatie samengebracht in het ‘Polaris consortium’. Dat bestaat uit kennisinstituten, industrie, midden- en kleinbedrijven, regionale ontwikkelingsorganisaties en universiteiten.
 Voor Defensie is de RF-technologie belangrijk, met name voor de Koninklijke Marine. Door de samenwerking is het mogelijk om radarsystemen te ontwikkelen met een groter waarnemingsbereik. Ook kunnen de systemen worden geleverd aan bondgenoten.
 
 
 
 4.4
 Bijlage afkortingen
 
 
 Tabel 21
 
 
 
 
 
 
 Afkorting
 
 
 Omschrijving
 
 
 
 
 
 
 AGW
 
 
 Assortimentsgewijs werken
 
 
 
 
 AWR
 
 
 Afwijkingsrapportage
 
 
 
 
 BTW
 
 
 Belasting Toegevoegde Waarde
 
 
 
 
 C-130
 
 
 transportvliegtuig
 
 
 
 
 CEMA
 
 
 Cyber Electromagnetic Activities
 
 
 
 
 CLAS
 
 
 Commando Landstrijdkrachten
 
 
 
 
 CLSK
 
 
 Commando Luchtstrijdkrachten
 
 
 
 
 CODEMA
 
 
 Commissie Ontwikkeling Defensie Materieel
 
 
 
 
 CODEMO
 
 
 Commissie Defensie Materieel Ontwikkeling
 
 
 
 
 COMMIT
 
 
 Commando Materieel en IT
 
 
 
 
 COTS/MOTS
 
 
 Commercial/Military Off The Shelf
 
 
 
 
 COVO
 
 
 Commandanten Voorzieningen
 
 
 
 
 C-RAM
 
 
 Counter Rockters, Artillery & Mortars
 
 
 
 
 CSS
 
 
 Combat Support Ship
 
 
 
 
 CV-90
 
 
 Infanterie Gevechtsvoertuig
 
 
 
 
 CZSK
 
 
 Commando ZeeStrijdKrachten
 
 
 
 
 DBBS
 
 
 Defensie Bewaking- en Beveiligingssysteem
 
 
 
 
 DLP
 
 
 Defensie Lifecycle Plan
 
 
 
 
 DMF
 
 
 DefensieMaterieelbegrotingsFonds
 
 
 
 
 DMI
 
 
 Directie Materiele Instandhouding
 
 
 
 
 DMP
 
 
 Defensie Materieel Proces
 
 
 
 
 DmunB
 
 
 Defensie Munitiebedrijf
 
 
 
 
 DOKS
 
 
 Defensie Operationeel Kledingsysteem
 
 
 
 
 DOSCO
 
 
 Defensie OndersteuningsCommando
 
 
 
 
 DPO
 
 
 Defensieprojectenoverzicht
 
 
 
 
 DVOW
 
 
 Defensiebrede Vervanging Operationele Wielvoertuigen
 
 
 
 
 EDA
 
 
 European Defence Agency
 
 
 
 
 EDF
 
 
 Europees Defensie Fonds
 
 
 
 
 ELOT
 
 
 End Life of Type
 
 
 
 
 EOV
 
 
 Elektronische Oorlogsvoering
 
 
 
 
 EU
 
 
 Europese Unie
 
 
 
 
 EZK
 
 
 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
 
 
 
 
 F-16
 
 
 Jachtvliegtuig
 
 
 
 
 F-35
 
 
 Vijfde generatie jachtvliegtuig
 
 
 
 
 FIN
 
 
 Ministerie van Financiën
 
 
 
 
 FMS
 
 
 Foreign Military Sales
 
 
 
 
 FOXTROT
 
 
 Draadloze IT infrastructuur en command- en controlsystemen
 
 
 
 
 FTP
 
 
 Fast Track Procurement
 
 
 
 
 GPW
 
 
 Groot Pantserwielvoertuig
 
 
 
 
 GrIT
 
 
 Grensverleggende Informatie Technologie
 
 
 
 
 HR
 
 
 Human Resources
 
 
 
 
 IBO
 
 
 Interdepartementaal Beleidsonderzoek
 
 
 
 
 IGO
 
 
 Informatie Gestuurd Optreden
 
 
 
 
 IGV
 
 
 Infanterie Gevechtsvoertuig
 
 
 
 
 IP
 
 
 Instandhoudingsprogramma
 
 
 
 
 IT
 
 
 Informatietechnologie (incl communicatie)
 
 
 
 
 JenV
 
 
 Ministerie van Justitie en Veiligheid
 
 
 
 
 JIVC
 
 
 Joint Informatievoorzieningscommando
 
 
 
 
 JSS
 
 
 Joint Support Ship
 
 
 
 
 KMar
 
 
 Koninklijke Marechaussee
 
 
 
 
 KORV
 
 
 Kader Overname Rijksvastgoed
 
 
 
 
 KPU
 
 
 Kleding en Persoonlijke Uitrusting
 
 
 
 
 LCF
 
 
 Luchtverdedigings- en Commandofregatten
 
 
 
 
 LPD
 
 
 Landing Platform Dock
 
 
 
 
 MALE UAV
 
 
 Medium Altitude Long Endurance Unmanned Aerial Vehicle
 
 
 
 
 MARIN
 
 
 Maritime Research Institute Netherlands
 
 
 
 
 MILSATCOM
 
 
 Militaire Satelliet Communicatie
 
 
 
 
 MJOP
 
 
 Meerjarig Onderhoudsplan
 
 
 
 
 MKB
 
 
 Midden- en KleinBedrijf
 
 
 
 
 MLU
 
 
 Midlife Update
 
 
 
 
 MMR
 
 
 Multi MIssie Radar
 
 
 
 
 MQ-9
 
 
 Male UAV
 
 
 
 
 MRAD
 
 
 Medium Range Air Defence
 
 
 
 
 NATO
 
 
 North Atlantic Treaty Organization
 
 
 
 
 NAVO
 
 
 Noord Atlantische VerdragsOrganisatie
 
 
 
 
 NH-90
 
 
 Helikopter
 
 
 
 
 NLR
 
 
 Koninklijk Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum
 
 
 
 
 NPO
 
 
 Niet-planbaar onderhoud
 
 
 
 
 OMS
 
 
 Onderhoudsmanagementsysteem
 
 
 
 
 OPV
 
 
 Oceangoing Patrol Vessel
 
 
 
 
 PO
 
 
 Planbaar onderhoud
 
 
 
 
 RVB
 
 
 Rijksvastgoedbedrijf
 
 
 
 
 SHORAD).
 
 
 Short Range Air Defence
 
 
 
 
 SKIA
 
 
 Strategische Kennis en Innovatie Agenda
 
 
 
 
 SVP
 
 
 Strategisch Vastgoedplan
 
 
 
 
 TNO
 
 
 Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek
 
 
 
 
 UAV
 
 
 Unmanned Aerial Vehicle
 
 
 
 
 US
 
 
 United States
 
 
 
 
 VOSS
 
 
 Verbeterd Operationeel Systeem Soldaat