Goedkeuring van het op 20 december 2006 te New York tot stand gekomen Internationaal Verdrag inzake de bescherming van alle personen tegen gedwongen verdwijning (Trb. 2008, 173); Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk Memorie van toelichting
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST138549
 2009-2010
 
 32 251 
 (
 R1905
 )
 Goedkeuring van het op 20 december 2006 te New York tot stand gekomen
Internationaal Verdrag inzake de bescherming van alle personen tegen gedwongen
verdwijning (Trb. 2008, 173)
 
 
 
 
 Nr. 
 3
 MEMORIE VAN TOELICHTING
 1. Algemeen
 1.1. Inleiding
 Het onderhavige voorstel van rijkswet strekt tot goedkeuring van het op
20 december 2006 te New York tot stand gekomen Verdrag inzake de bescherming
van alle personen tegen gedwongen verdwijning (Trb. 2008, 173) (hierna: Verdrag).
Het Koninkrijk kan pas aan het Verdrag gebonden worden wanneer de nationale
wetgeving daarmee in overeenstemming is gebracht. De legislatieve gevolgen
van toetreding tot het Verdrag zijn voor Nederland beperkt tot wijzigingen
van de Wet internationale misdrijven (hierna Wim te noemen) en de Uitleveringswet.
Daartoe strekkende voorstellen zijn opgenomen in het voorstel van wet tot
uitvoering van het Verdrag, dat gelijktijdig met het onderhavige wetsvoorstel
wordt ingediend.
 
 Het Verdrag heeft een lange ontstaansgeschiedenis. De term gedwongen verdwijning
is voor het eerst gebruikt door niet-gouvernementele organisaties (NGO’s)
uit Zuid Amerika in de zeventiger jaren van de vorige eeuw naar aanleiding
van stelselmatige praktijken van gedwongen verdwijning in deze regio. De Inter
Amerikaanse Commissie voor de mensenrechten en de Commissie van de Mensenrechten
van de Verenigde Naties (hierna: de Commissie) hebben in die tijd aandacht
gevraagd voor het verschijnsel gedwongen verdwijning. De Algemene Vergadering
van de Verenigde Naties nam in 1978 resolutie 33/173 aan die regeringen opriep
verdwenen personen te zoeken, onderzoeken in te stellen en de schuldigen te
berechten. In 1980 heeft de Commissie de Werkgroep voor Gedwongen of Onvrijwillige
Verdwijningen ingesteld. Deze werkgroep was specifiek belast met verdwijningen
en poogde communicatie tussen families van verdwenen personen en autoriteiten
te verbeteren.
 Op 18 december 1992 heeft de Algemene Vergadering van de Verenigde
Naties op advies van de Commissie en haar werkgroep de «Verklaring inzake
de bescherming van alle personen tegen gedwongen verdwijning» aangenomen.
Hierin verklaarden regeringen dat bescherming tegen gedwongen verdwijning
noodzakelijk is. Deze verklaring is geen bindend instrument. Maar zij was
wel een belangrijke stap voorwaarts op de weg naar de totstandkoming
van internationale regelgeving inzake gedwongen verdwijning.
 Op 26 augustus 1998 heeft een subcommissie van de Commissie een ontwerp-verdrag
inzake de bescherming van alle personen tegen gedwongen verdwijning aan de
Commissie aangeboden. Dit ontwerp is gebaseerd op de hiervoor genoemde verklaring.
Dit ontwerp is later betrokken bij de totstandkoming van het Verdrag.
 Met het op 17 juli 1998 te Rome tot stand gekomen Statuut van Rome
inzake het Internationaal Strafhof (Trb. 1999, 13) (hierna: het Statuut van
Rome) heeft het verschijnsel gedwongen verdwijning haar intrede gedaan in
internationale regelgeving. In artikel 7 van het Statuut van Rome is gedwongen
verdwijning als onderdeel van een wijdverbreide of stelselmatige aanval tegen
de burgerbevolking strafbaar gesteld als een misdrijf tegen de menselijkheid.
 In april 2001 heeft de Commissie mede op aandringen van familieorganisaties
en mensenrechten-NGO’s besloten om een werkgroep in het leven te roepen
die moest werken aan een verdrag ter bescherming van personen tegen gedwongen
verdwijning. Tegelijkertijd heeft de Commissie opdracht gegeven tot de benoeming
van een expert die aan de hand van de bestaande internationale kaders de leemten
in kaart moest brengen met het oog op de verzekering van een volledige bescherming
tegen gedwongen verdwijning. In januari 2002 heeft de expert Manfred Nowak
zijn rapport aan de Commissie uitgebracht. Hij concludeerde dat het noodzakelijk
is om een juridisch bindend instrument tot stand te doen brengen.
 In 2003 is de werkgroep aan de slag gegaan. Zij heeft op 23 september
2005 de tekst van een ontwerpverdrag aangenomen. De Algemene Vergadering heeft
het Verdrag op 20 december 2006 aanvaard. Het Verdrag is vooralsnog door
81 staten, waaronder het Koninkrijk, ondertekend en is door tien staten geratificeerd.
Het Verdrag is nog niet in werking getreden. Daarvoor zijn twintig ratificaties
of toetredingen nodig.
 1.2. Inhoud van het verdrag
 Het Verdrag beoogt een bijdrage te leveren aan het tegengaan van het misdrijf
gedwongen verdwijning van overheidswege. Met de totstandkoming van het Verdrag
geeft de wereldgemeenschap het signaal af dat gedwongen verdwijning onaanvaardbaar
is en krachtig moet worden bestreden.
 Het Verdrag is veelomvattend en voorziet in een brede aanpak van gedwongen
verdwijning. Het ziet op voorkoming en bestrijding van gedwongen verdwijning
en op bescherming van de slachtoffers ervan. De kern van het Verdrag vormt
de verplichting tot strafbaarstelling van het misdrijf van gedwongen verdwijning.
 Een aantal bepalingen van het Verdrag ziet op de opsporing en vervolging
van daders. Zo hebben de autoriteiten de verplichting om in beginsel, wanneer
er sprake is van een serieuze verdenking van een gedwongen verdwijning, over
te gaan tot een opsporingsonderzoek, aanhouding en inhechtenisneming van de
verdachte en uiteindelijk de vervolging.
 Het Verdrag stelt regels op met betrekking tot detentie en registratie
van gedetineerden. Zo verplicht het Verdrag staten partijen om alle gevangenen
in officieel erkende gevangenissen onder te brengen, officiële registers
en gedetailleerde gegevens van alle gevangenen bij te houden, alle gevangenen
toestemming te geven contact te houden met hun familie en hun advocaat en
om aan hen toegang te verlenen tot informatie over de vrijheidsbeneming.
 Ten slotte voorziet het Verdrag in een toezichthoudend mechanisme. Het
Verdrag roept daartoe het Comité voor gedwongen verdwijningen in het
leven. Partijen dienen aan dit Comité te rapporteren over de wijze
van implementatie van het Verdrag. Ook kan het Comité bezoeken aan
de lidstaten afleggen. Daarnaast voorziet het Verdrag in de mogelijkheid
van een individueel klachtrecht en van een statenklachtrecht bij het Comité.
 1.3. Gevolgen voor de Nederlandse wetgeving
 Het verschijnsel gedwongen verdwijning van overheidswege komt in Nederland
niet voor. Vrijheidsbeneming vanwege de staat is gegrond op onze strafwetgeving
en penitentiaire wetgeving en is omgeven met de nodige procedurele waarborgen.
De rechtmatigheid van vrijheidsbeneming staat ter beoordeling van de onafhankelijke
strafrechter.
 Dit neemt niet weg dat Nederland met het verschijnsel te maken kan krijgen,
wanneer op Nederlands grondgebied een persoon wordt aangetroffen die ervan
wordt verdacht zich buiten Nederland aan gedwongen verdwijning te hebben schuldig
gemaakt.
 De goedkeuring van het Verdrag zal gepaard gaan met enkele wijzigingen
in de Nederlandse wetgeving. De eerste wijziging betreft het opnemen van het
misdrijf van gedwongen verdwijning als zelfstandig misdrijf in onze strafwetgeving.
Gekozen wordt voor opneming in de Wet internationale misdrijven (Wim). Daarvoor
zijn vijf overwegingen.
 In de eerste plaats is het misdrijf gedwongen verdwijning van personen
reeds strafbaar gesteld in artikel 4, eerste lid, onderdeel i, juncto tweede
lid, onderdeel d, van de Wim als een van de misdrijven tegen de menselijkheid.
De omschrijving van het begrip gedwongen verdwijning
in het Verdrag en de omschrijving van het begrip gedwongen
verdwijning van personen in de Wim zijn goeddeels gelijk. Het Verdrag
verplicht tot strafbaarstelling van gedwongen verdwijning als zelfstandig
misdrijf (artikel 4) en als misdrijf tegen de menselijkheid (artikel 5). Het
ligt voor de hand om bij de strafbaarstelling van gedwongen verdwijning als
zelfstandig misdrijf aan te sluiten bij de strafbaarstelling in de Wim en
deze eveneens op te nemen in de Wim.
 In de tweede plaats past het misdrijf gedwongen verdwijning wat aard en
ernst betreft in de in de Wim strafbaar gestelde internationale misdrijven.
Die misdrijven behoeven overigens evenals het misdrijf gedwongen verdwijning
niet een internationale connotatie te hebben.
 In de derde plaats verplicht het Verdrag tot vestiging van aansprakelijkheid
van meerderen. Een soortgelijke aansprakelijkheid is neergelegd in artikel
28, onderdeel b, van het Statuut van Rome, en in artikel 9 van de Wim.
 In de vierde plaats voorziet artikel 2 van de Wim in een ruime extraterritoriale
rechtsmacht. Nu het Verdrag ook verplicht tot vestiging van ruime extraterritoriale
rechtsmacht, verdient het aanbeveling aan te sluiten bij de rechtsmachtregeling
in de Wim.
 In de vijfde plaats verplicht het Verdrag tot depolitisering van gedwongen
verdwijning. Ook de Wim voorziet in depolitisering van internationale misdrijven.
 De voorgestelde strafbaarstelling is neergelegd in een nieuw artikel 8a
van de Wim.
 Daarnaast dient artikel 51a van de Uitleveringswet te worden aangevuld.
Nederland behoort tot de landen die slechts kunnen voldoen aan uitleveringsverzoeken
die zijn gebaseerd op een verdrag (vergelijk artikel 2 van de Uitleveringswet).
Artikel 13, vierde lid, van het Verdrag geeft zulke staten de mogelijkheid
het verdrag als grondslag ten behoeve van de uitlevering aan te merken, wanneer
een specifiek uitleveringsverdrag ontbreekt. Dat geschiedt door de voorgestelde
aanvulling van artikel 51a van de Uitleveringswet.
 1.4. Koninkrijkspositie
 De goedkeuring van het Verdrag wordt voor het gehele Koninkrijk gevraagd.
De regering van de Nederlandse Antillen en de regering van Aruba hebben aangegeven
medegelding van het Verdrag voor hun land wenselijk te achten. Daarbij merken
zij het volgende op:
 – Conform artikel 13, vierde lid, zullen ook de Nederlandse Antillen
en Aruba, bij het ontbreken van een uitleveringsverdrag, het Verdrag aanmerken
als rechtsgrondslag voor uitlevering.
 – Artikel 26 voorziet in de instelling van een Comité die
toezicht houdt op de naleving van het Verdrag. Daarmee werken de verdragspartijen
samen voor zover deze partijen het mandaat van dit Comité hebben aanvaard.
De Nederlandse Antillen en Aruba zullen het mandaat van het Comité
aanvaarden.
 – Artikel 31 betreft de facultatieve regeling voor de behandeling
van klachten van of namens personen die stellen het slachtoffer te zijn van
schending van het Verdrag door een verdragspartij. De Nederlandse Antillen
en Aruba zullen het individueel klachtrecht erkennen, zodat het Comité
de bevoegdheid heeft om een klacht in ontvangst te nemen.
 – Artikel 32 bevat de facultatieve regeling voor de behandeling
van klachten van verdragspartijen inzake niet nakoming van het Verdrag door
andere verdragspartijen. De Nederlandse Antillen en Aruba zullen de bevoegdheid
van het Comité, om een dergelijk statenklachtrecht in ontvangst te
nemen, erkennen.
 De gelding van het Verdrag zal zich echter vooralsnog beperken tot Nederland,
totdat de vereiste uitvoeringswetgeving in de Nederlandse Antillen en Aruba
tot stand is gebracht. Zodra die uitvoeringswetgeving gereed is zal het Verdrag
ook kunnen worden aanvaard voor de Nederlandse Antillen en Aruba.
 Overeenkomstig artikel 18 van het op 23 mei 1969 te Wenen tot stand
gekomen Verdrag van Wenen inzake het verdragenrecht (Trb. 1972, 51) dienen
de landen binnen het Koninkrijk zich overigens ook vóór de bekrachtiging
te onthouden van handelingen die indruisen tegen voorwerp en doel van het
Verdrag
 2. Artikelsgewijze toelichting
 Deel I
 Artikel 1
 Het eerste lid van dit artikel behelst het verbod van gedwongen verdwijning
van een persoon of van personen. Ingevolge het tweede lid kan geen enkele
bijzondere omstandigheid een rechtvaardiging opleveren voor gedwongen verdwijning.
Artikel 15, tweede lid, van het op 4 november 1950 te Rome tot stand
gekomen Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de
fundamentele vrijheden (Trb. 1951, 154) (hierna: EVRM) en artikel 4, tweede
lid, van het op 16 december 1966 te New York tot stand gekomen Internationaal
Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (Trb. 1969, 99) hanteren
eenzelfde uitgangspunt ten aanzien van enkele in die verdragen neergelegde
fundamentele rechten.
 Artikel 2
 Dit artikel behelst een van de kernbepalingen van het Verdrag: de omschrijving
van het begrip gedwongen verdwijning. Daarmee wordt de reikwijdte van het
Verdrag vastgelegd. Voor de toepassing van het Verdrag wordt onder gedwongen
verdwijning verstaan: arrestatie, gevangenhouding, ontvoering of elke andere
vorm van vrijheidsontneming door vertegenwoordigers van de staat of door personen
of groepen personen die optreden met de machtiging of steun van
of bewilliging door de staat, gevolgd door een weigering een dergelijke vrijheidsontneming
te erkennen of door verhulling van het feit zelf of van de verblijfplaats
van de verdwenen persoon, waardoor deze buiten de bescherming van de wet geplaatst
wordt.
 Deze begripsomschrijving bestaat uit een aantal elementen: er is sprake
van vrijheidsontneming, daarbij is een staat betrokken, er is vervolgens een
weigering om de vrijheidsberoving te erkennen of er is een verhulling van
het lot of de verblijfplaats van de verdwenen persoon en deze wordt daardoor
buiten de bescherming van de wet geplaatst.
 Een aantal landen stelde voor om de strafbaarstelling van gedwongen verdwijning,
zoals die is neergelegd in artikel 7, tweede lid, onderdeel i, van het Statuut
van Rome, over te nemen. Dit werd echter door de meerderheid niet wenselijk
geacht, nu het misdrijf van gedwongen verdwijning op grond van artikel 7 van
het Statuut van Rome een misdrijf tegen de menselijkheid is. Het doel van
dit verdrag is echter om de definitie zo ruim mogelijk te maken en bescherming
te bieden tegen alle slachtoffers van gedwongen verdwijning, met inbegrip
van de gevallen die niet kunnen worden gekwalificeerd als een misdrijf tegen
de menselijkheid.
 Een andere discussie was of naast state-actors ook non-state-actors moeten
worden geacht te vallen onder de definitie. Een aantal staten zag dat er een
groeiende erkenning van non-state-actors bestaat als actoren in het internationale
recht. Het instrument heeft nu ook betrekking op non-state actors, mits de
verantwoordelijkheid voor hun optreden gelegd kan worden bij de staat.
 De definitie van gedwongen verdwijning in het Statuut van Rome komt overigens
grotendeels overeen met die in het Verdrag: in artikel 7, tweede lid, onderdeel
i, van het Statuut en in navolging daarvan artikel 4, tweede lid, onderdeel
d, van de Wim is het begrip gedwongen verdwijning van personen als volgt gedefinieerd: het arresteren, gevangen houden of afvoeren
van personen door of met de machtiging, ondersteuning of bewilliging van een
staat of politieke organisatie, gevolgd door een weigering een dergelijke
vrijheidsontneming te erkennen of informatie te verstrekken over het lot of
de verblijfplaats van die personen, met de opzet hen langdurig buiten de bescherming
van de wet te plaatsen.
 Er zijn evenwel enige verschillen. De definitie in het Verdrag is zowel
ruimer als beperkter dan die in het Statuut van Rome en de Wim. Ruimer: (1)
het Verdrag omschrijft gedwongen verdwijning, terwijl het Statuut gedwongen
verdwijning van personen omschrijft; (2) in het
Verdrag wordt ook gesproken van elke andere vorm van vrijheidsontneming; (3) in het Verdrag wordt ook gesproken van verhulling van de gedwongen verdwijning en van de verblijfplaats
van de verdwenen persoon; (4) het Verdrag spreekt niet van een langdurig buiten de bescherming van de wet plaatsen; (5) in het Verdrag
is het element buiten de bescherming van de wet plaatsen als een gevolg geformuleerd en is hiervoor niet, zoals in de Wim,
opzet vereist. Beperkter: in het Statuut is ook sprake van gedwongen verdwijning
door een politieke organisatie. De overige verschillen
zijn redactioneel en hebben voor de reikwijdte van gedwongen verdwijning geen
betekenis.
 Voorgesteld wordt om bij de implementatie uit te gaan van de definitie
in de Wim en deze als volgt uit te breiden: (1) omschrijving van gedwongen
verdwijning van een persoon); (2) toevoeging van elke andere vorm van vrijheidsontneming, (3) toevoeging
van verhulling van het lot en de verblijfplaats,
(4)buiten de bescherming van de wet plaatsen formuleren
als een gevolg en (5) schrapping van langdurig.
 Artikel 3
 Ingevolge deze bepaling worden partijen verplicht onderzoek te doen naar gedwongen verdwijning zonder machtiging of steun van of bewilliging
door een staat en vervolgens schuldigen te vervolgen.
 Deze bepaling verplicht partijen ook op te treden tegen vormen van vrijheidsontneming
waarbij niet een staat is betrokken. Opzettelijke vrijheidsbeneming is strafbaar
gesteld in artikel 282 Sr.
 Artikelen 4 en 5
 Deze artikelen verplichten partijen tot strafbaarstelling van het misdrijf
van gedwongen verdwijning, respectievelijk als zelfstandig misdrijf (artikel
4) en als misdrijf tegen de menselijkheid (artikel 5). De laatste variant
is reeds opgenomen in artikel 4, eerste lid, onderdeel i, juncto tweede lid,
onderdeel d, van de Wim. Het zelfstandige misdrijf van gedwongen verdwijning
zal als gezegd worden opgenomen in een nieuw artikel 8a van de Wim.
 Artikel 6
 Het eerste lid, onderdeel a, van dit artikel regelt de strafrechtelijke
aansprakelijkheid van personen die gedwongen verdwijning plegen, doen plegen,
medeplegen, uitlokken, daaraan medeplichtig zijn, of een poging doen tot dit
feit.
 Onderdeel b van het eerste lid regelt het beginsel van de zogenoemde command
responsibility: de strafrechtelijke aansprakelijkheid en verantwoordelijkheid
van de hiërarchisch meerdere voor de daden, verricht onder zijn bevelsbevoegdheid.
Een soortgelijke bepaling bestaat in artikel 28 van het Statuut van Rome en
is geïmplementeerd in artikel 9 van de Wim.
 Artikel 6, tweede lid, voorziet in uitsluiting van een beroep op een bevel
of instructie ter rechtvaardiging van gedwongen verdwijning. Een soortgelijke
uitsluiting is neergelegd in artikel 11, eerste lid, van de Wim. Het Verdrag
voorziet echter, anders dan artikel 11, tweede lid, Wim, niet in een uitzondering
op de uitsluiting van een beroep op een hoger bevel. Volgens artikel 11, tweede
lid, Wim is een ondergeschikte niet strafbaar wanneer het bevel door de ondergeschikte
te goeder trouw als bevoegd gegeven werd beschouwd. Artikel 11, derde lid,
van de Wim maakt de werking van het tweede lid weer ongedaan voor genocide
en een misdrijf tegen de menselijkheid: een bevel tot het plegen van genocide
of een misdrijf tegen de menselijkheid wordt geacht kennelijk onbevoegd gegeven
te zijn. Voorgesteld wordt aan dit artikellid ook gedwongen verdwijning toe
te voegen.
 Artikel 7
 Het eerste lid van dit artikel bepaalt dat er passende straffen moeten
worden gesteld op het misdrijf van gedwongen verdwijning waarbij rekening
moet worden gehouden met de buitengewone ernst van het misdrijf. In artikel
8a, eerste lid, Wim worden voor gedwongen verdwijning zonder meer, een maximum
gevangenisstraf van vijftien jaren en een geldboete van de vijfde categorie
voorgesteld.
 Artikel 7, tweede lid, voorziet in de mogelijkheid van het vaststellen
van strafverzachtende omstandigheden (onderdeel a) en strafverzwarende omstandigheden
(onderdeel b). In het voorgestelde artikel 8a, tweede lid, Wim worden voor
gedwongen verdwijning onder een viertal strafverzwarende omstandigheden levenslange
gevangenisstraf of tijdelijke gevangenisstraf van dertig jaren en geldboete
van de zesde categorie voorgesteld.
 Artikel 8
 Het eerste lid bevat een aantal verplichtingen omtrent de regeling van
de verjaringstermijn van het misdrijf van gedwongen verdwijning,
voor zover verjaring zou gelden voor dit misdrijf. De verjaringstermijn moet
van lange duur zijn en partijen moeten bij het bepalen van duur en het begin
van de verjaringstermijn rekening houden met de aard en de ernst van het misdrijf.
Artikel 13 van de Wim bepaalt dat er geen verjaringstermijn geldt ten aanzien
van de in de Wim omschreven misdrijven. Deze bepaling zal ook toepasselijk
zijn op gedwongen verdwijning.
 Het tweede lid waarborgt het recht van slachtoffers op een doeltreffend
rechtsmiddel gedurende de verjaringstermijn.
 Het Nederlandse recht voorziet in een stelsel van strafrechtelijke en
privaatrechtelijke rechtsbescherming voor slachtoffers van strafbare feiten.
 Artikel 9
 Deze bepaling is een klassieke jurisdictiebepaling. De formulering ervan
sluit nauw aan bij hetgeen reeds in eerdere verdragen is bepaald. Er bestaat
ingevolge het eerste lid, onderdelen a en b, een plicht om rechtsmacht te
vestigen op basis van het territorialiteitsbeginsel (grondgebied van de staat;
schip dat vaart onder de vlag van de staat; luchtvaartuig, ingeschreven overeenkomstig
de wetgeving van de staat) en het actief personaliteitsbeginsel (onderdaan).
Deze rechtsmacht is gevestigd in de artikelen 2, 3 en 5, eerste lid, onderdeel
2, Sr en artikel 2, eerste lid, onderdeel c, van de Wim.
 Artikel 9, eerste lid, onderdeel c, voorziet in optionele rechtsmacht
op grond van het passieve personaliteitsbeginsel. Deze rechtsmacht is gevestigd
in artikel 2, eerste lid, onderdeel b, van de Wim. Artikel 9, tweede lid,
bevat de gebruikelijke verplichting voor een staat tot het vestigen van zogenoemde
secundaire universele rechtsmacht in de gevallen waarin de vermoedelijke dader
zich op het eigen grondgebied bevindt en hij deze persoon niet uitlevert aan
een andere staat. Deze rechtsmacht is gevestigd in artikel 2, eerste lid,
onderdeel a, van de Wim.
 Artikel 10
 In deze (standaard)bepaling zijn, voor het geval dat de (vermoedelijke)
dader zich op het grondgebied van een staat bevindt, zowel de verplichtingen
van die staat neergelegd met betrekking tot het doen van onderzoek en het
zekerstellen van de aanwezigheid van betrokkene met het oog op vervolging
of uitlevering, als een aantal fundamentele rechten van degene ten aanzien
van wie maatregelen worden getroffen.
 Artikel 11
 In artikel 11 is het beginsel «aut dedere aut judicare» neergelegd.
Bezit de staat jurisdictie overeenkomstig artikel 9 en wordt een vermoedelijke
dader niet uitgeleverd, dan verplicht artikel 11 de desbetreffende staat de
betrokken persoon prompt aan de competente autoriteiten voor te geleiden ter
fine van vervolging.
 Ingevolge het derde lid dienen fundamentele procedurele rechten van de
verdachte geëerbiedigd te worden.
 Artikel 12
 Deze bepaling bevat een aantal verplichtingen met betrekking tot de uitvoering
van een effectief en met waarborgen omkleed onderzoek naar gedwongen verdwijning.
 Ons strafprocesrecht voorziet in de nakoming van deze verplichtingen.
 Artikel 13
 Dit artikel handelt over de uitlevering van personen.
 Het eerste lid geeft aan dat het misdrijf van gedwongen verdwijning ten
behoeve van de uitlevering niet zal worden aangemerkt als een politiek delict.
Artikel 12 van de Wim geeft uitvoering aan deze verplichting. Ingevolge die
bepaling worden de in de Wim omschreven misdrijven voor de toepassing van
de Uitleveringswet of de Wet overlevering inzake oorlogsmisdrijven niet beschouwd
als strafbare feiten van politieke aard.
 De in het Verdrag omschreven strafbare feiten worden geacht opgenomen
te zijn in bestaande uitleveringsverdragen tussen partijen bij het Verdrag
(tweede lid). In nieuwe verdragen dienen deze strafbare feiten te worden opgenomen
(derde lid).
 Het vierde lid geeft partijen in overweging om het Verdrag aan te merken
als rechtsgrondslag voor uitlevering, als een uitleveringsverdrag ontbreekt.
Nederland zal gebruik maken van deze mogelijkheid (aanvulling van artikel
51a Uitleveringswet).
 Aangezien Nederland slechts uitlevert op basis van een verdrag (artikel
2 Uitleveringswet) heeft het vijfde lid voor ons land geen betekenis.
 Het zesde lid van artikel 13 verwijst naar de nationale wetgeving en toepasselijke
uitleveringsverdragen wat betreft de voorwaarden waaronder uitlevering kan
worden toegestaan. Nederland kan in dit verband en voor zover geen bijzonder
uitleveringsverdrag op een verzoek om uitlevering van toepassing is de weigeringsgronden
van de Uitleveringswet en van het op 13 december 1957 te Parijs tot stand
gekomen Europees Verdrag betreffende uitlevering (Trb. 1965, 9) inroepen (zie
artikel 51a, derde lid, van de Uitleveringswet).
 Het zevende lid voorziet in de mogelijkheid om uitlevering te weigeren,
wanneer er gegronde redenen zijn om aan te nemen dat het verzoek om oneigenlijke
redenen is gedaan en de verzoekende staat strafrechtelijk wil optreden tegen
een persoon vanwege zijn/haar ras, godsdienst, nationaliteit, etnische afkomst
of politieke overtuiging.
 Artikel 14
 Ingevolge artikel 14 zijn partijen verplicht elkaar rechtshulp te verlenen
ter zake van de onder het Verdrag vallende feiten. Het artikel noopt niet
tot aanpassing in de Nederlandse wetgeving. Waar de Nederlandse wetgeving
het bestaan van een verdragsgrondslag als voorwaarde stelt voor de mogelijkheid
tot inwilliging van rechtshulpverzoeken, is in dit artikel die grondslag te
vinden (zie de artikelen 552m, 552n en 552o Sv).
 Artikel 15
 Deze bepaling verplicht tot samenwerking en het verlenen van wederzijdse
bijstand ten behoeve van de ondersteuning van slachtoffers, en bij het opsporen,
lokaliseren en in vrijheid stellen van slachtoffers, en in geval van overlijden,
bij het opgraven, identificeren en terugbrengen van het stoffelijke overschot.
 Artikel 16
 Hierin wordt bepaald dat geen staat een persoon zal uitzetten, terugzenden
(refouler) naar of uitleveren aan een andere staat, wanneer er gegronde redenen
zijn om aan te nemen dat hij daar gevaar zou lopen te worden onderworpen aan
gedwongen verdwijning. Deze verplichting is een uitwerking van het verbod
van gedwongen verdwijning. Deze verplichting vloeit reeds voort uit artikel
3 van het EVRM. Daarin is het verbod van foltering, van onmenselijke of vernederende
behandeling of bestraffing vervat. Artikel 16 toont voorts overeenkomst met
het non-refoulement beginsel, neergelegd in artikel 33 van het
op 28 juli 1951 te Genève tot stand gekomen Verdrag betreffende
de status van vluchtelingen (Trb. 1951, 131), maar dient hiervan wel te worden
onderscheiden, aangezien artikel 16 anders dan artikel 33 van laatstgenoemd
verdrag los staat van de vraag of de betrokkene vervolging heeft te vrezen
wegens zijn godsdienstige of politieke overtuigingen, zijn nationaliteit of
het behoren tot een bepaald ras of een bepaalde sociale groep.
 Deze verplichting noopt niet tot aanvullende wetgeving.
 Artikel 17
 De artikelen 17 tot en met 23 bevatten een groot aantal regels die alle
ertoe strekken de rechtmatige detentie te verzekeren en onrechtmatige detentie
en gedwongen verdwijning tegen te gaan.
 Het Nederlandse strafprocesrecht en penitentiaire recht voorzien in strafrechtstoepassing
in overeenstemming met deze regels.
 
 Artikel 17 bevat een aantal regels die een rechtmatige detentie moeten
verzekeren.
 Kernbepaling is het eerste lid van artikel 17: niemand mag in geheime
detentie worden gehouden.
 Artikel 17, tweede lid, bevat een zestal elementaire condities en waarborgen
voor een rechtmatige vrijheidsbeneming (regelen wanneer en door wie een bevel
tot vrijheidsbeneming kan worden gegeven en waarborgen dat vrijheidsontneming
op een erkende en gecontroleerde plaats plaatsvindt; communicatie met familie
of autoriteiten; toegang tot de plaats van vrijheidsontneming voor autoriteiten;
voorzien in rechterlijke tussenkomst met het oog op beoordeling van de rechtmatigheid
van de vrijheidsontneming).
 Een belangrijke waarborg om te voorkomen dat personen in het penitentiaire
systeem «zoek raken» is de verplichting in artikel 17, derde lid,
om registers bij te houden met bepaalde gegevens betreffende gedetineerden
en de detentie.
 Bij de Dienst Justitiële Inrichtingen bestaan (geautomatiseerde)
registers met deze gegevens.
 Artikel 18
 In het eerste lid is bepaald dat gegevens inzake gedetineerden en detentie
onder bepaalde voorwaarden toegankelijk moeten zijn voor personen die een
rechtmatig belang bij deze informatie hebben, zoals familieleden, de raadsman
of toezichthouders op de detentie. Het door het Verdrag voorziene verstrekkingenregime
spoort met de Wet bescherming persoonsgegevens.
 Het tweede lid strekt tot bescherming tegen slechte behandeling, intimidatie
of bestraffing van personen die zoeken naar informatie over een gedetineerde.
 Artikel 19
 Deze bepaling voorziet in waarborgen voor een juist gebruik van persoonsgegevens.
 Artikel 20
 Het eerste lid voorziet in de mogelijkheid dat het recht op informatie,
bedoeld in artikel 18, wordt beperkt.
 Het tweede lid waarborgt het recht op rechtsmiddelen om deze informatie
te verkrijgen.
 Artikel 21
 Deze bepaling verplicht tot het nemen van maatregelen die waarborgen dat
invrijheidstelling van een gedetineerde op zodanige wijze geschiedt dat kan
worden nagegaan of deze daadwerkelijk is vrijgelaten.
 Voorts strekt deze bepaling ertoe de fysieke integriteit van de in vrijheid
gestelde te waarborgen en te verzekeren dat deze zijn rechten kan uitoefenen.
 Artikel 22
 Deze bepaling verplicht tot het nemen van maatregelen om een aantal in
deze bepaling omschreven gedragingen te voorkomen en daarvoor sancties op
te leggen.
 Onze strafrechtstoepassing voorziet erin dat de rechten die deze bepaling
beoogt te beschermen, kunnen worden uitgeoefend.
 Artikel 23
 In het eerste lid is de verplichting neergelegd om in de opleiding van
het met rechtshandhaving belast personeel te voorzien in informatie over de
relevante bepalingen van het Verdrag met het oog op voorkoming en beëindiging
van gedwongen verdwijning.
 Het tweede en derde lid houden staten voor geen voorwaarden te scheppen
die gedwongen verdwijning mogelijk maken dan wel het onderzoek daarnaar of
het ongedaan maken ervan belemmeren.
 Artikel 24
 Deze bepaling bevat in hoofdzaak bepalingen van privaatrechtelijke aard
die de positie van slachtoffers van gedwongen verdwijning en hun familie beogen
te beschermen. Ingevolge het eerste lid is voor de toepassing van het Verdrag
slachtoffer de verdwenen persoon en een ieder die rechtstreeks als gevolg
van de gedwongen verdwijning nadeel heeft ondervonden De in deze bepalingen
neergelegde verplichtingen worden gedekt door ons stelsel van privaatrechtelijke
rechtsbescherming.
 Artikel 25
 Deze bepaling strekt tot (strafrechtelijke) bescherming van kinderen die
het slachtoffer zijn van gedwongen verdwijning, wier vader, moeder of voogd
slachtoffer daarvan is dan wel die in gevangenschap worden geboren.
 Het wederrechtelijk weghalen van deze kinderen is strafbaar gesteld in
de artikelen 279 Sr (onttrekking minderjarige aan het wettelijk gezag), 280
Sr (geheimhouding verblijfplaats minderjarige), en 282 Sr (opzettelijke vrijheidsberoving).
 Onze adoptiewetgeving voorziet in de toepassing ervan die rekening houdt
met de specifieke belangen van kinderen die het slachtoffer zijn van gedwongen
verdwijning.
 Deel II
 Dit onderdeel voorziet in een mechanisme van toezicht. Er wordt een Comité
voor gedwongen verdwijningen (hierna: het Comité) in het leven geroepen.
Dit Comité houdt toezicht op de naleving van de uit het Verdrag voortvloeiende
verplichtingen.
 Het Comité wordt een nieuwe toezichthouder naast reeds bestaande
stelsels van toezicht op de naleving van mensenrechten, zoals het EVRM, de
in de inleiding van deze memorie genoemde Commissie, het Comité tegen foltering van de Verenigde Naties (CAT) en het Comité
van de Raad van Europa voor de preventie van marteling (CTP).
 Artikel 26
 Deze bepaling voorziet in de instelling van het Comité.
 Elke staat die partij is werkt samen met het Comité bij de uitvoering
van haar mandaat voor zover die staat de taken van het Comité heeft
aanvaard.
 Artikel 27
 Deze bepaling voorziet in een conferentie waarop het functioneren van
het Comité wordt geëvalueerd.
 Artikel 28
 Deze bepaling voorziet in de samenwerking van het Comité met relevante
internationale instellingen en organen.
 Artikel 29
 Deze bepaling verplicht partijen tot de opstelling van een implementatierapport
binnen twee jaar na de inwerkingtreding van het Verdrag voor de desbetreffende
partij.
 Het Comité bestudeert het rapport en geeft de reactie en aanbevelingen
die het passend acht. Hierop kan de partij kan eigener beweging of op verzoek
van het Comité reageren.
 Artikel 30
 Het Comité kan op verzoek van een persoon die opkomt voor de belangen
van een verdwenen persoon, overgaan tot een spoedonderzoek naar deze.
 Artikel 31
 Dit artikel behelst een facultatieve regeling voor de behandeling van
klachten van of namens personen die stellen het slachtoffer te zijn van schending
van het Verdrag door een verdragspartij.
 Het Comité aanvaardt alleen klachten van een Partij die dit individuele
klachtrecht heeft erkend.
 Nederland is voornemens dit klachtrecht te erkennen (erkenning van de
bevoegdheid van het Comité een klacht in ontvangst te nemen). De verwachting
is dat de uitoefening van dit klachtrecht in Nederland mede in het licht van
de ervaringen met het in het EVRM neergelegde klachtrecht beperkt zal blijven.
 Artikel 32
 Dit artikel bevat een facultatieve regeling voor de behandeling van klachten
van Staten Partijen inzake niet-nakoming van het Verdrag door andere verdragspartijen.
 Nederland is voornemens de bevoegdheid van het Comité een dergelijke
statenklacht in ontvangst te nemen te erkennen.
 Artikel 33
 In dit artikel is het bezoekrecht van het Comité neergelegd. Op
grond van betrouwbare informatie omtrent mogelijke ernstige schendingen van
de bepalingen van het Verdrag door de betrokken staat kan het Comité,
na overleg met en na toestemming van die staat, een bezoek aan
die staat afleggen.
 Artikel 34
 Deze bepaling geeft het Comité de bevoegdheid om informatie die
gegronde aanwijzingen oplevert voor wijdverbreide en stelselmatige gedwongen
verdwijningen in een staat, door tussenkomst van de Secretaris-Generaal van
de VN, door te geleiden naar de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties.
 Artikel 35
 Dit artikel bevat een regel van overgangsrecht: de bevoegdheden van het
Comité en de verplichtingen van staten partijen hebben betrekking op
gevallen van gedwongen verdwijning die zijn aangevangen na de inwerkingtreding
van het Verdrag voor die staat partij.
 Artikel 36
 Zoals in de meeste eerder onder VN-auspiciën op het gebied van de
mensenrechten gesloten verdragen die voorzien in de oprichting van een internationaal
toezichthoudend orgaan, bepaalt artikel 36 eveneens dat het Comité
jaarlijks rapporteert aan de Algemene Vergadering van de VN. Dit jaarverslag
moet tevens worden overgelegd aan de verdragspartijen. Zij hebben de mogelijkheid
om vóór de publicatie van het jaarverslag daarop commentaar
te geven en tevens te verzoeken om opneming van dit commentaar in het jaarverslag.
 Deel III (Slotbepalingen)
 Artikelen 37 tot en met 45
 Het Verdrag treedt in werking dertig dagen nadat twintig ondertekenaars
het hebben bekrachtigd. Momenteel hebben tien lidstaten het Verdrag bekrachtigd.
 De slotartikelen behoeven verder geen nadere toelichting.
 
 De Minister van Justitie,
 E. M. H. Hirsch Ballin
 De Minister van Buitenlandse Zaken,
 M. J. M. Verhagen