Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk Memorie van toelichting
Datum: 2025-11-28 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Vergaderjaar 2025‒2026Tweede Kamer der Staten-Generaal2Kamerstukken36 850XVIIWijziging van de begrotingsstaat voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp (XVII) voor het jaar 2025 (wijziging samenhangende met de Najaarsnota)Nr. 2MEMORIE VAN TOELICHTINGOntvangen 28 november 2025A.ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING BIJ HET WETSVOORSTEL Wetsartikelen 1 tot en met 3De begrotingsstaten die onderdeel zijn van de Rijksbegroting, worden op grond van artikel 2.3, eerste lid, van de Comptabiliteitswet 2016 elk afzonderlijk bij wet vastgesteld en derhalve ook gewijzigd. Het onderhavige wetsvoorstel strekt ertoe om voor het jaar 2025 wijzigingen aan te brengen in de begrotingsstaat voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp.De in de begrotingsstaten opgenomen begrotingsartikelen worden in onderdeel B van deze memorie van toelichting toegelicht (de zgn. begrotingstoelichting).Mede namens,De Staatssecretaris Buitenlandse Handel en OntwikkelingshulpAukje de VriesDe Minister van Buitenlandse ZakenD.M.van WeelB.BEGROTINGSTOELICHTING1LeeswijzerDe voorliggende suppletoire begroting bevat de voorgestelde wĳzigingen ten opzichte van de Suppletoire begroting September 2025 van hoofdstuk XVII van de begroting van het Rĳk.In hoofdstuk 2 is een overzicht opgenomen met de belangrĳkste mutaties op de begroting voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp met een toelichting op de substantiële verschillen.Hoofdstuk 3 bevat per beleidsartikel een tabel budgettaire gevolgen van beleid. Na de tabel ‘budgettaire gevolgen van beleid’ wordt een toelichting op de mutaties gegeven. Hierbĳ worden per artikel de mutaties die groter of gelĳk zĳn aan de ondergrenzen in onderstaande staffel (tabel 1) conform de Rĳksbegrotingsvoorschriften toegelicht. De wĳzigingen van de verplichtingen worden alleen toegelicht wanneer ze groter zĳn dan 10% ten opzichte van de vorige stand op artikelniveau.Tabel 1 Ondergrenzen conform RBVOmvang begrotingsartikel (stand ontwerpbegroting) in € miljoenBeleidsmatige mutaties (ondergrens in € miljoen)Technische mutaties (ondergrens in € miljoen)< 5012=> 50 en < 20024=> 200 en < 1000510=> 10001020Per begrotingsartikel is conform de toezegging tĳdens de behandeling van de begroting BHOS 2024 d.d. 31 januari 2024 (TZ202402-026) een meerjarig overzicht van de juridisch verplichte budgetten opgenomen.2Beleid2.1Overzicht belangrijke uitgaven- en ontvangstenmutatiesTabel 2 Belangrijkste suppletoire uitgavenmutaties 2025 (Tweede suppletoire begroting) (Bedragen x € 1.000)Art.Uitgaven 2025Vastgestelde begroting 20253.598.126Stand 1e suppletoire begroting 20253.652.924Stand suppletoire begroting september 20253.616.564Belangrijkste suppletoire mutaties1) Versterkte private sector en arbeidsmarkt in ontwikkelingslanden1.389.5002) Water2.220.0003) Klimaat2.310.2584) Mondiale gezondheidszorg en SRGR3.141.8875) Dekking extra inzet gezondheid vanuit maatschappelijk middenveld3.3‒ 15.7966) Dekking extra inzet gezondheid vanuit onderwijs3.4‒ 19.8007) Humanitaire hulp4.157.0008) Herstel waterinfrastructuur in de Gazastrook4.3‒ 10.0009) Overig armoedebeleid5.2‒ 44.73410) Overige mutaties‒ 5.686Stand 2e suppletoire begroting 20253.739.193Toelichting1.Het budget voor handel als belangrijke prioriteit binnen de beleidsbrief Ontwikkelingshulp (Kamerstuk 36 180 nr. 133) is op artikel 1.3 opwaarts bijgesteld met EUR 89,5 miljoen door een stijging van de uitgaven voor het infrastructuurprogramma en voor programma's ten behoeve van duurzame productie en handel bij Invest International en een stijging in de uitvoeringskosten bij RVO. Daarnaast heeft in 2025 een verrekening plaatsgevonden omdat de gerealiseerde uitgaven van Invest International en RVO in hetzelfde boekjaar verwerkt dienen te worden in de BHO-begroting, wat heeft geleid tot extra uitgaven bij diverse programma's. Deze uitgaven worden gedekt met middelen uit artikelonderdelen 5.2 en 5.4, waar ruimte ontstond vanwege lagere wisselkoersfluctuaties dan verwacht en vanwege de de neerwaartse bijstelling van de raming voor asieluitgaven op de begroting van Asiel en Migratie in 2025.2.Vanuit de ontstane ruimte op artikel 5.4 vanwege de neerwaartse bijstelling van de raming voor asieluitgaven op de begroting van Asiel en Migratie in 2025 wordt EUR 10 miljoen extra ingezet voor water als belangrijke prioriteit binnen de beleidsbrief Ontwikkelingshulp. Daarnaast wordt vanuit artikel 4.3 EUR 10 miljoen overgeheveld t.b.v. herstel van waterinfrastructuur in de Gazastrook.3.Vanuit de ontstane ruimte op artikel 5.4 vanwege de neerwaartse bijstelling van de raming voor asieluitgaven op de begroting van Asiel en Migratie in 2025 wordt EUR 10 miljoen extra ingezet op klimaat ten behoeve van mobilisatie van private klimaatfinanciering en voor het vergroten van weerbaarheid tegen klimaatextremen in de Nijldelta.4.In 2025 wordt EUR 41,9 miljoen extra ingezet voor gezondheid als belangrijke prioriteit binnen de beleidsbrief Ontwikkelingshulp. Het budget stijgt om de uitgaven te kunnen doen die volgen uit de nieuwe meerjarige verplichtingen voor multilaterale gezondheidsorganisaties. Deze uitgaven worden gedekt binnen artikel 3.5.Er wordt EUR 15,8 miljoen overgeheveld naar artikel 3.1 ten behoeve van de inzet op gezondheid.6.Er wordt EUR 19,8 miljoen overgeheveld naar artikel 3.1 ten behoeve van de inzet op gezondheid.7.Vanuit de ontstane ruimte op artikel 5.4 vanwege de neerwaartse bijstelling van de raming voor asieluitgaven op de begroting van Asiel en Migratie in 2025 wordt EUR 50 miljoen extra vrijgemaakt voor humanitaire hulp wereldwijd en EUR 10 miljoen voor Sudan. Daarnaast wordt EUR 3 miljoen overgeheveld naar artikel 3.1 voor een bijdrage aan WHO ten behoeve van het Gaza Strip Emergency Appeal 2025.8.Er wordt EUR 10 miljoen overgeheveld naar artikel 4.3 voor herstel van waterinfrastructuur in de Gazastrook.9.De uitgaven op artikelonderdeel 5.2 dalen met EUR 44,7 miljoen doordat een eerder aangelegd budget ten behoeve van schommelende wisselkoersen niet langer benodigd is omdat de verwachte wisselkoersfluctuaties zijn afgenomen gedurende het jaar en doordat een deel van de Verdragsmiddelen Suriname niet langer in 2025 wordt uitgegeven.Tabel 3 Belangrijkste suppletoire ontvangstenmutaties 2025 (Tweede suppletoire begroting) (Bedragen x € 1.000)Art.Ontvangsten 2024Vastgestelde begroting 202553.225Stand 1e suppletoire begroting 202553.225Stand suppletoire begroting Prinsjesdag 202553.2251) Ontvangsten duurzame economische ontwikkeling, handel en investeringen1.1014.000Stand 2e suppletoire begroting 202567.225Toelichting1.De ontvangsten van artikel 1 stijgen door een onttrekking aan de Faciliteit Opkomende Markten (FOM) begrotingsreserve ter dekking van de uitgaven voor het Dutch Trade and Investment Fund (DTIF) in artikel 1.2, conform afspraken bij oprichting van het DTIF.3Beleidsartikelen3.1Artikel 1: Duurzame economische ontwikkeling, handel en investeringenBudgettaire gevolgen van beleidTabel 4 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 1 Duurzame economische ontwikkeling, handel en investeringen (bedragen x € 1.000)Vastgestelde begroting (incl. Suppletoire begrotingen, NvW en amendementen) (1)Mutaties 2e suppletoire begroting (2)Stand 2e suppletoire begroting (3) = (1) + (2)Art.Verplichtingen432.95278.148511.100Uitgaven547.31689.812637.1281.1Duurzaam handels- en investeringssysteem, inclusief MVO32.200‒ 7.13725.063Subsidies (regelingen)13.728‒ 4.2319.497MVO en beleidsondersteuning (ODA)9.805‒ 3.0746.731MVO en beleidsondersteuning (non-ODA)3.923‒ 1.1572.766Opdrachten2.23102.231MVO en beleidsondersteuning (non-ODA)2.23102.231Bijdrage aan agentschappen2.7167503.466Rijksdienst voor ondernemend Nederland2.7167503.466Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties13.525‒ 3.6569.869MVO en beleidsondersteuning (ODA)6.930‒ 3.4303.500Contributies internationaal ondernemen (non-ODA)6.595‒ 2266.3691.2Versterkte Nederlandse Handels- en Investeringspositie108.3297.449115.778Subsidies (regelingen)30.781‒ 7.98222.799Programma's internationaal ondernemen10.000‒ 6009.400Versterking concurrentiepositie Nederland6.502‒ 4.1022.400Invest Internationaal9.780‒ 4.7805.000Dutch Trade and Investment Fund4.4991.5005.999Garanties4.500‒ 3.5001.000Dutch Trade and Investment Fund4.500‒ 3.5001.000Opdrachten22.25510.51832.773Programma's internationaal ondernemen10.56614.55725.123Dutch Trade and Investment Fund1.186‒ 536650Wereldtentoonstelling10.503‒ 3.5037.000Bijdrage aan agentschappen50.7938.41359.206Rijksdienst voor ondernemend Nederland50.7938.41359.2061.3Versterkte private sector en arbeidsmarkt in ontwikkelingslanden406.78789.500496.287Subsidies (regelingen)150.78483.441234.225Marktontwikkeling en markttoegang37.7802.64840.428Economic governance and institutions19.90325.04744.950Financiële sector ontwikkeling20.60929.15049.759Infrastructuurontwikkeling27.065027.065Duurzame productie en handel35.50428.62064.124(Jeugd)werkgelegenheid1.0009001.900Nexus onderwijs en werk2.603‒ 2.035568Lokale private sector ontwikkeling6.320‒ 8895.431Leningen36.200‒ 15.20021.000Infrastructuurontwikkeling6.200‒ 6.2000Financiële sector ontwikkeling30.000‒ 9.00021.000Garanties10.000010.000Financiële sector ontwikkeling10.000010.000Opdrachten69.8006.05075.850Marktontwikkeling en markttoegang12.000012.000Economic governance and institutions17.000017.000Financiële sector ontwikkeling1.0003.6004.600Infrastructuurontwikkeling9.7504.35014.100(Jeugd)werkgelegenheid30.050‒ 1.90028.150Bijdrage aan agentschappen29.08615.00044.086Rijksdienst voor ondernemend Nederland29.08615.00044.086Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties110.917209111.126International Labour Organisation5.800‒ 1515.649Lokale private sector ontwikkeling33.040‒ 4.81628.224Marktontwikkeling en markttoegang8.109‒ 3.4194.690Partnershipprogramma ILO4.60004.600Economic governance and institutions6.000‒ 2.7003.300Financiële sector ontwikkeling16.000‒ 12.7503.250Infrastructuurontwikkeling31.90924.85056.759Nexus onderwijs en werk3.459‒ 1.8051.654Duurzame productie en handel2.0001.0003.000Nog te verdelen000Nog te verdelen000Ontvangsten14.00014.00028.000ToelichtingVerplichtingenHet verplichtingenbudget op artikel 1 stijgt per saldo met EUR 78 miljoen. De oorzaak hiervan is voornamelijk dat de gerealiseerde uitgaven van Invest International en RVO in hetzelfde boekjaar verwerkt dienen te worden in de BHO-begroting, waardoor een verrekening heeft plaatsgevonden in 2025.UitgavenDe uitgaven voor 2025 op artikel 1 Duurzame economische ontwikkeling, handel en investeringen zijn voor 100% juridisch verplicht.Artikelonderdeel 1.1 Duurzaam handels- en investeringssysteem, inclusief IMVODe kasuitgaven op artikel 1.1 worden neerwaarts bijgesteld met per saldo EUR 7,1 miljoen. Dat komt onder andere doordat de uitgaven voor de ODA-budgetten in het kader van maatschappelijk verantwoord ondernemen lager uitvallen. Dat gaat onder andere om de uitgaven aan een programma van de International Labour Organization (ILO) en de uitgaven voor de sectorale samenwerking en de IMVO-convenanten.Artikelonderdeel 1.2 Versterkte Nederlandse Handels- en InvesteringspositieDe kasuitgaven op artikel 1.2 stijgen per saldo met EUR 7,4 miljoen. Dat wordt met name verklaard door een stijging van de uitgaven voor de uitvoeringskosten RVO. De stijging van het opdrachtenbudget voor de Programma's internationaal ondernemen wordt veroorzaakt door een verschuiving vanuit het instrument subsidies Programma’s internationaal ondernemen. Daarnaast vallen de uitgaven voor de Wereldtentoonstelling op artikelonderdeel 1.2 lager uit dan begroot.Artikelonderdeel 1.3 Versterkte private sector en arbeidsmarkt in ontwikkelingslandenHet budget voor handel en economie voor ontwikkeling als belangrijke prioriteit binnen de beleidsbrief Ontwikkelingshulp stijgt op artikel 1.3 met EUR 89,5 miljoen. De oorzaak hiervan is onder andere een stijging van de uitgaven voor het infrastructuurprogramma dat door Invest International wordt uitgevoerd. Daarnaast zijn de uitgaven voor de programma’s ten behoeve van duurzame productie en handel en de uitvoeringskosten voor RVO gestegen.In 2025 heeft daarnaast een verrekening plaatsgevonden omdat de gerealiseerde uitgaven van Invest International en RVO in hetzelfde boekjaar verwerkt dienen te worden in de BHO-begroting, wat heeft geleid tot extra uitgaven bij diverse programma's.De gestegen uitgaven op artikel 1.3 worden gecompenseerd binnen de begroting. Dit wordt gedekt met middelen uit artikelonderdelen 5.2 Overig armoedebeleid en verdeelartikel 5.4, waar ruimte ontstond vanwege lagere wisselkoersfluctuaties dan verwacht en vanwege een aangepaste raming voor de asieluitgaven.OntvangstenDe ontvangsten van artikel 1 stijgen door een onttrekking aan de FOM begrotingsreserve ter dekking van de uitgaven voor het Dutch Trade and Investment Fund (DTIF) in artikel 1.2 Versterkte Nederlandse Handels- en Investeringspositie, conform afspraken bij oprichting van het DTIF.3.2Artikel 2: Duurzame ontwikkeling, voedselzekerheid, water en klimaatBudgettaire gevolgen van beleidTabel 5 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 2 Duurzame ontwikkeling, voedselzekerheid, water en klimaat (bedragen x € 1.000)Vastgestelde begroting (incl. Suppletoire begrotingen, NvW en amendementen) (1)Mutaties 2e suppletoire begroting (2)Stand 2e suppletoire begroting (3) = (1) + (2)Art.Verplichtingen1.154.949‒ 341.154.915Uitgaven921.35528.924950.2792.1Voedselzekerheid361.891‒ 1.334360.557Subsidies (regelingen)129.0529.199138.251Realiseren ecologische houdbare voedselsystemen12.0005.32617.326Bevorderen inclusieve, duurzame groei in de agrarische sector21.250‒ 30020.950Kennis & capaciteitsopbouw ten behoeve van voedselzekerheid3.00003.000Uitbannen huidige honger en voeding16.000016.000Voedselzekerheid76.8024.17380.975Opdrachten11.00025011.250Kennis & capaciteitsopbouw ten behoeve van voedselzekerheid10.000010.000Realiseren ecologische houdbare voedselsystemen1.00001.000Voedselzekerheid0250250Bijdrage aan agentschappen3.73503.735Rijksdienst voor ondernemend Nederland3.73503.735Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties218.104‒ 10.783207.321Voedselzekerheid101.296‒ 8.91092.386Realiseren ecologische houdbare voedselsystemen17.000017.000Bevorderen inclusieve, duurzame groei in de agrarische sector55.791‒ 1.87353.918Kennis & capaciteitsopbouw ten behoeve van voedselzekerheid28.000028.000Uitbannen huidige honger en voeding16.017016.017Nog te verdelen000Nog te verdelen0002.2Water179.89220.000199.892Subsidies (regelingen)51.43714.64466.081Waterbeheer35.45412.63648.090Drinkwater en sanitatie15.9832.00817.991Opdrachten680100780Waterbeheer680100780Bijdrage aan agentschappen1.94001.940Rijksdienst voor ondernemend Nederland1.94001.940Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties125.8355.256131.091Waterbeheer71.635‒ 2.77468.861Drinkwater en sanitatie54.2008.03062.2302.3Klimaat379.57210.258389.830Subsidies (regelingen)145.10611.072156.178Klimaat algemeen34.48110.07244.553Hernieuwbare energie48.425048.425Dutch Fund for Climate and Development10.000010.000Klimaatfonds15.000015.000Bosbehoud37.2001.00038.200Bijdrage aan agentschappen7.00007.000Rijksdienst voor ondernemend Nederland7.00007.000Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties227.466‒ 814226.652Contributie IZA/IZT36515380Klimaatprogramma's (non-ODA)1.39301.393Klimaat algemeen13.918‒ 1.07212.846Hernieuwbare energie41.000041.000UNEP8.6422438.885Bosbehoud9.00009.000Multilaterale klimaatfondsen153.1480153.148Nog te verdelen000Nog te verdelen000Ontvangsten000ToelichtingUitgavenDe uitgaven voor 2025 op artikel 2 Duurzame ontwikkeling, voedselzekerheid, water en klimaat zijn voor 95% juridisch verplicht.Artikelonderdeel 2.2 WaterDe uitgaven op artikelonderdeel 2.2 worden verhoogd met EUR 20 miljoen. Er wordt EUR 10 miljoen toegevoegd voor een programma gericht op toegang tot water en sanitatie, met een focus op schaalbare en innovatieve oplossingen. Dit programmma is in lijn met de inzet zoals beschreven in de beleidsbrief Ontwikkelingshulp. Deze uitgaven worden gedekt uit artikelonderdeel 5.4, waar in 2025 ruimte ontstond vanwege een aangepaste raming voor de asieluitgaven. Daarnaast wordt er EUR 10 miljoen overgeheveld van artikel 4.3 Veiligheid en rechtstaatontwikkeling naar artikel 2.2 Water ten behoeve van een bijdrage aan UNICEF voor het herstel van waterinfrastructuur in de Gazastrook.Artikelonderdeel 2.3 KlimaatDe uitgaven op artikelonderdeel 2.3 worden verhoogd met EUR 10,3 miljoen. Dit jaar wordt nog EUR 5 miljoen ingezet op klimaat ten behoeve van mobilisatie van private klimaatfinanciering, o.a. groene waterstof en nog EUR 5 miljoen voor het vergroten van weerbaarheid tegen klimaatextremen in de Nijldelta. Deze uitgaven worden gedekt uit het verdeelartikel 5.4, waar in 2025 ruimte ontstond vanwege een aangepaste raming voor de asieluitgaven.3.3Artikel 3: Sociale vooruitgangBudgettaire gevolgen van beleidTabel 6 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 3 sociale vooruitgang (bedragen x € 1.000)Vastgestelde begroting (incl. Suppletoire begrotingen, NvW en amendementen) (1)Mutaties 2e suppletoire begroting (2)Stand 2e suppletoire begroting (3) = (1) + (2)Art.Verplichtingen705.3966.211711.607Uitgaven667.7512.481670.2323.1Mondiale gezondheid en seksuele en reproductieve gezondheid en rechten447.87741.887489.764Subsidies (regelingen)174.779‒ 7.464167.315Mondiale gezondheid en SRGR174.779‒ 7.464167.315Opdrachten17.975‒ 1.57816.397Mondiale gezondheid en SRGR17.975‒ 1.57816.397Bijdrage aan agentschappen1400140Rijksdienst voor ondernemend Nederland1400140Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties254.98350.929305.912WHO/PAHO1.222‒ 1.12597Mondiale gezondheid en SRGR181.2249.954191.178UNFPA60.00023.90083.900UNAIDS018.20018.200Partnershipprogramma WHO8.03708.037UNICEF4.50004.500Nog te verdelen000Nog te verdelen0003.2Vrouwenrechten en gendergelijkheid39.358‒ 3.81035.548Subsidies (regelingen)26.828‒ 7.12919.699Vrouwenrechten26.828‒ 7.12919.699Opdrachten1000100Vrouwenrechten1000100Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties12.4303.31915.749Vrouwenrechten6.4304206.850UNWOMEN6.0002.8998.899Nog te verdelen000Nog te verdelen0003.3Maatschappelijk middenveld154.074‒ 15.796138.278Subsidies (regelingen)139.897‒ 21.793118.104Versterking maatschappelijk middenveld139.897‒ 21.793118.104Opdrachten7.291‒ 3.9473.344Versterking maatschappelijk middenveld6.000‒ 3.0003.000Versterking maatschappelijk middenveld Monitoringsfonds1.291‒ 947344Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties6.8869.94416.830Versterking maatschappelijk middenveld6.8869.94416.830Nog te verdelen000Nog te verdelen0003.4Onderwijs26.442‒ 19.8006.642Subsidies (regelingen)3.000‒ 4002.600Onderzoeksprogramma's3.000‒ 4002.600Opdrachten21.318‒ 19.3331.985Onderwijs3870387Hoger Onderwijs20.931‒ 19.3331.598Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties2.124‒ 672.057Onderwijs2.124‒ 672.057Ontvangsten000ToelichtingUitgavenDe uitgaven voor 2025 op artikel 3 Sociale Vooruitgang zijn voor 100% juridisch verplicht.Artikelonderdeel 3.1 Mondiale gezondheid en SRGRHet budget voor Mondiale gezondheid en SRGR als belangrijke prioriteit binnen de beleidsbrief Ontwikkelingshulp stijgt op artikel 3.1 met EUR 41,9 miljoen. Dat komt mede doordat er middelen geschoven worden vanuit artikel 3.2, 3.3 en 3.4 om de uitgaven te doen voor de nieuwe verplichtingen die zijn aangegaan voor de bijdragen aan multilaterale gezondheidsorganisaties. Deze inzet is nader toegelicht in de Kamerbrief «Nederlandse bijdragen aan 6 multilaterale gezondheidsorganisaties vanaf 2026 en de effecten van de bezuinigingen op het SRGR-beleid» van 7 oktober 2025 (Kamerstuk 36180 nr. 177). Daarnaast wordt EUR 3 miljoen overgeheveld vanuit artikel 4.1 voor een bijdrage aan WHO ten behoeve van het Gaza Strip Emergency Appeal 2025.Artikelonderdeel 3.2 Vrouwenrechten en gendergelijkheidVanwege het aanvankelijke besluit van het kabinet om niet meer in te zetten op vrouwenrechten via een zelfstandig budget op dit begrotingsartikel, zijn er in 2025 minder nieuwe activiteiten opgestart. De EUR 3,8 miljoen die daardoor overbleef is overgeheveld naar artikel 3.1 Mondiale gezondheid en SRGR ten behoeve van continuering van de inzet op mondiale gezondheid en SRGR.Artikelonderdeel 3.3 Maatschappelijk middenveldEr wordt EUR 15,8 miljoen overgeheveld naar artikel 3.1 ten behoeve van de inzet op mondiale gezondheid en SRGR. Deze middelen zijn in 2025 niet nodig op artikel 3.3 doordat de uitgaven binnen de programmering op maatschappelijk middenveld lager zijn dan eerder verwacht.Artikelonderdeel 3.4 OnderwijsZoals gemeld in de beleidsbrief Ontwikkelingshulp is onderwijs geen zelfstandig thema meer en wordt niet gestart met het voorziene beroeps- en hoger onderwĳsprogramma. Het budget op onderwijs wordt daarom met EUR 19,8 miljoen verlaagd. Dit budget wordt overgeheveld naar artikel 3.1 Mondiale gezondheid en SRGR ten behoeve van de inzet op mondiale gezondheid en SRGR.3.4Artikel 4: Vrede, veiligheid en duurzame ontwikkelingBudgettaire gevolgen van beleidTabel 7 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 4 Vrede, veiligheid en duurzame ontwikkeling (bedragen x € 1.000)Vastgestelde begroting (incl. Suppletoire begrotingen, NvW en amendementen) (1)Mutaties 2e suppletoire begroting (2)Stand 2e suppletoire begroting (3) = (1) + (2)Art.Verplichtingen513.343123.011636.354Uitgaven969.70447.0001.016.7044.1Humanitaire Hulp472.40157.000529.401Subsidies (regelingen)136.00011.600147.600Noodhulpprogramma's136.00011.600147.600Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties336.40145.400381.801Noodhulpprogramma's225.38436.400261.784Noodhulpprogramma's non-ODA1.01701.017UNHCR35.0004.00039.000UNRWA15.000015.000Wereldvoedselprogramma60.0005.00065.000Nog te verdelen000Nog te verdelen0004.2Opvang en bescherming in de regio en migratiesamenwerking307.0150307.015Subsidies (regelingen)14.9004.49919.399Opvang in de regio11.9003.77015.670Migratie en ontwikkeling3.0007293.729Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties292.115‒ 4.499287.616Opvang in de regio231.115‒ 3.770227.345Migratie en ontwikkeling61.000‒ 72960.271Nog te verdelen000Nog te verdelen0004.3Veiligheid en Rechtstaatontwikkeling190.288‒ 10.000180.288Subsidies (regelingen)55.29622.63977.935Legitieme stabiliteit10.09241010.502Inclusieve vredes- en politieke processen11.92713.46725.394Functionerende rechtsorde33.2778.76242.039Opdrachten1.3763.7235.099Inclusieve vredes- en politieke processen1.3763.6735.049Functionerende rechtsorde05050Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties133.616‒ 36.36297.254Legitieme stabiliteit13.000‒ 13.0000Functionerende rechtsorde86.196‒ 24.71961.477Inclusieve vredes- en politieke processen34.4201.35735.777Nog te verdelen000Nog te verdelen000Ontvangsten000ToelichtingVerplichtingenHet verplichtingenbudget op artikel 4 wordt per saldo met EUR 123 miljoen verhoogd. Dit houdt verband met de ophoging van het budget voor Humanitaire hulp. Daarnaast wordt het verplichtingenbudget voor Migratie en Ontwikkeling verhoogd om het verplichtingenbudget in lijn te brengen met het kasbudget voor 2025.UitgavenDe uitgaven voor 2025 op artikel 4 Vrede, veiligheid en duurzame economische ontwikkeling zijn voor 94% juridisch verplicht.Artikelonderdeel 4.1 Humanitaire hulpDe uitgaven op artikelonderdeel 4.1 worden verhoogd met EUR 57 miljoen. EUR 50 miljoen wordt ingezet voor humanitaire hulp ten behoeve van urgente noden wereldwijd via het WFP, UNHCR, UNHAS en CERF, en EUR 10 miljoen voor Sudan via UNOCHA. Deze uitgaven worden gedekt uit het verdeelartikel 5.4, waar in 2025 ruimte ontstond vanwege een aangepaste raming voor de asieluitgaven.Daarnaast wordt EUR 3 miljoen overgeheveld naar artikel 3.1 Mondiale Gezondheid en SRGR voor een bijdrage aan WHO ten behoeve van het Gaza Strip Emergency Appeal 2025.Artikelonderdeel 4.3 Veiligheid en rechtstaatontwikkelingDe uitgaven op artikelonderdeel 4.3 worden verlaagd met EUR 10 miljoen. Er wordt EUR 10 miljoen overgeheveld naar artikel 2.2 Water ten behoeve van een bijdrage via UNICEF voor het herstel van waterinfrastructuur in de Gazastrook.3.5Artikel 5: Multilaterale samenwerking en overige inzetBudgettaire gevolgen van beleidTabel 8 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 5 Multilaterale samenwerking en overige inzet (Tweede suppletoire begroting) (bedragen x € 1.000)Vastgestelde begroting (incl. Suppletoire begrotingen, NvW en amendementen) (1)Mutaties 2e suppletoire begroting (2)Stand 2e suppletoire begroting (3) = (1) + (2)Art.Verplichtingen354.928‒ 74.525280.403Uitgaven510.438‒ 45.588464.8505.1Multilaterale samenwerking197.914‒ 1.021196.893Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties197.914‒ 1.021196.893UNIDO1.950‒ 1071.843UNDP34.000034.000UNICEF38.806038.806Speciale multilaterale activiteiten9.19009.190Assistent deskundigenprogramma5.500‒ 6394.861Internationale Financiële Instellingen8.122‒ 1667.956Middelenaanvullingen multilaterale banken en fondsen91.663091.663Kapitaalaanvullingen bij regionale ontwikkelingsbanken8.683‒ 1098.574Nog te verdelen000Nog te verdelen0005.2Overig armoedebeleid134.850‒ 44.73490.116Subsidies (regelingen)5.241‒ 1135.128Kleine activiteiten posten en cultuur en ontwikkeling4.571‒ 1134.458Nationale SDG implementatie6700670Opdrachten1320132Nationale SDG implementatie1320132Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties129.477‒ 44.62184.856UNESCO4.400‒ 4413.959Diverse ondersteunende activiteiten57.729‒ 42.50515.224Kleine activiteiten posten en cultuur en ontwikkeling2.207‒ 72.200Schuldverlichting55.245055.245Voorlichting op het terrein van Ontwikkelingssamenwerking2280228Verdragsmiddelen Suriname9.668‒ 1.6688.000Nog te verdelen000Nog te verdelen0005.3Oekraïne (XVII)211.0000211.000Subsidies (regelingen)6.00006.000Verbeteren drinkwater en sanitatie6.00006.000Bijdrage aan agentschappen36553418Rijksdienst voor ondernemend Nederland36553418Bijdrage aan (inter-)nationale organisaties204.635‒ 53204.582Humanitaire hulp25.000025.000Steun en wederopbouw Oekraïne via IFIs95.00015.000110.000Energieherstel84.635‒ 15.05369.582Nog te verdelen0005.4Nog te verdelen i.v.m.wijzigingen BNI en/of toerekeningen‒ 33.326167‒ 33.159Nog te verdelen i.v.m.wijzigingen BNI en/of toerekeningen‒ 33.326167‒ 33.159Nog te verdelen i.v.m.wijzigingen BNI en/of toerekeningen‒ 33.326167‒ 33.159Ontvangsten39.225039.225ToelichtingVerplichtingenHet verplichtingenbudget op artikel 5 wordt verlaagd met EUR 74,5 miljoen. Het eerder aangelegde budget ten behoeve van schommelende wisselkoersen is niet langer benodigd omdat de verwachte wisselkoersfluctuaties zijn afgenomen gedurende het jaar. Ook wordt het verplichtingenbudget op artikel 5.1 in 2025 verlaagd in het kader van de bezuinigingen op het ODA-budget.UitgavenDe uitgaven voor 2025 op artikel 5 Multilaterale samenwerking en overige inzet zijn voor 99% juridisch verplicht.Artikelonderdeel 5.1 Multilaterale samenwerkingDe uitgaven dalen met EUR 1 miljoen, met name door een verlaging van het budget voor het Assistent deskundigenprogramma.Artikelonderdeel 5.2 Overig armoedebeleidDe uitgaven op artikelonderdeel 5.2 dalen met EUR 44,7 miljoen. Dat komt voornamelijk doordat een eerder aangelegd budget ten behoeve van schommelende wisselkoerzen niet langer benodigd is omdat de verwachte wisselkoersfluctuaties zijn afgenomen gedurende het jaar. Hierdoor worden de uitgaven op dit artikelonderdeel verlaagd met per saldo EUR 42,5 miljoen. Daarnaast wordt op dit artikelonderdeel het budget ten behoeve van de Verdragsmiddelen Suriname verlaagd met EUR 1,7 miljoen omdat deze middelen niet in 2025 worden uitgegeven.Artikelonderdeel 5.3 OekraïnePer saldo blijven de kasuitgaven op artikelonderdeel 5.3 gelijk. Er wordt wel EUR 15 miljoen technisch geschoven tussen detailniveaus. De EUR 15 miljoen die bestemd is voor een bijdrage aan de EBRD was eerder per abuis op het detailniveau voor Energieherstel geboekt.Artikelonderdeel 5.4 Nog te verdelen i.v.m. Wijzigingen BNI en/of toerekeningenOp artikel 5.4 wordt het saldo van de ODA-mutaties verwerkt. Hieronder wordt een overzicht gepresenteerd van de mutaties die hebben plaatsgevonden op het verdeelartikel. Het totaal van de tabel komt overeen met de mutatie die is opgenomen in de tweede suppletoire begroting 2025.Tabel 9 Ontwikkelingen verdeelartikel 5.4 bij de 2e suppletoire begroting 2025 (x EUR duizend)OmschrijvingMutatieStand suppletoire begroting september 2025‒ 33.326Overheveling van de begroting van Asiel en Migratie116.069Overheveling naar de begroting van Buitenlandse Zaken‒ 2.500Overheveling binnen de eigen begroting113.402Stand 2e suppletoire begroting 2025‒ 33.159Toelichting–Per saldo stijgt de stand op het verdeelartikel met EUR 167.000.–Omdat de asieluitgaven die worden bekostigd uit ODA-budget neerwaarts worden bijgesteld op de begroting van Asiel en Migratie, wordt er EUR 116 miljoen overgeheveld naar verdeelartikel 5.4. Hiervan wordt EUR 2,5 miljoen overgeheveld naar de BZ-begroting ten behoeve van het Mensenrechtenfonds (ODA), en wordt EUR 113 miljoen doorverdeeld binnen de BHO-begroting.–Hiermee komt de stand op het verdeelartikel 5.4 bij de 2e suppletoire begroting 2025 uit op EUR -33 miljoen.Bijlage 1: Meerjarige juridische verplichtingenTabel 10 Uitwerking meerjarige juridische verplichtingen (bedragen x € miljoen)2025 BUDGET2026 BUDGET2027 BUDGET2028 BUDGET2029 BUDGET2030 BUDGETTotaal budget artikel 1637607606610648647Totaal vrije ruimte artikel 10001513121.1 Duurzame handelsystemen (IMH)253434363838wv. Juridisch verplicht25173000wv. Bestuurlijk verplicht01716161616wv. Beleidsmatig gereserveerd0015202222Totaal vrije ruimte0000001.2 Nederlandse handel (DIO)1169997979797wv. Juridisch verplicht1164927131313wv. Bestuurlijk verplicht05070707070wv. Beleidsmatig gereserveerd000999Totaal vrije ruimte0005551.3 PSD (DDE)496474475477513512wv. Juridisch verplicht496374325219219219wv. Bestuurlijk verplicht0100150248255255wv. Beleidsmatig gereserveerd00003131Totaal vrije ruimte00010872025 BUDGET2026 BUDGET2027 BUDGET2028 BUDGET2029 BUDGET2030 BUDGETTotaal budget artikel 29508758629621.0421.042Totaal vrije ruimte artikel 2000802021972.1 Voedselzekerheid361380386438480480wv. Juridisch verplicht361259154702262wv. Bestuurlijk verplicht000000wv. Beleidsmatig gereserveerd0121231362411401Totaal vrije ruimte000647182.2 Water200253277324362362wv. Juridisch verplicht19014186392017wv. Bestuurlijk verplicht040943366wv. Beleidsmatig gereserveerd107296196207190Totaal vrije ruimte000561291492.3 Klimaat390242200200200200wv. Juridisch verplicht3562391161984wv. Bestuurlijk verplicht24346858281wv. Beleidsmatig gereserveerd10038778484Totaal vrije ruimte0001926312025 BUDGET2026 BUDGET2027 BUDGET2028 BUDGET2029 BUDGET2030 BUDGETTotaal budget artikel 3670548528554590590Totaal vrije ruimte artikel 3000371232453.1 Mondiale gezondheid en SRGR490384385433470470wv. Juridisch verplicht49031731728623064wv. Bestuurlijk verplicht02020202020wv. Beleidsmatig gereserveerd047489097141Totaal vrije ruimte000371232453.2 Vrouwenrechten en gender362221000wv. Juridisch verplicht3675wv. Bestuurlijk verplicht000wv. Beleidsmatig gereserveerd01516Totaal vrije ruimte0000003.3 Maatschappelijk middenveld138141122121120120wv. Juridisch verplicht1385240393929wv. Bestuurlijk verplicht08982828191wv. Beleidsmatig gereserveerd000000Totaal vrije ruimte0000003.4 Onderwijs710000wv. Juridisch verplicht71wv. Bestuurlijk verplicht00wv. Beleidsmatig gereserveerd00Totaal vrije ruimte0000002025 BUDGET2026 BUDGET2027 BUDGET2028 BUDGET2029 BUDGET2030 BUDGETTotaal budget artikel 41.0171.0901.0891.1161.2291.229Totaal vrije ruimte artikel00261956711.0824.1 Humanitaire Hulp529475445456496496wv. Juridisch verplicht46912020550wv. Bestuurlijk verplicht000000wv. Beleidsmatig gereserveerd60355425451220122Totaal vrije ruimte00002713744.2 Opvang in de regio307385397405452452wv. Juridisch verplicht3072922501251250wv. Bestuurlijk verplicht88880wv. Beleidsmatig gereserveerd08513913200Totaal vrije ruimte0001403194524.3 Veiligheid en rechtsorde180230246255281281wv. Juridisch verplicht18012555353525wv. Bestuurlijk verplicht0251010100wv. Beleidsmatig gereserveerd0801551551550Totaal vrije ruimte002655812562025 BUDGET2026 BUDGET2027 BUDGET2028 BUDGET2029 BUDGET2030 BUDGETTotaal budget artikel 5498461256247250250Totaal vrije ruimte artikel 50000005.1 Multilaterale samenw197142139150156156wv. Juridisch verplicht19710494595353wv. Bestuurlijk verplicht01218505454wv. Beleidsmatig gereserveerd02627414949Totaal vrije ruimte0000005.2 Overig armoedebeleid90102107929595wv. Juridisch verplicht846259595652wv. Bestuurlijk verplicht204444wv. Beleidsmatig gereserveerd43944293538Totaal vrije ruimte0000005.3 Oekraïne (XVII)21121710500wv. Juridisch verplicht21100000wv. Bestuurlijk verplicht02170000wv. Beleidsmatig gereserveerd0010500Totaal vrije ruimte000000Conform de toezegging tĳdens de begrotingsbehandeling d.d. 31 januari 2024 bevat dit onderdeel een meerjarige uitwerking van de juridisch verplichte budgetten inclusief een toelichting. Daarnaast zĳn de bedragen weergegeven die bestuurlĳk gebonden zĳn op grond van bestuursovereenkomsten, convenanten met koepels en/of decentrale overheden, politieke toezeggingen e.d., de bedragen die beleidsmatig gereserveerd zĳn en de bedragen die vrĳ te besteden zĳn. De cijfers die gepresenteerd worden in deze bijlage zijn gebaseerd op staand beleid en de huidige begrotingsstanden.Artikel 1: Duurzame economische ontwikkeling, handel en investeringenDe programmering van artikel 1 bestaat uit meerjarige juridische overeenkomsten waaruit een verdeling van de uitgaven over de jaren plaatsvindt waarvoor de overeenkomst is aangegaan. Voor sub-beleidsartikel 1.1 Duurzame handelsystemen, zijn er diverse programma's ter bestrijding van kinderarbeid en ter bevordering van IMVO. Voor sub-beleidsartikel 1.2 Versterkte Nederlandse handels- en investeringspositie, gaat het om programma's met uitvoeringspartners RVO (o.a. Starters International Business, handelsmissies) en Invest International (o.a. Dutch Trade and Investment Fund). De programma's met RVO zijn in het lopende jaar juridisch verplicht en in de jaren erna bestuurlijk gebonden. Voor sub-beleidsartikel 1.3 private sectorontwikkeling, zijn meerjarige verplichtingen aangegaan op het terrein van onder andere financiele sector ontwikkeling en duurzame productie en handel. Voor infrastructuur ontwikkeling worden de regelingen DRIVE, D2B en ORIO door Invest International uitgevoerd. Tevens wordt een aantal programma's door RVO uitgevoerd, waaronder de programma's voor de combitracks. RVO en Invest International gaan verplichtingen aan die in latere jaren tot uitbetaling komen. Deze programma's zijn juridisch verplicht. Verplichtingen die onder deze programma's in 2026 en verder worden aangegaan zijn bestuurlijk gebonden.Artikel 2: Duurzame ontwikkeling, voedselzekerheid, water en klimaatDe programmering onder artikel 2 bestaat uit meerjarige juridische overeenkomsten waaruit een verdeling van de uitgaven over de jaren plaatsvindt waarvoor de overeenkomst is aangegaan. Voor de sub-beleidsartikelen 2.1 Voedselzekerheid en 2.2 Water wordt een groot deel van de budgetten gealloceerd op basis van meerjarige landenstrategieën van posten, voor zover deze kaders nog niet juridisch zijn verplicht, valt het overige deel van dit financiële meerjarige kader onder beleidsmatig gereserveerd omdat Nederland daarover bilaterale afspraken maakt als een betrouwbare en voorspelbare partner in ontwikkelingssamenwerking. Het sub-beleidsartikel 2.3 bevat verplichtingen voor multilaterale klimaatfinanciering en klimaatafspraken zoals bijdragen aan de Global Environment Facility, Green Climate Fund, UNEP en verdragscontributies in het kader van het Kyoto en Montreal protocol.Artikel 3: Sociale vooruitgangDe programmering onder artikel 3 bestaat uit meerjarige juridische overeenkomsten. Hieruit ontstaat een verdeling van uitgaven over de jaren waarvoor de overeenkomsten zijn aangegaan. Voor artikel 3.1 zijn middelen meerjarig vastgelegd en voor bijdrages aan o.a. UNAIDS, UNFPA, WHO, GFF, GAVi en GFATM. De beleidsmatig gereserveerde middelen hebben betrekking op de uitvoering van de Mondiale Gezondheidsstrategie 2023-2030. Voor artikel 3.2. zijn middelen vastgelegd voor de partnerschappen gericht op bescherming en bevordering vrouwenrechten en gendergelijkheid. De beleidsmatig gereserveerde middelen betreffen de uitvoering van het beleid op het gebied van vrouwenrechten tot en met 2027. Voor artikel 3.3 liggen de middelen in 2025 grotendeels meerjarig vast voor de versterking van het maatschappelijk middenveld onder het VMM-kader 2021-2025. De juridisch verplichte middelen vanaf 2026 betreffen middelen voor het nieuwe FOCUS kader zoals aangegeven in de Kamerbrief «Beleidskader voor samenwerking met maatschappelijke organisaties in ontwikkelingshulp 2026 - 2030» van 27 juni 2025. Voor artikel 3.4 zijn middelen overgeheveld binnen artikel 3.Artikel 4: Vrede, veiligheid en duurzame ontwikkelingDe programmering onder artikel 4 bestaat uit meerjarige juridische overeenkomsten waaruit een verdeling van de uitgaven over de jaren plaatsvindt waarvoor de overeenkomst is aangegaan. Voor artikel 4.1 Humanitaire hulp wordt begin 2026 een groot deel van het budget t/m 2029 meerjarig juridisch verplicht. Dit betreft onder andere de bijdragen aan VN-organisaties (WFP, UNHCR, UNRWA), CERF, UNICEF-thematische humanitaire financiering en UNOCHA. De bijdrage aan UNRWA wordt afgebouwd conform amendement Stoffer/Eerdmans (Kamerstuknr. 36600-XVII-50). Subsidies aan de Dutch Relief Alliance en het Rode Kruis zijn t/m 2026 toegekend vanuit het subsidiebeleidskader Humanitaire hulp 2022-2026. Daarnaast zijn er subsidies uit hoofde van het subsidiebeleidskader «Versterking van de Humanitaire Sector 2024–2027» t/m 2027 toegekend.Voor artikel 4.2 Opvang en bescherming in de regio en migratiesamenwerking liggen de middelen meerjarig juridisch vast. Het betreft hier met name het PROSPECTS programma (2024-2027) en COMPASS. Subsidies die zijn toegekend op het subsidiebeleidskader «Migration and Displacement 2023-2028» lopen uiterlijk tot en met 2028. Met betrekking tot artikel 4.3 Veiligheid en rechtstaatontwikkeling is een deel van het programma via gedelegeerde landenprogramma’s vastgelegd. Het deel wat van deze gedelegeerde middelen niet juridisch is vastgelegd is opgenomen onder bestuurlijk gebonden. De bijdrage aan het Peace Building Fund is verplicht t/m 2026. Er zijn subsidies toegekend uit het subsidiebeleidskader «Contributing to Peaceful and Safe Societies 2024–2031» die uiterlijk in 2031 aflopen.Artikel 5: Multilaterale samenwerking en overige inzetBinnen artikel 5.1 zijn de verplichtingen voor de middelen- en kapitaalaanvullingen die vanaf 2025 worden aangegaan met de regionale ontwikkelingsbanken als bestuurlijk verplicht aangegeven. De jaarlijkse bijdrage aan MOPAN is tevens bestuurlijk verplicht. De Algemene Vrijwillige Bijdragen aan UNDP en UNICEF zijn per 2026 opgenomen als beleidsmatig gereserveerd. De financiering van overige (m.n. Technische Assistentie) programma’s is voor de komende jaren beleidsmatig gereserveerd. De bijdragen aan UNESCO in 2025 en verder zijn verplichte bijdragen die als juridisch verplicht zijn aangemerkt binnen artikel 5.2 De uitgaven voor schuldverlichting liggen tot en met 2029 grotendeels juridisch vast; de nieuwe verplichtingen voor schuldverlichting (HIPC IDA) zijn als bestuurlijk verplicht aangegeven. De voorgenomen overige programma’s zijn als beleidsmatig gereserveerd opgenomen. Binnen artikel 5.3 Oekraïne zijn alle uitgaven in 2025 juridisch verplicht. De uitgaven in 2026 voor niet-militaire steun aan Oekraïne zijn bestuurlijk verplicht.