Wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering en enige andere wetten ter verbetering van de toepassing van de maatregel ter ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel (verruiming mogelijkheden voordeelontneming); Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk Memorie van toelichting
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST136735
 2009-2010
 
 32 194
 Wijziging van het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering
en enige andere wetten ter verbetering van de toepassing van de maatregel
ter ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel (verruiming mogelijkheden
voordeelontneming)
 
 
 
 
 Nr. 
 3
 MEMORIE VAN TOELICHTING
 ALGEMEEN
 1. Inleiding
 Met het afnemen van criminele winsten kunnen belangrijke slagen worden
toegebracht in de strijd tegen de lucratieve georganiseerde misdaad. Deze
vorm van misdaad wordt gepleegd in de verwachting dat daarmee aanzienlijke
winsten kunnen worden gerealiseerd. Een effectief instrumentarium om criminele
winsten af te nemen kan rechtstreeks raken aan de drijfveren voor het plegen
van deze vormen van misdaad. Dit voorstel verbreedt het instrumentarium en
verruimt de mogelijkheden voor confiscatie. Opsporingsdiensten en openbaar
ministerie kunnen de strijd tegen de georganiseerde criminaliteit daarmee
beter uitgerust en doeltreffender ter hand nemen.
 
 Met het wetsvoorstel geef ik uitvoering aan het coalitieakkoord (Kamerstukken
II 2006/07, 30 891, nr. 4, blz. 28) waarin het beleidsvoornemen
van dit kabinet tot uitdrukking is gebracht om tot een versterking van het
ontnemingsinstrumentarium te komen. Daaropvolgend ben ik in het versterkingsprogramma
aanpak georganiseerde criminaliteit en financieel-economische criminaliteit,
dat op 13 december 2007 aan de Tweede Kamer werd gezonden (Kamerstukken
II 2007/08, 29 911, nr. 10), op de ontnemingsmaatregel ingegaan.
Naast een aanpassing en verruiming van de wettelijke mogelijkheden tot afnemen
van criminele winsten is in het versterkingsprogramma gewezen op knelpunten
die aan ontneming maar ook aan het afnemen in den brede zijn verbonden. Een
wezenlijk knelpunt daarbij houdt verband met de omstandigheid dat het afnemen
van criminele winsten in de strafrechtelijke behandeling van misdrijven ook
nu nog niet de plaats heeft die het toekomt. De nadruk ligt traditioneel op
de vervolging en bestraffing van daders. Om hierin de noodzakelijke verandering
te brengen, heb ik een aantal maatregelen aangekondigd. Binnen het openbaar
ministerie en de politie zal worden bewerkstelligd dat het afnemen van crimineel
vermogen een vanzelfsprekend onderdeel is van de keuze voor de benadering
van misdrijven. Daartoe heb ik voorzien in een versterking van de sturing
door het openbaar ministerie bij de prioritering van zaken met het oog op
de vergroting van de mogelijkheden tot het ontnemen en afnemen
van criminele winsten. De capaciteit bij het openbaar ministerie en de politie
wordt hiertoe tot 2012 verder versterkt. In de brief van de staatssecretaris
van Justitie en mijn ambtgenote van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
aan de Tweede Kamer, inzake de bestrijding van de georganiseerde criminaliteit,
d.d. 17 juni 2009, wordt op deze capaciteitsuitbreidingen nader ingegaan
(Kamerstukken II 2008/09, 29 911, nr. 28).
 
 Naast de hiervoor aangekondigde maatregelen, heb ik bezien op welke wijzen
aan knelpunten in de aan de maatregel ten grondslag liggende wetgeving het
hoofd kan worden geboden. Hierbij was de gedachte leidend dat, zoals in het
versterkingsprogramma reeds werd gesignaleerd, niet in alle gevallen tijdig
conservatoir beslag kan worden gelegd op het vermogen van de verdachte. Dit
leidt in de praktijk tot een onnodige discrepantie tussen de bedragen die
door de rechter aan maatregelen worden opgelegd en de bedragen die daadwerkelijk
op het vermogen van de veroordeelde worden verhaald. Dit is een wezenlijk
knelpunt. De discrepantie raakt rechtstreeks aan de effectiviteit van de ontnemingsmaatregel
en daarmee aan de geloofwaardigheid van de strijd tegen de georganiseerde
misdaad. Vroege evaluaties van de bestaande ontnemingswetgeving gaven aan
dat het wetgevingsinstrumentarium toereikend was maar dat voornamelijk de
uitvoering zich voor verbetering leende. Zo gaf het WODC-onderzoek «Evaluatie
grote ontnemingszaken» (2004) mijn ambtsvoorganger geen aanleiding tot
aanpassing van het wettelijk instrumentarium (Kamerstukken II 2003/04 26 268,
nr. 6). Ook daarna is gewezen op het belang van de inzet van het bestaande
instrumentarium, in het bijzonder op het vroegtijdig verrichten van financieel
onderzoek en het vroegtijdig leggen van conservatoir beslag (Kamerstukken
II 2005/06, 17 050, nr. 319). Het belang van de inzet van dit instrumentarium
kan ook thans niet voldoende worden benadrukt, al bestaat naar mijn oordeel
inmiddels alle aanleiding het afnemen ook met aanvullende wettelijke voorzieningen
te bevorderen. Daaraan ligt ten grondslag dat het instrument van het conservatoir
beslag onvoldoende effect sorteert in die gevallen waarin de verdachte kennelijk
voorzorgsmaatregelen heeft getroffen en zijn vermogen elders heeft ondergebracht.
Ook is denkbaar dat eerst in de loop van het opsporingsonderzoek duidelijk
wordt dat er met het feit waarvoor een verdenking bestaat mogelijk grote winsten
zijn behaald. In de gevallen waar het onderzoek zich primair richt op het
onderbouwen van de verdenking van betrokkenheid bij het strafbare feit kan
het zo voorkomen dat het leggen van conservatoir beslag om tactische redenen
op zich moet laten wachten. Dit zijn voorbeelden van situaties waarin het
huidige strafvorderlijke ontnemingsarsenaal te weinig mogelijkheden biedt
om, ook achteraf, tot een volledig verhaal te komen. Ik acht een versterking
van de strafvorderlijke verhaalsbevoegdheden in dit verband derhalve noodzakelijk
voor die gevallen waarin er aanleiding bestaat om te veronderstellen dat de
veroordeelde wel in staat maar onwillig is om aan zijn betalingsverplichting
te voldoen. Met dit wetsvoorstel wil ik daarom voorzien in een basis voor
de inzet van opsporingsbevoegdheden met het oog op de vaststelling van de
omvang van het vermogen van de veroordeelde waarop verhaal kan worden genomen.
Ook zouden deze bevoegdheden moeten kunnen worden ingezet met het oog op de
vaststelling van de plaats waar vermogensbestanddelen die aan de veroordeelde
toebehoren, zich bevinden.
 Ook voor wat betreft de vaststelling van de hoogte van het genoten voordeel
zie ik aanleiding voor een aanscherping van de wettelijke regeling. Daar waar
dat passend en mogelijk is, wordt het aan de veroordeelde gelaten om inzicht
te geven in de herkomst van zijn vermogen. Met de voorgestelde introductie
van een wettelijk bewijsvermoeden over de herkomst van het vermogen van de
veroordeelde wil ik hierin voorzien. 
 2. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel
 Met het wetsvoorstel wordt voorzien in een verruiming van de bijkomende
straf van verbeurdverklaring (§ 3) en de introductie van een wettelijk
bewijsvermoeden betreffende de criminele herkomst van het vermogen van de
veroordeelde (§ 4). Met een aanpassing van het Wetboek van Strafvordering
worden de mogelijkheden tot het leggen van «anderbeslag» verruimd
(§ 5) en een onderzoek naar vermogen van de veroordeelde geïntroduceerd
(§ 6). De genoemde onderdelen worden in de navolgende paragrafen
besproken.
 
 Over het wetsvoorstel zijn adviezen ingewonnen van de Nederlandse Vereniging
voor Rechtspraak (NVvR), de Raad voor de rechtspraak (Rvdr), het openbaar
ministerie, de Nederlandse Orde van Advocaten (NOvA) en de Raad van Hoofdcommissarissen
(RHC).
 Naar aanleiding van deze adviezen, heeft het wetsvoorstel wijziging ondergaan.
Waar aangegeven wordt in de memorie van toelichting op deze adviezen en de
wijze waarop zij verwerking hebben gevonden, nader ingegaan. Op deze plaats
sta ik reeds afzonderlijk stil bij de voorgestelde aanvulling van artikel
36e, derde lid, Sr, die is opgenomen op advies van het openbaar ministerie
dat er op heeft gewezen dat het in de praktijk lastig is om te komen tot vaststelling
van hetgeen kan worden afgenomen indien er geruime tijd voordat de strafbare
feiten zijn gepleegd, illegaal vermogen is opgebouwd. Ook zouden zich problemen
voordoen als ingewikkelde financiële netwerken zijn opgezet om de herkomst
van geld te versluieren. Voor dit soort gevallen zou het naar de opvatting
van het openbaar ministerie gewenst zijn om in de wet tot uitdrukking te brengen
dat de verdeling van de bewijslast meebrengt dat van de veroordeelde verlangd
wordt dat hij inzicht geeft in de (legale) herkomst van zijn vermogen. Dit
voorstel heb ik menen te kunnen overnemen zonder daarover opnieuw de andere
adviesorganen te raadplegen, nu zoals bijvoorbeeld ook in het advies van de
Rvdr tot uitdrukking is gebracht, ook de rechtspraak in die zin is gevestigd
dat in voorkomende gevallen dit inzicht van de veroordeelde mag worden verlangd.
In dit voorstel wordt beoogd dit uitgangspunt van een redelijke en billijke
bewijslastverdeling wettelijk vast te leggen.
 Bij de vormgeving van de regeling heb ik gewicht doen toekomen aan de
door de NOvA en de Rvdr tot uitdrukking gebrachte algemenere notie, dat een
verruiming van de mogelijkheden tot ontneming niet ertoe mag leiden dat deze
maatregel vooral in lichtere ontnemingszaken toepassing zal vinden. In lijn
hiermee is de voorgestelde bewijsvoorziening enkel toepasbaar in de zwaardere
ontnemingszaken. Tenslotte heb ik bij mijn beslissing om over het aangepaste
wetsvoorstel niet opnieuw advies te vragen laten meewegen dat de bestaande
mogelijkheden voor de vaststelling van het vermogen met het wetsvoorstel intact
blijven.
 Soortgelijke opmerkingen betreffen de voorgestelde aanpassing van het «anderbeslag».
Het voorstel hiertoe werd opgenomen naar aanleiding van het daartoe strekkende
advies van het openbaar ministerie. Daarmee heb ik het wetsvoorstel aangevuld
met een verruiming van de mogelijkheden tot het leggen van «anderbeslag»
waarover de overige adviesorganen zich niet hebben kunnen uitlaten. Ik heb
evenwel gemeend een dergelijke nadere consultatie achterwege te kunnen laten,
omdat deze aanpassing, ook door de mede op advies van de Raad van State voorziene
nadere inkadering, niet dermate verstrekkend is dat alle bij de strafrechtspleging
betrokken organisaties in het kader van dit wetsvoorstel nogmaals geraadpleegd
zouden moeten worden. Overigens merk ik op dat met de voorgestelde uitbreiding
eveneens tegemoet wordt gekomen aan de opmerkingen die in de adviezen van
de Rvdr en de RHC besloten liggen. In deze adviezen werd, zonder dat het voorontwerp
daarop zag, gewezen op de beperkingen die in de regeling van het anderbeslag
besloten liggen. Met het laten vervallen van het zogenoemde afkomstvereiste,
beoog ik hieraan tegemoet te komen.
 3. De verruiming van de bijkomende straf van verbeurdverklaring
 Ook op andere manieren dan met de ontnemingsmaatregel kan aan een veroordeelde
worden ontnomen wat hem rechtens niet toekomt. De bijkomende straf van verbeurdverklaring
(artikel 33a Sr) is hiertoe geschikt. Met deze bijkomende straf kan een vergelijkbaar
resultaat worden bereikt, evenwel zonder dat een afzonderlijke ontnemingsprocedure
behoeft te worden gevoerd.
 
 Met de introductie van de ontnemingswetgeving per 1 maart 1993 werd
voorzien in een aanpassing van deze bijkomende straf. Daarbij werd het toepassingsbereik
hiervan verkleind om tot een afgrenzing ten opzichte van de ontnemingsmaatregel
te komen. Inmiddels kan worden geconstateerd dat deze scheiding door de opsporingspraktijk
in hoge mate als kunstmatig wordt ervaren, zoals ook in het advies van het
openbaar ministerie tot uitdrukking is gebracht, terwijl bij het afnemen van
crimineel vermogen juist ook successen worden geboekt door verbeurdverklaring
van voorwerpen te vorderen. Tot de voorwerpen die verbeurd kunnen worden verklaard
behoren de voorwerpen die aan de veroordeelde toebehoren of die hij geheel
of ten dele ten eigen bate kan aanwenden en die geheel of grotendeels door
middel van het strafbare feit zijn verkregen (artikel 33a, eerste lid, onderdeel
a, Sr). Hiermee zijn categorieën van voorwerpen aangeduid die kunnen
worden aangemerkt als opbrengst van een strafbaar feit. Met de uitbreiding –
zo luidt het voorstel – kunnen ook voorwerpen die niet rechtstreeks
afkomstig zijn van het strafbare feit waarvoor een veroordeling is uitgesproken,
maar die uit de baten daarvan zijn verkregen, worden verbeurdverklaard. Ook
voorwerpen die met de opbrengsten van dit strafbare feit zijn aangeschaft
komen zo voor verbeurdverklaring in aanmerking. Hetgeen in het verband van
de ontnemingsmaatregel als «vervolgprofijt» pleegt te worden aangeduid,
kan zo met het instrument van de bijkomende straf van verbeurdverklaring van
de veroordeelde worden afgenomen. Met dit vervolgprofijt wordt de meeropbrengst
aangeduid die met het primair behaalde voordeel is verkregen.
 Met de voorgestelde verruiming van de bijkomende straf van verbeurdverklaring,
wordt uitvoering gegeven aan het gezichtspunt dat ook langs andere wegen dan
door middel van de formele ontnemingsmaatregel kan worden bereikt dat aan
de veroordeelde crimineel vermogen wordt ontnomen. De aanpassing van de regeling
van de verbeurdverklaring kan voorts worden gezien tegen de achtergrond van
het coalitieakkoord, waarin een uitbreiding is aangekondigd van het toepassingsbereik
van de met het afnemen samenhangende wetgeving en waarin tot uitdrukking is
gebracht dat ook winsten die met kleine vergrijpen worden behaald, moeten
kunnen worden afgenomen. De hier voorgestelde uitbreiding draagt hieraan bij.
Erkend moet worden dat met het wetsvoorstel de overlap tussen wat met de ontnemingsmaatregel
en wat met verbeurdverklaring kan worden afgenomen, wordt vergroot. Ik acht
dit niet bezwaarlijk, nu de merites van de concreet voorliggende zaak uiteindelijk
beslissend zullen kunnen zijn voor de keuze een ontnemingsvordering in te
dienen of verbeurdverklaring van aangetroffen voorwerpen te vorderen. De verruiming
kan eraan bijdragen dat criminele winsten op een efficiënte manier worden
afgenomen. 
 4 Aanpassingen in artikel 36e Sr en de verdeling
van de bewijslast 
 4.1 Huidig recht
 Een vordering tot ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel vormt
aanleiding voor de rechter te onderzoeken of er voordeel is genoten, op welke
hoogte dit is te schatten en tenslotte op welke hoogte de betalingsverplichting
dient te worden vastgesteld. Een vordering is gebaseerd op hetzij artikel
36e Sr, tweede, hetzij het derde lid. Met de genoemde artikelleden van artikel
36e Sr wordt de wijze van berekening niet dwingend voorgeschreven. Bij ontneming
op grond van artikel 36e, tweede lid, Sr wordt doorgaans uitgegaan van een
berekening van de opbrengst per afzonderlijk feit (transactiebasis). Ook veronderstelt
dit tweede lid een voorafgaande schuldvaststelling voor de afzonderlijke feiten
die in een ontnemingsvordering worden betrokken.
 Ingevolge het derde lid van artikel 36e Sr kunnen het bij de veroordeelde
aangetroffen vermogen of de uitgaven die deze gedurende een bepaalde periode
heeft gedaan, als uitgangspunt van de berekening worden genomen. Het vermogen
waarvoor geen legale bron van herkomst aanwijsbaar is, kan hier als grondslag
voor de vordering dienen. Bij ontneming op grond van artikel 36e, derde lid,
Sr, geldt voorts de verplichting tot het instellen van een strafrechtelijk
financieel onderzoek. De in de Aanwijzing Ontneming van het College van procureurs-generaal
(Stcrt. 2009, 40) beschreven methoden van kasopstelling en vermogensvergelijking
sluiten aan bij ontneming op grond van het derde lid, maar lenen zich ook
voor toepassing in verband met het tweede lid. Ook in de rechtspraak zijn
deze rekenmethoden aanvaard.
 4.2 Artikel 36e, derde lid, Sr.
 Met het wetsvoorstel voorzie ik in een aangepast bewijsregime. Met een
in de wet neergelegd bewijsvermoeden, wordt in artikel 36e, derde lid, Sr
in de wet verankerd dat van de veroordeelde inzicht kan worden verlangd in
de herkomst van zijn vermogen. In dit verband wordt ook wel gesproken over
een «omkering van de bewijslast». Ik geef er, met het oog op de
eisen die het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in zijn rechtspraak
inzake artikel 6 EVRM aan een eerlijke procedure stelt, de voorkeur aan de
voorgestelde regeling te benaderen als een redelijke en billijke verdeling
van de bewijslast. Op deze jurisprudentie van het EHRM ga ik hieronder nader
in.
 Het voorgestelde bewijsvermoeden strekt ertoe om meer dan voorheen te
komen tot een aanpassing van de reikwijdte van de stelplicht van het openbaar
ministerie. Het uitgangspunt was dat het openbaar ministerie de vordering
van het te ontnemen voordeel moest onderbouwen met gegevens, waarbij een min
of meer direct verband moet worden aangetoond met een strafbaar feit. Door
de werking van het bewijsvermoeden, zal nu eerder van de veroordeelde mogen
worden verlangd dat hij aannemelijk maakt dat aangetroffen vermogensbestanddelen
op een legale wijze zijn verkregen.
 Ook nu reeds wordt in de rechtspraak uitgegaan van een redelijke en billijke
verdeling van de bewijslast. Met het wetsvoorstel worden de bewijsvermoedens
die in dit verband worden gehanteerd van een nadere wettelijke grondslag voorzien.
Als uitgangspunt wordt verankerd dat de veroordeelde, bij wie vermogensbestanddelen
zijn aangetroffen waaraan geen legale bron van herkomst ten grondslag lijkt
te liggen, in de gelegenheid wordt gesteld de legale herkomst daarvan aannemelijk
te maken. Ik beoog hiermee uitvoering te geven aan mijn toezegging bij gelegenheid
van de behandeling van de begroting van het ministerie van Justitie, om bij
die zaken waarbij een criminele loopbaan, bijvoorbeeld in de drugshandel
daartoe aanleiding geeft, voor een periode van een aantal jaren ermee rekening
te houden dat de vermogensopbouw van de veroordeelde gerelateerd is aan diens
criminele activiteiten (Handelingen II 2008/09, blz. 1561). Ook het openbaar
ministerie heeft, zoals hierboven reeds werd opgemerkt, in zijn advies aandacht
gevraagd voor de verdeling van de bewijslast. Het heeft daarbij gewezen op
de wettelijke vormgeving van de confiscatiebeslissingen in het Verenigd Koninkrijk.
Hoewel dit stelsel wezenlijk van het Nederlandse verschilt, biedt het naar
mijn oordeel interessante aanknopingspunten waarmee het Nederlandse stelsel
kan worden verrijkt.
 De in het Verenigd Koninkrijk geldende regeling is neergelegd in de «Proceeds
of Crime Act 2002» (POCA 2002) en de Serious Crime Act 2007 (SCA 2007).
Hierin kan, kort gezegd, het bestaan van een «criminal lifestyle»
aanleiding zijn om tot een aangepaste verdeling van de bewijslast te geraken.
Indien er sprake is van een veroordeling wegens bepaald aangewezen (zware)
misdrijven die naar hun aard geschikt zijn om aanzienlijke winsten te genereren
en de rechter oordeelt dat er sprake is van een «criminele levensstijl»,
kan toepassing worden gegeven aan een wettelijk bewijsvermoeden. Dat noopt
ertoe dat de veroordeelde inzicht verschaft in de herkomst van zijn vermogen.
Het bewijsvermoeden kan reeds worden gevonden in de Drug Trafficking Offences
Act 1994 (DTA 1994). Het houdt hier in dat wanneer een persoon wordt veroordeeld
ter zake van een opiumdelict, alle inkomsten die deze persoon in de zes jaar
voorafgaand aan de veroordeling heeft gehad en alle uitgaven die hij in die
periode heeft gedaan, worden geacht afkomstig te zijn van of in verband te
staan met deze delicten. Dit vermoeden kan door de veroordeelde worden weerlegd.
Een weerlegging geschiedt «on the balance of probabilities», hetgeen
naar Nederlandse maatstaven vergelijkbaar is met de burgerlijke bewijsstandaard
van «aannemelijkheid».
 De in het Verenigd Koninkrijk geldende regeling leent zich er vanzelfsprekend
niet voor om één op één te worden vertaald naar
de Nederlandse situatie. Wel hebben elementen daaruit tot inspiratie gediend
voor dit wetsvoorstel. Wanneer de ontnemingsvordering verband houdt met een
veroordeling wegens een zwaar en potentieel lucratief misdrijf wordt ervan
uitgegaan dat alle uitgaven die de veroordeelde in een periode van zes jaren
voorafgaand aan het plegen van dat misdrijf heeft gedaan, wederrechtelijk
verkregen voordeel belichamen. De veroordeelde zal daarbij in de gelegenheid
worden gesteld om aannemelijk te maken hoe hij zijn vermogen op legale wijze
heeft verkregen.
 De vaststelling dat er sprake is van een «criminele levensstijl»
vindt in dit wetsvoorstel vertaling in het vereiste dat ook het plegen van
andere strafbare feiten ertoe heeft geleid dat de veroordeelde voordeel heeft
verkregen. Voor de toepassing van het bewijsvermoeden, acht ik niet noodzakelijk
om over te gaan tot een aanwijzing van strafbare feiten waarvan kan worden
verondersteld dat zij – als potentieel lucratief – tot voordeel
hebben geleid. Een algemene verwijzing, zoals voorgesteld, naar de relatieve
zwaarte van een strafbaar feit sluit naar mijn oordeel beter aan bij de in
de Nederlandse wetboeken besloten liggende systematiek. Ik zoek in dit verband
aansluiting bij misdrijven die naar de wettelijke omschrijving worden bedreigd
met een geldboete van de vijfde categorie. Een dergelijke omschrijving omvat
potentieel lucratieve en tegelijkertijd zware misdrijven zonder dat vormen
van criminaliteit categorisch worden uitgesloten. Met deze verwijzing komen
de internationale handel in harddrugs en mensenhandel in het vizier. Ligt
een veroordeling voor dergelijke misdrijven aan de ontnemingsvordering ten
grondslag, dan kan het voorgestelde bewijsvermoeden worden gehanteerd bij
de vaststelling van de omvang van het wederrechtelijk genoten voordeel.
 Het voorgestelde bewijsvermoeden werkt in beginsel in tijd terug tot zes
jaren, te rekenen vanaf het moment waarop volgens de bewezenverklaring in
de hoofdzaak het strafbaar feit of de strafbare feiten waarmee de ontnemingsvordering
verband houdt, zijn gepleegd. Ingevolge het vierde lid van artikel 36e Sr
kan van deze termijn op vordering van het openbaar ministerie of op het verzoek
van degene tegen wie de vordering zich richt worden afgeweken en een kortere
termijn in aanmerking worden genomen. De rechter kan deze periode ook ambtshalve
beperken. Het wettelijk bewijsvermoeden kan zo buiten werking worden gesteld
voor het geval de toepassing daarvan tot apert onrechtvaardige resultaten
zou leiden. De in het Verenigd Koninkrijk geldende wetgeving kent een vergelijkbare
regeling om een «serious risk of injustice» af te wenden. Zo kan
in voorkomende gevallen ook recht worden gedaan aan de positie van veroordeelde
die onvermogend blijkt. Ook andere afwegingen kunnen er echter toe leiden
dat op grond van artikel 36e, vierde lid, Sr een andere periode dan een periode
van zes jaren in aanmerking wordt genomen. Het voorgestelde artikel 36e verzet
zich er niet tegen dat voor de berekening, in plaats van de voorgestelde zes
jaren, als uitgangspunt wordt genomen de periode waarover de ten laste gelegde
en bewezen verklaarde feiten zich hebben uitgestrekt. De beschikbare informatie
over de vermogenspositie van de veroordeelde kan ingevolge artikel 36e, vierde
lid, Sr mede beslissend zijn voor het bepalen van een periode waarover het
wettelijk bewijsvermoeden zich in concreto zal uitstrekken. De werking van
het bewijsvermoeden draagt er ook nu aan bij dat er helderheid bestaat over
het thema van het bewijs: er is vermogen aangetroffen dat niet verklaard kan
worden uit de legale bronnen van inkomsten.
 
 De NOvA en de Rvdr hebben in hun commentaren naar aanleiding van het ontwerp
van dit voorstel erop gewezen dat verdergaande uitbreidingen van het ontnemingsinstrumentarium
het risico in zich dragen dat de maatregel meer zal worden toegepast in relatief
lichte zaken. De Rvdr acht het in dit verband gewenst dat voorzieningen worden
getroffen die ervoor zorgen dat de wetswijziging niet tot gevolg heeft dat
relatief nog vaker in «kleine zaken» ten opzichte van grote zaken
een ontnemingsvordering wordt ingediend. Ik hecht eraan in dit verband te
benadrukken dat de hier voorgestelde bewijsrechtelijke voorziening slechts
toepassing zal kunnen vinden in ontnemingszaken waaraan een veroordeling voor
een zwaar misdrijf ten grondslag ligt.
 4.3 Verenigbaarheid met artikel 6 EVRM
 De voorgestelde introductie van een wettelijk bewijsvermoeden vraagt om
een beschouwing over de verenigbaarheid met artikel 6 EVRM. Meer in het bijzonder
verdient aandacht de relatie van het gebruik van het voorgestelde bewijsvermoeden
met het onschuldbeginsel. Deze vraag kwam expliciet aan de orde in de beslissing
van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in de zaak Phillips vs. United
Kingdom (EHRM 5 juli 2001, 41087/98). Het gebruik van het wettelijk bewijsvermoeden,
zoals neergelegd in de hiervoor genoemde DTA 1994, werd in deze zaak verenigbaar
geacht met artikel 6 EVRM. In het navolgende zal ik bij deze beslissing van
het hof stilstaan nu daarmee inzichtelijk wordt dat artikel 6 EVRM ruime,
zij het niet onbegrensde, mogelijkheden biedt om van een veroordeelde inzicht
te verlangen in de herkomst van zijn vermogen.
 
 Het Hof kent in de Phillips-zaak allereerst
betekenis toe aan de vraag of het onschuldbeginsel, zoals vervat in artikel
6, tweede lid, EVRM op de ontnemingsprocedure zelfstandig van toepassing is.
In dit verband beziet het Hof of het instellen van een ontnemingsvordering
een nieuwe «criminal charge» vormt in de zin van artikel 6 EVRM.
Het Hof slaat acht op «the classification of the proceedings under national
law, their essential nature, and the type and severity of the penalty that
the applicant risked incurring» (r.o. 31). Op basis hiervan oordeelt
het Hof dat het tweede lid van artikel 6 EVRM niet van toepassing is en overweegt daartoe dat de «essential nature» van de procedure niet
de vaststelling van schuld aan enig strafbaar feit is, maar ziet op de vaststelling
van de hoogte van het genoten voordeel (r.o. 34). In dit wetsvoorstel is dit
niet anders. Aan de definitieve vaststelling van de hoogte van het voordeel
wordt eerst toegekomen, indien degene tegen wie de vordering zich richt is
veroordeeld voor het feit of de feiten waarmee de vordering verband houdt.
Deze vaststellingen ontslaan mij echter niet van de verplichting de procedure
vorm te geven overeenkomstig de beperkingen die het onschuldbeginsel dicteert.
In aanvulling op het voorgaande brengt het Hof in zijnPhillips-beslissing immers tot uitdrukking dat het onschuldbeginsel
ook deel uitmaakt van het fair trial-beginsel, welk beginsel door het Hof
op de ontnemingsprocedure onverkort van toepassing wordt geacht (r.o. 39).
Dit brengt met zich dat een persoon het recht heeft voor onschuldig te worden
gehouden en dat de bewijslast ter zake van de beschuldiging rust op de aanklager.
Het is daarbij binnen redelijke grenzen toegestaan om gebruik te maken van –
al dan niet in de wet neergelegde – bewijsvermoedens. Dit volgt ook
reeds uit de beslissing van het Hof in de zaak Salabiaku (EHRM 7 oktober 1988, NJ 1991, 351, m.nt. EAA, r.o. 28). In
de concrete zaak zal moeten worden bezien of de redelijke grenzen waarbinnen
het gebruik van bewijsvermoedens is toegestaan niet te zeer ten nadele van
de betrokkene worden opgerekt. De wijze waarop de procedure wettelijk is vormgegeven
is daarbij natuurlijk van belang. Het Hof overweegt in de Phillips-beslissing in dit verband dat de schatting van het voordeel «was
carried out by a court with a judicial procedure, including a public hearing,
advance disclosure of the prosecution case and the opportunity for the applicant
to adduce documentary and oral evidence. The court was empowered to make a
confiscation order of a smaller amount if satisfied, on the balance of probabilities,
that only a lesser sum could be realised. The principal safeguard, however,
was that the assumption (..) could have been rebutted if the applicant had
shown, again on the balance of probabilities, that he acquired the property
other than through drug-trafficking (..).» (r.o. 43).
 Ook uit de jurisprudentie van de Hoge Raad in relatie tot de methode van
vermogensvergelijking volgt dat aan de veroordeelde de gelegenheid dient te
worden geboden om, zo nodig door bescheiden gestaafd, tegenover de rechter
aannemelijk te doen worden dat en waarom de door middel van die methode vastgestelde
stijging van zijn vermogen niet of niet geheel haar oorsprong vindt in feiten
als bedoeld in artikel 36e Sr dan wel anderszins niet kan gelden als voordeel
in de zin van die bepaling (Hoge Raad 28 mei 2002, NJ 2003, 96 en Hoge
Raad 24 april 2007, NJ 2007, 265).
 
 De voorgestelde procedure is met de hierboven weergegeven rechtspraak
geheel in lijn. Ook met het voorgestelde bewijsvermoeden wordt de procedure
gevoerd aan de hand van de schriftelijke en aan de veroordeelde tevoren bekendgemaakte
vordering van de officier van justitie, op wie in dit verband de stelplicht
rust. Deze vordering is onderbouwd en de veroordeelde wordt in de gelegenheid
gesteld daartegen in te brengen wat tot verweer kan dienen. Door de werking
van het bewijsvermoeden zullen het aangetroffen vermogen van de veroordeelde
of diens historische uitgaven als uitgangspunt kunnen worden genomen. Het
resultaat van de procedure is mede afhankelijk van de mate waarin de veroordeelde
inzicht verschaft in de herkomst daarvan. De veroordeelde kan de vordering
gemotiveerd betwisten door aannemelijk te maken dat bij hem aangetroffen vermogensbestanddelen
geen criminele herkomst hebben. Ook kan de rechter van de vordering afwijken
en het te ontnemen bedrag lager vaststellen. In de ontnemingsprocedure wordt
een zo volledig mogelijk beeld nagestreefd van het voordeel dat door de veroordeelde
is genoten. Bij het verkrijgen van inzicht in het vermogen van de veroordeelde,
mag een actieve houding van de verdediging worden verlangd. 
 4.4 Het strafrechtelijk financieel onderzoek
 Met de voorgestelde aanpassing van artikel 36e, derde lid, Sr komt de
verplichting tot het instellen van een sfo te vervallen. Een sfo kan onder
de in artikel 126 Sv bedoelde voorwaarden worden ingesteld indien zodanig
onderzoek naar verwachting zal bijdragen aan het zicht op de vermogenspositie
van de verdachte of veroordeelde. Het sfo is daarmee facultatief. Het instellen
daarvan vormt niet langer een vereiste voor toepassing van artikel 36e, derde
lid, Sr, noch is het daartoe beperkt. 
 4.5 Artikel 36e, tweede lid, Sr
 Op de grondslag van artikel 36e, tweede lid, Sr komen naar huidig recht
voor ontneming in aanmerking: het voordeel dat is verkregen door middel van
of uit de baten van het strafbaar feit waarvoor de betrokkene is veroordeeld,
feiten die daaraan soortgelijk zijn en waaromtrent voldoende aanwijzingen
bestaan dat ze door de veroordeelde zijn begaan (soortgelijke feiten) en andere
feiten waarvoor een geldboete van de vijfde categorie kan worden opgelegd
en waaromtrent voldoende aanwijzingen bestaan dat ze door de veroordeelde
zijn begaan («vijfde categorie-feiten»). Een afzonderlijke tenlastelegging
en bewezenverklaring voor deze «soortgelijke feiten» en «vijfde
categorie-feiten» is niet vereist. Wel dient de rechter stil te staan
bij de vraag of er «voldoende aanwijzingen» bestaan dat de veroordeelde
deze andere feiten heeft begaan.
 
 Ter uitvoering van het coalitieakkoord heb ik bezien op welke wijzen de
mogelijkheden om ter zake van lichte(re) feiten te ontnemen kunnen worden
vergroot en verduidelijkt. Aan de relatieve zwaarte van de feiten waarvoor
een veroordeling is uitgesproken worden geen eisen gesteld en ontneming ter
zake van lichte vergrijpen is in zoverre dan ook reeds mogelijk. Met het vereiste
van soortgelijkheid en de verwijzing naar een geldboete van de vijfde geldboetecategorie
als voorwaarde voor toepassing, wordt beoogd een begrenzing aan te brengen
in de feiten die, zonder dat daaraan een afzonderlijke veroordeling ten grondslag
hoeft te liggen, in de ontnemingsvordering kunnen worden betrokken. Het beperkend
karakter van deze toepassingsvereisten kan evenwel worden gerelativeerd. Zo
wordt ook aan de relatieve zwaarte van «soortgelijke feiten» geen
eisen gesteld. Zij behoeven enkel tot dezelfde delictscategorie te behoren
als die waartoe het feit waarvoor een veroordeling is uitgesproken, behoort.
Ten aanzien van de feiten waarvoor als vereiste wordt gesteld dat daarvoor
een geldboete van de vijfde categorie «kan worden opgelegd», geldt
dat het beperkend karakter in voorkomende gevallen wordt gerelativeerd door
de werking van enkele in de wet opgenomen bijzondere strafverhogende bepalingen.
 De toegevoegde waarde van de genoemde toepassingsvereisten is naar mijn
oordeel beperkt, hetgeen aanleiding vormt voor te stellen de afzonderlijke
vermelding hiervan in artikel 36e, tweede lid, Sr te laten vervallen. Aldus
wordt ontneming op grond van artikel 36e, tweede lid, Sr mogelijk ter zake
het strafbare feit waarvoor de betrokkene is veroordeeld en daarnaast ter
zake van andere strafbare feiten waaromtrent voldoende aanwijzingen bestaan
dat ze door de veroordeelde zijn begaan. Het vereiste van «voldoende
aanwijzingen» blijft dus onverkort gehandhaafd. Waaruit deze voldoende
aanwijzingen bestaan, behoeft zoals voorheen niet afzonderlijk te worden gemotiveerd.
Wel kan in dit verband worden gewezen op de rechtspraak over de motiveringsverplichting
ingevolge artikel 359, tweede lid, Sv. Deze maakt duidelijk dat de rechter
in de ontnemingsprocedure slechts gemotiveerd zal kunnen afwijken van een
standpunt dat duidelijk, door argumenten geschraagd en voorzien van een ondubbelzinnige
conclusie door of namens degene tegen wie de ontnemingsvordering zich richt,
naar voren wordt gebracht (Hoge Raad, 6 november 2007, NJ 2008, 287). Een dergelijk standpunt kan ook een ontkenning inhouden van
de betrokkenheid bij andere feiten dan de ten laste gelegde.
 
 De NOvA heeft in zijn commentaar naar aanleiding van het ontwerp erop
gewezen dat met het voorstel meer dan voorheen zal kunnen worden ontnomen
zonder voorafgaand sfo. Ook heeft de NOvA er op gewezen dat de voorgestelde
regeling niet bijdraagt aan het vergroten van de mogelijkheden om voor kleine
vergrijpen te ontnemen. Ik ben van oordeel dat met het doen vervallen van
deze genoemde vereisten de regeling aan duidelijkheid wint. De mogelijkheden
om lichte(re) vergrijpen in de ontnemingsvordering te betrekken, worden zo
bezien inderdaad niet wezenlijk vergroot, maar vereisten die in de praktijk
van geringe betekenis zijn, worden ook niet langer gesteld. Ten aanzien van
de veronderstelling van de NOvA dat de voorstellen slechts ertoe zullen leiden
dat er meer dan voorheen zonder sfo zal worden ontnomen, merk ik op dat daarmee
eraan wordt voorbijgegaan dat ook met de huidige redactie van artikel 36e,
tweede lid, Sr reeds zonder voorafgaand sfo ter zake van zware vergrijpen
kan worden ontnomen.
 4.6 Verhouding artikel 36e, tweede lid en derde lid,
Sr
 In het voorgaande is reeds ingegaan op de bestaande verhouding tussen
artikel 36e, tweede en derde lid, Sr. Met het tweede lid kan de maatregel
worden opgelegd aan de persoon die voordeel heeft verkregen door middel van
of uit de baten van het feit waarvoor hij in de hoofdzaak is veroordeeld.
Daarnaast kan voordeel worden ontnomen dat is verkregen door andere strafbare
feiten waaromtrent voldoende aanwijzingen bestaan dat zij door de veroordeelde
zijn begaan. Dit artikellid biedt, als voorheen, een basis voor ontneming,
waarbij het voordeel per afzonderlijk feit kan worden vastgesteld. Dit laat
onverlet dat, zoals ook in de rechtspraak is erkend, bij de berekening van
dit voordeel ook gebruik kan worden gemaakt van methoden die het vermogen
van de veroordeelde als uitgangspunt nemen, zoals de methode van kasopstelling
of vermogensvergelijking. Het wetsvoorstel brengt hierin geen verandering.
Anders dan het voorgestelde artikel 36e, derde lid, Sr kan hier echter niet
tot zes jaren in tijd worden teruggegaan. Dit kan een rol spelen bij de vraag
of het openbaar ministerie een vordering zal baseren op artikel 36e, tweede
of derde lid, Sr. Indien artikel 36e, derde lid, Sr aan de vordering ten grondslag
wordt gelegd en aan de in dat artikellid overigens gestelde vereisten is voldaan,
kan voor de vaststelling van het te ontnemen voordeel aan het voorgestelde
bewijsvermoeden toepassing worden gegeven. Het openbaar ministerie zal in
dat geval een beeld moeten hebben van de ontwikkeling van de vermogenspositie
van de veroordeelde, ook over de periode van zes jaren voorafgaand aan het
plegen van het misdrijf waarvoor de betrokkene is veroordeeld. De stelplicht
van het openbaar ministerie ziet hierop.
 5 Het «anderbeslag»
 5.1 Algemeen
 Het conservatoir beslag strekt ertoe het verhaal te verzekeren van een
opgelegde geldboete of ontnemingsmaatregel. Indien de geldboete of maatregel
is opgelegd, kan in beginsel het gehele vermogen van de veroordeelde tot verhaal
dienen. Om aan dit verhaal te ontkomen plegen vermogensbestanddelen aan het
zicht van justitie te worden onttrokken. Ter uitvoering van het coalitieakkoord
worden de mogelijkheden tot het leggen van beslag met dit voorstel verruimd.
Voorgesteld wordt deze verruiming vorm te geven door een aanpassing van het
in artikel 94a Sv geregelde «anderbeslag». Daarbij wordt nadrukkelijk
aansluiting gezocht bij het conservatoir karakter van deze beslagmodaliteit.
De ruimte voor het treffen van maatregelen vooruitlopend op het oordeel van
de rechter wordt aldus maximaal benut.
 5.2 Het «anderbeslag»
 Een van de wijzen waarop vermogensbestanddelen die aan de verdachte of
veroordeelde toebehoren aan het zicht van justitie worden onttrokken, is door
de eigendom van voorwerpen aan anderen over te dragen. Als instrument tegen
dergelijke schijnconstructies werd artikel 94a Sv met de wetswijziging in
2003 (wet van 8 mei 2003, Stb. 2003, 202) aangevuld met het zogenoemde «anderbeslag».
Dit beslag kan – kort gezegd – worden gelegd op voorwerpen die
met het oogmerk van verhaalsfrustratie aan een ander zijn gaan toebehoren
(artikel 94a, derde lid, Sv). Eveneens kan vervangend beslag worden gelegd
op andere voorwerpen die aan deze ander toebehoren (artikel 94a, vierde lid,
Sv).
 Uit de rechtspraak die inmiddels naar aanleiding van het «anderbeslag»
is gewezen, blijkt het volgende. De beklagrechter zal in het geval een derde
klaagt dat een inbeslaggenomen voorwerp aan hem toebehoort nagaan of buiten
redelijke twijfel vaststaat dat deze derde als eigenaar van het voorwerp moet
worden aangemerkt. Als dit niet het geval is wordt het beklag ongegrond verklaard
en duurt het beslag voort. Indien dit wel het geval is wordt het eigendomsrecht
van de derde gerespecteerd, tenzij het voorwerp aan een derde te kwader trouw
toebehoort. Om dergelijke kwade trouw aan te nemen, zo oordeelt de Hoge Raad,
moet aan alle in artikel 94a, derde lid, Sv genoemde cumulatieve voorwaarden
zijn voldaan. Deze voorwaarden houden – kort gezegd – in dat de
voorwerpen middellijk of onmiddellijk van een strafbaar feit afkomstig zijn
(afkomstvereiste), dat ze aan die ander zijn gaan toebehoren terwijl die ander
wetenschap had van de criminele herkomst (wetenschapsvereiste) en ten slotte,
dat die voorwerpen aan de ander zijn gaan toebehoren om het verhaal op het
vermogen van degene tegen wie de ontnemingsvordering is ingesteld, te bemoeilijken
(vereiste van verhaalsfrustratie) (Hoge Raad 19 februari 2008, LJN BA7675).
 5.3 Vervallen afkomstvereiste
 Voorgesteld wordt het hiervoor genoemde afkomstvereiste te laten vervallen.
Aldus worden de mogelijkheden tot het leggen van «anderbeslag»
verruimd, zodat ook beslag kan worden gelegd op voorwerpen waarvan niet behoeft
te worden aangetoond dat zij van misdrijf afkomstig zijn. Het vereiste van
verhaalsfrustratie blijft van kracht en ook het wetenschapsvereiste blijft
gehandhaafd, zij het in aangepaste vorm.
 De bestaande regeling schiet in het bijzonder met het hiervoor genoemde
afkomstvereiste aan haar doel voorbij. Dit vereiste staat aan het leggen van
beslag in de weg, in het geval dat een voorwerp op naam van een ander werd
gesteld, voordat het misdrijf in verband waarmee het voordeel wordt ontnomen
is gepleegd. Zoals ook in de totstandkomingsgeschiedenis bij artikel 94a,
derde lid, Sv tot uitdrukking is gebracht, is de toepasselijkheid van het «anderbeslag»
zo beperkt tot die gevallen waarin aan de delictomschrijving van het delict
witwassen welhaast geheel is voldaan. Het is deze achtergrond waartegen het «afkomstvereiste»
kan worden begrepen. Het conservatoir beslag, ook in de vorm van het «anderbeslag»,
kan echter evenzeer worden begrepen als een verhaalsbeslag waarbij ook legale
vermogenscomponenten onderwerp van verhaal kunnen zijn. Ook de RHC wijst hierop
in zijn advies. Zo bezien hoeft het vereiste dat het beslagen voorwerp middellijk
of onmiddellijk van misdrijf afkomstig is, niet te worden gesteld. Indien
blijkt dat de verdachte vermogen bij een ander heeft ondergebracht met het
kennelijke doel om toekomstig verhaal daarop te frustreren, moet het mogelijk
zijn en is het naar mijn mening redelijk, om dit vermogen bij
het verhaal te betrekken. Daarmee wint deze beslagmodaliteit duidelijk aan
effectiviteit.
 5.4 Vereiste van verhaalsfrustratie en het vereiste
van wetenschap
 Het voorgestelde artikel 94a, derde lid, verwoordt allereerst het vereiste
van verhaalsfrustratie. Hierin wordt als voorwaarde gesteld dat er voldoende
aanwijzingen dienen te bestaan dat voorwerpen geheel of ten dele aan die ander
zijn gaan toebehoren met het kennelijke doel de uitwinning van die voorwerpen
te bemoeilijken of te verhinderen.
 
 De regeling van het «anderbeslag» is geënt op het vermogensrechtelijke
uitgangspunt dat een schuldeiser zijn vordering op het gehele vermogen van
de schuldenaar kan verhalen (3:276 BW). Derden zijn met hun vermogen niet
aansprakelijk voor de vordering op de verdachte of veroordeelde.
 Met dit voorstel tot uitbreiding van het «anderbeslag» dient
aan dit uitgangspunt recht te worden gedaan en bescherming te worden geboden
aan het vermogen en de rechtspositie van derden. Ook artikel 1, eerste lid,
eerste volzin, van het Eerste Protocol bij het EVRM vereist zorgvuldigheid
in dit verband. In het voorgestelde artikel 94a, derde lid, Sv wordt daarom,
naast het vereiste van verhaalsfrustratie, als voorwaarde gesteld dat de ander
wist of redelijkerwijze kon vermoeden dat voorwerpen aan hem zijn gaan toebehoren
met het doel het verhaal bij degene die deze voorwerpen aan hem heeft vervreemd,
te frustreren. Hiermee is een wetenschapsvereiste verwoord, waarmee wordt
voorkomen dat een derde die te goeder trouw een voorwerp van de verdachte
verkrijgt, ten onrechte wordt geconfronteerd met een onder hem gelegd beslag.
 Met dit onderdeel van het wetsvoorstel wil ik tegemoet komen aan de opmerkingen
die zijn gemaakt in de adviezen van het openbaar ministerie, de NVvR en de
Rvdr over de beperkingen in de regeling van het «anderbeslag».
Op deze plaats ga ik eveneens in op het advies van de RHC waarin om verduidelijking
is gevraagd van het begrip «toebehoren». Een ruime uitleg van
dit begrip past bij de in de literatuur levende opvatting dat, in plaats van
met de regeling van het «anderbeslag» met een feitelijke benadering
van de eigendomsvraag door de rechter doeltreffend kan worden opgetreden tegen
schijnconstructies. Ik merk op dat de uitleg van het begrip «toebehoren»
naar mijn mening als voorheen aan de rechter voorbehouden dient te blijven.
Deze uitleg is sterk verweven met waarderingen van feitelijke aard. Een algemene
regel daarvoor is, zonder de ruimte die de rechter thans heeft ongewild te
beperken, niet te geven. De hier voorgestelde regeling zoekt aansluiting bij
de uitgangspunten van het privaatrecht. De regeling van het «anderbeslag»
treedt – ook in de hier voorgestelde vorm – niet voor deze uitgangspunten
in de plaats maar is daaraan complementair. In het privaatrecht ontwikkelde
leerstukken en rechtsfiguren, die als uitgangspunt delen dat aan schijnconstructies
geen rechtsgevolgen behoeven te worden verbonden, zijn daarmee ook voor de
strafrechtelijke rechtsvinding van belang. Zo zal de strafrechter in de gevallen
waarin een rechtspersoon de rol van de «ander» vervult, kunnen
beoordelen of deze rechtspersoonlijkheid niet wordt misbruikt. Bij dergelijk
misbruik kan het identiteitsverschil tussen de verdachte en de rechtspersoon
worden gerelativeerd.
 Tenslotte sta ik op deze plaats stil bij het advies van de Rvdr om te
expliciteren dat ook beslag kan worden gelegd op voorwerpen die een ander
houdt ten gunste van de veroordeelde. Naar mijn oordeel verzet noch de huidige,
noch de voorgestelde regeling zich hiertegen, al zal in de gevallen dat de
ander slechts als houder is aan te merken, beslag dienen te worden gelegd
op de grondslag van artikel 94a, tweede lid, Sv. 
 6 Het onderzoek naar het vermogen van de veroordeelde
 6.1 Algemeen
 De ontnemingsmaatregel wordt opgelegd in een afzonderlijke procedure die
bestaat naast de procedure in de hoofdzaak. In de hoofdzaak wordt geoordeeld
over de strafbare feiten die aan het opleggen van de maatregel ten grondslag
kunnen liggen. In de procedure ter ontneming van het voordeel staat de vaststelling
van de hoogte van het wederrechtelijk verkregen voordeel centraal. Een bijzonder
aspect van de afzonderlijke ontnemingsprocedure is dat zij niet gelijktijdig
behoeft te worden gevoerd met de procedure in de hoofdzaak. In de regel neemt
de procedure een aanvang binnen twee jaren nadat in de hoofdzaak de uitspraak
in eerste aanleg is gedaan. Met dit stelsel wordt enerzijds zoveel mogelijk
gewaarborgd dat de vaststelling van de hoogte van het genoten voordeel de
voorbereiding en de aandacht krijgt die het toekomt. Anderzijds, zo wijst
de praktijk uit, neemt de afzonderlijke procedure naast de procedure in de
hoofdzaak veel tijd in beslag en kan tussentijds het zicht op het vermogen
van degene tegen wie de vordering zich richt verloren raken. Dit staat aan
het uiteindelijk verhaal in de weg.
 Een geloofwaardige strafrechtspleging brengt met zich mee dat een eenmaal
door de rechter opgelegde betalingsverplichting ook wordt nagekomen. Daarom
stel ik voor om in de gevallen waarin daartoe aanleiding bestaat, de omvang
van het vermogen van de veroordeelde, ook na diens veroordeling, onderwerp
van onderzoek te maken. In een dergelijk onderzoek – zo luidt het voorstel –
wordt de inzet onderzoeksbevoegdheden mogelijk gemaakt in de fase van de tenuitvoerlegging.
Zo kan inzicht worden verkregen in de omvang van het vermogen waarop, krachtens
artikel 577b Sv, verhaal kan worden genomen. Het doen van onderzoek naar het
vermogen van de veroordeelde bij betalingsonwil sluit aan bij een wijziging
die in 2003 in de ontnemingswetgeving reeds is doorgevoerd. Bij die gelegenheid
is de regeling van de vervangende hechtenis vervangen door een regeling van
lijfsdwang. Daarbij is expliciet gemaakt dat de betalingsverplichting op de
veroordeelde blijft rusten. Met dit wetsvoorstel wil ik nader onderstrepen
dat het niet voldoen aan een betalingsverplichting, de veroordeelde niet in
een gunstiger positie kan brengen.
 De voorgestelde regeling kan worden gezien als een aanvulling op het conservatoir
beslag, waarop hiervoor in deze memorie van toelichting reeds is ingegaan.
Ook vormt het voorstel een aanvulling op het met dit voorstel eveneens verruimde
toepassingsbereik van het strafrechtelijk financieel onderzoek. Deze verruiming
vindt verder bespreking in het artikelsgewijze deel van deze memorie van toelichting.
Met de voorgestelde wijzigingen ontstaat een doorlopend kader voor het verrichten
van financieel onderzoek. Op de afzonderlijke onderdelen van het onderzoek
naar het vermogen van de veroordeelde ga ik hier nader in.
 6.2 Doel van het onderzoek naar het vermogen
 Het onderzoek is gericht op de vaststelling van het vermogen van de veroordeelde,
waarop verhaal kan worden genomen ten behoeve van de tenuitvoerlegging van
de ontnemingsmaatregel. Ook in dit verband kan worden gewezen op het in artikel
3:276 BW neergelegde uitgangspunt dat een schuldeiser zijn vordering op het
gehele vermogen van de schuldenaar kan verhalen. Het hoeft daarbij niet te
gaan om voorwerpen die middellijk of onmiddellijk afkomstig zijn uit strafbare
feiten die door de veroordeelde zijn begaan. Het gehele vermogen van de veroordeelde
als schuldenaar staat aan het verhaal ten dienste. De toepassing van bevoegdheden
strekt er toe in de vermogenspositie van de veroordeelde inzicht te krijgen.
Het voorgestelde artikel 577ba, tweede lid, verwoordt dit doel als uitgangspunt
voor het onderzoek. Uit het onderzoek kan blijken waar voorwerpen
van de veroordeelde zich bevinden zodat daarop verhaal kan worden genomen.
De informatie die de onderzoeken oplevert kan voorts bijdragen aan de onderbouwing
van een vordering tot het verlenen van verlof tot tenuitvoerlegging van lijfsdwang.
Met de resultaten kan immers worden vastgesteld dat de veroordeelde, anders
dan hij wil doen vermoeden, niet buiten staat is aan zijn betalingsverplichting
te voldoen, maar dat er sprake is van betalingsonwil. Hierbij kan zich ook
de omgekeerde situatie voordoen. Wanneer wordt vastgesteld dat er sprake is
van betalingsonmacht, kunnen de resultaten aanleiding geven om te veronderstellen
dat verdere pogingen, alle voorafgaande inspanningen ten spijt, geen effect
zullen sorteren. Daarmee wordt eveneens rechtgedaan aan de positie van de
onvermogende. Ten slotte kan het onderzoek bijdragen aan het inzicht in vermogensverschuivingen
in het verleden. Dit kan dienstbaar zijn aan de rechterlijke oordeelsvorming
naar aanleiding van een eventueel verzet tegen de tenuitvoerlegging door derden,
die menen recht te hebben op in beslag genomen voorwerpen. De positie van
het openbaar ministerie bij de tenuitvoerlegging wordt ook op deze wijze,
met de voorgestelde beschikbaarstelling van bevoegdheden, versterkt.
 6.3 Rechterlijke controle op het onderzoek
 In het verstrijken van de in artikel 561, eerste lid, Sv genoemde termijn
waarop de veroordeelde in gebreke is gebleven volledig en vrijwillig tot betaling
over te gaan, kan de officier van justitie aanleiding zien van de rechter-commissaris
een machtiging te vorderen tot het instellen van een onderzoek naar het vermogen
van de veroordeelde. Met de verwijzing naar deze termijn, wordt zeker gesteld
dat het onderzoek eerst een aanvang zal kunnen nemen, wanneer de veroordeelde
in de gelegenheid is gesteld om vrijwillig tot betaling over te gaan. In het
voorstel wordt in dit verband als eis gesteld dat er aanwijzingen bestaan
dat de veroordeelde, in weerwil van het uitblijven van betaling, over vermogen
beschikt. Dergelijke aanwijzingen kunnen worden ontleend aan bijvoorbeeld
lopende onderzoeken naar nieuwe strafbare feiten of aan de constatering van
een opsporingsambtenaar dat een veroordeelde de beschikking heeft over voorwerpen,
waarvan het bezit zich slecht verdraagt met de omstandigheid dat deze veroordeelde
in gebreke blijft. Ook kan, bezien in samenhang met het voorgaande, betekenis
toekomen aan het verschil tussen de hoogte van de opgelegde betalingsverplichting
en hetgeen daarop reeds is voldaan. In de opgelegde betalingsverplichting
komt immers de omvang tot uitdrukking van het, in het verleden, daadwerkelijk
door de veroordeelde genoten voordeel. Naarmate het hiervoor aangeduide verschil
groter is, zal het vermoeden van betalingsonwil sterker kunnen zijn.
 
 Het vereiste van voorafgaande machtiging van de rechter-commissaris, komt
in het voorgestelde artikel 577ba, eerste lid, Sv tot uitdrukking. De daartoe
strekkende vordering van de officier van justitie is met redenen omkleed.
Dit leidt ertoe dat de officier van justitie melding maakt van de feiten en
omstandigheden die hem doen veronderstellen dat de veroordeelde over vermogen
beschikt, waarop verhaal kan worden genomen. Daarbij maakt de officier van
justitie eveneens melding van de hoogte van de opgelegde betalingsverplichting
en van hetgeen daarop reeds is voldaan. De rechter-commissaris – zo
luidt het voorstel – zal alleen dan tot machtiging overgaan, wanneer
de (resterende) betalingsverplichting van «een aanzienlijk belang»
is. Wat onder «een aanzienlijk belang» moet worden verstaan, zal
van geval tot geval verschillen. Met het opnemen van dit vereiste wordt voorkomen
dat de enige voorwaarde voor de inzet van, soms verstrekkende, bevoegdheden
zou bestaan in de enkele vaststelling dat er een vordering van de Staat op
de veroordeelde ligt. 
 Het ware denkbaar geweest de voorgenomen inzet van bevoegdheden afhankelijk
te maken van de hoogte van een in de wet aan te duiden bedrag dat niet kon
worden geïncasseerd. Ook in het advies van Rvdr wordt deze suggestie
gedaan. Ik heb hiervan afgezien, nu de vaststelling van de hoogte van een
dergelijk bedrag op voorhand arbitrair zou zijn. Ik meen dat met het verwoorden
van de voorwaarde dat de resterende betalingsverplichting van «aanzienlijk
belang» dient te zijn, ertoe zal leiden dat de rechter-commissaris de
hoogte van het bedrag dat niet kan worden geïncasseerd bij zijn besluitvorming
inzake het verlenen van een machtiging zal betrekken en aldus een proportionaliteitstoets
zal toepassen. Daarbij zal hij beoordelen of de beoogde inzet van bevoegdheden
zal kunnen bijdragen aan de verwezenlijking van het doel van het onderzoek,
namelijk of hiermee de omvang van het vermogen waarop verhaal kan worden genomen,
inzichtelijk kan worden.
 
 De rechter-commissaris blijft gedurende het onderzoek betrokken. Niet
alleen is de geldigheidsduur van een door hem verleende machtiging beperkt
(artikel 577ba, vijfde lid, Sv), ook tussentijds houdt de rechter-commissaris
toezicht op het verloop van het onderzoek en waakt hij tegen nodeloze vertraging
daarvan. Het voorgestelde artikel 577ba, zesde lid, Sv voorziet daartoe in
een actieve informatieplicht van de officier van justitie richting rechter-commissaris.
Indien de rechter-commissaris ten slotte van oordeel zou zijn dat er onvoldoende
aanleiding bestaat tot het instellen van een onderzoek naar het vermogen van
de veroordeelde, kan hij weigeren daartoe een machtiging te verlenen. Denkbaar
is tenslotte, dat hij wel machtiging verleent, maar daaraan voorwaarden verbindt.
Tegen de beslissing tot weigering kan het openbaar ministerie hoger beroep
instellen op de wijze als voorzien in artikel 446 Sv.
 6.4 Bevoegdheden en voorwaarden
 De bevoegdheden die zich lenen voor toepassing in het onderzoek naar het
vermogen van de veroordeelde, worden opgesomd in het voorgestelde artikel
577bb. De voorgestelde artikelen 577bc tot en met 577bg, bieden hierop aanvullende
voorzieningen.
 
 De bevoegdheden die in het verband van het onderzoek toepassing kunnen
vinden, zijn gericht op de verwezenlijking van de doelstelling dat inzicht
wordt verkregen in de omvang van het vermogen van de veroordeelde waarop krachtens
artikel 577b verhaal kan worden genomen.
 Een deel van de voorgestelde bevoegdheden is dan ook gericht op de verkrijging
van gegevens van anderen. Zo kan van derden, van wie wordt vermoed dat zij
vermogensbestanddelen van de veroordeelde onder zich hebben of hebben gehad,
worden gevorderd dat zij daarvan opgave doen. Deze bevoegdheid is ontleend
aan de vergelijkbare bevoegdheid die tijdens een strafrechtelijk financieel
onderzoek kan worden toegepast (artikel 126a, eerste lid, onderdeel b, Sv).
Voor het overige heb ik, voor wat betreft de mogelijkheden tot het vorderen
van gegevens, aansluiting gezocht bij de artikelen 126nc tot en met 126ne
Sv. Daarmee kunnen ook toekomstige gegevens, als bedoeld in artikel 126ne
Sv, worden gevorderd. Bij deze toekomstige gegevens kan bijvoorbeeld worden
gedacht aan de administratieve neerslag van transacties waarbij de veroordeelde
is betrokken. Ook kan worden gedacht aan overzichten van mutaties van het
saldo van bankrekeningen. Daarvan bestaat duidelijkheid bestaat dat ze, in
een bij de vordering te bepalen duur, zullen worden verwerkt. Voor die gevallen
waarin het noodzakelijk is, dat er aanstonds na de verwerking over deze gegevens
kan worden beschikt, kan de vordering ook daarin voorzien. Ook wordt met het
voorgestelde artikel 577bd voorzien in de mogelijkheid medewerking te verlangen
van personen, die kennis dragen van de wijze waarop opgeslagen
of vastgelegde gegevens, die inzicht kunnen geven in de vermogenspositie van
de veroordeelde, zijn versleuteld.
 
 Ook andere bevoegdheden die hun oorsprong vinden in de regeling van de
bijzondere opsporingsbevoegdheden, komen met het voorstel voor toepassing
in het onderzoek naar het vermogen van de veroordeelde in aanmerking. Ik doel
hiermee onder meer op de bevoegdheden tot het doen van onderzoek naar communicatie,
de stelselmatige observatie en de bevoegdheden in een besloten plaats. In
het verband van het onderzoek naar het vermogen van de veroordeelde, zullen
de bevoegdheden in besloten plaatsen in het bijzonder worden ingezet om de
aanwezigheid van voorwerpen in die besloten plaats vast te kunnen stellen.
Ik denk daarbij bijvoorbeeld aan loodsen waarvan wordt vermoed dat de veroordeelde
deze voor opslag gebruikt. Ook het opnemen van de communicatie van de veroordeelde,
zal in voorkomende gevallen noodzakelijk zijn om zicht te krijgen op het vermogen
van de veroordeelde. Met het onderscheppen van communicatie kan bijvoorbeeld
zicht worden gekregen op voorgenomen transacties of op de motieven die aan
die transacties ten grondslag liggen. Ook de voorgestelde bevoegdheid met
betrekking tot het onderscheppen van telecommunicatie, is vormgegeven volgens
de systematiek die reeds in het Wetboek van Strafvordering besloten ligt.
Het opnemen van niet voor het publiek bestemde communicatie kan slechts op
grond van een voorafgaande machtiging van de rechter-commissaris plaatsvinden
(artikel 577bf, tweede lid, Sv). Ook het stelselmatig observeren tenslotte,
kan een bijdrage leveren aan het inzicht in de vermogenspositie. Denkbaar
is immers dat met het nagaan van de gangen van de veroordeelde, een goed zicht
kan worden verkregen op voorwerpen waarvan, bijvoorbeeld door het intensieve
gebruik dat de veroordeelde daarvan maakt, zou kunnen worden aangenomen dat
ze vatbaar zijn voor verhaal. De waarnemingen van de opsporingsambtenaar kunnen
aldus reden vormen naar die voorwerpen nader onderzoek te doen.
 
 De genoemde bevoegdheden kunnen worden ingezet «in het belang van
het onderzoek» naar het vermogen van de veroordeelde. Hierin ligt een
nadere normering van de inzet van deze bevoegdheden besloten. Van de inzet
van deze bevoegdheden moet redelijkerwijze kunnen worden verwacht dat zij
bijdragen aan de verwezenlijking van het doel waarmee deze bevoegdheden zijn
gegeven. Dit doel is er in gelegen inzicht te krijgen in de vermogenspositie
van de veroordeelde. In het gegeven dat het onderzoeksbelang de toepassing
van de bevoegdheid dient te rechtvaardigen, ligt voorts besloten dat de toepassing
de toets aan de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit kan doorstaan.
In dit verband merk ik tenslotte op dat met het verrichten van onderzoek naar
het vermogen, waarbij de nadruk ook kan liggen op vermogensverschuivingen,
ook de vermogenspositie van derden in het vizier komt. Dit kan aanleiding
geven tot de aanvullende inzet van bevoegdheden. Naar mijn mening verzet het
belang van het onderzoek zich hiertegen in zijn algemeenheid niet. De verwijzing
brengt tenslotte wel met zich mee dat het onderzoek naar het vermogen van
de veroordeelde, op zichzelf niet kan strekken tot – bijvoorbeeld –
de opsporing van nieuwe strafbare feiten.
 6.5 Einde onderzoek en notificatie
 Het onderzoek naar het vermogen van de veroordeelde kan op verschillende
wijzen eindigen. In de eerste plaats doordat de officier van justitie oordeelt
dat voor de voortzetting daarvan geen grond bestaat. Daarnaast kan het onderzoek
eindigen, doordat de geldigheidsduur van de rechterlijke machtiging verstrijkt
en het onderzoek niet wordt verlengd. In de eis dat bevoegdheden worden ingezet
in het belang van het onderzoek, komt voorts tot uitdrukking
dat het onderzoek niet zal worden voortgezet, indien verdere onderzoekshandelingen
het inzicht in de vermogenspositie van de veroordeelde niet zullen vergroten.
Ook indien de veroordeelde aan diens betalingsverplichting heeft voldaan,
komt aan het onderzoek een einde. Het voorstel voorziet in een verplichting
tot notificatie van de betrokkenen. Hiertoe zijn in het voorstel de artikelen
126bb en 126dd Sv van overeenkomstige toepassing verklaard. Met de voorgestelde
verwijzing naar artikel 126dd Sv is tot uitdrukking gebracht dat de gegevens
die het onderzoek heeft opgeleverd aan een nieuw strafrechtelijk onderzoek
dienstbaar kunnen zijn. De officier van justitie kan in dat geval bepalen
dat de gegevens daarvoor worden gebruikt en niet zullen worden vernietigd.
 6.6 Verenigbaarheid met artikel 8 EVRM
 De inzet van opsporingsbevoegdheden kan gevolgen hebben voor de persoonlijke
levenssfeer van degene tegen wie het onderzoek zich richt en derden die daarbij
in beeld komen. Dit vraagt om een beschouwing over de verhouding van dit aanvullende
onderzoekskader tot artikel 8 EVRM, dat de persoonlijke levenssfeer beschermt.
Artikel 8 EVRM staat inmenging in de persoonlijke levenssfeer slechts in beperkte
mate toe. Artikel 8, eerste lid, EVRM geeft een ieder recht op respect voor
zijn privé-leven, van zijn familie- en gezinsleven, zijn woning en
zijn correspondentie. Artikel 8, tweede lid, EVRM bepaalt dat geen inmenging
van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit recht, dan
voor zover bij de wet (law) is voorzien en in een democratische samenleving
noodzakelijk is in het belang van, onder meer, het economisch welzijn van
het land en de voorkoming van strafbare feiten. Het onderzoek naar het vermogen
van de veroordeelde en de bevoegdheden die in dit verband kunnen worden ingezet,
vallen binnen de reikwijdte van artikel 8 EVRM aangezien zij een inmenging
in het privé-leven met zich brengen. Ik ben evenwel van oordeel, dat
het voorgestelde onderzoek met artikel 8 EVRM verenigbaar is, nu het onderzoek
valt onder de uitzonderingen zoals in artikel 8, tweede lid, EVRM geformuleerd.
 
 De eis dat de inmenging bij de wet is voorzien, brengt met zich dat de
regeling daarvan is opgenomen in het nationale recht en dat deze zodanig precies
is geformuleerd, dat inmengingen in de persoonlijke levenssfeer voor de burger
voorzienbaar zijn. Van belang is in dit verband, dat het voorgestelde onderzoek
naar het vermogen van de veroordeelde is neergelegd in een expliciete wettelijke
regeling, waarin tot uitdrukking komt onder welke voorwaarden het onderzoek
naar het vermogen van de veroordeelde kan worden ingesteld en welke bevoegdheden
in dit verband kunnen worden ingezet. In onderdeel 6.4 van deze memorie van
toelichting, ben ik op deze bevoegdheden en voorwaarden ingegaan. De voorgestelde
regeling maakt inzichtelijk onder welke omstandigheden de burger ermee rekening
moet houden dat naar zijn vermogen en de herkomst daarvan onderzoek zal worden
gedaan. In de opsomming van voorwaarden waaronder toepassing kan worden gegeven
aan de voorgestelde bevoegdheden, liggen reeds waarborgen besloten tegen willekeurige
inmengingen in de persoonlijke levenssfeer. Daarnaast kan in dit verband nog
worden gewezen op het voortdurende rechterlijk toezicht waarin is voorzien
en op het vereiste dat van de inzet van bevoegdheden schriftelijk verslag
wordt gelegd. Ook geldt de verplichting tot notificatie, die reeds in artikel
126bb Sv besloten ligt, na het eindigen van het onderzoek naar het vermogen
van de veroordeelde. Daarmee ben ik van oordeel, dat is voldaan aan de eerste
eis die artikel 8 EVRM stelt.
 Een inmenging in de persoonlijke levenssfeer dient voorts noodzakelijk
te zijn in een democratische samenleving, dit in verband met enkele specifiek
in artikel 8, tweede lid, EVRM aangeduide belangen. Dat impliceert dat er
een dringende behoefte moet bestaan aan de inbreuk en dat deze bovendien
proportioneel moet zijn aan het nagestreefde rechtmatige doel. De noodzaak
onderzoek te doen naar het vermogen van de veroordeelde, dient te worden begrepen
tegen de achtergrond van het belang van de voorkoming van strafbare feiten
en het economisch welzijn. Het is tegen deze achtergrond, dat de bevoegdheden
worden voorgesteld. Tot de inzet van bevoegdheden kan eerst worden overgegaan
nadat de ontnemingsvordering is toegewezen en nadat rechtens is vastgesteld
dat de veroordeelde met zijn criminele activiteiten aanzienlijke winsten heeft
genoten. De confiscatie hiervan is van een rechterlijk fiat voorzien. Tegen
deze achtergronden leidt het bestaan van mogelijkheden om aan daadwerkelijke
confiscatie te ontkomen, tot een aantasting van de geloofwaardigheid van de
strijd tegen de lucratieve georganiseerde misdaad. Immers, eenvoudig kan de
overtuiging postvatten of blijven bestaan dat het plegen van strafbare feiten
lucratief kan zijn, zolang men zich maar inspant om vermogen aan het zicht
van justitie te onttrekken. De introductie van het onderzoek naar het vermogen
van de veroordeelde strekt er daarmee niet alleen toe de tenuitvoerlegging
te versterken, maar kan ook in generaal-preventieve zin bijdragen aan de voorkoming
van strafbare feiten die uit winstbejag worden gepleegd. De mogelijkheden
om criminele winsten te verhullen en weg te sluizen om confiscatie te voorkomen
hebben zeer onwenselijke gevolgen voor de samenleving. Een gebrekkig zicht
op de revenuen van het criminele gedrag levert een bedreiging op van de integriteit
van het legale economische verkeer en daarmee van de maatschappelijke orde.
Dat vermogensbestanddelen bij derden worden ondergebracht om deze aan het
zicht van politie en justitie te onttrekken, kan aanleiding vormen om te veronderstellen
dat criminele winsten opnieuw worden geïnvesteerd of aan het plegen van
nieuwe strafbare feiten bijdragen.
 Met het oog op de vereiste proportionaliteit, wordt in de voorgestelde
regeling tot uitdrukking gebracht dat slechts toepassing tot het voorgestelde
onderzoekskader wordt verleend, indien de resterende betalingsverplichting
van «aanzienlijk belang» is. Door de rechterlijke controle aldus
mede te laten zien op de hoogte van de (resterende) betalingsverplichting
en de mate van waarschijnlijkheid waarin de inzet van bevoegdheden aan de
verwezenlijking van het doel van het onderzoek kan bijdragen, meen ik tenslotte
dat de inzet de toets aan deze eis van proportionaliteit zal kunnen doorstaan.
 7 Overige wijzigingen
 Van de gelegenheid die het wetsvoorstel biedt, maak ik gebruik om enkele
wijzigingen van meer bescheiden aard voor te stellen, welke wijzigingen de
praktijk van de ontneming verder kunnen faciliteren.
 7.1 De uitspraak op de ontnemingsvordering
 In afwijking van de in artikel 345 Sv vervatte hoofdregel dat binnen twee
weken nadat het onderzoek ter terechtzitting is gesloten de rechterlijke uitspraak
plaatsvindt, kan de rechter die oordeelt over een vordering tot ontneming
van wederrechtelijk verkregen voordeel ook later uitspraak doen. De wet schrijft
geen termijn voor, noch schrijft de wet voor dat deze datum van uitspraak
bij het sluiten van het onderzoek door de rechtbank wordt bepaald. Artikel
410, eerste lid, Sv schrijft daarnaast voor dat het openbaar ministerie indien
het hoger beroep instelt, binnen veertien dagen een schriftuur houdende de
grieven tegen het beroepen vonnis indient. Ook de verdachte kan een dergelijke
schriftuur indienen, doch de wet vereist dit niet. In het bijzonder de omstandigheid
dat bij het sluiten van het onderzoek naar de huidige wettelijke regeling
niet behoeft te worden bepaald wanneer uitspraak wordt gedaan, terwijl het
indienen van een appèlmemorie binnen twee weken daarna is voorgeschreven,
acht ik bezwaarlijk. Het in voorkomende gevallen achterwege blijven
van een datumbepaling kan ertoe leiden dat de werkzaamheden die gepaard gaan
met het opstellen van een appèlmemorie, onder druk komen te staan.
Voor de planning van de werkzaamheden die gepaard gaan met het instellen van
hoger beroep, is het wenselijk wanneer het tijdstip waarop de rechtbank uitspraak
zal doen, tevoren bekend is. Met de voorgestelde aanpassing van artikel 511e,
eerste lid, Sv wordt gewaarborgd dat alle procesdeelnemers tijdig na de uitspraak
gerezen bezwaren tegen de genomen beslissing kenbaar kunnen maken, zonder
dat dit tot vertraging in de afhandeling van een hoger beroep hoeft te leiden.
Met de voorgestelde aanpassing van artikel 511e Sv beoog ik hieraan tegemoet
te komen, nu daarmee is voorzien in een wettelijke termijn van zes weken voor
het doen van uitspraak op de ontnemingsvordering.
 7.2 Schriftelijke voorbereiding
 Met de aanpassing van artikel 511d Sv wordt een basis gecreëerd voor
een algemene maatregel van bestuur waarmee nadere regels kunnen worden gesteld
over de schriftelijke voorbereiding van ontnemingsprocedures. Daarmee kunnen
regels worden gesteld met het oog op de bevordering van een vlot verloop en
een deugdelijke procesgang van de ontnemingprocedure in het geval deze van
een schriftelijke voorbereiding wordt voorafgegaan.
 8 Financiële gevolgen van het wetsvoorstel
 Het voorstel vloeit voort uit de uitvoering van het Coalitieakkoord en
maakt onderdeel uit van de maatregelen tot versterking van de bestrijding
van de financieel-economische criminaliteit (FINEC). De inkomsten uit ontneming
van crimineel vermogen door het openbaar ministerie zijn in het jaar 2007
ten opzichte van de jaren daarvoor verdubbeld van circa 11 miljoen euro in
2005 tot ruim 23 miljoen euro in 2007. Naar verwachting zullen de nieuwe wettelijke
maatregelen, waaronder de invoering van het wettelijk bewijsvermoeden en de
vereenvoudigingen die zijn doorgevoerd in het verband van het anderbeslag
(94a Sv), eveneens leiden tot een opbrengstenstijging uit ontnemingen tot
ruim 30 miljoen euro in 2011 en ruim 35 miljoen euro structureel vanaf 2013.
Hiermee is in de begroting van het Ministerie van Justitie rekening gehouden.
Het wetsvoorstel heeft daarmee nu geen gevolgen voor de Rijksbegroting in
enge zin anders dan al in de begrotingsramingen tot 2013 zijn aangegeven.
 Dat verwachting dat deze inkomsten een stijgende lijn laten zien is mede
ingegeven door de investeringen in het kader van de intensiveringsprogramma’s
aanpak georganiseerde misdaad en versterking van de aanpak van financieel-economische
criminaliteit. Het openbaar ministerie en de politie zijn met deze FINEC-middelen
toegerust op de aanvullende taken als gevolg van de wetswijzigingen.
 ARTIKELSGEWIJS
 Artikel I
 Onderdeel A
 Met onderdeel A is voorzien in een uitbreiding van de bijkomende straf
van verbeurdverklaring. De aanpassing is toegelicht in paragraaf 3 van
het algemene deel van deze memorie van toelichting. 
 Onderdeel B
 Met dit onderdeel is voorzien in een aanpassing van artikel 36e Sr waarin
de ontnemingsmaatregel regeling vindt. De aanpassingen in artikel 36e, tweede
lid, Sr strekken tot vereenvoudiging van de regeling. De aanpassingen zijn
toegelicht in paragraaf 4.5 van het algemene deel van deze memorie van
toelichting.
 Met aanpassing van het derde lid van artikel 36e, wordt voorzien in de
introductie van een wettelijk bewijsvermoeden. Wanneer sprake is van een misdrijf
met een wettelijke strafbedreiging van een geldboete van de vijfde categorie
en aannemelijk is dat ook het plegen van andere strafbare feiten er op enigerlei
wijze toe heeft geleid dat de veroordeelde voordeel heeft genoten, kan aan
dit bewijsvermoeden toepassing worden gegeven. In die gevallen wordt van de
veroordeelde inzicht verlangd in de herkomst van zijn vermogen in een periode
van zes jaren voorafgaand aan het plegen van het misdrijf. Daarbij kunnen
gebleken uitgaven (derde lid, onderdeel a) een rol spelen of kunnen de voorwerpen
die onder de veroordeelde worden aangetroffen als uitgangspunt worden genomen
(onderdeel b). Met het woordgebruik «of» is naar vast gebruik
in wetgevingsterminologie en/of bedoeld. Daarmee wordt beoogd een zo volledig
mogelijk beeld te verkrijgen van de vermogenspositie van degene tegen wie
de vordering zich richt. Dubbeltellingen dienen daarbij echter te worden voorkomen.
 Het toepassingsvereiste dat degene tegen wie de vordering zich richt is
veroordeeld wegens een misdrijf dat naar de wettelijke omschrijving wordt
bedreigd met een geldboete van de vijfde categorie, sluit de invloed van bijzondere
strafverhogende omstandigheden, zoals vervat in artikel 23, zevende lid, Sr,
en artikel 6, eerste lid, onderdeel 4 WED, uit.
 Artikel II
 Onderdeel A
 Met dit onderdeel wordt de regeling van het conservatoir «anderbeslag»
aangepast. In het derde lid komt het zogenoemde «afkomstvereiste»
te vervallen. Het voorstel is toegelicht in paragraaf 5 van het algemeen
deel van deze memorie van toelichting.
 Onderdeel B
 Deze wijziging is opgenomen naar aanleiding van het advies van het openbaar
ministerie. De aanpassing maakt duidelijk dat derden bij wie inlichtingen
zijn ingewonnen in het kader van een sfo daarover geheimhouding dienen te
betrachten.
 Onderdelen C en D
 Met het voorgestelde artikel 126fa wil ik gevolg geven aan de adviezen
van het openbaar ministerie, de NVvR en de RHC, waarin zij er op wijzen dat
in de praktijk onduidelijkheid bestaat over de mogelijkheden tot het verrichten
van financieel onderzoek na een veroordeling in de hoofdzaak en de mogelijkheden
daartoe in de periode die is gelegen tussen het sluiten van het strafrechtelijk
financieel onderzoek (sfo) en het moment waarop het voorgestelde onderzoek
naar het vermogen van de veroordeelde een aanvang kan nemen. Uit de systematiek
van de regeling van het sfo volgt dat het onderzoek in het bijzonder strekt
tot onderbouwing van de ontnemingsvordering en de behandeling van de ontnemingsvordering
door de rechter. Zo wordt in de termijn voor het aanhangig maken van de ontnemingsvordering,
in de regel binnen twee jaren na de uitspraak in eerste aanleg, een grond
voor sluiting van het sfo gezien (artikel 511b, eerste lid, juncto
126f, eerste lid, Sv). In de regeling komt niet expliciet tot uitdrukking
in welke gevallen de officier van justitie een nadere machtiging van de rechter-commissaris
tot heropening van een gesloten sfo kan vragen. Met het voorgestelde artikel
126fa wordt expliciet gemaakt dat ook nadat een einduitspraak op de vordering
als bedoeld in artikel 36e Sr is gedaan, krachtens een nadere machtiging van
de rechter-commissaris financieel onderzoek kan worden verricht. Dit nadere
sfo eindigt – zo luidt het voorstel – op het moment dat de beslissing
op de ontnemingsvordering onherroepelijk wordt. In het voorgaande ligt besloten
dat financieel onderzoek in het verband van een heropend sfo, ook kan worden
verricht na een veroordeling in de hoofdzaak. Het openbaar ministerie wijst
er op dat, zoals in de praktijk blijkt, de periode tot het onherroepelijk
worden van de beslissing in de ontnemingsprocedure van aanzienlijke duur kan
zijn zodat het zicht op de vermogenspositie van de veroordeelde verloren kan
raken. Met het voorstel kan het zicht op het vermogen van de veroordeelde
in deze tussenfase behouden blijven en kunnen ook daarvoor vatbare voorwerpen
in conservatoir beslag worden genomen.
 Onderdelen E tot en met G
 Met deze onderdelen wordt voorzien in de mogelijkheid bij algemene maatregel
van bestuur nadere regels te stellen over de schriftelijke voorbereiding.
Ook wordt de uitspraaktermijn in ontnemingszaken gemaximeerd op zes weken.
Deze wijzigingen zijn toegelicht in paragraaf 7 van het algemeen deel
van deze memorie van toelichting.
 Onderdeel H
 Met het onderdeel wordt voorzien in een basis voor executoriaal «anderbeslag».
Met dit onderdeel wordt artikel 577b, eerste lid, Sv aangepast om te verduidelijken
dat voorwerpen waarop voorafgaand conservatoir «anderbeslag» is
gelegd, ook kunnen worden uitgewonnen.
 Onderdeel I
 Dit onderdeel betreft de introductie van het «Onderzoek naar het
vermogen van de veroordeelde». Het wordt toegelicht in paragraaf 6
van het algemeen gedeelte van deze memorie van toelichting.
 Artikelen III en IV
 Artikel 33a van de Wet overdracht tenuitvoerlegging strafvonnissen voorziet
er in dat wanneer een in de vreemde Staat opgelegde sanctie strekt tot de
ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel, de rechtbank de verbeurdverklaring
daarvan uitspreekt indien de vreemde Staat uitdrukkelijk heeft verzocht die
sanctie slechts ten uitvoer te leggen op voorwerpen die dat voordeel vertegenwoordigen.
Daarbij is bepaald dat de rechtbank niet is gebonden aan beperkingen ingevolge
artikel 33, eerste lid, onder a, Sr. Nu de hier bedoelde beperkingen met de
aanpassing van de regeling van de verbeurdverklaring komen te vervallen, is
handhaving van deze laatste volzin van artikel 33a, tweede lid, Wots, niet
langer noodzakelijk. Dit geldt evenzeer voor het bepaalde in artikel 82, derde
lid, van de Uitvoeringswet Internationaal Strafhof.
 
 De minister van Justitie,
 E. M. H. Hirsch Ballin 
 
 
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.