Wijzigingen van de Pensioenwet in verband met het uitbreiden van de werkingssfeer voor ondernemingspensioenfondsen; Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk Memorie van toelichting
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST134943
 2009-2010
 
 32 141
 Wijzigingen van de Pensioenwet in verband met het uitbreiden van de
werkingssfeer voor ondernemingspensioenfondsen
 
 
 
 
 Nr. 
 3
 MEMORIE VAN TOELICHTING
 1. Aanleiding
 Dit wetsvoorstel beoogt door aanpassingen in de Pensioenwet het mogelijk
te maken dat bestaande ondernemingspensioenfondsen samengaan, waardoor een
ondernemingspensioenfonds voor meerdere ondernemingen of groepen financieel
afgescheiden pensioenregelingen kan uitvoeren.
 
 Het wetsvoorstel is onderdeel van de gefaseerde aanpak voor de introductie
van de Algemene Pensioeninstelling (API). Bij brief aan de Tweede Kamer van
21 december 2007 (Kamerstukken II 2007/08, 30 413, nr. 106) heeft
het kabinet de hoofdlijnen voor de API geschetst. De doelstelling van de API
is tweeledig. Enerzijds moet de introductie van de API Nederland aantrekkelijker
maken als vestigingsplaats voor het bedienen van de internationale (Europese)
markt voor pensioenen. Anderzijds kan de API uitkomst bieden voor ondernemingspensioenfondsen
die vergaand onderling willen samenwerken dan wel hun pensioenfondsen willen
laten samensmelten. De uitwerking van de hoofdlijnen bleek een uitermate complexe
zaak, vooral voor de situatie waarin zogenaamde defined benefit regelingen
zouden worden ondergebracht bij de API. Gegeven deze problematiek heeft het
kabinet ervoor gekozen de API fasegewijs aan te pakken. De term fasering duidt
overigens vooral op de volgorde waarin de verschillende wetsvoorstellen tot
stand komen, en niet zo zeer op een inhoudelijke samenhang.
 
 De fasering is beschreven tijdens een algemeen overleg met de Tweede Kamer
van 12 maart 2008 (Kamerstukken II 2007/08, 30 413, nr. 110) en
in een brief van 11 november 2008 aan de Tweede Kamer (Kamerstukken II
2007/08, 30 413, nr. 117). De eerste fase behelst de introductie van
de premiepensioeninstelling (PPI). De PPI is een pensioeninstelling die premieovereenkomsten
kan uitvoeren. In het geval van dergelijke overeenkomsten wordt een premie
toegezegd. Er wordt daarom wel gesproken van defined contribution (DC). Er
worden in dit geval geen toezeggingen ten aanzien van de uitkeringen gedaan.
Het wetsvoorstel PPI is op 13 maart ingediend bij de Tweede Kamer (Kamerstukken
II 2008/09, 31 891). Daarnaast wordt bekeken op welke wijze een API vorm
kan krijgen, die defined benefit regelingen (DB) uit kan voeren.
De uitwerking hiervan zal in de derde fase van het traject plaatsvinden.
 
 De tweede fase, waar dit wetsvoorstel de uitwerking van is, beoogt een
oplossing te brengen voor knelpunten op de Nederlandse markt waar ondernemingspensioenfondsen
mee worden geconfronteerd. Het afgelopen decennium voltrok zich een gestage
afname van het aantal ondernemingspensioenfondsen. Waren er ultimo 1998 nog
938 onder toezicht staande ondernemingspensioenfondsen, ultimo 2007 is dat
aantal gedaald tot 597. Een afname van ruim een
derde (36%). Aan deze afname lijkt nog geen einde te zijn gekomen.
De Nederlandsche Bank (DNB) heeft hierover aangegeven dat circa 100 ondernemingspensioenfondsen
in enig stadium van liquidatie verkeren, terwijl nog eens 50 een voornemen
tot liquidatie hebben. De daling van het aantal
ondernemingspensioenfondsen hangt voor een deel samen met consolidatie van
de betrokken bedrijven waarbij de betrokken pensioenfondsen in elkaar opgaan. In het bijzonder bij kleine ondernemingspensioenfondsen
spelen ook de toegenomen bestuurlijke last en de kosten een rol in de overweging
om tot liquidatie over te gaan.
 
 De nadere eisen op het gebied van de transparantie en de (pension fund)
governance in de Pensioenwet hebben de hier beschreven trend versterkt. Teneinde
de bestuurlijke last te beperken en om schaalvoordelen te realiseren, leeft
bij vooral kleinere ondernemingspensioenfondsen de behoefte om samen te werken
of zelfs samen te gaan ook als er geen sprake is van een onderlinge band tussen
de ondernemingen die hun pensioenregelingen bij de betrokken ondernemingspensioenfondsen
hebben ondergebracht. Dat is gegeven de huidige domeinafbakening niet mogelijk.
Een ondernemingspensioenfonds kan immers – zoals in artikel 2 van de
Pensioenwet is aangegeven in de definitie van ondernemingspensioenfonds –
slechts voor meerdere ondernemingen werkzaam zijn indien zij behoren tot een
groep als bedoeld in artikel 24b van Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek.
 
 Bij samenwerking kan in eerste instantie worden gedacht aan het gezamenlijk
uitvoeren en beheren van de beleggingen (ook wel aangeduid als assetpooling),
maar ook aan het gezamenlijk organiseren van kennis en deskundigheid. Dat
kan bijvoorbeeld in een bestuursbureau dat de besturen van verschillende ondernemingspensioenfondsen
kan adviseren. Dit kan gerealiseerd worden binnen de grenzen van de huidige
wetgeving. De wet biedt volop mogelijkheden voor samenwerking.
 Dat biedt echter geen oplossing voor een specifiek knelpunt waar de ondernemingspensioenfondsen
voor staan. Het gaat dan om de eisen die met betrekking tot het samenhangende
geheel van bestuur, medezeggenschap en pension fund governance aan binnenlandse
(ondernemings) pensioenfondsen worden gesteld. Sommige ondernemingspensioenfondsen
hebben moeite met het bemensen van de vereiste organen (bestuur, deelnemersraad
en verantwoordingsorgaan) met het daarvoor vereiste niveau van kennis en deskundigheid.
Juist deze problematiek leidt bij deze ondernemingspensioenfondsen tot de
wens om samen te mogen gaan met een ander ondernemingspensioenfonds in een
nieuw pensioenfonds (voor het gemak ook wel aangeduid als «multi-opf»).
Daarachter ligt de wens van de betreffende ondernemingspensioenfondsen om
ondanks de toenemende eisen en kosten in staat te blijven de pensioenregeling «voor
en door» de werkgever en werknemers uit te voeren.
 Wellicht ten overvloede zij daarbij opgemerkt dat de wens om ondernemingspensioenfondsen
samen te voegen niet zozeer wordt ingegeven door de behoefte om financiële
risico’s te delen. Praktisch gezien leidt dit tot de behoefte om bestaande
ondernemingspensioenfondsen samen te laten gaan, zonder dat de
vermogens van de oorspronkelijke ondernemingspensioenfondsen één
financieel geheel hoeven te vormen. Dat nu is binnen de kaders van de huidige
wetgeving niet mogelijk.
 2. Advies van de Stichting van de Arbeid
 Het samen laten gaan van ondernemingspensioenfondsen – dan wel het
op andere wijze ervoor zorgen dat een ondernemingspensioenfonds voor meerdere
werkgevers (zonder onderlinge band) actief kan zijn – vergt een wijziging
van de zogenaamde taakafbakening tussen pensioenfondsen en verzekeraars. Deze
taakafbakening is tot stand gekomen in overleg tussen sociale partners, de
pensioenkoepels en het Verbond van Verzekeraars. Gezien de ontstaansgeschiedenis
van de taakafbakening heeft het kabinet advies aan de Stichting van de Arbeid
(StvdA) gevraagd (zie Kamerstukken II 2008/09, 30 413, nr. 117). De StvdA
werd daarbij verzocht om bij de vaststelling van het advies alle partijen
te betrekken die destijds betrokken waren bij de afspraken inzake de taakafbakening.
 
 In de achtergrondnotitie behorende bij de adviesaanvrage werd een «multi-opf»
geschetst waar werkgevers zich rechtstreeks toe zouden kunnen wenden voor
de onderbrenging van een pensioenregeling. Op 27 februari 2009 heeft
de StvdA haar advies vastgesteld. Ook de drie pensioenkoepels en het Verbond
van Verzekeraars hebben het advies van de StvdA onderschreven.
 
 De StvdA onderkent in haar advies de problematiek waar ondernemingspensioenfondsen
mee worden geconfronteerd. De StvdA pleit er in haar advies voor om aan deze
problematiek tegemoet te komen, zonder onnodig diep in te grijpen in de bestaande
afspraken inzake de zogenoemde taakafbakening. De brede aanpak waarbij werkgevers
een pensioenregeling rechtstreeks kunnen onderbrengen bij een multi-opf wees
de StvdA op grond daarvan af. De StvdA pleitte ervoor het wél mogelijk
te maken dat al bestaande ondernemingspensioenfondsen
worden samengevoegd. Daarbij heeft de StvdA een suggestie gedaan om te waarborgen
dat inderdaad uitsluitend bestaande ondernemingspensioenfondsen van deze route
gebruik kunnen maken. Daartoe stelt de StvdA voor om als voorwaarde te stellen
dat de betreffende pensioenregeling al langere tijd bij een ondernemingspensioenfonds
is ondergebracht. Deze suggestie is in dit wetsvoorstel nader uitgewerkt.
 In haar advies geeft de StvdA aan dat het huidige artikel 106 in de Pensioenwet
voldoende houvast biedt om te voorzien in een redelijke vertegenwoordiging
vanuit de stakeholders in het multi-opf. Op grond van artikel 106 in de Pensioenwet
moet in de statuten van een pensioenfonds onder andere worden geregeld hoe
bestuursleden en leden van de deelnemersraad worden benoemd. Daarmee is echter
niet gewaarborgd dat de achterliggende ondernemingen (of groepen) zijn vertegenwoordigd
in het bestuur of de deelnemersraad van het multi-opf. De regering acht het
evenwel van belang minimale waarborgen op te nemen in het wetsvoorstel ten
aanzien van de samenstelling van het bestuur en de deelnemersraad. Hieronder
wordt nader ingegaan op de overwegingen bij deze keuze.
 
 De StvdA geeft in haar advies te kennen dat niet kan worden voorzien hoe
het multi-opf zich zal ontwikkelen. Aan het slot stelt de StvdA voor om aan
de hand van de opgedane ervaringen de betreffende regelgeving te evalueren.
Ook de regering acht het zinvol en wenselijk om na een periode van circa vijf
jaar – mede afhankelijk van de mate waarin gebruik wordt gemaakt van
de mogelijkheid om ondernemingspensioenfondsen samen te voegen – de
uitwerking van het onderhavige wetsvoorstel in de praktijk te evalueren.
 3. Samenvoeging van ondernemingspensioenfondsen wordt
mogelijk
 Uit het advies van de StvdA blijkt dat er een breed draagvlak bestaat
voor het creëren van de mogelijkheid voor samenvoeging van bestaande
pensioenfondsen. Hiertoe wordt in dit wetsvoorstel de domeinafbakening i.c.
de wettelijke definitie van ondernemingspensioenfonds aangepast. Dat wil zeggen
dat een ondernemingspensioenfonds niet langer alleen voor een onderneming
of groep werkzaam kan zijn, maar ook voor meerdere ondernemingen of groepen
indien dat gebeurt door samenvoeging van de pensioenfondsen van die ondernemingen
of groepen.
 
 Teneinde de ingreep in de domeinafbakening zo beperkt mogelijk te houden,
gaat dit wetsvoorstel uit van samenvoeging van reeds bestaande ondernemingspensioenfondsen. Daarbij wordt voorgesteld dat de betrokken
ondernemingspensioenfondsen ten minste 5 jaar moeten hebben bestaan alvorens
samen te mogen gaan. In het licht van het brede draagvlak voor een dergelijke
aanpak heeft de regering het advies van de StvdA op dat punt dus gevolgd.
 
 Regel blijft in beginsel dat de (diverse) pensioenregelingen van een onderneming
of een groep een financieel geheel vormen indien ze door een en hetzelfde
pensioenfonds worden uitgevoerd. Voor de situatie waarin bestaande ondernemingspensioenfondsen
worden samengevoegd, wordt de eis van een financieel geheel echter toegepast
op de oorspronkelijke ondernemingspensioenfondsen. Dat betekent dat na een
samenvoeging van ondernemingspensioenfondsen de vermogens van de oorspronkelijke
fondsen gescheiden dienen te blijven hetgeen ook wel wordt aangeduid als ringfencing.
Daarmee blijven de oorspronkelijke solidariteitskringen in stand. De mate
van solidariteit wordt dan ook niet beïnvloed door een op organisatorische
gronden ingegeven keuze pensioenfondsen samen te laten gaan in een multi-opf.
Daarnaast worden mogelijke belangenconflicten binnen het bestuur van een multi-opf
geminimaliseerd omdat de financiële posities van de verschillende regelingen
elkaar niet beïnvloeden.
 
 Een belangrijke overweging voor de regering om in dit wetsvoorstel voor
(uitsluitend) ondernemingspensioenfondsen twee belangrijke uitgangspunten
van de pensioenwetgeving aan te passen – namelijk de domeinafbakening
en de eis van een financieel geheel – hangt samen met een ander fundament
dat ten grondslag ligt aan het pensioenstelsel. Het aanvullend pensioen is
nadrukkelijk de verantwoordelijkheid van sociale partners. De arbeidsvoorwaardelijk
tot stand gekomen pensioenregelingen worden mede daarom voornamelijk uitgevoerd
door sociale partners zelf. Het onderhavige wetsvoorstel wil betrokken partijen
in staat stellen in zekere mate hun eigen pensioenregeling voor het eigen
domein uit te blijven voeren in de situatie waarin zij zich anders gedwongen
zien het ondernemingspensioenfonds te liquideren.
 
 Met de samenvoeging van ondernemingspensioenfondsen kunnen in het bijzonder
ten aanzien van de (pension fund) governance schaalvoordelen worden gerealiseerd.
In de institutionele zin van het woord (qua «look & feel»)
verandert er in de kern echter niets: er is een bestuur waarin in ieder geval
werkgevers en werknemers vertegenwoordigd zijn. Ook moet er een verantwoordingsorgaan
zijn én intern toezicht. Immers, de «Principes voor goed pensioenfondsbestuur»,
zoals die op 16 december 2005 zijn vastgesteld door de Stichting van
de Arbeid, zijn via artikel 33 van de Pensioenwet onverkort van toepassing.
Evenmin verandert de positie van de deelnemersraad. Kortom, het pensioenfonds
waarin meerdere ondernemingspensioenfondsen zijn samengevoegd,
is een gewoon (ondernemings)pensioenfonds in de zin van de Pensioenwet.
 Dat laat onverlet dat het multi-opf ook overeenkomsten kent met een bedrijfstakpensioenfonds,
met name waar het gaat om de meer indirecte band tussen het bestuur van het
fonds en de ondernemingen. Bij een multi-opf treedt hier verwatering op, zoals
bij een bedrijfstakpensioenfonds ook een zekere afstand bestaat tussen het
fondsbestuur en de aangesloten ondernemingen. Toch zijn er ook duidelijke
verschillen. Bij het bedrijfstakpensioenfonds betreft het de uitvoering van
regelingen die op bedrijfstakniveau ontstaan. De meer indirecte vertegenwoordiging
van werkgevers en werknemers doet zich dus al voor bij de totstandkoming van
de regeling. Dat nu is juist niet het geval bij het multi-opf. Het multi-opf
kan immers slechts ontstaan doordat reeds bestaande ondernemingspensioenfondsen
samengaan. Bij de totstandkoming van de regelingen en de oorspronkelijke ondernemingspensioenfondsen
is sprake van een meer directe band met de onderneming. Vanuit die redenering
heeft de regering er juist voor gekozen om het multi-opf te beschouwen als
een ondernemingspensioenfonds en niet als een bedrijfstakpensioenfonds. Dat
heeft ook geleid tot de keuze om de ondernemingen direct vertegenwoordigd
te laten zijn in het multi-opf. Naar de mening van de regering past dat ook
beter bij het gegeven dat het in het geval van een multi-opf om verschillende
solidariteitskringen gaat, die geringfencet worden uitgevoerd.
 Eisen aan samenstelling van bestuur en deelnemersraad
 Samenvoeging van ondernemingspensioenfondsen kan in beginsel op 2 manieren
worden bereikt. De eerste mogelijkheid is dat twee of meer ondernemingspensioenfondsen
liquideren en gezamenlijk een nieuw pensioenfonds oprichten, het multi-opf.
De vermogens van de individuele fondsen worden van elkaar afgescheiden ondergebracht
bij het multi-opf door middel van (collectieve) waardeoverdracht. De andere
mogelijkheid is dat een ondernemingspensioenfonds liquideert en zich vervolgens
aansluit bij een bestaand (multi-)opf. Ook in dit geval zal het vermogen van
het liquiderende fonds worden overgedragen aan het bestaande (multi-)opf en
geringfencet worden.
 
 Er zullen dan of nieuwe statuten moeten worden vastgesteld of de statuten
van het bestaande (multi) ondernemingspensioenfonds zullen moeten worden aangepast.
Daarbij is artikel 106 van de Pensioenwet relevant. In dat artikel is vastgelegd
welke onderwerpen in ieder geval aan bod moeten komen in de statuten. In aanvulling
daarop worden in dit wetsvoorstel enkele specifieke maatregelen voorgesteld
ten aanzien van de (pension fund) governance van een pensioenfonds dat ontstaat
door samenvoeging van ondernemingspensioenfondsen.
 
 Ten aanzien van de bestuurssamenstelling wordt voorgesteld dat van iedere
onderneming (of groep) ten minste een lid namens de werkgever en een lid namens
de werknemer in het bestuur zitting heeft. Op deze wijze blijft het specifieke
karakter van een pensioenfonds gewaarborgd, namelijk uitvoering van regelingen
met betrokkenheid van sociale partners die de regeling tot stand hebben gebracht.
 Of bepaalde ondernemingen met meer bestuursleden vertegenwoordigd zijn
is de verantwoordelijkheid van betrokken partijen zelf. Zij kunnen hierover
afspraken maken in de uitvoeringsovereenkomst en in de statuten.
 
 Verder wordt ten aanzien van de vertegenwoordiging in de deelnemersraad
in dit wetsvoorstel voorgesteld dat iedere onderneming of groep vertegenwoordigd
moet zijn. Medezeggenschap van belanghebbenden is immers van groot
belang voor hun betrokkenheid bij hun eigen pensioenregeling. De deelnemersraad
biedt daarbij deelnemers en pensioengerechtigden de kans om medezeggenschap
uit te oefenen. Het kan niet zo zijn dat de keuze voor samenvoeging van ondernemingspensioenfondsen
er toe zou leiden dat de medezeggenschap bij de eigen regeling wordt ontnomen,
ondanks de aanwezigheid van een deelnemersraad bij het multi-opf. Daarom wordt
voorgesteld voor te schrijven dat na samenvoeging van ondernemingspensioenfondsen
elke onderneming (of groep) door ten minste een vertegenwoordiging uit iedere
geleding wordt vertegenwoordigd in de deelnemersraad. Dat laat verder onverlet
dat het ook mogelijk blijft te kiezen voor vertegenwoordiging van pensioengerechtigden
in het bestuur.
 Positie pensioengerechtigden
 De samenvoeging van ondernemingspensioenfondsen is een bestuursbesluit
van de afzonderlijke fondsen. Bij de betreffende fondsen hebben de pensioengerechtigden
de inspraak zoals die aldaar (na raadpleging) is geregeld. Een raadpleging
van de pensioengerechtigden als bedoeld in artikel 100 van de Pensioenwet
acht de regering bij de totstandkoming van een multi-opf dan ook niet nodig.
 
 Overeengekomen zou kunnen worden dat pensioengerechtigden deelnemen in
het bestuur van het multi-opf. Voor het totale bestuur zal dan moeten gelden
dat de pensioengerechtigden tezamen met de werknemersvertegenwoordigers ten
minste evenveel zetels bezetten als de werkgeversvertegenwoordigers (artikel
99, derde lid).
 
 Ook zou besloten kunnen worden tot instelling van een deelnemersraad.
Daarbij dient dan iedere onderneming of groep te zijn vertegenwoordigd door
ten minste een deelnemer en een pensioengerechtigde. Daarnaast geldt voor
de deelnemersraad in zijn totaliteit dat de deelnemers en pensioengerechtigden
evenredig op basis van onderlinge getalsverhoudingen moeten zijn vertegenwoordigd.
 Kiest men bij de inrichting van het multi-opf niet voor de instelling
van een deelnemersraad, dan kan dit alsnog worden afgedwongen als ten minste
5% van de deelnemers, gewezen deelnemers en pensioengerechtigden daartoe
een verzoek doet bij het bestuur van het ondernemingspensioenfonds (artikel
110, eerste lid, onderdeel b).
 Rol van het bestuur
 Ten aanzien van het bestuur blijft gelden dat het bestuur in zijn totaliteit
verantwoordelijk is. Dat wil zeggen dat alle besluiten over de financieel
afgescheiden regelingen door het gehele bestuur genomen moeten worden. Het
bestuur dient daarbij uiteraard te handelen conform de uitvoeringsovereenkomsten
en de statuten.
 
 Partijen kunnen met elkaar afspreken dat in kleiner bestuursverband bepaalde
besluiten (bijvoorbeeld t.a.v. de indexatie) per afgescheiden vermogen worden
voorbereid. Daarbij hoeft niet gevreesd te worden voor oneigenlijke belangenbehartiging
vanuit de oorspronkelijke ondernemingspensioenfondsen. De verschillende groepen
kunnen in deze werkwijze juist zien op de verschillende afgescheiden vermogens.
Een gedifferentieerd beleid per afgescheiden vermogen is dan zeer goed denkbaar.
Een dergelijke werkwijze kan – voor zover nodig – de slagvaardigheid
vergroten.
 
 Het voorgaande laat onverlet dat voor de toezichthouder het bestuur als
geheel het aanspreekpunt is, ook in situaties waarin het gaat om besluiten die slechts voor een bepaalde regeling zijn genomen. In dat verband
is het zinvol om te wijzen op artikel 105 van de Pensioenwet, waar in het
tweede lid wordt aangegeven dat de personen die het beleid bepalen zich bij
de vervulling van hun taak moeten richten naar de belangen van de bij het
pensioenfonds betrokken deelnemers, gewezen deelnemers, andere aanspraakgerechtigden,
de pensioengerechtigden en de werkgever.
 De toezichthouder zal erop toezien dat het bestuur zijn verantwoordelijkheid
kan waarmaken. Het feit dat het bestuur volledig verantwoordelijk blijft,
zal in de praktijk een natuurlijke bovengrens stellen aan het aantal uit te
voeren financieel afgescheiden regelingen.
 
 De voorgestelde aanpak zal – ten opzichte van de situatie met afzonderlijke
ondernemingspensioenfondsen – een zekere verwatering van de zeggenschap
tot gevolg hebben. Bij het huidige ondernemingspensioenfonds heeft het bestuur
immers de zeggenschap over de regeling(en) van de eigen bijdragende onderneming.
Bij het pensioenfonds dat voor meerdere ondernemingen of groepen regelingen
uitvoert is weliswaar iedere onderneming of groep vertegenwoordigd in het
bestuur, maar heeft het volledige bestuur de zeggenschap over de regelingen
van de verschillende bijdragende ondernemingen. Daarbij kan de ene onderneming
met meer leden vertegenwoordigd zijn dan de andere. De wet schrijft alleen
het minimum aantal voor.
 
 Het feit dat iedere onderneming (of groep) in het bestuur moet zijn vertegenwoordigd
beperkt de verwatering echter. Het uitgangspunt dat binnen het multi-opf de
vermogens gescheiden moeten zijn betekent ook dat mogelijke belangenconflicten
binnen het bestuur geminimaliseerd worden. Immers besluiten met betrekking
tot de ene regeling hebben geen consequenties voor de financiële positie
van de andere regelingen binnen het multi-opf. Daarnaast dienen de nodige
afspraken te worden vastgelegd in de statuten en de uitvoeringsovereenkomsten.
Van belang daarbij is met name de werkingssfeer van het multi-opf. In beginsel
beslist het bestuur zelf over de werkingssfeer van het pensioenfonds en dus
over de vraag of ondernemingspensioenfondsen mogen toetreden tot het pensioenfonds.
Een omschrijving van de werkingssfeer maakt onderdeel uit van de statuten.
Zo kunnen door de ondernemingspensioenfondsen die in eerste instantie samengaan
beperkingen worden gesteld aan het aantal toe te treden ondernemingspensioenfondsen.
 4. Toepassing van het Financieel Toetsingskader
 In dit wetsvoorstel wordt voorgeschreven dat de pensioenvermogens in een
multi-opf gescheiden worden langs de lijnen van de oorspronkelijke ondernemingspensioenfondsen.
Dat betekent dat er geen sprake is van een financieel geheel binnen het multi-opf.
Bij een multi-opf dient het FTK dus te worden toegepast op elk financieel
geheel – zoals dat gevormd wordt door het financiële geheel van
een voorheen afzonderlijk opererend ondernemingspensioenfonds. Dat betekent
bijvoorbeeld dat als een financieel afgescheiden geheel niet meer voldoet
aan de wettelijke bepalingen ten aanzien van het (minimaal) vereist eigen
vermogen er voor dát geheel een herstelplan zal moeten worden opgesteld,
waardoor uiterlijk na 15 jaar aan de eis ten aanzien van het vereist eigen
vermogen (artikel 132 PW) wordt voldaan en binnen maximaal 3 jaar aan de eis
ten aanzien van het minimaal vereist eigen vermogen
(artikel 133 PW) wordt voldaan. Het pensioenfondsbestuur blijft ook voor dergelijke
zaken het aanspreekpunt.
 
 In het uiterste geval kunnen binnen een financieel geheel de reeds opgebouwde
rechten van de betreffende regeling(en) worden gekort, hetgeen ook wel wordt
aangeduid als afstempelen. De overige afgescheiden gehelen worden daardoor
echter niet geraakt. Als de omstandigheden daartoe dwingen kan
dus binnen een afgescheiden geheel tot afstempeling worden overgegaan teneinde
het (minimaal) vereist eigen vermogen te herstellen. Andere segmenten (financiële
gehelen) van het betreffende pensioenfonds worden daardoor dus niet geraakt
en evenmin zal het pensioenfonds als zodanig in de financiële problemen
komen.
 
 De toepassing van het FTK per afgescheiden vermogen betekent tevens dat
de premie(s) die voor een afgescheiden geheel wordt vastgesteld slechts betrekking
heeft op dat financiële geheel. Het kan dus niet zo zijn dat het bestuur
van het fonds in geval van afgescheiden vermogens een opslag op de premie
voor de regeling(en) van het ene financiële geheel vaststelt om die opslag
vervolgens aan te wenden voor een ander afgescheiden vermogen.
 Behalve de artikelen waarvan in het wetsvoorstel expliciet is aangegeven
dat ze worden toegepast op eventueel afgescheiden vermogens, bevat de Pensioenwet
bepalingen die naar hun aard vanzelfsprekend ook op de afzonderlijke vermogens
moeten worden toegepast. Vermeldenswaard in dit verband zijn bijvoorbeeld
de artikelen 72 (uitzondering plicht tot waardeoverdracht), artikel 83 (bevoegdheid
tot collectieve waardeoverdracht) en artikel 95 (voorwaardelijke toeslagverlening;
ook wel bekend als de consistentie-eis)
 
 Tot slot, het aanhouden van afgescheiden vermogens heeft geen gevolgen
voor het bepalen van de draagkracht in geval van een last onder dwang of een
bestuurlijke boete. Het bestuur is immers in zijn totaliteit verantwoordelijk
voor alle besluiten die het neemt – ook als een dergelijk besluit slechts
betrekking heeft op een specifiek afgescheiden vermogen. De draagkracht wordt
dus ook bepaald aan de hand van het totale vermogen van het pensioenfonds,
zoals ook nu gebruikelijk is.
 5. Administratieve lasten
 Het wetsvoorstel maakt het mogelijk dat een ondernemingspensioenfonds
voor meerdere ondernemingen werkt, door samenvoeging van de betreffende ondernemingspensioenfondsen.
Het kan dus gaan om verschillende regelingen met verschillende afgescheiden
vermogens, die eerder waren ondergebracht in separate ondernemingspensioenfondsen.
Belangrijkste kenmerk is dat er sprake is van één bestuur dat
gaat over alle regelingen die door het fonds worden uitgevoerd.
 
 Het multi-opf heeft derhalve vooral betekenis op het gebied van pension
fund governance, in de zin dat het een mogelijkheid biedt om de belasting
van de governance-eisen voor individuele ondernemingspensioenfondsen te verlichten.
Het wetsvoorstel leidt níet tot nieuwe informatie- en verantwoordingsverplichtingen.
De administratieve lasten voor een multi-opf zijn in beginsel dezelfde als
die voor een regulier ondernemingspensioenfonds, waarbij met name op het gebied
van pension fund governance schaalvoordelen behaald kunnen worden.
 De administratieve lasten die in het kader van het wetsvoorstel relevant
zijn, zijn derhalve de lasten die samenhangen met de transitie van bestaande
fondsen naar een multi-opf, en de lastenbesparing die optreedt door de samenvoeging
van fondsen. De transitiekosten treden éénmalig op, de besparing
als gevolg van de samenvoeging van fondsen treedt jaarlijks op.
 
 In de raming van de administratieve lasten is uitgegaan van de situatie
met de hoogste lasten in verband met samenvoeging: de situatie waarin twee
ondernemingspensioenfondsen samengaan tot een multi-opf. Bij meer deelnemende
fondsen zijn de transitiekosten lager en is de jaarlijkse lastenbesparing
groter.
 
 Op dit moment verdwijnen jaarlijks circa 40 ondernemingspensioenfondsen.
In hoeveel gevallen dit samenhangt met oorzaken binnen de onderneming (bijvoorbeeld
fusie of overname) is onbekend. Verondersteld mag echter worden dat niet alle
ondernemingspensioenfondsen die liquidatie overwegen, gebruik zullen maken
van de mogelijkheid een multi-opf te vormen. Verder is het een nieuwe werkwijze
waar het veld eerst enige ervaring mee zal willen opdoen. De verwachting is
dan ook dat het aantal op te richten multi-opf’en in het eerste jaar
beperkt blijft. Tot slot is de verwachting dat de omvorming van bestaande
pensioenfondsen naar multi-opf’en zich met name in de eerste jaren zal
voordoen.
 
 Alles overwegend is ten behoeve van de raming verondersteld dat in het
eerste jaar 4 multi-opf’en gevormd worden. In het tweede en derde jaar
loopt dat aantal op tot 8 nieuwe multi-opf’en per jaar. In het vierde
jaar wordt uitgegaan van de totstandkoming van 4 multi-opf’en. Voor
de structurele situatie, vanaf 2014, is verondersteld dat jaarlijks hooguit één
nieuw multi-opf gevormd wordt. Dit leidt tot de volgende jaarlijkse effecten
op de totale administratieve lasten voor pensioenfondsen (prijspeil 2008):
 Tabel 1: Transitiekosten (x € 1,-)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Jaar
 2010
 2011
 2012
 2013
 
 
 
 
 Aanmelding bij DNB
 230
 460
 460
 230 
 
 
 Opstellen ABTN o.b.v. bestaande regelingen
 23 400
 46 800
 46 800
 23 400
 
 
 Deskundigheidsplan
 9 000
 18 000
 18 000
 9 000
 
 
 Toetsing beleidsbepalers
 1 800
 3 600
 3 600
 1 800
 
 
 Totaal
 34 430
 68 860
 68 860
 34 430
 
 
 
 
 
 Ter verdere toelichting op de tabel zij allereerst opgemerkt dat uit het
onderhavige wetsvoorstel niet direct kosten voortvloeien. Wel is evident dat
het multi-opf nieuwe statuten zal moeten vaststellen. Op grond van de Pensioenwet
moet daarin onder andere de werkingssfeer worden beschreven. Aangezien de
oorspronkelijke ondernemingspensioenfondsen binnen het multi-opf gescheiden
financiële gehelen zullen vormen, zullen de pensioenregelingen inhoudelijk
geen aanpassing behoeven. In het meest optimale geval zullen twee ondernemingspensioenfondsen
zonder verdere aanpassingen van hun werkwijze en procedures samen kunnen gaan.
De samenvoeging brengt dan geen verdere kosten met zich mee.
 
 Het is echter ook denkbaar dat bepaalde afspraken tussen het ondernemingspensioenfonds
en bijvoorbeeld de onderbrengende werkgever opnieuw formeel (juridisch) bekrachtigd
zullen moeten worden. Ook is het denkbaar dat de betrokken partijen specifieke
procedures willen stroomlijnen. Te denken valt daarbij bijvoorbeeld aan twee
ondernemingspensioenfondsen die verschillende klachtenregelingen hebben. Het
stroomlijnen van die klachtenregeling en de formele vastlegging daarvan kan
tot kosten leiden. Op voorhand valt echter niet te zeggen in welke mate die
additionele kosten (naast de statutenwijziging) zich voor zullen doen. Dat
is te sterk van het specifieke geval afhankelijk. Om in de berekening van
de transitiekosten inzichtelijk te maken dat dergelijke additionele kosten
zich kunnen voordoen, is verondersteld dat de actuariële en bedrijfstechnische
nota (ABTN ), in dit geval de duurste kostencomponent, wordt aangepast. Daarmee
wil nadrukkelijk niet gezegd zijn dat een samenvoeging altijd zal moeten leiden
tot het herzien van de ABTN.
 
 Het multi-opf kan als rechtspersoon de voortzetting zijn van een van beide
ondernemingspensioenfondsen. Ook is het denkbaar dat het multi-opf een nieuwe
rechtspersoon is die dan bij DNB moet worden aangemeld. Eventuele nieuwe bestuursleden
(die dus niet al eerder in het bestuur van een van beide betrokken ondernemingspensioenfondsen
zitting hadden) zullen ook op hun deskundigheid getoetst moeten worden. 
 Tabel 2: Besparing reguliere administratieve lasten (x € 1,-)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Jaar
 2010
 2011
 2012
 2013
 
 
 
 
 Toetsing beleidsbepalers (i.v.m. bestuurswisselingen)
 1 800
 5 400
 9 000
 10 800
 
 
 Wijziging statuten door wettelijke wijzigingen
 12 010
 36 020
 60 040
 72 050
 
 
 Rapportageverplichtingen
 4 280
 12 840
 21 400
 25 680
 
 
 Totaal
 18 090
 54 260
 90 440
 108 530
 
 
 
 
 Tabel 3: Totaal effect administratieve lasten (meerjarig,
x € 1 000)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Jaar
 2010
 2011
 2012
 2013
 
 
 
 
 Extra administratieve lasten i.v.m. transitiekosten
 34,4
 68,9
 68,9
 34,4 
 
 
 Besparing reguliere administratieve lasten
 – 18,1
 – 54,3
 – 90,4
 – 108,5 
 
 
 Totaal effect administratieve lasten
 16,3
 14,6
 – 21,5
 – 74,1
 
 
 
 
 Uit tabel 3 blijkt dat het wetsvoorstel in eerste instantie leidt tot
een beperkte stijging van de administratieve lasten. Deze stijging hangt samen
met de transitiekosten van de samenvoeging van twee ondernemingspensioenfondsen
tot een multi-opf. De vorming van een multi-opf leidt echter ook tot een structurele
besparing op de administratieve lasten, met name op het vlak van kosten i.v.m.
governance. Ook is er sprake van een besparing op de rapportagekosten. Voor
een individueel multi-opf geldt dat de terugverdientijd van de transitiekosten
circa twee jaar bedraagt. Op macro-niveau betekent dit dat het wetsvoorstel
na twee jaar tot een structurele besparing leidt op de administratieve lasten.
 Gevolgen marktwerking en structuur van de markt
 Zoals eerder in deze memorie van toelichting is aangegeven, wordt de domeinafbakening
verruimd teneinde het mogelijk te maken dat bestaande ondernemingspensioenfondsen
zich kunnen samenvoegen. Wel blijft het multi-opf dat op grond van het onderhavige
wetsvoorstel kan worden gecreëerd, in termen van de Pensioenwet een gewoon
(ondernemings)pensioenfonds. Kenmerkend is onder andere dat pensioenfondsen
pensioenregelingen uitvoeren voor de eigen solidariteitskring waarvóór
en waardóór ze zijn opgericht. Daarom is ook voorgesteld dat
iedere onderneming (of groep) door ten minste een werknemersvertegenwoordiger
en een werkgeversvertegenwoordiger vertegenwoordigd is in het bestuur.
 Ook op het multi-opf zijn de principes voor een goed pensioenfondsbestuur
(artikel 33 van de Pensioenwet) van toepassing. Daarbij heeft de regering
ervoor gekozen dat elke onderneming of groep door ten minste een deelnemer
en een pensioengerechtigde vertegenwoordigd moet zijn in de deelnemersraad.
 Evenals de reeds bestaande pensioenfondsen mag het multi-opf uitsluitend
tweede pijler pensioenproducten voeren.
 
 Dit wetsvoorstel beoogt uitsluitend samenvoeging mogelijk te maken van
reeds bestaande ondernemingspensioenfondsen. Werkgevers kunnen zich dus niet
rechtstreeks tot een willekeurig multi-opf wenden om daar een (nieuwe) regeling
onder te brengen. Teneinde te voorkomen dat werkgevers op indirecte wijze
toch vrijwel rechtstreekse toegang zouden hebben tot een dergelijk ondernemingspensioenfonds,
is ervoor gekozen dat ondernemingspensioenfondsen die zich willen samenvoegen,
ten minste 5 jaar moeten hebben bestaan.
 
 Op grond van het bovenstaande komt de regering tot de conclusie dat de
introductie van de mogelijkheid voor bestaande ondernemingspensioenfondsen
om zich samen te voegen tot een multi-opf geen gevolgen zal hebben voor de
marktwerking en de structuur van de markt. De feitelijke verdeling van de
markt zoals die op dit moment bestaat ten gevolge van de oorspronkelijke taakafbakening
zal door dit wetsvoorstel geen wijzigingen ondergaan.
 
 De sociaal-economische effecten van dit wetsvoorstel zijn naar verwachting
beperkt. Het pensioenstelsel als zodanig ondergaat immers geen wijzigingen.
Verwacht wordt dat met name kleine ondernemingspensioenfondsen van de geboden
mogelijkheid tot samenvoeging gebruik zullen maken. Deze fondsen zullen daarbij
met name schaalvoordelen beogen en bereiken ten aanzien van de pension fund
governance. Materieel heeft samenvoeging geen gevolgen voor de lopende pensioenovereenkomsten.
 Toetsing door ACTAL
 Op 19 februari 2009 is dit wetsvoorstel met de beschrijving van de
administratieve lasten doorgestuurd naar ACTAL. ACTAL heeft er vanaf gezien
met een afzonderlijk advies te komen nu de administratieve lasten beperkt
zijn gebleken.
 Kosten toezicht
 De mogelijkheid voor ondernemingspensioenfondsen om samen te gaan, leidt
per saldo niet tot extra kosten van toezicht. Aangezien met dit wetsvoorstel
een geheel nieuwe mogelijkheid wordt geboden om ondernemingspensioenfondsen
samen te laten gaan, kan dat initieel een extra inspanning van de toezichthouder
vergen. Aangezien de vermogens van de oorspronkelijke ondernemingspensioenfondsen
binnen het multi-opf van elkaar afgescheiden blijven, zal het aantal financiële
gehelen waar DNB toezicht op moet houden echter niet of nauwelijks wijziging
ondergaan. Wel neemt het aantal «aanspreekpunten» (i.c. pensioenfondsbesturen)
voor DNB af.
 6. Toezichttoets
 Het wetsvoorstel is op 20 februari 2009 door het Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid voor een toezichttoets voorgelegd aan De Nederlandsche
Bank. DNB heeft haar toets op 26 maart 2009 uitgebracht. In algemene
zin is DNB van mening dat de introductie van het multi-opf een waardevolle
bijdrage kan leveren aan de schaalvergroting in de pensioensector en aan de
professionalisering van de pension fund governance. Het commentaar van DNB
heeft niet geleid tot wijzigingen van de wetsartikelen. Wel is de memorie
van toelichting op verschillende plaatsen aangepast. Dat betreft met name
de werkwijze binnen het bestuur van een multi-opf (paragraaf 3). Naar
aanleiding van de opmerkingen van DNB wordt in paragraaf 4 nader ingegaan
op de verdere consequenties van het aanhouden van afgescheiden vermogens.
 
 Het belangrijkste commentaar in de toezichttoets van DNB betreft de voorgestelde
bestuursstructuur, waarmee voorgeschreven wordt dat iedere deelnemende onderneming
door ten minste een werknemersvertegenwoordiger en een werkgeversvertegenwoordiger
vertegenwoordigd wordt in het bestuur. DNB vreest dat het bestuur daarmee
al snel te groot kan worden en daardoor minder slagvaardig kan optreden. Bovendien
zou er sprake kunnen zijn van oneigenlijk belangenbehartiging door oorspronkelijke
bloedgroepen. DNB heeft een voorkeur voor besturen van ongeveer 5 à
6 leden, die gedeeltelijk onafhankelijk zijn.
 
 Zoals eerder opgemerkt is het multi-opf een gewoon ondernemingspensioenfonds
in de zin van de Pensioenwet. Aan de institutionele vormgeving van het pensioenfonds
worden met dit wetsvoorstel geen wijzigingen gebracht. De vragen die DNB opwerpt
met betrekking tot de optimale omvang van een bestuur en de onafhankelijkheid
van een of meerdere leden hebben betrekking op de (pension fund) governance
als zodanig. Een discussie daarover past niet bij dit wetsvoorstel, maar kan
gevoerd worden bij de evaluatie van de pension fund governance.
 
 Zoals in paragraaf 4 is aangegeven, is gekozen voor een minimale
vertegenwoordiging per deelnemende organisatie om te voorkomen dat de zeggenschap
van een onderneming in het bestuur geheel verdwijnt. Al met al is de regering
van mening dat de voorgestelde bestuursstructuur het multi-opf in staat stelt
om effectief en efficiënt op te treden. Mochten er desalniettemin in
de praktijk knelpunten ontstaan, dan zullen die zeker aan de orde komen bij
de voorgestelde evaluatie van de regeling.
 
 Verder vraagt DNB aandacht voor zogenaamde afbouwscenario’s. Het
gaat dan bijvoorbeeld om de situatie waarin een werkgever de uitvoeringsovereenkomst
wenst te beëindigen. De werkgever zal hiertoe met name besluiten als
hij ervoor kiest de betreffende regeling(en) elders onder te brengen. In dat
geval regelt artikel 83 de collectieve waardeoverdracht. Aangezien sprake
is van afgescheiden vermogens per regeling is de bepaling van de waarde eenvoudig.
 
 In het verlengde van deze materie kunnen ook situaties worden onderscheiden
waarin de werkgever niet kiest voor het elders onder brengen van de regeling,
maar waarin de regeling als het ware wordt afgesloten doordat er geen actieve
deelnemers meer zijn. Het is niet nodig voor deze situatie nadere regels te
stellen. Indien de regeling wordt afgesloten omdat de bijdragende onderneming
ophoudt te bestaan, dan is met de voorgestelde aanpassing van artikel 99 inzake
de samenstelling van het bestuur van een pensioenfonds geregeld dat de betreffende
onderneming ook niet meer hoeft te zijn vertegenwoordigd in het bestuur. Wellicht
ten overvloede zij opgemerkt dat ook in dergelijke situaties het bestuur van
het multi-opf verantwoordelijk blijft voor de feitelijke afwikkeling.
 Artikelsgewijze toelichting
 Onderdeel A (artikel 1 Pensioenwet)
 De definitie van een ondernemingspensioenfonds wordt gewijzigd. Door samenvoeging
van de bestaande ondernemingspensioenfondsen kan een ondernemingspensioenfonds
voor één of voor meerdere ondernemingen werkzaam zijn.
 Onderdeel B (artikel 2 Pensioenwet)
 Voor de samenvoeging van pensioenfondsen gaat als voorwaarde gelden dat
de pensioenfondsen voor de samenvoeging ten minste 5 jaar als ondernemingspensioenfonds
verbonden waren aan de onderneming of groep. Met deze voorwaarde wordt voorkomen
dat iedere werkgever, door het formeel oprichten van een ondernemingspensioenfonds,
kan toetreden tot een ondernemingspensioenfonds dat voor meerdere ondernemingen
werkzaam is.
 Onderdeel C (artikel 28 Pensioenwet)
 Zoals bij onderdeel F wordt toegelicht heeft een ondernemingspensioenfonds
dat voor meerdere ondernemingen of groepen werkzaam is gescheiden vermogens
per onderneming of groep. Voor de vraag of er een premieachterstand is die
noopt tot melding aan de deelnemers, gewezen deelnemers etc. en de ondernemingsraad
kijkt het pensioenfonds naar het, bij de betreffende onderneming of groep
horende, afgescheiden vermogen. Dit betekent dat aanleiding is tot een melding
indien de premieachterstand 5% bedraagt van de jaarpremie horend bij
de pensioenregelingen van het afgescheiden vermogen.
 Onderdeel D (artikel 99 Pensioenwet)
 Het (nieuwe) vierde lid van artikel 99 houdt in dat de bestuurssamenstelling
van een ondernemingspensioenfonds dat voor meerdere ondernemingen of groepen
werkzaam is zodanig moet zijn dat iedere onderneming of groep door tenminste
een werknemersvertegenwoordiger en een werkgeversvertegenwoordiger in het
bestuur vertegenwoordigd is. Indien de statuten voorzien in deelname aan het
bestuur van anderen dan werknemers of de werkgever, zoals pensioengerechtigden,
worden deze, ook voor de toepassing van het vierde lid, aangemerkt als werknemersvertegenwoordigers.
Indien een onderneming of groep heeft opgehouden te bestaan zijn de eisen
met betrekking tot de bestuurssamenstelling niet meer van toepassing. Bij
een ondernemingspensioenfonds dat voor meerdere ondernemingen of groepen werkzaam
is geldt deze beperking natuurlijk alleen voor zover het de onderneming of
groep betreft die heeft opgehouden te bestaan. In het gewijzigde (nieuwe)
zevende lid komt dit tot uitdrukking.
 Onderdeel E (Artikel 110 Pensioenwet)
 Voorgesteld wordt te regelen dat in de deelnemersraad van een ondernemingspensioenfonds
dat voor meerdere ondernemingen of groepen werkzaam is, iedere onderneming
of groep door minstens een deelnemer en een pensioengerechtigde vertegenwoordigd
wordt. Zie verder de algemene toelichting.
 Onderdeel F (artikel 123 Pensioenwet)
 Indien een ondernemingspensioenfonds werkzaam is voor meerdere ondernemingen
of groepen wordt het vermogen horend bij de pensioenregelingen van een onderneming
of groep financieel afgescheiden. De omvang van het afgescheiden vermogen
betreft de pensioenregelingen van een onderneming of groep zoals deze voor
de samenvoeging tot één ondernemingspensioenfonds waren ondergebracht
bij afzonderlijke pensioenfondsen. Als dus bijvoorbeeld de pensioenregelingen
van een onderneming bij twee verschillende (ondernemings)pensioenfondsen waren
ondergebracht worden, na samenvoeging van deze pensioenfondsen, twee gescheiden
vermogens aangehouden voor de pensioenregelingen van deze onderneming waarbij
die pensioenregelingen die voorheen in een pensioenfonds waren ondergebracht
een financieel geheel vormen. De omvang van de solidariteit wordt dus niet
gewijzigd.
 Het FTK dient te worden toegepast op het financieel geheel zoals dat gevormd wordt door regelingen van de onderneming of ondernemingen
die het financieel geheel vormen. Zie hiervoor verder paragraaf 4.
 Onderdeel G (artikel 125a Pensioenwet)
 Indien een ondernemingspensioenfonds op grond van artikel 123, tweede
lid, gescheiden vermogens aanhoudt wordt het financieel toetsingskader toegepast
per afgescheiden vermogen. Dus wordt bijvoorbeeld voor de vraag of een ondernemingspensioenfonds
over voldoende eigen vermogen beschikt gekeken naar het eigen vermogen per
afgescheiden financieel geheel. Ook de bepalingen omtrent het vaststellen
van de technische voorzieningen en de herstelplannen worden per afgescheiden
vermogen beoordeeld.
 
 De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
 J. P. H. Donner
 
 
 
 
 De gegevens zijn ontleend aan het «Register» op de Website
van De Nederlandsche Bank d.d. 7-10-2008.
 
 
 DNB Pensioenmiddag 13 september 2007; ontleend aan de publicatie «Kosten
en baten van Ondernemingspensioenfondsen» van OPF en PriceWaterhouseCoopers,
8 november 2007.
 
 
 Zie het Jaarverslag van De Nederlandsche Bank 2007, pagina 80.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.