Wijziging van de Kieswet houdende verhoging van de voorkeurdrempel, beperking van de mogelijkheid tot het aangaan van lijstencombinaties alsmede vaststelling van het tijdstip van de stemming voor de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer; Memorie van toelichting
Staten-Generaal — Kamerstuk Memorie van toelichting
Datum: 2014-07-03 00:00:00.000000
Rechtsgebied: Wetgeving


Tweede Kamer der Staten-Generaal
 2
 Vergaderjaar 2009-2010
 
 
 
 KST136367
 2009-2010
 
 32 191
 Wijziging van de Kieswet houdende verhoging van de voorkeurdrempel,
beperking van de mogelijkheid tot het aangaan van lijstencombinaties alsmede
vaststelling van het tijdstip van de stemming voor de verkiezing van de leden
van de Eerste Kamer
 
 
 
 
 Nr. 
 3
 MEMORIE VAN TOELICHTING
 I. ALGEMEEN DEEL
 1. Inleiding
 Het onderhavige wetsvoorstel voorziet er in dat ten aanzien van de verkiezing
van de leden van de Eerste Kamer der Staten-Generaal het aantal stemmen dat
nodig is om bij voorkeur te worden gekozen tot lid wordt verhoogd, dat lijstencombinaties
voorafgaand aan de verkiezing van de leden van provinciale staten bekend zijn
en dat het tijdstip van de stemming in de wet wordt vastgelegd. Aanleiding
daartoe vormt de wens van de Eerste Kamer zoals die tot uitdrukking is gekomen
in een drietal moties.
 2. Achtergrond
 In het Nederlandse kiesstelsel kiezen de leden van provinciale staten
de leden van de Eerste Kamer. In tegenstelling tot andere verkiezingen zijn
de Eerste Kamerverkiezingen dus indirect.
 
 Net als bij de andere verkiezingen op grond van de Kieswet kan een kandidaat
voor de Eerste Kamer met voorkeurstemmen worden gekozen. Daartoe moet hij
een aantal stemmen hebben verkregen dat groter is dan de helft van de kiesdeler.
Elk lid van provinciale staten vertegenwoordigt een bepaald aantal stemmen
(de stemwaarde), die per provincie verschilt. De stemwaarde wordt berekend
door het inwoneraantal van de provincie te delen door het aantal statenleden.
Hierdoor kan het voorkomen dat statenleden met een relatief hoge stemwaarde
makkelijker in staat zijn de lijstvolgorde te doorbreken dan statenleden met
een relatief lage stemwaarde. De afname van het aantal leden van provinciale
staten in 2007 heeft ertoe geleid dat bij de huidige voorkeurdrempel twee
statenleden uit Zuid-Holland, respectievelijk drie uit Noord-Holland, Noord-Brabant
of Gelderland voldoende zijn voor het halen van de voorkeurdrempel. Vóór
2007 waren drie statenleden uit Zuid-Holland, respectievelijk vier uit Noord-Holland,
Noord-Brabant of Gelderland nodig voor doorbreking van de lijstvolgorde. 
 
 Voorts is het in de huidige Kieswet mogelijk om na afloop van de provinciale
statenverkiezingen lijstencombinaties aan te gaan voor de Eerste Kamerverkiezingen.
De verkiezing van de leden van provinciale staten vindt plaats op een woensdag
in de periode van 2 tot en met 8 maart. Kandidaatstelling voor de verkiezing
van de leden van de Eerste Kamer vindt plaats op een dinsdag in de periode
van 19 tot en met 25 april. Lijstencombinaties worden aangegaan op de
derde dag na de kandidaatstelling.
 Op basis van de uitslag van de provinciale statenverkiezing kan dus tussen
partijen onderhandeld worden over de optimale lijstencombinatie, zonder dat
de burger daar nog invloed op kan uitoefenen.
 
 Tot slot is, in tegenstelling tot de andere verkiezingen op grond van
de Kieswet, geen tijdstip in de wet opgenomen waarop de stemming van de Eerste
Kamerverkiezingen plaatsvindt. Hierdoor bestaat de mogelijkheid dat het stemgedrag
in provinciale staten beïnvloed wordt door kennis over het verkiezingsresultaat
in de provinciale staten van andere provincies.
 3. Voorgeschiedenis
 Tijdens de Algemene Beschouwingen in de Eerste Kamer op 16 oktober
2007 heeft de regering op verzoek van de heer Noten (PvdA) toegezegd de Eerste
Kamer nader te informeren over de mogelijkheden tot herziening van de voorkeurdrempel
bij de verkiezing voor de Eerste Kamer en over de mogelijkheden om wijzigingen
aan te brengen in de wijze waarop het aangaan van lijstverbindingen is geregeld
voor de Eerste Kamerverkiezing.
 
 Bij brief van 14 maart 2008 (Kamerstukken I 2007/08, 31 200
IIA, A) is de Kamer geïnformeerd over deze mogelijkheden. De vragen van
de vaste commissie van Binnenlandse Zaken en de Hoge Colleges van Staat/Algemene
Zaken en Huis der Koningin, gesteld bij brief van 17 juni 2008, zijn
beantwoord bij brief van 17 september 2008 (Kamerstukken I 2008/09, 31 200
IIA, D).
 
 Tijdens het debat op 3 februari 2009 in het kader van de behandeling
van de Begroting Staten-Generaal 2008 zijn drie moties ingediend (Kamerstukken
I 2008/09, 31 200 IIA, E, F en G), waarin de regering wordt uitgenodigd
wetgeving te bevorderen:
 – waarmee de voorkeurdrempel wordt verhoogd tot 100%;
 – waardoor lijstverbindingen niet meer ná de verkiezingen
van provinciale staten kunnen worden aangegaan;
 – waardoor de verkiezingen van de leden van de Eerste Kamer in alle
provincies op hetzelfde tijdstip plaatsvinden.
 Op 10 februari zijn deze moties aangenomen.
 
 Bij brief van 6 april 2009 (Kamerstukken II 2008/09, 31 200
IIA, H) heeft het kabinet aangegeven in te stemmen met aanpassing van de Kieswet
in lijn met deze moties.
 4. De kern van de voorgestelde regeling
 De voorkeurdrempel
 Het verhogen van de voorkeurdrempel voor de verkiezing van de leden van
de Eerste Kamer betekent dat alleen kandidaten die minimaal het aantal stemmen
halen dat nodig is voor het behalen van een zetel (dus een aantal stemmen
gelijk aan de kiesdeler) kunnen worden verkozen met doorbreking van de lijstvolgorde.
Hiermee wordt voldoende recht gedaan aan de mogelijkheid van de
leden van provinciale staten om een voorkeurstem uit te brengen. Het individuele
belang van een lid van provinciale staten om bij deze verkiezing een voorkeurstem
uit te brengen en het belang van de samenstellers van de lijst om te komen
tot een evenwichtige fractie, komt hierin op evenwichtige wijze samen.
 Tijdstip van aangaan van lijstencombinaties
 In de huidige Kieswet is het mogelijk op grond van de resultaten van de
provinciale statenverkiezingen de uitslag van de Eerste Kamerverkiezing te
sturen door het al dan niet aangaan van een lijstencombinatie. De regering
deelt op zichzelf de mening van de Eerste Kamer dat dit sturen van de uitslag
een ongewenst neveneffect is van de huidige regeling. De regering heeft eerder
(Kamerstukken I 2008/09, 31 200 IIA, D, p. 6) aangegeven het systeem
van lijstencombinaties als zodanig te willen handhaven, omdat dit partijen
die enige ideologische of politieke verwantschap hebben de mogelijkheid biedt
bij te dragen aan het behalen van een extra zetel voor een bepaalde (brede)
stroming in de samenleving.
 
 In het wetsvoorstel, zoals dat ter advisering aan de Kiesraad is voorgelegd,
was het tijdstip van kandidaatstelling en daaraan gekoppeld het aangaan van
lijstencombinaties voor de Eerste Kamerverkiezingen vervroegd tot een tijdstip
vóór de verkiezing van provinciale staten.
 
 Bij nader inzien kleven er principiële bezwaren aan het vervroegen
van het tijdstip van kandidaatstelling naar een moment vóór
de provinciale statenverkiezingen. Dit hangt samen met het feit dat het bij
Eerste Kamerverkiezingen om indirecte verkiezingen gaat. Kandidatenlijsten
moeten op grond van artikel R 2 van de Kieswet worden ondertekend door ten
minste één lid van provinciale staten. De vervroeging van de
kandidaatstelling zou tot gevolg hebben dat een partij die niet in de «oude»
provinciale staten is vertegenwoordigd geen kandidatenlijst zou kunnen indienen.
Dit kan worden opgelost door niet als eis te stellen dat een lid van provinciale
staten de kandidatenlijst ondertekent. Dit acht de regering evenwel onwenselijk
gezien het indirecte karakter van de Eerste Kamerverkiezing.
 
 De regering heeft daarom gekeken naar de twee alternatieven die de Kiesraad
in zijn advies naar aanleiding van het oorspronkelijke wetsvoorstel in ogenschouw
heeft genomen.
 
 Het eerste alternatief is het aangaan van verbindingen tussen geregistreerde
politieke partijen, dat wil zeggen politieke groeperingen die hun aanduiding
hebben laten registeren, in plaats van kandidatenlijsten. Dit is onderwerp
geweest van overleg met de Eerste Kamer. Tijdens het debat op 3 februari
2009 in het kader van de behandeling van de Begroting Staten-Generaal 2008
heeft de Eerste Kamer geen voorkeur voor deze optie uitgesproken, onder meer
omdat het te ver afstaat van het Nederlandse kiesstelsel, dat gebaseerd is
op lijsten, en het partijen benadeelt die hun aanduiding om welke reden dan
ook te laat registreren. Ook de Kiesraad geeft in zijn advies aan dat het
nadeel van dit alternatief is dat partijen die zich pas laten registreren
na de provinciale statenverkiezingen, geen lijstencombinatie kunnen aangaan,
evenmin als lijsten zonder geregistreerde naam.
 
 Het tweede alternatief betreft de mogelijkheid om de huidige periode van
kandidaatstelling te handhaven, maar alleen lijstencombinaties toe te staan
die bij de provinciale statenverkiezingen in meer dan de helft van de kieskringen
zijn aangegaan. Ook aan dit alternatief kleeft volgens de Kiesraad het nadeel
dat partijen die zich pas laten registreren na de provinciale statenverkiezingen,
geen lijstencombinatie kunnen aangaan, evenmin als lijsten zonder
geregistreerde naam. Bovendien sluit deze optie uit dat partijen die alleen
deelnemen aan de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer, lijstencombinaties
kunnen aangaan.
 
 Bij de laatste twee verkiezingen voor de Eerste Kamer in 2003 en 2007
hebben zich overigens geen partijen geregistreerd tussen het moment van de
provinciale statenverkiezingen en het moment van kandidaatstelling voor de
Eerste Kamer. Evenmin hebben bij deze verkiezingen lijsten zonder geregistreerde
naam deelgenomen. Wel neemt sinds een aantal jaren de partij Onafhankelijke
Senaatsfractie deel aan de Eerste Kamerverkiezingen. Deze partij wordt ondersteund
door verschillende provinciale partijen. Zij zullen, indien zij zoals nu onder
andere namen blijven deelnemen aan de provinciale statenverkiezingen, geen
lijstencombinatie kunnen aangaan voor de Eerste Kamerverkiezing.
 
 De regering geeft de voorkeur aan het tweede alternatief. Dit sluit goed
aan bij het indirecte karakter van de verkiezingen. De lijstencombinaties
die bij provinciale statenverkiezingen zijn aangegaan werken door naar de
Eerste Kamerverkiezingen. De kiezer heeft daardoor duidelijkheid over de doorwerking
van zijn stem bij de verdeling van de zetels voor de Eerste Kamer op het moment
dat hij zijn stem uitbrengt voor de verkiezing van provinciale staten. Ook
past dit alternatief beter binnen de systematiek van de Kieswet dan het eerste
alternatief. Er blijft, net als bij de andere verkiezingen, sprake van een
verbinding van kandidatenlijsten en niet van politieke groeperingen van wie
de aanduiding is geregistreerd. Bij de variant waarin verbindingen tussen
politieke groeperingen worden aangegaan komen tevens praktische vragen op
als wie de combinatie mag aangaan en op welk tijdstip dit moet gebeuren. Deze
onderwerpen zijn voor de tweede variant al in de Kieswet geregeld.
 
 De regering heeft de regeling zo ingericht dat politieke partijen na de
provinciale staten verkiezingen geen keuze meer hebben om al dan niet een
combinatie aan te aan voor de Eerste Kamerverkiezing. Hiermee komt de regering
naar haar oordeel in voldoende mate tegemoet aan de motie die de Eerste Kamer
op 10 februari 2009 heeft aangenomen en waarin de regering wordt verzocht
wetgeving te bevorderen waarbij de lijstverbindingen voor de Eerste Kamerverkiezing
niet meer na de verkiezingen van provinciale staten kunnen worden aangegaan.
Lijstencombinaties vloeien in dit alternatief immers voort uit de lijstencombinaties
die bij de provinciale staten zijn aangegaan. Partijen en lijsten hoeven hiervoor
verder geen actie te ondernemen. Daarom is in het wetsvoorstel geregeld dat
lijstencombinaties die bij de provinciale statenverkiezingen in meer dan de
helft van de provincies zijn aangegaan, als een lijstencombinatie gelden voor
de Eerste Kamerverkiezingen.
 
 Dat dit alternatief als nadeel heeft dat lijsten zonder geregistreerde
naam geen combinatie kunnen aangaan, zoals de Kiesraad stelt, ziet de regering
overigens niet, nu voor het aangaan van lijstencombinaties ook op grond van
de huidige Kieswet vereist is dat de aanduiding van de politieke groepering
is geregistreerd.
 De regering kiest ervoor, anders dan in het voorstel van de Kiesraad,
de term «provincies» in plaats van «kieskringen» te
gebruiken, omdat kieskringen provincies omvatten en, voor zover provincies
uit meer dan één kieskring bestaan, op grond van artikel I 10
van de Kieswet een combinatie per provincie en niet per kieskring kan worden
aangegaan.
 
 Voor de toepassing van het voorgestelde artikel S 8 is tevens van belang
de samenhang met het wetsvoorstel houdende de wijziging van de Kieswet in
verband met de nieuwe staatsrechtelijke positie van Bonaire, Sint Eustatius
en Saba als openbaar lichaam binnen Nederland (Kamerstukken II
2008/09, 31 956). Ten aanzien van de verkiezingen van de leden van de
Eerste Kamer worden Bonaire, Sint Eustatius en Saba tezamen beschouwd als
een provincie. De lijstencombinaties die in deze
openbare lichamen worden aangegaan, zijn daardoor mede van invloed op de lijstencombinaties
die in de Eerste Kamer tot stand komen.
 
 Door de regeling, zoals opgenomen in het wetsvoorstel, kunnen lijstencombinaties
niet meer worden gebruikt om op grond van de resultaten van de provinciale
statenverkiezingen de uitslag van de Eerste Kamerverkiezing te sturen. Het
is uitgesloten dat na de verkiezing van de leden van provinciale staten combinaties
gaan ontstaan of daarvan juist wordt afgezien, puur met het oog op zetelwinst.
 Wettelijk vastleggen van het tijdstip van de verkiezing
 Tot slot staat de regering positief tegenover het wettelijk vastleggen
van het tijdstip waarop de Eerste Kamerverkiezingen plaatsvinden.
 Gekozen is vast te leggen dat de stemming om 15.00 uur plaatsvindt. Dit
houdt verband met het feit dat met de nieuwe staatsrechtelijke positie van
Bonaire, Sint Eustatius en Saba als openbaar lichaam binnen Nederland de eilandsraden
stemrecht krijgen voor de verkiezing van de leden van de Eerste Kamer. Door
de keuze voor 15.00 uur kan de verkiezing overal binnen Nederland op hetzelfde
moment plaatsvinden. In het wetsvoorstel houdende de wijziging van de Kieswet
in verband met de nieuwe staatsrechtelijke positie van Bonaire, Sint Eustatius
en Saba als openbaar lichaam binnen Nederland (Kamerstukken II 2008/09, 31 956)
zal een voorziening worden getroffen die bewerkstelligt dat op de BES-eilanden
de stemming gelijktijdig plaatsvindt.
 
 Omdat de stemming gelet op het geringe aantal kiezers ongeveer op hetzelfde
tijdstip zal zijn afgerond, is het niet nodig om ook een vast eindtijdstip
te bepalen.
 5. Lasten voor de overheid, burgers, bedrijven en
non-profitinstellingen
 Dit wetsvoorstel brengt geen extra lasten met zich mee.
 6. Consultatie en adviezen
 Het wetsvoorstel is voor advies aan de Kiesraad voorgelegd. De Kiesraad
heeft op 15 juli 2009 advies uitgebracht.
In zijn advies gaat de Kiesraad uitgebreid in op het voorstel met betrekking
tot het aangaan van lijstencombinaties. In bovenstaande tekst is het advies
van de Kiesraad op dit punt toegelicht en besproken.
 Ten aanzien van de voorkeurdrempel en het vastleggen van het tijdstip
van de verkiezing sluit het advies van de Kiesraad aan bij haar eerdere adviezen.
De Kiesraad heeft eerder, op 10 november 2003, geadviseerd om het tijdstip
van de verkiezingen in de wet vast te leggen. Daarbij heeft de Kiesraad aangegeven
dat het niet nodig is om ook een vast eindtijdstip te bepalen.
 Voorts heeft de Kiesraad in zijn advies van 21 september 2005 over
de verlaging van de voorkeurdrempel voor de verkiezing van de leden van de
Tweede Kamer aangegeven voorstander te zijn van een verhoging van de voorkeurdrempel
voor Eerste Kamerverkiezingen, omdat hij het onwenselijk acht dat de stem
van slechts enkele provinciale statenleden voldoende zou zijn om de lijstvolgorde
te doorbreken, zeker gelet op de afname van het aantal statenleden vanaf 2007. 
 
 Verder vraagt de Kiesraad aandacht voor een aantal andere adviezen dat
hij eerder heeft uitgebracht met betrekking tot de verkiezing van de leden
van de Eerste Kamer en beveelt hij aan deze adviezen alsnog in het wetsvoorstel
te verwerken. De regering merkt naar aanleiding hiervan op dat zij geen principiële
bezwaren heeft tegen de door de Kiesraad voorgestelde aanpassingen. Echter
het verwerken van deze aanpassingen zou de nodige tijd kosten en nader overleg
met de Kiesraad vergen over de precieze formuleringen. Gelet op de wens van
de Eerste Kamer dat onderhavig wetsvoorstel nog voor de komende Eerste Kamerverkiezing
in werking zal zijn getreden, oordeelt de regering dat het niet opportuun
is de overige door de Kiesraad voorgestelde aanpassingen nu in het wetsvoorstel
op te nemen.
 II. ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
 Artikel I
 A tot en met E
 Onderdeel D regelt dat een lijstencombinatie voor de Eerste Kamerverkiezing
ontstaat, indien zij bij de provinciale statenverkiezingen in meer dan de
helft van de provincies is aangegaan. Voor een toelichting zij verwezen naar
het algemeen deel van deze memorie. De onderdelen B, C en E zijn technische
aanpassingen die uit deze wijziging voortvloeien.
 Onderdeel A regelt dat de voorzitters van de centraal stembureaus voor
de verkiezing van provinciale staten aan de Kiesraad doorgeven welke lijstencombinaties
in de desbetreffende provincie zijn aangegaan. Op die manier wordt het centraal
stembureau voor de verkiezing van de Eerste Kamer in staat gesteld te bepalen
welke lijstencombinaties in meer dan de helft van de provincies zijn aangegaan.
 F
 Aan artikel T 1 wordt een nieuw lid toegevoegd, waarin het tijdstip van
de stemming wordt vastgelegd.
 G
 Deze wijziging bewerkstelligt dat de voorkeurdrempel voor de verkiezing
van de leden van de Eerste Kamer wordt verhoogd tot 100%. Alleen kandidaten
die een aantal stemmen behalen gelijk aan of groter dan de kiesdeler kunnen
met doorbreking van de lijstvolgorde worden gekozen.
 
 De staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
 A. Th. B. Bijleveld-Schouten
 
 
 
 
 Artikel Ya 22, eerste lid, van dat wetsvoorstel.
 
 
 Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.