ถนนเพชรเกษม

ถนนเพชรเกษม () ซึ่งมีระยะทางส่วนใหญ่เป็น ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 สายกรุงเทพมหานคร–จุดผ่านแดนถาวรสะเดา (เขตแดนไทย/มาเลเซีย) เป็นทางหลวงแผ่นดินสายประธานของประเทศไทย ที่มีเส้นทางมุ่งสู่ภาคใต้ของประเทศไทย มีระยะทาง 1310.554 กิโลเมตร นับเป็นทางหลวงหรือถนนสายที่ยาวที่สุดในประเทศไทย ถนนเพชรเกษมมีเส้นทางเริ่มต้นที่สะพานเนาวจำเนียร (ข้ามคลองบางกอกใหญ่) ตั้งอยู่บนเส้นแบ่งการปกครองระหว่างเขตบางกอกใหญ่กับเขตธนบุรี กรุงเทพมหานคร สิ้นสุดที่จุดผ่านแดนถาวรสะเดา อำเภอสะเดา จังหวัดสงขลา บริเวณเขตแดนประเทศไทยกับประเทศมาเลเซีย เชื่อมต่อกับทางด่วนเหนือ–ใต้ สายเหนือ ที่เมืองบูกิตกายูฮีตัม รัฐเกดะห์ ประเทศมาเลเซีย บางช่วงของทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 เป็นส่วนหนึ่งของทางหลวงเอเชียสาย 2 และทางหลวงเอเชียสาย 123

ถนนเพชรเกษมตั้งชื่อตามชื่อหลวงเพชรเกษมวิถีสวัสดิ์ (แถม เพชรเกษม) อธิบดีกรมทางหลวงคนที่ 7 หลวงเพชรเกษมวิถีสวัสดิ์เป็นนักเรียนทุนหลวงของกรมรถไฟ ไปศึกษาวิชาวิศวกรรมโยธาที่สหราชอาณาจักร และกลับมารับราชการที่กรมรถไฟหลวง ต่อมาย้ายไปสังกัดกรมทางหลวง เมื่อถนนเพชรเกษมสร้างเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2493 จึงได้รับการตั้งชื่อเพื่อเป็นเกียรติแก่บุคคลดังกล่าวเมื่อวันที่ 10 ธันวาคม ปีเดียวกัน ตามนโยบายของรัฐบาลสมัยจอมพล ป. พิบูลสงครามเป็นนายกรัฐมนตรี ที่ให้ตั้งชื่อถนนตามชื่อนายช่างใหญ่ผู้ควบคุมการก่อสร้างหรือการบังคับบัญชารับผิดชอบ

ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 ยังมีชื่ออื่นในช่วงเส้นทางต่าง ๆ ดังนี้

ถนนเพชรเกษมเริ่มต้นที่สะพานเนาวจำเนียร (สะพานข้ามคลองบางกอกใหญ่) ผ่านเขตบางกอกใหญ่ เขตภาษีเจริญ เขตบางแค และเขตหนองแขม กรุงเทพมหานคร แล้วผ่านลงไปยังจังหวัดทางภาคตะวันตกและภาคใต้ โดยผ่านจังหวัดสมุทรสาคร จังหวัดนครปฐม จังหวัดราชบุรี จังหวัดเพชรบุรี จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ จังหวัดชุมพร แล้วตัดเข้าจังหวัดระนอง (ไม่ผ่านจังหวัดสุราษฎร์ธานีและจังหวัดนครศรีธรรมราช) แล้วผ่านจังหวัดพังงา จังหวัดกระบี่ จังหวัดตรัง จังหวัดพัทลุง และสิ้นสุดที่จุดผ่านแดนถาวรสะเดา อำเภอสะเดา จังหวัดสงขลา เชื่อมต่อกับเมืองบูกิตกายูฮีตัม รัฐเกดะห์ ประเทศมาเลเซีย

ระยะทางส่วนใหญ่ของถนนเพชรเกษมมีฐานะเป็นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 โดยมีบางช่วงที่เป็นส่วนหนึ่งของทางหลวงเอเชียสาย 2 (ตั้งแต่ทางแยกต่างระดับบางแค กรุงเทพมหานคร ถึงทางแยกต่างระดับปฐมพร จังหวัดชุมพร และตั้งแต่ทางแยกเอเชีย จังหวัดพัทลุง ถึงจุดผ่านแดนถาวรสะเดา จังหวัดสงขลา) และทางหลวงเอเชียสาย 123 (ตั้งแต่ทางแยกต่างระดับนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม ถึงทางแยกหนองตะแคง จังหวัดราชบุรี) อนึ่ง เมื่อถนนเพชรเกษมผ่านเข้าไปในท้องถิ่นบางแห่ง เช่น กรุงเทพมหานคร เทศบาลนครอ้อมน้อย เทศบาลเมืองพังงา เทศบาลนครตรัง จะมีฐานะเป็นทางหลวงท้องถิ่น มิใช่ทางหลวงแผ่นดิน เนื่องจากกรมทางหลวงได้ถ่ายโอนความรับผิดชอบให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเหล่านั้นแล้ว

ถนนเพชรเกษมช่วงต้นสาย ตั้งแต่แยกท่าพระถึงทางต่างระดับบางแค มีเส้นทาง รถไฟฟ้ามหานคร สายเฉลิมรัชมงคล ซ้อนทับเหนือถนน โดยถนนเพชรเกษมในเขตกรุงเทพมหานคร จะเป็นถนนคอนกรีตสลับกับถนนลาดยาง ขนาด 6 ช่องจราจร แบ่งทิศทางการจราจรโดยเกาะกลางถนน และ 8 ช่องจราจรในช่วงแยกบางแคถึงคลองทวีวัฒนา เมื่อเข้าสู่เขตเทศบาลนครอ้อมน้อย ถนนจะมีขนาด 8 ช่องจราจร แล้วเบนไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือ ข้ามแม่น้ำท่าจีน ไปบรรจบถนนบรมราชชนนีที่อำเภอนครชัยศรี เมื่อเลยทางเข้าอำเภอนครชัยศรี เส้นทางจะเลี้ยวไปทางตะวันตกไปจนถึงอำเภอเมืองนครปฐม ซึ่งถนนในช่วงนี้จะมีขนาด 8 ช่องจราจร และขยายเป็น 12 ช่องจราจรในช่วงเลี่ยงเมืองนครปฐม เมื่อพ้นเขตเทศบาลนครนครปฐม ถนนจะเหลือ 4 ช่องจราจรและแบ่งทิศทางการจราจรด้วยคูน้ำ เมื่อพ้นทางต่างระดับหนองตะแคง ซึ่งแยกไปอำเภอบ้านโป่งและจังหวัดกาญจนบุรี เส้นทางจะเลี้ยวไปทางทิศใต้ ผ่านอำเภอโพธาราม อำเภอบางแพ อำเภอเมืองราชบุรี และอำเภอปากท่อ

เมื่อพ้นเขตเมืองของอำเภอปากท่อจากนั้นตัดกับถนนพระรามที่ 2ที่ทางแยกต่างระดับวังมะนาว และเส้นทางจะขยายเป็น 7 ช่องจราจร โดยแบ่งเป็นขาล่อง 3 ช่องจราจร และขาขึ้น 4 ช่องจราจร ซึ่งช่องจราจรขาขึ้นคือแนวถนนเดิมสมัยที่ยังเป็นทางขนาด 4 ช่องจราจร เข้าเขตจังหวัดเพชรบุรี ผ่านอำเภอเมืองเพชรบุรี อำเภอบ้านลาด และเส้นทางจะลดเหลือ 6 ช่องจราจร ผ่านอำเภอท่ายาง และแยกไปทางซ้ายเลียบชายฝั่งทะเลที่ทางแยกต่างระดับชะอำ (ถ้าตรงไปจะเป็นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 37) ซึ่งถนนจะมีขนาด 4 ช่องจราจรตั้งแต่ทางต่างระดับชะอำถึงทางรถไฟสายใต้ เมื่อเข้าสู่เขตเทศบาลเมืองชะอำ ถนนจะมีขนาด 6 ช่องจราจรอีกครั้ง และเส้นทางจะเลี้ยวลงไปทิศใต้ ลอดใต้ทางวิ่งท่าอากาศยานหัวหิน เข้าสู่เขตเทศบาลเมืองหัวหิน และถนนจะลดขนาดเหลือ 4 ช่องจราจรเมื่อพ้นวังไกลกังวล เมื่อพ้นตัวเมืองหัวหินจะข้ามทางรถไฟสายใต้อีกครั้งและถนนจะเหลือ 2 ช่องจราจรเมื่อพ้นสวนสนประดิพัทธ์ แล้วไปบรรจบกับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 37 อีกครั้ง แล้วถนนได้ขยายเป็น 4 ช่องจราจร ผ่านอำเภอปราณบุรี อำเภอสามร้อยยอด อำเภอกุยบุรี อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ อำเภอทับสะแก อำเภอบางสะพาน อำเภอบางสะพานน้อย จากนั้นเข้าสู่เขตจังหวัดชุมพรโดยผ่านอำเภอปะทิว ในช่วงสั้น ๆ และผ่านอำเภอท่าแซะ จากนั้นเลี้ยวขวาที่ทางแยกต่างระดับปฐมพรที่อำเภอเมืองชุมพร ซึ่งถ้าตรงไปจะเป็นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 41

เส้นทางจากนี้จะเลียบชายฝั่งทะเลอันดามัน โดยในช่วงอำเภอเมืองชุมพรถึงอำเภอเมืองระนองจะเป็นถนนขนาด 2 ช่องจราจรและ 4 ช่องจราจรในบางช่วง (ทางต่างระดับปฐมพรเข้าไปประมาณ 18 กิโลเมตร และ อำเภอกระบุรีถึงเลยคลองละอุ่นไปประมาณ 1.8 กิโลเมตร) จากนั้นถนนจะขยายเป็น 4-6 ช่องจราจรเมื่อผ่านเขตเทศบาลเมืองระนองถึงบ้านทุ่งหงาว จากนั้นถนนจะมีขนาด 2 ช่องจราจรตลอดสาย ยกเว้นเขตเทศบาลและทางแยก ผ่านอำเภอกะเปอร์ อำเภอสุขสำราญ เข้าเขตจังหวัดพังงาที่อำเภอคุระบุรี บรรจบกับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 401 ที่อำเภอตะกั่วป่า จากนั้นเส้นทางจะเลี้ยวขวาเข้าสู่เขตเทศบาลเมืองตะกั่วป่า แล้วลงไปทางใต้อีกครั้งผ่านเทศบาลตำบลคึกคัก เขาหลัก เข้าสู่อำเภอท้ายเหมือง เลี้ยวซ้ายที่บ้านโคกกลอย ซึ่งมีทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 402 แยกไปจังหวัดภูเก็ต จากนั้นถนนจะมีขนาด 4 ช่องจราจรผ่านอำเภอตะกั่วทุ่ง เข้าสู่อำเภอเมืองพังงา เมื่อพ้นตัวเมือง ถนนจะเหลือ 2 ช่องจราจรและขึ้นเขานางหงษ์ เมื่อลงเขามาจะเป็นตัวเมืองทับปุด ตัดกับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4311 (เลี่ยงเมืองพังงา) และทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 415 (ไปบ้านตาขุน) ตั้งแต่ตัวเมืองทับปุด ถนนจะขยายขนาดเป็น 4 ช่องจราจรอีกครั้ง แต่ไม่มีเกาะกลางถนน และมุ่งหน้าไปยังทิศตะวันออกเฉียงใต้ แล้วเบนไปยังทิศใต้ เข้าเขตจังหวัดกระบี่ ผ่านอำเภออ่าวลึก แล้วเลี้ยวซ้ายที่ตัวเมืองกระบี่ จากนี้ไปถนนจะมีเกาะกลางกั้น เส้นทางจะผ่านอำเภอเหนือคลอง อำเภอคลองท่อม เข้าเขตจังหวัดตรัง ผ่านอำเภอวังวิเศษ ตัดกับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 403 ที่แยกห้วยยอด จากนั้นเส้นทางจะเข้าสู่ตัวเมืองห้วยยอด เส้นทางจะมุ่งลงไปทางใต้เข้าเขตอำเภอเมืองตรัง โดยช่วงห้วยยอด-ตรัง จะไม่มีเกาะกลางถนนกั้น เมื่อเข้าสู่เขตเทศบาลนครตรัง ถนนจะมุ่งหน้าไปทางทิศตะวันออก ผ่านอำเภอนาโยง ข้ามเขาพับผ้า เข้าสู่เขตจังหวัดพัทลุงที่อำเภอศรีนครินทร์ และมุ่งหน้าสู่อำเภอเมืองพัทลุง ตัดกับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 41

จากนั้นเส้นทางจะมุ่งหน้าลงไปทางทิศใต้ (แนวทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 41) ผ่านอำเภอเขาชัยสน อำเภอบางแก้ว อำเภอป่าบอน เข้าสู่จังหวัดสงขลาที่อำเภอรัตภูมิ ตัดกับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 406 ที่แยกคูหา เข้าสู่อำเภอหาดใหญ่ มีทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 414 แยกไปทางซ้ายไปอำเภอเมืองสงขลา ตัดกับถนนเพชรเกษมสายเก่า (ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4287) เข้าเมืองหาดใหญ่และไปจังหวัดสตูลที่แยกควนลัง ผ่านทางหลวงหมายเลข 4135 ไปท่าอากาศยานหาดใหญ่ ข้ามทางรถไฟสายใต้ (ปาดังเบซาร์) แล้วเลี้ยวขวาไปตามถนนกาญจนวณิชย์ (มาจากอำเภอเมืองสงขลา) ซึ่งถ้าตรงไปจะเป็นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 43 ไปปัตตานี

แนวเส้นทางจะตัดกับทางรถไฟสายใต้ (ปาดังเบซาร์) หลายครั้ง จากนั้นจะมีทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 42 แยกไปอำเภอนาทวีและจังหวัดปัตตานี เมื่อเข้าสู่ตัวเมืองสะเดา จะมีทางหลวงแป่นดินหมายเลข 4054 แยกทางขวาไปยังตำบลปาดังเบซาร์ จากนั้นเส้นทางจะสิ้นสุดที่ด่านพรมแดนสะเดา เชื่อมต่อกับทางด่วนหมายเลข 1 ของประเทศมาเลเซีย

เนื่องจากถนนเพชรเกษมในแต่ละช่วงอยู่ในความรับผิดชอบดูแลของหน่วยงานที่แตกต่างกัน ดังนั้นหลักกิโลเมตรจึงมีวิธีการนับและจุดเริ่มต้นการนับที่ต่างกัน ได้แก่

ช่วงเขตกรุงเทพมหานคร เดิมอยู่ในความรับผิดชอบของกรมทางหลวงซึ่งเริ่มนับกิโลเมตรที่ 0+000 จากอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ถนนราชดำเนินกลาง เขตพระนคร มาทางถนนดินสอ ถนนตีทอง ถนนตรีเพชร ถนนสะพานพุทธ สะพานพระพุทธยอดฟ้า ถนนประชาธิปก และถนนอินทรพิทักษ์ ด้วยวิธีนับเช่นนี้ สะพานเนาวจำเนียรจะอยู่ที่กิโลเมตรที่ 4+400 และเส้นแบ่งเขตหนองแขมกับอำเภอกระทุ่มแบน จังหวัดสมุทรสาคร จะอยู่ที่กิโลเมตรที่ 21+375 ต่อมากรมทางหลวงได้โอนถนนเพชรเกษมในช่วงนี้ให้แก่สำนักการโยธา กรุงเทพมหานคร ซึ่งได้เปลี่ยนมานับกิโลเมตรที่ 0+000 จากสะพานเนาวจำเนียร เขตบางกอกใหญ่ (จุดเริ่มต้นที่แท้จริงของถนนเพชรเกษม) ไปจนสุดเขตหนองแขมที่กิโลเมตรที่ 16+975

ช่วงเขตจังหวัดสมุทรสาคร เดิมอยู่ในความรับผิดชอบของกรมทางหลวง ปัจจุบันได้ถ่ายโอนความรับผิดชอบให้แก่เทศบาลนครอ้อมน้อย จึงเปลี่ยนฐานะมาเป็นทางหลวงท้องถิ่น แต่ยังคงนับกิโลเมตรที่ 0+000 จากอนุสาวรีย์ประชาธิปไตยเช่นเดิม ด้วยวิธีนับเช่นนี้ เส้นแบ่งเขตหนองแขมกับอำเภอกระทุ่มแบนจะตรงกับกิโลเมตรที่ 21+375 และเส้นแบ่งเขตอำเภอกระทุ่มแบนกับอำเภอสามพราน จังหวัดนครปฐม จะตรงกับกิโลเมตรที่ 26+420

ช่วงเขตจังหวัดนครปฐมเป็นต้นไป มีฐานะเป็นทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 รับผิดชอบดูแลโดยกรมทางหลวง โดยเริ่มนับกิโลเมตรที่ 0+000 จากอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย กรุงเทพมหานคร ด้วยวิธีนับเช่นนี้ ตรงเส้นแบ่งเขตระหว่างจังหวัดสมุทรสาครกับจังหวัดนครปฐมจะถือเป็นกิโลเมตรที่ 26+420 และจุดสิ้นสุดทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 4 ณ จุดผ่านแดนถาวรสะเดา อำเภอสะเดา จังหวัดสงขลา จะถือเป็นกิโลเมตรที่ 1310+554

ทั้งนี้ ในปัจจุบัน จำนวนกิโลเมตรที่ปรากฏบนหลักกิโลเมตรของทางหลวงหมายเลข 4 ยังคงลักลั่นอยู่เป็นบางช่วง อันเป็นผลมาจากวิธีการนับกิโลเมตรที่แตกต่างกันตามรายละเอียดดังนี้เริ่มนับกิโลเมตรที่ 0+000 ตั้งแต่อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ไปตามถนนดินสอ ถนนตีทอง ถนนตรีเพชร ถนนสะพานพุทธ สะพานพระพุทธยอดฟ้า ถนนประชาธิปก ถนนอินทรพิทักษ์ มาถึงสะพานเนาวจำเนียร จากนั้นจะไปตามแนวสายทางหลวงหมายเลข 4 ที่ปรากฏในปัจจุบัน ไม่ผ่านเข้าตัวจังหวัดหรือชุมชนใด ๆ เมื่อมาถึงจุดตัดกับทางหลวงหมายเลข 3528 ด้านใต้ บริเวณหลังห้างสรรพสินค้าบิ๊กซี สาขาเพชรบุรี (ทางหลวงหมายเลข 4 สายเดิม แยกเข้าชุมชนต้นมะม่วง) อำเภอเมืองเพชรบุรี จะได้ระยะทาง 162.217 กิโลเมตรในอดีต เป็นการนับกิโลเมตรแบบเดิม โดยเริ่มนับกิโลเมตรที่ 0+000 ตั้งแต่อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ไปตามถนนดินสอ ถนนตีทอง ถนนตรีเพชร ถนนสะพานพุทธ สะพานพระพุทธยอดฟ้า ถนนประชาธิปก ถนนอินทรพิทักษ์ มาถึงสะพานเนาวจำเนียร จากนั้นไปตามแนวทางหลวงหมายเลข 4 โดยผ่านสายเก่า (เข้าตัวจังหวัดนครปฐม ตัวอำเภอบ้านโป่ง ตัวอำเภอโพธาราม ชุมชนเจ็ดเสมียน ตัวจังหวัดราชบุรี ตัวจังหวัดเพชรบุรี และชุมชนต้นมะม่วงหลังห้างสรรพสินค้าบิ๊กซี สาขาเพชรบุรี) เมื่อมาถึงทางแยกเข้าชุมชนต้นมะม่วงหลังห้างสรรพสินค้าบิ๊กซี จะได้ระยะทาง 170.717 กิโลเมตร ต่อจากจุดนี้ก็จะนับเลขกิโลเมตรต่อไปตามวิธีนี้จนสิ้นสุดที่ทางแยกโคกเคียน อำเภอตะกั่วป่า จังหวัดพังงา ณ กิโลเมตรที่ 776+660 ส่วนตั้งแต่ทางแยกโคกเคียนเป็นต้นไป จะเป็นการนับแบบวัดระยะทางระหว่างอำเภอถึงอำเภอหรือจังหวัดถึงจังหวัดต่าง ๆ ในปัจจุบันการนับแบบวิธีนี้ได้ถูกยกเลิกไปแล้ว

ปัจจุบัน เป็นการนับกิโลเมตรแบบใหม่ โดยเริ่มนับกิโลเมตรที่ 0+000 จากสี่แยกท่าพระ ไปตามทางหลวงหมายเลข 4 แนวปัจจุบัน โดยเริ่มที่ กม.156+399 และนับเลขกิโลเมตรต่อไปตามวิธีนี้จนสิ้นสุดทางหลวงหมายเลข 4 ที่จุดผ่านแดนถาวรสะเดา ณ กิโลเมตรที่ 1310+554 จึงทำให้เลขหลักกิโลเมตรช่วงตั้งแต่ทางแยกเข้าชุมชนต้นมะม่วงหลังห้างสรรพสินค้าบิ๊กซี สาขาเพชรบุรี จนถึงทางแยกโคกเคียน จะมีจำนวนกิโลเมตรจากการนับแบบใหม่และแบบเก่าต่างกันประมาณ 14 กิโลเมตร ปัจจุบันกรมทางหลวงได้ทยอยปรับปรุงตัวเลขไปมากแล้วจังหวัดประจวบคีรีขันธ์เป็นจังหวัดที่มีถนนเพชรเกษมตัดผ่านเป็นระยะทางยาวถึง 212.473 กิโลเมตร นับเป็นจังหวัดที่มีถนนเพชรเกษมตัดผ่านเป็นระยะทางยาวที่สุดเป็นอันดับ 2 รองจากจังหวัดพังงาจังหวัดพังงาเป็นจังหวัดที่มีถนนเพชรเกษมตัดผ่านเป็นระยะทางยาวที่สุดถึง 222.562 กิโลเมตร
ซึ่งถ้าหากนับระยะทางโดยยึดเส้นทางสายเก่าเป็นหลัก จะมีระยะทางทั้งสิ้น 1,351.60 กิโลเมตร