จักรพรรดิตึ ดึ๊ก

ตึ ดึ๊ก (; 22 กันยายน ค.ศ. 1829 – 17 กรกฎาคม ค.ศ. 1883) พงศาวดารไทยเรียก ตือดึก เป็นจักรพรรดิองค์ที่ 4 แห่งราชวงศ์เหงียนของเวียดนาม ทรงครองราชย์ตั้งแต่ปี ค.ศ. 1847–1883 ทรงเป็นจักรพรรดิเวียดนามพระองค์สุดท้ายที่ได้ปกครองเวียดนามในฐานะรัฐเอกราช

เจ้าชายเหงียน ฟุก ห่ง เหญิ่ม ( ) เป็นพระราชโอรสในสมเด็จพระจักรพรรดิเถี่ยว จิ ทรงพระราชสมภพในวันที่ 22 กันยายน ค.ศ. 1829 และทรงขึ้นครองราชย์ต่อจากพระราชชนกด้วยพระนามว่า ตึ ดึ๊ก แต่ปัญหาภายในราชวงศ์ทำให้รัชสมัยของพระองค์เริ่มต้นด้วยความรุนแรง พระราชชนกทรงเพิกเฉยต่อเจ้าชายห่ง บ๋าว () พระราชโอรสองค์โต และมอบความเป็นรัชทายาทให้กับเจ้าชายห่ง เหญิ่ม ซึ่งทรงยึดมั่นลัทธิขงจื๊อและมีท่าทีต่อต้านชาวต่างชาติและความเจริญสมัยใหม่ ด้วยเหตุนี้และด้วยนโยบายการปราบปรามของจักรพรรดิพระองค์ก่อน จึงเกิดความแตกแยกอย่างใหญ่หลวงภายใต้การปกครองของราชวงศ์เหงียน

เจ้าชายห่ง บ๋าว ทรงเป็นผู้นำกบฏต่อต้านพระอนุชา กลุ่มกบฏประกอบด้วยนักปราชญ์ลัทธิขงจื๊อที่ไม่พอใจที่ลำดับชั้นภายในตระกูลถูกหยามเกียรติ (โดยการมองข้ามผ่านพระราชโอรสพระองค์โต) ผู้สนับสนุนราชวงศ์เล (ซึ่งหลายคนยังถือว่าเป็นราชวงศ์ที่ถูกต้องของเวียดนามอยู่) ประชาชนที่ไม่พอใจต่อการเก็บภาษีของราชวงศ์ ข้าราชการที่ทุจริต รวมทั้งมิชชันนารีและผู้เปลี่ยนไปนับถือศาสนาคริสต์ซึ่งถูกไล่ล่าในรัชสมัยของจักรพรรดิมิญ หมั่ง และจักรพรรดิเถี่ยว จิ แต่ด้วยกองกำลังทหารอันรวดเร็ว จึงทรงปราบปรามและจับกุมพระเชษฐาได้และตัดสินให้สำเร็จโทษ แต่พระมารดาของพระองค์ได้ขอให้ละเว้นไว้ อย่างไรก็ตาม เจ้าชายห่ง บ๋าว ก็ได้ทรงกระทำอัตวินิบาตกรรมในเรือนจำหลวงสิ้นพระชนม์ไป

จักรพรรดิตึ ดึ๊ก ยังทรงดำเนินนโยบายตามอย่างจักรพรรดิพระองค์ก่อนหน้า โดยยังคงปิดประเทศจากโลกภายนอกและปฏิเสธที่จะปรับปรุงประเทศให้เป็นแบบสมัยใหม่ แม้ว่าพระองค์จะมีพระอุปนิสัยที่อ่อนโยนและได้รับการอบรมมาอย่างดี แต่นโยบายของพระองค์ก็ส่งผลให้เกิดความขัดแย้งกับยุโรปซึ่งเวียดนามไม่สามารถเอาชนะได้ ทรงต่อต้านชาวต่างชาติทุกคนในเวียดนาม โดยเฉพาะอย่างยิ่งกลุ่มผู้นับถือศาสนาคริสต์ซึ่งเคยพยายามโค่นล้มราชบัลลังก์ของพระราชชนกมาแล้ว และพระองค์ก็กล่าวว่าศาสนานี้เป็น "ลัทธิวิปลาส" เหงียน เจื่อง โตะ () ขุนนางคริสเตียน พยายามแนะนำพระองค์ว่านี่เป็นนโยบายฆ่าตัวตาย แต่พระองค์ไม่สนพระทัย ด้วยทรงเชื่อว่าฝรั่งเศสกำลังวุ่นวายกับความขัดแย้งในยุโรปในปี ค.ศ. 1848 แต่พระองค์ทรงคาดการณ์ผิด

ฝรั่งเศสส่งกองทัพโจมตีเวียดนามจากทางตอนใต้ ทหารของราชวงศ์ได้ต่อสู้ด้วยความกล้าหาญเป็นบางครั้ง แต่ด้วยอาวุธและกลยุทธ์อันล้าสมัยจึงไม่สามารถต่อต้านฝรั่งเศสซึ่งประสบความยากลำบากจากสภาพภูมิอากาศและโรคภัยมากกว่าการต่อต้านจากศัตรูเสียอีก เมื่อกองทัพฝรั่งเศสใกล้จะพิชิตพระองค์แล้ว พระองค์จึงทูลขอความช่วยเหลือจากจักรพรรดิแห่งราชวงศ์ชิง ผู้เป็นนายเหนือหัวของพระองค์ ส่งผลให้เกิดสงครามจีน-ฝรั่งเศสขึ้นในเวลาต่อมา การต่อสู้รอบ ๆ ฮานอยเพื่อต่อต้านจีนและกองธงดำจ้วง จบลงด้วยชัยชนะของฝรั่งเศส และจีนยอมให้ฝรั่งเศสกลายเป็นผู้มีอำนาจเหนือดินแดนแถบนั้นแทนในที่สุด

จักรพรรดิตึ ดึ๊ก ทรงต้องจัดการกับกบฏภายในที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องจนกลายเป็นเรื่องธรรมดาสำหรับราชวงศ์ เวลานั้นได้เกิดการก่อกบฏและการก่อการกำเริบเล็ก ๆ หลายร้อยครั้ง ความพยายามต่อต้านมิชชันนารีที่ไร้ผลก็เป็นสาเหตุใหญ่ที่สุดสาเหตุหนึ่งของการก่อจลาจล การประหารชีวิตบาทหลวงสเปนกลายเป็นข้ออ้างที่สเปนและฝรั่งเศสใช้ในการรุกรานและยึดครองซาดิ่ญ (ไซ่ง่อน) ในที่สุด ในปี ค.ศ. 1848 มีพระบรมราชโองการให้ผู้ที่เปลี่ยนไปนับถือศาสนาคริสต์ทุกคนละทิ้งศาสนานั้นเสีย ไม่เช่นนั้นจะถูกประทับตราเครื่องหมายผู้นอกรีตบนใบหน้าและจะถูกถอดถอนสิทธิและเอกสิทธิ์ต่าง ๆ จึงเท่ากับเป็นการเรียกให้มหาอำนาจยุโรปเข้ามารุมเวียดนามมากขึ้นอีก และทำให้เวียดนามหมดความหวังที่จะได้รับความช่วยเหลือในฐานะผู้ถูกรุกรานจากโลกภายนอก

เมื่อการก่อกบฏปะทุมากขึ้นในขณะที่ฝรั่งเศสกำลังรุกคืบเข้ามา จักรพรรดิตึ ดึ๊ก ทรงเกรงว่าพระราชอำนาจของพระองค์จะถูกบดขยี้ ทรงเลือกที่จะทำข้อตกลงกับฝรั่งเศสเพื่อที่พระองค์จะทรงปราบกบฏได้ เพราะถึงแม้ฝรั่งเศสอาจจะเรียกร้องเอาข้อตกลงอันอัปยศ แต่กบฏส่วนใหญ่ต่างก็ต้องการขับพระองค์ออกจากราชบัลลังก์และ/หรือสังหารพระองค์ พระองค์ได้ทำสัญญายกโคชินไชนาให้เป็นอาณานิคมฝรั่งเศส เรื่องนี้ก่อให้เกิดความโกลาหลอย่างมาก หลายคน เช่น เจือง ดิ่ญ () ขุนนางที่มีชื่อเสียง ปฏิเสธที่จะยอมรับสนธิสัญญาและได้ต่อสู้เพื่อปกป้องอาณาจักร และได้ประณามพระองค์ที่ทรงยินยอมมอบส่วนใดส่วนหนึ่งของปิตุภูมิไป

จักรพรรดิตึ ดึ๊ก ไม่ได้มีพระชนม์ชีพอยู่ทอดพระเนตรผลร้ายแรงที่สุดของลัทธิอาณานิคมที่เกิดกับอาณาจักรของพระองค์ แต่นักประวัติศาสตร์มักถือว่าพระองค์เป็นจักรพรรดิพระองค์สุดท้ายของเวียดนาม เนื่องจากเป็นจักรพรรดิพระองค์สุดท้ายที่ได้ทรงปกครองอย่างอิสระ การที่พระองค์เคยประชวรด้วยพระโรคฝีดาษทำให้พระองค์ทรงเป็นหมันและไร้พระราชบุตร แม้พระองค์จะมีพระสนมนางในหลายคนก็ตาม ตามบันทึก พระองค์เสด็จสวรรคตในปี ค.ศ. 1883 และยังทรงสาปแช่งฝรั่งเศสจนวินาทีสุดท้าย หลังจากนั้นแล้ว สมเด็จพระจักรพรรดิสุก ดึ๊ก ซึ่งเป็นพระราชโอรสบุญธรรมก็ได้ขึ้นครองราชย์เพียง 3 วัน