เรขลักษณ์ในมุทราศาสตร์

เรขลักษณ์ หรือ เรขลักษณ์มาตรฐาน () ในมุทราศาสตร์ “เรขลักษณ์” คือองค์ประกอบหนึ่งของตราอาร์มที่เป็นรูปทรงเรขาคณิตง่ายๆ ที่อยู่ในกรอบของเส้นตรงและแล่นจากด้านหนึ่งของตราไปยังอีกด้านหนึ่ง หรือจากตอนบนลงมายังตอนล่างของโล่ นอกจากนั้นก็ยังมีกลุ่มเครื่องหมายที่เรียกว่า “เรขลักษณ์พิเศษ” (subordinary) ที่ให้ความสำคัญรองลงมาโดยนักวิชาการทางมุทราศาสตร์บางคน แต่เครื่องหมายในกลุ่มนี้ก็ใช้กันมานานพอกับเรขลักษณ์มาตรฐาน เรขลักษณ์มาตรฐานตามทฤษฎีแล้วจะใช้เนื้อที่หนึ่งในสามของโล่ แต่ตามความเป็นจริงแล้วก็จะใช้เนื้อที่แตกต่างกันไป นอกจากเมื่อเรขลักษณ์เป็นสิ่งเดียวที่ใช้เป็นเครื่องหมาย เช่นในตราแผ่นดินของออสเตรียก็จะมีขนาดต่างออกไป

คำว่า “เรขลักษณ์มาตรฐาน” และคำว่า “เรขลักษณ์พิเศษ” เป็นคำที่สร้างความขัดแย้งในหมู่นักมุทราศาสตร์ เพราะเป็นการใช้เรขลักษณ์ที่ไม่มีมาตรฐานและการใช้ก็ไม่ตรงกัน ฉะนั้นการใช้คำทั้งสองจึงไม่ได้รับการสนับสนุนโดยนักวิชาการทางด้านมุทราศาสตร์ อาร์เธอร์ ชาร์ลส์ ฟ็อกซ์-เดวีส์ (Arthur Charles Fox-Davies) ในหนังสือ "Complete Guide to Heraldry" (คู่มือมุทราศาสตร์ฉบับสมบูรณ์) ที่เขียนในปี ค.ศ. 1909 ให้ความเห็นว่าคำสองคำนี้เป็นคำที่ประดิษฐ์ขึ้นโดย "นักเขียนเกี่ยวกับมุทราศาสตร์" และไมใช่ "นักมุทราศาสตร์" โดยโต้ว่า "เป็นสิ่งเกินกว่าความไร้สาระในการที่สร้างความจำเป็นในการแบ่งกลุ่มดังว่า" และในความเห็นของฟ็อกซ์-เดวีส์ “เรขลักษณ์พิเศษ” ก็ "ไม่ต่างไปจากเรขลักษณ์ที่มีอยู่แล้ว"

เรขลักษณ์ (หรือ “เรขลักษณ์มาตรฐาน”) เกือบเหมือนเส้นแบ่ง (Line) แต่ไม่ถือว่าเป็นเส้นแบ่งแต่เป็นวัตถุ (object) กระนั้นก็ยังเป็นที่โต้เถียงกันว่าสิ่งใดคือเครื่องหมายเรขาคณิตที่แท้จริงที่ถือว่าเป็นเรขลักษณ์ ที่เป็นสิ่งที่มีขอบที่เป็นเส้นตรงและแล่นจากขอบโล่หนึ่งไปยังอีกขอบโล่หนึ่ง ยกเว้นที่ตั้งอยู่บนตอนบนสุดของโล่แล้วเรขลักษณ์ก็จะเป็นตั้งอยู่กลางของโล่

เรขลักษณ์สามแบบข้างล่างบางครั้งก็ถือว่าอยู่ในกลุ่มเรขลักษณ์มาตรฐาน แต่บางครั้งก็จัดอยู่ในกลุ่มเรขลักษณ์พิเศษ:

เรขลักษณ์ไม่จำเป็นต้องเป็นเส้นตรงเสมอไป แต่อาจจะแปลงออกไปตามที่แสดงให้เห็นในตัวอย่างข้างล่าง
รูปเรขาคณิตบางรูปที่ใช้ในการนิยามตราไม่ถือว่าเป็น “เรขลักษณ์มาตรฐาน” แต่เรียกว่า “เรขลักษณ์พิเศษ” (subordinary) รูปทรงโดยทั่วไปแล้วจะเป็นรูปทรงเรขาคณิตตามลักษณะของเรขลักษณ์มาตรฐานของเครื่องหมายอิสริยาภรณ์ แต่ต่างจากเรขลักษณ์มาตรฐานตรงที่จะไม่แล่นจากขอบด้านหนึ่งไปยังขอบอีกด้านหนึ่งของโล่ โดยทั่วไปเรขลักษณ์พิเศษรวมทั้ง:

เรขลักษณ์ฐาน (Fixed subordinaries) คือเรขลักษณ์ที่ติดกับขอบใดขอบหนึ่งของโล่
เรขลักษณ์ลอย (Mobile subordinaries) คือเรขลักษณ์ที่ไม่ติดกับขอบใดขอบหนึ่งของโล่
ตัวอย่างการนิยามเรขลักษณ์ลอยแบบต่างๆ

ถ้าตราอาร์มมีเรขลักษณ์มีขนาดต่างจากขนาดของเรขลักษณ์มาตรฐาน นิยามของตราจะใช้คำว่า “diminutives” หรือ “เรขลักษณ์แปรรูป” ที่ได้แก่:

เรขลักษณ์แปรรูปของเรขลักษณ์แถบตั้ง (pale)
เรขลักษณ์แปรรูปของเรขลักษณ์แถบขวาง (Fess)
เรขลักษณ์แปรรูปของเรขลักษณ์แถบทแยง (bend)
เรขลักษณ์แปรรูปของเรขลักษณ์ “แถบทแยงขวา” (Bend sinister) (ทแยงไปมุมซ้ายล่างขึ้นไปยังมุมขวาบน (มุมขวาล่างขึ้นไปยังมุมซ้ายบนของผู้ถือโล่))
เรขลักษณ์แปรรูปของเรขลักษณ์ “แถบจั่ว” (Chevron) 
เรขลักษณ์แปรรูปของเรขลักษณ์ “แถบขวางบน” (Chief)
เรขลักษณ์แปรรูปของเรขลักษณ์ “แถบกางเขน” (Cross)
เรขลักษณ์แปรรูปของเรขลักษณ์ “แถบกางเขนไขว้” (Saltire)
“Cottise” หรือ “cost” (สะกดได้หลายอย่าง) เป็นขอบบางที่ตั้งอยู่สองข้างของแถบทแยงโดยนิยามแถบทแยงว่า “between two cottises/cottised” หรือ “ตั้งอยู่ระหว่างเส้นประกบ”

ในปัจจุบันเส้นประกบมิได้ใช้แต่เฉพาะกับแถบทแยงเท่านั้นแต่ใช้กับเรขลักษณ์แทบทุกแบบ และบางครั้งก็ใช้กับเครื่องหมาย (Charge) ด้วย โดยจะตั้งเรขลักษณ์ระหว่างเรขลักษณ์แปลงรูปที่เป็นของลักษณะเดียวกับตัวเรขลักษณ์เอง แต่ในบางครั้งก็อาจจะใช้ลวดลายอื่นที่ต่างจากตัวเรขลักษณ์:

เรขลักษณ์ไม่ว่าจะเป็น “เรขลักษณ์มาตรฐาน” หรือ “เรขลักษณ์พิเศษ” สามารถที่จะ “กลวงออก” () จากตราโดยไม่ต้องมีคำบรรยาย ซึ่งหมายความว่าเครื่องหมายได้รับการ “ลบออก” แต่ทรงของเครื่องหมายไว้ทิ้งไว้เป็นรูกลวงที่ทำให้เห็นพื้นตราด้านหลัง

ส่วนที่กลวงออกอาจจะใช้ผิวตราที่ต่างสีของพื้นตราของเครื่องหมาย ในกรณีก็ต้องนิยามสีของผิวตราเช่นในตราของเมื่องแอ็บบ็อทฟอร์ด ในแคนาดา

หรือส่วนที่กลวงออกอาจจะเป็นรูปทรงที่แตกต่างจากรูปทรงของเครื่องหมายเช่นในตราของโรงเรียนมัธยมเท็คนิคในแอฟริกาใต้ ที่นิยามว่า “Quarterly gules and sable; a lozenge or voided of a quatrefoil; at its centre a cog wheel argent; the whole within a bordure or”