ถนนสามเสน

ถนนสามเสน () เป็นถนนสายสำคัญในพื้นที่เขตพระนครและเขตดุสิต กรุงเทพมหานคร

แต่เดิมพื้นที่บริเวณนี้เป็นพื้นที่ทุ่งนาและลำคลองมีชื่อเรียกว่า "ทุ่งสามเสน" ติดริมแม่เจ้าพระยา มีปรากฏตั้งแต่อาณาจักรกรุงศรีอยุธยา รัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช โดยชาวโปรตุเกสที่ได้อพยพเข้ามาอาศัยอยู่ในกรุงศรีอยุธยา เมื่อเกิดศึกสงคราม ชาวโปรตุเกสได้รับราชการสงครามมีความดีความชอบ สมเด็จพระนารายณ์มหาราชจึงได้โปรดเกล้าฯ พระราชทานที่ดินให้เข้ามาอยู่อาศัยเมื่อราว พ.ศ. 2217 จึงได้มีการสร้างวัดคอนเซ็ปชัญ หรือวัดแม่พระปฏิสนธินิรมล ศาสนาสถานของศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิก ซึ่งในตอนแรกเป็นเพียงแค่โบสถ์ไม้ นับเป็นศาสนสถานของคาสนาคริสต์ที่เก่าแก่ที่สุดในกรุงเทพมหานคร และกลายเป็นชุมชนเรียกว่า "บ้านโปรตุเกส" หากแต่แถบทุ่งสามเสนนี้ ก็เป็นพื้นที่ ๆ มีผู้คนอาศัยอยู่ก่อนแล้ว โดยปรากฏหลักฐาน คือ วัดราชาธิวาสราชวรวิหาร (วัดสมอราย) ซึ่งสันนิษฐานว่าสร้างมาตั้งแต่ก่อนอาณาจักรกรุงศรีอยุธยา และวัดเทวราชกุญชรวรวิหาร (วัดสมอแครง) รวมถึงวัดโบสถ์สามเสนที่สร้างในอาณาจักรกรุงศรีอยุธยา

ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 ในช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ได้โปรดเกล้าฯ ให้ชาวเขมรที่เข้ารีตศาสนาคริสต์ที่หลบลี้ภัยสงครามมา เข้ามาอยู่อาศัยที่บ้านโปรตุเกสนี้ ทำให้หมู่บ้านโปรตุเกสเปลี่ยนชื่อเป็น "หมู่บ้านเขมร" โดยมีชาวเขมรผู้หนึ่งชื่อ นายแก้ว มีตำแหน่งเป็นจางวาง ทำหน้าที่เป็นนายหมู่บ้านด้วย ต่อมาสังฆราชปาเลกัว (ฌ็อง-บาติสต์ ปาลกัว) ได้เข้ามาเป็นอธิการวัดคอนเซ็ปชัญ ก็ได้สร้างความเจริญให้แก่วัดแห่งนี้ตราบจนถึงปัจจุบัน ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ได้โปรดเกล้าฯ ให้ชาวญวนที่อพยพเข้ามาในกรุงรัตนโกสินทร์อันเนื่องจากมีการปราบปราบชาวญวนที่นับถือศาสนาคริสต์ เข้ามาอาศัยอยู่ยังบริเวณวัดส้มเกลี้ยง ซึ่งเป็นวัดร้าง เหนือหมู่บ้านเขมร เรียกกันว่า "หมู่บ้านญวน" และมีการสร้างวัดนักบุญฟรังซิสเซเวียร์ และกลายมาเป็นชุมชนชาวญวนมาจนถึงปัจจุบัน

โดยชื่อ "สามเสน" นั้น ยังไม่ทราบถึงความหมายและที่มาที่ไปแน่ชัด มีตำนานเล่าว่า หลวงพ่อโต พระพุทธรูปมาจากวัดบางพลีใหญ่ใน (ปัจจุบันตั้งอยู่ในอำเภอบางพลี จังหวัดสมุทรปราการ) ได้ลอยน้ำลงมาจากทางเหนือ มาปรากฏอยู่แถบนี้ ผู้คนได้มาช่วยกันฉุดลากขึ้นจากน้ำ แต่ก็ไม่ขึ้น เพราะเป็นพระพุทธรูปทองสัมฤทธิ์ หน้าตักกว้าง 3 ศอก 3 คืบ จนมีคนผู้มาช่วยกันถึงสามแสนคนก็ยังไม่สำเร็จ แต่ผลุบจมหายไป เลยเรียกตำบลนั้นว่า "สามแสน" ต่อมาก็เพี้ยนเป็น "สามเสน" ซึ่งสามเสนก็ยังปรากฏอยู่ในนิราศพระบาทของสุนทรภู่ เมื่อปลายปี พ.ศ. 2350 ด้วย

แต่จากหลักฐานแผนที่ในจดหมายเหตุหมอแกมป์เฟอร์ (เอนเยลเบิร์ต แกมป์เฟอร์) นายแพทย์ชาวเยอรมันที่ได้เดินทางเข้ามายังกรุงศรีอยุธยาตั้งแต่ พ.ศ. 2233 ได้ระบุตำแหน่งที่ชื่อว่า Ban Samsel ซึ่งชื่อดังกล่าวมีความใกล้เคียงกับคำว่า "บ้านสามเสน" อีกทั้งตำแหน่ง Ban Samsel ก็ตั้งอยู่ระหว่างป้อมที่บางกอก (ฝั่งธนบุรี) กับตลาดแก้ว ตลาดขวัญ (จังหวัดนนทบุรี)

มีการสันนิษฐานไปต่าง ๆ นานา เช่น คำว่า "เสน" เป็นภาษาบาลีหมายถึง โคตรวงศ์, เหล่า แต่เดิมบริเวณพื้นที่แถบนี้น่าจะมีชาวอินเดียที่ชื่อว่า "สาม" อาศัยอยู่ หรืออธิบายว่า โบสถ์ทอมาสเดอะเซนต์ ที่เคยอยู่แถบนี้ ซึ่งสร้างขึ้นโดย นายทอมาส นับถือกันว่าเป็นนักบุญ หรือเซนต์ จึงมีคำว่า เซนต์ ต่อท้ายนาม แต่คนทั่วไปมักเรียกว่า "ทามเสน" ต่อมาจึงกลายเป็น "สามเสน" หรือมีนักภาษาศาสตร์เสนอไว้ว่า น่ามาจะจากภาษามลายูว่า "สุไหงซัมซัม" (Su–ngai Samsam) หมายถึง "คลองชาวมุสลิม" หรืออาจจะมาจากคำว่า "สุไหงซามซิง" (Su–ngai Samsing) หมายถึง "คลองคนดุร้าย" เป็นต้น

ถนนสามเสน เริ่มก่อสร้างในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 หลังจากที่พระองค์ทรงมีพระราชดำริให้สร้างพระราชวังดุสิตขึ้นในพื้นที่ตำบลสามเสน และทรงโปรดให้สร้างถนนหลายสายผ่านบริเวณดังกล่าว ถนนสามเสนมีลักษณะที่สำคัญคือ เป็นถนนที่ตัดเลียบไปตามแนวแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันออก (ฝั่งพระนคร) จุดเริ่มต้นของถนนสามเสน เริ่มต้นที่แยกจักรพงษ์ ซึ่งเป็นจุดตัดของถนนสามเสน, ถนนจักรพงษ์ และถนนพระสุเมรุ ในพื้นที่แขวงชนะสงครามและแขวงตลาดยอด เขตพระนคร ตรงไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ข้ามสะพานนรรัตน์สถาน (ข้ามคลองบางลำพู) เข้าสู่พื้นที่แขวงวัดสามพระยาและแขวงบ้านพานถม ผ่านวัดสังเวชวิศยาราม, สำนักงานเขตพระนคร, วัดสามพระยา ตัดกับแยกบางขุนพรหม ตั้งแต่บริเวณนี้เป็นต้นไปด้านขวาของถนนเป็นพื้นที่แขวงบางขุนพรหม ผ่านด้านหน้าธนาคารแห่งประเทศไทย จากนั้นตัดกับแยกเทเวศร์ ข้ามสะพานเทเวศร์นฤมิตร (คลองผดุงกรุงเกษม) เข้าสู่พื้นที่แขวงวชิรพยาบาลและแขวงดุสิต เขตดุสิต ผ่านมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลพระนคร วิทยาเขตเทเวศร์ ตัดกับแยกสี่เสาเทเวศร์ ผ่านหอสมุดแห่งชาติ, ท่าวาสุกรี, วัดราชาธิวาสราชวรวิหาร, มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา, โรงเรียนเซนต์คาเบรียล จากนั้นตัดกับแยกซังฮี้ ผ่านโรงพยาบาลวชิรพยาบาล ตัดกับแยกวชิระ ผ่านวังศุโขทัย ข้ามสะพานโสภณ (คลองสามเสน) เข้าสู่พื้นที่แขวงถนนนครไชยศรี จากนั้นตัดกับแยกศรีย่าน ผ่านกรมชลประทาน, โรงเรียนราชินีบน ตัดกับแยกบางกระบือ ผ่านศูนย์การค้าสุพรีมคอมเพล็กซ์, บริษัทบุญรอดบริวเวอรี, โรงเรียนโยธินบูรณะ (เดิม) และสิ้นสุดที่แยกเกียกกาย ในพื้นที่แขวงถนนนครไชยศรี รวมระยะทางประมาณ 4.6 กิโลเมตร โดยมีถนนที่ตรงต่อเนื่องขึ้นไปทางทิศเหนือ คือ ถนนประชาราษฎร์สาย 1

สถานที่สำคัญที่บริเวณถนนสามเสนผ่าน มีดังนี้