พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร

พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร มีพระนามเดิมว่า หม่อมเจ้าธานีนิวัต โสณกุล (7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2428 — 8 กันยายน พ.ศ. 2517) เป็นเสนาบดีกระทรวงธรรมการ ประธานองคมนตรี และผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์

พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร ประสูติเมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2428 เดิมมีฐานันดรศักดิ์เป็นหม่อมเจ้าธานีนิวัต โสณกุล เป็นพระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา กับหม่อมเอม โสณกุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม: กุณฑลจินดา) ธิดา หลวงวรศักดาพิศาล (กาจ กุณฑลจินดา) เมื่อเจริญชันษาได้ทรงเข้าศึกษาที่โรงเรียนราชกุมารในพระบรมมหาราชวัง

วันที่ 29 มิถุนายน พ.ศ. 2441 หม่อมเจ้าธานีนิวัติทรงผนวชเป็นสามเณร ณ พระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม โดยมีพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส เป็นพระอุปัชฌาย์ พระสุคุณคณาภรณ์ (ม.ร.ว.ชื่น สุจิตฺโต) เป็นพระศีลาจารย์ วันที่ 27 กรกฎาคม พ.ศ. 2452 ได้ผนวชเป็นพระภิกษุ ณ พระอุโบสถ วัดพระศรีรัตนศาสดาราม โดยมีพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวชิรญาณวโรรส เป็นพระอุปัชฌาย์ พระสาสนโสภณ (อ่อน อหึสโก) เป็นพระกรรมวาจาจารย์ ผนวชแล้วไปเสด็จไปประทับ ณ วัดบวรนิเวศวิหาร

หลังจากลาผนวช ได้เสด็จไปทรงศึกษาที่ประเทศอังกฤษ และศึกษาที่ประเทศอังกฤษ ที่โรงเรียน Rottingdean และโรงเรียน Rugby และอุดมศึกษาที่ Merton College, Oxford University ได้รับปริญญา BA (School of Oriental Studies) จากมหาวิทยาลัย Oxford พ.ศ. 2451 แล้วเสด็จกลับมารับราชการในตำแหน่งต่าง ๆ ในปีหลังจบการศึกษาคือ ปลัดกรมพลำพัง ข้าหลวงมหาดไทย มณฑลกรุงเก่า ราชเลขานุการในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง วันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2465 ได้รับสถาปนาเป็น "พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัต" ทรงศักดินา 3000

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้รั้งตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงธรรมการ ตั้งแต่วันที่ 3 สิงหาคม พ.ศ. 2469 แทนเจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี (สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา) ที่กราบถวายบังคมทูลลาออกจากตำแหน่ง แล้วจึงโปรดเกล้าฯ ให้เป็นเสนาบดีกระทรวงธรรมการ เต็มตามตำแหน่ง ตั้งแต่วันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2470 ทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงธรรมการจนถึง พ.ศ. 2475 จึงทรงออกจากตำแหน่งภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช วันที่ 18 มิถุนายน พ.ศ. 2492 ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวแต่งตั้งพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัต เป็นประธานองคมนตรี หลังจากบรมราชาภิเษก ในวันที่ 25 มีนาคม พ.ศ. 2493 จึงทรงแต่งตั้งเป็นองคมนตรี และวันที่ 4 มิถุนายน พ.ศ. 2493 ทรงตั้งเป็นประธานองคมนตรี แทนพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระชัยนาทนเรนทร ที่ย้ายไปเป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ ต่อมาวันที่ 8 พฤษภาคม พ.ศ. 2493 ทรงสถาปนาเป็น "พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร" ทรงศักดินา 11,000 เมื่อพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระชัยนาทนเรนทร สิ้นพระชนม์ รัฐสภาจึงแต่งตั้งให้พระองค์เป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์แทนตั้งแต่วันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2494 สุดท้ายทรงตั้งเป็นประธานองคมนตรีอีกครั้งในวันที่ 8 เมษายน พ.ศ. 2495

พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร ยังทรงได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ต่อมาอีก 2 ครั้ง คือตั้งแต่วันที่ 27 พฤษภาคม ถึงวันที่ 8 มิถุนายน พ.ศ. 2506 ในระหว่างที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จฯ เยือนประเทศญี่ปุ่นและประเทศไต้หวัน และตั้งแต่วันที่ 9 ถึงวันที่ 14 กรกฎาคม ศกเดียวกัน ในระหว่างที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จฯ เยือนประเทศฟิลิปปินส์

พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร เสกสมรสกับหม่อมประยูร โสณกุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม: สุขุม) ธิดาของเจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) กับโต (สกุลเดิม ณ ป้อมเพชร) มีโอรสธิดา 4 คน ดังนี้

พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 8 กันยายน พ.ศ. 2517 พระชันษา 88 ปี