อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย

พยัคฆภูมิพิสัย [พะ-ยัก-คะ-พูม-พิ-ไส] เป็นอำเภอหนึ่งในจังหวัดมหาสารคาม สัญลักษณ์ของอำเภอคือ เสือ ซึ่งมาจากชื่ออำเภอที่นิยมเรียกย่อ ๆ ว่า "อำเภอพยัคฆ์" มีพื้นที่ใหญ่เป็นอันดับ 6 และมีประชากรมากเป็นอันดับ 5 ของจังหวัด

อำเภอพยัคฆภูมิพิสัยตั้งอยู่ทางทิศใต้สุดของจังหวัด มีระยะทางห่างจากตัวอำเภอเมืองมหาสารคาม 85 กิโลเมตร ระยะทางห่างจากกรุงเทพมหานครประมาณ 415 กิโลเมตร มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้

อำเภอพยัคฆภูมิพิสัยเดิมมีฐานะเป็น เมืองพยัคฆภูมิพิสัย ตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2422 โดยพระศรีสุวรรณวงษา (ท้าวเทศ) เจ้าเมืองคนแรก นำไพร่พลช้าง ม้า เสบียง อาหาร และยุทธปัจจัยไปตั้งที่ทำการเมืองครั้งแรกที่บ้านนาข่า เขตตำบลนาข่า อำเภอวาปีปทุมในปัจจุบัน ครั้นกรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ ข้าหลวงต่างพระองค์มณฑลลาวกาว (อุบลราชธานี) ทรงออกตรวจราชการที่เมืองวาปีปทุม ได้รับเรื่องร้องเรียนจากเจ้าเมืองวาปีปทุมว่า พระศรีสุวรรณวงษาได้เข้าไปตั้งที่ทำการเมืองในเขตท้องที่ตน เมื่อสอบสวนแล้วเป็นความจริงจึงรับสั่งให้ย้ายที่ทำการเมืองไปตั้งในเขตท้องที่ของตน ณ บ้านปะหลาน (ตำบลปะหลาน) ซึ่งมีเขตติดต่อกับบ้านเมืองเสือในเวลานั้น ส่วนชื่อเมืองคงจะถือเอาตามชื่อบ้านเมืองเสือ จึงได้ชื่อว่า "พยัคฆภูมิพิสัย" ซึ่งมาจากรากศัพท์ในภาษาบาลีว่า "พฺยคฺฆ" แปลว่า เสือโคร่ง; "ภูมิ" แปลว่า แผ่นดิน, ที่ดิน; และ "วิสย" แปลว่า ถิ่น, เขต, แดน

โดยมีลำดับสถานที่ตั้งเมือง สร้างเมืองแห่งแรกที่บ้านนาข่า ร.ศ. 98 (พ.ศ. 2422)

แห่งที่ 2 ที่บ้านปะหลาน บริเวณต้นค้างคาว ร.ศ. 112 (พ.ศ. 2436)

แห่งที่ 3 ย้ายมาบริเวณต้นโพธิ์ (ศาลหลักเมือง) พ.ศ. 2450 (ร.ศ. 126) สมัยนายอำเภอคนที่ 2 รองอำมาตย์โท หลวงไสยบัณฑิตย์ (ลิ วงศ์กาไสย) (พ.ศ. 2450-2454)

แห่งที่ 4 ย้ายมาบริเวณที่ตั้งที่ว่าการอำเภอพยัคฆภูมิพิสัย ในปัจจุบัน พ.ศ. 2454 สมัยนายอำเภอคนที่ 3 รองอำมาตย์โท หลวงภูมิพยัคฆเขต (ทิม ทิวะวิภาค) (พ.ศ. 2454-2463)

เนื่องจากราว ร.ศ. 116 (พ.ศ. 2440) เมืองพยัคฆภูมิพิสัย ถูกลดฐานะลงเป็นอำเภอ เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดมหาสารคาม ขึ้นตรงต่อมณฑลร้อยเอ็ด

ดังนั้น เมืองพยัคฆภูมิพิสัย จึงมีเจ้าเมืองเพียงคนเดียวคือ พระศรีสุวรรณวงศา (ร.ศ. 98-116 หรือ พ.ศ. 2422-2440) (ต่อมาคือต้นตระกูล "รัตนวงศะวัต" สืบมาทุกวันนี้) หลังจากนั้นก็เป็นนายอำเภอคนแรก (ร.ศ. 116-126 หรือ พ.ศ. 2440-2450) รับราชการปกครองบ้านเมืองนานถึง 28 ปี (เป็นเจ้าเมือง 18 ปี เป็นนายอำเภอ 10 ปี)

1. พระศรีสุวรรณวงศา (เดช รัตนะวงศะวัต) ร.ศ. 102 - ร.ศ.126

2. หลวงไสยบัณฑิตย์ (ลิ วงศ์กาไสย) ร.ศ. 126 - ร.ศ.130

3. รองอำมาตย์โท หลวงภูมิพยัคฆเขต (ทิม ทิวะวิภาค) พ.ศ. 2454 - พ.ศ.2463

4. รองอำมาตย์โท หลวงผดุงประชากร (ทองอยู่ สุขรัตน์) พ.ศ. 2463 - พ.ศ.2471

5. รองอำมาตย์โท ขุนอนุสรณ์สิทธิกรรม (ทองดี วัชโรทยาน) พ.ศ. 2471 - พ.ศ.2472

6. รองอำมาตย์โท ขุนแววประศาสน์ (แวว วงษ์ไทย) พ.ศ. 2472 - พ.ศ.2472

7. รองอำมาตย์โท ขุนกุรีประศาสน์ (กาดำ ผกานนท์) พ.ศ. 2472 - พ.ศ.2476

8. รองอำมาตย์โท ขุนสรรพกิจโกศล (กิมไล้ ปัทมสุนทร) พ.ศ. 2476 - พ.ศ.2477

9. รองอำมาตย์โท ขุนฟูประศาสน์ (เกตุ คชวัฒน์) พ.ศ. 2477 - พ.ศ.2478

10. นายเลื่อน ไขแสง พ.ศ. 2478 – พ.ศ. 2483

11. นายสะอาด นุตจรัส พ.ศ. 2483 – พ.ศ. 2487

12. นายสมดี กวีกรณ์ พ.ศ. 2487 – พ.ศ. 2495

13. นายแสวง ศรีสุภาพ พ.ศ. 2495 – พ.ศ. 2496

14. ร.ต.อ.เสริม ทองสอดแสง พ.ศ. 2496 – พ.ศ. 2497

15. นายดำรง วชิโรดม พ.ศ. 2498 – พ.ศ. 2499

16. นายเวศ สุริโย พ.ศ. 2499 – พ.ศ. 2505

17. นายวัลลภ ชัยพิพัฒน์ พ.ศ. 2505 – พ.ศ. 2507

18. นายประดิษฐ์ วิชัยดิษฐ์ พ.ศ. 2507 – พ.ศ. 2508

19. นายสืบศักดิ์ สุขไทย พ.ศ. 2508 – พ.ศ. 2511

20. นายวิชิต ทัปนวัชร์ พ.ศ. 2511 – พ.ศ. 2513

21. นายสุนทร มานะกุล พ.ศ. 2513 – พ.ศ. 2514

22. นายสม ทัดศรี พ.ศ. 2514 – พ.ศ. 2516

23. นายเทพ ทิมาตฤกะ พ.ศ. 2516 – พ.ศ. 2518

24. นายบุญสอด วิเชียรสรรค์ พ.ศ. 2518 – พ.ศ. 2519

25. นายเกียรติ เสียมสกุล พ.ศ. 2519 – พ.ศ. 2521

26. นายอำพัน วิมุกตานนท์ พ.ศ. 2521 – พ.ศ. 2523

27. นายโกเมศ แดงทองดี พ.ศ. 2523 – พ.ศ. 2525

28. นายมานพ พรเรืองวงศ์ พ.ศ. 2525 – พ.ศ. 2527

29. นายอนันต์ ปลื้มสุด พ.ศ. 2527 – พ.ศ. 2531

30. นายดารา การุณยวนิช พ.ศ. 2531 – พ.ศ. 2532

31. นายกมล อุชุปาละนันท์ พ.ศ. 2532 – พ.ศ. 2533

32. นายวิพัฒน์ พลโยราช พ.ศ. 2533 – พ.ศ. 2537

33. นายสมโภชน์ นิยะโต พ.ศ. 2537 – พ.ศ. 2538

34. นายอุไร หล่าสกุล พ.ศ. 2538 – พ.ศ. 2541

35. นายสุรชัย ลิ้นทอง 2 พ.ย. 2541 – พ.ศ. 2542

36. นายเฉลี่ยว จันทวร 29 พ.ย. 2542 – พ.ศ. 2543

37. นายนรินทร์ เจิดดีสกุล 20 พ.ย. 2543 – พ.ศ. 2544

38. นายเกษม บุญข้าเหลือ 11 ธ.ค. 2544 – พ.ศ. 2549

39. นายนิราศ รัตนะ 8 ม.ค. 2550 – 23 ต.ค. 2550

40. นายวีระพล สุพรรณไชยมาตย์ 24 ต.ค. 2550 – 10 พ.ย. 2551
41. นายยิ่งยศ ธนะจันทร์ 10 พ.ย. 2551 – 9 พ.ย. 2552
42. นายสุรชัย วัฒนาอุดมชัย 25 ม.ค. 2553 – 4 ม.ค. 2555
43. นายอำนาจ พวงสำลี 8 พ.ค. 2555 – 24 มี.ค. 2556
44. ว่าที่ ร.ต.อภินันท์ เผือกผ่อง 25 มี.ค. 2556 – 15 ธ.ค. 2556
45. นายฉัตรชัย อุ่นเจริญ 13 ม.ค. 2557 – 6 พ.ย. 2559
46. นายนราธร ศรประสิทธิ์ 7 พ.ย. 2559 -

อำเภอพยัคฆภูมิพิสัยแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 14 ตำบล 227 หมู่บ้าน ได้แก่
ท้องที่อำเภอพยัคฆภูมิพิสัยประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 15 แห่ง ได้แก่
12.ไพรัตน์ แย้มโกสุม. "ประวัติเมืองพยัคฆภูมิพิสัย" หนังสือพิมพ์มติชน http://www.manager.co.th/daily/viewnews.aspx?NewsID=9570000121222