ปลาทิลาเพีย

ปลาทิลาเพีย (, ) เป็นชื่อสามัญของปลาน้ำจืดจำนวนมากนับร้อยชนิด จำพวกปลาหมอสี ในเผ่าปลาทิลาเพีย (โดยสกุลที่สำคัญ ได้แก่ "Oreochromis", "Sarotherodon" และ "Tilapia") พบกระจายพันธุ์อย่างกว้างขวางในทวีปแอฟริกา โดยเป็นปลาที่พบได้ทั้งน้ำจืดและน้ำกร่อย อาศัยอยู่ตามแหล่งน้ำธรรมชาติต่าง ๆ เช่น หนอง, บึง, ทะเลสาบ, แม่น้ำ, เขื่อนกักเก็บน้ำต่าง ๆ มีประโยชน์เป็นปลาเศรษฐกิจสำหรับการบริโภคกันมาอย่างยาวนาน ซึ่งเป็นสัญลักษณ์หมายถึงความอุดมสมบูรณ์ คำว่า "Tilapia" เป็นรูปภาษาละตินของคำว่า "thiape" ในภาษาสวานา แปลว่า "ปลา" และกลายมาเป็นชื่อสกุลทางวิทยาศาสตร์ซึ่งตั้งขึ้นในปี ค.ศ. 1840 โดยแอนดรูว์ สมิท นักสัตววิทยาชาวสกอต และใช้เป็นชื่อสกุลของปลาน้ำจืดหลายชนิดมาอย่างยาวนาน จนกระทั่งมีการจำแนกออกเป็นสกุลใหม่ ๆ ในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1980 แต่ปัจจุบัน ได้มีการจำแนกใหม่จนเหลือเพียงแค่ 4 ชนิด โดยการวิเคราะห์ทางดีเอ็นเอในปี ค.ศ. 2013

ปัจจุบัน ปลาทิลาเพียเป็นปลาเศรษฐกิจน้ำจืดที่มีความสำคัญมากระดับโลก มีการนำเข้าและเพาะเลี้ยงกันอย่างแพร่หลาย เช่น ปลานิล ("Oreochromis niloticus") ในประเทศไทย ที่ถูกนำเข้ามาเมื่อปี ค.ศ. 1965 จนได้มีการพัฒนาเป็นสายพันธุ์ต่าง ๆ มากมายจากชนิดพันธุ์ดั้งเดิม เช่น ปลานิลจิตรลดา, ปลานิลแดง, ปลาทับทิม หรือปลานิลซูเปอร์เมล นับเป็นปลาน้ำจืดลำดับต้น ๆ ที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจในประเทศการเพาะพันธุ์ปลานิลในประเทศไทยเริ่มมีการบันทึกสถิติในปี ค.ศ. 1974 นับจากนั้นมา ปลานิลหน้าฟาร์มได้สร้างรายได้ให้แก่เกษตรกรไม่น้อยกว่า 107,000 ล้านบาท จนถึงปัจจุบัน ประเทศไทยมีการผลิตปลานิลไม่น้อยกว่า 220,000 ตันต่อปี คิดเป็นมูลค่าหน้าฟาร์ม 12,000 ล้านบาท ปลานิลยังเป็นปลาน้ำจืดเพื่อการส่งออกที่มีศักยภาพสูงกว่าปลาชนิดอื่น ในปี ค.ศ. 2006 องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) รายงานว่า ประเทศไทยสามารถผลิตปลานิลได้เป็นอันดับที่ 4 ของภูมิภาคเอเชีย รองลงมาจากประเทศจีน, ฟิลิปปินส์ และอินโดนีเซีย

และบางชนิดได้ถูกนำเข้ามาในฐานะปลาสวยงาม เช่น ปลาหมอบัตเตอร์ ("Heterotilapia buttikoferi") และด้วยความที่สามารถปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อมใหม่ได้ง่าย จึงกลายมาเป็นปัญหาสิ่งแวดล้อมในประเทศต่าง ๆ ในฐานะชนิดพันธุ์ต่างถิ่น เช่น สหรัฐอเมริกา, ออสเตรเลีย รวมถึงประเทศไทย

เนื้อปลาทิลาเพียมีประโยชน์ทางโภชนาการ มีสารอาหารประเภทโอเมกา3 ในสัดส่วนที่น้อยกว่าโอเมกา6 และในทางการแพทย์ ในเชิงศัลยกรรมยังสามารถนำเกล็ดมาผลิตเป็นผลิตภัณฑ์บริโภคประเภทคอลลาเจนที่มีราคาถูกที่สุดในบรรดาคอลลาเจนที่สกัดจากปลาทั้งหมดได้อีกด้วย แม้ว่าราคาจะถูก แต่อาจเป็นคอลลาเจนที่มีความปลอดภัยต่ำ เนื่องจากในกระบวนการสกัดคอลลาเจนจากเกล็ดปลาต้องมีความระวังในเรื่องอาจมีสารคลอรีนตกค้างจากการใช้กรดไฮโดรคลอริคเพื่อละลายเกล็ดที่มีความแข็ง นอกจากนี้แล้วยังดูดซึมเข้าสู่ร่างกายของมนุษย์ได้น้อยกว่าคอลลาเจนที่สกัดจากผิวของปลาทะเลน้ำลึก โดยเฉพาะปลาผิวขาว เช่น ปลาค็อด (Cod)

แต่เนื่องจากมีราคาถูกเพราะสกัดจากเกล็ดปลาเหลือทิ้ง ผู้ขายจึงนิยมนำคอลลาเจนจากเกล็ดปลาธิราเพียร์มาใช้ในวงกว้าง เพราะต้นทุนที่ต่ำ และผู้ผลิตบางราย ในไทยยังมีการกล่าวอ้างข้อมูลที่ไม่ใช่ข้อเท็จจริงว่า มีปริมาณสาร คอลลาเจนจากเกล็ดปลาธิราเพียร์มีปริมาณโพรลีน (Proline) และ ไฮดรอกซีโพรลีน (Hydroxy Proline) สูงมากกว่าปลาทะลอีกด้วย โดยปราศจากผลงานวิจัยที่น่าเชื่อถือ แม้ว่าจะมีการนำโลโก้ของผู้ผลิตคอลลาเจนของญี่ปุ่น Wellnex และ Nitta มาใช้ แต่เมื่อตรวจสอบที่เว็บไซต์ของwellnexNitta แล้วกลับไม่พบผลงานวิจัยตามที่กล่าวอ้าง อีกทั้งบริษัท Wellnex และ Nitta เองยังสกัดคอลลาเจนจากปลาทะเล มิได้สกัดคอลลาเจนจากปลาธิราเพียร์แต่อย่างใด นอกจากนี้ผู้ขายบางรายในไทยยังมีการกล่าวอ้างว่าเป็นผลการวิจัยของ"มหาวิทยาลัย" แต่กลับไม่ระบุชื่อมหาวิทยาลัยแต่อย่างใด ดังนั้นผู้บริโภค จึงควรใช้วิจารณญาณในการเลือกรับประทานอย่างรอบคอบ

ทั้งเกล็ดและหนังปลาทิลาเพียยังนำมาประยุกต์ใช้รักษาแผลผิวหนังที่ได้รับบาดเจ็บจากการถูกไฟไหม้หรือไฟลวกได้ดีอีกด้วย โดยมีการทดลองใช้ครั้งแรกในประเทศบราซิล โดยสามารถเก็บรักษาไว้ได้นานถึง 2 ปี

ในเคนยา ได้มีการใช้ปลาทิลาเพียในการกินลูกน้ำเพื่อการควบคุมและกำจัดยุงซึ่งเป็นพาหนะของโรคมาเลเรีย