เรือนส้ม

เรือนส้ม (,ออกเสียง) คือสิ่งก่อสร้างที่มักจะพบภายในบริเวณเนื้อที่ของคฤหาสน์หรือวังใหญ่โตของคริสต์ศตวรรษที่ 17 ถึง 19 ที่เป็นการเสริมสร้างให้สิ่งก่อสร้างทั้งหมดมีลักษณะเป็นแบบคลาสสิก เรือนส้มมีลักษณะคล้ายกับเรือนกระจก หรือ เรือนคอนเซอเวอทรี (Conservatory) ชื่อของสิ่งก่อสร้างสะท้อนถึงที่มาที่เดิมเป็นสิ่งก่อสร้างใช้เป็นเรือนสำหรับปลูกพืชตระกูลส้ม ที่มักจะปลูกในกระถางที่จะเลื่อนเข้ามาเก็บไว้ในเรือนในช่วงฤดูหนาวเพื่อให้รอดจากความหนาวเย็นและการแข็งตัวจากภาวะอากาศภายนอก และก็มิได้หวังที่จะได้ดอกหรือผล เรือนส้มเป็นเรือนที่ช่วยยืดการมีพรรณไม้นอกฤดูของเวลาที่ปกติแล้วภายนอกจะมีก็แต่ต้นไม้ที่ปราศจากใบ เพราะไม้ภายในเรือนจะได้รับการปกป้องจากภาวะอากาศและยังคงมีความอบอุ่นที่ได้รับจากกำแพงที่ทำด้วยอิฐที่อมความร้อน ร้อยปีหลังจากที่มีการปลูกต้นส้ม และ มะนาว ก็เริ่มมีการปลูกพันธุ์ไม้ชนิดอื่นที่ไม่สามารถทนอากาศในฤดูหนาวภายนอกได้ที่รวมทั้งไม้พุ่ม และ ไม้ต่างแดน (Exotic plants) กันในเรือนส้ม ที่มีการใช้เตาทำความร้อนเพื่อสร้างความอบอุ่นภายในเรือนระหว่างฤดูหนาวที่มีอากาศเยือกเย็นทางตอนเหนือของยุโรป

เรือนส้มเริ่มขึ้นในสมัยการสร้างสวนเรอเนสซองซ์ในอิตาลี เมื่อเทคนิคการทำกระจกมีความก้าวหน้าขึ้นจนสามารถที่จะสร้างกระจกที่มีขนาดใหญ่และใสขึ้นกว่าเดิมได้ ทางตอนเหนือของยุโรปเนเธอร์แลนด์เป็นผู้นำในการวิวัฒนาการการสร้างกระจกขนาดใหญ่สำหรับสร้างหน้าต่าง/ผนังเรือนส้ม ภาพพิมพ์เรือนส้มในคู่มือของดัตช์แสดงภาพเรือนส้มที่มีหลังคาทึบทั้งแบบคานและโค้ง และจะมีเตาสำหรับทำความร้อน แทนที่จะเป็นการก่อกองไฟ ไม่นานนักเรือนส้มก็กลายเป็นสัญลักษณ์แสดงฐานะในบรรดาผู้มีฐานะมั่งคั่ง ส่วนหลังคากระจกของเรือนส้มที่ช่วยเพิ่มแสงแดดที่ส่องเข้ามาในอาคารเป็นวิวัฒนาการที่เกิดขึ้นเมื่อต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 เรือนส้มที่คฤหาสน์เดอแรมพาร์คในกลอสเตอร์เชอร์ที่เดิมสร้างราวปี ค.ศ. 1702 ที่มีหลังคาที่ปูด้วยหินชนวน มาเปลี่ยนเป็นหลังคากระจกราวหนึ่งร้อยปีต่อมาหลังจากที่นักออกแบบสวนภูมิทัศน์ฮัมฟรีย์ เร็พตันเปรยว่าออกจะมืด แม้ว่าเดิมจะสร้างเพื่อปกป้องต้นส้มแต่ในปัจจุบันก็มักจะเรียกกันแต่เพียงว่า “เรือนกระจก” เท่านั้น
เรือนส้มของพระราชวังลูฟร์ที่สร้างในปี ค.ศ. 1617 เป็นแรงบันดาลใจในการออกแบบเรือนส้มที่ใหญ่ที่สุดในยุโรปโดยสถาปนิกฌูลส์ อาร์ดวง-มองซาร์แก่ต้นส้ม 3000 ต้นของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ที่พระราชวังแวร์ซายส์ ที่มีขนาด 508 x 42 ฟุต เรือนส้มหลังนี้ไม่มีผู้ใดเทียมได้มาจนกระทั่งถึงการสร้างเรือนกระจกสมัยใหม่ในคริสต์ทศวรรษ 1840 ของโจเซฟ แพกซ์ตันผู้ออกแบบวังแก้ว และ “มหาเรือนกระจก” ที่คฤหาสน์แช็ทเวิร์ธซึ่งเป็นเรือนส้มและเรือนกระจกอันมีขนาดมหึมา

เรือนส้มไม่แต่จะเป็นเรือนกระจกเท่านั้นแต่ยังเป็นสัญลักษณ์ของความมีหน้ามีตาและความมั่งคั่งของผู้เป็นเจ้าของด้วย เรือนส้มจะเป็นสิ่งตกแต่งเด่นของสวน เช่นเดียวกับ เรือนฤดูร้อน (summer house), สิ่งก่อสร้างตกแต่ง หรือ “เทวสถานกรีก” ผู้เป็นเจ้าของก็มักจะนำแขกเที่ยวชมสวนที่ไม่เพียงชื่นชมกับผลไม้ภายในเรือนส้มเท่านั้นแต่ยังชื่นชมกับสถาปัตยกรรมภายนอกด้วย ภายในเรือนส้มก็มักจะมีน้ำพุ, ถ้ำ และ บริเวณสำหรับนั่งเล่นพักผ่อนเมื่ออากาศภายนอกไม่ดีนัก

เรือนส้มแรกเริ่มสร้างกันมาตั้งแต่ปี ค.ศ. 1545 ที่ปาดัวในอิตาลี เรือนส้มหลังแรกในสมัยแรกมิได้เป็นสิ่งก่อสร้างที่ออกแบบอย่างดี หรืออย่างวิจิตรเท่าใดนักดังเช่นในสมัยต่อมา ส่วนใหญ่แล้วก็จะเป็นเรือนที่ไม่มีระบบทำความร้อน ถ้าอากาศเย็นก็อาจจะก่อกองไฟเพื่อสร้างความอบอุ่นภายในเรือน

ในอังกฤษ นักพฤกษศาสตร์จอห์น พาร์คินสันเป็นผู้เผยแพร่เรื่องเรือนส้มแก่ผู้อ่านในหนังสือ “"Paradisus in Sole"” (ค.ศ. 1628) ภายใต้หัวข้อ “"ต้นส้ม "” ที่ให้คำแนะนำว่าการปลูกต้นส้มอาจจะทำได้โดยการปลูกติดกับกำแพงที่ทำด้วยอิฐและคลุมเอาไว้ระหว่างฤดูหนาวด้วยแผ่นที่คลุมด้วย “cerecloth” ซึ่งเป็นผ้าที่เคลือบด้วยขี้ผึ้งคล้ายกับผ้าใบกันน้ำ (tarpaulin) ต่อมา “...บ้างก็เก็บรักษาไว้ในกล่องสี่เหลี่ยมใหญ่ และยกเข้ายกออกด้วยตะขอเหล็กที่แขวนไว้ข้างๆ หรือเลื่อนไปมาบนกระถางที่มีล้อ เอาไปตั้งไว้ในบ้านหรือในระเบียงที่ปิดจากอากาศภายนอก”

การสร้างเรือนส้มมานิยมกันอย่างแพร่หลายหลังจากการยุติของสงครามแปดสิบปี ในปี ค.ศ. 1648 ประเทศที่เริ่มแนวนิยมคือฝรั่งเศส, เยอรมนี และ เนเธอร์แลนด์ ซึ่งเป็นประเทศที่มีการนำต้นไม้จากเมืองร้อน เช่น ส้ม, กล้วย และทับทิมเป็นจำนวนมากเข้ามาประเทศเพื่อนำมาปลูกเพื่อความสวยงามเรือนส้มที่พระราชวังเค็นซิงตัน (ค.ศ. 1761) เป็นเรือนส้มเก่าที่สุดที่ยังคงหลงเหลืออยู่ที่ออกแบบโดยเซอร์วิลเลียม เชมเบอร์ เรือนส้มนี้มีความยาวถึง 28 เมตรซึ่งทำให้เป็นเรือนส้มที่ใหญ่ที่สุดเมื่อทำการสร้าง แม้ว่าจะออกแบบให้เป็นซุ้มอาร์เคดที่ตอนปลายเป็นศาลาสำหรับต้นส้ม แต่ระดับแสงภายใต้หลังคาที่ทึบน้อยเกินกว่าที่จะปลูกส้มได้ดี

เรือนส้มที่อุทยานมารแกมในเวลส์สร้างระหว่าง ค.ศ. 1787 ถึง ค.ศ. 1793 เพื่อปลูกต้นส้ม, มะนาว และ ผลไม้ตระกูลส้มจำนวนมากที่ทอมัส แมนเซล ทาลบ็อทได้รับมา ตัวบ้านวอดวายไปกับเพลิงไหม้ แต่เรือนส้มที่มีความยาว 100 เมตรยังคงอยู่ซึ่งเป็นเรือนส้มที่ยาวที่สุดในเวลส์

เรือนส้มที่เก่าแก่ที่สุดอีกแห่งหนึ่งคือเรือนส้มที่คฤหาสน์เคนวูดในลอนดอนที่สร้างราวปี ค.ศ. 1700 ที่สร้างก่อนหน้าเรือนส้มที่คฤหาสน์มองตาคิวท์เล็กน้อย เรือนส้มอื่นที่อยู่ในความดูแลขององค์การอนุรักษ์แห่งชาติก็ได้แก่เรือนส้มอื่นที่คฤหาสน์แฮนบรีฮอลล์ในลอนดอน; คฤหาสน์อิคเวิร์ธในซัฟโฟล์คที่เป็นส่วนหนึ่งของสวนหน้าปีกที่ใช้เป็นที่พำนัก; ปราสาทเพาวิสในมอนทโกมมรีเชอร์ที่เป็นศูนย์กลางของลานหลั่นของปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18; คฤหาสน์ซอลแทรมในเดวอนที่อาจจะออกแบบโดยโรเบิร์ต อาดัมและเรือนส้มที่บลิคคลิงในนอร์โฟล์ค

เรือนส้มที่ก่อสร้างเมื่อไม่นานมานี้สร้างขึ้นในปี ค.ศ. 1970 โดยวิคเตอร์ มองตากิวในสวนแบบอิตาลีที่แม็พเพอร์ทันในดอร์เซ็ท

ในสหรัฐอเมริกาเรือนส้มเก่าแก่ที่สุดคือเรือนส้มของคฤหาสน์เทย์โลในเวอร์จิเนียแต่ในปัจจุบันถูกทิ้งให้รกร้างเหลือแต่ซากเท่านั้น หรือที่คฤหาสน์ไอร์ในเวอร์จิเนียก็เช่นกัน

แต่เรือนส้มที่น่าสนใจกว่านั้นคือหลังที่สร้างเมื่อต้นคริสต์ศตวรรษที่ 18 ที่คฤหาสน์ไร่ไวย์ในแมริแลนด์ ตัวเรือนส้มที่ตั้งอยู่หลังคฤหาสน์ประกอบด้วยห้องโถงใหญ่และปีกเล็กสองข้างที่มาต่อเติมภายหลัง ผนังที่หันหน้าไปทางทิศใต้ (south-facing wall) เป็นหน้าต่างสามชั้น มิซทิลห์มันผู้สืบเชื้อสายมาจากตระกูลลอยด์ผู้เป็นผู้พำนักอยู่ที่คฤหาสน์ในปัจจุบันกล่าวว่าชั้นสองต่อเติมขึ้นเพื่อใช้เป็นห้องบิลเลียด นอกจากนั้นไร่ (Plantation) นี้ก็ยังมีความสำคัญตรงที่เคยเป็นที่อาศัยของเฟรเดอริค ดักลาสเมื่อยังเป็นทาสสมัยเด็ก

มิซทิลห์มันกล่าวว่าเรือนส้มยังคงใช้เป็นที่เก็บรักษาต้นไม้ในช่วงฤดูหนาว แต่โครงสร้างได้รับการเปลี่ยนแปลงในใช้สำหรับปลูกพันธ์ไม้ในบ้าน (houseplants) ได้ด้วย และโครงสร้างทั้งหมดปกคลุมด้วยพลาสติกเพื่อรักษาระดับความชื้น ซึ่งทำให้ไม่ต้องรดน้ำตลอดฤดูหนาว

เรือนส้มอีกหลังหนึ่งตั้งอยู่ที่ศูนย์ประวัติศาสตร์แห่งชาติแฮมพ์ตันในแมริแลนด์ ที่เดิมสร้างในปี ค.ศ. 1820 เป็นส่วนหนึ่งของการสะสมพืชตระกูลส้มที่ครอบคลุมสปีชีส์หลากหลายที่ใหญ่ที่สุดในสหรัฐอเมริกาในกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19

ในคริสต์ทศวรรษ 1980 ก็ได้มีการสร้างเรือนส้มแบบคริสต์ศตวรรษที่ 18 ที่สวนพฤกษศาสตร์เทาเวอร์ฮิลล์ในแมสซาชูเซตส์