พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปฤษฎางค์

นายพันเอกพิเศษ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปฤษฎางค์ (23 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2394 - 16 มีนาคม พ.ศ. 2477 ) ทรงเป็นพระโอรสองค์สุดท้ายในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าชุมสาย กรมขุนราชสีหวิกรม อธิบดีกรมช่างศิลป์หมู่และช่างศิลา กับหม่อมน้อย อดีตหม่อมในกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ เมื่อประสูติมีพระนามว่า หม่อมเจ้าชายปฤษฎางค์ ทรงได้รับพระราชทานสถาปนาเป็นพระองค์เจ้า ในปี พ.ศ. 2426

พระองค์เจ้าปฤษฎางค์ ได้ถวายตัวเป็นมหาดเล็กในรัชกาลที่ 5 ทรงเป็นนักเรียนหลวงเสด็จไปเรียนหนังสือที่โรงเรียนราฟเฟิลล์ สิงคโปร์ พร้อมกับพระอนุชาอีกหลายพระองค์ จากนั้นได้เสด็จไปศึกษาต่อที่ประเทศอังกฤษ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2414 และเข้าศึกษาในราชวิทยาลัยแห่งลอนดอน (King's College London) มหาวิทยาลัยลอนดอน ในสาขาวิทยาศาสตร์ประยุกต์และวิศวกรรมศาสตร์ จากนั้นเสด็จกลับประเทศไทย รัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯ ให้รับราชการตำแหน่งผู้ช่วยราชการ พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นนเรศรวรฤทธิ์ พระองค์เจ้าปฤษฎางค์ทรงขอกลับไปศึกษาเพิ่มเติมด้านวิศวกรรมโยธา และด้านการจัดการโรงกษาปณ์

ในปี พ.ศ. 2423 ทรงได้รับแต่งตั้งให้เป็นล่ามและตรีทูต ในคณะของเจ้าพระยาภาณุวงศ์มหาโกษาธิบดี (ท้วม บุนนาค) เพื่อเข้าเฝ้าสมเด็จพระราชินีนาถวิกตอเรียแห่งสหราชอาณาจักร และได้รับแต่งตั้งให้เป็นทูตไทยคนแรกประจำราชสำนักเซนต์เจมส์แห่งอังกฤษ และประจำประเทศต่างๆ ในยุโรปและอเมริการวมถึง 12 ประเทศ ได้เป็นผู้แทนของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อไปเข้าเฝ้าสมเด็จพระราชาธิบดีแห่งออสเตรียและปรัสเซีย ก่อนได้รับแต่งตั้งให้เป็นอัครราชทูตประจำกรุงปารีส

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชหัตถเลขาถึงพระองค์เจ้าปฤษฎางค์ ให้แสดงความเห็นต่อปัญหา เหตุการณ์อังกฤษยึดเมืองมัณฑะเลย์ ในปี พ.ศ. 2428 เป็นการส่วนพระองค์ แต่พระองค์เจ้าปฤษฎางค์ได้นำพระราชหัตถ์เลขาและคำกราบบังคมทูล ไปประชุมปรึกษาพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้ากฤษดาภินิหาร กรมพระนเรศร์วรฤทธิ์ พระองค์เจ้าโสณบัณฑิต พระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ และข้าราชการผู้ใหญ่ในสถานทูต และก็ได้ตกลงกันว่าจะทูลเกล้าฯ ถวายความเห็นรวมกัน ทั้ง 4 พระองค์ และข้าราชการชั้นผู้ใหญ่อีก 7 คน และเป็นที่มาของคำเสนอให้ปฏิรูปการเมืองการปกครอง หรือ "คำกราบบังคมทูล ร.ศ. 103" ซึ่งสาระสำคัญคือรัฐธรรมนูญในระบอบประชาธิปไตย

ในปีถัดมา ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ พระเจ้าน้องยาเธอทั้ง 3 พระองค์ และพระองค์เจ้าปฤษฎางค์ เสด็จกลับกรุงเทพฯโดยทันที แต่พระองค์เจ้าปฤษฎางค์ ยังไม่เสด็จกลับ ด้วยทรงติดภารกิจในการลงพระนามให้สยามเป็นสมาชิกในองค์การไปรษณีย์โทรเลขสากล และจัดพิมพ์แสตมป์สยามในระบบสากลเป็นครั้งแรก หลังจากนั้นจึงเสด็จกลับสยามพร้อมกับพระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2429

กล่าวกันว่าพระองค์เจ้าปฤษฎางค์ ไม่ทรงเป็นที่โปรดปรานตั้งแต่นั้นมา ต่อมาทรงเข้ารับราชการ โดยทรงรับผิดชอบด้านกรมไปรษณีย์และโทรเลข และทรงถวายบังคมลาออกจากราชการในปี พ.ศ. 2433 ขณะเสด็จไปประเทศญี่ปุ่นพร้อมกับเสนาบดีกระทรวงกลาโหม เสด็จไปที่ศรีลังกาและทรงผนวชเป็นพระภิกษุ ตั้งแต่ พ.ศ. 2439 ทรงมีพระฉายาว่า พระชินวรวงศ์ ทรงผนวชอยู่เป็นเวลาหลายปี ต่อมาภายหลังทรงเป็นเจ้าอาวาสวัดทีปทุตตมาราม เป็นวัดไทยวัดแรกในกรุงโคลัมโบ ระหว่างปี พ.ศ. 2448 - 2453

พระองค์เจ้าปฤษฎางค์ เสด็จกลับประเทศไทยในปี พ.ศ. 2454 เพื่อถวายบังคมพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและไม่ได้รับพระบรมราชานุญาตให้กลับไปศรีลังกาอีก จากนั้นทรงเป็นบรรณาธิการแผนกภาษาไทยให้กับหนังสือพิมพ์ "สยามออบเซิร์ฟเวอร์" ของพระอรรถการประสิทธิ์ อยู่ระยะหนึ่ง จากนั้นประทับอยู่ในตรอกกัปตันบุช และในที่สุดในตรอกวัดมหาพฤฒาราม จนสิ้นพระชนม์ด้วยความยากไร้เมื่อวันที่ 16 มีนาคม พ.ศ. 2477 ขณะพระชนมายุ 84 พรรษา

พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าปฤษฎางค์ มีหม่อมท่านหนึ่งคือ หม่อมตลับ ที่สมรสกันตั้งแต่ก่อนออกมาศึกษาในยุโรป แต่ทั้งสองมิได้มีบุตรธิดาด้วยกัน ในงานเขียนของ ดับเบิลยู. เอส. บริสโทว์ (W.S. Bristowe) ได้อ้างว่าหม่อมต่างด้าวนางหนึ่งที่พระองค์เจ้าปฤษฎางค์ทรงคบหาเมื่อครั้งอยู่ในลอนดอนเป็นน้องสาวของนาย เจ. สตีเวนส์ (J. Stevens) นายไปรษณีย์คนแรกของเมืองเชียงใหม่ และกล่าวอีกว่าพระองค์เจ้าปฤษฎางค์มีสัมพันธ์สวาทกับสตรีสูงศักดิ์ท่านหนึ่งที่ต่างฝ่ายต่างมีครอบครัวแล้ว แต่ปรากฏด้วยหลักฐานว่าพระพุทธเจ้าหลวงทรงส่งหม่อมตลับให้ตามไปอยู่ในฐานะภรรยาราชทูตที่ปารีสในปี พ.ศ. 2427 และในที่สุดผู้กล่าวหาพระองค์ได้มีหนังสือไปขอขมาในขณะที่ทรงเป็นสังฆราชที่นครโคลัมโบ