หนังสือเดินทางชนิดอ่านด้วยเครื่องได้

หนังสือเดินทางชนิดอ่านด้วยเครื่องได้ () เป็นหนังสือเดินทางที่มีการพิมพ์แถบข้อมูลสรุปเกี่ยวกับตัวผู้ถือ เลขที่เอกสาร วันที่หมดอายุ สัญชาติ วันเกิด และรายละเอียดอื่นตามที่รัฐผู้ออกจะกำหนดไว้ มาตรฐานของหนังสือเดินทาง วิธีการพิมพ์ คุณสมบัติความปลอดภัยภาคบังคับ ตลอดจนข้อบังคับอื่นระบุไว้ในเอกสารหมายเลข 9303 ขององค์กรการบินพลเรือนระหว่างประเทศ ตอนที่ 3 และ 4 รวมถึงมาตรฐาน ISO/IEC 7501-1:2008 ทั้งนี้ เพื่อให้การนำเข้าข้่อมูลเกี่ยวกับผู้เดินทางทำได้สะดวกรวดเร็วขึ้น ตรวจสอบบุคคลห้ามเข้าเมืองและบุคคลผู้มีหมายจับหรือหมายเรียกได้สะดวก การอ่านแถบข้อมูลกระทำได้ด้วยตาเปล่าหรือจะใช้เครื่องอ่านได้ทั้งสองวิธี ในประเทศไทย หนังสือเดินทางชนิดนี้เริ่มใช้มาตั้งแต่ พ.ศ. 2536 โดยให้โรงพิมพ์จันวาณิชย์เป็นผู้ดำเนินการมาจนถึงปัจจุบัน โดยก่อนปี พ.ศ. 2545 หนังสือเดินทางยังเป็นแบบธรรมดาแต่มีแถบสรุปข้อมูลสำหรับอ่านด้วยตาและเครื่อง แต่หลังจากนั้นมีการฝังชิปบันทึกข้อมูลลายนิ้วมือและข้อมูลพื้นฐานไว้ท้ายเล่ม

นอกเหนือจากหนังสือเดินทางแล้ว มาตรฐานนี้ยังใช้ได้กับเอกสารเดินทางอย่างอื่น อาทิ ตรวจลงตรา (หรือใบอนุญาตเข้าเมือง) ใบสำคัญถิ่นที่อยู่ (หรือใบอนุญาตให้พำนัก) บัตรเดินทาง ตามที่รัฐผู้ออกเห็นสมควรและทำเป็นระเบียบไว้ ข้อเสียของหนังสือเดินทางชนิดอ่านด้วยเครื่องได้คือ ไม่สามารถบรรจุข้อมูลได้มากเท่าบาร์โค้ดชนิดพิเศษ เช่น คิวอาร์โค้ด PDF417 ชื่อบุคคลที่ยาวเกินกำหนดจะต้องถูกตัด ย่อ หรือแสดงเฉพาะชื่อตัว เลขประจำตัวประชาชนที่ยาวเกินสัดส่วน (เช่น เลขประจำตัวประชาชนจีน ซึ่งมี 18 หลัก) มักจะไม่แสดงในแถบนี้

หนังสือเดินทางเป็นเอกสารที่รัฐหรือองค์กรผู้ออกจัดทำขึ้นไว้เป็นสำคัญประจำตัวผู้เดินทางเข้ารัฐอื่น ตามเอกสารหมายเลข 9303 ตอนที่ 3 กำหนดไว้ว่า หนังสือเดินทางมีขนาดยาว 125 มิลลิเมตร และกว้าง 88 มิลลิเมตร รัศมีมุมขอบ 3.18 ± 0.30 มิลลิเมตร ประกอบด้วยหน้าข้อมูลผู้ถือ ตอนล่างดว้าง 23.2 มิลลิเมตร เป็นแถบสรุปข้อมูลผู้ถือ ประกอบด้วยข้อความสองแถว แถวละ 44 ตัวอักษร ดังนี้

ตอนบน ประกอบด้วยข้อมูลตามความจำเป็น ได้แก่

ในการนี้รัฐผู้ออกอาจเพิ่มรายละเอียดเกินกว่าที่ระบุไว้นี้ได้ เช่น เลขประจำตัวประชาชน ส่วนสูง สีดวงตา ที่อยู่ สถานที่เกิด ฯลฯ แต่ไม่จำเป็น
นอกเหนือจากที่กำหนดใน ISO 3166-1 แล้ว ผู้ออกหนังสือเดินทางอาจจะเลือกใช้อักษรย่ออื่นแทนตนได้ตามความเหมาะสม เช่น

นอกจากนี้ยังมีอักษรย่อที่ยังไม่เป็นที่ยอมรับแพร่หลายในนานาประเทศ ดังนี้
มาตรฐานตามเอกสารหมายเลข 9303 ยังครอบคลุมถึงตรวจลงตราหรือใบอนุญาตเข้าเมืองอีกด้วย โดยแผ่นปะหรือสติ๊กเกอร์ตรวจลงตราตามนัยแห่งเอกสารนี้ มี 2 ประเภท คือขนาดใหญ่ และขนาดย่อม

แผ่นปะตรวจลงตราขนาดใหญ่มีขนาดกว้างได้ตั้งแต่ 79 - 81 มิลลิเมตร และยาวได้ตั้งแต่ 119 - 121 มิลลิเมตร ส่วนแผ่นปะตรวจลงตราขนาดย่อมมีขนาดกว้างได้ตั้งแต่ 73 - 75 มิลลิเมตร และยาวได้ตั้งแต่ 104 - 106 มิลลิเมตร ประเทศส่วนใหญ่นิยมใช้แผ่นปะขนาดย่อมเนื่องจากสามารถประทับตราและลงนามผู้รับผิดชอบกำกับได้

ตอนบนของแผ่นปะ ต้องประกอบด้วย ชื่อประเทศผู้ออก ประเภท วันเริ่มใช้ วันหมดอายุ จำนวนการเข้าประเทศ สถานที่ออก รูปถ่ายของผู้ถือ (ถ้าไม่มีรูปให้พิมพ์ตราทดแทน) และอาจจัดให้มีลายมือชื่อผู้มีอำนาจลงนาม และ/หรือตราประทับกำกับ

ตอนล่างของแผ่นปะตรวจลงตราขนาดใหญ่มีแถบอักขระ 44 ตัว จำนวน 2 แถว เช่นเดียวกับหนังสือเดินทาง ส่วนแผ่นปะขนาดย่อมลดจำนวนอักขระเหลือ 36 ตัว คำอธิบายอักขระแต่ละตัวในแต่ละแถวสำหรับแผ่นปะตรวจลงตรามีดังนี้

แถวบน เช่นเดียวกับหนังสือเดินทาง แต่เปลี่ยนอักษรตัวแรกจาก 'P' เป็น 'V' (visa) ตามด้วยอักษรอีกหนึ่งตัวระบุชนิดของตรวจลงตรา ตามด้วยอักษรย่อประเทศผู้ออกเอกสาร และตามด้วยชื่อแบบเดียวกับหนังสือเดินทาง ถ้าเกินกว่า 44 หรือ 36 ตัวอักษรแล้วแต่ขนาด ให้ตัดส่วนที่เกินออก ถ้าไม่ถึงให้เติม 'แอสกีของตัวอักษรนั้น ๆ ลบด้วย 55 ได้เป็นค่าประจำ ถ้าไม่เป็นคงเป็นตัวเลขตามเดิมไว้ จากนั้นนับจากซ้ายไปขวา นำเลข 7 คูณหลักแรก 3 คูณหลักที่สอง หลักที่สามคงไว้ตามเดิม จากนั้นจึงทำซ้ำเช่นนี้กับหลักที่สี่วนไปจนครบถ้วน ได้เท่าใดบวกเข้าด้วยกัน แล้วเอา 10 หาร เศษ (หรือเลขหลักหน่วย) เท่าใดเป็นรหัสตรวจสอบ

ตัวอย่างต่อไปนี้แสดงให้เห็นถึงการจัดทำและตรวจสอบแถบข้อมูลอ่านด้วยเครื่องได้ในหนังสือเดินทาง ชื่อบุคคลและข้อมูลทั้งหมดถือเป็นการสมมติขึ้นให้เกิดความเข้าใจเท่านั้น

นางขยัน ประหยัดทรัพย์ (KHAYAN PRAYADSAP) ใช้ชื่อปกติไม่ยาวเกินไปและไม่มีอักษรพิเศษ จะมีข้อความระบุในแถวแรกดังนี้ 
codice_1

นางสาวขาวใสเสถียร ภาคเพียรการงาน บริการเป็นเลิศ (KHAOSAISATHIAN PIANMANKANNGAN BORIKANPENLERT) ใช้ชื่อที่ยาวกว่าปกติ จะมีข้อความระบุในแถวแรกดังนี้ 
codice_2

เนื่องจากชื่อกลางถูกตัด บ่อยครั้งผู้ออกอาจพิจารณาย่อชื่อกลางลงเสียเหลืออักษรตัวต้น (middle initials)
codice_3

ด้วยเหตุนี้ บรรดาคนชาติที่มีชื่อยาว เช่นซาอุดีอาระเบีย มักจะมีบาร์โค้ดสองมิติพิมพ์ไว้ในหน้าข้อมูลส่วนบุคคลเพื่อรองรับชื่อที่ยาวด้วย
นายรักเรียน รักชาติไทย (RAK-RIAN RAKCHARTTHAI) สัญชาติไทย เกิดวันที่ 28 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2522 หรือ ค.ศ. 1979 ขอหนังสือเดินทางไทยประเภทธรรมดา 'Pยัติภังค์สำหรับแยกคำ หรือช่องว่าง จะเปลี่ยนเป็นวงเล็บแหลมชี้ซ้าย และถ้ารวมประเภทเอกสารและรหัสประเทศผู้ออกเข้าด้วยกันแล้ว ไม่ถึง 44 ตัวอักษร ให้ตัดอักษรข้างท้ายออก แต่ในกรณีนี้ไม่ถึง จึงต้องเติม '