เฏาะลากสามครั้งในอินเดีย

เฏาะลากสามครั้ง () เป็นรูปแบบหนึ่งของการหย่าในศาสนาอิสลาม (ซึ่งภาษาอาหรับเรียก "talaq-e-mughallazah" แปลว่า การหย่าอันลบล้างมิได้) ชายมุสลิมสามารถหย่าภรรยาได้โดยชอบด้วยกฎหมาย เพียงแจ้งภรรยาว่า "เฏาะลาก" ("talaq" แปลว่า "หย่า") สามครั้ง ซึ่งมักทำในคราวเดียว ไม่ว่าด้วยวาจา ด้วยลายลักษณ์อักษร หรือปัจจุบันด้วยวิธีทางอิเล็กทรอนิกส์ก็มี การแจ้งเฏาะลากสามครั้งที่ประพฤติกันในหมู่มุสลิมอินเดียนั้นเป็นที่วิพากษ์วิจารณ์เสมอมา บรรดาผู้ตั้งคำถามเห็นว่า การหย่าดังกล่าวเป็นการไม่ยุติธรรม สร้างความเหลื่อมล้ำทางเพศ ขัดต่อสิทธิมนุษยชน และขัดต่อหลักฆราวาสนิยม อันเป็นประเด็นเกี่ยวเนื่องถึงการบังคับใช้ประมวลกฎหมายแพ่งที่เป็นระเบียบเดียวกันทั่วประเทศ และเกี่ยวพันไปถึงรัฐบาลอินเดียกับศาลสูงสุดอินเดีย ฉะนั้น ในวันที่ 22 สิงหาคม ค.ศ. 2017 ศาลสูงสุดอินเดียจึงวินิจฉัยด้วยคะแนนเสียงสามต่อสองว่า การหย่าโดยแจ้งเฏาะลากสามครั้งในคราวเดียว ("talaq-e-biddat"; instant triple talaq) ไม่ชอบด้วยรัฐธรรมนูญ โดยตุลาการเสียงข้างมากเห็นว่า การหย่าเช่นนี้ขัดต่อรัฐธรรมนูญ ส่วนเสียงข้างน้อยเห็นว่า ไม่ขัดต่อรัฐธรรมนูญ แต่เห็นเป็นเสียงเดียวกันว่า ควรที่รัฐบาลจะออกกฎหมายมาห้ามต่อไป

เฏาะลากสามครั้ง เป็นวิธีหย่าที่ประพฤติกันในอินเดีย โดยชายมุสลิมสามารถหย่าภรรยาได้โดยชอบ เพียงแจ้งภรรยาว่า "เฏาะลาก" สามครั้ง การแจ้งนี้สามารถกระทำได้หลายรูปแบบ ไม่ว่าจะเป็นวาจา ลายลักษณ์อักษร และในปัจจุบัน มีการแจ้งด้วยวิธีทางอิเล็กทรอนิกส์ เช่น โทรศัพท์ ข้อความ อีเมล หรือสื่อสังคม ในการแจ้งนี้ ชายไม่ต้องแสดงเหตุผลใด ๆ และเพียงแจ้งลอย ๆ ไม่ต้องมีภรรยามาอยู่ต่อหน้าเลยก็ได้ เมื่อพ้นเวลาที่เรียก "อิดดะฮ์" ("‘iddah") ซึ่งกำหนดไว้ให้แน่ใจว่า ภรรยามิได้ตั้งครรภ์อยู่แล้ว การหย่าก็เป็นอันลบล้างมิได้อีกต่อไป มีการแนะนำว่า ก่อนแจ้งหย่าครบทั้งสามครั้ง ควรรั้งรอไว้สักระยะ เผื่อจะไกล่เกลี่ยประนีประนอมกันได้ แต่ก็ไม่เคยมีการรั้งรอเช่นนั้น เพราะโดยทั่วไปแล้วมักแจ้งหย่าสามครั้งรวดเดียว

หญิงที่ชายหย่าแล้วจะสมรสกับชายเดิมมิได้ เว้นแต่ "ล้างน้ำ" (เรียก "nikah halala") โดยสมรสกับชายอื่นแล้วกลับมาแต่งงานกับชายคนเดิม แต่จนกว่าจะสมรสใหม่ หญิงต้องแบกรับภาระเลี้ยงดูบุตรชายที่ยังเล็ก และเลี้ยงดูบุตรหญิงไปจนกว่าจะถึงวัยเจริญพันธุ์ เมื่อพ้นเวลานั้นแล้ว บุตรทั้งหลายก็ตกอยู่ในความปกครองของบิดาต่อไป

คณะกรรมการกฎหมายบุคคลอิสลามเพื่อชนอินเดียทั้งมวล (All India Muslim Personal Law Board: AIMPLB) องค์การนอกภาครัฐที่สนับสนุนการหย่าแบบเฏาะลากสามครั้ง เคยชี้แจงต่อศาลสูงสุดอินเดียว่า หญิงก็สามารถหย่าสามีโดยวิธีเดียวกัน และจะกำหนดเงื่อนไขมิให้สามีแจ้งหย่าตนก็ได้

ปัจจุบัน ประเทศที่ประชากรส่วนใหญ่เป็นมุสลิมจำนวน 20 ประเทศ ซึ่งรวมถึงปากีสถาน ได้ห้ามหย่าโดยแจ้งเฏาะลากสามครั้งรวดเดียว

กิจการครอบครัวมุสลิมในอินเดียนั้นอยู่ในบังคับของรัฐบัญญัติให้ใช้กฎหมายบุคคลมุสลิม (ชะรีอะฮ์) ค.ศ. 1937 (Muslim Personal Law (Shariat) Application Act, 1937) ซึ่งเป็นหนึ่งในกฎหมายฉบับแรก ๆ ที่ประกาศใช้หลังจากพระราชบัญญัติการปกครองอินเดีย ค.ศ. 1935 (Government of India Act, 1935) มีผลใช้บังคับ กฎหมายดังกล่าวเข้าแทนที่ "กฎหมายแบบอังกฤษ–มุฮัมมัด" (Anglo-Mohammedan Law) ที่เคยใช้แก่ชาวอิสลาม โดยมีผลผูกพันชาวอิสลามทั้งหมดในอินเดีย

เนติบัณฑิตอุลมา (ulama) เท่านั้นที่จะตีความกฎหมายชะรีอะฮ์ดังกล่าวได้ เหล่าอุลมาเคยถกเถียงครั้งใหญ่ในเรื่องนี้กันเมื่อ ค.ศ. 2003 โดยอุลมาจากสำนักกฎหมายฮะนะฟี (Hanafi) ของนิกายซุนนี (Sunni) เห็นว่า การหย่าแบบเฏาะลากสามครั้งมีผลผูกพัน ถ้ากระทำต่อหน้าพยานที่เป็นมุสลิม และให้ศาลชะรีอะฮ์รับรอง แต่อุลมาจากสำนักอื่น ๆ เช่น Ahl-i Hadith, Twelver, และ Musta'li ไม่เห็นด้วยกับการหย่าเช่นนี้

สำหรับนิติปรัชญาอิสลามแบบดั้งเดิมแล้ว การหย่าแบบเฏาะลากสามครั้งไม่เป็นที่ยอมรับ แต่อาจชอบด้วยกฎหมาย นับแต่ต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 สืบมา สภาวการณ์ของโลกที่เปลี่ยนแปลงไปทวีความไม่พอใจต่อกฎหมายหย่าของอิสลาม ทำให้ประเทศมุสลิมหลายแห่งปฏิรูปการหย่าในหลายวิธี กระนั้น ความสัมพันธ์ทางสมรสของมุสลิมในอินเดียยังคงเดิม คือ ไม่ต้องจดทะเบียนสมรสตามกฎหมาย และถือเป็นเรื่องส่วนบุคคลที่ฝ่ายบ้านเมืองจะไม่ก้าวก่าย เว้นแต่เข้ามาอยู่ในบังคับของกฎหมาย โดยจดทะเบียนสมรสตามรัฐบัญญัติการสมรสพิเศษ ค.ศ. 1954 (Special Marriage Act, 1954) และเพราะปัจจัยทางประวัติศาสตร์ สิทธิที่สามีสามารถหย่าภรรยาได้แต่ฝ่ายเดียวในอินเดียจึงไม่เคยมีการตรวจสอบเหมือนในประเทศอื่น

AIMPLB สนับสนุนการหย่าแบบเฏาะลากสามครั้ง โดยอ้างรายงานของคณะวิจัยมุสลิมมหิลา (Muslim Mahila Research Kendra) กับคณะกรรมการชะรีอะฮ์เพื่อสตรี (Shariah Committee for Women) ว่า มุสลิมมีอัตราการหย่าต่ำกว่าชาวศาสนาอื่น ข้ออ้างที่ว่ามีการหย่าแบบเฏาะลากสามครั้งมากนั้นจึงฟังไม่ขึ้น นอกจากนี้ AIMPLB ยังว่า มีหญิงมุสลิมกว่า 35 ล้านคนทั่วอินเดียลงชื่อสนับสนุนกฎหมายชะรีอะฮ์และการหย่าแบบเฏาะลากสามครั้ง

การถกเถียงเรื่องหย่าแบบเฏาะลากสามครั้ง ทำให้ AIMPLB ออกประมวลจริยธรรมกำหนดแนวทางการหย่าดังกล่าวในเดือนเมษายน ค.ศ. 2017 พร้อมชี้ชวนให้คว่ำบาตรผู้หย่าแบบเฏาะลากสามครั้งโดยปราศจากการไตร่ตรองและเหตุผลรองรับ AIMPLB ยังแนะนำว่า เพื่อให้มีเวลาปรองดอง การแจ้งหย่าแต่ละครั้งควรทำอย่างน้อยหนึ่งเดือนห่างกัน

หญิงมุสลิมไม่เห็นด้วยกับการหย่าแบบเฏาะลากสามครั้ง หญิงบางคนฟ้องคดีเพื่อประโยชน์ส่วนรวมต่อศาลสูงสุดอินเดีย โดยพรรณนาว่า เป็นวิถีประพฤติที่ "ล้าหลัง" (regressive) โดยผู้ฟ้องคดีขอให้เพิกถอนมาตรา 2 ของรัฐบัญญัติให้ใช้กฎหมายบุคคลมุสลิม (ชะรีอะฮ์) ค.ศ. 1937 ที่ยอมให้มีการหย่าดังกล่าว อ้างว่า ขัดต่อมาตรา 14 ของรัฐธรรมนูญอินเดีย ซึ่งว่าด้วยความเสมอภาคกันในทางกฎหมาย

วันที่ 8 ธันวาคม ค.ศ. 2016 ศาลสูงอัลลอฮาบาด (Allahabad High Court) จึงวินิจฉัยว่า การหย่าแบบเฏาะลากสามครั้งขัดต่อรัฐธรรมนูญและละเมิดสิทธิสตรีมุสลิม

ครั้นเดือนมีนาคม ค.ศ. 2017 กลุ่มอิสลามในสังกัดกลุ่มชาตินิยมฮินดูที่ชื่อ ราษฏรียสวยัมเสวกสังฆ์ (Rashtriya Swayamsevak Sangh) ล่ารายชื่อเรียกร้องให้ยุติการหย่าแบบเฏาะลากสามครั้ง มีชาวมุสลิมในอินเดียร่วมลงชื่อสนับสนุนกว่าหนึ่งล้านคน วันที่ 10 พฤษภาคม ค.ศ. 2017 นักบวชผู้ใหญ่ในศาสนาอิสลามบางคนออกแถลงการณ์ว่า การหย่าดังกล่าว "ไม่ใช่ของอิสลาม" (un-Islamic) เป็นแต่เครื่องมือกดขี่สตรี

คดีข้างต้นไปถึงศาลสูงสุดอินเดียใน ค.ศ. 2017 ผู้รับผิดชอบเป็นองค์คณะซึ่งประกอบด้วยตุลาการห้าคนที่หลากความเชื่อและศาสนา ตุลาการสองคนเห็นว่า การหย่าโดยแจ้งเฏาะลากสามครั้งรวดเดียวนั้นไม่ขัดต่อรัฐธรรมนูญ ตุลาการอีกสามคนเห็นว่า ขัด จึงเกิดคำวินิจฉัยด้วยเสียงข้างมากสามต่อสอง องค์คณะตุลาการยังกำหนดให้รัฐบาลกลางตรากฎหมายเกี่ยวกับการสมรสและการหย่าของชาวอิสลามเสียใหม่ภายในหกเดือน แต่จนกว่าจะมีกฎหมายใหม่ องค์คณะตุลาการออกคำสั่งคุ้มครองชั่วคราวโดยห้ามแจ้งเฏาะลากสามครั้งเพื่อหย่า