ลูกหนี้ร่วม

ลูกหนี้ร่วม () คือ บุคคลหลายคนที่ร่วมกันผูกพันตนเองในหนี้ () รายเดียวกันโดยทุกคนต้องชำระหนี้รายนั้นจนครบถ้วน เว้นแต่ลูกหนี้ร่วมคนหนึ่งพ้นจากความเป็นหนี้ หนี้ที่เหลืออยู่ก็ตกเป็นภาระของลูกหนี้ร่วมคนอื่น ๆ ที่จะต้องชำระหนี้ต่อไปจนครบถ้วน การเป็นลูกหนี้ร่วมนั้นภาษาอังกฤษว่า "solidarity"

ปรกติแล้วมักพบเห็นแต่ลูกหนี้ () เดี่ยว ๆ คนเดียว ซึ่งการเป็นลูกหนี้ร่วมนี้ย่อมเป็นผลเสียมากกว่าผลดีเพราะทุกคนต้องร่วมรับผิดชำระหนี้ให้แก่เจ้าหนี้จนกว่าหนี้นั้นจะครบถ้วนหรือที่เรียก "ชำระหนี้โดยสิ้นเชิง" () และเจ้าหนี้มีความได้เปรียบกว่าลูกหนี้ร่วมตรงที่จะเรียกให้ลูกหนี้ร่วมคนใดคนหนึ่งรับผิดชำระหนี้โดยสิ้นเชิงแต่ผู้เดียวก็ได้

ลูกหนี้ร่วมเป็นกรณีที่บุคคลหลายคนจะต้องทำการชำระหนี้รายเดียวกันโดยสิ้นเชิง กล่าวคือ บุคคลหลายคนผูกพันกันในหนี้รายเดียวกันซึ่งทุกคนจะต้องปฏิบัติการชำระหนี้รายนั้นจนครบถ้วน โดยเจ้าหนี้ของลูกหนี้ร่วมจะเรียกให้ลูกหนี้ร่วมคนใดคนหนึ่งปฏิบัติการชำระหนี้นั้นโดยสิ้นเชิงหรือเพียงบางส่วนก็ได้แล้วแต่จะเลือก ทว่า การชำระหนี้โดยสิ้นเชิงนั้นกระทำได้เพียงครั้งเดียวเพราะเมื่อหนี้ได้รับการชำระจนหมดสิ้นแล้วก็เป็นอันสิ้นสุดลง และลูกหนี้ร่วมทุกคนยังคงผูกพันในหนี้นั้นอยู่จนกว่าหนี้จะได้รับการชำระจนครบถ้วน (ป.พ.พ. ม.291)

อนึ่ง ลูกหนี้ร่วมยังเกิดขึ้นในกรณีที่ในสัญญาหนึ่งมีบุคคลหลายคนผูกพันร่วมกันจะต้องกระทำการชำระหนี้ และกรณีนั้นเป็นที่สงสัยว่าการชำระหนี้จะต้องทำกันเช่นไร กฎหมายให้ถือว่าทำอย่างลูกหนี้ร่วม (ป.พ.พ ม.297) นับเป็นกรณีที่กฎหมายบัญญัติให้เป็นลูกหนี้ร่วมแม้ข้อเท็จจริงบุคคลทั้งหลายนั้นจะมิได้มีเจตนาเป็นลูกหนี้ร่วมกันเลยก็ตาม ตัวอย่างเช่น กรณีที่นายจ้างต้องมาร่วมรับผิดกับลูกจ้างในละเมิดที่ลูกจ้างกระทำ (ป.พ.พ. ม.425) หรือกรณีที่บุคคลหลายคนร่วมกันทำละเมิด (ป.พ.พ. ม.432) เช่น

ฎ.2786/2529 ว่า โจทก์บรรยายฟ้องความผิดว่า จำเลย (จ่าสิบตำรวจจรัส กฤษณสุวรรณ) กับพวกได้บังอาจร่วมกันใช้อำนาจในตำแหน่งหน้าที่โดยมิชอบข่มขืนใจกรรโชกให้ผู้เสียหายมอบเนื้อกระบือชำแหละแล้ว 140 กิโลกรัมให้แก่จำเลยกับพวก มิฉะนั้น จำเลยกับพวกจะยึดเนื้อกระบือชำแหละแล้ว 500 กิโลกรัมไปตรวจสอบและจะจับกุมผู้เสียหายกับพวก ดังนี้ เป็นฟ้องที่สมบูรณ์แล้ว โจทก์ไม่จำต้องระบุในฟ้องว่าจำเลยกระทำไปโดยมีเจตนาทุจริต, กรณีที่มีจำเลยหลายคนร่วมกันกระทำความผิด การบังคับให้คืนหรือใช้ราคาทรัพย์ต้องบังคับตาม ป.พ.พ. ม.432 ซึ่งจำเลยแต่ละคนจะต้องชำระหนี้ทั้งหมดโดยสิ้นเชิงอันมีฐานะเช่นเดียวกับลูกหนี้ร่วม

สำหรับเจ้าหนี้ที่มีลูกหนี้ร่วมนั้น จะเรียกให้ลูกหนี้ร่วมคนใดคนหนึ่งชำระหนี้ทั้งหมดแต่เพียงผู้เดียวหรือให้ชำระบางส่วนก็ได้แล้วแต่เจ้าหนี้จะเลือก ซึ่งปรกติแล้วเจ้าหนี้มักเลือกลูกหนี้คนที่มีฐานะดีที่สุดให้ชำระหนี้ทั้งหมด นอกจากนี้ ตราบใดที่หนี้รายนั้นยังไม่สิ้นสุดลง ลูกหนี้ร่วมทุกคนยังผูกพันในหนี้นั้นอยู่เสมอกัน จะอ้างว่าตนชำระไปบ้างแล้ว ให้ไปเรียกให้คนอื่นชำระบ้าง หาได้ไม่ (ป.พ.พ. ม.291)

เจ้าหนี้ที่มีลูกหนี้ร่วม จะเป็นเจ้าหนี้คนเดียว หรือเจ้าหนี้ร่วม () ก็ได้

ลูกหนี้ร่วมแต่ละคนมีส่วนเท่า ๆ กันที่จะต้องรับผิดชำระหนี้ เว้นแต่จะมีการกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น ซึ่งส่วนใดที่ไม่อาจเรียกเอาจากลูกหนี้ร่วมคนใดได้แล้ว เป็นต้นว่า เพราะไม่มีจะให้จริง ๆ เจ้าหนี้เรียกให้ลูกหนี้ร่วมคนอื่น ๆ ชำระหนี้ส่วนนั้นแทนได้ ขณะที่ลูกหนี้ร่วมคนใดที่เจ้าหนี้ปลดหนี้ส่วนนั้นให้แล้ว ย่อมไม่ถูกเรียกให้ชำระหนี้ส่วนนั้นอีก (ป.พ.พ. ม.296)

คำว่า "ตกเป็นพับ" ในข้อความ ""ตกเป็นพับแก่เจ้าหนี้"" นั้น พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 ให้ความหมายว่า "นับเป็นสูญ" ซึ่งมิได้ให้ความกระจ่างเท่าใดนัก แต่เมื่อพิจารณาจากต้นร่าง ป.พ.พ. ที่จัดทำเป็นภาษาอังกฤษก่อนแปลเป็นภาษาไทยและประกาศใช้เป็นส่วน ๆ ไปนั้นอาจทำให้เข้าใจความหมายของคำดังกล่าวมากขึ้นได้ (?) ต้นร่าง ป.พ.พ. ม.296 ดังนี้

"Section 296. As between themselves joint debtors are liable in equal shares, unless it is otherwise provided. If from one of the joint debtors the contribution due from him cannot be obtained, the deficiency shall be borne by the other debtors who are bound to make contribution; provided that one of the joint debtors has been released from joint obligation, the creditor "takes upon himself" that share which the debtor released by him ought to have borne."

สำนวน "take upon oneself" นั้น ดิกชันนารี.คอมให้ความหมายว่า "รับภาระ รับหน้าที่ หรือรับผิดชอบเอง" เช่น "She has taken it upon herself to support the family." ว่า "เธอรับภาระดูแลครอบครัวด้วยตัวเอง" ซึ่งจะแปลว่า "ภาระดูแลครอบครัวนั้นตกเป็นพับแก่เธอเอง" ก็ได้ แต่ออกจะเป็นภาษาโบราณเกินไปหน่อย

เมื่อลูกหนี้ร่วมคนหนึ่งชำระหนี้ กระทำการอื่นแทนการชำระหนี้ วางทรัพย์สินแทนการชำระหนี้ () หรือเมื่อมีการหักกลบลบหนี้ () ประโยชน์จากการเหล่านั้นย่อมตกแก่ลูกหนี้คนอื่น ๆ ด้วยโดยทั่วกัน แต่สิทธิเรียกร้องที่ลูกหนี้ร่วมคนหนึ่งมีเหนือเจ้าหนี้ ลูกหนี้ร่วมคนอื่นจะนำสิทธิเรียกร้องนี้ไปอ้างต่อเจ้าหนี้ด้วยหาได้ไม่ (ป.พ.พ. ม.292)

ที่ว่า "ย่อมได้เป็นประโยชน์แก่ลูกหนี้คนอื่น ๆ ด้วย" ตาม ป.พ.พ. ม.292 นั้น หมายความว่า ลูกหนี้ร่วมคนอื่น ๆ สามารถอ้างต่อเจ้าหนี้ได้ว่า หนี้ของพวกตนระงับลงเท่าส่วนที่ลูกหนี้ร่วมคนนั้นชำระไปแล้ว

ฎ.722/2541 ว่า จำเลยทั้งสองร่วมกันทำละเมิดต่อโจทก์ ความเสียหายที่โจทก์ได้รับมีจำนวนเดียวกัน จำเลยทั้งสองจึงเป็นลูกหนี้ร่วมที่จะต้องร่วมกันรับผิดชดใช้ค่าเสียหายให้แก่โจทก์, ขณะที่คดีอยู่ในระหว่างอุทธรณ์ จำเลยที่ 2 ได้ตกลงทำสัญญาประนีประนอมยอมความกับโจทก์ โดยยอมชำระหนี้ตามคำพิพากษาศาลชั้นต้นให้แก่โจทก์จำนวน 9,500,000 บาท โจทก์ยอมรับและไม่ติดใจเรียกร้องหนี้ตามคำพิพากษาจากจำเลยที่ 2 อีก, จำเลยที่ 2 ขอถอนอุทธรณ์เฉพาะส่วนของจำเลยที่ 2 ศาลอุทธรณ์อนุญาต, ดังนี้ เมื่อจำเลยที่ 2 ชำระหนี้ให้แก่โจทก์แล้วจำนวน 9,500,000 บาท จำเลยที่ 1 จึงหลุดพ้นจากหนี้จำนวนดังกล่าวด้วย ตาม ป.พ.พ. ม.292

เมื่อเจ้าหนี้ปลดหนี้ () ให้แก่ลูกหนี้รวมคนใด ย่อมหมายความว่า หนี้ของลูกหนี้รวมทุกคนระงับลงเท่าส่วนที่ได้รับการปลดดังกล่าวนั้นแล้ว เว้นแต่จะได้ตกลงกันเป็นอย่างอื่น (ป.พ.พ. ม.293)

ตัวอย่างเช่น นาย ก นาย ข และนาย ค เป็นลูกหนี้ร่วมกันของนาย ง ในหนี้เงินกูจำนวนหนึ่งหมื่นสองพันบาท โดยทุกคนยอมรับผิดเท่ากัน, ถ้านาย ง ปลดหนี้ให้แก่นาย ก เป็นจำนวนสี่พันบาท ถือว่าหนี้ร่วมกันจำนวนหนึ่งหมื่นสองพันบาทนั้นระงับลงไปแล้วสี่พันบาท เหลือแปดพันบาทที่ต้องไปเรียกเอาจากคนที่ยังมิได้รับการปลดหนี้ต่อไป, เว้นแต่จะตกลงกันว่าให้นาย ง คงเรียกได้เต็มจำนวนหนึ่งหมื่นสองพันบาทอยู่

การผิดนัด () ของเจ้าหนี้ต่อลูกหนี้ร่วมคนหนึ่ง ย่อมเป็นคุณประโยชน์แก่ลูกหนี้คนอื่น ๆ ด้วย กล่าวคือ ย่อมถือเสมอว่าได้ผิดนัดต่อลูกหนี้ร่วมคนอื่น ๆ ด้วยโดยทั่วกัน ทั้งนี้ ตามป.พ.พ. ม.294 ซึ่งต้นร่างภาษาอังกฤษว่า "Section 294. The default of the creditor towards one joint debtor avails also in favour of the other debtors. "

สิ่งเหล่านี้ย่อมเป็นคุณเป็นโทษแก่ลูกหนี้ร่วมเฉพาะคนที่เกี่ยวข้องเท่านั้น เว้นแต่ตามสภาพแห่งหนี้นั้นสามารถใช้แก่ลูกหนี้ร่วมคนอื่น ๆ ได้ด้วย ได้แก่ (ป.พ.พ. ม.295)ฎ.8533/2542 ว่า จำเลยที่ 1 ต้องรับผิดชดใช้ค่าเสียหายในมูลละเมิดซึ่งมีอายุความ 1 ปี นับแต่วันที่ผู้ต้องเสียหายรู้ถึงการละเมิดและรู้ตัวผู้จะพึงต้องใช้ค่าสินไหมทดแทนตาม ป.พ.พ. ม.448 ว.1, ส่วนจำเลยที่ 2 ต้องรับผิดชดใช้ค่าเสียหายตามสัญญาประกันวินาศภัยซึ่งมีอายุความ 2 ปี นับแต่วันวินาศภัยตาม ป.พ.พ. ม.882 ว.1, แสดงว่าอายุความฟ้องจำเลยทั้งสองสามารถแยกออกจากกันได้ อีกทั้ง ป.พ.พ. ม.295 บัญญัติให้เรื่องอายุความเป็นคุณหรือเป็นโทษเฉพาะแก่ลูกหนี้คนนั้น, ฉะนั้น การฟ้องให้จำเลยที่ 1 รับผิดในมูลละเมิดจึงขาดอายุความ 1 ปี ย่อมเป็นคุณเฉพาะแก่จำเลยที่ 1 ไม่เกี่ยวข้องกับการฟ้องให้จำเลยที่ 2 รับผิดตามสัญญาประกันวินาศภัยซึ่งมีอายุความ 2 ปี นับแต่วันวินาศภัย

ฎ.3021/2536 ว่า การที่ผู้ค้ำประกันชำระหนี้ให้แก่เจ้าหนี้ซึ่งทำให้อายุความสะดุดหยุดลงเป็นโทษแก่ผู้ค้ำประกันนั้น ไม่มีกฎหมายใดบัญญัติไว้ว่าให้มีผลไปถึงลูกหนี้ด้วย แม้จำเลยในฐานะลูกหนี้จะต้องรับผิดร่วมกับผู้ค้ำประกัน กำหนดอายุความของลูกหนี้แต่ละคนก็ต้องเป็นไปเพื่อคุณและโทษเฉพาะแต่ลูกหนี้คนนั้นเท่านั้นตาม ป.พ.พ. ม.295 การที่ผู้ค้ำประกันผ่อนชำระหนี้ให้กับโจทก์ จึงไม่ทำให้อายุความที่โจทก์จะเรียกร้องเอาจากจำเลยสะดุดหยุดลงด้วย