เครื่องเงินวัวลาย

เครื่องเงินวัวลาย ตำนานผลิตภัณฑ์เครื่องเงินในการทำเครื่องเงิน ของบ้านศรีสุพรรณนั้น ปรากฏหลักฐานตั้งแต่ครั้งพญามังรายสร้างเมืองเชียงใหม่ ซึ่งสร้างความสัมพันธ์กับพุกาม และเจรจาขอช่างฝีมือ มายังเมืองเชียงใหม่ เพื่อฝึกเป็นอาชีพเสริมให้กับประชาชน ทำให้เชียงใหม่มีช่างหัตถกรรมพื้นบ้านที่ได้รับการฝึกฝนและมีการสืบทอดต่อเนื่องกันตลอดมา โดยเฉพาะอย่างยิ่งการทำเครื่องเงินของช่างบ้านศรีพรรณ ผู้ตีขันเงิน จะสลักลวดลายบนขันเงิน เป็นช่างในคุ้มหลวงเมืองเชียงใหม่ในอดีต และได้นำมาถ่ายทอดอย่างต่อเนื่องให้ลูกหลานจนสามารถเป็นช่างฝีมือ จนเป็นที่ยอมรับและได้ขยายแหล่งที่ผลิตเครื่องเงิน ไปยังหมู่บ้านอื่น ๆ เช่นบ้านหารแก้ง อำเภอหางดง บ้านแม่หย้อย อำเภอสันทราย ซึ่งได้พัฒนารูปแบบลวดลายไปมากมาย โดยเฉพาะอย่างยิ่งปัจจุบันเครื่องเงิน ได้พัฒนาไปมากรวมทั้งลวดลายก็ได้พัฒนาสู่วิถีชีวิตที่หลากหลายมากขึ้นเช่นกัน (ตำนานผลิตภัณฑ์เครื่องเงิน-คัวเนียม และโลหะดุนลาย, 2549)
ในอดีตก่อนปี พ.ศ. 2500 ชาวบ้านวัวลายจะประกอบอาชีพทำนากันเป็นส่วนใหญ่ เมื่อว่างเว้นจากการทำนาก็จะเป็นช่างฝีมือประกอบชีพทำเครื่องเงินตามที่ไดรับการถ่ายทอดมาจากบรรพบุรุษโดยจะใช้แรงงานของสมาชิกในครอบครัว และเกือบทุกบ้านจะมีโรงงานขนาดเล็กประจำอยู่ที่บ้าน เรียกว่า “เตาเส่า”

สมาชิกในครอบครัวจะช่วยกันทำเครื่องเงินเพื่อใช้สอยในชีวิตประจำวัน และเพื่อการค้า โดยจะไปซื้อแร่เงินจากร้านคนจีนในตัวเมืองเชียงใหม่ จากนั้นจะนำแร่เงินมาตี-ขึ้นรูป ตามประเภทของผลิตภัณฑ์ ซึ่งส่วนใหญ่จะทำสลุง ขันล้างหน้า พาย ถาด โดยมากผู้ที่ทำหน้าที่เป็นช่างตีและขึ้นรูป จะใช้แรงงานชายได้แก่ พ่อ สามี ลูกชาย ส่วนผู้หญิงคือแม่ และลูกสาว จะรับหน้าที่เป็นช่างแกะลาย และนำเครื่องเงินไปขาย (วัวลาย หมื่นสาร ศรีสุพรรณ นันทาราม จากวัดศรีสุพรรณ, (ม.ป.ป.)

การผลิตเครื่องเงินนั้นจำเป็นที่จะต้องใช้ปริมาณแร่เงินจำนวนมาก ซึ่งแร่เงินที่ผลิตได้ในประเทศไทยนั้นได้มาจากการทำเหมืองแร่ทองคำ ซึ่งจะพบควบคู่กันกับแร่เงิน แต่ปริมาณที่ได้ยังไม่เพียงพอกับความต้องการ จึงต้องหาช่องทางที่จะนำเข้าหรือเสาะหาแร่เงินมาเพื่อการผลิต ซึ่งแร่เงินที่ได้มาจะมีความบริสุทธิ์แตกต่างกันไปแต่ความบริสุทธิ์ที่สามารถมีได้ในแร่เงินมากที่สุดคือ 99.999% อันเนื่องมาจากการคงรูปของเนื้อเงินที่ต้องมีส่วนผสมของแร่อื่นๆจึงไม่สามารถทำให้เป็น100% เต็มได้โดยการเสาะหาแร่เงินเพื่อใช้ผลิตเครื่องเงินนั้นมีอยู่สามวิธีดังนี้

เคี่ยวชันน้ำมันหมูจนเป็นเนื้อเดียวกันเทลงไปในแท่นไม้ หรือแผ่นอะลูมิเนียม แผ่นโลหะ ที่จะทำชิ้นงาน เพื่อให้เป็นรูป และขนาดตามความต้องการ จากนั้นนำมาตีหรือแกะสลักเป็นรูปต่าง ๆ (ตำนานผลิตภัณฑ์เครื่องเงิน-คัวเนียม และโลหะดุนลาย, 2549)

ขี้หย้า หรือ ขี้ชัน มีส่วนผสมตาม สูตรคือ ดินผง น้ำมันหมูหรือน้ำมันเครื่องเก่า ขี้ชันดิบ 
สูตร ขี้หย้าโต๋ง (ขี้ชันที่ต้องการความอ่อนนุ่มเป็นพิเศษ เพื่อขึ้นรูปในขั้นตอนแรกๆ) จะมีอัตราส่วนคือ ดิน ๑ ชันดิบ ๓ น้ำมันครึ่งส่วน
สูตร ขี้หย้ามาบ (ขี้ชันสำหรับรองชิ้นงานเพื่อตกแต่งเก็บลายละเอียด) จะมีลักษณะแข็งกว่าขี้หย้าโต๋ง แต่ไม่กระด้างจนเกินไปยังสามารถอ่อนตัวและคืนรูปได้ดี มีอัตราส่วนคือ ดิน ๑ ชันดิบ ๒.๕ น้ำมัน ครึ่งส่วน

ขี้หย้าหรือขี้ชัน ใช้ทำฐานรองแผ่นโลหะที่ต้องการจะตอกดุนเพราะมีความหยืดยุ่นและรับแรงกระแทกที่เหมาะสม การจะผสมขี้ชันให้ได้ดีนั้นต้องอาศัยความชำนาญเป็นพิเศษ เพราะขี้ชันที่ผสมไม่ดีจะทำให้ชิ้นงานเกิดความเสียหายได้

โดยส่วนมากจะใช้ขี้ชันในกระบวนการทำเครื่องเงิน และดุนลายโลหะ ทั้งใส่ในแท่นกระบะสี่เหลี่ยมหรือวงกลมแล้วจะประยุกต์ตามท้องถิ่นนั้นๆ ถ้าชิ้นงานมีขนาดใหญ่มากๆจะเทราดไปกับพื้นแล้วโดนนำแผ่นพลาสติกมารองทั้งสองด้านเพื่อไม่ให้ติดกับพื้นผิว จึงจะนำแผ่นโลหะที่ต้องการจะตอกดุนลายวางซ้อนไป และหาวัสดมากดทับหรือจะใช้น้ำหนักตัวของช่างผู้ทำนั่งทับไว้ก็ได้ในสมัยโบราณการทำลายนูนสูง ช่าง หรือที่เรียกว่าสล่า จะทำเป็นลายนูนสูงชั้นเดียว โดยดุนลายด้านในเพียงชั้นเดียว จากนั้นก็ประกอบลายด้านหลัง ต่อมาช่างก็คิดลายสองชั้น โดยการดุนลายด้านในสองชั้น จนถึงสามชั้น ช่างจะทาลายนูนสูงโดยสังเกตจากธรรมชาติ สิ่งที่อยู่รอบตัวทุกอย่าง โดยช่างพยายามที่จะให้เหมือนจริงทุกอย่าง การทำลายนูนสูงเป็นลานที่มีความสลับซับซ้อนมาก การทำงานของช่างใช้ทั้งสมาธิ ความใจเย็น ความอดทน และใช้เวลานานมากกว่าจะได้ชิ่นงานหนึ่ง ( ลายนูนสูง, ม.ป.ป.)