ภาพติดตาชั่วขณะ

[[ไฟล์:Afterimagenpov.svg|thumb| ถ้าดูภาพนี้ประมาณ 20-60 [[วิi
นาที]]แล้วดูพื้นสีขาว ๆ จะเห็นภาพติดตาชั่วขณะแบบเนกาทิฟ ซึ่งจะเป็นตัว[[อักษร]][[สีเขียวแกมน้ำเงิน]]บนพื้นสีแดงม่วง หรือก็เห็นได้ด้วยถ้ามองแล้วปิดตาเงยหน้าขึ้น ]

ภาพติดตาชั่วขณะ 
หรือ ภาพติดตา
เป็นภาพที่ติดตาชั่วขณะหลังจากเห็นภาพดั้งเดิมชั่วระยะหนึ่ง
ซึ่งอาจเป็นปรากฏการณ์ปกติทาง[[สรีรภาพ]] หรืออาจเป็น[[อาการ]]ของ[[โรค]] คือ palinopsia
ซึ่งก็อาจเป็นปรากฏการณ์ทางสรีรภาพที่เป็นมากเกินปกติ
ภาพติดตาเกิดเพราะการทำงานทาง[[แสง]]-[[เคมี]]ใน[[จอตา]]ที่เป็นไปอย่างต่อเนื่อง แม้เมื่อ[[สิ่งเร้า]]ดั้งเดิมจะหมดไปแล้ว
บทความที่เหลือจะกล่าวถึงปรากฏการณ์ทางสรีรภาพที่ไม่ใช่อาการของโรค
ภาพติดตาที่สามัญอย่างหนึ่งก็คือแสงที่ดูเหมือนจะอยู่ข้างหน้าหลังจากที่ดูไฟสักชั่วระยะหนึ่ง เช่นที่เห็นหลัง[[แฟลช (อุปกรณ์ถ่ายภาพ)|แสงแฟลช]]จาก[[กล้องถ่ายภาพ]]

ภาพติดตาแบบเนกาทิฟ (negative afterimage) เกิดเมื่อ[[เซลล์รับแสง]]ของตา โดยเฉพาะ[[เซลล์รูปกรวย]]และ[[เซลล์รูปแท่ง]] [[การปรับตัวทางประสาท|ปรับตัว]]เนื่องจากรับ[[สิ่งเร้า]]เกินแล้วเสียความไวแสง
หลักฐานใหม่ ๆ ยังแสดงด้วยว่า [[เปลือกสมอง]]ก็มีบทบาทด้วย

ปกติแล้ว [[ระบบการเห็น]]จะแก้ปัญหาการได้สิ่งเร้าเกินโดยเลื่อนภาพไปยังส่วนใหม่ของ[[จอตา]]ด้วยการขยับตาเล็ก ๆ ที่เรียกว่า [[saccade|microsaccade]] ซึ่งเกิดใต้สำนึกและจะสังเกตไม่เห็น
แต่ถ้าภาพนั้นใหญ่หรือว่าตาขยับไม่พอ ก็จะไม่สามารถย้ายภาพนั้นไปยังส่วนใหม่ ๆ ของจอตาได้
[[เซลล์รับแสง]]ที่ได้รับสิ่งเร้าเดียวอย่างคงยืนในที่สุดก็จะหมดโปรตีน[[รงควัตถุ]]ไวแสง (photopigment) ที่จำเป็นในการรับแสง มีผลลด[[กระแสประสาท]]ที่ส่งไปยัง[[สมอง]]
ปรากฏการณ์นี้สามารถเห็นได้เมื่อเข้าไปสู่ที่มืดจากที่สว่าง

พร้อม ๆ กับปรากฏการณ์เช่นนี้ เซลล์ประสาทใน[[สมองกลีบท้ายทอย]]ก็จะ[[การปรับตัวของประสาท|ปรับตัว]]ด้วย คล้ายกับการปรับดุลสีใน[[การถ่ายภาพ]]
เป็นความพยายามรักษาการเห็นให้สม่ำเสมอในสภาพแสงที่ไม่คงที่
การมองพื้นเรียบ ๆ ในขณะที่สมองกำลังปรับตัวจะทำให้เห็นภาพติดตา
เพราะสมองจะแปลผลโดยใช้การปรับตัวเฉพาะที่ ๆ ในสายตาซึ่งไม่จำเป็นแล้ว

ในปี พ.ศ. 2421 นัก[[กายวิภาค]]ชาวเยอรมัน Ewald Hering (2377-2461) ได้อธิบายกระบวนการที่สมองเห็นภาพติดตาโดยใช้แม่สีเป็นคู่ 3 คู่
ทฤษฎี opponent process (กระบวนการคู่แข่งขัน) ของเขาแสดงว่า [[ระบบการเห็น]]ของมนุษย์แปลผล[[กระแสประสาท]]จากเซลล์รูปกรวยและเซลล์รูปแท่งแบบเป็นปฏิปักษ์กัน (antagonistic)
ทฤษฎีเสนอว่า มีช่องทางความเป็นปฏิปักษ์ 3 ช่องคือ แดงกับเขียว น้ำเงินกับเหลือง และดำกับขาว
คือการตอบสนองต่อสีหนึ่งของช่องจะเป็นปฏิปักษ์ต่ออีกสีหนึ่งของช่องนั้น
ดังนั้น ภาพเขียวจะสร้างภาพติดตาสีแดงม่วง
เพราะภาพเขียวได้ทำให้เซลล์รับแสงสีเขียวให้หมดกำลัง จึงส่งสัญญาณอ่อนกว่า
ดังนั้น สมองจึงตีความเป็นแม่สีที่เป็นปฏิปักษ์กัน ซึ่งก็คือ สีแดงม่วง

[[ไฟล์:Illusion movie.ogg|240px|left [[ภาพยนตร์]]ตัวอย่างซึ่งแสดงภาพลวงตาหลังจากที่ดูมันแล้วไปมองดูที่เรียบ ๆ ต่อ ]] 
ภาพติดตาปกติ (positive afterimage) เทียบกันแล้ว จะปรากฏในสีเดียวกันกับภาพเดิมที่ดู
และบ่อยครั้งปรากฏสั้นมากโดยเห็นน้อยกว่าครึ่งวินาที
เหตุของภาพติดตาปกติยังไม่ชัดเจน แต่อาจเกี่ยวกับการทำงานที่คงยืนใน[[เปลือกสมองส่วนการเห็น|เปลือกสมอง]] เมื่อ[[เซลล์รับแสง]]ที่[[จอตา]]ดำรงการส่ง[[กระแสประสาท]]ไปยัง[[สมองกลีบท้ายทอย]]
สิ่งเร้าที่ทำให้เห็นภาพติดตาปกติ ปกติจะทำให้กลายเห็นภาพติดตาแบบเนกาทีฟได้อย่างรวดเร็วผ่านการปรับตัวของประสาท
ถ้าอยากจะลองดู ให้มองแสงสว่าง ๆ แล้วมองที่มืด ๆ เช่นเมื่อปิดตา
ตอนแรกจะเห็นภาพติดตาปกติที่จางลง ๆ ซึ่งอาจติดตามด้วยภาพติดตาแบบเนกาทิฟที่ยาวนานกว่า
การเห็นภาพติดตาของวัตถุสารพัดอย่างที่ไม่สว่างก็เป็นไปได้ด้วย แต่นี่จะคงยืนเพียงแค่ประเดี๋ยวเดียวซึ่งคนโดยมากจะไม่ได้สังเกต

ภาพติดตาโดยทั่วไปเป็น[[ภาพลวงตา]]ที่ปรากฏแม้สิ่งเร้าจะได้หมดไปแล้ว
การมองแถบสีจะทำให้เห็นภาพติดตาของสีตรงกันข้าม (เช่น สีเหลืองจะทำให้เห็นสีเขียวน้ำเงิน)

ส่วนภาพติดตาในรูปสีขาวเป็นปรากฏการณ์ที่สัมพันธ์กับปรากฏการณ์ความเปรียบต่าง (contrast effect)
ในปรากฏการณ์นี้ ถ้าแสดงรูปสีขาวบนพื้นที่มีสีเป็นชั่วระยะหลายวินาที
เมื่อพื้นกลายเป็นสีขาว (คือสีหายไป) สีที่เป็นภาพลวงคล้ายกับสีพื้นเดิมจะปรากฏภายในรูป
กลไกของปรากฏการณ์นี้ยังไม่ชัดเจน [[หมวดหมู่:การมองเห็น]]
[[หมวดหมู่:ภาพลวงตา]]