สารโปรคิเนติก

สารโปรคิเนติก ()
เป็นยาที่เพิ่มการบีบตัว (motility) ของทางเดินอาหารโดยเพิ่มความถี่ของการหดเกร็งหรือเพิ่มแรงบีบของกล้ามเนื้อเรียบในลำไส้เล็ก โดยไม่เปลี่ยนจังหวะการบีบตัว
เป็นยาที่ใช้บรรเทาอาการต่าง ๆ ในทางเดินอาหาร เช่น ปวดท้อง ท้องพอง (bloating) ท้องผูก แสบร้อนกลางหน้าอก คลื่นไส้ และอาเจียน
และใช้รักษาโรคทางเดินอาหารหลายอย่าง รวมทั้งกลุ่มอาการลำไส้ไวเกินต่อการกระตุ้น () 
อัมพฤกษ์กระเพาะอาหาร (gastroparesis) และอาหารไม่ย่อยตามหน้าที่ (functional dyspepsia)

ในระบบจำแนกประเภทยาตามการรักษาทางกายวิภาคศาสตร์ ยาเหล่านี้โดยมากอยู่ในกลุ่ม ATC code A03F

การก่อกัมมันต์ต่อหน่วยรับเซโรโทนิน (serotonin receptor) ไม่ว่าจะด้วยเซโรโทนินเอง หรือด้วยยาโปรคิเนติกบางชนิด จะมีผลเพิ่มการบีบตัว/การเคลื่อนไหวเอง (motility) ของทางเดินอาหาร

ส่วนยาโปรคิเนเติกอย่างอื่นอาจกระตุ้นหน่วยรับ M ซึ่งทำให้เกิดการหลั่งสารสื่อประสาท acetylcholine หรือยับยั้งเอนไซม์ acetylcholinesterase ซึ่งเร่งการสลาย acetylcholine ดังนั้น จึงเพิ่มความเข้มข้นของ acetylcholine 
ซึ่งก็จะเพิ่มการบีบรูด (peristalsis) ของทางเดินอาหารและเพิ่มแรงดันที่หูรูดหลอดอาหารส่วนล่าง () แล้วกระตุ้นการบีบตัวของทางเดินอาหาร ทำให้กระเพาะว่างเร็วขึ้น และปรับปรุงการประสานงานระหว่างกระเพาะอาหารกับลำไส้เล็กส่วนต้น

หน่วยรับ 5-HT (5-HT receptor) คือหน่วยรับเซโรโทนิน เชื่อว่ามีบทบาทสำคัญต่อการบีบตัวของทางเดินอาหารในทั้งทางด้านสรีรวิทยาและพยาธิสรีรวิทยา
ดังนั้น หน่วยรับ 5-HT จึงเป็นเป้าหมายการรักษาโรคที่เกี่ยวกับการบีบตัวผิดปกติของทางเดินอาหาร เช่น ท้องผูกเรื้อรัง

ยาโปรคิเนติกบางอย่าง เช่น mosapride, cisapride, และ benzamides มีสัมพรรคภาพ (affinity) กับหน่วยรับ 5-HT ในระดับปานกลางเท่านั้น
และในปัจจุบัน มันชัดเจนแล้วว่า ลักษณะการเลือกสรรออกฤทธิ์โดยเฉพาะ ๆ เป็นตัวกำหนดสำคัญในเรื่องความเสี่ยงเทียบกับประโยชน์ของยากลุ่มนี้
ยกตัวอย่างเช่น การออกฤทธิ์ของ cisapride อย่างไม่เลือกสรรต่อหน่วยรับอื่น ๆ (โดยเฉพาะ channels ) ทำให้มันมีโอกาสก่อ
ส่วนยา prucalopride ซึ่งเป็นยาที่สร้างขึ้นมาตัวแรกในกลุ่ม benzofuran มีสัมพรรคภาพสูงที่ทำการอย่างเฉพาะเจาะจงกับหน่วยรับ 5-HT ซึ่งกระตุ้นการเคลื่อนไหวของลำไส้ และให้แรงดันในการขับถ่าย

ยากลุ่ม SSRI ซึ่งปกติใช้รักษาโรคซึมเศร้า ก็พบว่ามีฤทธิ์เพิ่มการบีบตัวของลำไส้เล็กด้วยเหมือนกัน
โมเลกุลแบบอื่น ๆ รวมทั้งสารกลุ่ม macrolides เช่น mitemcinal และอิริโทรมัยซินเป็นตัวทำการ (agonist) ต่อ motilin receptor จึงมีผลให้ทางเดินอาหารบีบตัว

งานวิจัยในสัตว์ได้พบว่า การให้สารเสริมชีวนะ (probiotic) คือ "Lactobacillus rhamnosus" และ "Bifidobacterium lactis" จะเพิ่มความเร็วและกำลังของ migrating motor complex ระยะ III ในลำไส้เล็ก ซึ่งมีผลลดการมีแบคทีเรียมากเกินและลดการย้ายที่ของแบคทีเรีย

งานวิจัยในหนูได้พบว่าการให้อาหารเสริมเป็น "Lactobacillus rhamnosus" และ "Bifidobacterium lactis" จะเพิ่มการบีบตัวของลำไส้เล็ก ซึ่งลดระยะเวลาของรอบ migrating motor complex อย่างวัดได้
ส่วนอีกงานหนึ่งพบว่า หนูที่ได้อาหารเสริมเช่นเดียวกัน จะเพิ่มจำนวนและความเร็วของ migrating motor complex ในระยะ III
ซึ่งทำให้ลำไส้เล็กมีประสิทธิภาพมากขึ้นในการไล่อาหาร แบคทีเรีย และสารคัดหลั่งเข้าไปในลำไส้ใหญ่
อีกงานหนึ่งพบว่า อาหารเสริมเช่นเดียวกับเร่งการขับอาหารในลำไส้เล็กของหนู

ยังมีงานวิจัยผลของสารเสริมชีวนะต่อการบีบตัวของทางเดินอาหารในมนุษย์อีกด้วย
คือพบว่า "Lactobacillus reuteri" ในทารก และ "Lactobacillus casei" และ "Bifidobacterium breve" ในเด็ก มีประสิทธิผลในการรักษาท้องผูก
ส่วน "Lactobacillus plantarum" ในผู้ใหญ่พบว่าเพิ่มความถี่การถ่ายอุจจาระ