Disleksi Nedir? Nedenleri ve Belirtileri
Yayın tarihi: 16/04/2025 | Güncelleme tarihi: 16/04/2025

İçindekiler
- Disleksi Neden Olur? Genetik Faktörler Beyin Yapısal Farklılıkları Fonolojik Farkındalık Sorunları Çevresel Faktörler Prematüre Doğum ve Hamilelik Süreci Zihinsel ve Fiziksel Gelişimde Gecikmeler
- Genetik Faktörler
- Beyin Yapısal Farklılıkları
- Fonolojik Farkındalık Sorunları
- Çevresel Faktörler
- Prematüre Doğum ve Hamilelik Süreci
- Zihinsel ve Fiziksel Gelişimde Gecikmeler
- Disleksi Belirtileri Okul Öncesi Çocuklarda Disleksi Belirtileri Okul Çağındaki Çocuklarda Disleksi Belirtileri Yetişkinlerde Disleksi Belirtileri Disleksi Olan Çocuğun Özellikleri Nelerdir?
- Okul Öncesi Çocuklarda Disleksi Belirtileri
- Okul Çağındaki Çocuklarda Disleksi Belirtileri
- Yetişkinlerde Disleksi Belirtileri
- Disleksi Olan Çocuğun Özellikleri Nelerdir?
- Disleksi Nasıl Teşhis Edilir?
- Dislekside Dil Konuşma Terapisinin Rolü ve Önemi Dislekside Erken Tanının Önemi Nedir?
- Dislekside Erken Tanının Önemi Nedir?
- Disleksi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Disleksi, çocuklarda okuma güçlüğü şeklinde görülen bir öğrenme zorluğu türü olup görme, işitme, zeka veya dil becerilerinden kaynaklanmayan, daha ziyade beynin bilgi işleme süreçlerindeki mevcut bir aksaklıktan kaynaklanan bir biyolojik kökenli nörogelişimsel bir bozukluktur. Disleksi, diğer iki özel öğrenme güçlüğü türü olan disgrafi ve diskalkuli arasında en yaygın görülen özel öğrenme güçlüğü türlerinden biridir.
Disleksi Neden Olur?
Disleksi, bireylerin okuma, yazma, heceleme ve dil becerilerinde zorluk yaşadığı bir öğrenme bozukluğudur. Disleksiye tam olarak neyin neden olduğu henüz tam olarak anlaşılmamış olsa da, araştırmalar bu durumun genetik, çevresel ve biyolojik faktörlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıktığını göstermektedir. Disleksi, her bireyde farklı şekillerde görülebilir ancak genellikle aşağıdaki faktörlerin bir veya birkaçı bu durumu tetikleyebilir:
Disleksi, genetik bir bileşene sahip olabilir. Aile geçmişinde disleksi veya öğrenme güçlükleri olan bireylerin çocuklarında disleksi görülme olasılığı daha yüksektir. Bu durum, genetik yapıdaki bazı değişikliklerin, bireylerin dil ve okuma becerilerini etkilemesine neden olabilir.
Disleksi olan bireylerin beyinlerinde, dil ve okuma işlemleriyle ilgili bazı yapısal farklılıklar bulunabilir. Özellikle, okuma ve dil işleme görevlerini üstlenen beyin bölgelerinde, normalden farklı işlevler gözlemlenebilir. Bu yapısal farklılıklar, bireylerin yazılı ve sözlü dilde zorluk yaşamasına yol açabilir.
Fonolojik farkındalık, dildeki sesleri ayırt etme ve bu sesleri harflerle ilişkilendirme yeteneğidir. Disleksi olan bireyler, genellikle fonolojik farkındalıkta zorluk çekerler. Bu da harfleri ve sesleri doğru bir şekilde eşleştirmeyi zorlaştırarak, okuma ve yazma becerilerini etkiler.
Disleksi, çevresel faktörlerin de etkisiyle gelişebilir. Erken dil ve okuma deneyimlerinin eksikliği, düşük sosyoekonomik durum, yetersiz okul eğitimi ve aile desteği gibi çevresel faktörler, disleksiye yatkınlık riskini artırabilir. Erken yaşlardan itibaren okuma ve yazma becerilerinin gelişmesi, bu tür öğrenme güçlüklerinin önlenmesinde önemli bir rol oynar.
Prematüre doğan çocuklar veya doğum sırasında oksijen eksikliği yaşayan bebekler, disleksiye daha yatkın olabilir. Ayrıca, hamilelik sürecinde anne adayının yaşadığı enfeksiyonlar, alkol veya ilaç kullanımı gibi faktörler de bebeğin nörolojik gelişimini etkileyerek, disleksiye yol açabilir.
Zihinsel veya motor gelişimdeki gecikmeler, bazı disleksi vakalarında etkili olabilir. Bu gecikmeler, bireyin dil ve okuma becerilerinde güçlük yaşamasına neden olabilir. Ancak disleksi, zihinsel engellerle birlikte ortaya çıkmadığı durumlarda da görülebilir.
Disleksi Belirtileri
Disleksi, bireyden bireye farklılık gösterebilen bir durumdur; bu farklılık, bireyin kişisel özellikleri, çevresel faktörler, aile desteği, aldığı eğitim süresi ve eğitimin etkililiği gibi unsurlar tarafından şekillendirilmektedir. Bununla birlikte, disleksinin genel belirtileri şu şekilde sıralanabilir:
Konuşmanın olması gereken yaşa göre gecikmesi.
- Harfleri ve harflere ait sesleri yeterince öğrenememe.
- Sıralı rakamları ezberlemede zorluk çekme.
- Herhangi bir yabancı dili öğrenmede sorun yaşama.
- Yazılı ve sözlü dilde organizasyon sıkıntısı çekme.
- Okuma sırasında akıcısızlık yaşama.
- Uzun okuma metinlerini anlamada ve takip etmede zorluk çekme.
- Yazı yazarken yaşıtlarına göre çeşitli şekilde zorlanma.
- Matematiksel işlem gerektiren konularda sıkıntı yaşama.
- Okuduğunu anlamada zorluk çekme ve bilgiyi doğru hatırlayamama.
- Harf ve sayıları tersten okuma (örneğin: “b” yerine “d”, “6” yerine “9”).
- Yazılı ifadelerde harfleri veya kelimeleri karıştırma.
- Okuma ve yazmada zamanlama sorunları (daha uzun sürede bitirme).
- Görsel ya da işitsel dikkat eksiklikleri nedeniyle derslerde veya okumada zorlanma.
- Öğrenilen bilgileri uzun süre hatırlamada zorluk çekme.
- Başkalarına anlatırken ya da yazılı şekilde ifade ederken düşüncelerini doğru sıralayamama.
Disleksi belirtileri genellikle çocuklar okuma ve yazma öğrenmeye başladıklarında belirginleşse de bazı erken işaretler okul öncesi dönemde de fark edilebilir. Bu nedenle, erken yaşlarda dikkat edilmesi gereken bazı belirtiler bulunmaktadır. Aşağıdaki belirtiler, disleksiye işaret edebilir:
- Konuşma Gecikmesi: Çocuk, akranlarına göre daha geç konuşmaya başlayabilir.
- Kelime ve Harf Karıştırma: Çocuk, kelimeleri veya harfleri karıştırabilir (örneğin, “b” yerine “d”, “top” yerine “pot”).
- Sesleri Öğrenmede Zorluk: Çocuk, harf ve sesleri doğru bir şekilde eşleştirmekte zorlanabilir.
- Kısa Dikkat Süresi: Çocuk, uzun süre bir göreve odaklanmakta zorluk çekebilir.
- Sözcük Dağarcığının Sınırlı Olması: Çocuğun konuşma ve dil becerileri yaşıtlarına göre daha sınırlı olabilir.
Okul çağındaki çocuklar, disleksi belirtilerini daha belirgin bir şekilde göstermeye başlayabilir. Bu belirtiler genellikle öğrenme süreçlerinde görülen güçlüklerle ilişkilidir:
- Okuma ve Yazmada Zorluk: Çocuk, harf ve kelimeleri doğru bir şekilde okuyamaz ve yazarken hata yapar.
- Kelimeyi Yanlış Okuma: Okuma sırasında kelimeleri karıştırma, örneğin “top” yerine “pot” gibi yanlış okumalar olabilir.
- Düşük Okuma Akıcılığı: Çocuk, okuma hızında geri kalabilir ve uzun metinleri anlamakta zorlanabilir.
- Matematiksel İşlemlerde Zorluk: Sayılarla yapılan işlemlerde, toplama, çıkarma gibi işlemleri öğrenmede güçlük yaşanabilir.
- Zayıf Yazılı İfade Becerisi: Yazılı ifadelerde yanlış yazımlar, yazının düzensizliği veya anlam kaymaları görülebilir.
- Kısa Dönem Bellek Sorunları: Okunan bir metni ya da verilen talimatları hatırlamakta zorluk yaşanabilir.
Disleksi, çocukluk döneminde fark edilmediğinde, yetişkinlikte de devam edebilir. Yetişkinlerde disleksi belirtileri, genellikle okul ve iş yaşamındaki zorluklarla kendini gösterir:
- Okuma ve Yazma Zorlukları: Yetişkin, okuma ve yazma işlemlerinde zorluk yaşayabilir, metinleri doğru okuma veya yazarken harf karıştırma gibi durumlar ortaya çıkabilir.
- Yavaş Okuma Hızı: Okuma sırasında, anlamını kavrayarak okuma süresi uzun olabilir.
- Düşük Okuma Akıcılığı: Yetişkin, okuduklarını anlamada güçlük çekebilir ve okuma akışında takılmalar yaşanabilir.
- Dikkat ve Konsantrasyon Sorunları: Özellikle metinleri takip etme, dinlediği veya okuduğu bilgileri doğru şekilde hatırlamakta zorluklar olabilir.
- Zayıf Yazılı İfade: Yazılı raporlar, e-postalar veya mektuplarda anlam bozuklukları, yazım hataları sık görülebilir.
- Zaman ve Organizasyon Sorunları: Zamanı yönetme ve organize olma konusunda zorluklar yaşanabilir. Görevleri sırayla yapma ve zamanında tamamlama güçlüğü olabilir.
Disleksi olan çocuklar genellikle şu özellikleri gösterir:
- Okuma ve yazma sürecinde akranlarından daha yavaş ilerleme
- Kelime dağarcığında eksiklik ve kelime bulmada zorluk
- Özgüven eksikliği ve akademik kaygılar
- Günlük yaşamda organize olma ve plan yapmada güçlük
- Matematikte özellikle sayı ve işlem sıralamasında zorluk
- Yaratıcılık ve problem çözme yeteneğinin yüksek olması
Disleksi Nasıl Teşhis Edilir?
Disleksi tanısı koymak her zaman kolay değildir; çünkü bu durum genellikle IQ testleriyle ya da genel dil bozukluklarıyla doğrudan ilişkilendirilemez. Disleksinin en güçlü ve güvenilir göstergesi, bireyin okumayı öğrenmede yaşadığı zorluklardır. Okuma güçlüğü riski taşıyan çocukların erken dönemde tespit edilmesi, bu durumun hızlı ve etkili bir şekilde değerlendirilmesine olanak tanır. Disleksi, özellikle kelime okuma ve heceleme gibi yazılı dil becerilerinde güçlükle birlikte görülen, sözel çalışma belleğindeki bozukluklarla karakterize edilen özgül bir öğrenme bozukluğudur. Bu nedenle, disleksi tanısında kelime okuma (gerçek ve sözde kelimeler), heceleme ve çalışma belleğini değerlendirmeye yönelik testlerin kullanılması gereklidir. Disleksi teşhisi uzman bir eğitimci, psikolog veya dil ve konuşma terapisti tarafından yapılan kapsamlı değerlendirmelerle konur. Bu süreç genellikle şu aşamaları içerir:
Okuma ve Yazma Becerilerinin Değerlendirilmesi: Bireyin yaşına ve sınıf seviyesine uygun okuma ve yazma testleri uygulanır. Okuma hızını, akıcılığını, anlama becerisini ve yazılı anlatım yeteneklerini ölçmek için farklı materyaller kullanılabilir.
Kısa Süreli Hafıza ve İşitsel İşlemleme Becerilerinin Ölçülmesi: Disleksi olan  bireyler genellikle işitsel hafızada ve sesleri işlemekte zorlanırlar. Bu yüzden, bireyin sözcükleri hatırlama, sesleri ayırt etme, ritmik kalıpları algılama gibi becerileri özel testlerle incelenir.
Standart Testler ile Akademik Performansın Belirlenmesi: Öğrencinin okuma, yazma ve matematik gibi alanlardaki akademik başarı düzeyi, standart testler aracılığıyla değerlendirilir. Bu testler bireyin yaşı ve sınıf seviyesine uygun olarak uygulanır.
Aile Öyküsü ve Gelişimsel Süreçlerin İncelenmesi: Disleksi genetik bir eğilim gösterebilir, bu nedenle ailede öğrenme güçlüğü geçmişi olup olmadığı sorgulanır. Ayrıca çocuğun erken gelişim dönemleri, konuşma ve dil becerileri, motor gelişimi gibi faktörler değerlendirilerek teşhise yardımcı veriler toplanır.
Nöropsikolojik ve Dil Değerlendirmeleri: Bilişsel değerlendirmeler yapılarak bireyin dikkat, hafıza, işlem hızı gibi becerileri ölçülür. Ayrıca dil ve konuşma terapistleri tarafından fonolojik farkındalık, ses bilgisi ve dil gelişimi analiz edilir.
Tüm bu değerlendirmeler sonucunda bireyin disleksi olup olmadığı belirlenir ve uygun eğitim programları planlanır.
Dislekside Dil Konuşma Terapisinin Rolü ve Önemi
Disleksi, bireyin okuma, yazma, sözlü ve yazılı dil becerilerinde zorluk yaşamasına neden olan özgül bir öğrenme bozukluğudur. Bu durumda, dil ve konuşma terapistleri hem değerlendirme hem de müdahale süreçlerinde önemli bir rol üstlenirler. Terapist, öncelikle bireyin dil ve iletişim becerilerini kapsamlı bir şekilde değerlendirir. Bu değerlendirme süreci; bireyin kelime dağarcığı, gramer kullanımı, dilin anlaşılırlığı, okuma ve yazma becerileri gibi birçok alanı kapsar. Aynı zamanda okuma hızı, okuduğunu anlama düzeyi ve yazılı anlatım becerileri de ayrıntılı olarak gözlemlenir. Disleksiye özgü belirtiler arasında harf ve kelimeleri karıştırma, sesleri ayırt etmede güçlük ya da yanlış okuma gibi durumlar yer alabilir.
Terapist ayrıca bireyin ses farkındalığı ve fonolojik becerilerini değerlendirerek, fonoartikulasyon ve ses tanıma süreçlerindeki güçlükleri belirlemeye çalışır. Bunun yanı sıra dikkat, hafıza ve problem çözme gibi bilişsel işlevler de değerlendirilir; çünkü disleksi sadece dilsel değil, aynı zamanda bilişsel alanları da etkileyebilir.
Değerlendirme tamamlandıktan sonra kişiye özgü bir terapi programı oluşturulur. Bu programda fonolojik farkındalık çalışmalarına öncelik verilir; çünkü bireyin sesleri tanıma ve harflerle ilişkilendirme becerileri, okuma-yazma gelişiminin temelini oluşturur. Terapi sürecinde ayrıca okuma ve yazma becerilerinin geliştirilmesine yönelik çeşitli teknikler ve stratejiler uygulanır. Sesli okuma çalışmaları ile okuma akıcılığı desteklenirken, yazılı anlatımda organizasyon becerilerinin geliştirilmesine de odaklanılır.
Her bireyin öğrenme tarzı farklı olduğu için terapi bireyselleştirilmiş öğrenme stratejileri üzerine kuruludur. Görsel, işitsel ya da kinestetik yaklaşımlar gibi farklı öğrenme yöntemlerinden yararlanılır. Ayrıca, disleksi yaşayan bireylerde sıkça görülen özgüven kaybı ve motivasyon eksikliği göz önünde bulundurularak, terapist sürece duygusal destek boyutunu da dahil eder. Böylece birey sadece akademik açıdan değil, psikososyal yönden de güçlendirilmiş olur.
Dislekside erken tanı çocuğun akademik, sosyal ve duygusal gelişimi açısından kritik bir rol oynar. Okuma becerileri, eğitimin temelini oluşturduğundan, disleksiye bağlı zorluklar erken fark edilmediğinde çocuklar okul yaşamının başında başarısızlık, özgüven kaybı ve motivasyon eksikliği gibi sorunlarla karşı karşıya kalabilirler. Erken tanı sayesinde çocukların ihtiyaçlarına uygun müdahale programları geliştirilebilir ve bireysel öğrenme yöntemleri uygulanabilir. Bu da çocuğun öğrenme sürecini kolaylaştırır ve eğitimdeki başarısını artırır.
Araştırmalar, disleksiye yönelik erken müdahalelerin daha geç yaşta başlanan desteklere göre çok daha etkili olduğunu göstermektedir. Özellikle okul öncesi dönemde ya da ilkokulun ilk yıllarında yapılan değerlendirmelerle disleksi riski belirlenebilir ve çocuğa özel eğitim planlanabilir. Böylece disleksi, bireyin tüm yaşamını olumsuz etkilemeden önce kontrol altına alınabilir.
Disleksi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Disleksi zeka geriliği midir?
Hayır, disleksi zeka seviyesi ile ilişkili değildir. Disleksi olan bireyler normal veya üstün zekâya sahip olabilir.
Disleksi kendiliğinden düzelir mi?
Hayır, ancak uygun eğitim ve destek ile bireyler okuma-yazma becerilerini geliştirebilir.
Disleksi sadece çocuklarda mı görülür?
Hayır, disleksi yaşam boyu süren bir durumdur ancak erken müdahale ile belirtiler hafifletilebilir.
Disleksi genetik midir?
Evet, aile öyküsü disleksi gelişiminde önemli bir faktördür.
Disleksi olan bireyler başarılı olabilir mi?
Kesinlikle evet! Disleksi olan bireyler uygun eğitim ve destek ile akademik ve mesleki başarıya ulaşabilirler.